open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suani

Oqo e **suani** (*Cygnus cygnus*) dua na species ni manumanu vuka ni *[[Cygnus]]* genus.

## Vakamacala Vakayago
Na Suani tagane kei na yalewa e vulavula na vutidra kei na yavadra kei na yavadra era damudamu. Na nodra gusu e dromodromo-moli ena rukuna kei na dua na kena itinitini karakarawa. Na ivakatakilakila ena nodra gusu e rawa ni vakayagataki me vakaduiduitaki kina na tamata yadua. Ena vulaitubutubu kei na vulaikatakata, era na rawa ni vakatorocaketaka na tamata qase na vuti ni domodra butobuto ena vuku ni nodra vanua e vutuniyau ena kaukamea. Na gonelalai e tiko na nodra vuti damudamu-karakarawa kei na dua na gusu roka damudamu kei na damudamu. Na Suani qase era manumanu vuka lelevu, kei na dua na ivakatautauvata ni balavu ni 1.4 ki na 1.65 na mita kei na dua na tabana e 2.05 ki na 2.75 na mita. Na bibi ni tagane e tiko mai na 7.4 ki na 14 kg kei na ivakatautauvata ni 9.8 kg, ka sa bibi cake sara mai na bibi ni yalewa mai na 8.2 ki na 9.2 kg. Na kena bibi duadua e volai e 15.5 na kilokaramu me baleta e dua na Suani tagane ena vulaikatakata e Denimake. Me ikuri ni yagodra, e rawa ni duidui tale ga na tagane mai vei ira na yalewa ena nodra balavu qai manifinifi na domodra. E dua na wekadra voleka na Suani na swan lalai ka lekaleka na domodra na Bewick. Na Suani oqo e rawa ni duidui ena roka ni gusudra. 

## Itikotiko

Era dau vakaruru na manumanuvuka na Suani ena iyalayala ni veikau ena vualiku kei Eurasia mai Scandinavia kei Sikoteladi me yaco sara i Chukotka kei Sakhalin. Me baleta na nodra vakaruru, era digitaka na Suani na drano lelevu e dola tu ka tubu tu ena veico, baravi ni wasawasa, drano vakayawa ni veikau kei na veibuca makawa. Ena so na yasana, era dau vakaruru na Suani ena veivanua lelevu e sega ni titobu ka sega ni rawa ni curu kina, ia e rawa talega ni ra bula volekata na bula ni tamata, ena veibuca lalai ka tubu vakalevu na kena bati. Ena icavacava ni ika19 ni senitiuri, e vakaruru na manumanuvuka na Suani ena veibuca ena uciwai na Danube kei na Dniester.
Sipaisi

Na **sipaisi** e dua na sorenikau, vuanikau, wakana, kuli, se so tale na tea e vakayagataki vakatabakidua me baleta na isakisakitaki, rokataki se maroroi kakana. Na sipaisi e kilai tani mai na vakasorena, ka sa ikoya na drauna, senikau, se tiki ni kau e vakayagataki me baleta na isakisakitaki se me savasava tikoga.
Ikeli-lulu

Oqo e **ikeli-lulu** (*bubo bubo*) na species ni ikeli-lulu ka tiko ena vuqa na Eurasia. Oqo e dua vei ira na species levu duadua ni lulu, ka na rawa ni tubu na yalewa ki na dua na balavu ni 75 cm (30 in), vata kei na dua na tabanayalataki ni 188 cm (6 ft 2), era sa vakalailai lalai na tagane. me *[[Bubo]]* genus tarava ni species.
Malesia

**Malesia** na matanitu mai Cevatokalau Esia. Na matanitu e tiko kina e tinikatolu kei na tolu na yavavala yasana, ka tawasei mai na Wasawasa Ceva Jaina ena ki na rua na veiyasana, Peninsular Malea kei na tokalau kei Borneo ni Tokalau Malea. E wasea o Peninsular Malea e dua na vanua kei maritime na iyalayala kei Thailand kei maritime na iyalayala kei Sigapoa, Vietnam, kei Idonisia. Tokalau Malesia na vanua kei pasidia na iyalayala kei Brunei kei Idonisia kei na dua na iyalayala pasidia kei na Yatu Filipaini kei Vietnam. Na Kuala Lumpur sa ikoya na tiki ni vanua vakamatanitu ka levu duadua ena gauna e Putrajaya kina na idabedabe ni matanitu yavavala. E tiko so tale na iwiliwili ni lewe 32 milioni.

Na matanitu e multi-segata kei na multi-itovo vakavanua. E rauta ni veimama na iwiliwili ni tamata e kaitanitaki vaka-malea, kei na lewevica ni vaka-Jaina, vaka-Idia, kei na itaukei vakatokai. Na taumada iwiliwili e vakatovotovo lotu na Musilimi, Nona kilai Islam me vaka na lotu tauyavu ni vanua, na lawatu e solia na galala ni lotu kina talega-Musilimi.

## Siti
* Kuala Lumpur
* Putrajaya
* Shah Alam
Chamomilla recutita

***Chamomilla recutita***, yaca talega ka dau wasoma **chamomile**, kila chamomile, e sa dua na itei vakayabaki ni na ivakatakilakila matavuvale Asteraceae. Chamomile e kilai vakalevu ena kena vakayagataki na gastrointestinal leqa; sa vakakina na kena rawa ni vakayagataki me cudru ni kuli.
Arnica angustifolia

E dua ***Arnica angustifolia*** na waicevata ka Alpine species ni kau ena matavuvale Asteraceae, sa ikoya na vanua ni draki batabata na veiyasana e Iurope, Esia, kei Vualiku Amerika (Vualiku kei ra Kenada, Alaska, vualiku Rocky Ulunivanua.
Sikote lovage

***Ligusticum scoticum***, yaca talega **Sikote lovage** se **Sikote raisiliko-wakana**, sa dua na itei sautu ni matavuvale Apiaceae kunea na yasayasa ni Vualiku Iurope kei vualiku tokalau ena Vualiku Amerika. E tubu cake me 60 centimetres (24 in) balavu ka kunei ena vatu barinivatu kei bari-cake veico. Na tea e laukana ka e tu kina na vakatautauvatataki sotolon ka sa tiko talega ena fenugreek. Na drauna e tiko na kena ikanakana me vaka na parsley se celery, ni ra tovolea na sorenikau me vaka na fenugreek se cumin.
Sambucus ebulus

***Sambucus ebulus***, yaca talega **danewort**, **leleka ivavakoso**, **leleka ivavakosoberi**, e dua vakasorena ivavakosoberi species ni genus *[[Sambucus]]*, vanua me Ceva kei Iusutu Iurope ka cevara Esia. Sa species talega na vakadodonutaka vakaituvatuvaki ena veivanua ni Vualiku Amerika (Niu Yoka, Niu Jersey ka Quebec).
Crepis tectorum

Na ***Crepis tectorum*** e dua itei vakayabaki species ni matavuvale Asteraceae. E rawa ni tubu me 30–100 centimetres (12–39 in) bete.
Rotuma

E dua **Rotuma** na Vakaviti vakararavi, e oka kina Rotuma Yanuyanu ka voleka veiyanuyanu. Na yanuyanu ilawalawa ni e vale ki na dua na levu ka duatani itaukei segata ilawalawa ka sa vakadeitaka e vakadeitaka kina e dua na vakalecalecava lotu ena loma ni kena iwiliwili e Viti, kilai me "Vaka-Rotuma" (Rotumans). Na kena iwiliwili ena 2017 na lewenivanua sa 1,594, e dina ni vuqa tale na Vaka-Rotuma era bula tiko ena levuvanua Vakaviti yanuyanu, rawati 10,000.
Ono (yanuyanu)

Na **Ono** e dua na yanuyanu mai ilawalawa o Kadavu, e dua na outlier ki na yanuyanu o Kadavu, ki na ceva kei Viti Levu, e dua na yanuyanu levu o Viti. E tawasei mai na yanuyanu o Kadavu ena Ono Vakavinaka. Ena loma ni 18.88° ceva kei 178.50° tokalau, na yanuyanu kacabote oqo e sa vakau yani mai na Levu Astrolabe Cakau. E kovuta e dua na iwasewase ni 30 kilomita ni lomanibai. Na kena na taucoko e 354 mita. E vitu na koro: Vabea (ceva), Waisomo (ceva), Narikoso (cevatokalau), Naqara (vualiku tokalau), Nabouwalu (vualiku ra), Buliya, Dravuni.
Hebe speciosa

Na ***Hebe speciosa*** e dua species ni *[[Hebe]]* genus, matavuvale *[[Plantaginaceae]]*. E itikotiko mai vei ni Niusiladi ia e rawa ni kunei ena veiyasai vuravura tale eso ena vanua e iukuuku kina na dokadokai senikau.
Baskin-Robbins

**Baskin-Robbins**  e dua na sinucodo e vuravura raraba ni Aisi kirimu parlors. E sa franchises ena sivia na 30 na matanitu. Mai na 5800 vanua, 2800 era yavutaki e Amerika. A tauyavutaki ena 1953 mai na vakaduavatataki ni rua na Aisi kirimu sasaga of Burt Baskin kei Irv Robbins, o iratou na veitacini-lawa. Ni bera na vakaduavatataki e rua na Aisi kirimu sasaga era sa kacivi Burt Aisi kirimu, kei Snowbird Aisi kirimu. O Snowbird Aisi kirimu e 21 na flavors ena gauna o ya, ka sa vu ni ivola ka bulabula.

Ni rau sa cokovata na sasaga e rua ki na Baskin-Robbins, ka na yaco e muri me dua na aisi ni kirimu ni, ka sa mai biligi ira na mataivalu ni '31 flavors.' Baskin-Robbins e dua na ka ena kena rawa me biu ki liu na ivakarau ni kena vakatovolei vakataratarai — ka laiva me ra tovolea na tamata na flavors duidui ni Aisi kirimu vata kei na kena e lailai, na kena vakayagataki na palasitika piqi me yacova ni ra sa kunea na sevuni era vinakata. Sa vakakina, na Baskin-Robbins na imatai me vakamacalataka na Aisi kirimu keke ki na veivanua raraba.
Filipaini

Na **Filipaini** e dua na veiyatuyanuyanu matanitu ni Cevatokalau Esia. E tiko ena Wasa Pasifika, ivesu mai na Wasa Ceva Jaina ena na ki ra, na Wasa Filipaini ena na tokalau kei na Wasa Celebes ena cevara, sa wasea na Filipaini na veiqaravi iyalayala kei Taiwan ki na vualiku, Japani ki na vualiku tokalau, Palau ki na ceva, Idonisia, Brunei kei Maleya ki na cevara, Vietnam ki na ra kei Jaina ki na vualikura.
Ra Papua

**Ra Papua** e dua na yasana o Idonisia. E kovuta na rua ra ucunivanua ena yanuyanu o Niu Kini, Vuka Uluni o ucunivanua kei Bomberai Ucunivanua, vata kei na voleka yanuyanu. Sa iyalayala yani na yasana ki na vualiku mai na Wasa Pasifika, ki na ra ni ra kei Wasawasa Halmahera kei Wasawasa Ceram, ki na ceva ena Wasawasa Banda, kei na tokalau ena yasana ko Papua kei Toba Cenderawasih. Na Manokwari ka yasana o ya koroturaga, ni o Sorong na kena koro levu duadua.
Ositereji

Na **ositereji** (*Struthio camelus*) sa ikoya e dua na species ni droluluqa vuka levu e vuravura taucoko ki na veivanua lelevu e Aferika.
Papua

E dua **Papua** sa ikoya na tokalau kei levu duadua na yasana ni Idonisia, e okati kina e vuqa na Ra Niu Kini. E iyalayala mai na yasana o Papua Niu Kini ki na tokalau, na yasana mai na Ra Papua ki na ra, na Wasa Pasifika ki na vualiku, kei na Wasa Arafura ki na ceva. 2019 Vakacegu Lewenivanua e dua na iwiliwili ni 3,347,100. Na koroturaga kena levu siti levu duadua e tiko kina Jayapura.
Trinitati kei Tobako

E dua **Trinitati kei Tobako** sa ikoya na ceva duadua yanuyanu matanitu e Karabiana ka kilai ena kena iyau ivakadinadina waiwai. E oka tiko kina na yanuyanu levu Trinitati kei Tobako, ka levu sara na yanuyanu lalai, e ka toka 130 kilomita (81 mita) kei Kerenada ki na ceva 11 kilomita (6.8 mita) laivi na baravi ni vuaicake Venesuela. E wasea veiqaravi iyalayala ni vanua ena Babadosi ki na vualiku tokalau, Kerenada ki na vualikura, Kayana ki na cevatokalau, kei Venesuela ki na ceva kei na ra.
Meli

Na **meli** se **posi** sa ivakarau ni talaca vakayago posikadi, ivola, kei ovica. Dua posi veiqaravi rawa ni vakaitaukei se raraba, e dina ni vuqa na veimatanitu era vakatabui ena ivakarau vakaitaukei. Na ivakadinadina ni sausaumi e dau tu ga ena ivakarau ni kabikabi posi sitaba, ia e dua na sitaba mita sa vakayagataki talega ena umauma ni meli.

Era dau cakacaka vakatikitiki na vakaitutu ena vakaumeli mai na ivola talaca. Ena so na matanitu, dua posi, telekaravu kei talevoni (Postal, Telegraph, Telephone, PTT) veiqaravi e raica na na posi ivakarau, me ikuri ni televoni ka telekaravu ivakarau. Eso na matanitu posi ivakarau vakatara vakabulai akaude kei qarava ivolakerekere ni pasipote.
Waqanivola

Na **waqanivola** e dua na iyaya ni pakete kilai levu, e dau vakayacori kina e dua na itukutuku e sega ni tautauvata. E caka ga me tiko kina e dua na kena ivakarau, me vaka e dua na ivola se kadi.

Na waqanivola vakadodonu e dau vakayacori mai na draunipepa ni pepa me dua e tolu na ibulibuli: dua na rhombus, e dua na kauveilatai lekaleka se dua na kite. Na ibulibuli oqo e vakatarai kina na kena buli na valenivolavola ni waqanivola ena kena roqota na pepa e tiko kina e dua na vanua ni reketuqula e loma. Ena kena ivakarau oqo, e dua na reketuqula sotava e sa tauyavutaki ena dua na ituvatuva ni va na taqana ena yasa ni kena daku.
Drau ka tini

**Drau ka tini** (naba)

110 e dua naba ni talevoni ni leqa tubukoso vakayagataki me yacova yani na veiqaravi ni ovisa ena e so matanitu.
Wai qito

**Wai qito** sa ikoya e dua na generalization ni veimataqali qito veiwekani kece sara ni wai. Na nodrau veimaliwai na tiki ni itaviqaravi bibi oqo kei na dela ni wai, e rawa ni vakararaba dokai "loma wai", "cake wai" ka e veicurumaki kei veiwaki na kena e rua "ena wai" tolu na ituvaki.
Kaveti

Na **kaveti** e dua kakana draudrau e rawa ni veimataqali roka, vao ya draunikau drokadroka, damudamu se vulavula, sa biennial tea tubu me vaka e dua na kakana draudrau vakayabaki cava me baleta na kena biuti kaukauwa. E sa siro mai na kila kaveti (B. oleracea var. oleracea).
Qito

E okati ena **qito** na fomu ni veivuvutaki itaviqaravi vakayago se dauqito, mai na vakaitavi vakawawa se tauyavutaki ni dua na ka, ke lailai me vakayagataki, maroroya se vakatorocaketaka na kaukauwa vakayago kei na kila vakacakacaka ena nodra marautaka tiko na vakaitavi, kei na so na gauna, veivakamarautaki ni dausarasara. Na qito e rawa ni kauta mai na macala vinaka ki na nona bula vakayago e dua. E drau na qito e tiko, mai vei ira era tiko ena kedra maliwa na veisisivi, mai vei ira e drau na vakaitavi ena vakasalataki, ena timi se veisisivi vakatamata yadua. Ena dua na qito me vaka na tatuki, e vuqa na veisisivi me ra veisisivi, vakayagataki se veitaravitaki, vata kei na dua na icocovi; ena so tale, na veisisivi (e tautauvata) e tiko kina e rua na yasana, e rau tovolea me sivia na kena kadua. Eso na qito e vakatara e dua na "sea" se "droinitaka", ka sega kina na icocovi; eso tale era vakarautaka na iwalewale ni voroki ni me vakadeitaki kina e dua icocovi kei dua tawayaga. E dua na iwiliwili ni veisisivi e rawa ni tuvai ena dua na sotasota vakayacoka e dua na jabeni. E vuqa na qito sotasota ni e dua na jabeni vakayabaki ena nomu vakarautaki na dauqito ena dua na veigauna qito gauna, ka tarava ena so na gauna ena qitotakali.

Na qito e dau liutaki ena dua na lawa se ivalavala, ka dau veiqaravi me vakadeitaki kina na veisisivi totoka, ka vakatara na adjudication tudei ni icocovi. Na qaqa e rawa ni vakatau ena veika vakayago me vaka na sikoa takete se takosova dua na laini. Ena rawa talega ni vakatau ena turaganilewa o cei sikoa na tiki ni cakacaka qito, oka kina na inaki se vakabekataki ivakarau me vaka na cakacaka vakamisini se ivakaraitaki ni cakacaka vakamisini.
Ulunivanua

Na **ulunivanua** e dua na vanua levu ka duri tu e dela ni vanua vakavolivolita ena dua na vanua vakaiyalayala, e vakavuqa ni dua na dautukutuku. E dau nanumi tu ga e dua na ulunivanua me gaunisala mai na dua na delana. Era buli na veiulunivanua mai na tectonic kaukauwa se daulabuebue. Na veikaukauwa oqo ena rawa ni laveta cake na delai vuravura. Sa cadra mai vakamalua na veiulunivanua ena cakacaka ni uciwai, draki ni ituvaki ni waicevata, kei na kena e muri mai. E vica na ulunivanua era sa oya tu ga, ia e levu sara era yaco ena levu ni veiulunivanua vakaitamera.

Na vakalevulevui koya ga ena veiulunivanua e vakavuna na draki batabata mai na wasawasa itagade. Na batabata draki oqo ena tara na eco-ivakarau ni ulunivanua: eso tale na vanua e duidui kina na tea kei manumanu. Ena vuku ga ni veivanua hospitable lailai kei na draki, sa dau vakayagataki na veiulunivanua me lailai kina na tabana ni teitei kei na kena me baleta na tuva kawa kei na veivakabulabulataki, me vaka na ulunivanua kabata kei vakasisisi.

E tolu tiko na mataqali ulunivanua levu: daulabuebue, lobi ulunivanua, kei buloko. Era sa tauyavutaki kece na lewe tolu mai na tectonic veleti: ni sa toso na pituiteri ni vuravura, icaca, kei na dekeulu. veikauaitaki na mataivalu, isostatic veilaveti kei na vakalatilati ni noda vakawalena na vatu e cake, ka vakavuna me cecere cake na kena landform mai na veika e vakavolivolita. Na cecere ni ivakatakilakila e vakavuna me dua na delana se, kevaka e levu ka gaunisala, e dua na ulunivanua. Na veiulunivanua lelevu e dau yaco ena linear balavu arc, ka vakaraitaka na tectonic veleti na iyalayala kei na itaviqaravi.
Uciwai

Na **uciwai** sai koya drodro vakatamata waisala drodro, e vakavuqa ni bulabulawai, drodro ki na dua na wasa, wasawasa, drano se dua tale na uciwai. Ena so na gauna e dau drodro e dua na uciwai ki na qele ka yaco me mamaca ena mua ni kena sala ka sega ni yacova tale e dua na yago e wai. E rawa ni vakatokai na uciwai lalai me vakayagataki na yaca me vaka na soniwai, drekeniwai, brook, rivulet, kei uciwai lalai. E sega ni dua na ivakamacala vakadonui me baleta na vakaumauma ni vosa ena kena vakayagataki na veika geographic, e dina ga ni so na matanitu se itikotiko e tiko kina e dua na kena iwiliwili.

Na uciwai sa tiki ni ivakarau hydrological. Dau vakasokomuni na wai ena dua na uciwai mai na suasua ena dua na wainiuca beseni mai na dela ni drotani kei na ivurevure tale eso me vaka na qelewai vakavinavinaka, vulaitubutu, kei na vagalalataki ni wai ni bula vakayago ena aisi kei na ucacevatatawana (k.v., mai waicevata).

Na uciwai kei soniwai e dau vakasamataki wasoma ena loma ni dua na saravanua, ia, era sa waqa ga ena 0.1% ni vanua e vuravura. Era sa kilai levu ka bibi sara me ra tamata ena kena dina ni vuqa na siti kei na taurivaka era tara wavoki na freshwater ena uciwai kei soniwai. E vuqa na veikoro lelevu e vuravura era sa ka toka ena bati ni uciwai, me vaka, se, vakayagataki me ivurevure ni wai, me baleta na kakana, me baleta na kauti, me vaka na iyalayala, me vaka e dua na sasabai, me ivurevure ni waikaukauwa me ra draiva kina na susu, ni sisili, kei na ivakarau ni takali ni vanualala.
Drano

Na **drano** e dua na vanua e sinai tu ena wai, veivakacurumi ena dua na beseni, vakavolivoliti ena vanua, vakatikori mai na dua uciwai se so tale volekata e veiqaravi me vakani se drodro na drano. Drano davo tu ena vanua ka sega ni tiki ni wasawasa, e dina ga ni vaka na wasawasa levu, era sa tiki ni cowiri ni wai ni vuravura. Na drano e duidui mai na waitui ka dau veibaravi tu ena wasawasa. Era tautauvata ka titobu cake mai na tobu, ka ra davo tu talega ena vanua, e dina ga ni sega ni dua na ibalebale ni veika me caka. Na drano e rawa ni vakaibalebaletaki ki na uciwai se soniwai, ka dau drodro tu ena dua na soniwai ena vanua o ya. E vuqa na drano era vakani ka drodro ena uciwai kei na soniwai.

Na drano matau e kunei vakararaba ena veivanua lelevu, loga veisei, kei na veivanua eso ena kena marautaki tikoga waicevata. Eso tale na drano era kunei ena endorheic beseni se ena sala ni uciwai matua, ka sa vakayawa kina e dua na jenala ni uciwai ki na dua na beseni. Ena so na veiyasai vuravura era tu kina e vuqa na drano ena vuku ni vakarerevaki wainiuca ka dau biu tani mai na iotioti ni Aisi Yabaki. Na drano kece sara era sa vuravura tiko vari, ni ra na vakalewena vakamalua na kune se takava mai na beseni era tu kina.

E vuqa na drano era buli ka ra tara me baleta na iyaya se teitei vakayagataki, me baleta na itabatamata qaqa ni wai-livaliva kaukauwa se noda ni wai, se me baleta na aesthetic, inaki ni veivakabulabulataki, se itaviqaravi tale eso.
Waivure

Na **waivure** e dua na vanua ni drodro vakayago ka dau basika mai kina na qelewai mai na dua na vanua ni wai ka drodro yani ena dela ni qele me vaka na wai e delana. E dua na tiki ni haidrosfera, ka vakakina e dua na tiki ni italetale ni wai. Sa dede na kena bibi na mataniwai vei ira na tamata me ivurevure ni savasavawai, vakabibi ena veivanua dravuisiga ka lailai sara na drokadroka ena veiyabaki.

Na veivurevure e dau vakasavi tani mai na dela ni qele ena veimataqali kaukaua vakayago, me vaka na kalavo kei veivakasaurarataki ni haidrotudei. Na ivurevure e vu mai na kena basika mai na wai e katakata mai na qele e kilai me waivure katakata. Na vua ni wai ni ivurevure e duidui sara vakalevu mai na dua na iwiliwili ni drodro ni voleka ni saiva ki na sivia na 14,000 na lita ena dua na sekodi (490 cu ft/s) me baleta na ivurevure lelevu duadua.
Bulabulawai

Na **bulabulawai** se **wai bulabula** e sa dua ga na wai e vakayacori tiko vakavo ga na wasawai kei na waidranu wai. Na wai bulabula e dau vakidacalataki ena kena vakatabakidua lailai na vakawaicalataka masima kei na so tale na vakawaicalataka tudei. E dina ga ni e vakuwai kina na vosa wasawai kei na waidranu wai, e okati kina na wai vutuniyau mineral me vaka na chalybeate vulaitubutu.
Iyalayala

**Iyalayala** e dua iyalayala geographic ni veivakavatukani vakapolitiki se vanua vakalawa, me vaka na veimatanitu, cecere matanitu, veivueti matanitu, kei na veivakavatukani subnational tale eso. Era sa  iyalayala na tauyavutaki ena veidinadinati ni veivakavatukani vakapolitiki se veimaliwai ni veivakavatukani ka na lewai kina na veivanua oqori; na buli ni veidinadinati oqo e vakatokai me yalanitaki ni iyalayala.

Eso iyalayala — me vaka na iyalayala ni lomada veiliutaki iyalayala, se na iyalayala ni vanua e loma na Iwasewase Schengen — era sa dolavi ka veiyalayalati sara. E vuqa na iyalayala era lailai se lewai taucoko, ka rawa ni takosova vakalawa ga ena iyalayala ni jekepoidi kei na iyalayala loga vinaka e rawa ni lewai.

Na iyalayala e rawa sara ga ni susuga cake na tatao iwase loga vinaka. Sa tauyavutaki talega e dua na duidui ena sikolasivi vuli na iyalayala kei na veimatanitu, na veivosaki ituvaki ni vakasama oqo ka sega ni matanitu iyalayala.
Vunilagi

Na **vunilagi** se **lomalagilaini** na laini e laurai me tawasei Vuravura mai na lomalagi, na laini e wasea vakaveidabui e na idusidusi kece sara e laurai ena rua na iwasewase: o ira era veilatai na dela i vuravura, kei ira era sega ni vakakina.

Na *dina vunilagi* e dina vakaukauataki dina laini, ka na rawa walega ni laurai ni sa koto e wasawasa dela. Ena vuqa na vanua, e kasa na laini oqo ena vanua, vunikau, tara, ulunivanua, kei na so tale, kei na ilesu ni sala ni vuravura kei na lomalagi sa rogoci *laurai vunilagi*. Ni raici e dua na wasawasa mai matasawa, sa dau vakatokai na tiki ni wasawasa voleka ki na vunilagi me **nirataki**. 

Na dina vunilagi e vakababataka. E wavokita na daudidigo ka sa vaka me dua na iwirini, ka dau vagolei yani ki na dela ni dua na ivakaraitaki mokimokiti vinaka sara ni Vuravura. Na kena vale e koto kina na daudidigo kei na kena e ra wasawasa itagede. Na kena yawa mai na daudidigo isau ena veisiga yadua ki na atmospheric refraction, ka tarai koya vakalevu sara draki vukitani. Sa vakakina, na kena cecere cake na matai daudidigo mai na wasawasa itagebe, kena yawa na vunilagi sa mai daudidigo mai na ka e tukuna. Kena ivakaraitaki, ena ivakatagedegede atmospheric vukitani, me baleta e dua na daudidigo ena mata e cake wasawasa itagede ena 1.70 mita, na vunilagi e tiko vakayawa sara ena 5 kilmita.

Ni laurai mai na rai saraga icake duridusia, me vaka na siga siteseni, na vunilagi e yawa sara ga ka kovuta e dua na vanua levu cake e vuravura. Ena kisi oqo, sa yaco me laurai ni vunilagi vakavoleka cake na vakatotomuria e dua na ellipse mai na dua na iwirini vinaka sara, vakabibi ena gauna daudidigo kina e cake mai na ekueita, ka ni na rawa ni ivakaraitaki vinaka cake na vuravura me ellipsoid mai na kena e vuravura.

## Veitikina
Samara

**Samara** sa ikoya na siti levu duadua kei na vanua ni veiliutaki ni Samara Oblast e Rusia. Na korolevu e tiko ena veicurumaki ni Volga kei uciwai na Samara, kei na dua na iwiliwili ni sivia na 1.14 na milioni na lewenivanua, me yacova na 1.22 na milioni na lewenivanua ena agglomeration ni korolevu, sega ni wili kina o Novokuybyshevsk, ka sega ni korolevu.
Halloween

Na **Halloween** sa ikoya na marautaki ni vakacagicagi e vuravura, vakalevu ga mataniti ni Iurope o Amerika, tikinisiga ena Okotova 31, se na tavi ni Ra Vakarisito kei na kana magiti ni Kece Vakatabuya Siga.

Ena gauna ni Halloween, e vuqa na gone era na qito lawakitaki se qaravi. Era dau isulu na gone mai na dua na vale ki na dua tale, ka kerea na vakidacalataka me vaka na jokeliti se so na gauna, ena taro, "lawakitaki se qaravi?" Na vosa "lawakitaki" e kena ibalebale e dua na "veivakarerei" me vakayacori kina na vosalevu ena itaukei se na nodra iyau kevaka e sega ni soli e dua na ka.

Na tiki ni gauna vakadinamati, me vakataka na papukeni, qani sila, kei na rereganivatu, era sa tu tiko e Halloween, o Jack-o'-lantern sa ikoya e dua na ivakatakarakara kilai levu duadua me matataki kina na Halloween. Na itikotiko era dau ukutaka ena mataqali ivakatakarakara vakaoqo e Halloween.
Vakavinavinaka

**Vakavinavinaka** e a dau marautaka e dua na vakacagicagi ni matanitu o Amerika, Kenada, Brazil. Sa tekivu me siga ni Vakavinavinaka kei na solibula me baleta na veivakalougatataki ni tatamusuki kei na italanoa ni yabaki yani ki liu. E tautauvata na kena vakatokai na soqo yaloyalo vakacagicagi e Jamani kei Japani. E marautaki na siga ni Vakavinavinaka ena ikarua ni Moniti ni Okotova mai Kenada kei ikava ni lotulevu ena Noveba mai Amerika kei Brazil, ka vakakina ena loma ni yabaki vata oqori ena veivanua tale eso. E dina ga ni sa rui wakadra na siga ni Vakavinavinaka ena ivakarau vakalotu kei na itovo vakavanua, sa dau marautaki talega me vaka e dua na vakacagicagi vakavuravura.
Vuna

Na **vuna** sai koya na noda kaukauwa ni vakilai na veika eso, vakayagataki ni vakasama, kei na kena moici se vakadonui na ivalavala, isoqosoqo, kei na vakabauta ka yavutaki ena information vou se veika e sa tu rawa. E semati vakavoleka sara ki na itaviqaravi vakatamata vakaivakarau ni filosofi, vakadidike, vosa, fika, kei cakacakaniliga, ka dau vakasamataki me dua na ka e rawa ni kilai tani mai na tamata. Na vuna e dau vakatokai kina ena so na gauna na vakaituvatuva.

Na kena nakiti e veiwekani kei na cakacaka ni vakasama kei na veicokocokoti, ka okati kina na nona vakayagataka na vuku e dua. Na vanua ni vakasama ena vulica kina na sala e rawa ni vakayagataka kina na humans na ivakarau ni kena rawati na vakasamataki e donu veiba.
Ivakavuvuli

Na **ivakavuvuli** e dua na vakatutu se veika yaga e idusidusi ni itovo se vakadidike. Na lawa, sa ikoya e dua na liutaki e dodonu me muri se sega ni dodonu me vakamuri, se rawa ni vakamuri, se dua na ka e sega ni tamusuki rawa ni dua na ka, me vaka na lawa e dikevi kina na kena ivakarau se na sala e tara kina e dua na ivakarau.
Osaka

O **Osaka** e dua na siti digitaki ena Yasana ni Kansai mai Honshu e Japani. E koroturaga kei na koro levu duadua ena yasana o Osaka, kei na ikatolu ni koro levu duadua e Japani, ni oti na tabanalevu vakatabakidua o Tokio kei Yokohama. Ena dua na iwiliwili vakatautauvatataki ni 2,816,247 me vaka na 2025 kei dua iwiliwili ni tamata e rauta ni 12,505 na tamata ena dua na kilomita vakarivirivi, sa ikoya na iwase levu duadua ni Keihanshin Vanua ni Koro Levu, na ikarua-levu duadua ni korolevu e Japani kei 100 milioni na vanua levu cake mai na 19 milioni vakaitikotiko.

E dau nanumi tu ni Osaka me vanua ni bula vakailavo e Japani. Ena gauna ni Kofun (300–538) sa vakatorocaketaki me dua na wavu bibi ni yasana, kei na ika 7 kei ika 8 senijiuri, a veiqaravi vakalekaleka me koroturaga ni matanitu. E toso tikoga o Osaka ena gauna ni Edo (1603–1867) ka kilai me dua na vanua ni itovo vakavanua ni Japani. Ni oti na mai Veivakalesui ni Meiji, a vakalevutaki sara vakalevu o Osaka ka totolo sara na kena vakatorocaketaki na bisinisi. Na tubu ni tara vale e vakatotolotaka na tubu ni iwiliwili ni tamata ena loma ni vicasagavulu na yabaki ka tarava, ka yaco mai na 1900 vakacaca, sa ikoya o Osaka na vanua ni cakacaka ena gauna ni Meiji kei Taishō. E cakava o Osaka na cau vakasakiti ki na veivakatorocaketaki, tuvatuva ni koro kei na ivakatagedegede ni wasea ena gauna ni oti na ivalu, ka sa totolo sara na kena vakatorocaketaki na koro me vaka e dua na vanua levu ni ilavo ena Keihanshin Vanua ni Koro Levu.

Osaka e dua na itikotiko vakailavo levu ni Japani, ka sa kilai me dua vei ira na koro lelevu duadua kei na veimatanitu e Japani. Na siti oqo e tiko kina na Osaka Veisautaka ka vakakina na itikotiko liu ni kabani ni iyaya vakalivaliva ni veimatanitu me vaka na Panasonic kei na Sharp. Osaka e dua na itikotiko raraba ni vakadidike kei na veivakatorocaketaki ka sa matataki mai na vica na univesiti lelevu, vakabibi na Univesiti Osaka, na Univesiti Korolevu Osaka, kei na Univesiti Kansai. E tiko tale ga kina o Shitennō-ji, e dua vei ira na valetabu makawa duadua ni lotu Buda e Japani.

## Galeri

File:Osaka Castle 03bs3200.jpg|Vale vakaturaga o Osaka ena Chuo-ku, Osaka
File:Shin-Sekai：新世界 - panoramio.jpg|Shin-Sekai
File:Osaka Dotonbori Ebisu Bridge.jpg|bogi kei Dotonbori ena Kawakawa Ebisu
File:Autumn in Mido-suji Osaka02n.jpg|Na Gaunisala o Midōsuji ena vulaitubutubu
Sauca Korea

**Sauca Korea**, vakatokai me yacana Repabuliki ni Korea, e dua na vanua mai na Tokalau Esia, ka vakatututaki ena ceva kei Lewenivanua Korea ka wasea e dua na iyalayala ni vanua ki na vualiku kei Korea. Na veimama ni vanua e sivia na 51 millioni iwiliwili era vakaitikotiko ena iwasewase ni koroturaga Seoul, tiki ni Metropolitan Korolevu Vanua, na ikava ni metropolitan levu duadua e vuravura.
Tokio

O **Tokio**（東京）, vakatokai vakamatanitu me **Koro Levu o Tokio**（東京都）, sa ikoya na koroturaga kei koro levu duadua e Japani. Ena iwiliwili ni tamata e sivia na 14 milioni ena korolevu dodonu ena 2023, e dua vei ira na vanua ni korolevu levu duadua e vuravura. Na Yasana Levu o Tokio, ka oka kina o Tokio kei na veitiki ni ono na yasana voleka, sa ikoya na vanua levu duadua e vuravura, ka 41 milioni na lewenivanua me vaka na 2024.

E davo koto ena ulu ni Toba Tokio, e tiki ni yasana Kanto, ena baravi e lomadonu kei Honshu, na yanuyanu levu duadua e Japani. E vanua ni bula vakailavo kei Japani ka idabedabe ni matanitu o Japani kei na Empara ni Japani. Na Matanitu Levu o Tokio e qarava na 23 tabacakacaka vakatabakidua e lomadonu ni Tokio, ka dau lewena tu e liu na Siti o Tokio; veimataqali koro ni veilakoyaki kei na veivanua ena kena vanua ena tokalau; kei na rua na yanuyanu e taudaku, na Yatu Tokio. Dina ga ni levu na vanua e vuravura era kilai Tokio me dua na korolevu, me tekivu mai na 1943 na kena ituvatuva ni veiliutaki sa tautauvata cake kei na dua na yasana, kei na dua Kovana kei Soqoni e tomani koya ka liutaka na matanitu lalai ni korolevu ka ra lewena na korolevu. Na veiwasewase vakatabakidua e Tokio e oka kina o Chiyoda, na vanua e tiko kina na vanua ni Valenivolavola ni Kakana ni Matanitu kei Vale vakatui ni Tokio; Shinjuku, na vanua ni veiliutaki ni siti; kei Shibuya, e dua na vanua ni veivoli kei bisinisi.

Tokio na imatai ni koro levu e Esia me vakayacora na Olimipiki ni Vulaikatakata kei Paralympics, ena 1964 ka qai ena 2021. E vakayacora talega e tolu na soqo ni G7, ena 1979, 1986, kei 1993. Siteseni Tokio e lomadonu ni Shinkansen, na rede ni sitimanivanua totolo ni vanua; kei na korolevu o Siteseni Shinjuku na siteseni ni sitimanivanua osooso duadua e vuravura. Tokio Skytree na vale cecere duadua e vuravura. Na Tokio Metro Ginza Line, ka dolavi ena 1927, sa ikoya na laini makawa duadua ni ruku ni qele sitimanivanua e Esia.

Na ilavo taucoko ni Tokio e 120.2 na tirilioni na jeni (US$887.9 bilioni) ena FY2022 ka vakaitavi ena 21.2% ni ilavo ni Japani, ka veisautaki ki na 8.43 milioni na jeni se US$62,291 ena dua na tamata. Okati kina na vanua ni Tokio Levu, Tokio na ikarua ni korolevu levu duadua ni bula vakailavo e vuravura ni oti na Niu Yoka, kei na dua na 2022 na ilavo taucoko ni korolevu e vakadeitaki ena US$2.08 trilioni.

## Veitikina
Veiyasana

Ena veivanua, na **veiyasana** era sa wasei tu ena ituvaki vakayago (vakayago veivanua), na ituvaki ni bula vakatamata (veivanua vakatamata), kei na veimaliwai ni kawatamata kei na ituvaki ni vakabula (vakabulataki veivanua). Na Veiyasana veivanuani kei na veiyasana lalai era sa vakamacalataki tu ena nodra dauvakalevu, ka so na gauna e vakalekaleka na iyalayala, vakavo ga ena veivanua vakatamata, ka sa vakamacalataki kina na vanua ni vanua me vaka na iyalayala ni vanua vakamatanitu ena lawa.

Vakatikori mai na veiyasana continental e vuravura raraba, era sa tu talega na hydrospheric kei na atmospheric ni veiyasana ka ubia na wasa, kei na duidui draki e dela ni vanua kei na wai tawavanua ni vuravura. Na vanua kei na veiyasana e vuravura raraba era sa wasei ki na subregions vakaiwase iyalayala mai na veika lelevu veivanuani ka na vakauqeta na veika e baleti ira na veikabula, me vaka na bucabuca kei kena ivakarau.

Me vaka ni sa dua na sala ni kena vakamacalataki na vanua kasivitani, sa ka bibi ka vakayagataki raraba ena kedra maliwa na veitabana e vuqa ni veivanua, o ira yadua era rawa ni vakamacalataka na veivanua eso ena ivakarau ni iwasewase.
Iwasewase

Na **iwasewase** sa ikoya na iwiliwili e ka vakaraitaka na kena levu e rua tale se bulia se na kena ivakarau se na planar lamina, i loma ni waqavuka. Na delena iwasewase o ya na kena analog ena ni rua tale e dela ni tolu tale iyaya. E rawa ni kilai na iwasewase me vaka na levu ni iyaya e soli ena dua na vavaku ka na ganita me dua na kena ivakaraitaki, se na levu ni kau e gadrevi me boroya na dela ni dela ni dua na kote. Sai koya na analog na e rua ni balavu ni na imoimoi (dua na vakasama na) se na ivola ni dua na ka tudei (e tolu na vakasama na).
Bulia

Na **bulia** se **ibulibuli** e dua na matataki vakaiyaloyalo ni dua na iyaya se na kena iyalayala e tautuba, ituvatuva, se na kena irairai e tautuba. E duidui mai na veika tale eso, me vaka na roka, ibulibuli, se mataqali iyaya. Ena jiometri, ibulibuli e sega ni okati kina na itukutuku me baleta na iyaya ni itutu, levu, veidusimaki kei veimaliwai. Na **itaba** e dua na matataki e oka kina ruarua na bulia kei levu (me vaka ena, e.g., itaba ni Vuravura).

Na **bulia waqavuka** se **itaba waqavuka** e vakasaurarataki me davo ena dua na waqavuka, ena kena veibasai kei na bulia 3D kaukauwa. Na **bulia ni rua na kena iwasewase** se **itaba ni rua na kena iwasewase** (vakakina: **2D bulia** se **2D itaba**) e rawa ni davo ena dua na vanua vakababa raraba cake (e dua na vanua ni rua na kena iwasewase).
Biuvanua ni manumanu

Na **biuvanua ni manumanu** sai koya na yawa sara ni nodra toso na manumanu yadua, ena dau tu ga ena dua na gaunaki. Sa ivakarau tudei duadua ni biuvanua ena ekoloji. E kunei ena ilawalawa ni manumanu lelevu kece, oka kina na vuka, manumanu susu, ika, qasi, bula e vanua e wai, manumanu lalai, kei na veimataqalikai. Na ivakasaribariba me baleta na biuvanua e rawa ni yaco kina na draki ni vanua, na kena rawati na kakana, na gauna ni yabaki se me tikoga na vuna. Me na wiliki me vaka e dua na biuvanua dina, ka sega walega ni dua na vakasavi se irruption, na nodra toso na manumanu e dodonu me dua na ka vakayabaki se gaunaki vakavudua.

Ena vuka, E rauta ni 1,800 na vuka species e rawa ni biuvanua vakayawa sara ena veiyabaki me sauma na draki. E vuqa vei ira na biuvanua oqo era vualiku kei na ceva, ka species na nodra vakani kei na bucina ena vualiku kei ulubale ena vulaikatakata, ka ra toki ena vica na drau na kilomita ceva me baleta na vulaibatabata.
Iwiliwili

Na **iwiliwili** e dua na iyauqaqa e rawa ni tiko me vaka e dua ka lewevuqa se rabailevu, ka vakaraitaka na tagutuviki kei vosovosoni. Na iwiliwili e rawa ni vakatauvatani kei na "levu cake", "lailai", se "tautauvata", se ena nomu lesia e dua na matanivika ena kena ivakarau e dua na tabanilotu ni ivakarau. Na dusia, gauna, yawa, katakata, kei na angular era sa tu ena kedra maliwa na ivakaraitaki kilai levu ni iyau quantitative.

Na iwiliwili e tiko ena kedra maliwa na kalasi taumada ni veika vata kei na kena vinaka, iyau, veisau, kei na veimaliwai. Eso na iwiliwili era sa vaka na kena ituvaki e loma (me vaka na kena iwiliwili), ka so era cakacaka me vaka e tukuna (iyau, gacagaca, ivakarau) ni veika me vaka na bibi ka rarama, balavu ka lekaleka, rabailevu ka rabailailai, lalai ka levu, se levu ka lailai.
Eboni

Na **eboni** e dua na eda vavaku loaloa/dravu, ka dau soli vakalevu sara mai na vica vata na species duidui ena *[[Diospyros]]*, ka tiko talega kina na damu. Na ebony e balavu me luvu ena wai. E vakalekalekataki na malumu ka sa oti e dua na iloilo ena gauna e taucokotaki and kina, ka yaga sara me vaka e dua na kau iukuukutaki.

## Species
* *[[Diospyros ebenum]]*
* ''Diospyros crassiflora''
* ''Diospyros celebica''
* *[[Diospyros tessellaria]]*
* ''Diospyros ebenum''
## Isoqoni

File:Chess set 4o06.jpg|Ivakatakata ni jesi; na loaloa tiki era eboni
File:Ébano.jpg|Voravora eboni
File:Kamagong (Ironwood) Chair.jpg|Kamagong idabedabe
Iloilo (iyaya)

Na **iloilo** e dua na iyaya e vakasaraka e dua na iyaloyalo. Na rarama e marau laivi e dua na iloilo ena vakaraitaka e dua na iyaloyalo ni veika cava ga e tu e liu, ni vakanamata ki na iloilo ni mata se dua na itaba veilawa. Sa mai cava na iloilo na vanua me na laurai kina na iyaloyalo ena dua na tutuni e tautauvata kei na kena serau mai me cila kina na rarama. Oqo ena rawa kina vei ira na welefea me ra raici ira se iyaya e dakuna, se na iyaya sara mada ga era tutuni mai vei ira ia mai na nodra vanua ni rai, me vaka na kena e tuba. Sa bula tu na iloilo vakatamata me tekivu mai na gauna prehistoric, me vaka na iloilo e dela ni wai, ia era sa iloilo buli iyaya na tamata mai na veimataqali iyaya me udolu na yabaki, me vaka na vatu, kaukamea, kei iloilo. Ena iloilo ni gauna oqo, na kaukamea me vaka na siliva se aluminum e dau vakayagataki wasoma ena vuku ni nodra icake veivakalougatataki, ka vakayagataki me vaka e dua na koteni e sega ni taucoko ena iloilo baleta na kena vakalogalogavinakataki ka dredre sara.
Itutunisenikau

Na **itutunisenikau** se **senikau** e dua na koniteina dola. E rawa ni caka mai na vica na iyaya, me vaka na taile, iloilo, kaukamea. Sa dau vakayagataki sara ga na kau me itutunisenikau, ena kena vakayagataki na vunikau species me vorata na kavuru, me vaka na teak, se ena nomu vakayagataka e dua na itataqomaki koteni me kau yani ki na kau se palasitika. E dau itutunisenikau wasoma na ukutaka, ka dau vakayagataki me tauri kina na senikau. itutunisenikau lako mai ena duidui me tokona na senikau cava ga e taura se maroroi tiko.
Cina

Na **cina** sa ikoya na kena vakayagataki na rarama me rawati kina na kena rawaka se aesthetic na kena revurevu. Na cina e oka kina na kena vakayagataki na ivurevure buli ni rarama me vaka na cina kei kaivirikom rarama, ka vakakina na veivakararamataki vakatamata ena toboka ni sigararama. Sigararamataki e dau vakayagataki na rarama ena so na gauna ena talevoni ena sigalevu. Oqo ena rawa ni vakabula na igu ena kena vakayagataki na cina buli, ka matataka e dua na taqomaka levu ni igu veivakarusai ena veivale. Na cina dodonu e rawa ni vakavinakataka cake na cakacaka, vakavinakataka na irairai ni dua na vanua, se vakavakasama vinaka na kena revurevu ena vakayagataka.
Koula

**Koula** e dua na kemikali elemeniti kei na ivakatakarakara **Au** (mai vosa vaka-latina: aurum) kei atomic naba 79. Na wainimate elemedi e kakumea.
Siliva

**Siliva**  e dua na kemikali elemeniti kei na ivakatakarakara **Ag** (mai na vosa vaka-latina argentum) kei atomic naba 47. Na kemikali elemeniti e kakumea.
Kopa

**Kopa** e dua na kemikali elemeniti kei na ivakatakarakara **Cu** (mai na vosa vaka-latina: cuprum) kei atomic naba 29. Na kemikali elemeniti e kakumea.
Okosijeni

**Okosijeni** se **oxygen** e dua na wainimate mada kei na ivakatakarakara O atomic naba 8. Na wainimate mada e vakakasi.
Haidrojeni

**Haidrojeni** e dua na kemikali elemeniti kei na ivakatakarakara **H** atomi naba 1. Na wainimate elemedi e vakakasi.

E mamada duadua ka levu duadua na kemikali ena lomalagi kei na vuravura, ka rauta ni 75% veika kece e dau yaco. Ena ruku ni ituvaki vakatautauvata, na haidrojeni e dua na kasi ni diatomi molikuli vata kei fomula H2, ka vakatokai na **dihaidrojini**, se na haidrojini ga. Na dihaidrojini e sega ni roka, sega ni boi vinaka, sega ni vakacaca, qai dau kama vakalevu. Na kalokalo, oka kina na Matanisiga, e tiko kina vakalevu na haidrojini ena dua na ituvaki ni parasima, ia e Vuravura, na haidrojini e kune me vaka na kasi H2 (dihaidrojini) kei na veitiki ni yago, me vaka ena wai kei na veika bula. Na isotope kilai levu duadua ni haidrojini, 1H, e tiko kina e dua na porotoni, elekitironi, ka sega na niutoni.
Kakumea

Na **kakumea** e dua sa iyaya ya, ni sa vakarautaki na nona, itautauri, se qavokavoka, e vakaraitaka na irairai ilakolako, ka liutaka vakavinaka na livaliva kei na katakata.

Ena kemisitiri, e rua na ka ena sega ni rawa me dua madu metali — arsenic kaukaua kei na antimony — era sa dau kilai tu ga me vaka na metalloid ena vuku ni nodra kemisitiri.

Kakumea, me vaka wainimate na kena gacagaca, lewena e na 25% ni pist ni vuravura ka ra sa tiko ena vuqa na ituvaki ni bula ena gauna oqo. Na kaukauwa kei na vakacokotaki ni so na kakumea e sa vakavuna na kena vakayagataki wasoma, me kena ivakaraitaki, na tara ni vale kei na wavu, ka vakakina na lori levu, vuvale vakayayarataka, iyaya, paipo, kei salasitima ni rara. E dau vakayagataki taumada na vakamareqeti kakumea me baleta na ilavo, ia ena gauna oqo, sa dau soli na ilavo ni kakumea ena gauna oqo e rauta ni 23 tiki ni wainimate.
Vuli

E **vuli** na iwalewale ni kena rawati na ka vou kilaideivaki, kilaka, itovo, vakacakacaka, veikayaga, veivakarau, kei lavelavetaki. Na kena rawa ni vulici e taukena na tamata, manumanu, kei na so misini; e tiko talega na ivakadinadina me baleta eso na mataqali vuli ena kena dina tea. Eso na vuli e totolo sara, ka koma ena dua na ga soqo, ia e levu vakacakacaka kei kilaka soqona mai na veika dau sotavi vakawasoma. Na veisau e koma ena vuli e vakavuqa ni dau bulaganua, ka dredre me da vuli vakarautaka e vaka beka kina o ya "yali" mai na kena e sega ni rawa me ra vakau lesu tale.

Tamata tekivu vulica na sucu (ena rawa sara ga ni tekivu ena gauna ni katonigone) ka tomana tiko na vuli me qase, me yacova ni sa sega ni rawa ni vuli tikoga, me isau ni nodra veimaliwai tiko na tamata kei na ituvaki, vuli e sa dua na ka bibi sara. Na ituvaki kei na iwalewale e okati ena vuli e vuqa na iteitei, ena rawa ni yaco na vuli me isau ni veiyacovi, se e ivakabatabata, operant ivakabatabata se na vua ni itaviqaravi e levu cake me vaka na qito, raica walega na vuku manumanu. Ena rairai yaco na vuli ena veika eda kila se sega ni vakilai. Ni vuli e dua na soqo ni veicavilaki ena sega ni levei rawa se me na dro tani mai kina ena dua na ituvaki e vakatokai me vulici na vakatulewataki. E tiko na ivakadinadina me baleta na vuli veivakayavalati ni tamata taumada, ka sa dau laurai na vakatulewataki ena itekivu ni 32 macawa ki na buketetaki, ka vakaraitaka ni ivakarau ni rere e loma e sa vakatorocaketaki vakavinaka ka cabolo me baleta na vuli kei na vakanananu me vakayacori sara vakatotolo ena kena vakatorocaketaki.

Sa dau yaco qito ena vica na theorist me imatai ni ivakarau ni vuli. Era dau vakatovotovo na gone kei vuravura, vulica na lawa, ka vulica mo dau veimaliwai ena qito. qito e rawa ni kena ibalebale talega na gauna bibi vei gonelalai na vakatorocaketaki, me vaka ni ra dau vakavuna na ituvaki ni nodra bula ena qito ivakavuvuli qito. Baleta na Leo Vygotsky, ia, qito sa imatai ni ivakarau ni vuli kei na veitaratara kei na vanua e tekivu kina e dua na gone me kila vakavinaka na lawa kei na ivakatakarakara.
Nitrogen

**Nitrogen** e dua na kemikali elemeniti kei na ivakatakarakara **N** atomic naba 7. Na kemikali elemeniti e vakakasi.
Aironi

**Aironi** se **kakumea** e dua na kemikali elemeniti kei na ivakatakarakara **Fe** (mai na vaka-Latina: ferrum) atomic naba 26. Na wainimate elemedi e kakumea.

Ristine kei vakalogalogavinakataki savasava eso era sa iloilo ni silivava-sa sika. Ia, na cakava kaukamea e dau tu ga ena okosijeni kei wai me solia kina na dravu ki loaloa na hydrated aironi oxides, ka kilai levu me vaka na veveka. E sega ni oxides e so tale na kakumea, na fomu oqori passivating vakaoti, veveka occupies e levu cake sara na ivola mai na aironi ka vakakina na tikitiki, vakatakila o bulabula eso ni vakanaveveka.
Calcium

**Calcium** e dua na kemikali elemeniti kei na ivakatakarakara **Ca** kei atomic naba 20. Na wainimate elemedi e kakumea.
Titanium

**Titanium** e dua na kemikali elemeniti kei na ivakatakarakara **Ti** kei atomic naba 22. Oqo e dua na veisau lumilumisa kaukamea ena kena roka siliva, lailai na tawana, kei na kaukauwa cecere. Na kemikali elemeniti e kakumea. Titanium e ni me vakanaveveka ena wasawasawai, aqua regia, kei chlorine.
Iyaya

Na **iyaya** e dau kena ibalebale e rua na ka, Na duatani ibalebale iyaya e gadrevi se veivuke me baleta na kena vakayacori e dua na cakacaka, na kena ibalebale tale kadua kei na nanuma ni ka.

Na iyaya e rawa ni dusia talega na:

## Ibalebale raraba
* Iyaya vakayago, e dua na isoqoni ni veika e kilai rawa.
* Iyaya, e dua na elemeniti ni malanivosa, me vaka e dua na ka iyaya se dua na ka sega ni iyaya.
## Vakadidike, tekinolaji, kei na fika
### Kompiutavaki
* 3D ivakaraitaki, e dua na matataki ni dua na iyaya vakayago
* Iyaya, e dua na iwalewale ni vosa me baleta na vesuki ni itukutuku kei na iwalewale e cakacaka ena itukutuku oya.
* Faile iyaya, na icurucuru ni dua na dauvakasoqoni se parokaramu tale eso ni vakadewa (kilai talega me "iyaya kode")
* Veika e baleta na HTML
### Fika
* Iyaya, e dua na ka sega ni vakasamataki rawa e basika ena fika
* Na iyaya ilawalawa, e dua na raraba ni dua na ilawalawa e tara ena veivakatorocaketaki vereverea cake mai na seti
* Iyaya, e dua na ka e qaravi ena iwasewase ni icavacava ni fika
### Eso tale vakadidike
* Iyaya vakalomalagi
* Ena veiwekani veika ni icavacava ni saikovakadikevi, o koya e baleta e dua na ulutaga
Lala

Na **lala** e tiko na kena vanualala sega ni nana. Na approximation ki na lala vakaoqo e dua na vanua e gaseous vakasaurarataki kina e lailai sara mai na atmospheric vakasaurarataki. Physicists dau veivosakitaka wasoma na macala vinaka duadua ka na yaco ena dua na lala vinaka sara, ka ra dau vakatoka ena so na gauna me "lala" se vanua ni galala, ka vakayagataka na vosa vakatikina lala me baleta e dua na lala dina me vaka e dua e tiko ena dua na volau ni vakadidike se ena dua na vanualala. Ena idinia ka vakayagataka na fisiki ena yasana kadua, e vakaibalebaletaki kina na lala ki na dua na vanua e lailai sobu kina na veivakasaurarataki mai na atmospheric veivakasaurarataki.
Vanualala

**Vanualala** sai koya na tolu tawayalani na ka kena ituvaki iyaya kei veika e yaco e wekana itutumaki ni veidusimaki. Na vanua vakayago e dau kunekurabui vakalevu ena tolu linear ivakarau, e dina ni o ira na physicist e dau vakasamataka vakavuqa, vata kei gauna, me tiki ni dua na tawayalani va na ituvatuva oqo kilai me vanualala gauna. Na vakasama ni vanua e okati me ka bibi sara ki na kena kilai na vuravura taucoko. Ia, e tomani tiko na duidui ena kedra maliwa na filosofia se dua ga na iyaukeli, e dua na isema ni veivakavatukani, se dua na tiki ni cavaki suitu.
Topoloji

Ena fika, **topoloji** e kauwaitaka na iyau ni dua fika iyaya ka ra maroroi tu ena cakacaka tikoga vakadeitaki, me vaka dodokaki, tukiraki, yavu kei na tatuki, ia e sega ni wainisiki se tiromuki.

Na veitopoloji vanualala sa tuva vakaedua ena dua na vale, vakatokai me *topoloji*, ka na rawa ni vakamacalataki tikoga kina na vakadeitaki ni lalaivanualala, kei na kena e levu cake, veimataqali cava yalodina. Iukiliti vanua, kei na so tale metiki vanualala era sa ivakaraitaki ni dua na vanualala veitopoloji, me vaka e vakamacalataka e dua na metiki se metiki e dua na topoloji. Na veisautaki e vakasamataki tiko ena topoloji o ya veivakahomotopi sa kei homotopi.
Vakatagane vuli

**Vakatagane vuli** sa e interdisciplinary Vulibula vakaivakarau yalodina ki na analysing vakatagane ivakatakilakila kei vakataganeki matataka. E oka kina na nodra vuli na marama, feminism, vakatagane, kei politiki), vulica na tagane kei na queer na vuli. Na kena tubu ki na irogorogo, vakabibi ena ra kei univesiti ni oti e 1990, sa kilai tu me rawa na qaqa deconstructionism.  
## Veitikina
Bukakau

Na **bukakau** sai koya e dua na iyaya kau e dau kumuni ka vakayagataki ena waiwai. Vakararaba, na bukakau e sega ni cakacakataki vakalevu ka sa tiko ena so na fomu ni kilai se fomu ni tabana, vakatauvatani ki na so tale na ivakarau ni kau waiwai me vaka na pellet se bafalo.
Aisi kirimu

Na **aisi kirimu** sa ikoya e dua na vakamikamicataka wadakau kakana e dau laukana me vaka e dua kana se vakalolovirataka. E rawa ni caka mai na loba sucu se kirimu ka kamikamica ena dua na vakamikamica, na dovu se dua na kena isasabai, kei na dua na boivinaka, me vaka na icoi se vanila. E rawa talega ni caka ena nona veiseletaki e dua na vakamikamicataki kirimu ka wai nitrogen vata. Sa dau vakuri na rokarokataki, me ikuri ni veivakadei. Sa vakayavalati na veicurumaki me umanaki na vanua ni cagi kei na totoka e ra ni cevata ni wai me levei kina na kilaiki aisi karisitala mai na bucini. Na vuana e dua na vuso kaukauwa vakalogalogavinakataki, ka kaukauwa sara na kena draki (e ra 2 °C se 35 °F). Sa yaco me yalomalumalumu vakalevu cake ni sa tubu cake tiko na ivakarau.
Vanila

**Vanila** e dua na boivinaka mai na okiti ni genus *[[Vanilla (genus)|Vanila]]*. rawati taumada mai na vuaka ni veisaqasaqa species, ka tabana biuti vanila (*Vanilla planifolia*).
Tabana biuti vanila

**Tabana biuti vanila** (*Vanilla planifolia*) e species ni vanila. e sa kaikei o Mexico, Karibiei, vualiku Ceva Amerika, kei Iusutu Amerika, ka sa dua vei ira na ivurevure taumada ni vanila ikanakanataki, ena vuku ni kena vanilin cecere.