open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naba ca

Ena fika, e dua naba **sega ni vinaka** se **naba ca** e veisaqasaqa kei dua na naba dina. E tautauvata, e dua na naba ca e dua na naba dina e lailai mai na saiva. Na naba sega ni vinaka e dau vakayagataki me vakaraitaka na levu ni dua na lusi se lailai. Na dinau e dinautaki e rawa ni nanumi me dua na iyau ca. Kevaka e dua na levu, me vaka na isau ni dua na elekitironiki, e rawa ni tiko kina e dua vei rau na vakasama veibasai, sa na qai rawa ni digitaka e dua me vakaduiduitaka na vakasama oqori — rairai ena nona gagadre — me vaka na vinaka kei ca. Na naba ca e vakayagataki me vakamacalataka na isau ena dua na ivakarau e lako sobu mai na saiva, me vaka na ivakarau ni Celsius kei Fahrenheit me baleta na katakata. Na lawa ni fika me baleta na naba ca e vakadeitaka ni vakasama raraba ni dua na veibasai e vakaraitaki ena fika. Me kena ivakaraitaki, −(−3) = 3 baleta ni veibasai ni dua na veibasai sa ikoya na kena isau taumada.

Na naba ca e dau volai ena dua na vakatakilakila kere e liu. Me kena ivakaraitaki, −3 e vakaraitaka e dua na levu ni ca kei na dua na levu ni tolu, ka dau cavuti ka wiliki me vaka na "kauta laivi na tolu" se "ca ni tolu". Kena veibasai, e dua na naba e levu cake mai na saiva e vakatokai me vinaka; saiva e dau (ia e sega ni dau) vakasamataki me sega ni vinaka se ca. Na vinaka ni dua na naba e rawa ni vakabibitaki ena kena biu e dua na ivakatakilakila ni vakacurumi e liu, e.g. +3. Ena kena ivakarau, na sega ni vinaka se vinaka ni dua na naba e vakatokai me kena vakatakilakila.

Na naba dina kece e sega ni saiva e vinaka se ca. Na naba taucoko sega ni vakacacani e vakatokai me naba vakayago (i.e., 0, 1, 2, 3, ...), ia na naba taucoko vinaka kei na ca (vata kei na saiva) e vakatokai me naba taucoko. (Eso na ivakamacala ni naba vakayago e sega ni okati kina na saiva.)
Cumu

Na **cumu** era sa baleta 40 species ni dau roka vulavula ika ni wasawasa e tiko ena matavuvale **Balistidae**. E dau vakatakilakilataki ena laini kei na vanua, era vakaitikotiko ena wasawasa katakata kei na wasawasa katakata lalai e vuravura raraba, kei vutuniyau levu duadua ni veimataqali ena Indo-Pasifika. E levu era kune ena vanua e sega ni titobu sara, e baravi, vakabibi ena veibuca korala, ia e vica ga, me vaka na cumu wasa (*Canthidermis maculata*), era pelagi. E dina ni vica na mataqali mai na matavuvale oqo era taleitaki ena veivoli ni acuariumi ni wasawasa, era dau kilai levu ena nodra dau cudru.

## Veitikina
Cumu wasa

Na **cumu wasa** (*Canthidermis sufflamen*), na pelagi cumu, e dua na mataqali ika ni wasawasa ka rawa ni kune ena tokalau taucoko ni Wasa Atalanitika kei Toba kei Mekisiko, kei kena vanua e vakabalavutaki me yacova sara na vualiku kei Massachusetts kei ceva vakayawa sara me vakataki Barasila.
Cumu tina ni gone

Na **cumu tina ni gone** (*Rhinecanthus aculeatus*), ka kilai talega me na **ika Picasso**, e dua na cumu, me yacova na 30 cm (12 in) na kena balavu, ka kune ena veibuca ena vanua Indo-Pasifika.

Na mataqali oqo e sa vulici ena dua na ituvatuva ni vakadidike, mai na veitosoyaki ki vakadidike ni rai roka.

Na cumu tina ni gone era bula ena veibuca kei veinuku vanua ni veibuca korala, era kania kina na veika kece e lako mai, vakalevu me oka kina na manumanu vuka kei na alga ni veibuca. Era dau vuka voli ena vakacegu ra qai taqomaka vakaukaua na nodra vanua mai vei ira na dauvakacaca, wili kina o ira na dausoko, vakabibi nira yadrava na nodra yaloka ena gauna ni vakaluveni. Na kena lailai sara e vakavuna me lailai sara na nodra rerevaki mai na ika levu cake ni cumu wasa (*Canthidermis sufflamen*) ni matavuvale vata ga.

E toso na ika ena loma ni wai ena nona vakayagataka na veivakayarayarataki ena nona iqaqalo kei na iqaqalo ni liga, e rawa kina vua me toso vakadodonu. Ni vakayagataki na toso oqo, e rawa ni toso ki liu, ki muri se vakavodoki walega ena vanua e cake ni veibuca. Kena ibalebale oqo ni rawarawa cake me lesu tale mai na veivanua lala mai na so tale na ika era dau lako vakadua.
Yalivou

Na **yalivou** (*Todiramphus sacer*)  e dua na secala na kena levu ka lewena na matavuvale lailai Halcyoninae, na secala vunikau. E levu sara na kena vanua ena vei yanuyanu ena Ceva Pasifika, oka kina o Amerika Samoa, Viti, Toga, Yatu Solomoni kei Vanuatu.
Husir

Na **husir** (*Aplonis tabuensis*) e dua na species misi mai na matavuvale Sturnidae. E kune ena Yatu Samoa, Viti, Niue, Toga, na Yatu Santa Cruz kei Wallis kei Futuna. Na kena vanua ni bula vakaitaukei na veikau mamaca se draki katakata lalai kei na veikau suasua ni draki katakata. E duidui na species lalai e tiko ena loma ni vanua raraba oqo, eso e butobuto na kena roka ka so e mamada. Na kena kaci e dua na rorogo domo se qiria. Na kakana e vuanikau kei manumanu lalai.

Ena yanuyanu e tiko kina na misi ni Samoa (*Aplonis atrifusca*), e sega ni dau laurai vakalevu na husir qai dau tiko ga ena veikau, e kania na vuanikau kaukaua qai sega ni dau laukana. 

## Veitikina
Misi ni Samoa

Na **misi ni Samoa** (*Aplonis atrifusca*) e dua na misi levu ni matavuvale Sturnidae. E kune ena Yatu Samoa. Na species e tiko kina e dua na masikuvui butobuto, lumilumisa irairai, kei dua na bili balavu. Na kena vanua ni bula na veikau suasua ena yanuyanu volukano, e dau kune kina qai laurai vakalevu cake mai na husir (*Aplonis tabuensis*), e kune ena vanua vata ga oya. Na vosa e oka kina na veimataqali kalu kei rorogo tale eso. Na misi oqo e dau kania na veimataqali vuanikau, vakabibi na guava, kei manumanu lalai. E lailai na ka e kilai me baleta na kena dau veiwatini se nona dau veimaliwai, ia e laurai ni dau vakasova ena veiyabaki taucoko, ena qara ni vunikau. Na kena yaloka e damudamu vulavula.
Kalavo (ika)

Na **kalavo** (*Canthigaster janthinoptera*), e dua na mataqali ika vuvuce ena matavuvale na Tetraodontidae. E vanua dina ena Indo-Pasifika, na vanua e rawa ni kune kina ena baravi ra kei Aferika ceva ki na Sauca Aferika Tokalau Kepi yasana, ki na tokalau ki na Yanuyanu Oeno kei Line kei na Yanuyanu Marquesas, ki na vualiku ki Japani, kei na ceva ki na yanuyanu o Turaga Howe.
Kalavo ni vutia

Na **kalavo ni vutia** (*Arothron hispidus*) e dua na ika vuvuce veimama ki na levu na levu, e rawa ni yacova na 50 cm kena balavu. E roka damudamu marama, se damudamu se dromodromo, ka matata ni ubi tu ena levu cake se lailai na veitiki vulavula tudei, ka yaco me vakatabakidua veibasai vulavula kei na laini damudamu butobuto ka vakararamataka wavolita na mata kei na serena fin. Na tiki ni kete e vulavula. Na "taba" (wavolita na veitiki ni pectoral) e butobuto. E tiko talega kina na veibasai ni laini vulavula kei na butobuto damudamu ka rarama wavolita na mata kei na serena fin. Na ika vulavula na vuvuce e dau veivakamatenitaki.

Na kena veisoliyaki e toso yani ena vanua o Indo-Pasifika, oka kina na Wasa Damudamu, ki na tokalau ni Wasa Pasifika.
Misi

Na **misi** era lailai ki na veimama-levu ni vuka (paseri) ka kilai ena kena dau butobuto, lumilumisa na irairai ni kedra irairai; na nodra vosa vereverea oka kina na veivakatotomuri; kei na nodra itovo ni veivakarerei e duidui, e dau vakaibalebaletaki, e kilai me vosa kudrukudru.

Na vuka kece era lewena na matevuvale na **Sturnidae**, o irau ekilai vata me vaka na **misi**. Na matavuvale e tiko kina e 128 species ka ra wasei ki na 36 genus.
Hokkaido

O **Hokkaido** e ikarua ni levu duadua kei qai tiko ena vualiku duadua ni va na yanuyanu lelevu e Japani. Vata kei na kena yanuyanu wavolita, e oka kina na yasana levu duadua kei na vualiku duadua, ka bulia na kena yasana. Na Wasawasa Tsugaru e tawasei Hokkaido mai Honshu. Na yanuyanu e rua oqo e semati ena sitimanivanua ena sala ni Tanala Seikan.

Na koro levu duadua e Hokkaido na kena koroturaga, o Sapporo, ka sa ikoya talega na kena koro duadua ga e digitaki ena lawa. E tiko o Sakhalin ena rauta ni 43 kilomita (27 mi) ena vualiku kei Hokkaido. Ena tokalau kei vuaicake e tiko kina Yatu Kuril, e liutaka o Rusia. Na va na ceva duadua e tukuna o Japani. Na vanua e tiko kina o Hokkaido ena mua ni vualiku ni yanuyanu o Japani e vakavuna me batabata cake kina na draki, qai dau lutu vakalevu na ucacevata ena yanuyanu oqo ena veivulaikatakata. Dina ni dredre cake na draki, ia e veiqaravi me dua na vanua ni teitei me baleta e vuqa na iteitei.
Sapporo

O **Sapporo** e dua na siti digitaki mai Hokkaido, Japani. E tiko ena cevaira kei Hokkaido, e tiko ena loma ni vanua e drodro mai kina na uciwai na Toyohira, e dua na uciwai lalai ni Uciwai Ishikari. Sapporo na koroturaga ni yasana o Hokkaido kei na yasana o Ishikari. 1,959 (2023) milioni 'ei wilika kai.
Shitennō-ji

**Shitennō-ji** e dua na valetabu ni Buda mai Osaka, Japani. Na valetabu e dau okati ena so na gauna me imatai ni valetabu makawa duadua ni lotu Buda ka vakalawataki vakamatanitu e Japani, dina ga ni sa tara tale na vanua ni valetabu kei na kena veivale ena veisenitiuri sa sivi, ia na iotioti ni kena tara tale ena 1963. Ni oti ga vakalailai na Ikarua ni Ivalu Levu, sa tu vakataki koya o Shitennō-ji mai vei rau na itubutubu Tendai lotu tabana kei vakatokai na Wa lotu tabana ni lotu Buda.

## Veitikina
Heroni karakarawa levu

Na **heroni karakarawa levu** (*Ardea herodias*) e dua na manumanu vuka levu wavoki vuka ena heroni matavuvale Ardeidae, e dau yaco volekata na baravi ni wai galala kei na vanua suasua ena levu na Vualiku kei Loma Amerika, ka vakakina na yawa ni vuaira kei Ceva Amerika, na Caribbean kei Yatu Galapako. E dau kune ena so na gauna ena Azores qai dau veilakoyaki vakalevu Iurope. E dua na iwiliwili vulavula taucoko e kune ena ceva kei Florida kei Ki Florida e kilai me heroni vulavula levu.
Chiba

O **Chiba** na koroturaga ni yasana ni Chiba, Japani. E dabe toka ena rauta ni 40 kilomita (25 mi) ena tokalau ni lomadonu ni Tokio ena Toba Tokio. Na korolevu oqo e yaco me dua na korolevu digitaki ni matanitu ena 1992. Ena Maji 2025, na kena iwiliwili e 983,045, kei na dua na iwiliwili ni tamata e 3,617 tamata ena dua na km2. Na siti oqo e tiko kina e dua na vanua e 271.77 na kilomita vakarivirivi (104.93 na sq mi).

Na korolevu o Chiba e dua vei ira na waqavuka taumada ni yasana ni Kanto, ka sa tiko kina na waqavuka ni Chiba, ka qarava e dua na ivoli cecere duadua ni iyaya e Japani. E levu na vanua ena korolevu oqo era vakaitikotiko kina, dina ga ni levu na vale ni buli yaya kei na vale ni maroroi yaya ena baravi. E vica na vanua lelevu ni korolevu ena korolevu, oka kina o Makuhari, e dua na yasana vakabisinisi bibi ena bati ni wai ka tiko kina o Makuhari Messe, kei na Loma Chiba, ka tiko kina na valenivolavola ni matanitu kei na valenivolavola ni korolevu.

E rogo o Chiba ena Chiba Monoreli Korolevu, na monoreli balavu duadua e vakarurugi tu e vuravura.
Iwasewase (naba)

Na **iwasewase** e vakatakarakarataka e dua na tiki ni dua na ka kecega se, vakalevu cake raraba, e dua na iwiliwili ni veitiki tautauvata. Na iwasewase lailai e vakamacalataka na levu ni veitiki ni dua na levu, me kena ivakaraitaki, e dua na veimama, walu na ikalima, tolu na veimama. Na iwasewase (ivakaraitaki:  kei ) e tiko kina e dua na **daucavuta** naba taucoko, vakaraitaki e cake ni dua na laini (se ni bera e dua na musuka me vaka ), kei na dua na naba taucoko sega ni saiva **sega ni daucavuta**, vakaraitaki ena ruku (se ni oti) na laini oya. Kevaka e vinaka na naba taucoko oqo, sa na qai daunaba e vakatayaloyalotaka e vica na iwasewase tautauvata, kei na sega ni daucavuta e vakaraitaka na levu ni veitikina oqori era lewena e dua na iuniti se dua na ka naba kecega. Kena ivakaraitaki, ena iwasewase , na daunaba 3 e vakaraitaka ni iwasewase e vakatakarakarataka e 3 na iwasewase tautauvata, kei na sega ni daucavuta 4 e vakaraitaka ni 4 na iwasewase e bulia e dua na ka kecega. Na iyaloyalo ena imatau e vakaraitaka  ni dua na keke.

Iwasewase e rawa ni vakayagataki me matataka na raitio kei tabana. Vakakina na iwasewase  e rawa ni vakayagataki me vakatakarakarataka na raitio 3:4 (na raitio ni tiki ki na kecega), kei na kena tabana 3÷4 (tolu wasei ena va).

Eda rawa talega ni vola na iwasewase ca, ka vakatakarakarataka na veibasai ni dua na iwasewase vinaka. Kena ivakaraitaki, if  e vakaraitaka e dua na tubu e veimama na dola, qai − e vakatakarakarataka e dua na veimama ni dola lusi. Ena vuku ni lawa ni kena tabana na naba sainitaki (ka tukuna ena dua na tiki ni ca wasei ena vinaka e ca), − ,  kei  kece e matataka na iwasewase vata ga - e dua na ka ca veimama. Ka baleta ni dua na ka ca e wasei ena dua na ka ca e vakavuna e dua na ka vinaka, e vakatakarakarataka na veimama vinaka.

## Veitikina
Raitio

Ena fika, e dua na **raitio** e vakaraitaka na levu ni gauna e tiko kina ena dua na naba e dua tale. Kena ivakaraitaki, ke walu na moli kei ono na lemoni ena dua na bilo vuanikau, sa na qai walu ina ono na kedrau veimama na moli kei lemoni (oya na 8:6, e tautauvata kei na kedrau veimama na 4:3). E vaka tale ga kina na veimama ni lemoni kei na moli e 6:8 (se 3:4) kei na veimama ni moli kei na levu taucoko ni vuanikau e 8:14 (se 4:7).

Na naba ena dua na raitio e rawa ni levu ni dua na mataqali, me vaka na wiliwili ni tamata se veika, se me vaka na veivakarautaki ni balavu, bibi, gauna, etc. Ena vuqa na ituvaki, ruarua na naba e vakatabui me vinaka.
Taika

Na **taika** (*Panthera tigris*) e dua na pusi levu ka lewe ni genus Panthera taukei mai Esia. E kaukauwa, yago masela kei na dua na ulu levu kei na ligana, e dua na buina balavu kei vuti ni moli vata loaloa, vakalevu na laini vakadodonu. E dau vakawasomataki ki na ciwa na species lalai se qai oti ga oqo, e dina ga ni so era kila e rua ga species lalai, taika ni tailevu o Esia kei na taika ni yanuyanu ni na Yatu Sunda.
Siligo

Na **Siligo** e dua na *[[comune]]* (munisipaliti) ena yasana ni Logudoro - Meilogu ena Siti Levu ni Sassari ena yasayasa vaka-Itali o Sardinia, ka tiko ena rauta ni 160 na kilomita (99 mi) ena vualiku kei Cagliari ka rauta ni 25 kilomita (16 mi) ena cevaicake kei Sassari.

Siligo iyalayala ni vanua oqo munisipaliti: Ardara, Banari, Bessude, Bonnanaro, Kodrongianos, Florinas, Mores, Ploage.
Pusi nuku

Na **pusi nuku** (*Felis margarita*) e dua na pusi ni veikau lailai ka vakaitikotiko ena veinuku kei veivatu dravuisiga yawa mai na ivurevure ni wai. Ena kena drauniulu damudamu ki na vulavula vulavula, e dau vakaisulutaki vinaka ena vanua dravuisiga. Na kena balavu ni ulu kei na yagona e tekivu mai na 39–52 na sentimita (15–20 in) kei na dua na iqaqalo balavu e 23–31 sentimita (9.1–12.2 in). Na kena daliga lekaleka e 5–7 cm (2.0–2.8 in) e biu sobu ena yasa ni ulu, ka vukea na kena laurai na manumanu era toso tiko ena ruku ni qele. Na drauniulu balavu e ubia na yava ni nona ligana e vakabulabulataka na kena pad mai na katakata vakaitamera e kune ena dravuisiga. 

Pusi nuku e dau vakacegu ena veibuca ena ruku ni qele ena siga qai dau vakasasa ena bogi. E dau toso ena ivakatautauvata ni 5.4 kilomita (3.4 mi) ena bogi me vakasaqara na rodent kei vuka. E vakamatea tale ga qai kania na gata gaga. Ena vulaitubutubu, e vakasucuma na yalewa e rua ki na tolu na luveni pusi, ka ra sa matua vakaveiwatini ni rauta ni yabaki dua. Na pusi nuku ni veika bula e se sega tikoga ni matata vinaka, me vaka ni vica walega na vakadidike titobu e taketetaki na pusi nuku ni veikau iwiliwili sa vakayacori.
Vanua rairai

Na **vanua rairai** sai koya na veika e laurai ena dua na vanua ni qele, na kena ibulibuli vanua, kei kena vakaduavatataki kei na veika vakayago se veika e cakava na tamata, ka dau vakasamataki ena kena taleitaki na kena irairai. Na vanua e oka kina na veika vakayago ni vaka-jiofisika vakamacalataki na vanua me vaka na ulunivanua, dalana, veivanua ni wai me vaka na uciwai, drano, tobu kei wasawasa, veika bula ni iubi qele okati kina na itaukei coniveikau, veika vakatamata oka kina na veimataqali vakayagataki ni qele, vale, kei na ituvatuva, kei na veika e dau yaco vakalekaleka me vaka na rarama kei ituvaki ni draki. Ni cokovata ruarua na nodra itekitekivu vakayago kei na itovo vakavanua ni tiko ni tamata, e dau buli ena veiyabaki, na vanua e vakaraitaka e dua na synthesis bula ni tamata kei na vanua e bibi sara ki na vanua kei kilai ni matanitu.
Bali

O **Bali** e dua na yanuyanu kei yasana o Idonisia ka tokalau duadua ni yanuyanu lailai o Sunda. Ena tokalau kei Java kei tokalau kei Lombok, na yasana e okati kina na yanuyanu o Bali kei na vica na yanuyanu lalai e baravi, vakabibi o Nusa Penida, Nusa Lembongan, kei Nusa Ceningan ena tokalau ceva. Na koroturaga ni yasana, o Denpasar, na koroturaga levu duadua ena Yatu Sunda lailai ka ikarua ni levu duadua, ni oti na Makassar, ena Tokalau Idonisia.
Kasugai

O **Kasugai** (春日井市) e dua na siti ena yasana ni Aichi, Japani. Me vaka ni Okotova 2019, na siti oqo e tiko kina e dua na iwiliwili ni tamata e 306,764, kei na dua na iwiliwili ni tamata e 3,306 na tamata ena dua na km2. Na levu taucoko ni korolevu e 92.78 na kilomita vakarivirivi (35.82 sq mi). Na siti oqo e dau vakatokai ena so na gauna me **Owarikasugai** me kakua ni veilecayaki kei na so tale na municipality ena yaca vata ga, oka kina o Kasugai (sa tiki ni Fuefuki ena gauna oqo) ena Yasana ni Yamanashi.

E tiko o Kasugai ena vuaira kei yasana ni Aichi, ena vualiku ni korolevu o Nagoya, ena vualiku kei Buca Nōbi. Na Uciwai Shōnai e drodro ena ceva ni korolevu.
Handa

O **Handa** (半田市) e dua na siti e tiko ena yasana ni Aichi, e Japani. Me vaka na Okotova 2019, na siti oqo e tiko kina e dua na iwiliwili ni tamata e 118,259 ena 51,846 na lewenivale, kei na dua na iwiliwili ni tamata e 2,494 na tamata ena dua na km2. Na levu taucoko ni koro e 47.42 kilomita vakarivirivi (18.31 na sq mi).

E tiko o Handa ena vuaicake kei Ucunivanua Chita ena ceva kei yasana ni Aichi, ka vakaiyalayala na Toba Mikawa ena tokalau.
Tsushima (siti)

**Tsushima** (津島市) e dua na siti e tiko ena yasana ni Aichi ena yasana ni Chūbu e Japani. Me vaka ni Okotova 2019, na korolevu e tiko kina e dua na iwiliwili ni tamata e 61,647 ena 26,559 na lewenivale, kei na dua na iwiliwili ni tamata e 2,457 na tamata ena dua na km2. Na levu taucoko ni korolevu e 25.09 kilomita vakarivirivi (9.69 sq mi).

E tiko o Tsushima ena tokalau sara ni yasana ni Aichi, ena aluvia buca ni Uciwai Tolu Kiso.
Nishio

O **Nishio** (西尾市) e dua na siti e tiko ena yasana ni Aichi, ena yasana ni Chūbu mai Japani. Me vaka na Okotova 2019, na korolevu e tiko kina e dua na iwiliwili ni tamata e 169,984 ena 65,553 na lewenivale, kei na dua na iwiliwili ni tamata e 1,054 na tamata ena dua na km2. Na levu taucoko ni koro e 160.22 kilomita vakarivirivi (61.86 sq mi). E dua na vanua ni bisinisi kei na buli iyaya kei na vanua ni buli iyaya ni pauta ni ti drokadroka.

E tiko o Nishio ena baravi ni vualiku kei Toba Mikawa ena Pasifika ena ceva ni yasana ni Aichi. Na koro oqo e tiko ena bati ni uciwai na Yahagi ena tokalau. E vakarurugi ena Ucunivanua Chita kei Ucunivanua Atsumi, e malumu na draki ni vanua oya.
Linkisi

Na **linkisi** (*Lynx lynx*) sa ikoya na species ni veimataqali ena loma ni veimama-levu pusi kila na genus Lynx. E veisoliyaki vakalevu mai na Vualiku, Loma kei Ra kei Iurope ki na Loma Esia kei Siberia, na veiulunivanua o Tibeti kei Himalaya. E vakaitikotiko ena veikau katakata kei na veikau borea me yacova e dua na cecere ni 5,500m (18,000 ft). Dina ga ni sa veisoliyaki vakalevu, ia e vakarerevaki ena kena yali na vanua ni bula kei na kena veiwaseitaki, na kena vakasasa manumanu kei kena vakalailaitaki na dauvakasasa.
Sakhalin

O **Sakhalin** e dua na yanuyanu ena Vuaicake Esia. Na kena baravi ena vualiku e tiko ena 6.5 kilomita (4.0 mi) mai na baravi cevaicake kei Khabarovsk Krai ena Rusia, ia na kena icavacava ena ceva e tiko ena 40 na kilomita (25 mi) ena vualiku ni yanuyanu o Hokkaido e Japani. E dua na yanuyanu ena Ra Pasifika, o Sakhalin e wasea na Wasawasa Okhotsk ena kena tokalau mai na Wasawasa Japani ena kena cevaicake. E vakalawataki me vaka e dua na tiki ni Sakhalin Oblast ka sa ikoya na yanuyanu levu duadua e Rusia, kei na dua na vanua e 72,492 na kilomita vakarivirivi (27,989 sq mi). E rauta ni 500,000 na lewenivanua era tiko ena yanuyanu qo, e levu vei ira qori era kai vaka-Rusia.

Na taukeni ni yanuyanu e sa veiletitaki ena loma ni mileniumi sa oti, kei Jaina, Rusia, kei Japani era sa cakava kece na kerekere ena vanua ena veigauna duidui. Ena loma ni ika 19 kei ika 20 ni senitiuri o Rusia kei Japani, kei na veileti ena so na gauna e okati kina na veivaluvaluti vakaivalu kei na veiwasei ni yanuyanu ena kedrau maliwa na matanitu kaukauwa e rua. Ena 1875, e solia kina o Japani na nona dodonu vei Rusia me sauma na yanuyanu Kuril ena vualiku. Ena 1897 e sivia na veimama ni lewenivanua era kai Rusia kei na so tale na veimatanitu lalai mai Iurope kei Esia. Ena 1905, ni oti na iValu kei Rusia kei Japani, a wase rua na yanuyanu, qai gole i Japani na Ceva Sakhalin. Ni oti na veivakacacani nei Siberia, a curuma yani o Japani na veivanua ena vualiku kei Sakhalin, qai lewa na yanuyanu taucoko mai na 1918 ina 1925. Sa taukena kece o Rusia na yanuyanu me tekivu mai na gauna e taura kina na iwase ni Japani ena iotioti ni siga ni iKarua ni iValu Levu ena 1945, vaka kina o ira kece na Kuril. Sa sega ni taukena o Japani e dua na vanua o Sakhalin, dina ga ni se taukena tiko ga na yanuyanu o Kuril ena ceva. E levu vei ira na Ainu e Sakhalin era toki i Hokkaido, e 43 kilomita (27 mi) ina ceva ena tai kadua ni Wasawasa o La Pérouse, ena gauna era biubiu kina na lewenivanua mai Japani mai na yanuyanu ena 1949.
Biuvanua

Na **biuvanua ni tamata** sai koya na nodra toki na tamata mai na dua na vanua ki na dua tale,ena inaki ni nodra vakaitikotiko, tudei se vakalekaleka, ena dua na vanua vou (vanua vakaitaukei). Na toso e dau yaco ena veivanua yawa kei na dua na matanitu ki na dua tale (toso mai taudaku), ia na toso e loma (ena loma ni dua ga matanitu) sa ikoya na ivakarau kaukauwa ni toso ni tamata e vuravura raraba.

Na biuvanua e dau salavata kei na vinaka cake ni tamata ilavo ena ivakatagedegede ni tamata yadua kei na matavuvale, kei na kena rawati vinaka cake na rede ni toki, vakarawarawataka e dua na ikarua ni toso e rawa ni yaco. E tiko e dua na kena rawa ni vakavinakataki na veivakatorocaketaki vakatamata, kei na so na vakadidike e vakadeitaka ni biuvanua sa ikoya na sala dodonu duadua me lako tani mai na dravudravua. E bibi talega na yabaki ni bula me baleta na cakacaka kei na sega ni cakacaka ni toki. Era na rawa ni toki yadudua na tamata, ena veimatavuvale se ena ilawalawa lelevu. E va na mataqali biuvanua lelevu: veivakacacani, qaqa, koloni kei na veitoki/curuvanua.
Yanuyanu o Galala

Na **yanuyanu o Galala** e dua na yanuyanu e taukena na matanitu ena Cake Toba Niu Ioka ena tokalau ceva kei Amerika. Na kena ivakatakilakila vakasakiti duadua sai koya na Ivakatakarakara ni Galala, e dua ivakatakarakara levu mai vei Frédéric Auguste Bartholdi ka a vakatabui ena 1886. Na yanuyanu e tiko talega kina na ivakatakarakara ni Valenisarasara Galala, ka a dolavi ena 2019, ka vakaraitaka na cina taumada ni ivakatakarakara, ka a kauta mai o *Liberty* mai na 1886 ki 1984.
Draki (meteololoji)

Na **draki** (Vosa vakavalagi: **Climate**) na ivakarau ni draki balavu ena dua na vanua, e dau vakatautauvatataki ena loma ni 30 yabaki. E vakabibitaki cake, oya na kena ibalebale kei na veisau ni veisau ni draki ena dua na gauna e tekivu mai na vula ina milioni na yabaki. Eso na veisau ni draki e dau vakarautaki oya na katakata, kolumaca, veivakasaurarataki ni macawalala, cagi kei taubi ni uca. Ena dua na kena ibalebale raraba, na draki sai koya na ituvaki ni veitiki ni ivakarau ni draki, oka kina na macawalala, haidrosfera, kiriosfera, litosfera kei biosfera kei na veimaliwai ena kedra maliwa. Na draki ni dua na vanua e vakatau ena kena latitude/logitude, vanua, rewaicake, qele vakayagataki kei veivanua ni wai voleka kei na kena veidrodroyaki.

Draki e rawa ni vakawasei me vaka na ivakatautauvata kei na ivakarau ni veisau, vakalevu duadua na katakata kei na taubi ni uca. Na ituvatuva ni veiwasei e vakayagataki vakalevu duadua oya na Köppen vakalasitaki draki. Na Thornthwaite ivakarau, e vakayagataki tiko mai na 1948, e okati kina na vakasavasavataki (Vosa vakavalagi: **Evapotranspiration**) vata kei na itukutuku ni katakata kei taubi ni uca ka vakayagataki ena kena vulici na veimataqali bula kei kena dau tara na veisau ni draki. Kena itinitini, na Bergeron kei ivakarau ni veiwasei ni vakalekaleka ni vanua (Vosa vakavalagi: *Spatial Synoptic Classification system*) e vakanamata ki na itekitekivu ni cagi levu ka vakamacalataka na draki ni dua na yasana.

## Veitikina
Taubi ni uca

Ena meteololoji, **taubi ni uca** (Vosa Vakavalagi: **Precipitation**) e dua na ka e buli mai na vakacalai ni wai cawa ni macawalala ka lutu ena ruku ni kaukauwa ni veivakayarayarataki mai na o.  Na ivakarau levu ni taubi ni uca e oka kina na uca lailai, uca, veiwaki na uca kei ucacevata, ucacevata, aisi peleti, graupel kei vatu ucacevata. Taubi ni uca e yaco ni sa vakasinaiti e dua na iwase ni macawalala ena wai cawa (yacova na 100% wekamu kolumaca), me rawa kina ni vakawaicalataka na wai ka "vakacacani" se lutu. O koya gona, na kabukabu kei kubou e sega ni taubi ni uca ia e koloidi, baleta ni sega ni vakawaicalataki vinaka na wai me vakadrodroi. E rua na ka e rawa ni rau cakacaka vata, e rawa ni vakavuna me vakasinaiti na cegu: me vakamamacataki na cegu se me vakacurumi na wai ki na cegu. Na taubi ni uca e dau yaco ni ra cokovata na drodro lalai ena nodra coqa vata kei so tale na uca drodro ni se na aisi karisitala ni ena loma ni dua na o. Na gauna lekaleka ka kaukauwa ni uca ena veivanua veiseyaki e vakatokai me vakatautau.

## Veitikina
Drodro (waini)

Na **drodro** se drodro e dua na duru lailai ni waini, bounded taucoko se voleka ni taucoko ena veivanua galala. E rawa ni yaco e dua na drodro ni sa kumuni na wai ena icavacava ni dua na paipo se dua tale na iyalayala ni dela ni qele, ka vakavuna e dua na drodro tautauri ka vakatokai na drodro penidanti. E rawa tale ga ni buli na drodro ena kena vakacalaitaki e dua na cawa se ena kena vakaatomitaki e dua na ka levu cake ni kaukaua. Na wai ni wai ena vakadrodroi me drodro me vakatau ena katakata. Na katakata e dau basika kina na drodro e vakatokai me tegu duisa.
Wai cawa

Na **wai cawa** ni iwasewase ni kasi ni wai. E dua na itekitekivu ni wai ena haidrosfera. Na wai e rawa ni vakatuburi mai na kena vakawaicalataka se buebuetaki na waini wai se mai na kena vakacerecerei na aisi. Na wai cawa e matata, me vaka e levu na veitiki ni macawalala. Ena ruku ni ituvaki ni draki matau, na wai ni wai e tomani tikoga na kena vakatuburi ena kena vakawaicalataki ka kau tani ena kena vakacalai. E lailai na kena kaukauwa mai na levu tale na veitiki ni cegu ka vakavuna na kauta laivi mai vei veivaqataki ka rawa ni vakavuna na o kei kabukabu.

Ni sa dua na tiki ni vuravura kei na hydrologic na veisau, e levu sara ena macawalala ni Vuravura, na vanua e cakacaka kina me vaka e dua na kasi vale drokaroka kei na vakasama ni katakata, cau vakalevu cake ki na taucoko vale drokaroka mai na kasi sega ni vakamamacataki me vaka na kaboni daiokisaiti kei na metani. Vakayagataki ni wai cawa, me vaka na kubou, sa bibi me baleta na vakasaqa, ka me vaka e dua na tiki levu ena kaukauwa ni buli kei na ivakarau ni veivakau mai na Cakacaka Vakatatabu.

Na wai ni wai e dua na ka e dau vakayagataki vakalevu ena macawalala, e tiko sara mada ga ena macawalala ni solar vakakina na veivuravura kece ena Ivakarau Solar kei vuqa na veika vakalomalagi oka kina na vakayago setilaiti, kometa kei na vatu vakaitamera lelevu sara mada ga. Vakakina na kena kunei na extrasolar wai kaukauwa ena vakaraitaka e dua na veiwaseyaki tautauvata ena so tale na ivakarau ni vuravura. Na wai cawa e rawa talega ni ivakadinadina sega ni vakadodonu e tokona na tiko ni waini wai ni vanua tani ena kisi ni so na ka levu ni veivuravura.

Na wai cawa, ka dau sauma na veisau ni katakata, e vakatokai me "itukutuku vakalesui", baleta ni vakalevutaka na kena revurevu ni kaukauwa ka vakavuna taumada na katakata. O koya gona, e dua na kasi vale drokaroka.

## Veitikina
Cegu levu

Ena meteololoji, na **cegu levu** e dua na iwiliwili ni cegu e vakamacalataki ena kena katakata kei kolumaca. cegu levu kovuta e vuqa na drau se udolu na maile vakarivirivi, ka veisautaka na itovo ni dela ni vanua e ra. Era wasei me vaka na latitude kei na nodra vanua ni ivurevure ni konitineni se wasawasa. Na cegu levu batabata e vakatokai me polar se arctic, ia na cegu katakata e vakatokai me draki katakata. Na konitineni kei cegu levu cecere e mamaca, ia na cegu levu ni wasawasa kei monsoni e suasua. Na draki matana wasea na cegu levu kei na duidui na kena rawa ni vude (katakata se moici) itovo. Ena gauna ga e toso tani kina e dua na cegu levu mai na kena vanua e vu mai kina, na ubia na kau kei veivanua ni wai era tu e ra e rawa ni veisautaka vakatotolo na kena itovo. Na ituvatuva ni veiwasei dua cumuta e dua na ivakarau ni cegu levu, ka vakakina na veisau.
Cava

Na **cava** e dua na ituvaki vakaleqai ni veika bula se na macawalala ni dua na yago maliwalala. E rawa ni vakatakilakilataki ena veivakacacani bibi ki na ituvaki ni bula me vaka na cagi kaukauwa, covulaca, uca cevata, kurukuru kei tibiniliva (e dua cava kurukuru), bibi taubi ni uca (cava ucacevata, cava uca), uca batabata kaukauwa (cava aisi), cagi kaukauwa su (saikoloni katakata, cagicava, cagi vakavodoki eso veika kemikali ena macawalala me vaka ena dua na cava kuvu, ena maliwa ni veimataqali draki ca tale eso.

Na cava e rawa ni vakaleqa na bula kei na iyau ena cava vuku, bibi uca se ucacevata ka vakavuna na waluvu se sega ni rawa ni lakovi na gaunisala, tibiniliva, kilakama, kei na vakadodonu kei vakababa musuki cagi. Na ivakarau kei na uca levu kei na balavu ni gauna e vukea na kena vakalailaitaki na lauqa ena veivanua era toso kina. Na ucacevata levu e rawa ni vakatara na veivakamarautaki vakatabakidua me vakayacori ka na sega ni rawa kevaka e sega, me vaka na ski kei na motopai ni ucacevata.

Cava e buli ena gauna e tubu kina e dua na vanua ni veivakasaurarataki lailai kei ivakarau ni veivakasaurarataki cecere e wavoliti koya. Na kena cokovata na kaukauwa veibasai oqo e rawa ni vakavuna na cagi ka vakavuna na kena buli na o ni cava me vaka na kumulonimu. Na vanua lalai ni vakaitaukei ni lailai na veivakasaurarataki e rawa ni buli mai na cagi katakata e cake mai na qele katakata, ka vakavuna na veivakacacani lalai me vaka na cava kuvu kei covulaca.

## Vakalasitaki
E dua na ivakamacala kaukauwa ni meteololoji ni dua na cava vakavuravura e dua na cagi e 10 se sivia ena ivakarau Beaufort, kena ibalebale e dua na totolo ni cagi e 24.5 m/s (89 km/h, 55 mph) se sivia; ia, na kena vakayagataki vakalevu e sega ni vakatabui vakalevu. Na cava e rawa ni dede ena dua na vanua mai na 12 ki 200 auwa, vakatau ena gauna kei na vanua. Ena Vualiku Amerika, na cava ena tokalau kei vuaicake e kilai ena kena dau tokaruataki kei na kena balavu, vakabibi ena gauna batabata. Na cava vakavuravura lelevu ni vuravura e veisautaka na vulici ni wasawasa ka na rawa ni vakaleqa na levu ni kakana kei na kena veisoliyaki: kaukauwa uciwai, kaukauwa ualevu, tuba na vakasavasavataki, veisau ni katakata ni wai, veisau ena wai kolomu, kei na so tale.
Vakasakiti

Na **vakasakiti** (Vosa vakavalagi: **phenomenon**), e dua na ka e rawa ni laurai ka e yaco. Na vosa oqo e yaco mai ki na kena vakayagataki vakafilosofia ni gauna oqo mai vei Immanuel Kant, ka vakaduiduitaka kei na noumenon, ka sega ni rawa ni laurai vakadodonu. A vakauqeti vakalevu o Kant mai vei Gottfried Wilhelm Leibniz ena tiki ni nona vakasama oqo, ka rau veiqaravi kina na veika e yaco kei na yaca me vaka na vosa vakatekinoloji e veiwekani. Ni bera sara ga oqo, a vakayagataka tale ga na makawa Kirisi daufilosofi Sextus Empiricus na ka e yaco kei na yaca me vosa vakatekinoloji e veiwekani.
2026 soqo ni dolavi ni Olimipiki ni vulaibatabata

Na soqo ni dolavi ni Olimipiki ni vulaikatakata ni 2026 a vakayacori ena ika 6 ni Feperueri 2026. A tekivu ena 20:00 CET (19:00 UTC) ka cava ena 23:29. A vakayacori vakalevu e San Siro e Milan, ia e okati tale ga kina o Livigno, Predazzo, kei na gaunisala e Cortina d’Ampezzo, mai Itali.

A dolava vakamatanitu na Qito oqo na Peresitedi kei Itali, o Sergio Mattarella. Oqo na imatai ni qito ni Olimipiki ni vulaikatakata kei na imatai ni soqo ni dolavi ni qito ni Olimipiki ena ruku ni veiliutaki ni IOC o Kirsty Coventry. Ena dua na gauna taucoko ni 3 na auwa kei na 30 na miniti, a yaco me soqo balavu duadua ena itukutuku ni Olimipiki ni vulaikatakata, ka ciqoma na soqo na veivakasama vinaka mai vei ira na dauvakacaca, ka vuqa era vakacaucautaka na kena iwasewase ni droini kei na vakatasuasua ni ivakatagi.

## iVurevures
Kalavo loaloa

Na **kalavo loaloa** (*Rattus rattus*), e dua na kalavo balavu-buina ni kalavo vakaitamera ni kalavo ni genus Rattus, ena matavuvale lailai ni Murinae. E rairai tekivu mai na vanua lailai ni Idia, ia e sa kune e vuravura raraba.

Na kalavo loaloa e loaloa ki na masikuvui mamada na kena roka kei dua na yasana vakamamada ena rukuna. E dua na daukania na kecega raraba ka dua na kaca bibi vei ira na dauteitei baleta ni dau kania e dua na veimataqali kakana ni teitei. E dau maroroi ena so na gauna me vaka e dua na manumanu.
Kalavo lailai

Na **kalavo** **lailai** e dua na rodent. Na kena ivakarau, na kalavo lailai e kilai ni tiko e dua na iqaqalo matailalai, daliga lailai vakavolivolita, e dua na yago-balavu vakaskala na buina, kei na dua na iwiliwili cecere ni vakasucu. Na mataqali kalavo kilai levu duadua sai koya na kalavo raraba ni kalavo vale (*Mus musculus*). Era dau taleitaki tale ga na kalavo lailai me gone toko. Ena so na vanua, eso na mataqali kalavo iteitei (*Apodemus)* era dau kune ena vanua. Era kilai nira curuma yani na veivale mera kunea kina na kakana kei na itikotiko.

Kalavo lailai e dau vakaduiduitaki mai na kalavo ena kena levu. Raraba, ni sa e dua na rodent muroid kunei, na kena yaca raraba e oka kina na vosa *mouse* ena Vosa Vakavalagi e lailai, *kalavo lailai* ena vosa vaka-Viti, *rat* ena Vosa Vakavalagi, *kalavo* ena vosa vaka-Viti kevaka e levu cake. Ena vosa vaka-Viti, e vakayagataka na *kalavo* ena gauna cava ga na species levu. Na vosa kilai levu *rat* kei *mouse* na sega ni vakatabakidua. Na kalavo lailai ivakarau e vakawaqaci ena genus *[[Mus]]*, ia na vosa *mouse* e sega ni vakaiyalayala ga vei ira na lewe ni *Mus* ka rawa talega ni vakayagataki ki na veimataqali mai na veimataqali tale eso me vaka na kalavo dia (Peromyscus).

Na vakavaletaki kalavo e volitaki me vaka na gone toko e dau duidui sara vakalevu na kena levu mai raraba kalavo vale. Oqo e vakavuna na nodra vakasucu kei na duidui ni ituvaki ena veikau. Na mataqali kalavo kilai levu duadua sai koya na kalavo vulavula ni kalavo vadidigo. E levu cake na kena itovo e tautauvata, ka vakavuna me yaga vakalevu cake kina na kalavo oqo ena vakadidike.

Ena so na kotokoto, e rawa ni vakasamataki na kalavo lailai me kutu. Kutu e dua na ivurevure levu ni vakacaca ni iteitei, me vaka ni kilai ni dau vakavuna na vakacaca ni veivakatorocaketaki ka vakadewataka na mate. Na kalavo e dau vakadewa na mate ena nodra fece ka dau kauta mai na parasite.
Mus

Na genus ***Mus*** se **kalavo lailai matau** e vakaibalebaletaka e dua na genus muroid rodent, era dau vakatokai kece me kalavo lailai. Dina ga ni rawa ni vakayagataki na vosa oqo vei ira na rodent tale eso. Era lewe ni yavusa **Murini** duadua ga.

## Species
* Genus lailai *Coelomys*
** *[[Mus crociduroides]]*
** *[[Mus mayori]]*
** *[[Mus pahari]]*
** *[[Mus vulcani]]*

* Genus lailai *Mus*
** *[[Mus booduga]]*
** *[[Mus caroli]]*
** *[[Mus cervicolor]]*
** *[[Mus cookii]]*
** *[[Mus cypriacus]]*
** *[[Mus famulus]]*
** *[[Mus fragilicauda]]*
** *[[Mus macedonicus]]*
** *[[Mus musculus]]*
** *[[Mus nitidulus]]*
** *[[Mus spicilegus]]*
** *[[Mus spretus]]*
** *[[Mus terricolor]]*

* Genus lailai *Nannomys*
** *[[Mus baoulei]]*
** *[[Mus bufo]]*
** *[[Mus callewaerti]]*
** *[[Mus goundae]]*
** *[[Mus haussa]]*
** *[[Mus indutus]]*
** *[[Mus mahomet]]*
** *[[Mus mattheyi]]*
** *[[Mus minutoides]]*
** *[[Mus musculoides]]*
** *[[Mus neavei]]*
** *[[Mus orangiae]]*
** *[[Mus oubanguii]]*
** *[[Mus setulosus]]*
** *[[Mus setzeri]]*
** *[[Mus sorella]]*
** *[[Mus tenellus]]*
** *[[Mus triton]]*
* Genus lailai *Pyromys*
** *[[Mus fernandoni]]*
** *[[Mus phillipsi]]*
** *[[Mus platythrix]]*
** *[[Mus saxicola]]*
** *[[Mus shortridgei]]*
Kalavo vale

Na **kalavo vale** (*Mus musculus*) e dua na kalavo lailai ni rodent matavuvale Muridae, ivakatakilakila ni dua na iqaqalo matailalai, daliga levu vakababa, kei na dua buina balavu ka voleka ni sega na drauniuluna. E dua vei ira na species manumanu e levu duadua ena genus Mus. Dina ga ni dua na manumanu kila, na kalavo ni vale sa yaga sara vakalevu mai na veimaliwai kei na itikotiko ni tamata ki na vanua e dina kina na iwiliwili ni manumanu kila e vakaitamera lailai sara mai na iwiliwili ni veimaliwai vakatamata volekata na cakacaka ni tamata.

Na kalavo vale sa vakavaletaki me vaka na gone toko se kalavo totoka, kei na kalavo vadidigo, ka sa dua vei ira na manumanu bibi duadua ni organism ivakaraitaki ena bioloji kei na veiqaravi vakavuniwai. Na taucoko ni genome ni ivakadinadina ni kalavo lailai a vakarautaki ena 2002.
Tsushima

O **Tsushima** (対馬) e dua na yanuyanu ni veiyatuyanuyanu Japani ka tiko ena maliwa ni Sala qiqo Tsushima kei Sala qiqo Korea, rauta ni veimama na sala ena maliwa ni Kyushu kei na Peninisula Korea. Na yanuyanu levu o Tsushima, a dua tu ga na yanuyanu ena dua na gauna, a wase rua ena 1671 ena salaniwai na Ōfunakoshiseto qai wasei vakatolu ena 1900 salaniwai na Manzekiseto.Na veisala oqo era dau vakadrodroi ena veivanua e lomadonu ni yanuyanu, bulia "Vualiku Tsushima" (Kamino-shima) kei "Ceva Tsushima" (Shimono-shima). E okati tale ga kina o Tsushima e sivia na 100 na yanuyanu lalai, e levu era lalai. Na yaca Tsushima e vakaibalebaletaka raraba na yanuyanu kece ni veiyatuyanuyanu o Tsushima cokovata. Veiliutaki, Tsushima e tiko ena yasana ni Nagasaki.

Na ilawalawa ni yanuyanu e rauta ni vitusagavulu ena tinikalima km (43 by 9 mi) ka tiko kina e rauta ni 28,000 iwiliwili ni tamata ena 2022. Na yanuyanu lelevu (o ya, na yanuyanu "Vualiku" kei "Ceva", kei na yanuyanu manifinifi e semati ira) era sa ilawalawa levu duadua ni yanuyanu setilaiti veisemati ni Yasana ni Nagasaki kei ikawalu-levu duadua e Japani. Na Siti o Tsushima e tiko ena Tsushima ka wasei ki na ono na koro.
Niu Kaletonia

O **Niu Kaletonia** e dua na isoqoni vakatabakidua ni Varanise ena cevaira ni Wasa Pasifika, ena ceva kei Vanuatu, rauta ni  tokalau ni Ositerelia kei  mai Vakakorolevu Varanise. Na veiyatuyanuyanu, tiki ni yasayasa lailai o Melanesia, e okati kina na yanuyanu levu o Grande Terre, na Loyalty Islands, na Chesterfield Islands, na veuyatuyanuyanu Belep, na yanuyanu ni Paini, kei na vica na yanuyanu lailai yawa.

Niu Kaletonia e tiko kina e dua na qele ni  wasei vakatolu na yasana. Na Yasana ena Vualiku kei Ceva erau tiko ena vanua levu o Niu Kaledonia, ia na Yasana ni Loyalty Islands e dua na veitaravi ni yanuyanu mai na vanua levu. Na kena iwiliwili e 264,596 (Okotova 2025) 'ei wilika kai. 

## Veitikina
Taveuni

**Taveuni** e ikatolu ni yanuyanu levu duadua ena Viti, oti Viti Levu kei Vanua Levu, kei na kena levu taucoko ni qele e 434 kilomita vakarivirivi (168 maile vakarivirivi). Na yanuyanu vaka-siga, e dua na volukila levu ni isasabai ka tubu cake mai na fuloa ni Wasa Pasifika e tiko ena 6.5 kilomita (4.0 maile) ena tokalau kei Vanua Levu, ena tai kadua ni Sala qiqo Somosomo. E nona na Vanua Levu Ilawalawa ni yanuyanu kei e tiki ni Yasana Cakaudrove e Viti ena loma ni Wasewase Vualiku.

E na iwiliwili ni tamata ni yanuyanu e vakadeitaki ni tiko ena maliwa ni 12,000 ki 20,000 oqo, ka kena i wiliwili vakamatanitu e 13,774 ena wili lewenivanua e Viti ena 2017. E sivia na 80% lewe ni yanuyanu era itaukei ni Viti.

## Veitikina
Hu Shih

**Hu Shih** (Vosa vakajaina: 胡適, 17 Tiseba 1891 – 24 Feperuari 1962) e dua na vuku ni Jaina, dauvolaivola, dipoloma, qai daunipolitiki. E veivuke o Hu ena veivakagalalataki ni Jaina kei veisautaki ni vosa, ka dua na dau veivakauqeti levu ena kena vakayagataki na vosa vaka-Jaina volai. E vakaitavi ena Me Ikava ni Toso kei Toso ni Itovo Vakavanua Vou ni Jaina. E a peresitedi ni Univesiti Peking kei Academia Sinica.
Li Bai

Na **Li Bai** (Vosa vakajaina: 李白, 701–762), e dua dauvolasere ni Jaina ka vakacaucautaki mai na nona gauna me yacova mai oqo me dua na tamata vuku ka dua na tamata dauloloma ka kauta na ivakarau ni serekali makawa ki na veivanua cecere vou. O koya kei na nona itokani o Du Fu (712–770) erau a rua na tamata kilai levu duadua ena kena tubu na serekali ni Jaina ena dinasti ni Tang, ka dau vakatokai me "Gauna Koula ni Serekali ni Jaina". Na vosa "Tolu na ka veivakurabuitaki" e vakaraitaka na serekali nei Li Bai, na iseleiwau nei Pei Min, kei na volavola nei Zhang Xu.
Ben Volavola

O **Ben Volavola** (sucu ena i ka 13 ni Janueri 1991) e dua na dauqito ni polo rakavi lewe ya vitu ni Viti kei Ositerelia. E se qai qito walega oqo ena timi ni Leicester Tigers ena sotasota ni rakavi ni Igiladi. Sa qito oti o koya ena Agen ena veisisivi Pro D2 ni Varanise; me baleta na Bègles ni Bordeaux, veitaucici 92 kei Perpignan ena 14 cecere; Na kalavo ni Super Rugby me vaka na Waratahs, Crusaders, kei Rebels. Volavola dau qito me vaka e dua na vuka-veimama se taucoko ni muri. 

Volavola ka sucu mai Sidnei. E a toki ki Viti kei rau na nona i tubutubu kai Viti ni se qai yabaki dua ka tiko ga e Viti me yacova ni sa yabaki walu, ka lesu tale ki Sidnei e na yabaki 2000 vata kei tinana kei na tacina lailai. E kawa vaka-Viti ena yasa ni matavuvale nei tinana ka kawa vaka-Indo-Viti ena yasa i tamana. E makubuna na turaganikoro e liu e Suva o Ratu Peni Volavola kei na mata ni polo sova e liu e Suva o Vasiti Mea Naqova.