Suka

Na **suka** e yaca raraba ni kakana kamikamica, ka rawa ni kakabohaidreiti, ka vuqa vei ira era vakayagataki ena kakana. Na suka rawarawa, ka vakatokai talega me monosakaraiti, e oka kina na galukosi, fruktosi, kei galaktosi. Na suka cokovata, ka vakatokai talega me disakaraiti se suka vakarua, sai koya na molikuli e caka mai na rua na monosakaraiti ka rau cokovata ena dua na ivavu ni galikosidiki. Na ivakaraitaki e dau vakayagataki vakalevu oya na sukrosi (galukosi + fruktosi), laktosi (galukosi + galaktosi), kei maltosi (rua molikuli ni galukosi). Na **suka teveli**, **suka kaukauwa**, kei **suka tudei** e vakaibalebaletaki ki na sukrosi, na disakaraiti e tiko kina na galukosi kei fruktosi. Ena yago, na suka ni veivakaduavatataki e vakawaicalataki ena suka rawarawa. 

Na sinucodo loaloa ni monosakaraiti (>2) era sega ni okati me suka, ra qai vakatokai me oligosakaraiti se polisakaridi. Sitovu e dua na polimeri galukosi e kune ena kau, ka sa ivurevure levu duadua ni kaukauwa ena kakana ni tamata. Eso tale na ka vakakemikali, me vaka na gliserol kei suka alakaolo, e rawa ni dua na kena kamikamica, ia e sega ni vakatokai me suka.

Na suka e kune ena yago ni levu na kau. Na oni kei vuanikau e levu sara na ivurevure vakayago ni suka rawarawa. Sukrosi e vakabibitaki vakalevu ena dovu kei suka biti, cakava me ra vinaka sara me baleta na kena kaulaivi vakabisinisi vinaka me caka kina na suka vakasavasavataki. Ena 2016, e rauta ni rua na bilioni na tani na kena rawati e vuravura raraba na rua na iteitei qori. Maltosi e rawa ni buli ena kena vakayagataki na vakamaletitaka meme. Laktosi na suka duadua ga e sega ni rawa ni lavetaki mai na tea. E rawa ni kune ga ena sucu, wili kina na sucu ni tamata, kei na so ivoli ni sucu. E dua na ivurevure sau lailai ni suka na com siropi, buli vakacakacaka ena kena veisautaki com sitovu ena suka, vaka maltosi, fruktosi kei galukosi.

Sukrosi e vakayagataki ena kakana vakarautaki (e.g. kuki kei keke), e dau vakacurumi ena so na gauna ki na kakana e rawa ni volitaki kakana vakarautaki kei gunu, ka rawa ni ra vakayagataka na tamata me vakamamacataka na kakana (me vaka na madrai tavu kei sila) kei gunu (me vaka na kofi kei ti). Na ivakatautauvata ni tamata e kania e rauta ni 24 na kilokaramu (53 lb) na suka ena veiyabaki, kei ira na kai Amerika ena Vualiku kei Ceva era kania me yacova na 50 na kilokaramu (110 lb) kei ira na kai Aferika era kania ena ruku ni 20 na kilokaramu (44 lb). 

Ni sa tubu tiko na vakayagataki ni suka ena icavacava ni ika20 ni senitiuri, era sa tekivu dikeva na dauvakadidike ke vakaleqa na bula ni tamata na kakana e levu kina na suka, vakabibi na suka vakasavasavataki. Na kena vakayagataki vakasivia na suka e vakavuna na kena tekivu na levulevu, matenisuka, mate ni uto, kei vuca ni bati.E vuqa na vakadidike era sa tovolea me ra vakamatatataka na ibalebale oqori, ia e duidui na kena isau, vakabibi ena vuku ni dredre ni kena kunei na iwiliwili ni tamata me vakayagataki me vaka na kena lewa ka kania lailai se sega na suka. Ena 2015, na iSoqosoqo ni Bula e Vuravura vakatura vei ira na qase kei na gone me ra vakalailaitaka na nodra kania na suka galala ki na lailai mai na 10%, ka vakayaloqaqataki me vakalailaitaki ki na ruku 5%, ni nodra kania na kaukauwa taucoko.

## Veitikina