open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dielekitiriki

Ena veielektromakeneti, na dielekitiriki e dua livaliva isola ka rawa ni veivakaduiduitaki ena dua na livaliva vanua vakayagataki. Ni sa biu e dua dielekitiriki iyaya ena dua na livaliva vanua, na livaliva isau e sega ni drodro ena iyaya me vaka era cakava ena dua na iliuliu livaliva, baleta ni sega ni dua na nodra vesu vakaloloma, se galala, elekitironiki ka rawa ni drodro ena iyaya, ia ena kena isosomi era veisau, vakalailai ga, mai na nodra itutu vakavuna **[[dielekitiriki vakatautauvata]]**. Ena vuku ni dielekitiriki vakatautauvata, na isau vinaka e vakasavi ena veidusimaki ni vanua kei na isau ca e veisau ena veibasai ni vanua. Oqo e bulia e dua na livaliva vanua e loma ka vakalailaitaka na vanua raraba ena loma ni dielekitiriki vakataki koya. Kevaka e dua na dielekitiriki e vakarautaki mai na malumalumu veiwekani molikuli, na veitiki ni yago oqori e sega walega ni yaco me vakataki, ia e veisau talega me rawa kina ni nodra toki veivakatautauvatataki me veiganiti kei na vanua.
Veiwekani kemikali

Na **veiwekani kemikali** oya na nodra cokoti vata na atomi se ion me buli kina na molikuli, karisitala, kei so tale na isema. Na veiwekani e rawa ni vu mai na kaukauwa vakalivaliva ena maliwa ni ion veibasai me vaka ena veiwekani ni veiion se ena kena wasei na elekitironiki me vaka ena veiwekani ni kovaleni, se so na kena cokovata na veika oqo. Na veiwekani vakakemikali e vakamacalataki me vaka ni duidui na kena kaukauwa: e tiko na "veiwekani kaukauwa" se "veiwekani taumada" me vaka na kovaleni, veiion kei veiwekani kaukamea, kei na "veisemati malumalumu" se "veiwekani ikarua" me vaka na veimaliwai ni dipole–dipole, na kaukauwa ni veivakasavasavataki e Lodoni, kei na veiwekani ni haidrojini.
Isaac Newton

**Sir Isaac Newton** PRS (25 Tiseba 1642 – 20 Maji 1726/27) e dua ka Igiladi daufika, daufisiki, dauraikalokalo, daunilotu, kei na dauvolaivola (vakamacalataki ena nona gauna me vaka e dua na "daufilosofi ni veikabula") ka kilai raraba me dua vei ira na dauvakadidike veivakauqeti duadua ena veigauna kecega ka dua na tamata bibi ena veisau vakasaenisi. Na nona ivola *[[Ivakavuvuli Fika ni Filosofi Veikabula]]* (Vosa Vakavalagi: *Mathematical Principles of Natural Philosophy, Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica*), a tabaki taumada ena 1687, a tauyavutaka na mekeniki kilai levu. A cakava talega o Newton na cau bibi ki na matailoilo, ka wasea na vakavinavinaka kei Gottfried Wilhelm Leibniz ena kena vakatorocaketaki na iwiliwili lailai tawayalani.
Benjamin Franklin

**Benjamin Franklin** (Janueri 17, 1706 – Epereli 17, 1790) e dua ka polymath ni Amerika: e dua na dauvolaivola, saenitisi, dauvakatubuilavo, turaga ni matanitu, daunivakadidike, dautabaivola, dauvolaivola, dauvakasama vakapolitiki, kei dipoloma. Ena kedra maliwa na tamata vuku vakaitamera ena nona gauna, Franklin e dua vei ira na Tamada Tauyavutaki ni Amerika; e dua na dauvolavola kei saini ni Vakaraitaka na Tu Galala; kei na imatai turaga levu posi.

Me vaka e dua na saenitisi, e dua na tamata levu ena veivakararamataki ni Amerika kei na itukutuku ni fisiki ena nona kunea kei na vakasama me baleta na livaliva. Me vaka e dua na saenitisi, e kilai o koya ena kaukauwa livaliva, bifokali, kei sitovu ni Franklin, ena maliwa ni veika tale eso e bulia. E a tauyavutaka e vuqa na isoqosoqo vakamatanitu, oka kina na Kabani ni Valenivola, na imatai ni tabana kama e Filatelifia kei Univesiti ni Penisilivania.

Franklin rawata na itutu ni "Na imatai ni Amerika" ena nona veivakauqeti taumada ka sega ni cegu me baleta na duavata ni koloni, taumada me vaka e dua na dauvolaivola ka gusunivosa e Lodoni me baleta e vica na koloni. Me vaka ni imatai ni Mata ni Amerika ki Varanise, e ivakaraitaki ni matanitu o Amerika sa tubu cake tiko. Franklin a yavutaki ena kena vakamacalataki na itovo ni Amerika me vaka e dua na vakamau ni ivakavuvuli yaga ni maroroi ilavo, cakacaka vakaukauwa, vuli, yalo ni veivanua, veisoqosoqo ni veiliutaki vakataki koya, kei na veitusaqati ki na veiliutaki vakapolitiki kei na lotu, vata kei na ivakavuvuli vakasaenisi kei na vosota ni Veivakararamataki. Ena vosa ni dauvolaitukutuku makawa o Henry Steele Commager, "Ena dua na Franklin e rawa ni cokovata na itovo vinaka ni lotu Puritan ka sega na kena cala, na rarama ni Veivakararamataki ka sega na kena katakata."Ka Walter Isaacson, oqo e vakavuna me Franklin "na Amerika rawati koya duadua ena nona yabaki ka veivakauqeti duadua ena kena buli na mataqali isoqosoqo ena yaco kina o Amerika."

Na nona bula kei na ivotavota ni rawaka vakasaenisi kei vakapolitiki, kei na nona itutu me vaka e dua vei ira na Tamada Tauyavutaki ni Amerika, sa raica na Franklin dokai sivia e rua na senitiuri ni oti na nona mate ena ilavo kei na ilavo ni $100, waqa ni ivalu, kei na yaca ni vuqa na koro, yasana, veivanua ni vuli vinaka me vaka na veivanua, kei na veivanua ni vuli.

## Veitikina
Astroloji

Na **astroloji** kei **vakadidike ni kalokalo** e dua na iwalewale ni daucakaiba, kilai me pseudovakadidike mai na ika 18 senitiuri, ka vakatura ni itukutuku me baleta na veika vakatamata kei na veika e yaco e vuravura e rawa ni kilai ena kena vulici na itutu e laurai ni veika vakalomalagi. Na veimataqali itovo vakavanua era sa vakayagataka na veimataqali vakadidike ni kalokalo mai na lailai duadua ni ika 2 mileniumi BCE, na ivalavala oqo sa tekivu mai na ivakarau ni kaleda e vakayagataki me tukuni kina na veisau ni gauna kei na kena vakadewataki na veisau vakasilesitieli me ivakatakilakila ni veitaratara vakalou.

E levu, ke sega kece, na itovo vakavanua era vakabibitaka na ka era raica mai lomalagi, eso tale —me vakataki ira na Idia, Jaina, kei ira na Maya —era bulia na ivakarau matailalai me tukuni kina na veika e yaco e vuravura mai na veika era raica mai lomalagi. astroloji kei ra, e dua na ivakarau makawa duadua ni vakadidike ni kalokalo e se vakayagataki tiko ga, e rawa ni kunei na kena vu ena ika 19–17 senitiuri BCE, mai Mesopotemia, mai na vanua e tete kina Kirisi Makawa, Roma, vuravura vaka-Isireli, qai yaco sara ina Loma kei Ra Iurope. Na astroloji ni ra ena gauna oqo e dau semati vata kei na ivakarau ni horosikopu e tukuna me vakamacalataka eso na tiki ni nona itovo e dua qai tukuna na veika bibi ena nona bula me yavutaki ena itutu ni veika vakasilesitieli; e levu vei ira na dauastroloji ni kalokalo era dau vakararavi ena ituvatuva vaka oqo.

Ena kena itukutuku taucoko, na astroloji e tiko na kena dauvakacaca, veisisivi kei na dauvakatitiqa era saqata ena vuku ni itovo, lotu, vakapolitiki, kei vuna vakatovotovo. Ia, ni bera na gauna ni Veivakararamataki, astroloji e dau okati me dua na itovo vakavanua vakavuku qai dau vakayagataki vakalevu ena veivanua vuli, e dau veiwekani voleka kei maliwalala, meteololoji, wainimate, kei alkimia. E tiko ena veivanua vakapolitiki qai cavuti ena veimataqali ivola, mai Dante Alighieri kei Geoffrey Chaucer ki William Shakespeare, Lope de Vega, kei Pedro Calderón de la Barca. ena gauna ni Veivakararamataki, ia, sa yali na kena itutu na vakadidike ni kalokalo me dua na vanua e dodonu me ra vakaitavi kina na vuku.

Ni oti na icavacava ni ika 19 senitiuri kei kena vakayagataki vakalevu na iwalewale vakasaenisi, era sa rawata na dauvakadidike mera bolea na astroloji ena rua na vakasamakei vanua ni veivakatovolei, ka ra sa vakaraitaka ni sega na kena dodonu vakasaenisi se kaukauwa veivakamacala. Astroloji vakakina na kena yali na kena itutu vakavuli kei na vakasama ena Vuravura kei Ra, kei na vakabauta raraba kina sa lutu sobu vakalevu, me yacova e dua na tomani tikoga ni tucaketale ka tekivu ena 1960s.

## Veitikina
Haidroloji

Na **haidroloji** sai koya na vuli vakasaenisi ni toso, veiwaseyaki, kei na kena qaravi na wai e vuravura kei na veivuravura tale eso, oka kina na veisau ni wai, ivurevure ni wai, kei na kena maroroi na beseni ni vakadrodroi. Na dauvakadidike ni wai e vakatokai me **dauhaidroloji**. Dauhaidroloji era dauvakadidike vulica na vuravura se na saenisi ni veika bula wavoliti keda, na idinia vakamatanitu se ni veika bula wavoliti keda, kei jiokarafi vakayago. Ena nodra vakayagataka na veimataqali iwalewale ni vakadidike kei na iwalewale vakasaenisi, era kumuna ka vakadikeva na itukutuku me vukea na kena wali na leqa e baleta na wai me vaka na maroroi ni veika bula wavoliti keda, leqa tubukoso, kei na kena maroroi na wai.
Filosofi ni veikabula

Na **filosofi ni veikabula** se na **filosofi ni veika buli** (mai na vosa vaka-Latina *philosophia naturalis*) sai koya na vuli vakafilosofi ni fisiki, oya na ituvaki kei vuravura vakayago ka sega ni kauwaitaka e dua na veivakauqeti vakaitamera. E lewa tu ni bera na kena vakatorocaketaki na saenitisi ni gauna oqo.

Mai na vuravura makawa (vakalailai mai vei Aristotle) ​​me yacova na ika 19 senitiuri, na ***filosofi ni veikabula*** e vosa kilai levu me baleta na fisiki (veikabula), e dua na vosa raraba ka oka kina na botany, zooloji, vuli vakatamata, kei kemisitiri ka vakakina na ka eda sa vakatoka nikua me fisiki. Ena ika 19 senitiuri e qai yaco kina na vakasama ni saenitisi me vaka na kena ituvaki ni gauna oqo, e basika mai kina na veimataqali ulutaga ena loma ni saenitisi, me vaka na astroloji, kilanibula, kei fisiki. Era a tauyavutaki na veisoqosoqo kei na veivanua era vakaitavi ena vakadidike. Na ivola nei Isaac Newton *[[Ivakavuvuli Fika ni Filosofi Veikabula]]* (1687) (Vosa Vakavalagi: Mathematical Principles of Natural Philosophy, Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) e vakaraitaka na kena vakayagataki na vosa na vakasama vakavuravura ena ika 17 ni senitiuri. Ena ika 19 mada ga ni senitiuri, na cakacaka e vukea na kena vakamacalataki e levu na ka vakasaenisi ni gauna oqo e vakatokai na iVola me baleta na ivolatukutuku ena Filosofi ni Veikabula (1867).
Optika

**Optika** sa ikoya na tabana ni fisiki ka vulica na itovo kei na iyau ni rarama, oka kina na kena veimaliwai kei na veika kei na kena tara na iyaya ni cakacaka e vakayagataka se raica. Na optika e dau vakamacalataka na itovo ni rarama e laurai, ultravaioleti, kei rarama damudamu. Na rarama e dua na mataqali radiasi ni elektromakeniti, kei na so tale na mataqali rarama ni livaliva me vaka na X-resi, maikoroua, kei ua retio e vakaraitaka na veika vata ga.
Veivuravura leleka

Na **veivuravura leleka** e dua na ka lailai ni vuravura-levu ka tiko ena orbita vakadodonu wavolita na Matanisiga, levu sara me rawa ni vakavolivolita na kalavo, ia e sega ni rauta me rawata na lewa ni orbita me vaka na walu na vuravura kilai levu ni Matanisiga. Na ivakaraitaki ni vuravura lailai o Puluto, ka vicasagavulu na yabaki na kena dau raici me dua na vuravura ni bera ni qai vakayagataki na vakasama ni "lailai" ena 2006.
Uranusi

Na **Uranusi** (ivakatakarakara: ⛢ se ♅) e ikavitu ni vuravura mai na Matanisiga. E dua na aisi roka siyani-kasi. E levu na vuravura e caka mai na wai, amonia, kei metani ena dua na iwasewase bibi ni ka, ka vakatoka na dauvakadidike ni kalokalo me "aisi" se na veika e dau veisau. Na maliwalala ni vuravura e tiko kina e dua na ituvatuva ni o vereverea ka tiko kina na ivakarau lailai duadua ni katakata (49 K (−224 °C; −371 °F)) ni vuravura kece ni ivakarau ni Solar. E tiko kina e dua na ivakatakilakila ni vakanamata vaka-axial 82.23° kei dua na gauna ni veisautaki ni 17 auwa kei na 14 miniti. Kena ibalebale oqo ni ena dua na gauna ni 84-yabaki ni vuravura wavolita na Matanisiga, na kena duru e rawata wavolita na 42 yabaki ni rarama ni matanisiga tomani tikoga, ka tarava mai na 42 na yabaki ni butobuto tomani tikoga.
Nepituni

Na **Nepituni** (ivakatakarakara: ♆ se ⯉) e ikawalu ka yawa duadua na vuravura kilai mai na Matanisiga. E ikava ni vuravura levu duadua ena Ivakarau Solar ena kena rabailevu, na ikatolu ni vuravura levu duadua, kei kaukauwa duadua e veivuravura tutuwa. E vaka 17 na levu ni Vuravura. Ni vakatauvatani kei Uranusi, na kena aisi levu voleka, e levu cake vakalailai o Nepituni, ia e kaukaua qai lailai. Ni lewena vakalevu na kasi kei waini, e sega ni dua na kena dela ni kaukauwa e vakamacalataki vinaka, ka dau wavokita na Matanisiga vakadua ena vei 164.8 yabaki ena dua na yawa ni wavokita ni 30.1 na iuniti kalokalo (4.5 na bilioni na kilomita; 2.8 na bilioni na maile).
Kalavo

Na **kalavo** e dua na ka vakayago e vakavuna na veika kece e tiko na kena levu se kaukaua —okati kina na veivuravura, kalokalo, galaxi, kei na rarama sara mada ga—era kau mai ki na dua tale. Ena Vuravura, na kalavo e solia na bibi ni iyaya vakayago, kei kalavo nei Vula e vakavuna na wasa ua lelevu. Na kaukaua ni veivakayarayarataki ni kasi taumada e tiko ena Vuravura taucoko e vakavuna me tekivu cokovata, me buli kina na kalokalo —ka me ra soqoni vata na kalokalo ki na galaxi —o koya gona na veivakayarayarataki e vakavuna e vuqa na veivakatorocaketaki lelevu ena Vuravura taucoko. E sega ni vakaiyalayala na kena rabailevu na kalavo, dina ga ni sa malumalumu tikoga na kena revurevu ni sa yawa sara na veika.

Na kalavo e vakamacalataki vakadodonu duadua ena vakasama raraba ni veiwekani (vakatura o Albert Einstein ena 1915) ka vakamacalataka na kalavo sega me vaka e dua na kaukauwa, ia me vaka e dua na itinitini ni curvature ni gauna ni vanua e vakavuna na sega ni veiwaseyaki ni levu. Na ivakaraitaki vakaitamera duadua ni curvature oqo ni gauna ni maliwalala e dua na qara loaloa, mai na kena e sega ni dua na ka —sega mada ga na rarama —e rawa ni dro tani vakadua ni sa sivia na vunilagi ni veika e yaco ena qara loaloa. Ia, me baleta na levu ni kerekere, na kalavo e vakatautauvatataki vinaka ena lawa nei Newton ni kalavo raraba, ka vakamacalataka na kalavo me vaka e dua na kaukauwa ka vakavuna e dua na yago e rua me rau taleitaki ki na dua tale, kei na kaukauwa e veiganiti kei na vua ni nodrau levu ka veibasai kei na sikuea ni yawa ena kedrau maliwa.

Kalavo e malumalumu duadua mai na va na veimaliwai yavutaki ni fisiki, volekata yani 1038 gauna malumalumu cake mai na veimaliwai kaukauwa, 1036 gauna malumalumu cake mai na kaukauwa ni elektromakeniti kei na 1029 gauna malumalumu cake mai na veimaliwai malumalumu. Me vaka na kena itinitini, e sega ni dua na kena veivakauqeti levu ena ivakatagedegede ni tikitiki ni atomi lailai.Ena kena veibasai, sa ikoya na veimaliwai kaukauwa ena ivakarau ni macroscopic, ka sa vu ni kena tauyavutaki, ibulibuli kei na salatu (orbita) ni yago vakalomalagi.

## Veitikina
Vakadidike (iwalewale vakasaenisi)

Na **vakadidike** e cakacaka ni veibuli kei ituvatuva e vakayacori me vakalevutaki kina na sitoa ni kila-ka. E okati kina na kena kumuni, tuvanaki, kei vakadikevi ni ivakadinadina me vakalevutaka na kilai ni dua na ulutaga, vakatakilakilataki ena dua na kauwai vakatabakidua ki na kena lewai na ivurevure ni lecaika kei cala. Na itaviqaravi oqo e vakatakilakilataki ena akaude kei kena lewai me baleta na veivakaduiduitaki. Na cakacaka ni vakadidike e rawa ni dua na vakarabailevutaki ni cakacaka sa oti ena vanua ni cakacaka. Me vakatovolei na dina ni iyaya ni cakacaka, iwalewale, se veivakatovolei, na vakadidike e rawa ni vakatotomuria na veitiki ni cakacaka taumada se na cakacaka taucoko.
Kalavo (manumanu)

Na **kalavo masikuvui** (*Rattus norvegicus*), kilai talega me **kalavo**, **kalavo raraba**, kei **kalavo ni Nowei**, e dua na species raraba ni kalavo raraba. E dua vei ira na muroidi levu duadua, e dua na rodent masikuvui se dravu ka balavu na yagona me yacova na 28 cm (11 in) na balavu, kei na dua na iqaqalo e lekaleka vakalailai mai na kena oqori. E tiko ena maliwa ni 140 kei na 500 na g (4.9 kei 17.6 oz) na kena bibi. E nanumi ni tekivu mai na vualiku kei Jaina kei veivanua voleka, ia na rodent oqo sa tete yani ena veivanua kece vakavo ga na Antarctica, qai manumanuvuka levu duadua e Iurope kei levu na vanua ena Vualiku Amerika. Ena veivanua e sega ni dau yaco, na kalavo masikuvui e bula ena vanua cava ga e tiko kina na tamata, vakabibi ena veivanua ena korolevu. Era dau kania na ka kecega, vakaluveni totolo, ka rawa ni veiqaravi me vaka e dua na vekita ni vica na mate ni tamata.
Rattus

**Kalavo** e veimataqali rodent balavu, na muroidi oqo era genus ***Rattus***, ni so tale kalavo veimataqali era kune ena ota taucoko Rodentia. Eso tale na mataqali kalavo e oka kina na *[[Neotoma]]* (kalavo pakete), Bandicota (kalavo bandicoot) kei Dipodomys (kalavo kanguru) Ia, na vosa ena Vosa Vakavalagi *rat* kei e rawa talega ni vakayagataki ki na veimataqali rodent ena taudaku ni mataqali oqo, ena vosa vaka-Viti, e rawa ni vakaibalebaletaka na veika tale eso.

Na kalavo e dau vakaduiduitaki mai na kalavo ena kena levu. E dau yaca raraba ni dua na rodent muroidi levu ena okati kina na vosa "**kalavo**", ni dua na yaca ni muroidi lailai ena okati kina na "kalavo lailai". Na vosa kilai levu rat kei na kalavo e sega ni vakatabakidua. E 56 species na kalavo kilai e vuravura. 

Na genus Rattus kilai levu duadua sai koya na kalavo loaloa (*Rattus rattus*) kei kalavo masikuvui (*Rattus norvegicus*). Na ilawalawa e kilai levu me vaka na rat ni vuravura makawa se rat dina ka tekivu mai Esia. Na kalavo e levu cake mai na levu na kalavo ni Vuravura Makawa, ka ra wekadra, ia e sega ni dau sivia na 500 karamu (1.1 lb) na kena bibi ena kila.
Veibuli

Na **veibuli** sai koya na kena rawa ni buli na vakanananu vou ka yaga se cakacaka ena kena vakayagataki na nona raitayalotaki e dua. Na veika e buli mai na veibuli e rawa ni sega ni laurai (me vaka e dua na vakananamu, vakasaenisi icavacava, vakaivola cakacaka, ivakatagi tuvani, se veiwali), se dua na ka iyaya vakayago (me vaka e dua na ka e mataitaka, vereti se kana, tiki ni vatutalei iukuuku, isulusulu, e dua droini).

Veibuli e rawa ni vakamacalataka tale ga na kena rawa ni kunei na iwali vou ni leqa, se iwalewale vou me rawati kina e dua na inaki. O koya gona, na veibuli e rawa kina vei ira na tamata mera walia na leqa ena sala vou.

E levu na itovo vakavanua makawa (oka kina o Kirisi Makawa, Jaina Makawa, kei Idia Makawa) e sega ni tiko kina na nanuma ni veibuli, ka raica na droini me vaka e dua na ivakarau ni kunei ka sega ni dua na ivakarau ni veibuli. Ena itovo vakavanua ni Jiu-Karisito-Isireli, na veibuli e laurai me vaka e dua na yasana duadua ga ni veibuli ni Kalou, kei na; na vakasama ni gauna oqo ni veibuli e yaco mai ena gauna ni Veivakalesuimai, ka vakauqeti mai na vakatamata.

Na taleitaka na vuku ena veibuli e kune ena vica na veivakadodonutaki, e liu saikoloji, vuli vakabisinisi, kei vakadidike ni vakasama. E tiko talega ena vuli kei dauvakatamata (oka kina na filosofi kei cakacakaniliga).

## Etimoloji
Na Vosa Vakavalagi vosa "creativity" e lako mai na vaka-Latina vosa  (ibalebale "me buli"). Na kena ikuri ni itukutuku e lako tale ga mai na vosa vaka-Latina. Na vosa "create" e basika ena Vosa Vakavalagi ena ika 14 senitiuri —vakabibi ena Chaucer nei ivola *[[Na iTalanoa nei Bete]]* me dusia na veibuli vakalou. Na ibalebale ni gauna oqo ni veibuli me baleta na veibuli vakatamata e sega ni basika me yacova ni sa oti na Gauna ni Veivakararamataki.

## Veitikina
Bibi

Ena vakadidike kei idinia, na **bibi** ni dua na ka sa ikoya na kaukauwa e cakacaka tiko ena ka ena vuku ni kalavo.

Eso na ivola ni vuli ivakatagedegede vakamacalataka na bibi me vaka e dua na levu ni vekita, na kalavotaki kaukauwa e cakacaka tiko ena iyaya. Eso tale vakamacalataka na bibi me vaka e dua na levu ni scalar, na levu ni kalavotaki kaukauwa. Ia eso tale vakamacalataka me vaka na levu ni kaukauwa ni veivakacacani e vakayagataki ena dua na yago ena iwalewale e vorata kina na veika e yaco ena kalavo: na bibi na levu ni ka e vakarautaki ena, me kena ivakaraitaki na vakarautaki vulavou. O koya gona, ena dua na ituvaki ni lutu galala, na bibi ena saiva. Ena vakasama ni bibi oqo, na veika e vuravura e rawa ni sega ni bibi: ke sega ni kauaitaki na veivakacacani ni cagi, na apolo kilai levu e lutu mai na vunikau, ena nona sala me sotava na qele volekati Isaac Newton, ena sega ni bibi.

Na iuniti ni veivakarautaki me baleta na bibi sai koya na kaukauwa, ka ena Ivakarau Veimatanitu ni Iuniti (International System of Units, vakalekalekataki me vaka SI) kei na niutoni. Kena ivakaraitaki, e dua na ka e dua na kilokaramu na kena bibi e rauta ni 9.8 na niutoni na kena bibi ena dela ni Vuravura, qai rauta ni dua na ikaono ni kena bibi ena Vula. Dina ga ni bibi kei na levu e duidui vakasaenisi na levu, na vosa e dau veilecayaki vata kei na dua tale ena kena vakayagataki ena veisiga (i.e. veidutaitaka ka veisautaka na bibi ni kaukauwa ena paudi ki na levu ena kilokaramu kei na kena veibasai).

Na veivakaleqai tale eso ena kena vakamacalataki na veimataqali vakasama ni bibi e tiko na kena isema ki na icavacava ni veiwekani me vaka na kalavo e vakatautauvatataki me vaka e dua na itinitini ni veicurva ni vanua-ganua. Ena veivanua ni veivakavulici, e dua na veileti levu sa tiko me sivia e veimama na senitiuri ena sala me vakamacalataki kina na bibi vei ira na nodra gonevuli. Na ituvaki ni gauna oqo e dua na ilawalawa e vuqa ni vakasama co-tiko ka kunea na kena vakayagataki ena nodra veimataqali ituvaki.

## Veitikina
Levu

Na **levu** e dua na iyau vakaitaukei ni dua yago. E dau vakabauti tu mai liu ni semati ki na iwiliwili ni veika ena dua na yago, me yacova na kena kunei na atomi kei fisiki tikitiki. E kunei ni duidui na atomi kei duidui na veitiki ni veika, vakasamataki vata kei na levu vata ga ni veika, e sega ga ni duidui na kena levu. Na levu ena fisiki ni gauna oqo e vuqa na kena ivakamacala ka duidui vakasama, ia e tautauvata vakayago. Na levu e rawa ni vakamacalataki vakatovotovo me ituvatuva ni yago nei inertia, kena ibalebale na veivala ki na torocake (veisau ni totolo) ni sa vakayagataki e dua na kaukauwa rede. Na levu ni ka e vakatau tale ga kina na kaukaua ni veivakayarayarataki ni kalavo ki na veika tale eso.

Na SI yavu iuniti ni levu na kilokaramu (kg). Ena fisiki, na levu e sega ni tautauvata kei na bibi, e dina ga ni dau vakadeitaki na levu ena kena vakarautaki na bibi ni ka ena kena vakayagataki e dua na sipirigi iwiliwili, ka sega ni tautauvatataka iwiliwili ni vakatauvatani vakadodonu kei na levu kilai. Ena lailai na kena bibi e dua na ka ena Vula mai na kena e Vuravura baleta ni lailai na kena kaukaua ni kalavo, ia ena tautauvata tiko ga na kena bibi. Oqo baleta ni bibi e dua na kaukauwa, ia na levu na iyau e (vata kei na kalavo) e vakadeitaka na kaukauwa ni kaukauwa oqo.

Ena ivakaraitaki ni ivakarau ni fisiki, na levu ni veitiki ni itekitekivu e vakabauti ni dua na vua ni nodra cokoti vata kei na boson Higgs ena ka e kilai me vaka na iwalewale ni Brout-Englert-Higgs.
Vakadredre

Ena vakadidike ni iyaya, na **vakadredre** (veisaqasaqa: **vakamalumu**) e dua na ivakarau ni veivala ki na vakacacani ni palasitika vakaitikotiko, me vaka e dua na vakacurumi (ena dua na vanua) se dua na ramusu (laini), vakauqeti vakamisini se ena kena sureta se vakacacani. Ena kena levu, na veimataqali iyaya e duidui ena kena vakadredre; me kena ivakaraitaki na kaukamea dredre me vaka na taitani kei beriliumi e dredre cake mai na kaukamea malumu me vaka na sodiumi kei na tini kaukamea, se na kau kei palasitika raraba. Na matailalai vakadredre e dau vakatakilakilataki ena kaukauwa ni veiwekani ni veimolikula ni yago, ia na itovo ni veika kaukauwa ena ruku ni kaukauwa e vereverea; o koya gona, na vakadredre e rawa ni vakarautaki ena veisala duidui, me vaka na vakadredre ni ramusu, vakadredre ni vakacurumi, kei na dredre ni lesutale.
Vakayago iwiliwili

Na **vakayago iwiliwili** se **levu vakayago**, (rawa talega vakarawarawa **iwiliwili**) e dua na iyau ni dua na iyaya se ivakarau e rawa ni vakatautauvatataki ena icavacava. E rawa ni vakaraitaki e dua na levu vakayago me vaka e dua na isau, sai koya na vakalevutaki ni algebraic ni dua na isau vakafika kei na dua na *[[iuniti ni veivakarautaki]]*. Me kena ivakaraitaki, na levu ni vakayago ni levu, ivakatakilakila m, e rawa ni vakarautaki me vaka na *m=n* kg, na vanua e *n* kina na iwiliwili ni iwiliwili kei kg na ivakatakilakila ni iuniti (me baleta na kilokaramu). Na iwiliwili ni vekita e tiko, me ikuri ni isau nabavuni kei iuniti, veidusimaki se vakasarasarataki ena vanua.

## Vakaiwasewase
Muria ISO 80000-1,na kena isau se vakadua ni ka vakayago iwiliwili e vakaraitaki me vakatautauvatataki ki na dua na iuniti ni ka oya. Na *isau* ni ka vakayago iwiliwili *Z* e vakaraitaki me vaka na vua ni dua na *isau vakafika* {*Z*}(e dua na savasava naba) kei dua na iuniti [*Z*]:

: Z = \{Z\} \times [Z]

Kena ivakaraitaki, me Z me "2 na mita"; qai, \{Z\} = 2 kei na isau vakafika ka [Z] = \mathrm{metre} kei na iuniti. Ena kena veibasai, na isau vakafika e vakaraitaki ena dua na iuniti ni lewa ga vakataki koya e rawa ni rawati me vaka na:

: \{Z\} = Z / [Z]

Na ivakatakilakila ni multiplication e dau biu tu vakatikitiki, me vaka ga ni biu tu vakatikitiki ena maliwa ni veisau ena kena volai vakasaenisi na fomula. Na veidinadinati e vakayagataki me vakaraitaka na levu ni ka e vakatokai me vakasama iwiliwili. Ena fomula, na iuniti [Z] e rawa ni qaravi me vaka e dua na levu vakatabakidua ni dua na mataqali ivakarau ni yago: raica na vakadidike ni ivakarau me baleta na levu cake ena veiqaravi oqo.

## Ivakatakarakara kei yaca
Na veivakadonui ni veimatanitu me baleta na ivakatakarakara ni iwiliwili ni me baleta na levu ni ka e vakarautaki ena . ISO/IEC 80000, na IUPAP ivola damudamu kei na IUPAC ivola drokadroka. Me kena ivakaraitaki, na ivakatakarakara vakaturi me baleta na levu vakayago "levu" e *m*, kei na ivakatakilakila vakaturi me baleta na levu "sausaumi ni livaliva" e *Q*.

### Taipakarafi
Vakayago iwiliwili era dau tabaki ena matanivola italik. Na savasava vakafika iwiliwili, o ira mada ga e vakatakilakilataki ena matanivola, e dau tabaki ena matanivola vakaroma (dodonu), dina ga ni so na gauna e volai ena matanivola italik. Na ivakatakilakila me baleta na cakacaka taumada (trigonometiri vakavolivolita, hiperbola, logaritimi kei so tale), veisau ena dua na levu me vaka na Δ ena Δ*y* se dauveiqaravi me vaka d ena d*x*, e vakatututaki tale ga me tabaki ena matanivola vakaroma.

Kena ivakaraitaki:
* Na naba dina, me vaka na 1 se √2,
* e, na yavu ni logaritimu vakayago,
* i, na vakasamataki iuniti,
* π me baleta na retio ni dua na maliwa lala ki na kena diamita, 3.14159265...
* δ*x*, Δ*y*, d*z*, vakatakarakarataka na duidui (vakaiyalayala se so tale) ena iwiliwili *x*, *y* kei *z*
* cala *&#x3B1;*, ivalavala ca *&#x3B3;*, ciri *x*

## Veitikina
Veika vakailavo

**Veika vakailavo** e vakaibalebaletaka na ivurevure vakailavo kei na vuli kei veivakadodonutaki ni ilavo, ilavo, iyauqaqa kei dinau. Me vaka e dua na ulutaga ni vuli, e semati ki na ia e duidui mai na bula vakailavo, sai koya na vuli ni buli, veisoliyaki, kei na vakayagataki ni iyaya kei veiqaravi. Me vaka na rabailevu ni cakacaka vakailavo ena ivakarau ni veika vakailavo, na veivakadodonutaki e rawa ni wasei ki na ilavo ni tamata yadua, kabani, kei na ilavo ni matanitu.

Ena veiqaravi vakailavo oqo, na iyau e voli, volitaki, se volitaki me vaka na iyaya vakailavo, me vaka na ilavo, vakadinau, bonisi, vota, sitoa, digidigi, veisiga ni mataka, etc. Na iyau e rawa talega ni baqe, vakatubuilavo, ka inisuataki me vakalevutaka na kena yaga ka vakalailaitaka na lusi. Ena kena vakayacori, na ririko e dau tiko ena dua na cakacaka vakailavo kei na veisoqosoqo.
Vakailavo

**Vakailavo** e dua na vanua ni buli, veisoliyaki, se veivoli, kei na vakayagataki ni iyaya kei na veiqaravi mai vei ira na veimataqali vakailesilesi ena dua na vanua ni vanua ena veimatanitu duidui.

Na **vakailavo** e rawa ni dusia talega na:

* **[[Bula vakailavo]]** se **vakailavo**, E dua navakayagataki me dusia e dua na ivakarau e tuvanaka na buli iyaya, veisoliyaki, veisoliyaki, cakacaka ni vakayagataki kei na veimaliwai ena loma ni dua na vanua (vanua, yasana, kei na so tale), e dau vakayagataki na ilavo me sala kei na iyaya se veiqaravi me kena itinitini.
* Vakailavo, na vakadidike ni bula raraba ni vulica na bula vakailavo, veika vakailavo se bisinisi
* Vakailavo (Thoreau), e dua na wase mai na Henry David Thoreau nei ivola *Walden*
Madrid

**Madrid** na koroturaga kei koro levu duadua ni Sipeni. E voleka ni 3.5 milioni na lewenivanua kei na dua na iwiliwili ni vanua levu e rauta ni 7 milioni. E ikarua ni koro levu duadua ena Matabose Iurope, kei kena vanua levu duadua e ikarua ni levu duadua ena Matabose Iurope. Na koroturaga e kovuta e 604.3 km2 (233.3 na sq mi) na vanua ni vanua. E koto o Madrid ena Uciwai Manzanares ena lomadonu ni Penisula Iberia ena rauta ni 650 mita mai na wasawasa ivakatagedegede. Na koroturaga ni rua na Sipeni kei vanua tu vakataki koya wavolita o Madrid (mai na 1983), sa ikoya talega na vanua vakapolitiki, bula vakailavo, kei itovo vakavanua ni vanua.

Na kena ivakatakilakila e oka kina na Plaza Meya, na Valenitui ni Madrid; na Vale ni Vakatasuasua ni Tui kei kena Vale ni Opera ni 1850 ka vakalesui mai; na Buen Retiro Park, a tauyavutaki ena 1631; na vale ni Vale ni Volavola Matanitu ena ika 19 senitiuri (a tauyavutaki ena 1712) e tiko kina eso na itukutuku makawa kei Sipeni; e vuqa na valeniyaloyalo ni matanitu, kei na Tolu na Koula ni Droini, e tiko ena bati ni Paseo del Prado ka oka kina e tolu na valeniyaloyalo ni droini: Valeniyaloyalo ni Prado, na Valeniyaloyalo ni Reina Sofía, e dua na valeniyaloyalo ni droini ni gauna oqo, kei na valeniyaloyalo ni Thyssen-Bornemisza, ka vakataucokotaka na taukeni ni rua tale na valeniyaloyalo. Na meya o José Luis Martinez-Almeida mai na Pati ni tamata.
Iyaragi

Na **iyaragi** e dua na iyaya se ilawaki e vakayagataki me tarova, vakarerevaki, vakacaca vakayago, vakaleqai, se vakamatea. Na iyaragi e vakayagataki me vakalevutaka na kena yaga kei na kena vakayagataki na itaviqaravi me vaka na vakasasa, basulawa (e.g., laba), vakalawa, veitaqomaki vakataki koya, ivalu, se vakamatei koya. Ena dua na itukutuku raraba, na iyaragi e rawa ni vakadewataki me okati kina e dua na ka e vakayagataki me rawati kina e dua na tactical, iwalewale, iyaya, se vakasama vinaka cake mai na dua na meca se meca takete.

E dina ni rawa ni vakayagataki na veika tudei me vaka na vatu kei tavaya me iyaragi, e vuqa na ka e vakaraitaki vakadodonu me baleta na inaki; oqo e tekivu mai na iyaya rawarawa me vaka na kalavo kei iseleiwau ki na vereverea ni iyaragi ni gauna oqo, na kamaiyaragi, tani, na misila kei iyaragi ni bula. Na ka e sa vakayagataki tale, veisautaki, se vakatorocaketaki me iyaragi ni ivalu e vakatokai me iyaragitaki.
Vakrautaki kau

Na **vakrautaki kau** e sa vakayagataki me duavata ka yaga na kena levu, oka kina na bimi kei papa se idabedabe. Na kau e vakayagataki vakalevu me baleta na vakarautaki ni tara, ka vakakina na kena vakaoti (fuloa, bai, isema ni katubaleka). E levu na kena vakayagataki na kau e sivia na tara vale.
Kubou

Na **kubou** (wai cawa ena iwasewase ni kasi), e dau veiwaki vata kei na cagi kei na/se e dua na aerosol ni drodro ni wai livaliva. E rawa ni yaco oqo ena vuku ni kena vakawaicalataka se ena vuku ni kena buebue, na vanua e vakayagataki kina na katakata me yacova ni sa yacova na wai na entalpi ni vakawaicalataki. Na kaukauwa e vakasinaiti se katakata sara (wai cawa) e sega ni laurai; ia, na kaukauwa suasua, e dua na kubou e laurai se aerosol ni drodro ni wai, e dau vakatokai me "kubou".
Melilla

**Melilla** e dua vei rau na siti vakaitaukei e Sipeni (na kena ikarua o Ceuta), e dua na vanua e taudaku ni Sipeni ena Vualiku Aferika, e tiko ena baravi ni Wasawasa Mediterranean kei yasa ni vualiku duadua Maghreb. E tiko kina e dua na vanua ni 12.3 km2 (4.7 na sq mi). E tiki ni Yasana ni Málaga me yacova na ika 14 Maji 1995, ni sa vakadonui na Lawa ni Veiliutaki ni Melila sa sivi.
Vakawaicalataka

Na **vakawaicalataka** e dua na mataqali vakawaicalataki e yaco ena dela ni dua na waini sa veisau ki na iwasewase ni kasi. Na dauvakarorogo cecere ni veika e vakawaicalataki ena kasi wavolita e vakalailaitaka sara vakalevu na vakawaicalataka, me vaka na gauna e tara kina na ivakarau ni vakawaicalataki ni wai na kolumaca. Ni rau veicoqacoqa na molikuli ni wai, erau veisoliyaka na kaukaua me vakatau ena sala erau veicoqacoqa kina. Ni dua na molikuli volekata na dela ni gunuva na kaukauwa e rauta me vorata na cawa revurevu, ena dro ka curu ki na cagi wavolita me vaka e dua na kasi. Ni yaco na vakawaicalataki, na kaukauwa e kau tani mai na wai vakawaicalataki ena vakalailaitaka na katakata ni waini, ka vakavuna na vakawaicalataka vakacegu.
Vakawaicalataki

Na **vakawaicalataki** ni dua na veika se na veivakaduavatataki e dua na veisau ni iwasewase mai na iwasewase ni waimi ki na cawa. E rua na mataqali vakawaicalataki: vakawaicalataka kei buebue. Na vakawaicalataki e dua na ka e yaco ena dela ni qele, ia na buebue e dua na ka e yaco vakalevu (e dua na ka e yaco ena kena vakaitavi na ka taucoko se na ka ena kena cakacakataki).
Buebue

Na **buebue** sa ikoya na totolo veisau ni iwasewase mai na waini ki na kasi se cawa; na kena veibasai ni buebue na vakacalai. Na buebue e yaco ni sa vakamamacataki e dua na wai ki na kena buebue dusia, me tautauvata kina na cawa revurevu ni waini kei na veivakasaurarataki e vakayacori ki na wai mai na maliwalala wavolita. Buebue kei vakawaicalataka e rua na ivakarau levu ni vakawaicalataki ni wai.
Cawa

Ena fisiki, e dua na **cawa** e dua na ka ena iwasewase ni kasi ena dua na ivakarau ni katakata lailai mai na kena katakata bibi, kena ibalebale ni rawa ni vakalekalekataki na ki na dua na waini ena kena vakalevutaki na revurevu ka sega ni vakalailaitaka na katakata ni cawa. E duidui na cawa mai na aerosol. Na aerosol e dua na vakacegu ni veitiki lalai ni waini, kaukauwa, se ruarua ena loma ni dua na kasi.
Katakata (vakayago iwiliwili)

Na **katakata** e dua na levu vakayago ka vakaraitaka vakalevu na itovo ni katakata se batabata. Na katakata e ituvatuva ena dua na ivakarau ni katakata. E vakaraitaka na ivakatautauvata ni kaukauwa ni veivakayarayarataki ni veivakayavalati kei veicoqacoqa ni atomi e bulia e dua na ka.
Kila

Na **kila** sai koya na "cakacaka vakasama se iwalewale ni kena rawati na kila kei kila vinaka ka ena nanuma, veika e sotava, kei veivakasama". E okati kina na veitiki kece ni vuku kei iwalewale ni vakasama me vaka na: rai, kauwai, nanuma, raitayaloyalotaka, kilika, na kena buli kila vakanananu kei vakanananu ni cakacaka, vakatulewa kei vakatovotovo, dodonutaki kei vakarautaki, wali ni leqa kei vakatulewa, kila kei buli ni vosa. Na iwalewale ni kila e vakayagataka na kila sa tu rawa me kunei kina na kila-ka vou.
Dakai

Na **dakai** e dua na ilawaki vakarautaki me toso me na projektila ena kena revurevu na veivakasaurarataki se kaukauwa ni vakacaca. Na projektila e dau kaukauwa, ia e rawa talega ni vakasaurarataki na waini (me vaka ena wai ni dakai wai/kanioni), se kasi (me vaka na dakaititi ni rarama-kasi). Na veivakacacani kaukauwa e rawa ni vuka galala (me vaka na gasaukuro kei dakaititi) se vesuki (me vaka na taser, dakai moko kei dakai ni harpoon). Na kalipa levu dakai e vakatokai tale ga me *kanioni*. E buli na dakai me iyaragi me vakayagataki ena vakamataivalu, qai kunei ni vakayagataki ena vakasasa. Ia, sa tu na dakai, e.g., dakai qito, dakai wai, dakai ni boropolo, kei so tale, me baleta e vuqa na inaki.
Matanciva

Na **mataniciva** talei e dua na iyaya dredre ka serau ka buli ena loma ni yago malumu (vakabibi na manto) ni dua na vakasavasavataki moluska se dua tale na manumanu, me vaka na fosili conulariid. Me vaka ga na qana ni moluska, na mataniciva talei e tiko kina na kalisiumu kaboneti (vakabibi na aragonaiti se dua na veiwaki ni aragonite kei kalisiti) ena fomu ni karisitala miniti, ka sa vakacurumi ena veitiki ni vakatabakidua. Na mataniciva vinaka duadua e uasivi sara na kena irairai ka malumu, ia e vuqa tale na ibulibuli, kilai me vaka na mataniciva baroque, e rawa ni yaco. Na itovo vinaka duadua ni mataniciva vakayago e sa vakamareqeti vakalevu me vaka na vatutalei kei veika totoka ena vuqa na senitiuri. Ena vuku ni ka oqo, sa yaco kina na mataniciva me vosa vakatautauvata ni dua na ka e sega ni dau kune, vinaka, vakasakiti, ka yaga.

Na mataniciva talei duadua e dau yaco ga vakataki koya ena veikau ia e dau lailai sara. Na mataniciva kila oqo e vakatokai me mataniciva vakayago. Na mataniciva talei se teivaki mai na osita mataniciva talei kei na mataniciva ni wai savasava e levu duadua vei ira era volitaki tiko ena gauna oqo. E dau volitaki tale ga vakalevu na mataniciva talei ena iyaya ni veivakamarautaki e sega ni sau levu. E dau tamusuki ka teivaki na mataniciva talei me vakayagataki ena iyaya ni iukuuku ia ena veigauna sa oti e dau vakayagataki talega me vakaiukuukutaki kina na isulu. Era sa vakacacani tale ga ra qai vakayagataki ena iyaya ni veivakabulabulataki, wainimate, kei na veivakabulabulataki ni droini.
Amber

Na **amber** e dua na fossili ni kau resin. Na ivakaraitaki ni kena sa vakavinavinakataki ena kena roka kei na totoka vakayago mai na gauna ni Neolithic, ka cakacaka me vaka e dua na vatutalei mai na gauna makawa. E vakayagataki na amber ena iukuuku kei veivakabulai ena veiqaravi vakavuniwai ni tamata.
Alga

Na **alga** e dua na vosa sega ni vakamatanitu me baleta e dua na ilawalawa levu ka duidui ni fotosintetiki, eukarioti organism. E dua na ilawalawa ni veimataqali ka oka kina na veimataqali mai na veimataqali clade duidui. Na veika bula e okati kina e tekivu mai na veika bula lalai, me vakataka na Chlorella, Prototheca, kei diatom, ki na veika e vuqa na kena sela, me vaka na kep tuwawa, e dua na veika bula karakarawa levu ka rawa ni tubu me yacova na 50 mita (160 fiti) na kena balavu. E levu era bula ena wai ka sega vei ira e vuqa na veimataqali sela kei na veitiki ni yago duidui, me vaka na stomata, xylem kei phloem ka ra kune ena veitea ni qele. Na veikau levu duadua ka vereverea duadua ni wasawasa e vakatokai na veikau ni wasawasa, ia na veimataqali veikau ni wai bulabula vereverea duadua sai koya na *[[Charophyta]]*, e dua na iwasewase ni alga drokadroka ka okati kina, me kena ivakaraitaki, Spirogyra kei vunikau vatu.
Carl Linnaeus

**Carl Linnaeus** (23 Me 1707 – 10 Janueri 1778) e dua na dauvakadidike ni bula kei vuniwai ni Suwiteni o cei e vakadonuya na yaca vakarua ni veika bula ena gauna oqo, na ivakarau ni gauna oqo ni kena vakayacani na veika bula. E kilai o koya me "tama ni taxonomy ni gauna oqo".

Ena botany, na vakalekaleka **L.** e vakayagataki me vakaraitaka na Linnaeus me vaka na lewa me baleta na yaca ni dua na mataqali. Ena zooloji, e dau vakalekaleka o **Linnaeus** na vakayagataki vakalevu; na vakalekaleka **L.**, **Linnæus**, kei **Linné** e vakayagataki talega. Ena tabaki makawa, na vakalekaleka "**Linn.**" e kunei.
Batabata

Na **batabata** sai koya na kena tiko na katakata lailai, vakabibi ena maliwalala. Ena kena vakayagataki vakalevu, na batabata e dau dua na rai vakatamata.

Me vaka ni katakata e baleta na kaukauwa katakata e taura tu e dua na ka se dua na ivakaraitaki ni ka, sai koya na kaukauwa ni veivakayarayarataki ni toso vakaveitalia ni veitiki ni ka, e dua na ka ena lailai na kaukauwa ni katakata ni sa batabata cake ka levu cake ni sa katakata cake.
Ituvatuva

Na **ituvatuva** sai koya na kena vakarautaki na itovo ni dua na iyaya se ka e yaco, ka rawa ni vakayagataki me vakatautauvatataki kei na so tale na ka se ka e yaco. Ena dua tale na kena vosa, na ituvatuva e dua na iwalewale ni kena vakadeitaki na levu se lailai ni dua na vakayago iwiliwili ni vakatauvatani kei dua na yavu ni veidusimaki levu ni mataqali vata ga.
Bulumakau

Na **bulumakau**, e mataqali manumanu lelevu era susugi vakalevu duadua. Era sa dua na lewe kilai levu ni gauna oqo ni matavuvale lailai na Bovinae, era sa rabailevu species duadua na genus *[[Bos]]*, ka ra sa dau vakatokai vata me vaka na ***Bos taurus***.
Taqomaki ni gaunisala

Na **taqomaki ni gaunisala** e vakaibalebaletaka na iwalewale kei na iwalewale, me vaka na vakacegu ni gaunisala, me tarova na nodra mate se mavoa bibi na dau vakayagataka na gaunisala. Na ivakarau ni vakayagataki ni gaunisala e oka kina na daulako, vodo basikeli, dau vodo motoka, pasidia ni vakamotoka, kei na pasidia ni veivakau ni veivakau raraba, vakabibi na basi kei tarami.

Na iwalewale vinaka duadua ena iwalewale ni taqomaki ni gaunisala ni gauna oqo:

Na yavu ni iwalewale ni Taqomaki Ivakarau sai koya me vakadeitaka ni ena gauna e yaco kina e dua na vakacalaka, na kaukauwa ni veivakacacani e tiko ga ena ruku ni ivakatagedegede e rawa ni vakavuna se mate se mavoa bibi. Na ivakatagedegede oqo ena duidui mai na ituvaki ni vakacalaka ki na ituvaki ni vakacalaka, ka vakatau ena ivakatagedegede ni veitaqomaki e soli vei ira na vakayagataka na gaunisala era vakaitavi kina. Me kena ivakaraitaki, na madigi ni bula me baleta e dua na tamata sega ni taqomaki ka vakacacani ena dua na motoka e lailai sobu vakatotolo ena totolo e sivia na 30 km/h, ia me baleta e dua na motoka e vakatabui vakavinaka na totolo ni veivakacacani bibi e 50 km/h (me baleta na veivakacacani ni veivakacacani ena yasana) kei 70 km/h ena ulu).

— Forum ni Veikauyaki ni Veimatanitu, ki na Saiva, Na Takete ni Veitaqomaki ni Gaunisala kei na iwalewale ni Veitaqomaki ni Veikau, Na iVakamacala Lekaleka ni Veiliutaki tabana 19

Me vaka ni se bera ni laurai na iwali tudei me baleta na kalasi ni taqomaki ni gaunisala, vakabibi na veisalatu lailai kei na gaunisala vakayawa, e dodonu me vakayagataki e dua na hierarchy ni lewa, tautauvata kei na veiwasewase e vakayagataki me vakavinakataki kina na taqomaki ni cakacaka kei na bulabula. Ena ivakatagedegede cecere duadua e tudei na kena tarovi na mavoa bibi kei na mate vadugu, vata kei tudei e gadrevi kina na vanua bibi kece ni vua me vakasamataki. Ena ikarua ni ivakatagedegede sa ikoya na gauna dina ni vakalailaitaki ni leqa, ka okati kina na kena vakarautaki vei ira na vakayagataka ena leqa bibi e dua na ivakasala vakatabakidua me rawa kina vei ira me ra taura na cakacaka ni vakalailaitaka. Na ikatolu ni ivakatagedegede e baleta na kena vakalailaitaki na leqa ni vakacalaka ka okati kina na kena vakayagataki na ivakatagedegede ni gaunisala-droini kei na idusidusi (me vaka mai na Isoqosoqo ni Amerika ni Gaunisala Levu kei na Vakailesilesi ni Veikauyaki (Vosa Vakavalagi: *American Association of State Highway and Transportation Officials* (AASHTO) ), vakavinakataka na itovo ni draiva kei kena vakayacori. E bibi me da kila ni nodra itovo ni veitosoyaki na draiva e vakatau sara ga ena nodra rai kei na nodra rai.
Salatu

Na **salatu** e dua na gaunisala levu raraba ena dua na siti, tauni se koro, e dau lainitaki tu ena veivale ena dua se yasana ruarua. Na veisalatu e dau oka kina na veisalatu (babana), veisalatu ni tamata, kei so na gauna na veivakamarautaki me vaka na cina ni gaunisala se idabedabe. E rawa ni rawarawa e dua na gaunisala me vaka e dua na tiki ni qele vakatautauvata, ia e dau vakalevu cake me vakarautaki ena dua na vanua dredre, tudei me vaka na tara, simede, vatu lelevu se biriki. E rawa ni vakarautaki me baleta na veimaliwai kei na toso.
Veisalatu

Na **veisalatu** e dua na salatu ena yasa ni sala. E dau tara ena simede, dauvakasaqa, biriki, vatu, se asfalto, e vakarautaki me baleti ira na taubale. Na veisalatu e dau cecere cake mai na sala ni gaunisala, ka wasei mai kina ena dua na icili. E rawa talega ni tiko e dua na vanua e teivaki ena maliwa ni veisalatu kei sala ni gaunisala kei maliwa ni sala ni gaunisala kei qele volekata.
Ivakarau

Na **ivakarau** e dua na ka e dau yaco tudei e vuravura, ena ituvatuva e bulia na tamata, se ena vakasama sega ni vakasamataki rawa. Me vaka oqo, na veitiki ni dua na ivakarau e dau tokaruataki ena dua na ivakarau e rawa ni kilai rawa. Na  ivakarau vakajiometri e dua na mataqali ivakarau e bulia mai ibulibuli ni geometric ka dau tokaruataki me vaka e dua na ituvatuva ni pepa katubaleka.
Culacula

Na **culacula** sai koya na cakacaka ni liga ni kena vauci vata na tiki ni isulu ena kena vakayagataki e dua na iqaqalo ni culacula nila kei wa. Na culacula e dua vei ira na cakacaka makawa duadua ni isulusulu, ka tubu ena gauna ni Paleolithic. Ni bera ni buli na vuki se talia, era vakabauta na daukelikeli ni o ira na tamata ni Gauna ni Vatu e Iurope kei Esia era dau cula na vutinimanumanu kei isulu kulinimanumanu ena nodra vakayagataka na sui, qaqalo se ivori ni culacula nila kei "wa" e caka mai na veimataqali tiki ni yago ni manumanu oka kina na sinew, catgut, kei veitiki ni yago.
Qio koba

**Qio koba** (*Stegostoma tigrinum*) e dua na mataqali qio kapeti ka lewe duadua ga ni matavuvale na **Stegostomatidae**. E kune ena veivanua kece sara ni Indo-Pasifika, ka dau lako wasoma ki na veibuca korala kei veinuku veibucabuca ki na dua na titobu ni 62m (200 ft).
Uto

Na **uto** e dua na gacagaca ni masela e kune ena manumanu. Na gacagaca oqo e pamutaka na dra ena salanidra. Na uto kei salanidra erau cakava vata na sala ni dra. Na dra e pamutaki e kauta na okisijini kei kakana bulabula ki na tisi, ka kauta tiko na isulu metaboliki me vaka na kaboni daiokisaiti ki mavoa. Ena tamata, na uto e rauta ni vaka na levu ni dua na ivacu e sogo qai tiko ena maliwa ni mavoa, ena lomadonu ni iwasewase ni sarena, e vakatokai na mediastinum.
Galukosi

Na **galukosi** e dua na suka kei fomula molikuli C6H12O6, ka dau vakalekalekataki me **Glc.** E raraba na monosakaraidi e levu duadua, e dua na iwasewase lailai ni kabohaidreti. E dau caka vakalevu mai na tea kei levu na alga ena gauna ni fotosintesis mai na wai kei kaboni daiokisaiti, ka vakayagataka na kaukauwa mai na rarama ni matanisiga. E vakayagataki mai tea me buli kina na selulosi, na kabohaidreti levu duadua e vuravura, me vakayagataki ena bai ni sela, kei organism kece me buli kina na adenosine triphosphate(ATP), ka vakayagataka na sela me kaukauwa.

Ena veisautaki ni kaukauwa, galukosi e ivurevure bibi duadua ni kaukauwa ena veika bula kecega. Na galukosi me baleta na metaboli e maroroi me vaka e dua polimeri, ena kau vakabibi me vaka na amilosi kei amilopektini, kei na manumanu me vaka na galaikojeni. Na suka e veisoliyaki ena dra ni manumanu me vaka na suka ni dra. Na kena ivakarau e yaco vakaidina na d-galukosi, ni kena siterioisoma l-galukosi e buli vakacakacaka ena vakatautauvatataki lailai na ilavo ka lailai na kena vakayagataki vakayago.
Galaikojeni

Na **galaikojeni** e dua levu na tabana polisakaraiti ni galakosi ka veiqaravi me vaka e dua na ivakarau ni maroroi ni kaukauwa ena manumanu, fungi, kei beketiria. E na ivakarau levu ni maroroi ni suka ena yago ni tamata.

Na cakacaka ni glycogen me vaka e dua vei ira na tolu na ivakarau ni kaukauwa e dau vakayagataki, na creatina fosfeti e baleta na gauna lekaleka sara, na galaikojeni e baleta na gauna lekaleka kei na sitoa ni trigliseridi ena tisi adipose (i.e., uro yago) e baleta na maroroi ni gauna balavu. Na protein, e wasei ki na amino acid, e sega ni dau vakayagataki me ivurevure ni kaukauwa levu vakavo ga ena gauna ni viakana kei leqa ni glikolitiki.
Kemikali veivakaduavatataki

Na **kemikali veivakaduavatataki** e dua na ka vakakemikali e vakarautaki mai na vuqa na molikuli tautauvata (se na veitiki molikuli) e vakarautaki mai atomi mai na sivia e dua na elemeniti e tauri vata tu ena veiwekani ni veiwekani kemikali. Na elemeniti kemikali ki na dua na elemeniti kemikali tautauvata e sega ni dua na kemikali veivakaduavatataki mai na dua ga elemeniti, sega ni rua na elemeniti duidui, e vakaitavi kina.

E va na mataqali veivakaduavatataki, e vakatau ena sala era tauri vata kina na atomi era lewena:

* Molikuli e tauri vata tu ena veiwekani kovaleni
* Ionika veiwaki tauri vata mai na isema ionika
* Veiwaki ni kaukamea e tauri vata mai na veiwekani kaukamea
* Eso na veivakatorocaketaki e tauri vata mai na veiwekani kovaleni veivakaduavatataki.

Na fomula kemikali e dua na sala ni kena vakaraitaki na itukutuku me baleta na veimama ni atomi ka vakavuna e dua na kemikali ni veivakaduavatataki, vakayagataki na ivakarau ni vakalekalekataki ni elemeniti kemikali, kei na ivolanikalou lailai me vakaraitaka na iwiliwili ni atomi e vakaitavi kina. Me kena ivakaraitaki, na wai e vakarautaki mai na rua na atomi ni haidrojeni e vauci ki na dua na atomi ni okisijeni: na fomula ni kemikali e H2O. E vuqa na veivakaduavatataki ni kemikali e tiko kina e dua na ivakatakilakila ni naba duatani e lesi mai na Veiqaravi Veivakamacalataki ni Kemikali (Vosa Vakavalagi: Chemical Abstracts Service, CAS): na kena naba ni CAS.

E rawa ni veisautaki e dua na veivakaduavatataki ki na dua na veivakaduavatataki ni kemikali ena kena veimaliwai kei na dua na ikarua ni veivakaduavatataki ni kemikali ena dua na veivakaduavatataki ni kemikali. Ena iwalewale oqo, na veiwekani ena maliwa ni atomi e musuki ena rua na veimaliwai ni veimaliwai, ka qai veisautaki na veiwekani me rawa ni caka kina na veimaliwai vou ena maliwa ni atomi.
Limfa

Na **limfa** sai koya na waini e drodro mai na ivakarau ni limfatiki, e dua na ivakarau e oka kina na waqa ni limfa (sala) kei veitaratara ni node limfa ka kena cakacaka, me vaka na ivakarau ni veisele, sai koya me vakasuka na wai mai na veitiki ni yago me vakadrodroi tale.