Niu Yoka

**Niu Yoka** (New York), e vakatokai tale ga **Niu Yoka Yasana** (New York State, NYS), e dua na yasana e tiko mai na vuaicake kei Amerika. Niu Yoka e dua vei ira na imatai ni tinikatolu veikoloni ka tauyavutaki e Amerika. Ena loma ni 19.86 milioni na lewenivanua ena 2024, sai koya na kena ikava lewelevu yasana. Kei ika 27 matanitu levu duadua ena kena levu, kei na kena levu taucoko e 54,556 na maile vakarivirivi (141,300 km2).

E duidui na vanua e tiko kina o Niu Yoka. Na cevaicake ni matanitu ka kilai me Downstate, e okati kina na korolevu o Niu Yoka Siti, na korolevu levu duadua e Amerika; Yanuyanu Loaloa (Long Island), ka rauta ni 40% lewenivanua ni matanitu, na yanuyanu levu duadua ni matanitu; kei na veikoro lelevu, veivanua voleka, kei na veivanua vutuniyau ena Bucabuca Hudson e ra. Na veivanua oqo era sa ikoya na lomadonu ni vanua levu ni korolevu o Niu Yoka. ka rauta ni rua na ikatolu ni iwiliwili ni tamata ena matanitu. Na vanua levu cake ni Upstate e tete yani mai na Drano Levu (Great Lake) ki na Drano Champlain ka oka kina na Ulunivanua Adirondack kei Ulunivanua Catskill (tiki ni rabailevu ni na Ulunivanua Appalachian). Na tokalau-ra kei Uciwai Mohawk Bucabuca e wase rua na veivanua veiulunivanua cake ni Upstate ka drodro yani ki na vualiku-ceva ni bucabuca Uciwai Hudson volekata na koroturaga yasana o Albany. Ra Niu Yoka, itikotiko ni koro lelevu o Buffalo kei Rochester, e tiki ni yasayasa ni Drano Levu ka iyalayala ni Drano Ontario kei Drano Erie. Lomadomu Niu Yoka e vakarurugi ena koro o Sirakusa; ena maliwa ni lomadonu kei na tokalau ni yasana, e vakaraitaki vakalevu o Niu Ioka ena Drano Iqaqalo (Finger Lakes), e dua na vanua taleitaki ni saravanua. Ena ceva, ena iyalayala ni matanitu kei Penisilivania, na Ceva Tier e dabe toka ena dela ni Vanua Cecere ni Allegheny, ka vakatakarakarataka eso na vanua ena vualiku duadua kei Appalachia.

Niu Yoka e dua vei ira na Tinikatolu Koloni taumada ka lako yani me tauyavutaki kina o Matanitu Cokovata o Amerika. Na vanua o Niu Ioka ena gauna oqo era sa vakaitikotiko kina na yavusa ni Algonquian kei na Iroquois ni itaukei ni Amerika ena vica vata na udolu na yabaki ena gauna era yaco yani kina na kai Iurope taumada. E vu mai na ilakolako nei Henry Hudson ena 1609,era tauyavutaka na kai Necaladi na koloni ni veimataqali tamata o Niu Necaladi ena 1621. E taura o Igiladi na koloni mai vei ira na kai Necaladi ena 1664, qai vakayacana tale me Yasana o Niu Yoka. Ena gauna ni Ivalu Veisau ni Amerika, era qai rawata e dua na ilawalawa dauvakacaca mera tauyavutaka na galala, qai vakadonuya na matanitu na lawa vou ena gauna oya Yavu ni Vakavulewa o Amerika ena 1788. Mai na itekitekivu ni ika 19 senitiuri, na kena vakatorocaketaki o Niu Yoka na kena loma, tekivu ena kena tara na Kanala Erie, e solia vua na veika e sega ni vakatauvatani rawa mai na veivanua tale e so e Amerika. Na yasana a tara na kena vakapolitiki, itovo vakavanua, kei bula vakailavo ena senijiuri ka tarava, ka rawata kina na yaca ni "Matanitu Qali Yasana". Dina ni vakacacana e dua na iwase ni bula vakailavo ni yasana ena ikarua ni veimama ni ika 20 senitiuri, Niu Yoka ena ni 21 senitiuri tomana tikoga na kena vakasamataki me vaka e dua na node ni vuravura raraba ni bulibuli kei daunibisinisi, vosota vakaveiwekani, kei tudei ni veika bula wavoliti keda.

Na yasana e dreti ira na vulagi mai na veiyasa i vuravura, vata na wiliwili cecere duadua ni dua yasana ni Amerika ni 2022. E levu na kena ivakatakilakila era kilai levu, wili kina e va mai na tini na vanua era dau sikova vakalevu na saravanua e vuravura ena 2013: Times Square, Central Park, Tobu Niagara (Niagara Falls), kei Grand Central Terminal. E rauta ni 200 koliji kei univesiti era tiko kina e Niu Yoka, okati kina na lewe ni Ivy Liga na Univesiti mai Columbia kei Univesiti mai Cornell, kei na raraba Univesiti Yasana ni Niu Yoka, ka sa maliwai ira na veisisivi ni univesiti lelevu duadua ena matanitu. Niu Yoka Siti e tiko kina na itikotiko liu ni Matabose Vuravura, ka dau vakamacalataki ena so na gauna me koro bibi duadua e vuravura, na vanua ni itovo vakavanua, ilavo, kei na itukutuku raraba, ka koroturaga kei vuravura.

## Veitikina