open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mataqali

Na **mataqali** e dua na ilawalawa vakatabakidua ni manumanu ni vale e rawa ni vakasucumi ka tiko kina na boi vata (phenotype), itovo vata, kei na/se so tale na itovo e vakaduiduitaka mai na veika bula tale eso ni species vata ga. Ena ivola, e tiko kina e vica na ivakamacala vakatani taucoko.
Vakatuburi

Na **vakaluveni** sai koya na iwalewale ni bula ka ra vakasucumi kina na veika bula vou yadua – "kawa" – mai na nodra "itubutubu" se itubutubu. E rua na ivakarau ni vakaluveni: na sega ni veiyacovi vakatuburi kei veiyacovi vakatuburi.
Pai

Na **pai** e dua na kakana vakasaqa ka dau caka mai na dua na casing ni ibuli taucoko ni keke ka tiko kina e dua na vakasinaiti ni veimataqali vakakina na kamikamica ibulibuli.
Tate

Na **tate** e dua na kakana vakasaqa ka oka kina e dua na vakasinaiti ena dua na yavu ni keke kei dua na dela ni dolavi sega ni ubi ena keke. Na keke e dau keke lekaleka; na kena vakasinaiti e rawa ni kamikamica kei savu, e dina ga ni tate ni gauna oqo e dau yavutaki ena vuanikau, so na gauna ena kasitadi.
Keke (kakana kamikamica)

Na **keke** e dua na falawa kamikamica e dau caka mai na ibuli taucoko, suka, kei na veika tale eso e dau tavuna.

E dau vakayagataki na keke me kakana ni marau ena gauna ni soqo, me vaka na vakamau, siga ni vakananumi, kei siganisucu. E sega ni wili rawa na veimataqali keke; eso e vaka na madrai, eso e vutuniyau qai vakasakiti, qai levu e vica vata na senitiuri na kena dede. Na caka keke sa sega tale ni dua na iwalewale vereverea; ni dua na gauna e levu sara na cakacaka e lako ki na kena caka na keke (vakabibi na kena vakamamacataki na yaloka foam), sa vakarawarawataki na iyaya ni vakasaqa kei na veidusimaki me rawa kina vei ira sara mada ga na dauvakasaqa era dau vakasaqa e dua na keke.
Amphora

Na **amphora** e dua na mataqali koniteina kei na dua na boto vakadodonu kei na itovo ni ibulibuli kei na levu ka veiganiti vinaka (ka vakakina na taqomaki) me baleta na dua tale ena rumu ni maroroi yaya kei pakete, vesu vata ena dali ka vakau yani ena qele se wasawasa.
Qele (vakarautaka)

Na **qele** e dua na mataqali iyaya ni qele vakaitamera e tiko kina na minerale ni qele. E levu na minerale qele savasava e vulavula se roka vulavula, ia na qele vakayago e vakaraitaka na veimataqali roka mai na veika dukadukali, me vaka e dua na roka damudamu se karakarawa mai na lailai ni iron oxide.

Na qele e kilai balavu duadua na vakarautaka ni seramika. Ena dua na gauna balavu, era vakayagataka na tamata na itovo ni qele ra qai vakayagataka me baleta na kena caka buli kuro. E vakayagataki tale ga na qele ena levu na cakacaka ni gauna oqo, me vaka na buli pepa, buli simede, kei kena vakasavasavataki vakakemikali.
Simede

Na **simede** e dua na ka veivauci, e dua na ka vakakemikali e vakayagataki ena taravale e dau vakadeitaka, vakaukauataka, ka muria na veika tale eso vakarautaka me vauci ira vata. E sega ni dau vakayagataki vakataki koya na simede, ia e dau vakayagataki me vauci vata kina na qele kei na qele. Na simede e veiwaki kei na vakasoqoni vata vinaka e bulia na kaukauwa me vakayagataki kina na vatu, se na nuku kei vatu lelevu, e bulia na betoni. Betoni e vakayagataki vakalevu duadua na iyaya ena bula ka sa tu e daku ni wai ga me vaka na ivurevure ni vuravura e vakayagataki vakalevu duadua.

Na vosa "simede" e rawa ni vakasukai lesu tale ki na Makawa Roma vosa , vakayagataki me vakamacalataka na masoneria e tautauvata kei na simede ni gauna oqo ka caka mai na vatu ramusu kei na lime kama me veivauci. Na levu ni volukila kei na biriki pulverized ikuri ni a vakacurumi ki na lime kama, me rawati kina e dua na haidroliki veivauci, era qai vakatokai e muri me **', **', *cäment*, and *cement*. Ena gauna oqo, na polymer vakayago e dau vakayagataki ena so na gauna me vaka na simede ena betoni.

Na buli simede e vuravura raraba e rauta na 4.4 bilioni na tani ena dua na yabaki. (2021, vakasama), ni ka veimama vei ira oqo e caka mai Jaina, tarava mai Idia kei Vietnam.

## Veikitina
Bareki

Na **bareki** se cask e dua na koniteina vakasilini kei na dua na lomadonu bulging, balavu cake mai na kena rabailevu. Era dau caka ena kau kau e vauci ena kau se kaukamea hoop. Na vosa **vat** e dau vakayagataki me baleta na koniteina lelevu me baleta na wai, e dau vakayagataki na gunu alakaolo; e dua na bareki lailai se tavaya e kilai me keg.
Pakete

Na **pakete** sai koya na vakadidike, cakacakaniliga kei tekinolaji ni vakavolivolita se taqomaki na iyaya me baleta na veisoliyaki, maroroi, volitaki, kei na vakayagataki. Na pakete e vakaibalebaletaka tale ga na iwalewale ni kena droinitaki, vakatovotovotaki, kei na kena buli na pakete. Na pakete ni iyaya e rawa ni vakamacalataki me vaka e dua na ivakarau ni vakarautaki ni iyaya me baleta na veivakau, maroroi, vakarautaki, volitaki, kei kena vakayagataki vakaoti.
Falawa

Na **falawa** e dua na pauta e caka ena kena qaqi na meme, waka, bini, nati, se sorenikau. E vakayagataki na falawa me caka kina e levu na veimataqali kakana. Sireli, vakabibi na witi falawa, e ka bibi duadua ni madrai, e kakana bibi ena levu na itovo vakavanua.
Witi falawa

Na **witi falawa** e dua pauta e caka mai na kena qaqi na witi e dau vakayagataki me kania na tamata. Na veimataqali witi e vakatokai me "malumu" se "malumalumu" kevaka e lailai na kena gluten, ka vakatokai me "kaukauwa" se "kaukauwa" kevaka e cecere na kena gluten. Na falawa dredre, se falawa ni madrai, e levu kina na gluten, kei na 12% ki na 14% na gluten, kei na kena falawa e tiko kina na kaukauwa elastic ka taura vinaka na kena ibulibuli ena dua na gauna e vakasaqa. Na falawa malumu e vakatautauvatataki lailai ena gluten ka vakakina na kena rawati e dua na madrai kei na dua na vinaka cake, crumbly na kena irairai. Na falawa malumu e dau wasei ki na falawa ni keke, ka sa lailai duadua na kena gluten, kei na falawa keke, ka sa levu cake vakalailai na gluten mai na falawa ni keke.
Sila

Na **sila** e dua na co e teivaki me baleta na kana rawa meme. Na sila e itei levu duadua e vuravura, ka sa kakana bibi kina. Era okati kina raisi, witi, rai, oti, parile, mileti, kei na com.

E levu na sila era dau vakayabaki, ka dau vuataka e dua na vuata mai na veiteitei yadua, e dina ga ni raisi e dau teivaki ena so na gauna me vaka e dua na ka e dau teivaki. Na veimataqali vulaikatakata era dau kaukauwa sara me ra teivaki ena vulaitubutubu, era dau moce ena vulaikatakata, ka ra tamusuki ena vulaitubutubu se itekitekivu ni vulaikatakata; na veimataqali vulaitubutubu era tei ena vulaitubutubu ka tamusuki ena icavacava ni vulaikatakata. Na vosa sila e vu mai na yaca ni Roma kalou yalewa ni meme iteitei kei vakaluveni, Ceres.

Na sila e vakarautaka na kakana e laukana vakadodonu me vaka na sila taucoko, e dau vakasaqa, se era qaqi me falawa ka caka me madrai, porridge, kei na so tale na ka. Na sila e tiko kina e dua na yabia levu, ka rawa kina me vakawaicalataki me gunu alakaolo me vaka na bia. Na teitei ni sila e tiko kina e dua na kena revurevu levu ki na veika bula wavoliti keda, ka dau vakayacori ena veivanua ni teitei cecere. Na veivakacacani ni veika bula e rawa ni vakalailaitaki ena veiqaravi tudei ka vakalailaitaka na kena vakacacani na qele ka vakavinakataka na veika bula, me vaka na teitei sega ni teitei kei na teitei veimaliwai.
Co

Na **co** era ilawalawa ni veimataqali, vakalevu na veivunikau drokadroka era lewena na matavuvale na Poaceae (vakatokai talega me **Gramineae**). E tiko vei ira na bana ka vakavo ga ena node kei draunikau veisautaki lailai e colata ena rua na itutu. Na iwase e ra ni draunikau yadua e vakavolivolita na drauna, ka bulia e dua na draunikau-ivava. Na co e oka kina na sila, na bamboo kei na co ni veico kei vanua co.
Kuta

Na **kuta** (*Phragmites australis*), kilai me vaka na **raraba kuta** raraba ,e dua na mataqali kau bulabula ena matavuvale ni co na Poaceae. E dua na co ni vanua dravuisiga ka rawa ni tubu me yacova na 20 na fiti (6 na mita) na kena balavu ka tiko na kena veisoliyaki e vuravura raraba.
Parile

Na **parile** (*Hordeum vulgare*), e dau lewenisoqoni ni na co vuvale, e dua na sila meme levu e tubu ena draki katakata e vuravura raraba.
Lolo

Na **lolo**, talega **raraba lolo** sa ikoya na kana rawa vunikau ni ***Ficus carica***, e dua na species vunikau lalai ena matavuvale ni kau drokadroka Moraceae, itaukei ena vanua ni Mediterranean, vata kei na tokalau kei ceva Esia. E dau teivaki mai na gauna makawa ka sa teivaki raraba tu oqo e vuravura raraba.
Rasiperi

**Rasiperi** e na kana rawa vuanikau ni vica na species tea ena genus Rubus ni matavuvale ni rosi, e levu vei ira era tiko ena subgenus Idaeobatus. Na yaca e baleta talega na veivunikau oqo vakataki ira. Na rasiperi e dau tubu vakayabaki kei draunikau.
Rubus idaeus

***Rubus idaeus*** — na species Rubus e tiko mai Iurope kei Vualiku Esia ka dau teivaki ena veivanua tale eso e katakata.
Pea

Na **pea** (*Pyrus communis*), na **raraba pea**, e species ira na kai pear ki na lomadonu kei tokalau Iurope, kei ena vanua o Cevara Esia. Oqo e dua na vunikau deciduous e lewena na matavuvale na Rosacea ka rawa ni yacova yani e 20 na na mita.
Pyrus

Na **pea** e vuanikau e buli ka laukana e vuravura raraba, tubu ena dua na vunikau ka tamusuki ena icavacava ni vulaikatakata ki na loma ni vulaitubutubu. Na veivunikau kei vunikau **pea** e dua na species kau mai na genus *Pyrus*, ena matavuvale na Rosaceae.
Rubus

***Rubus*** e dua na genus levu ka duidui ni senikau ena matavuvale ni rosi, Rosaceae, Vua ni veimataqali e kilai me rasiperi, loaloaberi, teguberi, kei vutiberi.

E levu vei ira na tea oqo e tiko na kena draunikau kei na prickles me vaka na rosi; na ivi, na drauniulu, kei na drauniulu e vaka na gland e dau kune tale ga ena mataqali manumanu qori. Na vua ni Rubus, e dau vakatokai ena so na gauna me vunikau vua, e dua na isoqoni ni draunikau.
Tokatapu

O **Tokatapu** na yanuyanu levu kei Toga na vanua ni kena koroturaga, o Nukuʻalofa. E tiko ena ilawalawa yanuyanu ena ceva kei Toga.
ʻAtā

**ʻAtā** e dua na yanuyanu lailai ena ilawalawa Tokatapu e Toga. E sa vakayagataki tiko mai na 2001 me vaka e dua na valeniveivesu dolavi vei ira na daubasulawa ni Toga, vakabibi vei ira na itabagone. Ena 2002, era lewe vitu na kaivesu ena yanuyanu, era tei uvi, niu, manioka, kei jaina me saumi kina na nodra ilavo.

## Veitikina
Surabaya

**Surabaya** na siti mai Tokalau Java, kei na ikarua ni siti levu duadua e Idonisia, ni oti e Jakata. 9,958 milioni (2023) 'ei wilika kai.
Makassar

**Makassar** na siti mai Ceva Sulawesi, Idonisia. 2.795.639 (2023) 'ei wilika kai.

## Galeri

File:Makassar, March 2019 (cropped).jpg|Lossari ni baravi mai Makassar, Idonisia
File:FortRotterdam3.jpg|Kaukauwa Rotadami
File:Benteng Somba Opu.jpg|Kaukauwa Somba Opu
File:99 Kubah Setengah Jadi.jpg|99 valenilotu ni Makassar
Pyrus pyrifolia

***Pyrus pyrifolia*** e dua na species vunikau ni genus *[[Pyrus]]* e dau tubu ena ceva kei Jaina ka sa vakacurumi ki Korea, Japani kei na veivanua tale eso e vuravura.
Droinivale

**Droinivale** sa ikoya na cakacakaniliga kei iwalewale ni kena droinitaki kei vale, me vaka e duidui mai na kila ka e salavata kei na tara.E rua na ivakarau kei ivoli ni karia, vakasama, tuvatuva, droinitaki, kei tara vale se so tale na ituvatuva.Na cakacaka ni taravale, ena ivakarau ni iyaya ni vale, e dau raici me ivakatakilakila ni itovo vakavanua kei cakacaka ni cakacakaniliga. Na vakatorocaketaki makawa e dau vakatakilakilataki ena nodra rawa-ka ni taravale era se bula tiko.

Na ivalavala, ka tekivu ena gauna ni bera na itukutuku makawa, sa vakayagataki me dua na sala ni kena vakatorocaketaki na itovo vakavanua me baleta na veivanua ena vitu kece na konitineni. Ena vuku ni ka oqo, e vuqa na tamata era droinivale me dua na ivakarau ni cakacakaniliga. Ena veiyabaki sa oti, na vanua ni tara vale sa tabaki me okati kina na veika kece mai na droini ni waqa ki na vakavinakataki ni loma ni vale.

## Veitikina
Anslem Douglas

**Anslem Douglas** (sucu 23 Julai, 1964) e dua Trinitati dauvakatagi kei dauvola sere, dauvola sere, kei retioyaloyalo itovo. E kilai levu duadua o koya ena dua na "Doggie", ka qai mai vakatagitaka e muri na vaka-Pahama vakasisila mataqiriqiri Baha Men me "Who Let the Dogs Out".
Iukuuku

Ena droinivale kei droini vakaiukuuku, na **iukuuku** sai koya na iukuuku e vakayagataki me vakaiukuukutaki kina na veitiki ni dua na vale se dua na ka. Na veika lelevu vakaibalebale me vaka na ivakananumi kei na nodra tautauvata ena droini vakaiukuuku era sega ni okati ena vosa; e levu na iukuuku e sega ni okati kina na tamata ibulibuli, kevaka e tiko era lailai ni vakatauvatani kei na ivakarau raraba. Na iukuuku ni droinivale e rawa ni ceuti mai na vatu, kau se kaukamea talei, buli ena palasita se qele, se boroi se vakacurumi ena dua na dela ni iyaya me vaka na **iukuuku vakayagataki**; ena so tale na cakacakaniliga vakayagataki na iyaya levu ni ka, se duatani me vaka na droini se enamal bilo e rawa ni vakayagataki.
Chanel

**Chanel** e dua na vale ni isulusulu totoka ni Varanise a tauyavutaki ena 1910 ena Coco Chanel ena Parisi.
Parisi

**Parisi** na koroturaga kei levu duadua ni Varanise. Ena dua na iwiliwili vakamatanitu e vakadeitaki ni 2,102,650 na lewenivanua me vaka na 1 Janueri 2023 ena dua na vanua e sivia na , Parisi na ikava ni koro levu duadua ena Iurope kei na ika 30 ni koro levu duadua e vuravura ena 2022. Me tekivu mai na ika 17 senitiuri, Parisi sa dua vei ira na vanua levu e vuravura ni veikavakailavo, veidinadinati, veivoli, itovo vakavanua, isulusulu, kei gastronomy. Ena kena itavi liu ena cakacakaniliga kei saenitisi, vakakina na kena ivakarau taumada ka rabailevu ni rarama ni gaunisala, ena ika 19 senitiuri, sa qai kilai me Koro ni Rarama.

Na Siti ni Parisi ni lomadonu Île-de-France yasayasa, se na Yasana Parisi, e rauta ni 19% na lewenivanua e Varanise, ka vakavuna na vanua oqo me koro levu ni Varanise. Na Yasana Parisi e tiko kina e dua na GDP ni €765 bilioni ena 2021, e cecere duadua ena Matabose Iurope. Me vaka na Tabacakacaka ni vuku bula vakailavo Vakadidike Sau ni Bula e Vuravura Raraba, ena 2022, Parisi na korolevu e ikaciwa ni kena isau ni bula e vuravura.

A vakayacori e Parisi na Olimipiki ni vulaikatakata ni 1900, 1924, kei na 2024. Na FIFA Bilo Vuravura ena 1938 kei 1998, na FIFA Yalewa ni Bilo Vuravura ena 2019, na Rakavi Bilo Vuravura ena 2007 kei na 2023, ka na UEFA Iurope Sotasota ena 1960, 1984 kei na 2016 mai Iurope e Parisi. Ena veivula kece ni Julai, e dau cava na veitau basikeli ni Tour de Varanise ena Gaunisala ni Vanua-Elysées. E vakayacori talega o Parisi na Varanise Open, e dua na sotasota ni tenisi ni Grand Slam vakayabaki, ena qele damudamu ni Roland Garros.

## Galeri

File:La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg|Na Vale cecere nei Eiffel kei Seine mai na Tour Saint-Jacques
File:04-2017. Notre-Dame de Paris-71.jpg|Notre-Dame de Paris
File:Basilique du Sacré-Cœur de Montmartre, Paris 18e 140223 2.jpg|Sacré Cœur de Montmartre
File:Paris-Pantheon-Facade.jpg|Panthéon
File:Arc de Triomphe HDR 2007.jpg|Arc de Triomphe
File:Paris Opera full frontal architecture, May 2009 (cropped).jpg|Palais Garnier
File:Louvre Courtyard, Looking West.jpg|Louvre


## Veitikina
Lyon

**Lyon** e ikarua ni koro levu duadua e Varanise ena vanua ni koro kei na ikatolu levu duadua ena iyalayala ni koro. 0,520 (2022) milioni 'ei wilika kai.
Monipeli

**Monipeli** na siti ena ceva kei Varanise volekata na Wasawasa Mediterranean. 0,307 (2022) milioni 'ei wilika kai.

Me tekivu mai na 1990 vakacaca, sa sotava o Monipeli e dua na tubu kaukauwa duadua ni bula vakailavo kei na iwiliwili ni tamata ena vanua. Na kena vanua ni koro lelevu e sotava na tubu levu duadua ni iwiliwili ni tamata e Varanise me tekivu mai na yabaki 2000. Era le 70,000 na gonevuli, era voleka ni dua na ikava ni kena iwiliwili na gonevuli, e dua vei ira na iwiliwili levu duadua vaka oqo e Iurope.
Kena vou

Na **kena vou** e dua na vosa e vakayagataki vakaveisosomitaki me vakamacalataka na buli ni isulu, ivava, iyaya, iyaya veivakamarautaki, kei iukuuku ni itovo vakavanua duidui kei na nodra veiwaki ka veiganiti ki na isulusulu ka vakaraitaka na ivakarau duidui ni isulusulu (ivakarau kei na ivakarau) me vaka na ivakatakilakila ni ituvaki ni bula raraba, kei na lewena na ilawalawa. Me vaka e dua na vosa e vuqa na kena itukutuku, na kena vou e vakamacalataka e dua na kabani, noda ivakarau, esthetics, kei ivakarau.
Maseli

**Maseli** na siti mai ena ceva kei Varanise. 0,877 (2022) milioni 'ei wilika kai. E tiko ena Provence yasayasa, e tiko ena baravi ni Wasawasa Mediterranean, volekata na gusu ni uciwai Rhône. Marseille na ikarua ni koro levu duadua e Varanise, ni oti o Parisi.
Bodo

**Bodo** (Vaka Varanise: Bordeaux) na siti mai Varanise. 0,265 (2022) milioni 'ei wilika kai.

Bodo e dua na koroturaga vuravura ni waini, e vuqa na château kei loganivaini era tu ena veiulunivanua ni Gironde, kei na korolevu e tiko kina na waini levu duadua e vuravura, Vinexpo. Boro talega e dua na vanua ni gastronomy kei na saravanua vakabisinisi me baleta na isoqosoqo ni koniferedi ni veimatanitu. E dua na hub ni lomadonu kei na ituvatuva me baleta na aeronautics, mataivalu kei na tabana ni vanua, itikotiko ki na kabani lelevu me vaka na Dassault Waqavuka, ArianeGroup, Safran kei Thales. Na veiwekani kei na waqavuka e tekivu ena 1910, na yabaki e vuka kina na imatai ni waqavuka ena dela ni korolevu. E dua na veicurumaki ni kila ena vakadidike ni univesiti, sa ikoya na vale ki na dua ga na rua na megajoule laser e vuravura, ka vakakina e dua na iwiliwili ni univesiti ni sivia na 130,000 na gonevuli ena loma ni Bodo Metropolis.

## Galeri

File:Bordeaux Place de la Bourse de nuit.jpg|Sikua ni Veisau ni Bodo
File:Puerta de Burdeos.JPG|Na beleti levu ni Bodo
File:Bordeaux (33) Cathédrale Saint-André Tour Pey Berland 01.jpg|Tour Pey-Berland
File:Bordeaux Opera.jpg|Bodo Opera
File:Cathedrale St Andre, lieu de vie.jpg|Valenilotu levu e Bodo
Waini (Gunu alakaolo)

Na **waini** e dua na gunu alakaolo e caka mai na vua vakawaicalataki. Na leveni e kania na dovu ena vua qai veisautaka me ethanol kei kaboni daiokisaiti, e vakagalalataka na katakata ena kena vakayacori. Na waini e dau caka vakalevu mai na qerepi, kei na vosa "waini" e dau vakaibalebaletaka na waini ni vaini ni vakayagataki ka sega e dua na kena ivakatagedegede, ia, e rawa ni caka na waini mai na vua iteitei.
Nuku

Na **nuku** e dua na vakarautaka granular vakarautaki e mai na veitiki ni minerale e wasei vinaka. Na nuku e duidui na kena itukutuku ia e vakamacalataki ena kena levu ni sorenikau. Na sorenikau ni nuku e lailai mai na vatu lelevu ka voravora cake mai na qele. Na nuku e rawa talega ni vakaibalebaletaka e dua na kalasi ni itukutuku ni nuku se mataqali nuku; i.e., e dua na nuku e tiko kina e sivia na 85 na pasede na veitiki ni nuku ena kena levu.
Peat

Na **peat** e dua na isoqoni ni veivunikau sa rusa vakalailai se na veika bula. E duatani duadua ena vanua vakaitaukei e vakatokai na peatqele, vanua lolobo, veibuca, se na moorqele. Mosi *[[Sphagnum]]*, ka vakatokai talega me peat moss, e dua vei ira na veitiki ni peat, e dina ga ni vuqa tale na tea e rawa ni cau.
Veinukunuku

Na **veinukunuku** kei na vanua e buli mai na cagi se wai-vakauqeti na qele. E dau vaka na ulunivanua, riji, se dalana.

Na veinukunuku e dau yaco vakalevu ena vanua dravuisiga, na vanua e vakataotaka kina na lailai ni wai na tubu ni veivunikau ka na vakataotaka na kena tubu na veibuca. Ia, na veivanua ni qele e sega ni vakatabui ga ena vanua dravuisiga, ka ra kune talega na veibucabuca ena baravi ni wasawasa, ena bati ni uciwai ena draki semiarid, ena vanua e dau vakacacani kina na waicevata, kei na veivanua tale eso e dravudravua kina simedetaki nukuvatu yavuvatu yavu e vakacacani me rawa kina e dua na iyaya levu ni qele mamare. Na veinukunuku e ruku ni wai e rawa ni buli mai na cakacaka ni drodro ni wai (iwalewale ni uciwai) ena nuku se vatu lelevu ni uciwai, vanua ni drodrolagi, kei se wasawasa idavodavo.
Dalana

Na **dalana** e dua na vanua e toso cake mai na vanua wavolita. E dau tiko na kena dela duatani, ka dau vakayagataki ki na veiulunivanua ka ra sa cecere cake mai na kena cecere ni vakatauvatani kei na vanua ni veiwekani, e dina ga ni sega ni vaka na kena kilai levu me vaka na ulunivanua.
Vatu levu

Ena jioloji, e dua na **vatu levu** e dua na tiki ni vatu ka levu cake mai na 25.6 cm (10.1 na) na kena rabailevu. Na veitiki lalai e vakatokai me vatu lelevu kei vatu lailai. E dina ni lailai sara e dua na vatu me toso se vakalivalivataki ena liga, ia eso tale era rui levu sara. Ena kena vakayagataki vakalevu, e dua na vatu e rui levu me toso kina e dua na tamata. Na veivatu lalai e dau vakatokai ga me vatu.
Vatu lailai

Na **vatu lailai** e dua na kalasi ni vatukei na dua na levu ni tikitiki ni 4–64 mm (0.16–2.52 in) yavutaki ena Udden-Wentworth ivakarau ni sedimentology. Na vatu e caka vakalevu mai na vatu lailai e vakatokai me dua na cokovata. Na iyaya ni cakacaka ni vatu e maliwai ira na iyaya taumada kilai ni tamata, ka tekivu mai na gauna ni Palaeolithic ni itukutuku ni tamata.
Vale

Na **vale** e dua na isema e sogo tu ka tiko kina na delavuvu kei lalaga, dau tu vakadua ena vanua duadua, me vaka na vale se vale ni caka. Na veivale e lako mai ena kena levu, ibulibuli, kei cakacaka, ka sa veisautaki ena itukutuku makawa me baleta e vuqa na ka, mai na tara vale vakarautaka e rawa, ki na ituvaki ni draki, isau ni vauna, ituvaki ni qele, vakayagataki vakatabakidua, dokai, kei vuna esthetics. Me kilai vinaka na vakasama, raica *Nonbuilding structure* me baleta na veibasai.

Na veivale e qarava e vica na gagadre ni bula raraba – vakaitikotiko, vakabibi me vaka na ivakaruru mai na draki, veitaqomaki, vanua ni bula, galala, me maroroi kina na iyau, kei na vakacegu ni bula kei cakacaka. Na vale me vaka e dua na ivakaruru e vakatakarakarataka na tawasei vakayago ni itikotiko ni tamata (e dua na vanua ni vakacegu kei na veitaqomaki) mai na taudaku (e dua na vanua e rawa ni kaukauwa ka veivakaleqai ena so na gauna).
Vale (vale)

Na **vale** e dua na vale ni vakaitikotiko e dua ga na kena iuniti. E rawa ni duidui na kena vereverea mai na dua na vale lailai ki na dua na ituvatuva vereverea ni kau, masoneria, simede se so tale na iyaya, vakaiyaragitaki ena paipo, livaliva, kei vakatakatari, vakadrodroi ni cagi, kei ivakarau ni cagi. Na veivale e dau tu na katuba se loka me vakadeitaka na vanua ni tikotiko ka taqomaki ira na lewena kei na veika e tiko kina mai vei ira na daubutako se so tale na dauvakacaca. E levu na vale vakaitaukei ni gauna oqo ena itovo vakavanua ni tokalau ena tiko kina e dua se sivia na rumu ni moce kei rumu ni sili, e na valenikuro se vanua ni vakasaqa, kei dua na rumu ni vakaitikotiko. E rawa ni dua na vale e tiko kina e dua na rumu ni kana, se na vanua ni kana e rawa ni vakacurumi ki na valenisili se dua tale na rumu. Eso na vale lelevu ena Vualiku Amerika e tiko kina na rumu ni veivakamarautaki.
Kolomerate

**Kolomerate** e dua na vatu qele e caka mai na tikitiki ni vatu lelevu ni vatu e vakavolivoliti ena vinaka cake biabia (me vaka nuku, silt, se qele). Na veitiki lelevu ena loma ni veisoqoni era vakatokai na veitiki, ia na veitiki vinaka e wavolita na veitiki e vakatokai na matrikisi. Na kalasi kei na matrikisi e dau simedetaki ena kaboni kalikalimu, aironi okisaiti, silika, se vakaukauwataki qele.

E dau yaco na veisoqosoqo ni sa vakaukauwataki ka simedetaki na vatu lelevu e biu tu ena wai se na veibuca ena veivakasaurarataki ena veigauna. Era rawa ni kune ena veitarataravi ni vatu vakaitamera ni veiyabaki kecega ia e rairai lailai mai na 1 pasede ena bibi ni vatu vakaitamera kecega. Era veiwekani voleka kei na nukuvatu ena kena itekitekivu, ka vakaraitaka e vuqa na mataqali vata ga ni sedimenti isema, me vaka na tabular kei na qara kauveilatai kei na veicurumaki ni veivakatorocaketaki.
Magma

Na **magma** sai koya na veika vakayago sa vakawaicalataki se vakawaicalataki vakalailai ka ra buli mai kina na vatu bukawaqa. Na magma e kune ena ruku ni dela ni vuravura, ka sa kune talega na ivakadinadina ni magmatisi ena so tale na vuravura kei na so na vakayago setilaiti.
Ulunivanua kama

Na **ulunivanua kama** se **volukano** e dau vakamacalataki me vaka e dua na vent se ramasu ena crust ni dua na ka e levu kina na vuravura, me vaka na Vuravura, ka vakatara na katakata lava, na levu volukila, kei kasi me dro tani mai na dua na rumu ni magma ena ruku ni dela ni qele.
Uciwai Tamisi

**Uciwai Tamisi**, e dua na uciwai e drodro ena ceva kei Peretania oka kina o Lodoni. Ena 215 na maile (346 km), sa ikoya na uciwai balavu duadua taucoko e Igiladi ka ikarua-balavu duadua ena Matanitu Cokovata, ni oti na Uciwai Severn.
Uciwai Severn

**Uciwai Severn** na uciwau mai Peretania, ena 220 na maile (354 kilomita) na kena balavu, e uciwai balavu duadua e Peritania Levu.
Loire

**Loire** e uciwai balavu duadua ena Varanise, ena 220 na maile (354 kilomita) na kena balavu, Ena kena balavu e 1,006 na kilomita (625 na maile), e vakadrodroi kina e 117,054 na km2 (45,195 na sq mi), e sivia e dua na ikalima ni vanua o Varanise, ia na kena ivakarau ni vakadrodroi e veimama ga ni Rhône.
Sipeni

**Sipeni**, vakamatanitu na **Matanitu o Sipeni**, e dua na matanitu ena Cevaira Iurope kei veivanua ena Vualiku Aferika. E vakaraitaka na vanua ena ceva duadua ni konitineni kei Iurope, sa ikoya na vanua levu duadua ena Ceva Iurope kei na ikava-levu duadua na lewe ni matanitu o Iurope. E robota na levu ni Penisula Vakaiberia, na kena vanua e okati tale ga kina na Yatu Kanari, ena Tokalau ni Wasa Atalanitika, na Yatu Balea, ena Tokalau Wasawasa Mediterranean, kei na koro lelevu o Ceuta kei Melilla, e Aferika.

Sipeni e dua na demokarasi ni palimedi vakavuravura kei na dua na matanitu vakatui vakalawa, kei Tui Felipe VI me iliuliu ni matanitu. E dua na matanitu vakatorocaketaki, e dua na bula vakailavo levu toso ki liu,kei na ikatinikalima-levu duadua e vuravura ena rua na yaca GDP kei PPP-veisautaki GDP. E sa ikava talega ni bula vakailavo levu duadua ena gauna oqo ena Matabose Iurope. E lewena tiko o Sipeni na Matabose Vuravura, na Matabose Iurope, na Eurozone, North Atlantic Treaty Organisation (NATO), e dua na vulagi tudei ni G20, ka tiki ni vuqa tale na veisoqosoqo vakamatanitu me vaka na Council of Europe (CoE), na Organisation of Ibero-American States (OEI), na Union for the Mediterranean, na Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), na Organisation for Security and Co-operation in Europe (OSCE), kei na World Trade Organisation (WTO).

## Veitikina
Melita

**Melita**, vakamatanitu na **Ripabuliki ni Melita**, e dua na vanua yanuyanu ena Ceva Iurope e tiko ena Wasawasa Mediterranean, ena maliwa ni Sicily kei Vualiku Aferika. E tiko kina e dua na veiyatuyanuyanu e 80 na kilomita (50 na maile) ena ceva kei Itali, 284 na kilomita (176 na maile) ena tokalau kei Tunisia, kei  vualiku ni Libia. Na rua na vosa vakamatanitu o koya na Vosa Vakamalita kei na Vosa Vakavalagi. Na koroturaga ni matanitu o Valletta, ka sa ikoya na koroturaga lailai duadua e Iurope ena vanua kei na iwiliwili ni tamata. E imatai tale ga ni Vuravura Iyau Siti ena Iurope me yaco me dua na Koroturaga ni Itovo vakavanua e Iurope ena 2018.

## Veitikina
Fan Bingbing

**Fan Bingbing** (Vaka Vosajaina: 范冰冰) (sucu 16 Sepiteba 1981) e dua na daunidramayalewa ni Jaina. A rawata taumada na veivakadonui ena nona itavi ena drama ni isulusulu *[[My Fair Princess]]* (1998-1999) (Vaka Vosajaina: 還珠格格), ni bera ni rawati na rawaka levu kei na Feng Xiaogang nei buloko levu ''Cell Phone'' (2003) (Vaka Vosajaina: 手機), ka rawata kina na Icocovi ni drau na Senikau me Baleta Daunidramayalewa Vinaka Duadua.
Fan Bingbing tomana tikoga na nona toso ki liu ena retioyaloyalo kilai levu me vaka na The Proud Twins (2004)(Vaka Vosajaina: 小魚兒與花無缺), Eight Heroes (2006) (Vaka Vosajaina: 八大豪俠), and The Empress of China (2014)(Vaka Vosajaina: 武媚娘傳奇). E a cakacaka vata talega kei dairekita o Li Yu ena iyaloyalo ni vale ni droini oka kina na Lost in Beijing (2007) (Vaka Vosajaina: 蘋果), Buddha Mountain (2011) (Vaka Vosajaina: 觀音山), kei Double Xposure (2012) (Vaka Vosajaina: 二次曝光). E a sota tale kei Feng ena I Am Not Madame Bovary (2016) (Vaka Vosajaina: 我不是潘金蓮), ka qaqa vua na Qana Siliva me baleta na Daunidramayalewa Vinaka Duadua kei na Koula Toa icocovi me baleta na Daunidramayalewa Vinaka Duadua.
Losani

**Losani** na koroturaga kei koro levu duadua ni Suwitisiladi vosa vaka-Varanise katoni Vaud ena Suwitisiladi. E dua na rauta ni veidelana siti e tiko ena matasawa na matasawa ni Drano Jeneva, rauta ni veimama na Ulunivanua o Jura kei na Alps, qai vakanamata ina koro o Évian-les-Bains e Varanise ena tai kadua ni drano. E tiko o Losani (me vaka na vuka ni koro) ena 51.7 na kilomita (32 na maile) ena vualiku kei Jeneva, na koro levu voleka duadua.

Na korolevu o Losani e tiko kina e rauta ni 140,000 na lewenivanua, ka sa ikava ni koro levu duadua e Suwitisiladi ni oti o Basilea, Jeneva, kei Zuriki, kei na vanua taucoko ni agglomeration e rauta ni 420,000 na lewenivanua (me vaka ena Janueri 2019).
Samoa

**Samoa**, vakamatanitu na **Matanitu Tu Vakataki Koya o Samoa**, ka kilai me yacova na 1997 me **Tokalau Samoa** (Vosa vaka-Samoa: Samoa i Sisifo), e dua na vanua yanuyanu ena Polinisia, ka tiko kina e rua na yanuyanu lelevu (Savai'i kei Upolu); e rua na yanuyanu lalai era vakaitikotiko kina (o Manono kei Apolima); kei na vica na yanuyanu lalai, sega ni tawani, oka kina na Yatu Aleipata (Nuʻutele, Nuʻulua, Fanuatapu kei Namua). Samoa e tiko ena 64 km (40 maile; 35 nmi) ena tokalau kei Samoa Amerika, 889 km (552 maile; 480 nmi) vuaicake kei Toga, 1,152 km (716 maile; 622 nmi) vuaicake kei Viti, 483 km (300 maile; 261 nmi) ena tokalau kei Wallis kei Futuna, 260 mile 1,151 km (715 mi; 621 nmi) ceva-i-ra kei Tuvalu, 519 km (322 mi; 280 nmi) ceva kei Tokelau, 4,190 km (2,600 na mi; 2,260 nmi) ena cevaicake kei Awai, kei na 610 km (380 na mi; 330 nmi) ena vuaira kei Niue. Na koroturaga kei na koro levu duadua o Apia.
Apia

O **Apia** na koroturaga kei koro duadua ga e Samoa. E tiko ena lomadonu ni baravi ena vualiku kei Upolu, na ikarua ni yanuyanu levu duadua e Samoa. O Apia e lutu ena loma ni yasana vakapolitiki mai Tuamasaga.

Na vanua ni korolevu o Apia (kilai raraba me **Siti o Apia**) e tiko kina e 35,974 na lewenivanua (2021 wiliwili). Na kena iyalayala ni vanua e toso mai na tokalau vakatautauvata mai na koro o Letogo e vaimauga ki na tokalau ena vanua vou, vanua ni cakacaka o Apia ka toso yani ki na koro o Vaitele e Faleata.
Uciwai Vaisigano

Na **Uciwai Vaisigano** e dua na uciwai mai Upolu, e dua vei rau na yanuyanu lelevu e Samoa. E dua vei ira na vica na uciwai kei na veiuciwai ka drodro mai na koroturaga ni matanitu, o Apia.
Uciwai Dreketi

Na **Uciwai Dreketi** e dua na uciwai tiko ena yanuyanu o Vanua Levu e Viti. E 65 kilomita na kena balavu ka uciwai titobu duadua e Viti. E rawa ni soko kina na waqa lalai me 35 na kilomita mai na gusuna ka vakarautaka na sala ki na veivanua lelevu ni qele bulabula e lako sivita.

## Veitikina
Zuriki

**Zuriki** na koro levu siti duadua e Suwitisiladi kei na koroturaga ni katoni o Zuriki. E tiko ena vualiku-lomadonu kei Suwitisiladi, ena mua ni Drano Zuriki ena vuaira. Me vaka ni Janueri 2023, na koroturaga e tiko kina e 443,037 na lewenivanua, na vanua ni korolevu e 1.315 na milioni (2009), kei na vanua ni korolevu o Zurich e 1.83 na milioni (2011).
Suwitisiladi

**Suwitisiladi**, vakamatanitu na **Matabose ni Suwitisiladi**, e dua na vanua vakavolivolita ka tiko ena tokalau-lomadonu kei Iurope. E iyalayala kei Itali ena ceva, Varanise ena tokalau, Jamani ena vualiku, kei Ositiria kei Liketini ena tokalau. Suwitisiladi e wasei vakaitikotiko ena maliwa ni vanua cecere ni Suwitisiladi, na Alps kei Jura; na Alps e taukena na iwase levu ni vanua, ia e levu vei ira na voleka ni 9 milioni na tamata ena vanua era vakaitikotiko ena vanua cecere, ka vakaitikotiko kina na kena veikoro lelevu kei na veivanua ni bula vakailavo, oka kina o Zuriki, Jeneva, kei Losani.

Suwitisiladi e dua na federale ripabuliki ka lewena na 26 kanitoni, vata federale vakailesilesi yavutaki ena Bern. E va na vanua levu ni vosa kei na itovo vakavanua: Jamani, Varanise, Itali kei Vakaroma. Dina ga ni levu na vaka-Suwitisiladi era vosa vaka-Jamani, na ivakatakilakila ni matanitu e dodonu me duavata, ni sa vakayavutaki ena dua na itukutuku makawa, na veika e wasei me vaka na federalisimi kei demokarasi vakadodonu, kei na Alpine ivakatakarakara. vaka-Suwitisiladi na ivakatakilakila e sivia na vosa, matatamata, kei vakalotu, e vakavuna me vakamacalataki kina o Suwitisiladi me dua na ** ("matanitu ni lomasoli") ka sega ni dua na matanitu vanua.

## Veitikina
Uciwai Ba

Na **Uciwai Ba** e tiko ena yanuyanu o Viti Levu ena Viti. Na koro o Ba e tara ena kena bati ni uciwai. Na Rarawai Suka Mili e tiko ena dua na kilomita e cake ena bati ni uciwai na Ba ka vakayagataka na wai ni uciwai ena kena boila.

E rogo na uciwai na Ba ena kena vasua, ka sa dua na kakana taleitaki ni vanua.

## Isema taudaku
* Vakatovotovotaki ni ivurevure ni vausa ni wai savasava ena uciwai Ba.
Uciwai Sigatoka

Na **Uciwai Sigatoka** e tiko ena yanuyanu o Viti Levu e Viti ka tiko na kena ivurevure ena yasa ni tokalau ni Ulunivanua Vikatoria ka drodro me 120 na kilomita ki na baravi ena maliwa ni veiulunivanua e loma kei tokalau iwiliwili. E sala levu duadua ni veilakoyaki kei na so vata vanua ena loma ni yanuyanu.

## Veitikina
Uciwai Rewa

Na **Uciwai Rewa** e uciwai balavu duadua ka raba duadua e Viti. E tiko ena yanuyanu o Viti Levu, na Rewa e tekivu mai Tomanivi, na ulunivanua cecere duadua e Viti, ka drodro vaka ki na cevaicake me 145km ki na Laucala Bay, volekati Suva. Na Uciwai Rewa e drodrova e rauta ni dua na ikatolu ni vanua o Viti Levu.

## Veitikina
Ba Yasana

**Ba** (Vosa vaka-Viti: ᵐba) e dua na yasana ni Viti, taukena na yasa ni vua-i-cake kei Viti Levu, na yanuyanu levu duadua e Viti. E dua vei ira na tinikava na yasana ena matanitu o Viti, ka dua vei ira na walu ka yavutaki e Viti Levu. E yasana levu duadua e Viti, ka rauta ni 247,708 na lewenivanua – sivia na veimama ni iwiliwili taucoko ni matanitu – ena wili lewenivanua ena 2017.E kovuta e dua na vanua ni 2.634 km² (1.017 maile), na levu duadua ena dua na yasana.

Na Ba Yasana e okati kina e 109 koro kei 152 itikotiko ena yasana taucoko ni 21 tikina okati kina Yasawa, Savatu, Qaliyalatina, Nadi, Rukuruku, Sabeto, Vitogo kei Vuda.

Na siti ni Lautoka kei na Veiyatuyanuyanu Yasawa, mai na baravi ena ra kei Viti Levu, era tiko talega ena Ba Yasana.

## Veitikina
Bula

Na **bula**, na **bula veisiga** se **bula vakaivakarau** e oka kina na sala era dau cakava kina na tamata, vakasama, ka vakila ena veisiga. Na bula ni veisiga e rawa ni vakamacalataki me ka vakavuravura, ivakarau tudei, vakayago, ivakarau, se ivakarau tudei.
Mavoa

**Mavoa** sa ikoya na vakacacani ni yago ni yago bula ni dua na ka bula, se ena tamata, ena manumanu tale eso, se ena tea.

Na mavoa e rawa ni vakavuna ena vuqa na sala, oka kina na misini kei na curu mai na veika matailalai me vaka na bati se vata veika mucu, ena katakata se batabata, se ena wai gaga kei bitokisini. Na mavoa e vakavuna e dua na isau ni vuvuce ena vuqa na manumanu; oqo e vakavuna na kena vakabula na mavoa. Ena veivunikau kei manumanu, e dau vakagalalataki na veika me vukea na kena sogoti na mavoa, vakalailaitaka na kena yali na wai kei na kena curu mai na manumanu dauveitauvi me vaka na beketiria.
Vuvuce

Na **vuvuce** e tiki ni isau ni bula ni yago ki na veivakauqeti veivakaleqai, me vaka na manumanu dauveitauvi, sela vakacacani, se veivakacudrui. Na lima na ivakatakilakila bibi oya na katakata, mosi, damudamu, vuvuce, kei na yali ni cakacaka.

Vuvuce e dua na isaunitaro raraba, ka sa vakasamataki kina me dua na iwalewale ni itataqomaki ni sucu, ia na yago itataqomaki e vakatabakidua ki na veimate yadua.

Vuvuce e dua na isau ni veitaqomaki ka oka kina na sela itataqomaki, sala dra, kei na veivakaduavatataki ni molecule. Na cakacaka ni vuvuce oya me vakaotia na vu taumada ni mavoa ni sela, vakasavasavataka na sela kei na yago e vakacacani, qai tekivutaka na kena vakavinakataki na yago.
Rogo

Na **rogo**, se na **vakasama ni vakarorogo**, sai koya na rawa ni raica na rorogo ena dua na gacagaca, me vaka na daliga, ena kena laurai na yavavala me vaka na veisau ni veigauna ena veivakasaurarataki ni dua na iyaya wavolita. Na vanua ni vuli e baleta na rogorogo sa ikoya na saenitisi ni rogorogo.

E rawa ni rogoci na rorogo ena veika kaukauwa, wai, se kasi. E dua vei ira na lima na vakasama makawa. Na sega ni rogo vakatikina se taucoko e vakatokai me yali na rogo.
Mekanika

**Mekanika** na vanua ni fisiki e kauwaitaka na veiwekani ni kaukaua, na veika, kei mosoni ena kedra maliwa iyaya vakayago. Na kaukauwa e vakayagataki ki na veika e rawa ni vakavuna na veisau, oya na veisau ni itutu ni dua na ka me baleta na kena vanua.

Me vaka e dua na tabana ni fisiki kilai levu, na mekeniki e baleta na yago era sa vakacegu tiko se ra sa toso tiko ena totolo lailai sara mai na totolo ni rarama. E rawa talega ni vakamacalataki me vaka na saenisi vakayago ka baleta na toso ni kei na kaukauwa ena yago sega ni tiko ena vanua ni quantum.
Uciwai Navua

Na **Uciwai Navua** e tiko ena yanuyanu o Viti Levu e Viti ka tiko na kena i vurevure ena ceva tokalau ni Ulunivanua Gordon ka drodro tiko me 65 kilomita ki na ceva ni baravi. E kilai levu ena vanua voravora ni veiulunivanua e drodro kina.
Ena icavacava ni ika 19 senitiuri, e a tara kina e dua na suka moli ena bati ni uciwai oqo, ka dina ga ni a sogo na vale ni suka ena 1923, ia e tu ga ena kena vanua na koro o Navua.

## Veitikina
Upolu

**Upolu** e dua na yanuyanu e Samoa, ka buli mai na dua na basaltika isasabai ulunivanua kama ka tubu cake mai na boto ni wasawasa ena ra Wasa Pasifika. Na yanuyanu oqo e 75 kilomita (47 na maile) na kena balavu ka 1,125 kilomita vakarivirivi (434 na maile) na kena levu, ka sa ikarua ni vanua levu duadua ni Yatu Samoa ena kena levu. E rauta ni 145,000 na lewenivanua era tiko kina, e levu duadua kina na lewenivanua ena Yatu Samoa. E tiko o Upolu ena cevaicake kei Savai'i, na "yanuyanu levu". Apia, na koroturaga, e tiko ena lomadonu ni baravi ena vualiku, kei na rara ni waqavuka ni Faleolo ena icavacava ni tokalau ni yanuyanu. Na yanuyanu oqo e sega ni dua na itukutuku makawa e volai tu kina na kena kacabote, e dina ga ni tiko na ivakadinadina ni tolu na drodro ni lava, ka tekivu ga ena maliwa ni vica vata na drau kei na vica vata na udolu na yabaki sa oti.

Ena tabana ni italanoa vaka-Samoa ni Polinisia, o Upolu na imatai ni marama ena yanuyanu.
Coqa

Ena fisiki, na **coqa** e dua na ka e yaco ka rau vakayagataka kina e rua se sivia na yago kaukaua ena dua na gauna lekaleka. Dina ga ni kena vakayagataki vakalevu na vosa *coqa* e vakaibalebaletaka na veika e yaco ena kena coqa e rua se sivia na ka ena kaukaua levu, na kena vakayagataki vakasaenisi na vosa oqo e sega ni vakaibalebaletaka e dua na ka me baleta na levu ni kaukaua.
Oscillation

**Oscillation** sai koya na vakawasoma veisau, vakalevu ena gauna, ni so na ivakarau me baleta e dua na isau ni lomadonu (vakavuqa e dua na tikina ni veivakatautauvatataki) se ena maliwa ni rua se sivia na ituvaki duidui. Na ivakaraitaki kilai levu ni veisau e oka kina e dua na pendulu ni veisau kei veisau ni gauna oqo. Na oscillation e rawa ni vakayagataki ena fisiki me vakavolekataka na veimaliwai vereverea, me vaka na kena ena maliwa ni atomi.

Oscillation sega walega ni yaco ena ivakarau ni misini ia ena ivakarau talega kaukauwa ena voleka ni veivanua kece sara ni saenitisi: me kena ivakaraitaki na bati ni tamata uto (me baleta na veisoliyaki), veisau vakabisinisi ena bula vakailavo, veisau ni iwiliwili ni manumanu dauvakacaca ena veika bula, geothermal jisa ena geology, na yavavala ni dali ena qita kei so tale iyaya ni wa, vakacacani ena veigauna na sela nerve ena mona. kei na kena dau tubu vakawasoma na kalokalo veisau Cepheid ena maliwalala. Na vosa ni veivakayavalati e vakayagataki vakadodonu me vakamacalataka e dua na vakamisini oscillation.
Wasoma

**Wasoma** (ivakatakarakara *f*), vakalevu duadua e vakarautaki ena hertz (ivakatakarakara: Hz), na iwiliwili ni kena yaco e dua na ka e dau yaco tale ena dua na iuniti ni gauna. E dau vakatokai tale ga ena so na gauna me *vakawasoma vakayago* me matata ka me vakaduiduitaki mai na *vakawasoma vanua*. Vakawasoma wale e semati ki na vakawasoma angular (ivakatakarakara ω, kei vana radian ni iuniti ni SI ena dua na sekodi) ena dua na ka ni 2π. Na **gauna** (ivakatakilakila *T*) sa ikoya na gauna ena maliwa ni veika e yaco, sa ikoya gona na gauna sa ikoya na reciprocal ni wasoma: *T = 1/f*.
Wasoma rorogo

Na **wasoma rorogo** (Vosa Vakavalagi: ***Audio frequency***, **AF**) e dua na veigauna yavavala ni ka kena rorogo e rogoci ki na tamata vakatautauvata. Na SI iuniti ni vakawasoma na hertz (Hz). Sa ikoya na iyau ni rorogo e vakatau vakalevu duadua na kena iqaqi.

Na ivakatagedegede ni rogorogo e ciqomi raraba me baleta na tamata e 20 ki 20,000&nbsp;Hz. Ena cagi ena veivakasaurarataki ni cagi, oqo e vakatayaloyalotaka na ua rorogo kei balavu ni rorogo ni  ki . Na vakawasoma e ra ni 20 Hz e dau vakilai vakalevu ka sega ni rogoci, vakasamataka na veisautaki ni veivakayavalati e levu sara. Na rorogo ni rorogo e cake mai na 20 kHz e vakatokai me ultrasonic.

Na rorogo e tete me vaka na galu ni vakamisini yavavala ua ni veivakasaurarataki kei na veisau, ena cagi se so tale na ka. Ena kena levu, na veitiki ni vakawasoma ni dua na rorogo e vakadeitaka na kena "roka", na kena timbre. Ni da vosa me baleta na kena wasoma (ena duabau) e dua na rorogo, e kena ibalebale na iyau e vakatau vakalevu duadua na kena iqaqi. Na iqaqi cecere e tiko kina na rorogo cecere, kei na iqaqi lailai e lailai na kena rorogo.

Na wasoma e rawa ni rogoca e dua na daliga e vakaiyalayala ga ena dua na ivakarau ni wasoma. Na wasoma rorogo iwiliwili me baleta na tamata e dau soli me vaka ni tiko ena maliwa ni rauta ni 20 Hz kei 20,000 Hz (20 kHz), e dina ga ni iyalayala ni wasoma cecere e dau vakalailaitaka na yabaki. Na so tale organism e duidui na kena rogorogo. Kena ivakaraitaki, eso na mataqali koli era rawa ni raica na veivakayavalati me yacova na 60,000 Hz.

## Veitikina
Amplitude

Na **amplitude** se **veisautaki** ni dua cakacaka veisau ni ituvatuva e dua na ivakarau ni kena veisau ena dua ga na gauna (me vaka na gauna se gauna ni vanua). Na amplitude ni dua na sikinala sega ni veigauna sa ikoya na kena levu ni vakatauvatani kei na dua na isau veidusimaki. E tiko na veimataqali ivakamacala ni amplitude ka sa cakacaka kece ni levu ni duidui ena maliwa ni veisau ni veisau vakaitamera.
Balavu ni ua

Ena fisiki kei fika, **Balavu ni ua** se **gauna ni vanua** ni dua na ua se cakacaka ni veigauna sa ikoya na yawa ni kena tokaruataki na ibulibuli ni ua.Ena dua tale na kena vosa, sa ikoya na yawa ena maliwa ni veitarataravi ni veitikina veiganiti ni dua ga *[[Itekitekivu (ua)|itekitekivu]]* ena ua, me vaka e rua na veiulunivanua veivolekati, na veibuca, se saiva takosova. Na balavu ni ua e dua na itovo ni veilakoyaki ua kei tudei ua, ka vakakina eso tale na vanua ua ivakarau. Na veibasai ni ua e balavu ni ua na *[[vakawasoma ni vanua]]*. Balavu ni ua e dau vakatokai na Matanivola Vakakirisi lambda (*λ*). Me baleta e dua na ua veisautaki, *balavu ni ua* e rawa ni vakaibalebaletaka na kaukauwa ni kauta na sikinala. Na vosa *balavu ni ua* e rawa ni vakayagataki talega ki na envelope ni tokaruataki ni ua veisautaki se ua e buli mai na veivakacacani ni vica na sinusoid.

Na balavu ni ua e vakatau ena veimama (me kena ivakaraitaki, na iceru ni duka, cagi, se wai) e lako curuma e dua na ua. Na ivakaraitaki ni ua sai koya na ua rorogo, rarama, ua wai kei sikinala ni livaliva ena veigauna ena dua na conductor. Na ua ni rorogo e dua na cagi revurevu, ia ena rarama kei na so tale na kaukauwa ni livaliva kei na vanua ni makeneta e duidui. Na ua ni wai e veisau ni cecere ni dua na yago ni wai. Ena dua na yavavala ni lattice ni karisitala, e duidui na itutu ni atomi.

Na veimataqali balavu ni ua se na veigauna me baleta na veika e yaco ena ua e vakatokai me dua na s''ipekitaramu''. Na yaca e tekivu mai na laurai rarama sipekitaramu ia oqo e rawa ni vakayagataki ki na sipekitaramu livaliva taucoko ka vakakina ki na dua na sipektaramu rorogo se sipektaramu yavavala.

## Veitikina
Kumi

Na **kumi** se **kumina** sa ikoya na tiki ni mandila e liu (vanua ni vakasama) ena ruku ni gusuna e ra. Na ulu ni tamata sa vakatorocaketaki taucoko e tiko na kena iqaqalo ena maliwa ni 0.7 cm kei 1.1 cm.

## Vakaidewadewa
Na kena tiko e dua na kumi e vakatorocaketaki vinaka e nanumi ni dua vei ira na itovo ni bula ni *[[Homo sapiens]]* ka vakaduiduitaki ira mai vei ira na tubudra na tamata tale eso me vaka na veiwekani voleka ni Neandertali. Na tubudra na tamata taumada e duidui na kedra irairai, ia e sega ni dua vei ira e vakatorocaketaki vinaka na kena kumi. Na itekitekivu ni kumi e dau veiwekani kei na vakalekalekataki ni rabailevu ni mua–muri ni arch ni bati se na laini ni bati; ia, na kena yaga raraba vakamisini se cakacaka ena gauna ni kana, itekitekivu ni veivakatorocaketaki, kei na veiwekani kei na vosa ni tamata, fisioloji, kei veivakauqeti ni bula raraba e veibataki vakalevu.
Tisi

Ena kilanibula, na **tisi** e dua na soqoni ni sela tautauvata kei na nodra matrikisi ni sela mai na dua ga na itekitekivu ni vakatorocaketaki ka ra vakayacora vata e dua na cakacaka vakatabakidua. Na tisi e taukena e dua na ivakatagedegede ni isoqosoqo vakayago ena maliwa ni sela kei dua na gacagaca taucoko. Me vaka oqo, na gacagaca e buli ena kena vakailawalawataki vata na veitiki ni tisi e vuqa.
Cumu quau

Na **Cumu quau** (*Balistoides viridescens*), e dua na species cumu levu e kune ena veiwasawasa kei na veibuca ki na titobu ni 50 m (160 ft) ena levu na vanua ena Indo-Pasifika, e dina ga ni sega ni tiko mai Hawaii. Ena kena balavu e yacova yani na 75 senitimita (30 in), sa ikoya na mataqali cumu levu duadua ena kena vanua (na cumu vatu (*Pseudobalistes naufragium*), mai na tokalau ni Pasifika e levu cake).
Qio (ika)

**Qio**, **qio bulumakau**, **qio qa** se **qio ni uciwai**, (*Carcharhinus leucas*) — E dua na qio species ika e dau kune e vuravura raraba ena wai katakata qai titobu ena baravi kei na veiuciwai.

Qio era euryhaline ka rawa ni bulabula vinaka ena masima kei savasavawai. Era kilai ni ra dau lako vakayawa cake ena veiuciwai, ka ra sa kilai ni ra dau lako cake ena Uciwai Misisipi me yacova sara na Alton, Ilinoi. rauta ni 1,100 na kilomita (700 na maile) mai na wasawasa, ia e vica ga na veimaliwai ni savasavawai kei na tamata e sa volai tu. Na ika lelevu cake ni bulumakau e rairai vakavuna na levu ni veivakacacani ni qio katia ena volekata na baravi, oka kina e vuqa na ka e yaco ena kena qio katia e tukuni ni so tale na qio species.

E sega ni vakataki ira na uciwai qio ni na genus *[[Glyphis]]*, na qio e sega ni ika dina ni savasavawai, dina ga ni rawa ni bula ena vanua ni savasavawai.

## Veitikina
Varivoce

**Varivoce**(*Cheilinus undulatus*) — E dua na ika. E kilai tale ga me **Ika Napoleoni**, **Napoleoni voravora**.
Indore

**Indore** e duadua koro levu qai levu duadua na kena lewenivanua siti mai Madhya Pradesh, Idia. 1.994 (2011) milioni 'ei wilika kai.

## Galeri

File:Khajrana Ganesh Temple.jpg|Khajrana Ganesh Valenisoro
File:Yeshwant Club, Indore.jpg|Kalabu Yeshwant
File:The Daly College.jpg|Koliji Daly
Qio

Na **qio** e dua na ilawalawa **Chondrichthyes** tabana ni elasmo ika, lima ki na vitu na sena ramusu ena yasa ni ulu, kei na tutuna serena ka sega ni veiwaki ki na ulu. Na ika ni gauna oqo era vakatokai ena loma ni clade **Selachimorpha** (se **Selachii**) ka ra sa ilawalawa ganedra ki na rarama.

Na qio e duidui na kena levu mai na qio cina lailai (*Etmopterus perryi*), e dua na mataqali ika ni wasawasa titobu ka 17 walega na senitimita (6.7 na in) na kena balavu, ki na qio tavuto (*Rhincodon typus*), na ika levu duadua e vuravura, ka yacova yani e rauta ni 12 na mita (40 ft) na kena balavu. Era kune ena wasawasa kecega ka ra dau kune ena titobu me yacova na 2,000 na mita (6,600 ft). Era dau sega ni tiko ena savasavawai, e dina ga ni tiko e vica na ka e kilai ni vakatabui, me vaka na Qio bulumakau kei na uciwai qio, ka rawa ni kune ena rua wasawasawai kei savasavawai, kei na qio ni Ganges, e bula ga ena savasavawai. Na qio e tiko kina e dua na iubi ni placoid na ivakarau (denticle) ka taqomaki kina na kuli mai na veivakacacani kei na parasite me ikuri ni kena vakavinakataki na nodra dinamika ni wai. E tiko vei ira e vuqa na seti ni veisautaki ni bati.

Qio era kilai levu mera manumanu dauvakacaca ena wasawasa — na organism ena dela ni nodra senikau ni kakana ena ruku ni wai. E levu na iwiliwili ni qio era vakarerevaki ena veika e cakacaka vakatamata, ka vakavuna na iwiliwili ni qio sa vakalailaitaki ena iotioti ni 60 yabaki.