open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peretania

**Peretania** se **Igilandi** (Vosa Vakavalagi: *England*) na matanitu oqori e tiki ni Matanitu Cokovata. E tiko ena yanuyanu o Peritania Levu, ka kovuta e rauta ni 62%, kei na sivia na 100 na yanuyanu lalai veivolekati. E wasea e dua na iyalayala ni qele kei Sikoteladi ena vualiku kei na dua tale na iyalayala ni qele kei Welesi ena tokalau, ka vakakina e wavoliti koya na Wasawasa Vualiku ena tokalau, na Wasawasa Vakavalagi ena ceva, na Wasawasa Celtic ena cevaira, kei Wasawasa Ailadi ena ra. Na konitineni kei Iurope e tiko ena ceva tokalau, kei Ailadi ena ra. Ena wiliwili ni 2021, na iwiliwili ni lewenivanua e 56,5 milioni. Lodoni e koro levu duadua kei na koroturaga.

Na vanua e Peretania e tiko kina vakalevu na lalai dalana kei drodro, vakabibi ena lomadonu kei ceva. Na vanua cecere kei na veiulunivanua e kune vakalevu ena vualiku kei na tokalau. Na Lodoni korolevu vanua e tiko kina e 14.2 na milioni na lewenivanua ena 2021, ka matataka na korolevu vanua levu duadua ni Matanitu Cokovata. Na iwiliwili ni tamata e Peretaniai e 56.3 na milioni e oka kina na 84% ni iwiliwili ni tamata ena Matanitu Cokovata, vakalevu wavoliti Lodoni, na Ceva Tokalau, kei veikoro lelevu ena Vanua e Loma, na Ra Tokalau, na Vualiku Tokalau, kei Yorkshire, era dui vakatorocaketaki me vanua ni cakacaka lelevu ena ika 19 senitiuri.

## Siti
* Lodoni
* Manchester
* Oxford
* Peterborough
* Plymouth
* Liverpool
* Birmingham
* Sheffield
* Bristol
* Newcastle
* Portsmouth
* Bradford

## Veitikina
Nepal

**Nepal** na matanitu mai Esia.

* 26,5 (2011) milioni 'ei wilika kai.

## Siti
*Kathmandu
*Pokara
*Lalitpur
*Birganj


Kathmandu-Maju Dega-01-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Mrigasthali-26-Hund-2013-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Bhairava Mandir am Taumadhi Tole-23-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-Skulptur-22-Vishnu auf Naga wie Budhanilkantha-2013-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Palastplatz-06-Palast-2007-gje.jpg|Lalitpur
Dzongla to Lobuche-48-Edelweiss-2007-gje.jpg|Himalaya
Dzongla to Lobuche-62-Seitental-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Lo Gekar-40-Choerten-Gebetsfahnen-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Ghami to Lo Gekar-62-Wolke-2015-gje.jpg|Mustang
Kathmandu

**Kathmandu** na koroturaga mai Nepal. 0,997 (2012) milioni 'ei wilika kai.


Kathmandu-Ausblick-24-Menschen von Bruecke ueber Kanti Path-2013-gje.jpg
Kathmandu-Asan-Annapurna-10-2013-gje.jpg
Kathmandu-Dhwaka Bahal-10-Getreide-2007-gje.jpg
Kathmandu-Dinner-02-Dal-Bhat ueppig-2007-gje.jpg
Kathmandu-Kathesimbu-16-2013-gje.jpg
Kathmandu-Laden-44-Kupfer und Messing-2015-gje.jpg
Kathmandu-Laden-80-Kaufhaus-2013-gje.jpg
Kathmandu-Basantapur Chowk-24-Palast-Erdbebenschaden-2015-gje.jpg


## Internet
* Kathmandu
Croatia

**Croatia** na matanitu mai Vavalagi. 4,2 (2015) milioni 'ei wilika kai.
## Siti
* Zagreb
* Banovci (Nijemci)
* Trpinja
Venezuela

**Venezuela** na matanitu mai Ceva Amerika. 30,5 (2023) milioni 'ei wilika kai.
## Siti
* Caracas
* Coro
* Puerto La Cruz
Levu Astrolabe Cakau

Na ** Levu Astrolabe Cakau** sa tiko mai Viti ka kovuti tu na ikava ni yanuyanu levu duadua, Kadavu, ka rauta na 65km ena balavu ni gauna. Na yanuyanu o Kadavu e rauta ni 100km ena ceva kei Viti Levu, na yanuyanu levu o Viti.

Na Levu Astrolabe Cakau e dua vei ira na kena e levu duadua itatarovi cakau e vuravura kei kovuta Kadavu yanuyanu, Ono kei na veiyanuyanu lalai tale eso ena loma ni dua na veitaqomaki waitui. Na cakau sa vakalewelevu tiko ena ceva kei Kadavu kei waqa vualiku ono ena yanuyanu kei na vualiku kei Buliya.

Na cakau e dua na qele breeding ena levu sara na biliika (saku vorowaqa) species, qio, tuna, tuwawa kela, mahi-mahi kei na onaga, ka sa vaka me lewe levu sala era liutaki mai na wai titobu ka lako ki na vovodea waitui. Na tiki ni cakau, me vaka Naiqoro Malanivosa, e dua vei ira na malanivosa bibi, era taqomaki mai na siwa ka gadrevi kina na ilavo ni curu. Oqo e baleta ni Naiqoro Malanivosa e dua vei ira na veitosoyaki levu ni ika.

Na waitui sotia digitaki ecoivakarau ni cakau yaga ki na kena bibi raraba me vaka e dusimaki tiko ena Viti Biodiversity Iwalewale kei Ituvatuva Cakacaka (Fiji's Biodiversity Strategy and Action Plan).
## Veitikina
Trindade

**Trindade** na siti mae Brazil. 121.266 (2017) 'ei wilika kai.

## Weblinks
* http://www.trindade.go.gov.br/site/ 
* http://www.camaratrindade.go.gov.br/
*
Taki

**Taki** na matanitu mai Vavalagi, Esia. 77.5 (2016) milioni 'ei wilika kai.

## Siti
*Ankara
*Istanbul
*İzmir
*Bursa
*Adana
*Gaziantep
*Konya
*Antalya
Dresden

**Dresden** na siti mai Jamani. 543,825 (Ikatolusagavulukadua ni Tiseba 2015) 'ei wilika kai.

## 

Dresdner Elblforenz bei Dämmerung, 2008.jpg|Dresden 2008
Dresden-1426-Elbpanorama-2008-gje.jpg|Panorama
Dresden-1288-Bruehlsche Terrassen-Rahmen-2008-gje.jpg|Brühlsche Terrasse
Dresden-1318-Zwinger-Panorama-2008-gje.jpg|Zwinger
Dresden-1364-Zwinger-Residenzschloss-2008-gje.jpg|Zwinger
Dresden-1236-Frauenkirche vom Kreuzkirchturm-2008-gje.jpg|Frauenkirche
Dresden-1244-Kreuzkirche-2008-gje.jpg|Kreuzkirche
Dresden-1716-Ufa-Palast-2008-gje.jpg|Ufa-Palast
Dresden-1512-Yenidse-Bahnanlagen-2008-gje.jpg|Yenidse
Dresden-1540-Grosser Garten-Palais-2008-gje.jpg|'Großer Garten'
Dresden-1566-Lingnerschloss-Eckberg-2008-gje.jpg|Elbschlösser
Thunnini

Na **tuna** e dua na ika ni wai masima ka lewena na yavusa **Thunnini**, e dua na ilawalawa lailai Scombridae matavuvale. Na Thunnini oka kina 15 species vakababa lima genus, na kena levu e duidui sara vakalevu, tekivu mai na vatu (*Auxis rochei*) (balavu duadua: 50 cm se 1.6 ft , bibi: 1.8 kg se 4 lb) me yacova na tuna karakarawa (*Thunnus thynnus*) (balavu duadua: 4.6 cm se 15 ft, bibi: 684 kg se 1,508 lb), na kena ivakarau  ka vakabauti ni bula me yacova na 50 yabaki.

Na tuna, opa, kei makareli qio era mataqali ika duadua ga e rawa ni maroroya e dua na katakata ni yago me cecere cake mai na katakata ni wai wavolita. E manumanu gugumatua qai totolo na kena dau kania na tuna, e rairai vinaka na yagona, e vakaibalebale, e maliwai ira na ika ni pelagic era dau sisili totolo duadua —me kena ivakaraitaki, na yatunitoga (*Thunnus albacares*) e rawa ni totolo sara me yacova na 100 na 75 km/h (47 mph).

E kunei ena wasawasa katakata, na tuna e dau qolivi vakalevu me vaka e dua na ika kakana, ka dau taleitaki me vaka e dua na ika ni qito buluwai. Ena vuku ni kena dau qoli vakasivia, eso na mataqali tuna, me vaka na tuna karakarawa ni ceva (*Thunnus maccoyii*)*,* era sa vakarerei me ra yali vakadua.
## Galeri

File:Thunnus obesus (bigeye tuna).jpg|Yatulevu (*Thunnus obesus*)
File:Fish1316.jpg|E dua na dauqoli kei na nona rawata na levu tuna
File:TunaFish.JPG|Tuna ni vakabibitaki ena wavu ni Kirisi


## Veitikina
Barcelona

**Barcelona** e dua na siti ena vuaicake kei Sipeni. E koroturaga kei koro levu duadua ni itikotiko tu vakataki koya ni Catalonia, vakakina na ikarua ni koroturaga levu duadua e Sipeni. 1,620 (2018) milioni 'ei wilika kai.
Finiladi

**Finiladi**, vakaivola na **Ripabuliki mai Finiladi**, sa ikoya na matanitu ka tiko ena Vualiku Iurope. E wasea o Finiladi na iyalayala ni vanua vata kei Suwiteni ki na ra, Rusi ki na tokalau, kei Nowei ki na vualiku ka vakamacalataki mai na Ikeli o Bothnia ki na ra kei Ikeli o Finiladi ki na ceva ka ra tiki tiko ni wasawasa Balitika. Na iwiliwili ni lewe rauta na 5.5 milioni, iwasewase ni 338,455 na kilomita (130,678 sq Mi). na korouraga mai Finiladi e Helsinki, sai kina na siti levu duadua ena vanua o ya. 

Na veiyatuyanuyanu ni Yanuyanu Åland o ka cevara ni levu sai koya na vanua yasayasa duadua ga e Finiladi. Na draki mai Finiladi e isau mai na duidui ni vanua e vakaitamera galalataki; na ceva kei Finiladi e ivakatagedegedetaki me vaka e dua na draki kaukauwa vanuataki kei na vo ni vanua e veika oqo tiko ena dua ni vakavulikau draki. E rawa ni okati me tiko e dua na ga vakavulikau veikau biome. E sivia ni 180,000 na Finiladi drano sa volai tu, oqo na vuna e vakatokai kina o Finiladi dau veivanua tani "na vanua ni dua udolu drano".

## Siti
*Helsinki
*Espoo
*Tampere
*Vantaa
*Oulu
*Turku
*Jyväskylä
*Kuopio
*Lahti
*Pori
*Kouvola
*Joensuu
A

**A** - Imakai vola.
## Diacritics
*À, A kei Gravis 
*Á, A kei Akut 
*Â, A kei Circumflex 
*Ã, A kei Tilde 
*Ä, A kei Diaeresis 
*Å, A kei Ring
B

**B** - Ikarua vola.
## Diacritics
*Ḃ, B kei Dot above 
*Ḅ, B kei Dot below 
*Ḇ, B kei Makron below 
*Ƀ, B kei Stroke 
*Ɓ, B kei Hook 
*Ꞗ, B kei Flourish 
*ᶀ, B kei Palatal hook
Lali

Na **lali** e dua na iyaya ni cakacaka ni percussion ni ivakatagi. lali lewe ni dua mada ga na mebareni, vakatoka e dua na laliulu se lali na yago, ka sa dodo yani ki na dua na shell ka yaco sara, me vaka ga na ligai koya na misini, se ena dua na percussion mallet, me vakayacori na rorogo. E dau tu e kea e dua na vakarogotaka ena yasana ni lali, ka dau tuned toka ga kina e dua na vakalailai ka lailai sobu mai na laliulu. Eso tale na iwalewale era dau vakayagataki me lali na rorogo, me vaka na idovidovi kakana qiqi. 

Ena rawa ni vakayagataki yadua na lali, ena misini e vakayagataka tiko kina e dua na lali, ka so na lali me vaka na djembe era sa voleka ni dau vakayagataki ena sala vakaoqo. Eso tale era dau qito ena rua se sivia, era qito kece ena dua na misini, me vaka na bongo lali kei timpani. E vica vata na lali duidui era tiko vata kei na kena cymbal na kato ni lali iyaya ena gauna oqo.
Dovu

Na **dovu** (*Saccharum officinarum*) e dua na species co loaloa, tawamudu (ena genus Saccharum, yavusa Andropogoneae) ka vakayagataki me buli kina na suka. Na veivunikau e 2–6 na mita (6–20 na fiti) na kena balavu kei na kaukauwa, veiwekani, kaukauwa ka vutuniyau ena sucrose, ka dau kumuni ena veitiki ni kaukauwa. Na suka e wili ena matavuvale ni co, Poaceae, e dua na matavuvale ni kau bulabula bibi vakailavo ka oka kina na com, witi, raisi, kei sorghum, kei na vuqa na iteitei ni kakana. E dau tubu mai Niu Kini.

Na dovu e tubu ga vakalevu ena vanua katakata, e dau rawa mai kina e 65 na pasede ni suka e vakayagataki ena vuravura.

Vica vata na milioni mai Cuba, mai Idia, mai Brazil kei Aferika, era tea na dovu, era buli tale ga.
Ni musu oti na dovu, e vinakati me vakau totolo sara ina iqaqi, ni dau totolo na kena ca na suka e tiko ena dovu sa musu oti.
E rawa ni tukuni ni dovu e tara vakalevu na bula e vuravura ni vakatauvatani kei na itei tale e so. 

Sa ikoya na ka e yaco ki na veika vinaka e katakata me draki na veiyasana e Cevaicake Esia kei Niu Kini.


File:Saccharum officinarum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-125.jpg|Dovu
File:Saccharum officinarum flowers.JPG|Dovu senikau
File:Cut sugarcane.jpg|Kotiva dovu
Pokhara

**Pokhara** na koroturaga mai Kaski, Nepal. 0,255 (2011) milioni 'ei wilika kai.  E 200 na kilomita mai na korolevu o Kathmandu.
Phewa (Drano)

**Phewa** na drano mai Kaski, Nepal.


Pokhara-Phewasee-42-Boote-2015-gje.jpg|
Pokhara-Phewasee-56-Boote-2015-gje.jpg|
Pokhara-Phewasee-05-Nepalesische Familie-2013-gje.jpg|
Pokhara-Phewasee-30-Boote-Spinnerei-2013-gje.jpg|
Pokhara-Phewasee-24-versinkende Boote-2013-gje.jpg|
Pokhara-Phewasee-74-Kuh und Reiher-2015-gje.jpg|
Šiprage

**Šiprage** (Шипраге) na siti mai Bosnia & Herzegovina. 788 (2013) 'ei wilika kai.
*Latitudo: 44°27'56″
*Longitudo: 17°33'36″
*Altitudo: 507-520 m
## Climat

## References

## Internet

* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H
Toga

**Toga** na matanitu. 
Rauta ni 106,000 na lewenivanua e Toga, qai wasei vakatolu na kena veiyanuyanu—na kena iwasewase lelevu o Togatapu, Ha’apai, kei Vava’u.

E 171 taucoko na yatu yanuyanu era tiko e Toga, e 45 ga era tawani.
Na vosa vaka-Viti

**Na vosa vaka-Viti** ni Yanuyanu na Ceva ga e Viti, ka sa ikoya talega na ivosavosa e Viti, me ikuri ni Vosa Vakavalagi kei Na vosa Viti Idia, kei na vaka-Jaina nei Viti. Na vosa vaka-Viti e dua na vosa VOS.

## iVurevure
* 
* Dryer, Matthew S. & Haspelmath, Martin (eds.) 2013. The World Atlas of Language Structures Online. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. (Available online at http://wals.info, Accessed on 2015-05-04.)
* 

## Taudaku Isema
* Fijian language, alphabet and pronunciation at Omniglot
*  Fijian–English / English–Fijian Dictionary
* Na Soqoni Tabu: Na Veitarataravi Ni Noda Veiqaravi Kei Na Kalou Anglican Holy Communion in Fijian
* A collection of open access Fijian recordings in Kaipuleohone. 
*  archived with Kaipuleohone 
* Materials on Fijian are included in the open access Arthur Capell collections (AC1 and AC2) held by Paradisec. 
* Paradisec also holds an open access collection of Fijian music Fijian manuscripts in the Pacific Manuscripts Bureau collection,  
* George Grace's manuscript collection at the University of Hawai'i includes Fijian
Debra Monk

**Debra Monk** sa koya Vaka-Amerika daunidramayalewa, daulagasere, ka dauvolaivola, kilai vinaka duadua ena nona dau tiko ena Broadway vakatasua. She rawata na imatai ni nona Tony Icovi me baleta na 1993 kena vakarautaki na *[[Lanford_Wilson|Redwood Curtain]]* ka rawata na Emmy Icovime vica na vulagi era rairai ena *[[NYPD Blue]]* loma 1998 kei 1999.

## Veitikina
Novita Dewi

**Novita Dewi** e dua Idonisia daulagasere. ka rawata na rogo raraba ni oti na ikarua ni qaqa ena imatai gauna ni X Factor Idonisia. E kilai o koya ena nona domo kaukauwa kei na nona iwalewale ni lagasere maqosa.
Tonny Koeswoyo

** Tonny Koeswoyo ** (19 Janueri 1936 – 27 Maji 1987) o ya e dua na dauvakatagi vatu Idonisia ka iliuliu ni ilawalawa ni sere Koes Plus. Koeswoyo qito piano, qita ka piano livaliva.
## Veitikina
Krisdayanti

**Kris Dayanti** (sucu 24 Maji, 1975), dau volai tu ga mononymous **Krisdayanti**, sa koya Idonisia daulagasere se daunidramayalewa.

Na nona sere kei na ivakarau ni vakatasuasua e dau vakavuna me vakasamataki koya na vaka-idnoisia sau levu duadua e daucakacakaniliga me vakacakacakataki kina na lagasere se cakacaka, ena volakete ni Swa mekasini ni sa earns vakalevu cake mai na Peresitedi ni Idonisia. Ena 1996, a vakasamataki o koya mai vei *Tabloid Bintang* me dua vei ira na 6 marama kilai levu ena retioyaloyalo, kei na 2007 Vuravura Esia itavitaki na nona 31ni ena kena lisi ni 99 na marama veivakauqeti mai Idonisia.

## Ref.
Arara

**Arara** na siti mae Brazil. 13.448 (2016) 'ei wilika kai.

## Weblinks
* http://www.arara.pb.gov.br/site/
Dättlikon

Na **Dättlikon** e dua munisipaliti ena yasana o Winterthur ena yasana o Zürich mai Suwitisiladi.

Dättlikon e tiko kina e dua na vanua e 2.9 na km² (1.1 sq mi). Ena vanua oqo, e 43% e vakayagataki ena teitei, ka 45.7% e veikau. Mai na vo ni qele, e 9.6% e vakaitikotiko kina (vale se sala) ka vo (1.7%) e sega ni vuavuai vinaka (uciwai, waicala aisi se ulunivanua). Ena 1996 na vale kei veivale e 5.6% ni vanua taucoko, ia na veivakatoroicaketaki ni veilakoyaki e 5.8% na kena vo (3.8%). Mai na vanua taucoko e sega ni vuavuai vinaka, na wai (drodro kei drano) e 1% ni vanua. Me vaka na 2007 9.6% ni vanua taucoko ni koroturaga e vakayacori tiko kina eso na mataqali tara vale.

Na koroturaga e tiko ena ceva ni delavuvu ni Irchel, ena ruku ni Bucabuca Töss. E oka kina na koro o Dättlikon kei na itikotiko o Blumetshalden kei na der Töss.

## Isema taudaku
* Mataveilawa vakamatanitu
Elsau

Na **Elsau** e dua munisipaliti ena yasana o Winterthur ena canton o Zürich mai Suwitisiladi.

Elsau e dua na vanua e 8 km2 (3.1 sq mi). Ena vanua oqo, e 56.5% e vakayagataki ena teitei, ka 25.7% e veikau. Mai na vo ni qele, e 17.2% vakaitikotiko kina (vale se gaunisala) ka vo (0.6%) e sega ni vuavuai vinaka (uciwai,  waicala aisi se ulunivanua). Ena 1996 na vale kei na veivale e 10.9% ni vanua taucoko, ia na veivakatoroicaketaki ni veilakoyaki e 10.1% na kena vo (6.1%). Mai na vanua taucoko e sega ni vuavuai vinaka, na wai (drodro kei drano) e 0.5% ni vanua. Me vaka ni 2007 15.4% ni vanua taucoko ni koroturaga e vakayacori tiko kina eso na mataqali tara vale.

Na munisipaliti oqo e tiko ena bati ruarua ni uciwai Eulach. E oka kina na veikoro o Elsau, Rümikon (e cavuti ena 829 me Rumaninchovun), Räterschen kei na tekivu mai na 1922 na veikoro o Unter- kei Oberschottikon.

## Isema taudaku
* Mataveilawa vakamatanitu
Antennaria rosea

***Antennaria rosea*** - e dua na species ena Vualiku Amerika ni seraki ena matavuvale Asteraceae, E sa rabailevu sara mai Kenada oka kina na tolu na dreniwaicevata yasana, vakakina na Greenland, na ra kei na vualiku-lomadonu kei Amerika, kei na veisaqasaqa Vanua ni Baja Kalifonia.
Nowei

**Nowei**, vakaivola na **Matanitu ni Nowei**, e dua na matanitu Nodiki e Vualiku ra kei Iurope ka ratou lewena kina na nodra vanua kei na vualiku duadua ni Penisula Sikendinavia; na yanuyanu yawa ni Jan Mayen kei veiyatuyanuyanu ni Svalbard era sa tiki talega ni matanitu e Norge. Na yanuyanu lalai na Antarctic Bouvetisland e dua na vanua ni vakararavi ka sega ni okati kina na tiki ni matanitu. E vakaoti talega o Nowei ki na Antarctic yasana ni Ranadi Maud Vanua kei Pita I yanuyanu.
e tiko e dua na iwasewase levu ni 385,207 na kilomita e Nowei (148,729 sq mi) kei na dua na iwiliwili ni 5,550,203. E wasea na matanitu e dua na iyalayala balavu ni tokalau kei Suwiteni (1,619 km se 1,006 mi balavu). Nowei iyalayala ena Finiladi kei Rusi ki na vualiku tokalau, kei na Skagerrak qiqo ki na ceva, kei Denimake ena yasana kadua. E tiko e dua na baravi rabailevu, ka sotava tiko na Wasa Atalanitika ena vualiku kei na Wasawasa Barents. Na veivakayarayarataki wavu era tiko talega e na na draki ni bula nei Nowei ena kakua laivauna draki e wasawasa yasayasa, ia na loma, ni draki batabata, e levu talega na kena watina mai veivanua kecega e vuravura ena vualiku kei latitude. Ena bogi sara mada ga ni polar ena vualiku, e draki cake cevata na matau ni baravi. Na veivakayarayarataki wavu era tiko e kauta mai na ucalutu cecere kei na ucacevatalutu ki na so na vanua.


Geiranger2.JPG|Geiranger
Sognefjord, Norway.jpg|Sognefjord
Vippetangen2.jpg|Osolo
Vegaoyan.jpg|Ra Nowei tai
Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|Veikau
Norway National House.JPG|Norway vakavanua Vale
Troll_A_Platform.jpg|Waiwai vatavata


## Veitikina
Ukraine

**Ukraine** (*Україна*) na matanitu mai Vavalagi. 42.418 (2017) milioni 'ei wilika kai.

## Siti
* Kyiv
* Kharkiv
* Dnipro
* Odesa
* Lviv
* Donetsk
Iran

**Iran** na matanitu mai Esia. 92.4 (2025) milioni 'ei wilika kai.

## Siti
* Tehran
* Tabriz
* Nishapur
* Isfahan
Kinto Sol

Kinto Sol (ivakatagi) na band music rap.

## Ratou sere nei Kinto Sol
* Kinto Sol
* Del Norte al Sur
* Hecho En México 
* La Sangre Nunca Muere
* Los Hijos del Maíz 
* Cárcel De Sueños
* El Último Suspiro 
* Familia, Fe Y Patria
* La Tumba del Alma
* Protegiendo El Penacho
* Lo Que No Se Olvida
* Somos Once
* Lengua Universal

## Internet
* Kinto Sol
Big Flow Music

**Big Flow Music** (ivakatagi) na band music rap.
## Ratou sere nei Big Flow Music
* 
Entre El Peligro & La Muerte

## Internet
* Big Flow Music
Cartel de Santa

Cartel de Santa (ivakatagi) na band music rap.

## Ratou sere nei Cartel de Santa
* Cartel de Santa
* Vol. II
* Volumen Prohibido
* Vol. IV
* Síncopa
* Me Atizo Macizo tour en vivo desde el D.F.
* Golpe Avisa
* Viejo Marihuano

## Internet
* Cartel de Santa
Palau

**Palau**, vakatokai vakamatanitu me **Ripabuliki ni Palau**, na yanuyanuy matanitu mai dua na Maikoronisia yasana lailai ni Oseania ena tokalau ni Wasa Pasifika. Na ripabuliki e tiko kina e rauta ni 340 na yanuyanu ka sa ikoya na yasa ni tokalau ni Yatu Caroline, ia na yasa ni tokalau kei na lomadonu era lewena na Matanitu Cokovata kei Maikoronisia.

A vakatikori ena yanuyanu oqo o ira na lewei imatai Palau, rairai mai Idonisia, 3000 mada ga na yabaki sa oti. Na explorer vaka-Sipeni ka Ruy López de Villalobos "Raica" na veiyanuyanu ena 1543, ia a sega ni qaravi me baleti ira na na Europeans me yacova na ika tinikaciwa ni senitiuri, ni tarogi me baleta na arbitration ni vosa nei Pope Leo XIII mai Jamani, ka a taura Yap, talega na masela ni Carolinas na Spain. Mai na veidinadinati Jamani-vaka-Sipeni na wasea me neimami ni 1899, ni sa oti na ivalu ni vosa vaka-Sipeni-vaka-Amerika, Spain volitaka na veiyanuyanu ki Jamani.

## Siti
*Ngerulmud
Akwid

## Ratou sere nei Akwid
* Proyecto Akwid
* Komp 104.9 Radio Compa
* Los Aguacates de Jiquilpan 
* E.S.L
* La Novela
* Clasificado "R"
* Revólver
* El Atraco

## Taudaku Isema
* Akwid
Akaivi ni Vanua ni Brazil

Na Akaivi ni matanitu ni Brazil sai koya na iusutu ni gacagaca ni faile ni lewai ni ivakarau ni (SIGA) e Brazil. E a tauyavutaki ena ika 2 ni Janueri, 1838 ka e veiyasana ena Rio de Janeiro. Me vaka na lawa ni maroroi ni vosa (8,159 ni lawa) ni ika 8 ni Janueri, 1991, e tiko kina e dua na itavi mera tauyavutaka, maroroi, maroroya, solia rawa ni curu ka wasea na nodra ivotavota vakaitalanoa vua na matanitu, veiqaravi na itutu kei na lewenivanua.

Na iyaya ni maroroi ni National umani tu ena 55 na kilomita ni veivola textual; 2,240,000 na itaba ka na vukica na dredre; Droini ni 27,000, cartoons; 75,000 na mape kei na ituvatuva; 7000 na kena Disi kei na 2000 rorogo magnetic risiti ni misini tauri; na 90,000 na yaca ni iyaloyalo kei na 12,000 na tepi ni vidio. E tiko talega kina e dua na Valenivola cakamisini itukutuku, akaivi, Science ni itukutuku, veiliutaki na lawa kei na veiqaravi raraba, vata kei na 43,000 baleta na ivola kei na ivola, 900 na niusipepa kei na 6,300 na cakacaka kunekune dredre.

## References
Japani

**Japani** (Japanese : 日本国), na matanitu mai Asia. 125.416.877 (2023) milioni 'ei wilika kai.

## Siti
* Tokio
* Fukuoka
* Kawasaki
* Kobe
* Kyoto
* Nagasaki
* Nagoya
* Okayama
* Osaka
Mode Gakuen Cocoon Tower

O **Mode Gakuen Cocoon Tower**(モード学園コクーンタワー) na vale oqo e tiko e Tokyo, mai Japani.

Na vale oqo e a droinitaka e dua na timi ka liutaka o Paul Noritaka Tange, na luvei ni Kenzo Tange. A tekivu me tara cake ena 2006, vakacavari na tara cake ena 2008. Mode Gakuen sa sureti ira na daudroini me ra veisisivi ena kena tara na kena vanua vou e Tokio, ka kaya ni vale e sega ni rawa ni cakava e va. E rauta ni 50 dauvolaivola era vakauta mai e sivia na 150 nodra vakasama. Na qaqa e tiko kina e dua na qana ni aluminiumi vulavula kei na bilo karakarawa butobuto, e vakaiyalayala ena dua na rede ni laini vulavula veitikina. Me vaka era kaya na dauvolaivola, na Tange Associates, na kena ibulibuli vaka na niu e ivakatakilakila ni nodra susugi na gonevuli e loma; era kaya talega ni ra vinakata na vale me vakabulabulataka na vanua wavolita ka me bulia e dua na matamata ena maliwa ni Siteiseni Shinjuku kei yasana ni bisinisi e lomadonu ni Shinjuku. E a soli vua na 2008 vale cecere ni yabaki mai vei Emporis.

## Veitikina
Colombia

**Colombia** na matanitu mai Sudamerica. 48 (2018) milioni 'ei wilika kai.

## Siti
*Bogotá
*Medellín
*Cali
*Cartagena de Indias
Beka

Na **beka** era vuka manumanu susu ni ilawalawa na **Chiroptera**. Na nodra yava e liu e veisautaki me vaka na taba, era manumanu susu duadua ga e rawa ni vuka dina ka tudei. Era dau vuka totolo cake na bati mai na levu na manumanu vuka, era vuka vata kei na nodra digitaki balavu sara ka ubi tu ena dua na isulu manifinifi se pataji.

Na ikarua ni ota levu duadua ni manumanu susu ni oti na rodent, na bati e oka kina e rauta ni 20% veimataqali manumanu susu kece e vuravura raraba, ka sivia na 1,400 species. Oqo era dau wasei tu vakarua ki na rua na iwasewase lalai: na levu ni kania na kau beka vua, kei beka maikoro era dau vakarorogo. Ia na ivakadinadina vou cake e tokona na kena wasei na ota ki na Yinpterochiroptera kei Yangochiroptera, kei beka vua me vaka na lewe ni imatai vata kei vica na beka maikoro species. E levu na beka era dau kania na manumanu lalai, qai levu vei ira na kena vo era dau kania na vuanikau se dau kania na nekita. E vica na mataqali manumanu era kania na manumanu tale eso ka sega ni manumanu lalai; me kena ivakaraitaki, na beka vampia era dau kania na dra. E levu na bati era dau moce ena bogi, e levu era dau vakaruru ena qara se so tale na vanua ni vakaruru; e sega ni vakadeitaki se tiko vei ira na bati na itovo oqo mera dro tani kina mai vei ira na manumanu dauvakacaca. Na bati era veisoliyaki e vuravura raraba ena veivanua kece vakavo ga na vanua batabata duadua.

E ono na species beka e tiko e Viti. Na bekalulu (*Pteralopex acrodonta*) e kune valalevu i Taveuni. Na bekaloa kei bekasigasiga (flying fox) e rau dau kune ena vanua kece ga. Na ikua (*Notopteris macdonaldii*)e beka lailai duadua qai vakabuina. E rua tale e rau bekabeka, na ka lailai na*[[Emballonura semicaudata]]* kei *[[chaerephon bregullae]]*.
Tbilisi

**Tbilisi** na koroturaga, mai Georgia. 1.118.035 (2014) 'ei wilika kai.
## Demography


Tbilisi-View from St Nicholas-12-019-gje.jpg|Cityscape
Tbilisi-Aghmashenebeli-24-157-2019-gje.jpg|Aghmashenebeli street
Tbilisi-Jumah-Moschee-06-2019-gje.jpg|Mosque
Tbilisi-Metekhi-Kirche-04-2019-gje.jpg|Metekhi church
Tbilisi-Sioni-Kathedrale-06-2019-gje.jpg|Sioni Cathedral
Tbilisi-Sioni-Kathedrale-20-Ikonostase-2019-gje.jpg|Sioni Cathedral inside
Tbilisi at night, Holiday 2, Georgia.jpg 
Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Courtyard, Dusk 2, Tbilisi, Georgia.jpg
Tbilisi, Kashueti Georgian Orthodox Church, Georgia.jpg
Tbilisi at night, Kura River 2, Georgia.jpg
Tbilisi, City centre 2, Georgia.jpg 


## Internet
* Tbilisi
Georgia

**Georgia** (Georgian: საქართველო) na matanitu mai Vavalagi, Esia. 3.7 (2017) milioni 'ei wilika kai.

## Siti

## Abkhazia

## Samachablo (Region o Kartli)
Azerbaijan

**Azerbaijan** na matanitu mai Vavalagi, Esia. 10.0 (2019) milioni 'ei wilika kai.

## Siti
* Agdash
* Agjabadi
* Agstafa
* Agsu
* Astara
* Babek
* Baku – koroturaga kei Azerbaijan
* Balakən
* Barda
* Beylagan
* Bilasuvar
* Dashkasan
* Davachi
* Fuzuli
* Gadabay
* Ganja
* Goranboy
* Goychay
* Goygol
* Hajigabul
* Imishli
* Ismailli
* Jabrayil 
* Julfa
* Kalbajar
* Karabakh
* Khachmaz
* Khojavend
* Khyrdalan
* Kurdamir 
* Lankaran
* Lerik
* Masally
* Mingacevir
* Nakhichevan
* Naftalan
* Neftchala
* Oguz
* Ordubad
* Qabala
* Qakh
* Qazakh
* Quba
* Qubadli 
* Qusar
* Saatly
* Sabirabad
* Shakhbuz
* Shaki
* Shamakhy
* Shamkir
* Şərur
* Shirvan
* Siazan
* Sumqayit
* Tartar
* Tovuz
* Ujar
* Yardimly
* Yevlakh
* Zaqatala
* Zardab
* Zangilan
Python

Na **Python** e vakayagataki kina na vosa ni parokaramu, torocake, ka vakaumauma, a bulia o Guido van Rosum, na kena imatai ka sa mai vagalalataki ena 1991. E rawa ni laurai me dua na LISP vakavinakataki cake. Na inaki nei Python filosofi e vakamatatataka na wiliki ni bakodi kei na kena duadua syntax. Python vakatara na developers me vakaraitaki kina na vakasama e lailai mai na kena e C++ se Java. Kevaka e lailai se levu na ivosavosa, ena tovolea na vosa me vakadeitaki kina na ituvatuva ni parokaramu.
C++

**C++** oqo e dua na vosa ni parokaramu ni komipiuta ena kompiuta. Oqo e dua na ivosavosa ni parokaramu ka na tokona na ivakarau ni parokaramu e vuqa, me vakataka na kena sa maroroi tu, abstraction ni itukutuku, parokaramu ni vakaituvakitaki, kei na ivakarau ni veiqaravi vakaumauma kei na droini. Bijani Straustrupp o vakatekivuna ka vakayagataki C++ ena 1980s ni cakacaka tiko ena ni Bell yabaki volau.
Unifomu

Na **unifomu** e dua na mataqali isulu e daramaki mai vei ira na lewe ni mataisoqosoqo ni ra vakaitavi ena itaviqaravi ni mataisoqosoqo o ya. Na iunifomu ni ena gauna oqo era dau daramaki vakalevu cake mai vei ira na mataisoqosoqo kei na paramilitary me vaka na ovisa, veiqaravi tubukoso, sotia tataqomaki, ena so na cakacaka kei na koronivuli kei na inmates e loma ni veivesu.
Java

**Java** oqo e dua na vosa taurivaki ni parokaramu ni komipiuta ena kompiuta, vata kei na vatavata, vakaituvakitaki, kena inaki vakaumauma, kena vakayagataki na gacagaca ni parokaramu ni kabani na cakacaka ni kena vakayagataki na veivakatorocaketaki kei na vakatorocaketaki ni vakayagataki ni kalasi.

Java na vosa e yasana e tautauvata kei na kena mai vei C++.
Veivukei

Na **veivukei** sa ikoya e dua na ilawalawa tamata era vakaitavi tiko ena ivakarau ni veimaliwai raraba, se dua na ilawalawa ni veimaliwai era wasea tiko na vanua vata ga se vanua ni veimaliwai raraba, ena sala vata ga kei na veivakadonui vakapolitiki ka dua na veika e namaki. Era na tuvanaki na ve veivukei ena ivakarau ni veimaliwai (veimaliwai raraba) vei ira yadua era wasea e dua na itovo vakavanua kei na kena iSoqosoqo; e rawa ni vakamacalataki e dua na veivukei ni veivukei me tautauvata kei na levu ni veimaliwai vakaoqo ena kedra maliwa na constituent ni lewenilotu. Ena vakadidike raraba, e dua na veivukei levu e vakavuqa na exhibits stratification se gagadre na ivakarau ena subilawalawa.
Na veivukei era tara na ivakarau ni itovo ena deeming eso na ivalavala se vosa me vaka na kena e vakadonui se sega ni vakabau. Na ivakarau ni itovo oqo ena loma ni dua na veivukei e dau kilai me itikotiko matau. Na veivukei, kei na itikotiko matau, veilakolako vakamalua ka veisau.
Na ni ni collaborative, e rawa ni yaco e dua na veivukei me yaga vei ira na lewena ena veisala eso ka na sega ni dredre vua e dua na tamata; na tamata yadua kei na veimaliwai (kilai tani) e rawa ni kilai vakaoqo, se ena vuqa na gauna e kunei me soqoni. Na veivukei e rawa talega me tautauvata kei na nodra vakasama na tamata era liutaka na nodra Norms kei na kedra yaga ena loma ni dua na dua, levu na veivukei. Oqo e dau vakatokai me subitovo, e dua na vosa e vakayagataki ena sara ena loma ni criminology.
E levu cake na vakararaba, ka vakabibi ena loma ni structuralist vakasama, e rawa ni vakaraitaki e dua na veivukei me baleta na gauna ni bula vakailavo, eivukei, gugumatua se itovo vakavanua, ka duatani, ia e duidui mai na dua na vanua ni tamata yadua. Ena vuku ni veivukei oqo e rawa ni kena ibalebale na nodra inakinaki na tamata me ra veimaliwai kei na vuravura vakavuravura kei na so tale na tamata, ka sega ni "so tale" na tamata "e ulabaleta na ituvaki ni bula vakatamata yadua.
Naba

Na **naba** e dua na fika veika vakayagataki me wilika, vakarautaka, ka yacana. Na ivakaraitaki taumada sai koya na naba ni naba vakayago: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 se levu tale. Na naba yadua e rawa ni vakaraitaki ena vosa ena vosa ni naba se ena ivakatakarakara vakatabui e vakatokai na ena Vosa vakavalagi kacivi *numerals*, ena Vosa vaka-Viti e vakatokai na vosa vata ga me kena ivakaraitaki, "lima" e dua na vosa ni naba kei na "5" na naba veiganiti. Me vaka ni lailai ga na lisi ni ivakatakarakara e rawa ni vulici, e vakayagataki e dua na ivakarau ni naba me matataka e dua na naba ena dua na sala tuvanaki vinaka. Na matataki e dau vakayagataki vakalevu duadua sai koya na ivakarau ni naba ni Hindu–Arapea, ka rawa ni vakaraitaka e dua na naba taucoko sega ni cala ena kena vakayagataki e dua na isoqoni ni tini na ivakatakilakila, ka vakatokai na digidigi naba. E rawa ni vakayagataki na naba me baleta na wiliwili (me vaka na naba kadinala ni dua na isoqoni se seti), na yacana (me vaka na naba ni talevoni), me baleta na ota (me vaka na naba veitarataravi), kei kode (me vaka na ISBN). Ena kena vakayagataki vakalevu, e sega ni matata na kena duidui e dua na *numerals* mai na *number* e vakatakarakarataka ena Vosa vakavalagi. Ia ena Vosa vaka-Viti, e vakayagataka sara ga na vosa *naba* kei vata ga ka sega na kena duidui.

Ena fika, na vakasama ni naba sa vakarabailevutaki ena veisenitiuri me okati kina saiva (0), naba ca, naba yalomatua vaka dua na veimama \left(\tfrac{1}{2}\right), naba dina me vaka na yavu sikuea ni 2 \left(\sqrt{2}\right), kei pi (*π*), kei naba vereverea ka vakabalavutaka na naba dina ena dua na yavu sikuea ni , kei na kena cokovata kei na naba dina ena kena vakacurumi se kau tani na kena veivakavuqai. Na cakacakataka vata naba vakayacori ena cakacaka ni fika, na tamata kilai levu duadua ikuri, vakalailaitaki, veivakavuqataki, veiwasei, kei vakalevutaki. Na kena vulici se vakayagataki e vakatokai me maqusa, e dua na vosa ka rawa talega ni vakaibalebaletaka na naba icavacava, na vulici ni iyau ni naba.

Na kena raici na vakasama ni saiva me vaka e dua na naba e gadrevi kina e dua na veisau bibi ena filosofi, na kena vakatakilakilataki na sega ni dua na ka kei na dua na kena yaga. Ena loma ni ika 19 senitiuri, era tekivu bulia kina na daufika na veimataqali ivakarau e vakatokai nikua me isema ni alijibara, ka wasea eso na iyau ni naba, ka rawa ni laurai me vakabalavutaka na vakasama. E so isema ni alijibara era vakatokai vakamatata me naba (me vaka na naba p-adic kei naba vereverea sara) ni so tale era sega, ia oqo e levu cake na ka ni veivakadonui mai na dua na duidui ni fika.

## Veitikina
Mascot

Na **mascot** e dua na tamata, manumanu, se vakasama e nanuma me kauta mai na kalougata, se dua na ka e vakayagataki me matataka e dua na ilawalawa ka tiko kina e dua na kena ivakatakilakila raraba, me vaka na koronivuli, timi ni qito dokai, soqosoqo, veivukei, tabana ni mataivalu, se yaca e ra.
Subset

Ena fika, e dua na **subset** ni dua na kena i, se equivalently B e dua na **superset** ni dua na ka, kevaka e tiki (fika) e dua e tiki mai B. O ya, na veika kece e tiko ena dua tale na tiki ni B. E rawa me tautauvata na kena dodonu subset kei na B; Kevaka era vakaduiduitaki, sa na dua na subset dodonu mai B. Na veiwekani ni dua na subset ni dua tale e vakatokai me **inclusion** se so na gauna e **containment**. E dua na subset mai B e rawa talega me vakamacalataki me vaka e oka kina o B, se dua e okati mai B.
Fika

**Fika** e oka kina na vulici ni veiulutaga vakaoqo me iwiliwilie (naba icavacava), kena ituvatuva (alijibara), kena vanua (jiometri), kei veisau (vakadidike ni vakafika). E sega ni kena ibalebale na kena dau ciqomi.

Daufika vakasaqara ka vakayagataka na iwalewale ni vakamataivolataka na ivakatakilakila ni vou; era na walia na dina se veidinadina ni ivakatakilakila ena ivakadinadina vakafika. Ena gauna vakafika veivale kina e dua na ivakaraitaki vinaka ni phenomena, e rawa ni vakayagataki na kena ivakamacala me vakarautaki kina na vakasama se na voleka me baleta na ituvaki ni bula. Mai vakayagataki ni abstraction kei vakasama, e tarai cake na fika mai na kena nuitaki, cakacakataka, ivakarau, kei na vagoleya ena kena vulici na ibulibuli kei na tu ga ni iyaya vakayago. Na kena fika e dua na itaviqaravi ni kawatamata mai na daku ni itukutuku sa volai tu. Na vakadidike e gadrevi me wali kina na leqa vakafika rawa ni taura e vica na yabaki se ena veisenijiuri mada ga ni vakadidike. 

Na fika e yaga ena vuqa na lomanibai, oka kina na vakadidike veikabula, idinia, veiqaravi vakavuniwai, ilavo, kei vakadidike ni veimaliwai. Sa basika na fika ni cakacaka ki na vakafika vou ni o, me vaka na iwiliwili kei na qito ivakavuvuli. Daufika vakaitavi ena fika savasava (fika me baleti ira ga) ka sega ni dua na kena vakasama, ia na kena vakayagataki na veika e tekivu me vaka na fika savasava e dau qai dau kunei e muri.
Jiometri

Na **jiometri** (Vosa Vakavalagi: **Geometry**) e dua na tabana ni fika e dau kauwaitaka na taro ni kena vakataucokotaki, levu na nodra itutu na tamata, kei na iyau ni vanua. E dua na daufika ka cakacaka ena buturara ni jiometri e vakatokai me jiomita.

A jiometri na vakataki ena dua na iwiliwili ni mataqali ivakarau ni bula me rawa kina na veimaliwai kei qalova, veivanua, kei voliumu. E a sucu taumada mai Ijipita mai na gagadre ni vakadidike, ka tara cake vakataki ena gauna makawa mai Kirisi, vakauasivi mai Kirisi, me vaka e dua na vanua ni fika me vulici kina na veika eso era semati ki na tamata ka rawa me kilai ena tamata, Na veika lelevu oqo a tabaka o Iukilidi ena 300 BC. Ni oti o ya, eso na geometries e tekivutaki mai jiometri Iukiliti e a rairai mai Iurope mai na veitabayabaki e loma.

Ni sa yaco mai na jiometri, e dau referrs me jiometri na kena vakayacori na waqavuka kei vanua ni simede me vaka na jiometri Iukiliti, ka dina ga ni sa kilai levu tu, e vuqa na mataqali jiometri era duidui ena iyaya, iwalewale, kei na jiometri axila, ka vakakina ena gauna oqo e vuqa na mataqali vakadidike, jiometri duidui kei aljebrika jiometri, E vakatorocaketaki ka differentiated ki na veivakasama ni vakasama me vaka na jiometri vakatopoloji.

File:Stereographic projection in 3D.svg|Vakaraitaki e dua vuravura ki dua waqavuka.
File:Teorema de desargues.svg|Dua na ivakaraitaki ni Desargues ni teorema, e dua na kena macala bibi mai Iukiliti kei vakaraitaki jiometri.
Fisiki

Na **fisiki** sai koya na vakadidike vakatamata e rawa ni itukutuku, na kena toso kei na itovo ena vanua kei na kena ka gauna, ka na vulica na veivakavatukani ni igu ka mataivalu. Na fisiki e dua vei ira na vakadidike bibi sara o, kei na kena inaki levu me kilai kina na kena vakaitovotaki na vuravura.

Na fisiki ruarua ni na mai na ra kei na Indo-Iurope sa ikoya na vakadidike ni bula ena loma ni broadest. 
E namaka me vulici na phenomena vakatamata, oya, na veika kece sara e rawa ni vakamacalataki, o ya, quantified se vakarautaki, mai na magnitudes vakayago, me rawa ni tauyavutaki kina na ivakavuvuli kei na lawa e vakatulewataka na nodra veimaliwai na magnitudes kei na nodra veiveisau, ena vakafika abstractions. Na takete oqo e rawati mai na warumisa ni kena vakayacori na iwalewale ni vakadidike, na inaki cecere duadua me vakarautaki kina e dua na vakarawarawataki ituvatuva, se ivakaraitaki, me baleta na phenomena. 
Na ivakarau ni ivakavuvuli vakayago kei na lawa e semati ki na dua na kalasi ni dikevi phenomena e vakamatatataka e dua na deductive, uma kei na ituvaki ni bula vakayago e tudei, ka dau tara cake mai na laboratori induction.
Vuravura

:*See also:* Vuravura (veivuravura)

Ena **vuravura** nauni e dau vakayagataki me lesi kina na vanua taumada ni bula vakatamata ka oka kina o ira kece na lewena kei na veika e buli; e duidui mai na vakasama kei vuravura ka tukuni kina na ibalebale ni bisinisi walega vakayago, ka ra bula tiko kina na tamata ka tawana na vuravura oqo ka duatani sara mai na kena e veivuravura ka vakayago se metaphysical na e vuravura taucoko.
Mongolia

Na **Mongolia** e dua na matanitu vaunaloka ena tokalau kei Esia. Na kena rauta e tautauvata kei na itikotiko makawa ni vanua e tautuba ni Mongolia, kei na vosa oqori e dau vakayagataki ena so na gauna me da raica kina na ituvaki oqo. E seniwijivaki na vanua o Rusi ki na vualiku kei Jaina ki na ceva, ka wekana tiko kina na iwasewase Mongolia Autonomous. Na Mongolia e sega ni wasea e dua na iyalayala kei Kazakhstan, e dina ga ni 37 na kilomita (23 Mi) tawasei ira.
## Veitikina
Konitineni

Na **konitineni** e dua vei ira na vica na ka lelevu vanuadusia. E dau kilai tu ena suffrage ka sega ni dua na ka e dodonu, me vitu na veiyasana era sa dau raici tiko me vaka konitineni. Otataki mai na veika lelevu ena veivanua lalai, na vitu na veiyasana oqo era: Esia, Aferika, Vualiku Amerika, Ceva Amerika, Antarctica, Iurope, kei Ositerelia. Na veiveisau ena lailai ni konitineni e rawa ni ra sema kina eso vei ira oqo, me ivakaraitaki eso na ivakarau e oka kina na Eurasia se Amerika me vaka e dua konitineni.

Veivanuati, na vanua salavata ki na veivanua e continental pisi ka kunei ena continental peleti, ia e oka kina na continental kedra kakavorovoro me vakataki Madagasikar ka sega ni dau vakatokai wasoma me konitineni. Eso na vanua veivanuaki konitineni era sa robota tiko na wai, me vaka Zealandia, na Continental piqi e kilai walega me tiko e vuravura.

Na wasabula yanuyanu o era dau ilawalawa tu ga ena dua na  tiko volekati konitineni me wasei kina na vanua taucoko ni vuravura ki na veiyasana. Ena ruku ni ituvatuva oqo, e vuqa na matanitu e yanuyanu kei na yasana ena Wasa Pasifika era sa ilawalawa vata kei na vanua o Ositerelia me ra laki tauyavutaka e dua na iwasewase ka vakatokai Oseania.
Kamikamica moli

**Kamikamica moli**(Citrus × sinensis), (vuanikau) kilai talega me Ilawalawa ni moli kamica (Citrus aurantium), e okati kina na moli kamica, oka kina na dra moli kei na vicovico vakauto moli.
Moli

Na **moli** sai koya na vua ni moli species Kamikamica moli (Citrus × sinensis) ena matavuvale Rutaceae, mai Jaina.
Vosa

Na **vosa** e dua na ituvaki ivakarau na ni veitaratara. Na vosa, ena dua na vakasama rabailevu, e baleta na gugumatua – vakauasivi na rawaka vaka tamata – me veitaratara kei na kena vakayagataki e dua na vosa.
Savasava

Na **savasava** se na filosofi ni bula savasava sa ikoya e dua na tabana ni filosofi e oka kina na systematizing, taqomaka, kei na ivakavuvuli vakatututaki ni ivalavala dodonu kei na itovo cala. Na buturara ni savasava, vata kei na vakayacori, na veika e baleta na veika yaga, kei na comprises ni tabana e filosofi e vakatokai me axiology.
Bulabula

Na **bulabula** e dua na ituvaki ni bula vakayago, vakasama kei veivukei vinaka e sega ni mateniuto na mosi kei malumalumu.

E rawa ni vakatorocaketaki na bulabula ena kena vakayaloqaqataki na itaviqaravi bulabula, me vaka na vakaukauwa yago wasoma kei moce vinaka, kei kena vakalailaitaki se vakatabui na itaviqaravi se ituvaki e sega ni bulabula, me vaka na vakatavako se vakasivia lomaocaoca. Eso na ka e tara na bula e baleta na digidigi ni tamata yadua, me vaka na kena vakaitavi ena dua na itovo rerevaki, ka so tale e baleta na veika e ituvatuva, me vaka na kena tuvanaki na isoqosoqo ena dua na sala e rawarawa se dredre kina vei ira na tamata me ra rawata na veiqaravi ni bula e gadrevi. Ia, eso tale na ka e sivia na digidigi ni tamata yadua kei na ilawalawa, me vaka na leqa ni jini.
Vakamatautaka

**Vakamatautaka** (piggy bank) baqe e dua na siviraka ni baqe me vuaka koniteina sede , dau vakayagataka na gone.
Baqe

Na **baqe** e dua na isoqosoqo vakailavo ka ciqoma na viritura mai vei ira na lewenivanua ka bulia e dua kerea na ilavo maroroi ni cakava tiko ena gauna vata oqori vakadinau, vakasoqona na ilavo maroroi vei ira na dau vakayagataka na ilavo. Na cakacaka ni dinau e rawa ni vakayacora vakadodonu na baqe se vakadodonu ena makete ni ilavo.

E dina ni baqe e dua na itavi bibi ena tudei vakailavo kei na bula vakailavo ni dua matanitu, e levu na veimatanitu era vakayagataka e dua na ivakatagedegede cecere ni lawa me baleta na baqe. E levu na matanitu era sa tauyavutaka e dua na ivakarau e kilai me baqe ni maroroi ilavo vakatikitiki, ena ruku ni baqe era taukena na iyau livaliva e tautauvata ga kei na dua na iwase ni nodra dinau ena gauna oqo. Me ikuri ni veilawa tale eso e vakarautaki me vakadeitaka na lavo, na baqe era dau vakatau ena ivakatagedegede lailai ni ilavo e yavutaki ena dua na ituvatuva ni veimatanitu ni ivakatagedegede ni ilavo, na Basel Accords.

Na baqe ena kena vakasama ni gauna oqo e tubu ena ikatinikava ni senijiuri ena veikoro lelevu ni Veivakalesuimai Itali ia, ena vuqa na sala, e cakacaka me vaka e dua na tomani ni vakanananu kei nanuma ni vakadinata kei soli dinau ka tiko na kena waka ena vuravura makawa.
Ilavo

Na **ilavo** ni siliva e dua na ilavo ni kaukamea se palasitika e vakayagataki vakatabakidua me baleta na veisau se malumalumu vakalawa. Era tudei tu ena kedra bibi, ka sa quantities sara ena dua na midi me vakarautaki kina na veisau. E dau soli vei ira e dua na matanitu. E dau tu eso na iyaloyalo, numerals, se tex.
Vivili

Na **vivili** sa dua na yaca kilai levu ni kena tosoi na sotia digitaki gastropod molluscs na kena laurai na external kaukaua, me vaka na whelk se abalone. Era na wasea na kalasi ni taxonomic Gastropoda ena slugs, ka kilai tani mai na snails taumada mai na yali ni dua na kaukaua laurai.
Wasawasa kaukaua

Na **wasawasa kaukaua** se wai, ka kilai talega me vaka e dua na **kaukaua**, e dredre, ka itataqomaki e tautuba vakavavakutaka ilati ka buli mai na dua na manumanu ka tu e wasawasa. Na wasawasa kaukaua lala tu e dau kune e baravi ena baravicombi. Era sa lala tu na shells baleta ni sa mate na manumanu ka sa mai laukana na veitikina malumu mai na dua tale na manumanu se sa yagonimate.

E Wasawasa kaukaua dau exoskeleton ni dua na invertebrate, ka dau lewena tu ga na na calcium carbonate se chitin. E vuqa na kaukaua era kunei ena veimatasawa sai koya na shells ni sotia digitaki qanivivili, vakatikina baleta ni kaukaua oqo era dau caka ena na carbonate, ka vosota vakavinaka cake mai na kaukaua a caka mai chitin.
Viritalawalawa

Na **viritalawalawa** e dua na ivakarau ni arachnids.

Era sa arthropods na cheliceri ka tawase na yago ki na rua na iwasewase, cephalothorax kei na opisthosoma, kei na walu na yavana. E rau lewena na rua na iwasewase e dua na cylindrical lailai peg. Me vaka ena arthropods kecega, celoma (mesoderm qara me baleta na kauti ni fluids), ka lailai sara, ena rawa kina na itukutuku ni hemolymph oxygenates kei na vakabulai tissues kei na vagalalataka sara na kena ivoli. Na intestines sa rui kaukauwa sara ka na sega ni rawa ni kania e dua na iyaya lumpof tudei, ia e lailai sara, ka ra vakasaurarataki me ra vakaraitaka na nodra kakana ena veimataqali karakarawa enzyme kei na qaqia finely kei na mama bole.
Sicinivanua

E dua na **Sicinivanua**, na kena lawa, na vaka gastropod. E dau vakayagataki wasoma na yaca ena teresitieli vivili. Ia, sa dau vakayagataki talega na yaca e sicinivanua vei ira e vuqa na lewe ni kalasi molluscan Gastropoda ka sa sivirigi na kena levu ka sa rauti ira na manumanu me ra kaukaua.
Shampoo

**Shampoo** wai e dua na iyaya ni veikauwaitaki ni ulu ni ka, me vaka na viscous wai, ka dau vakayagataki me baleta na ulumu. E sega soti ni dau tu ena kena ivakarau dodonu na Shampoo, me vaka e dua na itikotiko ni bakodi. Ena vakayagataki na ni bati wai ena nomu vakayagataka me suasua na ulumu, massaging na ivoli ki na kuli, ka qai rinsing mai kina. Eso era vakayagataka era na vakamuria e dua na shampooing me vakayagataki kina na uludra conditioner.
Mollusca

Na **Mollusca** sa ikarua ni phylum levu duadua ni invertebrate ni oti na arthropoda.

Mollusca sai koya na sotia digitaki levu duadua ni phylum, okati kina na 23% ni yacadratou taucoko na sotia digitaki ituvatuva. E vuqa talega na molluscs era bula tiko ena freshwater kei na habitats vakateresitieli. Era sa rabailevu sara, sega walega ena kena levu kei na kena anatomical, ia sa vakakina ena me kei na vaka.

Na ituvaki raraba levu duadua ni yagodra na molluscs e dua na itutuvi e qara na kena vakayagataki na cegu kei na excretion, kei na ituvatuva ni ivakarau ni rere. E vuqa era calcareous Vivili.
Bula vakailavo

Na **bula vakailavo** e dua na vanua ni buli iyaya, veisoliyaki kei veivoli, ka vakakina na vakayagataki ni iyaya kei veiqaravi. Ena kena levu, e vakamacalataki me vaka e dua na vanua ni bula raraba ka vakabibitaka na ivalavala, vosa, kei ivakaraitaki ni iyaya e salavata kei na kena buli, vakayagataki, kei na kena maroroi na ivurevure. Na bula vakailavo e soli e dua na ituvatuva ni iwalewale e okati kina na kena itovo vakavanua, ivakatagedegede, ivakavuvuli, tekinolaji ni veisau, itukutuku makawa, isoqosoqo ni bula raraba, ituvatuva vakapolitiki, ivakarau vakalawa, kei ivurevure ni veika bula me vaka na veika bibi. Na veika oqo e solia na itukutuku, na lewena, ka vakarautaka na ituvaki kei na parameters ena kena cakacaka e dua na bula vakailavo. Ena dua tale na kena vosa, na vanua ni bula vakailavo e dua na vanua ni bula raraba ni veiwekani ni ivalavala vakatamata kei na veisau ka sega ni tu duadua.

Na vakailesilesi ni bula vakailavo e rawa ni tamata yadua, bisinisi, isoqosoqo, se matanitu. Na bula vakailavo e yaco ni rau duavata e rua na ilawalawa se ilawalawa ena kena yaga se isau ni iyaya se veiqaravi e veivolitaki, e dau vakaraitaki ena dua na ilavo. Ia, na veisau vakailavo e vakavuna ga e dua na tiki lailai ni vanua ni bula vakailavo.

Na cakacaka bula vakailavo e vakauqeti ena buli iyaya ka vakayagataka na ivurevure ni veika bula, cakacaka kei na ilavo. Sa veisau ena veigauna ena vuku ni tekinolaji, veivakavoui (iyaya vou, veiqaravi, iwalewale, vakarabailevutaki ni makete, veisautaki ni makete, makete ni niche, vakalevutaka na cakacaka ni ilavo) kei na veisau ni veimaliwai ni vakacakacaka (vakabibi na cakacaka gone sa sosomitaki ena so na vanua e vuravura kei rawati ni vuli raraba).
Isoqosoqo

Na **isoqosoqo** e dua na mataisoqosoqo — e vakavuqa ni dua na ilawalawa tamata se kabani — ka vakadonui mai na itutu me cakacaka vaka-dua na bisinisi ni dawai (dua na bisinisi vakalawa; e dua na tamata vakalawa ena loma ni vanua vakalawa) ka raica me vaka na lawa e baleta na inaki eso. Era a tauyavutaki na veivakavatukani era a tauyavutaka na charter (i.e. mai na na hoc era a solia e dua na tui levu se sivia e dua na palimedi se Utah). E vuqa na jurisdiction ena gauna oqo me vakatarai kina na buli ni isoqosoqo vou ena volayaca.