open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ISoqosoqo ni Veivukei

Na **iSoqosoqo veivukei** e dua na veivukei soli ka vakavuli ni marama ena The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints (Church YDE). A tauyavutaki ena 1842 mai Nauvoo, Illinois, Amerika, ka sa rauta e 7.1 million na lewe ni Lotu ena kena 188 na vanua kei na yasana. E dau vakatokai vakalevu na iSoqosoqo Veivukei ki na Lotu kei ira tale eso me vaka na "e dua vei ira na mataisoqosoqo makawa ka levu duadua ni marama e vuravura."
Mataisoqosoqo

Na **mataisoqosoqo** e dua na bisinisi e okati kina eso na tamata, me vaka e dua na isoqosoqo oqo se dua na vakailaka, e dua na inaki bibi.
Cakacakaniliga

Na **cakacakaniliga** e duidui ni itaviqaravi ni tamata ena kena buli na iyaloyalo, auditory se vakayacori tulituli (cakacaka), vakaraitaka na raitayaloyalotaka , conceptual vakasama, se kila vakacakacaka, inaki me vakavinavinakataki kina na veika totoka se kaukauwa ni vakasama. Eso tale na itaviqaravi e baleta na kena qaravi na cakacakaniliga ni liga e oka kina na veivakacacani ni cakacakaniliga, na vulici ni itukutuku ni cakacakaniliga, kei na esthetics kena vakatetei ni cakacakaniliga.

## Veibuli cakacakaniliga kei vinaka cakacakaniliga
Zoology

Na **zoology** sa tabana ni kilanibula ka na vulica na matanitu ni manumanu, vulica na sala era veimaliwai kina na manumanu ena nodra ecoivakarau. E dina ga ni vulici na bula ni manumanu e makawa, na kena liatamata ni vakadidike e sa ka vou sara. Oqo e iloilo na veisau mai na ituvaki itukutuku me biology ena itekivu ni ika 19 senitiuri. Me tekivu mai na Hunter kei Cuvier, e vakatautauvatani anatomical na vuli ki na morphography, siviraka na veivanua vou ni zoological veivaqaqai: veitiki, physiology, histology, embryology, teratology kei ethology.
Draki

Na **draki** ni bula e sa ituvaki ni atmosphere, ka vakamacalataki tiko kina na kena ivakarau e katakata se batabata, suasua se mamaca, maravu se voravora, makare se rugurugua. E vuqa na phenomena draki e yaco ena duadua ni atmosphere, na troposphere, e koto ga kina na stratosphere.
Kaukaua

Ena fisiki, na **kaukaua** sai koya na iwiliwili ni igu se saumaki ena dua na gauna ni Tabanilotu. Ena ivakarau ni bula raraba ni tabanilotu, na tabanilotu ni kaukauwa sa ikoya na watt, ka tautauvata kei na dua na joule ena dua na ikarua.
Kilanibula

Na **kilanibula** sai koya na vakadidike e dau vulica na bula kei na bula ituvatuva, oka kina na kedra ituvaki vakayago, wainimate ivakarau, volataucoko veimaliwai, vakakarisito gacagaca, vakatorocaketaki kei na ibulibuli. Se cava sara na vereverea ni vakadidike, era tu eso na ivakavuvuli veivakaduavatataki e vakalailaitaka kina, ena dua na lomanibai ni uma. E kila tu o kilanibula na kena veikauyaki na yavu ni dua na iwase ni bula, gene me vaka ni sa yavu ni itutu, kei na ibulibuli me vaka na idini ni tosoya na buli kei na raraba ni species. Na organisms bula e dau dolava na ivakarau e rawa ni yaco ena kena veisautaki na igu ka lailaisobu na nodra vanua ni vakadinadina me maroroi kina e dua na vale ni manumanu kei na ituvaki bibi e vakamacalataki me vaka na homeostasis.

Vakalalai-vakadodonutaki ni kilanibula era vakamatatataka na ivakarau ni vakadidike e vakayagataki kei na mataqali ivakarau e vulici: Na veivosakitaki ni saolaolaini kilanibula vakayagataki na iwalewale vakamatemate me tu kina na ivalavala ca eso ena kena vakatovolei na vakatovotovotaki ni nodra sa kila tu na kila vakacakacaka ka kila na veika sa basika mai ka kila vakavinaka na ivakarau ni bula era koto kina kei na sala me vaka ni sega ni bula tu kina ena 4 bilioni na yabaki sa oti ena kena sa toso cake tikoga na drakidra-ni-bula ena ivakarau ni bula.
Mape

Na **mape** sai koya e dua na ivakatakarakara e droini na kena semati tiko na isema eso ena dua na vanua, me vakataka na iyaya, yasana, se ulutaga.
E vuqa na mape era sosa, tudei tu ena pepa se so tale na kena kaukauwa, ka so era na Dynamic se veimaliwai. E dina ni dau vakayagataki wasoma na vakatakarakarataki veivanua, na mape e rawa ni matataka e dua na vanua, dina se italanoa buli, ka sega ni baleta na veika se ivakarau, Mape fomu mona, DNA mape fomu, se isema ni cakacaka ni kompiuta topology mape fomu. Na kena mapped e rawa me rua na na, me vaka na dela ni vuravura, e tolu na, me vaka na loma ni vuravura, se sivia na ni vanua e, me vaka na veivakasama, me vaka na ni ivakarau modeling ka levu sara na kena phenomena.
Rarama

Na **rarama** e electromagnetic rarama ena loma ni dua na tiki ni electromagnetic karakarawa. Na vosa e dau tukuna na rarama, sai koya na tiki ni mo e rawa ni kilai mai na mata ni tamata. Na rarama e laurai e dau vakamacalataki me vaka na uabalavu ena 400 – 700 nanomita (NM), se 4.00 × 10 − 7 ki na 7.00 × 10 − 7 m, ena maliwa ni infrared (ena uabalavu balavu) kei na ultralokaloka (kei na kena e lekaleka uabalavu). Na uabalavu oqo e kena veigauna vakacava na rauta 430 – 750 terahertz (THz).
Cina (iyaya)

Na **cina** sa ikoya e dua na kau ka combustible ena dua na kena icavacava, e caudre ka vakayagataki me ivurevure ni rarama. Cina sa dau vakayagataki tu ga ena itukutuku makawa, ka se vakayagataki tikoga ena vakacakacaka, ivakatakarakara kei na soqo vakalotu, kei na veivakamarautaki juggling.
Gaunisala

Na **gaunisala** ena sala era oka kina o ira era vakayagataka tiko na bati, vodoka se qele manumanu, lori, motoka, basi kei na conveyances tale eso, o ira na galili se vata, ni ra vakayagataka na sala raraba me baleta na inaki ni ilakolako. Na lawa gaunisala sai koya na lawa e liutaka na gaunisala kei na lori vakataulewa, na lawa ni gaunisala e sa tiko ruarua kina na lawa kei na lawa e sega ni rawa me vakarautaka na gauna me vakarautaki kina na balavu ni gaunisala.
Cina Gaunisala

Na **cina gaunisala**, ka ra sa rokataki na ivakatakilakila ni cina ka dau vakaisosomitaki interactively ena dua na gauna yalataki, era sa dau tuvanaki tu ena ilesunisala se so tale na vanua gadrevi kina na gaunisala ni kena vakarautaki na gaunisala me rawa ni ra laki iyaya ni cakacaka ena kei na draiva ka lewai na kena lewai na iyauqaqa me baleta na nodra ilakolako, tu vakadua ka vuki. E sega dua e na vanua ni vakatulewa e gaunisala ka dau cakacaka vata kei na livaliva me ivurevure, Vakaraitaka na motoka kei na bati me tarovi, sauma na vakasama kei na ilakolako ena dua na cina damudamu, dromodromo ka drokadroka tolu na roka se salavata kei na naba ni vakarorogo.
Vuravura taucoko

Na **vuravura taucoko** e tiko na kena vanua kei na kena gauna kei na nodra lewena, oka kina na veivuravura, kalokalo, veivuravuras, kei na levu ni veika bibi kei na kena kaukauwa. Ena kena sa sega ni kilai na levu ni spatial ni vuravura , sa rawa me vakarautaka na levu ni muria e vuravura, ka sa namaki tiko oqo me 93 billion na yabaki ena diameter. Ena veimataqali multiverse hypotheses, na vuravura oqo e dua vei ira na vuqa na causal tagutuvi constituent na tiki ni dua na multiverse levu cake, o koya vakataki ira na comprises ena vanua vata ga kei na kena e liu; me kena isau, 'na vuravura' kei na 'multiverse' era sa tautauvata ena vakasama.
Bukawaqa

Na **bukawaqa** sai koya na oxidation totolo ni dua na itukutuku ena exothermic wainimate ni, ka vagalalataki kina na katakata, rarama, kei na veimataqali ivoli, se lako mai na combustion se sega, Ena dua na gauna a vakayacori kina na combustion, e vakatokai na tikina ignition, na yameyame ni buka.

E dodonu me combustibles na buka, na katakata se ivakarau, oxidants kei wainimate ki na veiyaloni me rawa kina na kama, kevaka me na sotavi taucoko na kaukauwa ni combustion, ena vakama na vakaukauwa, kena itinitini, sa na yaco me ivalulevu.

Sa dau vakayagataki na buka ena tamata ena na butobuto, ena iteitei me baleta na vagalalataki vanua, me baleta na vakasaqa, vakacurumi na katakata kei rarama, me baleta na sikinalataka, propulsion inaki, smelting, vinakati, incineration na kena vakaoti, vakamai, kei iyaragi se ivakarau ni veivakarusai.
Vunikau

Era sa **vunikau** na veivunikau ena tolona kei na tabana ka rawa ni ra bula ena vuqa na yabaki. Sa dau vakatokai na vunikau me vunikau, na tolona, na itei, ka branching mai na qele, e rawa ni bulia e dua na isala ni vunikau.
Qele

Na **qele** e dua na veicurumaki ni organic, mineral, cagi, waini, kei na ituvatuva era tokona na bula veitokoni.
Wai

Na **Wai** (H2O) e dua na inorganic, mamare, tovolealuluqa, iboiluluqa, kei rokaluluqa voleka ni sega wainimate kei kena e kovuta na 70% ni vuravura. Sa ka bibi sara ki na fomu kilai levu ni bula, e dina ga ni sega ni dua na calories se organic veika bulabula.
Waini

Na **waini** e dua na ituvaki ni veika e tiko kina e dua na iwiliwili vakadeitaki ia e sega ni dua na kena ibulibuli tudei. Na waini e veisautaka na ibulibuli ni kena koniteina qai voleka ni sega ni vakamalumalumutaki rawa, e maroroya tiko ga na kena levu ena gauna mada ga e vakasaurarataki kina. Na kena kaukaua e dua na wai e dau volekata na kena kaukauwa, qai cecere sara mai na kasi. Na waini e dua na mataqali ka vakawaicalataki ena yasa ni veika kaukauwa, kei na dua na mataqali waicala ena yasa ni kasi.

Na wai e vakarautaki mai na atomi se na molikuli e tauri vata mai na veiwekani ni ivau veimolikula ni veimama kaukauwa. Na kaukauwa oqo e vakatara na veitikitiki me ra toso wavolita e dua tale ni ra se veivolekati tikoga. Ena kena veibasai, na kaukauwa e tiko kina na veitikina e vauci vakaukauwa ena kaukaua kaukauwa ni veimolikula, vakaiyalayala na nodra toso ki na sautanini lalai ena itutu tudei. Ena yasana kadua, na kasi e tiko kina na veitikitiki era tu vakabalavu, era toso galala qai malumalumu ga na ivau veimolikula.

Ni katakata tubu, era na luluqa vakalevu na molecule ena dua na wai, e vakavuna me tubu na yawa ni kedrau maliwa. Ena buebue ni tikina, na kaukauwa ni cohesive ena maliwa ni molikuli sa sega ni rauta me maroroi ira vata, kei na veisau ni wai ki na dua na ituvaki ni kasi. Kena veibasai, ni sa lutu sobu na katakata, sa lailai sobu yawa ni maliwa ena kedra molikuli. Ena cevata ni tikina, na molikuli e dau tuvanaki ki na dua na ituvatuva vakarautaki ena dua na iwalewale e vakatokai na vakakirisitalataki, kei veisau ni wai ki na dua na ituvaki kaukauwa.

Ena kemikali elemeniti, E rua ga na elemeniti e wai ena ituvaki tudei me baleta na ivakarau ni katakata kei veivakasaurarataki: mekuri kei bromini. E va tale na elemeniti e tiko kina na vanua ni vakawaicalataka vakalailai e cake mai na katakata rumu: fransiumi, sisiumi, kaliumi kei rupidiumi. 

Vakatoka savasava ka sa wai drodro ena ruku ni ituvaki dodonu e oka kina na wai, etanol kei vuqa tale na veivakabulabulataki ni veika bula. Na wai drodro e bibi sara ena kemisitiri kei kilanibula, e gadrevi tale ga ena veimataqali bula kece e kilai. Na waini ni sega ni matagaga veivakabulabulataki ena iwasewase oqo e oka kina na veivakabulabulataki sega ni vakawaicalataki kei vuqa na acid.

## Veitikina
Tea

Na **tea** e uni se Multi-ni Veikauyaki ituvatuva, itaba-malua vakaukauwa yago eukaryotes, kei na chloroplasts biotic Lalai.
Senikau

E dua na **senikau**, ena so na gauna e dau kilai tu na mira, vulavula, seraki, where se na kena vuavuai, sai koya na vale itukutuku e kune ena kau senikau tea.
Botany

**Botany**, ka vakatokai talega me **tea vakadidike**, **tea kilanibula** se **phytology**, sai koya na vakadidike ni bula kei na tabana ni kilanibula. E dua na botanist, tea dauvakadidike se phytologist e dua na dauvakadidike ka specialises ena lomanibai oqo.
0.999...

Ena fika, **0.999...** (vola tale ga na 0.9, ena so tale na sala) denotes na vinakati na kena ka sa volai tu kina e vuqa na 9ni oti na vinakati na kena ni veika sa yaco (kei na dua na 0 e liu).
Abstraction

Na **vakasama** (Vosa Vakavalagi: **Abstraction**) ena kena vakasama sa ikoya e dua na ivakarau vakasama ka ra na kina na kena lawa raraba kei na kena ivakavuvuli mai na vakayagataki kei na vakalasitaki ni ivakaraitaki, dina sara ("dina" se "simede") ivakatakilakila, imatai ni ivakavuvuli, se iwalewale tale eso.

"E dua na vakasama" sa ikoya na itinitini ni iwalewale oqo — e dua na vakasama e cakacaka me vaka e dua na yaca raraba me baleta na vakasama kece sara e ra ka semati kina e dua na vakasama veiwekani me vaka e dua na ilawalawa, iteitei, se iwasewase.

Na vakasama vakasama e rawa ni caka ena kena vakasavasavataki na itukutuku ni dua na vakasama se dua na ka e rawa ni laurai, digitaka ga na veitikina oqori ka veiganiti me baleta e dua na inaki.
## Itukutuku makawa
Vakasamae okati kina na kena vakacurumi na vakasama se na kena vakasoqoni vata eso na ka dina me dua ga na vakasama raraba me baleta e dua na ka. Na kena veibasai, *vakamacalataki,* sai koya na vakadidike se musuki-sobu ni dua na vakasama raraba se abstraction ki na veika dina vakaidina. Vakasama e rawa ni vakaraitaki ena nei Francis Bacon *[[Novum Organum]]* (1620), e dua na ivola ni vakasama vakasaenisi ni gauna oqo ka volai ena icavacava ni bera Jacobea gauna nei mai Igiladi me vakayaloqaqataki ira na dauvakasama ni gauna oqo me ra kumuna na veika dina matailalai ni bera ni ra cakava e dua na veivakatautauvatataki.

Bacon vakayagataka ka vakatorocaketaka na veivakauqeti me vaka e dua na iyaya ni cakacaka ni vakasama; na nona vakacurumi e vakataucokotaki ia e duidui mai na iwalewale makawa ni vakasama-deductive ka sa lewa tu na vuravura vakavuku ni Tokalau me tekivu mai na gauna ni vuku ni Kirisi dauvakasama me Thales, Anaximander, and Aristotle. Thales (624–546 BCE) vakabauta ni veika kece e tu e lomalagi kei na vuravura e vu mai na dua ga na ka bibi, wai. E vakasamataki se vakamacalataka mai na dua na vakasama raraba, "na ka kecega e wai," ki na veimataqali vakatabakidua ni wai me vaka na aisi, ucacevata, kabukabu, kei uciwai.

Era vakayagataka na saenitisi taumada ni gauna oqo na iwalewale ni vakasama (lako mai na veika dina vakatabakidua e kumuni ki na dua ga na vakasama raraba). Newton e rawata na nodra toso na vuravura mai na Copernicus vakarawarawataki, ni Matanisiga sa ikoya na lomadonu ni Ivakarau Solar; Kepler vakalailaitaka e udolu vakaudolu na ivakarau ki na dua ga na ivakamacala me qai vakadeitaka ni toso o Aceni ena dua na orbita elipisi me baleta na Matanisiga; Galileo vakasauraratakina vua ni dua na drau na veivakatovolei vakatabakidua ki na lawa ni yago lutu.

## Veitikina
Vakasama

Na **vakasama** sa ikoya na vulici vagoleya ni fomu dodonu vakatulewa, kei na lawa raraba duadua ni dina. Na inference donu e dua na vanua e tiko kina e dua na isema ni kei ni kena tokoni na cauraki ni vakatulewa kei na kena itinitini.
Qerepi

Na **qerepi** se **vaini** e dua na vua, vakavuniwai dua na beri, ni draunikau tabanikau baniyani ni seraki *[[Vitis]]* genus. Na qerepi e dua na mataqali vua sega ni climacteric, e dau yaco ena veisoqosoqo.
Vuravura (veivuravura)

Na **vuravura** (ivakatakarakara: ) oqo sa ikatolu ni veivuravura mai na matanisiga ka sa kilai tu na kena maliwalala iyaya ena toba ni bula. Me vaka na veigadivi ni retiometiri ivurevure tale eso ni ivakadinadina, a tauyavutaka o vuravura ena 4.5 bilioni na yabaki sa oti. Na remote ni bibi e vuravura kei na so tale na iyaya, vakauasivi matanisiga kei vula, na kena ena setilaiti duadua ga e vuravura. kalokalo vuravura na matanisiga ena loma ni 365.265 na siga, e dua na gauna e kilai me sidereal yabaki e vuravura. Ena gauna oqo, e cowiritaka o vuravura me baleta na 366.265 na gauna.
Veivuravura

Na **veivuravura** e dua na yago maliwalala vukaca e dua na kalokalo se stellar lumuti ka sa vakaitamera me rawa ni mokimoki mai na kena e bibi, e sega ni vakaitamera me vakavuna na thermonuclear fusion, ka sa mai vagalalataki kina na vanua neiba ni planetesimals.
Wikipedia

**Wikipedia** (Vuravura iYaloyalo ni Rorogo matanivola (IPA): [ˌwɪkɪˈpiːdiə] wik-ih-PEE-dee-ə)  — e dua na galala onolaini nisaikolopedia volai ka maroroi mai vua e dua na isoqosoqo ni e dua ilawalawa daubolecakacaka, vakaitikotiko mai vei Wikimedia Foundation, ena cakacaka vata e dolavi kei wiki softwere MediaWiki. Tauyavutaki mai vei Jimmy Wales kei Larry Sanger ena 2001, sa mai vakaitikotiko na Wikipedia mai na 2003 mai na Wikimedia Foundation. O koya e wilika tiko na Wikipedia e rawa talega ni veisautaka na kena itukutuku. A tavoci na Wikipedia ena ika 15 Janueri, 2001 (vakatokai me "Siga ni Wikipedia"), me dua ga na ilavelave ni vosa vakavavalagi kei na yaca ni vanua www.wikipedia.com.

Taumada e rawa walega ena Vosa Vakavalagi, Wikipedia e tiko ena sivia na 340 vosa ka sa dua vei ira na itukutuku e dau sikovi vakalevu duadua e vuravura. Ena 2025, sa ikoya Wikipedia na ikaciwa ni itukutuku kilai levu duadua e vuravura.

Sa vakacaucautaki na Wikipedia ena kena rawa ni vakademokarasitaki na kila, na kena raraba, duatani na kena ituvatuva, kei na itovo vakavanua. Wikipedia sa vakatabui mai vei ira eso na matanitu vakamatanitu, tekivu mai na draunipepa vakatabakidua ki na vanua taucoko, so na gauna ena vuku ni kena vakalewai na matanitu se ena veika e vakasamataki me veivakacacani. Dina ga ni ra sa volavola vakalevu na edita ni Wikipedia ena veimataqali ulutaga, sa vakacacani talega na nisaikolopedia me baleta na veivakaduiduitaki vakailawalawa, me vaka na veivakaduiduitaki vakatagane se vakayalewa vei ira na marama kei na veivakaduiduitaki vakavanua me baleta na Sauca Raraba. E dina ni dau vakalewai vakawasoma na nuitaki ni Wikipedia ena 2000s, sa vakavinakataki ena veigauna, ciqoma na veivakacaucautaki levu cake mai na icavacava ni 2010s ki liu. Na itukutuku me baleta na itukutuku voroka e dau laurai me ivurevure ni itukutuku vou me baleta na veika oqori.

Sa vakasucuma na Wikipedia e vica na cakacaka vakaveitacini, ka sa wiki talega e cicivaka na Wikimedia Foundation. Na veicakacaka tale eso oqo ni Wikimedia e oka kina na Wikitionary, e dua na cakacaka ni ivolavosa a tekivutaki ena Tiseba 2002, , e dua na isoqoni ni ivola ni vuli galala volai vata kei na ivola vakamacalataki, , e dua na isoqoni ni vosa e buli ni oti e dua na macawa na kena tekivutaki na Wikimedia, Wikimedia Commons, e dua na isoqoni ni ivola ni vuli galala e volai vata kei na ivola vakamacalataki, , me baleta na tabana ni itukutuku cokovata, Wikisource, me baleta na isoqoni ni valenivolavola digitaki ivurevure ni ivola galala, Wikiversity, e dua na cakacaka me baleta na buli ni iyaya ni vuli sega ni saumi kei na kena vakarautaki na itaviqaravi ni vuli ena noqu tekivu. E dua tale na cakacaka vakaveitacini ni Wikipedia, Wikispecies, e dua na ivola ni veimataqali manumanu kecega, ia e sega ni dolavi me baleta na veivakadodonutaki raraba. Ena 2012, a tavoci kina na , e dua na idusidusi veilakoyaki rawa ni vakadodonutaki, kei Wikidata, e dua na yavu ni kila editataki.
Wiki

Na **wiki** (/ˈwɪki/ (listen) WIK-ee) sa ikoya e dua na mataveilawa sega ni volai ka tiko kina na vata veisautaka na lewena kei na kena ituvaki mai na barausa mataveilawa. Ena dua na mataqali wiki, sa volai tu kina na itukutuku ena kena vakayagataki vakarawarawataki markup vosa ka vakavuqa ni veisau ena veivuke ni dua na Edita ni itukutuku vutuniyau.
Soka

Na **soka** e dua na qito timi e qito vata kei na dua na polo ni spherical ena rua na timi ena tinikadua na dauqito. E dau qito e 250 milioni na dauqito ena loma ni 200 na matanitu kei na dependencies, ka vakayacori kina na qito kilai levu e vuravura. E dau qito na qito ena dua na lomanibai ni retequla ka vakatokai me dua na delena ena kena takete yadua. Na inaki ni qito me na sikoa ena kena tosoi na polo ena daku ni sala ni nakinaki ki na inaki takete.
Kalokalo

Na **kalokalo** e dua na maliwalalaka iyaya tiko kina e dua na luminous spheroid ni plasma ka vakayacori ena kena bibi. Na kalokalo voleka duadua ki vuravura na matanisiga.
Siganisucu

Na **siganisucu** sa ikoya na yabaki ni sucu dua na tamata, se ivakatautauvata ni dua na isoqosoqo. Siganisucu ni tamata era dau marautaka na itovo ni bula e vuqa, vakawasoma na isolisoli ni siganisucu, kadi ni siganisucu, dua soqo ni siganisucu, se dua vakacabo ni itukutuku.
Lottery

E dua na **lottery** e dua na ivakarau ni veimauilavo e okati kina na iwiliwili ni naba me rawa icovi. Na Lotari era outlawed tu ena so na matanitu, ka so era ira kerecuru tiko ki na kena rawa ni tauyavutaki e dua na vanua ni bula raraba se yasana lottery.
Kirisimasi

Na **Kirisimasi** e dua na soqo yaloyalo vakacagicagi e vakananumi kina na sucu i Jisu Karisito, ka raica taumada ena ika Tiseba 25 me dua na soqo ni veivakamarautaki vakalotu kei na itovo vakavanua ena kedra maliwa bilioni na tamata e vuravura raraba.
Kuila mai Viti

Na **kuila vakamatanitu mai Viti** a tauyavutaki ena Okotova 10, 1970. E vakalailai na liga ni itutu ia na kuila e tautauvata ga kei na kena ena gauna ni vakoloni nei **[[Viti]]**. Oqo e dua na ivakamacala ni syan "Drotini Karakarawa" (na ivakadewa dina ni Drotini Karakarawa ni kuila na veiliutaki drotini). E se tu ga ena veisautaki mai na gauna a cauraka kina o Viti e dua na matanitu ena 1987, ka dina ga ni dau kaciva e so na daunipolitiki me baleta na veisau.

E dua na ituvatuva ni kena veisautaki na kuila, kacivaki mai vei ira na veiqaravi taumada Frank Bainimarama ena 2013, a biu ena Okotova 2016.
Kuila

Na **kuila** e dua na tiki ni isulu (vakawasoma na kena kaukauwa se yaraica) e dua na kena iculacula kei na kena iculacula. E dau vakayagataki me ivakatakarakara, e dua na misini vakaraitaki, se me iukuuku. Na vosa kuila e vakayagataki talega me baleta na droini e vakayagataki tiko, kei na kuila era sa vuki me dua na iyaya raraba ni cakacaka ni veivakatauvatani kei na ivakatakilakila, vakauasivi ena veivanua e veibolei kina na veitaratara (me vaka na veikauniveikau ituvaki e so, na vanua e vakayagataki kina na isakisaki).
Yabaki vou

Na **yabaki vou** sai koya na gauna se siga e tekivu na vou kaleda yabaki kei e dua na kaleda na yabaki wilika ka na vakalalai ya dua.

E vuqa na itovo vakavanua era marautaka na veika a yaco ena so na kena ivakarau kei na siga Janueri 1 sa dau vakatakilakilataki tu me dua na matanitu vakacagicagi.

Ena Gregorian Kaleda, na ivakarau ni kena vakayagataki na ivolanivula nikua, e yaco na yabaki vou ena Janueri 1 (Yabaki Vou Siga). Oqo talega na imatai ni siga ni yabaki ena ivolanivula taumada ni Julian Kaleda kei ni Roma Kaleda (ni oti e 153 na BC).

E dau vakayagataki me siga vou ni yabaki vou ena veigadivi duidui eso, ni se vakayagataki tikoga na Julian Kaleda, na siga ni yabaki vou mai na Janueri 1, vakatau ena nodratou, ki na dua tale na siga, oka kina na Maji 1, Maji 25, Siganimate, Sepiteba 1, kei Tiseba 25. Tekivu ena 1582, sa kena ibalebale na veivakubeci ni Gregorian Kaleda sa levu sara na tikinisiga vakamatanitu se noda vanua ena Ra Vuravura ka sa veisau e taudaku me vakayagataka e dua na tikinisiga tudei me baleta na Yabaki Vou Siga , Janueri 1.

Eso tale na itovo era vakadikeva na nodra ivakarau ni bula se na siga vou vakalotu me vaka ga na nodra itovo vakavanua, ena so na gauna me ikuri ni vakamatanitu kaleda vata kei Gregorian. Jaina Yabaki Vou, na [Islamic Yabaki Vou, na yabaki vou kei na [Jiu Yabaki Vou ni era sa ivakaraitaki vinaka sara. Idia kei veimatanitu tale matanitu era tomana tiko na marautaki ni yabaki vou ena veigadivi duidui eso.
Yaloyalo

Na **yaloyalo** sa dua na siga bibi me da nanuma tiko ena bula oqo. 
Na veilawalawa segata kece kei na veiyasana kece e tu na nodra soqo. Eso na soqo vakayacori tiko mai na itovo vakavanua, Me kena ivakaraitaki, na nodratou yabaki vou ena tokalau kei Esia, Dragon boat festival, Mid-autumn festival, Qingming yalo, Double Ninth Festival. Eso na soqo vakayacori tiko mai na lotu, me kena Kirisimasi, Siganimate, Buddha Siganisucu ni kei na so tale. Eso na soqo vakayacori tiko mai na Commemoration ni dua se dua na soqo, me vaka na vakacagicagi ni Matanitu yalo. Na setareki ni qito tale eso e tiko kina na iSoqosoqo ni veimatanitu e lesi me vaka na siga cakacaka yalo, marama yalo kei na siga tina yalo.
Vakacagicagi

Na **vakacagicagi** e dua na siga e dau biu vakatikitiki ena ivalavala se na lawa me baleta na kena ivakarau, vakauasivi na bisinisi se cakacaka oka kina na vuli, rube toka se vakalailaitaki. Vakararaba, na vakacagicagi e kena inaki me vakatara na tamata yadua me marautaka se vakananuma e dua na ka se ivakarau ni itovo vakavanua se veika vakalotu. Na vakacagicagi e rawa ni lesi mai na veimatanitu, mataisoqosoqo vakalotu, se so tale na ilawalawa se mataisoqosoqo. Na ivakatagedegede e tiko kina na itaviqaravi e dau vakalailaitaki ena dua na vakacagicagi e rawa ni vakatau ena lawa, itovo, kei na mataqali cakacaka e vakayacori se digidigi yadua.
Siganimate

Na **Siganimate**, na yaca sa **Sigatabu tucaketale**, sa ikoya e dua na soqo yaloyalo kei na vakacagicagi sa vakananumi kina na Tucaketale nei Jisu mai na mate, ka vakamacalataki ena veiyalayalati vou ena nona a yaco ena ikatolu ni siga ni oti na nona bulu ena nona lauvako mai na Roma mai Kalivari 30 AD. Sai koya na ituvuka ni gagadre i Jisu, taumada mai vei Lent (se Great Lent), e dua na siga 40 ena gauna ni lolo, masumasu, kei na penance.
Maroroi Baqe ni Viti

**Maroroi Baqe ni Viti** (RBF) na baqe e loma ni vanua na yanuyanu na Pasifika e Viti. Na itavi ni RBF e oka kina na ilavo e soli ena ilavo, lewai ni lavo, kena isau, veisau ilavo, qati ni veika vakailavo, ka susugi na vakatorocaketaki veika vakailavo.
Ivola

E dua na **ivola** e tautauvata na kena katoni na itukutuku ena fomu ni volavola kei na iyaloyalo, sa dau tu kina na tabana era vauci vata ka taqomaki ena dua na waqa.
Tavipolo

Na **tavipolo** e dua na qito ni polo ka tiko kina e rua na timi ka ra sega ni fan ka yadravi tiko ena dua na stadium ka sega ni taucoko na kena isema. O ira na dauqito tavipolo era sa wasewasei tu, taqomaki, era dau vakayagataka na bat na dauqito me ra viritaka laivi na polo mai na taqomaka, ka qai lako yani ki na va na tawa me cici, ni sa rawa ki na dua na ilakolako vinaka ki na itikotiko ka na sega ni rawata na 1 na vakasama, ni a vakayagataka na ivakatawa ni vale na qaniliga me toboka rawa kina na yasa ni polo Ena loma ni qito, eratou dau gole na lewe rua na timi me ra mai valuti ka taqomaki, na timi scoring cake ena ikaciwa ni tavi ena qaqa vakaidina. Kevaka me sikoa na rua na iwasewase ni oti ga e 9 na innings, vakacuruma na qito sa oti. Na qito e tautauvata kei na kena tavipolo e ravupolo.
Ravupolo

Na **ravupolo** e dua na qito ka tautauvata kei na tavipolo e dua na polo levu (11 ki na 12 ena. vakataucoko) ena dua na lomanibai ka sa mai yaco kina na qalova 60 na fute, e dua na pitcher ni lomanibure ni ranges mai na 35 – 43 na fute mai na itikotiko veleti, kei na dua na bai homerun ka sa 220 na fute mai na itikotiko veleti.
Basiketibolo

Na **basiketibolo** e qito timi ka rua na timi, e levu sara na dauqito, veisaqasaqa vakaiira ena dua na mataveilewai retequla, ka veisisivi vata kei na inaki taumada ni veivanavanai e dua na basiketibolo (rauta na 9.4 idi (24 cm) ena diameter) mai vei taqomaka (a basikete 18 idi (46 cm) ena diameter veitokoni 10 na fute (3.048 na m) ki na dua na papa e muri ena muana yadua) ni ra se taqomaki ni na timi ni veisaqasaqa mai na veivanavanai ki na nodra hoop. E dua na takete e dodonu me rua na kena vakasama, vakavo ga ena daku ni laini e tolu, ni sa yaga me tolu. Ni oti e dua na ca, vakaitarovi ni sa oti na kena vakacalai kei na kena sa lesi me veivana e dua na vakamisini sa soli vua e dua se sivia na galala ni cakacaka ca. Na timi kei na kena e levu duadua ena mua ni dauqito qito, ia kevaka e vaqaqacotaki na cava tiko vata kei na sikoa, e dua tale na gauna ni qito (toso gauna) e ivakaro.
Iwirini

Na **iwirini** e dua na ka e tiko kina na poidi kece sara ena dua na kalou ka soli vakayawa mai na dua na vakasama, na valenivolavola; vakaisoqosoqo na imoimoi dikeva lesu mai na dua na vanua e toso tiko kina ena dua na waqavuka me rawa ni tiko kina e dua na kena yawa mai na dua na tudei. Na kedrau yawa ni iwirini kei na valenivolavola sa vakatokai na radiusi. Na itukutuku oqo e baleta na iwirini mai na jiometri Iukiliti, kei na kena e vaka, na waqavuka e Iukiliti, vakavo kevaka e sega ni vakamacalataki.
Sikuea

Ena jiometri, e dua na kena **sikuea** se **sukuwea** e dau yasanava wasoma, ka kena tutuni va na yasana tautauvata kei na va na veitua e tautauvata (90-diqiri veitua, se (100-gradian veitua se imatau ena veitua). E rawa talega ni vakamacalataki me dua na yasaiva ka tautauvata kina na kena balavu e rua na tikiva.
Tututolu

Na **tututolu** e dua na polikoni ena tolu na batina kei na tolu na ulu. Oqo e dua vei ira na yavu ni ibulibuli ena **[[jiometri]]**.
Tutuni

Ena **[[Jiometri Iukiliti|Iukiliti]] [[jiometri]]**, e dua na **tutuni** e bulia e rua cilava, e vakatoka na yasa ni tutuni, wasei ni dua na itinitini, ka vakatokai na **[[ulu (jiometri)]]** ni tutuni.
Reketuqula

Ena **[[jiometri]]**, e dua na **reketuqula** e yasanava tiko kina e va na veitua imatau. E rawa talega ni vakamacalataki me vaka e dua na yasanava tautauvata, me tekivu mai na tautauvata e kena ibalebale ni sa tautauvata na kena veitua (360 °/4 = 90 °). E rawa talega ni vakamacalataki ni dua na paralelokaramu e tiko kina e dua na tutuni dodonu. E dua na reketuqula e va na kena balavu ka tautauvata na kena sikuea. Na vosa "balavu (oblong)" e vakayagataki me dusia e dua na sega ni sikuea reketuqula. Na reketuqula vata ulu *ABCD* ena vakatakilakilataki me □ *ABCD*.

Na reketuqula era vakaitavi ena vuqa na leqa vakalutulututaka, me vaka na tiling na waqavuka ena reketuqula se vakalutulututaka e dua na reketuqula ena polikoni.
Poidi (jiometri)

Ena fika kei **[[jiometri]]**, e dua na ka e **poidi** e dua na tiki ni ilawalawa e vakatokai me dua na tikina.
Jesi

Na **jesi** e tiko kina e dua na qito matabose e rua ni misini ka dau qito ena 64 na sukuwea ka tuvai ena dua na matabose 8 × 8 veilawa.
Kato

E vakamacalataka na **kato** na veimataqali koniteina kei vakasokumuni me vakayagataki tudei me vaka na mamaroroi, se me baleta na kena vakayagataki walega, e vakavuqa me baleta na lewe ni talaca. 
Na kato e rawa ni caka ena veivola kaukauwa me vaka na kau se kaukamea, se na delanivale fiberboard, paperboard, se so tale na iyaya sega ni vakadonui. Na kena levu e rawa ni duidui mai na veika lalai (k.v., e dua na matchkato) ki na levu ni dua na appliance levu. Na kato delanivale e dua na koniteina vakauyaya. Ni sega ni vakamacalataki e dua na kena ibulibuli, ena rawa ni namaki e dua na kato ni retequla ena dua na lomanibai ena yasana taucoko, ia e dua na kato e rawa ni dua na vakababataka iwasewase ni kauveilatai ka sa sikuea tiko, ia e dua na kato e rawa ni vakababataka e dua na iwasewase ni kauveilatai ka sa vakarerevaki, wavoki se oval; sloped se domed cake eso, se vakatagitaki batina. Era sega ni dau sukuwea. 
Sa rawa me dolavi na kato ni Decorative se iyaya ni mamaroroi ena kena maroroi, dreti, Sisi se kau laivi na isogo, ka rawa me hinged kei na/se vakabeleti ena dua na rai, clasp, se loka.
Kareti

Na **kareti** (*Daucus carota subsp. sativus*) sa ikoya e dua na wakana kakana draudrau, ka dau moli ena roka, e dina ga ni ra lokaloka, loaloa, damudamu, vulavula, ka dromodromo vakabulabulataka. Era sa dua na baleta ni kila kareti (*Daucus carota*), na kai Iurope kei Cevara Esia.
Kakana draudrau

Na tiko **kakana draudrau** tiki ni kau ka ra kama na tamata se manumanu tale eso me kakana. Na kena ibalebale taumada e se dau vakayagataki wasoma ka vakayagataki me kau yani kina na kau me baleta na itei edible kece sara, oka kina senikau, vuana, drauna, wakadra, wakana, kei sorenikau.
Gata

Na **gata** sa mamaca tu, sega na yavu, na kedra ivakatakilakila na suborder **Serpentes**.  Me vakataki ira kece squamata, gata era ectothermic, amniote na ibulubulubulu ubi ena ivakarau veitarataravi. Vuqa species ni gata na ivau ni uludra kei na vica tale na isema ni uludra mai vei ira na moko qase eliu, ka rawa kina vei ira me ra tiloma na itoki ni valu e levu cake sara mai na uludra ena gusuidra veikauyaki. Me sosomitaka na yagodra qiqo, na gacagaca eso ni gata (me vakataka ivi) e laurai e liu e dua e liu ka sega ni veitikivi, ka dua ga na yatevuso sa vakayagataki. Eso vei ira na kula era taura tu e dua na ivau ni kau kei na dua na mavoa draudrau ena dua ga na yasa ni cloaca. Moko e se sega na yavadra se vakalailaitaka sobu na yagona me ruasagavulu kalima na kena yadudua ena dua na ivovoki taucoko, ka veimuataki yani ki na vuqa na kawa ni sega yavu moko. sega yavu moko vakasoerau gata, ia e vica kena ivakarau na ilawalawa ni sega yavu moko tiko taudamunimata kei taudaku daliga, na gata e sega ni tiko kina, e dina ga ni sega ni ka raraba na lawa oqo.

Eso species tiko weligaliga era dau vakayagataka taumada me ra vakamatea ka rawai kina na kedra kakana ka sega me ra taqomaki kina. Eso era weligaliga me vakavuna na mavoa mosi se mate ki na tamata. Sega ni weligaliga gata ena tiloma bula se vakamatea ena dua na ka vakatabui.
Moko

Moko (Lacertilia) e dua na underorder ni vari (Squamata) ka levu cake mai na 6000 species. Na Lizards sai koya na ilawalawa levu duadua ni reptiles ena gauna oqo. Erau a tekivutaki ena Trias ia na  vakavinakataka vinaka e kilai walega mai na Jura. Na tekivutaki gata ena Cretaceous mai na dua na ilawalawa ni moko. E dina ga ni gata na evolutionary ena kedra maliwa na moko, era sega ni qaravi eke baleta na veve ivakamacala kei na ivakarau ni bula.
Tini rawa

Na **tini rawa** ni dua na koniteina me baleta na sitoa se maroroi ni iyaya, a caka mai na na tini. E vuqa na tini e gadrevi me dolavi ena kena samaki na  "ena mua ni yabaki " eso sa removable na kena kovuta. Tini tu na lewena: kakana, beverage, waiwai, wainimate, kei na so tale.
Tavaya

Na **tavaya** e dua na koniteina qiqo ni necked a caka mai na dua na iyaya ni impermeable (qele, iloilo, palasitika, aluminium kei na so tale.) ena so tale na ibulibuli kei na duidui me ra sitoa ka kauti waini (wai, sucu, beer, waini, iqi, gunu malumu, waiwai, shampoo, wainimate, kei na so tale.) . Eso na tavaya taumada era basika mai Jaina, Finisia, Kiriti, kei Roma.
Waiwai

Na **waiwai** sai koya e dua na sega ni pola wainimate iyau ka visikosi wai ena seraka draki ka sa hydrophobic ka lipophilic. Na waiwai e dua na kaboni levu kei haidrojeni ka dau waqa rawarawa ka bulabula tu.

Na ivakamacala raraba ni waiwai e oka kina na kalasi ni wainimate vakaikuritaka ka na rawa ni sega ni ena vale, iyau, kei na vakayagataki. Na waiwai e rawa ni manumanu, kakana draudrau, se petrokemikali me tekivutaki, ka rawa ni veisau se sega ni veisau. Era dau vakayagataki me baleta na kakana, waiwai, inaki vakavuniwai, vakawaicalataki, kei buliiyaya ni vuqa na mataqali i boroya, palasitika, kei na iyaya tale eso. Ena dau vakayagataki vakamatau na waiwai ena so na soqoni vakalotu kei na na me ra mata kina ena veivakasavasavataki.
Kemisitiri

Na **kemisitiri** e dua na ulutaga lailai ni fisiki e vulica na ivakarau, na ivukivuki, na vale kei na lawa ni veika bibi. Na iyaya ni vakadidike kemisitiri e oka kina na interrelationship ni veika bibi, se na kena bibi kei na kena kaukauwa.
Gauna

Na **gauna** sa ivakarau ka sa kunekune ka vakarautaki kina na takali ni veika sa yaco tiko. Na vereverea ni vakasama oqo e sa dau ulutaga tu ga ni vakavuku kei na vakadidike kei na vakasama.

   

## Veika veisemati
*Sa oti
*Veisiga
*Mataka
*Spatio-vakayago
*Loma
*Kaleda
*Siga
Iyaya (ka)

Na **iyaya**, **iyaragi** se **iyaya ni cakacaka** e dua na iyaya e vakayagataki me rawati kina na rawati ni dua na tamata me veisautaka na inaki ni ituvaki vakavolivolita. E dina ga ni levu na manumanu era vakayagataka na iyaya rawarawa ni cakacaka, o ira ga na tamata, ka ra vakayagataka tiko na iyaya vatu ena vica na drau na meliniumi, vakayagataki na iyaya me caka kina eso tale na iyaya. Na ituvatuva ni iyaya e gadrevi me vakayacori kina na veicakacaka duidui ka sa tiki tiko ni itaviqaravi e vakatokai me vakaiyayataki‎ se qia. 

Na iyaya taumada ni tamata, e caka mai na veika me vaka na vatu, sui, kei kau, e vakayagataki me vakarautaki kina na kakana, vakasasa manumanu, buli iyaragi, kei cakacakataki ni iyaya me buli kina na isulu kei na iyaya makawa yaga kei na cakacaka liga me vaka na buli iyaya, bisinisi, veivakatorocaketaki, kei veilakoyaki. Na kena vakatorocaketaki na cakacaka ni kaukamea e rawa kina eso tale na mataqali iyaya ni cakacaka. Na kena vakayagataki na ivurevure ni kaukaua, me vaka na kaukaua ni manumanu, cagi, se kubou, e vakatara me vakalevutaki na iyaya vereverea me buli kina e levu cake sara na iyaya, kei na Veisau ni Cakacaka e vakatakilakilataka e dua na gauna ni veisau ena kena vakayagataki na iyaya. Na kena vakayagataki vakalevu na vakatakikoya ena ika 19 kei 20 senitiuri e vakatara na iyaya me cakacaka ena lailai duadua ni veiqaravi ni tamata, e vakalevutaka tale ga na vuavuai ni tamata cakacaka.

Ena kena vakabalavutaki, na vakasama e tokona na vakasama vakailawalawa se vakadidike e dau vakatokai me "iyaya ni cakacaka" se "vakamatai iyaya".
Iyaya vakayago

Ena vosa vakayago kei vakadidike ni fisiki, e dua na ka **iyaya vakayago** se ka **vakayago** (se dua ga na **iyaya** se **yago**) e dua na isoqoni veivolekati ni veika, ena loma ni dua na iyalayala vakamacalataki (se na dela ni), ka tiko ena vanua kei gauna. E dau veibasai kei iyaya abstract, iyaya vakasama.

Ena kena vakayagataki talega, e dua na iyaya e sega ni vakasaurarataki me tiko kina na isoqoni vata ga ni veika. Ena rawa ni veisau na atomi se tiki ni e dua iyaya ena veigauna. E dua na iyaya e dau kena ibalebale me vakamacalataki ena matataki rawarawa duadua ni iyalayala e salavata kei na veika e laurai. Ia na lawa ni fisiki e vakayagataki ga vakadodonu ki na veika e oka kina na isoqoni vata ga ni veika.

Ena fisiki, e dua na ka e dua na isoqoni ni veika e kilai rawa, ka rawa ni vakatabui ena dua na iyalayala kilai rawa, ka rawa ni toso me vaka e dua na iuniti ena vakadewa se veisau, ena vanua 3-vakatautauvata.

Na iyaya yadua e tiko na kena ivakatakilakila duatani, tu vakataki koya mai na dua tale na iyaya. E rua na iyaya e rawa ni tautauvata, ena iyau kece vakavo ga na itutu, ia e se rawa tikoga ni vakaduiduitaki. Ena vuqa na gauna na iyalayala ni rua na ka ena sega ni veicoqacoqa ena dua na gauna. Na iyaya ni ivakatakilakila e rawa kina me wiliki na veika.

Na ivakaraitaki ni yago vakayago e oka kina, ia e sega ni vakaiyalayala ki na dua na tikitiki, e vica na veimaliwai ni yago lalai (tiki se so tale). Na veika vakatikitiki e duidui mai na itukutuku tomani tikoga.
Veika kemikali

Na **veika kemikali** e dua na ivakarau duatani ni veika kei na tudei ibulibuli kemikali kei ivalavala ni iyau. Na veika vakakemikali e rawa ni taura na ivakarau ni dua ga na elemeniti se veivakaduavatataki kemikali. Kevaka e rua se sivia na veika vakakemikali e rawa ni cokoti vata ka sega ni veisau, era na rawa ni bulia e dua na veiwaki ni kemikali. Kevaka e dua na veiwaki e wasei me vakatikitikitaka e dua na ka vakakemikali ki na dua na ivakatagedegede e gadrevi, na ka e rawati e tukuni ni savasava kemikali.

Na veika vakakemikali e rawa ni tiko ena vica na ituvaki vakayago duidui se iwasewase (e.g. na veika kaukauwa, waini, kasi, se plasma) ka sega ni veisau na kedra itukutuku vakakemikali. Na veisau ni ka ena maliwa ni veitikina oqo ni ka ena kena saumi na veisau ni katakata se na veivakasaurarataki. Eso na ka vakakemikali e rawa ni cokovata se veisautaki me ka vou ena kena vakayagataki na kemikali. Na kemikali e sega ni tu vua na kaukaua oqo e tukuni ni sega ni cakacaka.

Na wai savasava e dua na ivakaraitaki ni dua na veika kemikali, kei na dua na ituvatuva tudei ni rua na atomi ni haidrojini e vauci ki na dua ga na atomi ni okisijeni (i.e. H2O). Na ivakarau ni atomi ni haidrojini ki na okisijeni e dau 2:1 ena veitiki kece ni wai. Na wai savasava ena dau vakawaicalataki buebue na 100 °C (212 °F), e dua na ivakaraitaki ni dua na itovo ni itovo e vakamacalataka. Eso tale na ka vakasakiti ni kemikali e oka kina na daimani (e dua na ivakarau ni kaboni), masima teveli (NaCl; e dua na ionika ni veivakaduavatataki), kei suka vakasavasavataki (C12H22O11; e dua na veivakaduavatataki vakayago).
Polo

Na **polo** e dua na ka e sega ni vakayagataki rawa (e mokimokiti ia ena so na gauna e dau ovoid) kei na kena vakayagataki. E dau vakayagataki ena qito polo, na vanua e dau vakamuri kina na qito ena gauna ni polo me vaka e tarai, caqeta se viritaki mai vei ira na dauqito. Na polo e rawa talega ni vakayagataki me baleta na itaviqaravi noda, me vaka na kena qaravi se juggling. Na polo e caka mai na iyaya ni daramaka na veika dredre e dau vakayagataki ena Idinia ni ivolakerekere me vakalekaleka kina na tawasei ka, ka kilai me vaka na polo ni qito ka. Na iyaragi vurumemea loaloa e vakayagataka na vatu kei na kaukamea polo me projectiles.
Volibol

Na **volibolo** e dua na qito timi ka tiko kina e rua na timi ni ono na dauqito era tawase tu ena dua na lawa. Ena dau tovolea na timi yadua me sikoa na veitikina ena grounding e dua na polo ena ruku ni lawa tauyavu tale e so ni timi.

Na ituvatuva taucoko ni lawa era sa rabailevu, ia e dau vakayacori ena kena gauna: e dua na misini ena dua na timi e tekivu kina e dua na 'veitauriliga' ena nona qarava na polo (viritaka se vakacegui ka qai veivukayaki ena dua na liga se liga), mai na daku ni laini ni iyalayala ni itikotiko, ena loma ni lawa, kei na nodratou itikotiko na timi. Na kena ciqomi na timi me kakua ni yavutaki tu na polo ena loma ni nodra itikotiko. Sa rawa vei ira na timi me ra tara cake na polo ki na 3 na gauna, ia na dauqito yadua me kakua ni tara na polo ni consecutively. Sa vakakina, na imatai ni rua na cakacaka e vakayagataki me rawa kina na kaba mai, na sagai ni kena liutaki lesu na polo ena lawa ena dua na kena ivakarau ka sega ni rawa vua na timi ni veiqaravi me tarova mai na yavutaki tu ni nodrau itikotiko.

Na polo e dau qito vata kei na ligamu se liga, ia na dauqito e rawa ni vakabesebese vakalawa se biliga (veitaratara vakalekaleka) na polo ena dua ga na tiki ni yago.
Filosofi

Na **filosofi** sa ikoya na vulici ni taro raraba kei na veika bibi me baleta na bula, kila, yavunibula, vakasama, vakanananu, kei ivosavosa. Na taro vakaoqori ena dau tarogi wasoma ena gauna ni vuli se vakadodonutaki.

Taumada, "filosofi" solegi dua na yago ni kila. Mai na gauna ni Makawa Kiriki dauvakavulica Aristotle ki na ika 19 senijiuri, "vakayago filosofi" solegi maliwalala, vunaiwai, ena fisiki. Kena ivakaraitaki, Issac Newton na 1687 *[[Vakafika Ivakavuvuli ni Vakayago Filosofi]]* e muri sa qai ivakatagedegedetaki me vaka e dua na ivola ni fisiki. Ena ika i 19 senijiuri, na tubu ni gauna oqo vakadidike univesiti  liutaka na filosofi vuli kei na o tale eso me baleta na cakacakavaki kei na vakaivola.Ena gauna oqo, eso na veivaqaqai ka ivalavalataki na tiki ni filosofi sa yaco me okati kina na vuli o, oka kina saikolaji, sociology, linguistics, kei vakailavo, Eso tale na veivaqaqai era semati vakavoleka vei cakacakaniliga, vakadidike, politiki, se sasaga tale eso e dua na tiki ni filosofi.

## Veitikina

## Taudaku isema
* ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''
* The ''Internet Encyclopedia of Philosophy''
* Indiana Philosophy Ontology Project 
* PhilPapers – e dua na dairekitori vinaka ni itukutuku ena initaneti vakavuku kei na ivola ena vuli vuku
* Philosophy Timeline
* Philosophy (review) 
* Philosophy Documentation Center
Dina

Na **dina** e dau vakayagataki wasoma me kena ibalebale ni da sa duavata tiko ena dina se dina, se na yalodina ki na dua na imatai se ivakatagedegede. Na dina e dau vakamacalataki talega ena contexts ni gauna oqo me vakasama ni  "dina ki na bula", se veibataki.

Na dina e dau vakayacori me veibasai kei na lasu, ka, lomananibai, e rawa talega ni vakatura e dua na kei, factual, se ethical kena ibalebale. Na vakasama ni ka dina e veivosakitaki ka veibataki wavokiti ena vica na contexts, oka kina na filosofi, cakacakaniliga, cioloji, kei vakadidike. E vuqa na itaviqaravi ni kawatamata e vakatau ki na vakasama, na kena ivakarau me vaka e dua na ivakavuvuli ka sega ni vaka na ulutaga ni veivosaki; oqo e oka kina na vakadidike, lawa, journalism, kei na bula e veisiga. Eso na vuku era raica na vakasama ni dina me baleta na ka taumada, ka sega ni rawa me vakamacalataki ena dua na kena ivakarau e rawarawa cake sara mai na kena kilai na dina vakaikoya. Vei ira eso, na dina e dau saravi me vaka na ivosavosa ni vosa se vakanananu ki na dua na ka dina, ena so na gauna e vakatokai na ivola icavacava ni dina.
Esthetics

Na **esthetics** se na **aesthetics** e dua na tabana filosofi ka sa baleta tiko na cakacakaniliga, totoka ka tovolea, ena veibuli se vakavinavinaka ni veika totoka, vata kei na vakasama kei na kunekune ni totoka se cakacakaniliga, kei na tolovea me baleta na ka e vinaka ki na ka e taleitaki ka rai vakatabakidua.
Rorogo

Ena fisiki, na **rorogo** e dua na sautaninini ka dau propagates me vaka e dua na ni ua ni veivakasaurarataki, mai na dua na taranisimisani me tautauvata kei na dua na kasi, wai se kaukauwa.
Ena physiology vakatamata kei na saikolaji, na rorogo e sa ciqomi kina na ua vakaoqori kei na nodra kila ena mona. Na tamata e rawa walega ni rogoca na ua ni rorogo me domo na kena e koto e veigauna ena 20 na Hz kei 20 kHz. Na ua ni rorogo e sivia na 20 na kHz e kilai me ultrasound ka sega ni perceptible ena tamata. Na ua ni rorogo e ra e 20 na Hz era kilai me infrasound. Eso na manumanu duidui species e duidui na kena dau rogoci.
2 + 2 = 5

Na malanivosa **"rua vata na tautauvata lima na kena ikarua"** (**"2+2=5"**) na kena vakayagataki e dua na mataivalu ena ivola tukutuku kei na itukutuku raraba tale eso, notably na 1949 dystopian ivola Nineteen Eighty-Four mai vei George Orwell. Ena ivola, e vakayagataki me dua na ivakaraitaki ni dua na dogma lasu ka rawa ni dua e gadrevi me vakabauta, me vaka e dua tale na mataivalu lasu The Party mai na soqo ni bula ena ivola.
Idia

**Idia** (Hindi: Bhārat), ka a tu kina na **Ripabuliki ni Idia** (Hindi: Bhārat Gaṇarājya), e dua na matanitu mai na Ceva Esia. E ikavitu ni matanitu levu duadua ka levu duadua na tamata e vuravura ena demokarasi. Vauci mai na Wasa Idia ena ceva, na Wasawasa Arapea ena cevara, kei na toba ni Bengal ena cevatokalau, ka wasea na iyalayala ni vanua ki na Pakisitani ki na ra; Jaina, Nepal, kei Bhutan ki na vualiku; kei Bangladesh kei Myanmar ki na tokalau. Ena Wasa Idia, o Idia e tiko ena a ni Sri Lanka kei Maldives; rau wasea o Andaman kei Nicobar Yanuyanu e dua na iyalayala maritime kei Thailand kei Indonesia.

**Anthem**: "Jana Gana Mana" (Hindi) "Thou Art the Ruler of the Minds of All People"

## Veitikina
Esia

O **Esia** e dua na iwasewase levu ni vuravura, e vakasamataka e dua na vanua, e dua na tiki ni vanua levu o Iuresia, vata kei Iurope, kei na dua vei ira na tolu na iwasewase ni supercontinent ka toka e ra: Aferika, Iurope kei Esia. 
Sai koya na vanua duadua ni vuravura, vata kei na dua na iwasewase levu cake mai na 4.4 na gauna levu cake mai na kena e Iurope ka tautauvata kei na dua na ikatolu ni vanua na kena basika kei na kena e 4.4 billion baleti ira na lewena, e yawa sara na lewena.
Matanitu

Na **matanitu** e dusia e dua na matanitu vakapolitiki se vakamatanitu se na kena vanua. E dau tukuni me vanua e sucu kina e dua na tamata, vanua e tiko kina, se vanua e lewenivanua kina.

Na matanitu e rawa ni dua na itutu cecere se tiki ni dua na ituvaki levu, me vaka e dua na tabana sega ni cecere se cecere taumada ni vakapolitiki tabana, e dua na vanua vakayago ena dua na veimatanitu, se dua na vanua e Geographic ka salavata kei na so na tamata era tu vakataki ira se duidui na nodra ivakarau vakapolitiki. E sega ni tamata veiliutaki cecere.

Matanitu e rawa ni vagolei ruarua ki na cecere e cokovata kei na veivakavatukani vakapolitiki tale eso, me vaka na Vatican Siti, ena so tale na gauna e rawa ni vagolei ga ki cokovata.

Na vanua levu duadua e vuravura e Rusi, ni populous levu duadua e Jaina, a muria o Idia, Matanitu Cokovata o Amerika kei Idonisia.
Iurope

Na **Iurope** se **Urope** e dua vanua ka toka vakatabakidua ena vualiku kei vuravura ka vakakina ena tokalau kei vuravura. E iyalayala mai na Wasa Dreniwaicevata ki na vualiku, na Wasa Atalanitika ki na ra, Esia ki na tokalau, kei na Wasawasa Mediterranean ki na ceva. E ratou lewena na tiki ra vakalevu ni Iuresia. Sai koya na tikina 6 levu vauna e vuravura.
Wasa Pasifika

Na **Wasa Pasifika**, yaca talega **Wasa Pasivika**, sai koya na levu duadua ka titobu ni iwasewase ni wasaliwa e vuravura. E kena ikuri mai na Wasa Pasifika ena vualiku ki na wasa ena ceva (se, vakatau ena kena ibalebale, ki na Antarctica) ena ceva ka vauci mai na vanua o Esia kei Ositerelia ki na ra kei Amerika ena tokalau.

Ena 165,250,000 na kilomita ni lomanibai (63,800,000 maile) ena vanua (me vaka e vakamacalataki ena iyalayala ni Antarctic ena ceva), na tabana levu duadua ni Vuravura Wasa — kei ena cega, me kena ikuri, na hydrosphere — e kovuta na 46% wai ni vuravura e ra kei 32% ni kena vanua taucoko, ka sa levu cake kina mai na vanua taucoko ni vanua e vuravura raraba.