open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ua

Ena **[[fisiki]]**, **[[fika]]**, kei na iteitei, e dua na **ua** e vakavu ni dua se sivia na iteitei me baleta na yavunilewa ni lomanibai oscillate me baleta e dua na vale ni manumanu equilibrium (kena ituvaki) e ka bibi. Kevaka e dau tu ga e veigauna na amplitude ni oscillation ena veika duidui eso ena loma ni were, sa tukuni tiko na ua me dua na ua tudei. Kevaka e duidui na amplitude ni wekana ena tikina e tiko ena loma ni vanua, e tukuni tiko na ua me dua na ua veilakoyaki. Na ua e rawa walega ni tiko ena lomanibai ni sa tiko e dua na kaukauwa me vakalesuya mai na vanua me equilibrium.
Bosnia kei Herzegovina

O **Bosnia kei Herzegovina**, vakalekalekataki **BiH** se **B&H**, so na gauna e vakatokai na **Bosnia – Herzegovina** ka kilai wasoma ni veivosaki vaka **Bosnia**, e dua na vanua e Southeastern Iurope, ka tiko ena loma ni Balkan Peninsula. Na Sarajevo e sa dua na siti bibi ka koroturaga.
Viti Soka Association

Na **Mataisoqosoqo ni Soka ni Viti** (Fiji Football Association) sa ikoya na ilawalawa ni qito soka e Viti. Tauyavutaki ena 1961, vakaisosomitaka na ethnically ena **Viti Idia soka Association** (Fiji Indian Football Association). A tauyavutaki na Idia Association ena 1938, ia na qito soka e Viti sa dau yalomalumalumu sara vakalevu.
Bula (kilanibula)

Na **bula** oqo e dua na ivakarau ka dau veidutaitaka kina na veivakavatukani vakayago ka itubutubu dina iwalewale, me vaka na sikinalataka kei na ivakarau ni veitokoni vakaikoya, mai vei ira era sega ni cakava, baleta ni sa mudu na cakacaka vakaoqo, se baleta ni ra a sega ni sotava na nodra itavi ka ra sa ivakatagedegedetaki ni inanimate. Na veimataqali ivakarau ni bula e tiko, me tea, manumanu, fungi, protist, archaea, kei bacteria. Na veika e rawa ni yaco ena so na gauna e dau ambiguous ka rawa se sega ni vakamacalataki viruses, viroids. Na biology sai koya na vakadidike kauwai ena vulici ni bula.
Ituvaki

Na **ituvaki**, ena vakasama broadest, sai koya na leqa, vakayago, se vakavuravura se vuravura taucoko. "Na Ituvaki" e rawa ni vagolei ki na phenomena ni vuravura, ka vakakina na bula raraba. Na vulici ni ituvaki ni bula e ka levu, kevaka e sega ni dua ga na tiki vakadidike. E dina ga ni dau tiki ni bula na tamate, na itaviqaravi vakatamata e dau kilai tu me dua na iwasewase duidui mai na phenomena.
Uca

Na **uca** sai koya na taubi ni uca evei na wai drodro ni sa vakacalaitaki mai wai cawa ni macawalala ka qai lutu ena ruku ni kalavo. Na uca e dua na tiki levu ni italetale ni wai ka sa nona itavi me biuta e levu na wai savasava e Vuravura. E vakarautaka na wai me baleta na livaliva ena wai ni vale livaliva, iteitei vakasuasuataki, kei ituvaki veiganiti me baleta e vuqa na mataqali ni ivakarau ni bula.

Na vu levu ni kena buli na uca sai koya na wai e toso tiko ena tolu na vanua ni katakata kei na wai e duidui ka kilai me draki e liu. Kevaka e rauta na wai kei na toso cake, na uca e lutu mai na veitaratara o (o ira e kaukauwa na nodra toso vakadodonu cake) me vaka na kumulonimu (o kurukuru) ka rawa ni tuvanaki ki na veivanua uca ivau. Ena veivanua veiulunivanua, e rawa ni tau vakalevu na uca ena vanua e vakalevutaki kina na drodro cabecake ena loma ni yasa ni cagitabana ni vanua ena kena cecere ka vakasaurarataka na cagi suasua me vakalailaitaka ka lutu mai me vaka na uca ena yasa ni veiulunivanua. Ena yasa ni veiulunivanua kinacagi, na draki dravuisiga e rawa ni tiko ena vuku ni cagi mamaca e vakavuna na cabesobu drodro ka vakavuna na katakata kei na mamaca ni cegu levu. Na toso ni monsoni ikeli, se vanua ni veisoqoni ni draki katakata, e kauta mai gauna ni uca ki na draki savanua.

Na kena revurevu ni yanuyanu katakata ni korolevu e vakavuna na kena vakalevutaki na uca, ena levu kei na kena kaukauwa, ena cagi sobu ni veikoro lelevu. Na katakata ni vuravura e vakavuna talega na veisau ni ivakarau ni uca e vuravura raraba, oka kina na ituvaki suasua ena tokalau kei Vualiku Amerika kei na ituvaki mamaca ena vanua katakata. Na Antarctica e vanua dravuisiga duadua. Na ivakatautauvata ni uca ena veiyabaki e vuravura raraba ena dela ni qele e 715 mm (28.1 in), ia ena vuravura taucoko e cecere sara ena 990 na milimita (39 in). Na ivakarau ni veiwasei ni draki me vaka na ivakarau ni veiwasei ni Köppen e vakayagataka na ivakatautauvata ni uca ena veiyabaki me vukea na kena vakaduiduitaki na duidui ni matanitu ni draki. Na uca e vakarautaki ena kena vakayagataki na ivakarau ni uca. Na levu ni uca e rawa ni kilai ena rada draki.

E kilai tale ga se nanumi ni dau tau na uca ena so tale na vuravura, e rawa ni tiko kina na metani, neoni, asidi sulifuriki, se na ironi sara mada ga ka sega ni wai.
Vosa Vakavalagi

Na **Vosa Vakavalagi** sai koya na dau veivanua tani ni vosa e ra kei West Germanic Vosa ka sa ikoya na vosa vakadonui ni matanitu vaka-Valagi. Me vaka na: Matanitu Cokovata, Ailadi, Amerika, Kenada, Ceva kei Aferika, Ositerelia, Niusiladi kei na so tale.
Veivosa

Ena **[[linguistics]]**, na **veivosa** sai koya na tiki lailai duadua e rawa ni tukuni ena tiko tani ni inaki kei na kena ibalebale.
Molijamu

Na **molijamu** (*Citrus paradisi*) e dua na vunikau ka okati ki na genus Citrus, kei na matavuvale ni citris.
Linguistics

Na **Linguistics** sa ikoya na vulici ni vosa ena vakadidike. E oka kina na analysing ni vosa, ibalebale ni vosa, kei na vosa ena loma ni itukutuku. Linguists vakatautauvata analyse vosa vakatamata ena nomu dikeva e dua na interplay ena kena rorogo kei ibalebale. Na linguistics sa baleta talega na ivakarau ni bula veimaliwai, itovo vakavanua, itukutuku makawa kei na vakapolitiki ka na veivakauqeti kina na vosa ni tamata, na veika e linguistic kei na vosa e yavutaki ena kena ivakarau sa dau vakadeitaki.
Viti Levu Group

Na **Viti Levu Group** e dua na veiyatuyanuyanu e Viti ka oka kina o Viti levu na yanuyanu kei na kena outliers.

## Geography
E tiko e dua na iwasewase kece ni 10,453 na ilawalawa kilomita (4,036 sq Mi), kei na dua tale na 574,801 ena 1996 na lewenivanua.

E okati ena yanuyanu outlying:
* Bau
* Beqa
* Nukulau
* Vatulele

E vica na ilawalawa ni yanuyanu era voleka sara ki na Viti levu, me vaka na Lomaiviti veiyatuyanuyanu kei Yasawa Yatu, e rawa ni okati me outliers, ia era sa dau tu ga ena me vaka na sinucodo ni yanuyanu ena kedra ituvaki dina.

## Raica talega
Uca cevata

Na **uca cevata** e dua na mataqali dei taubi ni uca. E duidui mai na aisi peleti, e dina ga ni rau dau veilecayaki na rua oqo. E tiko kina na polo se na veitiki ni aisi sega ni tudei, e vakatokai yadua me vatu ni **vatu levu** se **vatu ucacevata**. Na aisi peleti e dau lutu ena draki batabata, ia na tubu ni ucacevata e vakataotaki vakalevu ena gauna e lailai kina na katakata ni dela ni qele.

E sega ni vaka na veimataqali tale eso wai aisi taubi ni uca, me vaka na graupeli (ka caka mai na aisi rime), aisi peleti (ka lailai ka vakamatatataki), kei vulavula (ka tiko kina na veika lalai ka vaka na karisitala vukuca se nila), na vatu levu dau vakarautaki ena maliwa ni 5 mm (0.2 in) kei 15 cm (6 in) ena diamita.

E rawa ni yaco na uca cevata ena levu na gauna ni cagilaba kurukuru (me vaka e dau vakavuna na cumulonimbus), vakakina ena loma ni 2 nmi (3.7 km) mai na cagilaba itubutubu. Na buli ni uca cevata e gadrevi kina na vanua ni kaukauwa, toso cake ni cagi ena loma ni cagilaba kurukuru itubutubu (tautauvata kei covulaca) kei na kena vakalailaitaki na cecere ni ivakatagedegede ni batabata. Ena lomadonu latitude, e dau basika na uca cevata volekata na loma ni veivanua, ia, ena vanua draki katakata, e dau vakatabui ga ena veivanua cecere.

E tiko na iwalewale e rawa ni laurai kina na kurukuru e vakavuna na ucacevata ena kena vakayagataki na setilaiti ni draki kei rada draki iyaloyalo. Uca cevata e dau lutu ena totolo cecere ni tubu cake na kena levu, e dina ga ni veika vereverea me vaka na waicala, veimasimasi kei vata cegu, cagi, kei veimaliwai kei na uca kei so tale na uca cevata e rawa ni vakaberaberataka na nodra lutu sobu ena maliwalala kei Vuravura. Na veivakaroti ni draki ca e dau soli me baleta na uca cevata ni sa yacova na vatu e dua na levu ni veivakacacani, me vaka ni rawa ni vakacacana sara vakalevu na veivale e bulia na tamata, ka, vakalevu duadua, na nodra iteitei na dauteitei.
Aisi

Na **aisi** e wai wadakau ki na dua na itutu kaukauwa. Vakatau tiko ena iserau ni uciwai me vaka na kila veika ni qele se tovure ni cagi, e rawa ni laurai mamare se sivia na opaque bluish-roka vulavula.
Witi

Na **witi** (Triticum) e dua na co raraba ka sa teivaki tu me kedra na kawa, e dua na sila ivakalomavinaka e vuravura raraba staple.
Kawa

Na **kawa** se **sorenikau** sa ikoya e dua na itei embryonic ka vakau yani ena dua na tataqomaki e tautuba. Na tauyavutaki ni sorenikau e tiki ni kena katoni lavetaki na itei ni kawa, na spermatophytes, oka kina gymnosperm kei angiosperm.

Kawa sa vua ni dreu ovule, ni oti na tavaya denioni kei so na tubu ena loma ni itei ni tina. Na embryo e tarai cake mai na zygote kei na kote ni kawa mai na kulitaki ni ovule.

Kawa sa dua na veivakatorocaketaki bibi ena kena lavetaki kei na qaqa ni gymnosperm kei na angiosperm tea, na wekana me vaka na taumada ni tea me vaka na balabala, lumi kei yatewert, e sega na sore ni kau ka dau vakararavi ena wai me rawa kina ni ra propagate ira. Kawa tea ena gauna oqo veirawai itubutubu dina vakararamataki ena vanua, mai na veikau kina veicovanua ena katakata kei na batabata draki.
Co (Tabana teitei)

Na **Co** e dua na itei e vakatokai me ituvaki ca ena dua na ituvaki, "e dua na kau ena vanua cala". Na ivakaraitaki e dau tawagadrevi vakalevu ena vanua ni lewai ni tamata, me vaka na lomanibai iteitei, iteitei, lomanibai, kei park. Taxonomically, na veivosa "co" e sega ni botanical na kena bibi, baleta e dua na kau e wereca ena dua na vanua e sega ni dua na wereca ni tubu ena dua na ituvaki ka na vinakati dina, ka dua na species e dua na itei bibi cava, dua tale na species ena genus migh me vaka e dua na wereca bibi, me vaka e dua na bramble ni veikau e tubu cake tiko ena kena teivaki na loganberries. Ena sala vata oqori, era na raici na kakana volodia me vaka na co ena dua na cava e tarava. E vuqa na kau era tu kina na tamata me vaka na co era sa dau talega ena iteitei kei na so tale na vanua, ka ra dau vakatokai ena so na gauna me ra dau co. Na vosa wereca e sa vakayagataki talega ki na dua na kau e tubu se reproduce voravora, se na ravuravu ena taudaku ni kena vanua habitat.
Co madu

Na **co madu** e ivakarau ni teitei nomuni ka tu kina na iqaqi mamaca ni ivakalomavinaka ni oti na kena kau tani na sila kei meme. E cakava e rauta ni veimama ni kena soli na ivakalomavinaka me vaka na parile, oti, raisi, kuta kei witi. E tiko eso na iwiliwili ni vakayagataki duidui, oka kina na waiwai, iyaya ni moce ni manumanu kei iteitei, katubaleka kei Caka basikete.

Na co madu e dau co madu vakasoqoni vata ka maroroi ena dua na **co ileu**, oya e dua ileu, se ivava, ni co madu e vesuki vakaukaua ena tabana, ua, se wa. Na co madu ileu ni co e rawa ni lomanibai, vakababa, vaka na kalokalo se momokiki, ka rawa ni levu sara, me vakatau ena mataqali vakaileu e vakayagataki.
Waiwai (igu)

Na **waiwai** sai koya e dua na ka e rawa ni caka me baleta na veika tale eso ka na vakavuna na kena vakasavasavataki na kaukauwa ni katakata se me vakayagataki ena cakacaka. Na vakasama a vakayagataki taumada vakatabakidua ki na veivola oqori e rawa me wainimate igu, ia me tekivu mai na kena sa vakayagataki tale ki na ivurevure ni kaukauwa katakata me vaka na nukilia kaukauwa (mai na nukilia fission kei nukilia fusion).

Na katakata igu ka vagalalataki mai na imoimoi ni waiwai sa saumaki mai ki na vakamisini igu ena dua na idini katakata. Ena so tale na gauna e dau yaga vakalevu sara na katakata ki na raragi, vakasaqa, se iyaya, ka vakakina na veivakararamataki e yaco mai ena combustion. Na waiwai era vakayagataki talega ena veitikina ni organism ena dua na iwalewale ka vakatokai me cellular datarilei, ka organic molikiuli era sa oxidized me vagalalataki kina na igu cavuti. Na hydrocarbon kei na okosijeni veiwekani e tiko kina na molikiuli era sa ivurevure levu duadua ni waiwai e vakayagataki ena tamata, ia na veika tale eso, oka kina na radioactive kaukamea, era sa vakayagataki talega.
Igu

Ena **[[fisiki]]**, na **igu** se **kaukauwa** sa ikoya na vanua ni quantitative e dodonu me na curu ki na dua na iyaya me rawa ni vakayacori kina na cakacaka, se me katakata, na kena iyaya. Na igu e dua na iwiliwili e vakaituvatuva; na lawa Livaliva ni igu e tukuna tiko ni sa rawa me veisau na igu, ia e sega ni buli se vakarusai.
Meteololoji

Na **meteololoji** (Vosa Vakavalagi: **Meteorology**) e dua na tabana ni macawalala vakadidike ka okati kina na macawalala kemisitiri kei na macawalala fisiki, kei na dua na ka e vakanamata tiko ki na vanua ni draki veika na yaco. 

## References
Ucacevata

Na **ucacevata**, **sino** se **vulavula** (Vosa Vakavalagi: **Snow**) e oka kina na veitiki ni aisi yadua era tubu nira vakarurugi tu ena maliwalala — e dau yaco ena loma ni o — ra qai lutu, ra qai kumuni ena qele era sotava kina eso tale na veisau. E tiko kina na wai karisitala batabata ena kena bula taucoko, tekivu ena gauna, ena ruku ni ituvaki veiganiti, na aisi karisitala e buli ena macawalala, tubu ki na levu ni milimita, vakadrodroi ka kumuni ena veivanua, qai metamofisi ena vanua, ka qai tini me waicala, cici tani se vakacerecerei.

Na cagilaba ucacevata era tuvanaka ka tubu ena nodra kania na ivurevure ni wai kei na cagi batabata. Na veitiki ni vukuca ucacevata era dau vakavolivolita na veitikitiki ena macawa lala ena nodra dreta mai na batabata sara wai drodro, era dau batabata ena karisitala e vaka na yasana ono Na veitiki ni ucacevata e taura e dua na veimataqali ibulibuli, yavu ena kedra maliwa oqo na peleti, nila, duru kei rime. Ni sa kumuni vata na ucacevata me dua na ucacevatakato, ena rawa ni vuka me drodro. Ena toso ni gauna, na veisautaki ni ucacevata e kumuni, ena kena vakawaicalataki, vakalevutaki kei na batabata-vakawaicalataki. Ena vanua e batabata kina na draki me rawa ni kumuni kina na veika ena veiyabaki, ena rawa ni basika kina e dua na glacier. Ke sega, e dau waicala na ucacevata ena veigauna, e vakavuna na kena drodro ina veiuciwai kei na veiuciwai qai vakasinaita tale na waieruku ni qele.

Na vanua lelevu e dau yaco kina na ucacevata e oka kina na vanua ni polar, na veimama ni Vualiku Hemisfera ena vualiku kei na yasana ni veiulunivanua e vuravura raraba ka rauta na wai kei na batabata. Ena Ceva Hemisfera, e dau yaco ga vakalevu na ucacevata ena veivanua veiulunivanua, vakavo ga na Antarctica.

Ucacevata e vakaleqa na veika e cakava na tamata me vaka na veilakoyaki: e vakavuna na kena gadrevi me savasava tiko ga na gaunisala, tabana, kei na katubaleka; teitei: vakarautaka na wai ki na iteitei kei na taqomaki ni manumanu; qito me vaka na ski, papaucacevata, kei veilakoyaki ena misini ni ucacevata; kei na ivalu. Na ucacevata e vakaleqa na veika bula, vakakina, ena kena vakarautaki e dua na itutu ni vakarurugi ena gauna ni vulaikatakata ena ruku ni kena rawa ni bula na kau kei na manumanu ena batabata.
Vakatagane

Na **vakatagane** se yalewa e sa tautauvata na kena ivakarau me baleta na, kei na vakaduiduitaka, masculinity kei femininity. Me vakatau ena veika oqo, na ivakarau vakaoqo e rawa me oka kina na itubutubu dina tagane se vakayalewa (i.e., na ituvaki ni tagane, yalewa, se dua na interyalewa duidui), ka sega ni wili rawa kina na bula raraba veivale (i.e., nodra itavi tagane), se na ivakatakilakila ni tagane yalewa.
Vakayalewa

Na **[[ituvatuva]]** ni vuqa na species e ituvaki ira na tagane kei na **vakayalewa** vakarautaka, ka kilai me vaka e dua na tagane se yalewa. Na lavetaki veiyacovi e oka kina na cokoti kei na waki ni veika e ituvaki: ituvaki veitikina e kilai me vaka na gamete cokovata me ra lewena na nodra bula na itubutubu yadua. Na gamete e vakarautaka e dua na ituvatuva ka tukuna vei ira na tagane se vakayalewa: na tagane lalai e gamete lailai (k.v. spermatozoa, se sperm, ena manumanu) ni yalewa sa levu kina na gamete (ova, se yaloka veitikina).

Na tagane se yalewa sa ikoya na ivakarau e vakadeitaka se vuataka na manumanu se vunikau ni bula ni veimoceri e dua na tagane se. Na kau tagane kei na manumanu era vakavurea na manumanu lalai ni veikauyaki (ni taganetozoa, na tagane, vure ni tagane), ka ra vakavurea na yalewa e levu cake na kena (ova, e vakavuqa ni dau vakatokai na ivakarau ni yaloka).  Na organisma e vakavurea na mataqali qito ruarua era vakatokai me makubuna.   Ena gauna ni bulia ni veiyacovi, era na cokoti vata na tagane kei na yalewa me bulia na itovo ni bula tawasavasava, ka vakatorocaketaki ki na dua na kawa ka ra taukena na itovo eso mai vei ira na itubutubu yadua.

O ira na tagane kei na yalewa mai na dua na itei e rawa me ra tautauvata vakayago (cala ni veiyacovi) se duidui (vakasama vakasisila ni veiyacovi) ka tukuna tiko na idre ni duidui ni veimoceri ni veiyacovi. Na digidigi vakatagane kei na digidigi ni veiyacovi e rawa ni vakusakusataka na ibulibuli ni duidui vakayago ena kedrau maliwa na tagane kei na yalewa.

Na vosa tagane kei na yalewa e sega ni vakayagataki ena veisivisivi ni veiyacovi ka ra tu kina na tamata yadudua ena isomorphic (raica vata) kei na qito e isogamous (sega ni rawa ni veisautaki na kena levu kei na kena ibulibuli), me vakataka na alga ulva laktuca drokadroka. Eso na mataqali duidui ni cakacaka ena kedra maliwa na qito, me vaka na lasa, e rawa ni vakatokai me mataqali vakatasuasua. 

E dua na tagane se yalewa e bula tiko e sa vakadeitaki ena kena ivakatekivu. E vuqa na mamalia e tu vei ira na ivakarau ni yalodina ki na veiyacovi vakatagane, ka ra dau kauta voli kina na mamalia tagane e dua na X kei na Y Chromosome (XY), ia o ira na mamalia yalewa era dau kauta voli e rua na X chromosomes (XX). Eso tale na gacagaca ni vakadeitaki ni itatao vakayalewa ena manumanu era oka kina na ivakarau ni ZW ena manumanu vuka, kei na ivakarau ni X0 ena manumanu lalai. Na ivakarau eso ni itikotiko e oka kina na gugumatua ni veiyacovi vakatauvatataki ni vakasaqa kei na ivakatikitiki.
Kaukauwa

Na **kaukauwa** e dua vei ira na va na ka bibi e tukuna na veika bibi (o ira tale eso era waini, kasi, kei na plasma). Ena kaukauwa, na kila veika e voleka ni tawana. E dau tuvanaki ena structural rigidity ka sega ni veisau na kena ivakarau se ivola. Ni vakayacori e dua na wai, e sega ni dau yaco e dua na iyaya tudei me taura e dua na itutu ni koniteina, ka sega talega ni rabailevu me vakatawana na itukutuku taucoko e tu me vaka e dua na kasi.
Kasi

Na **kasi** e dua vei ira na va na yavu bibi ni dua na ka bibi (o ira na kena vo era kaukauwa, waini, kei plasma). E dua na kasi savasava e rawa ni caka mai na atom yadua (k.v. e dua na kasi vakaturaga me vaka na neon), elemental molikiuli a caka mai na dua na mataqali atom (k.v. okosijeni), se vakatautauvatataki molikiuli ka buli mai na veimataqali atoms (k.v. kaboni daiokosaiti). Na veicurumaki kasi, me vaka na cegu, e tu kina na veimataqali cagi savasava.
Cegu

Na **cegu** e veicurumaki ni cegu ena ituvaki ni vuravura. E okati kina na ga ni dua na veicurumaki ni 78% nitrogen, 21% okosijeni, kei na 1% ni veika dredre e sega ni cagi vakakina kei duka. E sega ni dau tudei na ivukivuki ni cegu, ka vaka me na na kena sa na veisau na cegu, na tiki ni ivukivuki ni cegu.
Parasima

Na **palasima** e dua vei ira na ituvaki ni veika, qai vakamacalataka taumada na daukemikali Irving Langmuir ena 1920 vakacaca.E tiko kina e dua ituvaki vakagasa ni ioni – atomi ka sa kau tani eso na nodra orbita ilektroni  – kei ilektroni galala. E rawa ni buli na parasima ena kena vakamamacataki se vakamalumalumutaki e dua na kasi tawaveitovaki ki na dua na ka kaukauwa iteitei makeneta livaliva ki na tikina e dua ituvaki vakagasa ioni veika e yaco me vakalevutaki tikoga vakayagataki ni livaliva. Na kena isau na ioni kei na ilektroni e yaco me vakauqeti mai na balavu-yasana Iteitei makeneta livaliva, cakava na parasima dinamika vakalevu cake ki na vanua oqo mai na dua na kasi tawaveitovaki.

Na palasima kei na kasi ionizado e tiko na kena iyau ka vakaraitaka na itovo e sega ni vakataki ira na veimatanitu tale eso, kei na veisau ena kedrau maliwa e vakalevu me dua na ka ni yaca vakatokayacataki kei vakatau ki vakadewa. Ena yavutaki ena katakata kei na levu iyau ni veikabula e tiko kina e dua na parasima, vakatikina ionizado se e rawa ni buli na veimataqali parasima e ionizado taucoko. Na neon ivakatakilakila kei uila era ivakaraitaki ni veitiki ionizado parasima. Na ionosfera ni Vuravura e dua na parasima kei makenetasfera e tiko kina na parasima ena wavoliti Vuravura ni maliwa ni veikabula. Na loma ni Matanisiga e dua na ivakaraitaki ni taucoko ionizado parasima, vata kei na matanisiga korona kei kalokalo.

Na isau vinaka ena ioni e rawati ena kena kau laivi na ilektroni e wavolita na nuclei ni atomi, na vanua e semati kina na iwiliwili taucoko ni ilektroni e kau tani ki na kena vakalevutaki na katakata se na kena levu ni vanua ni so tale na ionizado veika. Oqo talega e rawa ni salavata kei veibiu ni veiwekani molikuli, e dina ga ni iwalewale oqo e duidui sara mai na iwalewale ni kemikali ni veimaliwai ni ioni ena wai se na itovo ni ioni wasei ena kakumea. Na isau ni parasima ki na vanua ni iteitei makeneta livaliva e vakayagataki ena vuqa na iyaya ni tekinolaji ni gauna oqo, me vaka na retioyaloyalo parasima se parasima grabadura .

Na parasima e rairai levu duadua na veika e tu ena lomalagi kei vuravura, e dina ga ni vakasama oqo e sa vakatovotovotaki tiko ena gauna oqo ka yavutaki ena kena tiko kei na sega ni kilai na iyau ni veika butobuto. Na parasima e dau veiwekani vakalevu kei vata kalokalo, ka vakarabailevutaki ki veimama ni veisoqosoqo lailai ka rawa ni veivanua ena maliwa ni veikalokalo.

## Veitikina
Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** (14/15 Epereli 1452 – 2 e rawa ni 1519) e dua na Itali polymath ni Renaissance ka ra dau taleitaka e vuqa na lomanibai. O koya e dua na tamata e dau vakatokai me dua vei ira na dauboroboro cecere duadua ena veigauna kece sara, ka vola o Rafaele, Michelangelo, iwasewase na Renaissance vakatolu.
Sasamaki mamaca

Na **sasamaki mamaca** e dua na ivalavala ni sasamaki me baleta na isulu kei na cakaisulu ena kena vakayagataki e dua na wainimate solvent ka sega tale ni wai.
Se cava ga na yacana, na sasamaki mamaca e sega ni dua na "ka mamaca"; na isulu sa suasua ena wai solvent. Tetrachloroethylene (perchloroethylene), sa ikoya na kaci ni cakacaka "perc", sai koya na kena levu duadua e vakayagataki solvent. Na kena solvents na kena trichloroethane kei yalo petroleum.
E vuqa na fibers vakatamata e rawa ni savai ena wai ia e so na synthetics (k.v. viscose, lyocell, modal, cupro) vakayacori na vakaca ena wai ka dodonu me vakasavasavataki.
Savasava (samaki)

Na **savasava** e vakaibalebaletaki ki na kena sa na rawa na isulu kei na cakaisulu tale eso. Na iwalewale savasava e dau vakayacori ena dua na rumu me baleta na inaki oqori; ena dua na vale ni tamata yadua e vakatokai me dua na rumu savasava.
Barasi

Na **barasi** e dua na iyaya ni cakacaka vata kei na bristles, bai se so tale na filament. E okati kina e dua na sala se vanua e rawa ni filaments kina na toka vata ena dua na vakatauvatani se perpendicular, ka vakatau tiko ki na ivakarau me na barasi kina na tara ena kena vakayagataki. Na itukutuku ni barasi kei na filament sa digitaki me vorata na kama ni kena vakayagataki, me vaka na veivakatarabetaki e dauveivakacacani wainimate, katakata se abrasion. E dau vakayagataki me baleta na sasamaki, irairai ulumu, tuva, droini, kei levu ni inaki. Oqo e dua vei ira na iyaragi bibi ka versatile me vakayagataki nikua, kei na kena e rawa ni tiko kina na lewe ni matavuvale ka tu kina e vica na daseni na varieties.
Vokete

Na **vokete** e vaka e dua na waqakuta, vakadodonu cylinder se dresuki koni se na kena lomanibai, ka tadola yani ki na dua na delana, ka semati ki na dua na semicircular ka vakatokai kina na bail.
E dua na vokete e dau dolavi ena dua na koniteina. Me kena veibasai, e dua na vokete e rawa ni tiko kina e dua na isogo ka dua na koniteina vakauyaya. Ena kena vakayagataki wasoma, e dau vakayagataki e rua na vosa me veivakacegui.
Bilo

Na **bilo** e dua na koniteina e dola toka e dau vakayagataki me waini kina na sovaraka se gunu; e rawa talega ni vakayagataki me maroroi kina na sovaraka (k.v., dovu, valawa, kakana).
Mug

Na **mug** e dua na mataqali bilo e vakayagataki tiko me baleta na gunu gunu katakata, me vaka na kofi, jokeliti katakata, supu, se ti. Na Mug e dau taura e dua na iwiliwili levu ni yavavala mai na so tale na bilo. Sa vakakina, e dua na mug e tu e rauta ni 8-12 na waini onisi (350 ml) ni wai.
Seramika

Na **seramika** e dua vei ira na veimataqali dredre, ramusu, vorata na katakata, kei kaukauwa-vakacaca vakarautaka caka ena kena buli ka qai vakama e dua na ka sega ni vakayago, sega ni kaukamea vakarautaka, me vaka na qele, ena dua na katakata cecere. Na ivakaraitaki matau eso e bilo qele, lase, biriki.

Na seramika taumada e cakava na tamata e biriki qele vakamai e vakayagataki me tara kina na bai ni vale kei so tale na isema. Na veika tale eso ni bulibuli iyaya me vaka na kuro, waqa, vase kei matakau era caka mai na qele, se vakataki koya se veiwaki vata kei na so tale na vakarautaka me vaka na silica, vakaukauwataki ena sintering ena bukawaqa. E muri, era a bilo na seramiki ka vakamai me buli kina na malumu, rokataki ni veivanua, vakalailaitaka na porosity ena kena vakayagataki na bilo, amorphous seramiki ni veivakabulabulataki ena dela ni veivakabulabulataki ni seramika ni karisitala. Seramika ena gauna oqo e okati kina na iyaya ni vale, cakacaka, kei na iyaya ni tara vale, vakakina e dua na veimataqali iyaya e vakatorocaketaki me vakayagataki ena idinia ni seramika toso ki liu, me vaka na semiconductor.

## Veitikina
Biriki

Na **biriki** e tara e dua na iyaya ni kena vakayagataki na lalaga, na veisalatu kei veika eso tale ena tara vale. Na ivakarau ni vosa biriki e qele ki na dua na tabanilotu e tiko kina e dua na iwasewase, ia sa vakayagataki tiko oqo me tukuni kina na veitabana retequla e bulia na qele ni kau, nuku, lime, se na vakarautaka ni biriki. E rawa ni vakaduavatataki vata na buloko ena kena vakayagataki na biriki, kabita se ena veisemati vinaka ira.

Na biriki vakamai e dua vei ira na iyaya ni taravale balavu duadua ka kaukauwa duadua, ena so na gauna e vakatokai me vatu buli, ka sa vakayagataki mai na 4000 BCE Na biriki vakamamacataki ena cagi, ka kilai talega me sosobiriki, e tiko na kena itukutuku makawa cake mai na biriki vakamai, ka tiko kina e dua na ikuri ni ka ni dua na veivauci vakamisini me vaka na co madu.
Lase

Na **lase** e dua na itukutuku taile ka dau vakayacori ena ivola ivakatakata, ka oka kina na kaolin, ena dua kiln ki na draki ki na 1,200 kei na 1,400 °C (2,200 kei 2,600 °F). Na yaloqaqa, kaukauwa, kei na translucence ni lase, o ira na wekana ena dua tale na mataqali tuli kuro, a yaco me ga mai na vitrification kei tauyavutaki ni mineral mullite ena loma ni yago mai na draki levu oqo.
Iloilo

Na **iloilo** sa sega ni oo-kesi, ka mamare vakawasoma toiora kaukauwa, sa tete sara tiko vakalevu cakacakataki, gacagacataki, kei na vakayagataki ni iukuuku ena, me vaka beka oqo, katubaleka matanivale, teveli ituvatuva, optic, kei na optoelectronics. E iloilo ni vakawasoma na kena tauyavutaki mai vei totolo vakatao (bokoca) ena kena vakawaicalataka fomu; eso iloilo me vaka na ulunivanua iloilo sa yaco ga mai oqo. Na tamata kilai levu duadua, ka kila na qase duadua, mataqali ni buli iyaya iloilo e "idqanisili iloilo" yavutaki ena kemikale vakavuna silica (silicon dokosoko, se mata), na kena ivakarau taumada ni nuku. sota-lase iloilo, e tiko kina wavoliti 70% silica, akaude ni veiwase 90% ni buli iyaya iloilo. Na ibalebale *iloilo*, ena kena vakayagataki raraba, e vakavuqa ni dau vakatokai tu ga me baleta na mataqali iyaya vakaoqo, e dina ga ni silica-saumi iloilo ka vakavuqa ni tu na veiyauqaqa gadrevi eso me baleta na kena vakayagataki ena tekinolaji ni veitaratara ni gauna oqo. Eso na iyaya, me vaka na gunu iloilo se matailoilo, sa dau caka vakararaba mai vei silicate-yavutaki iloilo me ra kacivi walega ena yaca ni veika vakayago.

Ena vuku ni kena sa tu vakarawarawataki ki na dua ga buila, iloilo sa dau vakayagataki me baleti waqa: beseni, toa, tavaya, saqa se gunu iloilo. Ena kena levu duadua kaukauwa fomu, sa vakayagataki talega me pepabibi ni mapolo. E rawa ni rokataki na iloilo ena kena vakuri na masima se boroi ka tabaki ena dua na ka saqata enamel, ka mua yani ki na kena dau vakayagataki ena iloilo rokataki katubaleka na eso tale na cakacakaniliga iloilo iyaya.
Katoniiyaya

Na **katoniiyaya** e dua na kato ni kena tuvai, kauta, ka taqomaka na iyaya ni cakacaka ni kena itaukei. E rawa ni ra vakayagataki me ra veisau, dua na qitotalei se DIY, kei nodra lewena e duidui ena nona itovo qaseqase na kena itaukei.
Basikete

Na **Basikete** sai koya e dua na koniteina e caka mai na kaukauwa kakaseresere, oka kina na kena sega ni vakaiyalayala, bitu, rattan, kaukamea se ulumu, ka dau vaka me sa dau vaka na kena dau tara na ligana. E rawa ni ubi se uncap.
Beseni

Na **beseni** e dua na dari se koniteina e dau vakayagataki ena kena vakarautaki ka qaravi na kakana. Na loma ni dua na beseni e itovonibula na kena vaka e dua na mokimokiti isala, kei na batina kei na kena e bucini e dua na sega ni rawai imoimoi. Oqo ena vakavuna me baulu vakabibi na kena vakayacori na waini ka sereka na kakana, me vaka ga na kena sa yaco tiko na lewe ni beseni ena kena e vakaitikotiko ga ena kena kaukauwa e bibi. Na tautuba ni dua na beseni e dau vakavolivoliti tu ga ia e rawa ni dua ga na kena ibulibuli, oka kina na retequla.

Na levu ni beseni e rawa ni caka ena dua ga na kakana ki levu beseni, me vakataka na vacu beseni se kakana draurau beseni, era dau vakayagataki vakawasoma me tauri se tobu sivia e dua na iwase ni kakana. E tiko e so na veibasa ni beseni, bilo, kei peleti. Na veigitubu lalai sara, me vaka na ti bilo, e dau vakatokai me bilo, ka dau vakatokai na peleti mai na tobu titobu me dau vakatokai na bilo lailai.

Ena vuqa na mataqali iyaya tudei sai koya na mataqali iyaya kilai levu duadua e vakayagataki me baleta na qaravi kei na kana kakana. E dau vakayagataki talega na dausiga lalai kilai vakaivola me vakarautaki kina na ti kei gunu daugunu. Ena ra itovo vakavanua na peleti se bilo ena ra era dau vakayagataki vakalevu.
Covulaca

Na **covulaca** e dua na kolomu ni vakailesilesi totolo ni cegu ka sa dau veisotari kei na dela ni vuravura kei na dua na cumulonimbus o, ena kena ituvaki e sega ni tiko kina, na kena yaco e dua na cumulus o.

Covulaca yaco mai ena vuqa na ibulibuli kei na duidui, ka ra dau laurai wasoma ena loma ni dua na condensation funnel na mai na kena vakayacori e dua na cumulonimbus, kei na o ni vakailesilesi benu kei kuvu ni soso. E vuqa na covulaca ni cagi totolo lailai sobu mai na 110 na maile ena dua na auwa (180 na km/h), me baleta na 250 ni yava (80 m), kei na veilakoyaki ena vica na maile (e vica vata na kilomita) ni bera na veivala.
Saikoloni

Ena **[[meteololoji]]**, e dua na **saikoloni** sa lelevu cegu levu e veisau wavolita e dua na lomadonu kaukauwa ni lailai veivakasaurarataki ni macawalala. Veibasai kei na kaloko ena Vualiku Hemisfera kei na kaloko ena Ceva Hemisfera me vaka e raici mai cake (veibasai kei na dua antisaikoloni). Na saikoloni e vakatakilakilataki ena cagi e curu yani ki loma ka veisautaka e dua na vanua e veivakasaurarataki lailai. Na ivakarau ni veivakasaurarataki lailai duadua sai koya na vuvuce ni polar kei saikoloni ni vinaka katakata ni ivakarau levu duadua (na ivakarau ni sinoptik). Katakata-utona saikoloni vaka na saikoloni katakata kei saikoloni katakata lailai e tiko talega ena loma ni ivakatagedegede ni sinoptik. Na mesosaikoloni, covulaca, kei na tevoro kuvu era davo tu ena loma ni veimama lalai. E laurai tale ga na saikoloni ena veimatanitu tani, me vakataki Aceni, Jupita, kei Nepituni. Cyclogenesis sai koya na iwalewale ni kena buli kei na kena vakalevutaki na saikoloni. Na saikoloni vinaka katakata e tekivu me vaka na ua ena veivanua lelevu ni veibasai ni katakata ena lomadonu ni latitude ka vakatokai na vanua valeniwai. Na veivanua oqo era konitaraki ka bulia na mua ni draki muailiu ni sa sogo ka vakalevutaki na veiciciyaki ni saikoloni. E muri ena nodra bula, na saikoloni ni vinaka katakata sogota ni sa vakacacana na cegu batabata na cegu katakata ka yaco me ivakarau ni uto batabata. Na sala ni dua na cagilaba e dusimaki ena loma ni kena bula ni 2 ki na 6 siga ena kena drodro mai na katakata lailai jeti drodro.

Na draki muailiu ni e vakatakilakilataka na iyalayala ni rua na cagi levu e duidui na kena katakata, kolumaca, kei rawa ni vude, ka ra semati vata kei na kena e kilai levu duadua meteololoji vakasakiti. Na mua batabata kaukauwa e dau vakaraitaka na veitiki lalai ni cava kurukuru kei draki ca, ka rawa ena so na gauna me liutaki mai na laini ni veitalia se laini mamaca. Na mua vakaoqo e buli ena tokalau ni vanua ni veisoliyaki ka dau toso mai na ra ki tokalau; na mua katakata e buli ena tokalau ni lomadonu ni saikoloni ka dau liutaki mai na taubi ni uca kei kabukabu. Na mua katakata e toso kinaduru ni bera na saikoloni sala. Na mua ni sogota e buli ena gauna ni bula ni saikoloni volekata na saikoloni lomadonu ka dau vakavolivolita na cava lomadonu.
Vula

:→ Vula (setilaiti)
E dua na **vula** na kena gauna, vakayagataki ena kaleda, ka sa tu sara ga ena dua na gauna balavu me baleta na kena toso na vula; vula kei na vula cognates. Na vakasama dodonu a tubu ena ituvatuva ni vula; ena veivula (lunation|lunations) e synodic vula ka iotioti ni 29.53 na siga. Mai na vakekeli tally ivesukau, dauvakadidike sa tiko kina na cakacakataka ni ra sa wilika na tamata na siga me baleta na ituvatuva ni vula o Paleolithic ni se yabaki Synodic na vula, ka yavutaki ena isoso gauna ni vula kei na kena rokovi na laini ni matanisiga e vuravura, era se yavutaki tikoga ena vuqa na kaleda nikua, ka vakayagataki me ra wasea na yabaki.
Vula (setilaiti)

Na **vula** (ivakatakarakara: ) o  maliwalala e dua na yago ka itutu na vuravura me vaka ga na kena vakayago setilaiti. Sa ikoya na ika lima ni setilaiti levu duadua ena ivakarau Solar, kei na kena e levu duadua vei ira na veivuravurataki setilaite na wekana ki na levu ni vuravura e itutu (kena lalai). Na vula na, ni oti na Io nei Jupiter, na ikarua ni densest ni setilaiti ena ivakarau Solar ena kedra maliwa o ira era sa kilai tu densities.
Maliwalala

Na **maliwalala** e dua na vakadidike ka na vulica na iyaya vakasilesitieli kei vakasakiti. E vakayagataka na fika, fisiki, kei na kemisitiri me vakamacalataki kina na nodrau itekitekivu kei na ibulibuli. Na iyaya ni kauwai e oka kina na veivuravura, vula, kalokalo, nebulae, vunilagi, kei kometa.

Na maliwalala e dua vei ira na vakadidike vakatamata. Na Momani taumada ni itukutuku volai a vakayacori kina e dua na vakadidike methodical ni lomalagi ena bogi. Oqo era oka kina na Babylonian, Kirisi, Idia, Ijipita, Nubians, Iranian, Jaina, Maya, kei na vuqa na indigenous ena gauna makawa ni Amerika. Ena veigauna e liu, na maliwalala e oka kina na o me vaka na astrometry, lomanibai vakasaqaqara silesitieli, vakarokorokotaki maliwalala, kei na kena vakayacori na kaleda. Na maliwalala ni sigaoqo, e dau cavuti wasoma me tautauvata kei na maliwalalafisiki.
Vatutalei

Na **vatutalei** e dua na tiki ni minerale karisitala ka, ni sa musuki se vakalivalivataki, e vakayagataki me caka kina na vatutalei iukuuku se so tale na iukuuku. Eso na vatu (me vaka na lapis lazuli, opal, kei obsidian) kei na so na gauna na veika bulabula ka sega ni koula (me vaka na amber, jeti, kei mataniciva talei) e rawa ni vakayagataki talega me baleta na vatutalei ka sa dau vakasamataki kina me vatu talei talega.

E kunei e vuravura raraba, na bisinisi ni vatu talei rokataki (i.e. e dua na ka tale eso mai na daimani) sa vakadeitaki tiko ena gauna oqo ena US $ 1.55 bilioni me vaka na 2023 ka sa vakarautaki me tubu tikoga ki na dua na isau ni $ 4.46 bilioni ena 2033.

## Veitikina
Na vosa Viti Idia

**Na Vosa Viti Idia** e dua na ivosavosa Idia Aryan ka sa vosa tiko ena 313,000 Idia e Viti.
Na vosa oqo e sa colloquial sara ga, ka kerei kina e vuqa na vosa ni Vosa Viti kei Vosa Vakavalagi. Na kena semati tiko ki na nona Na vosa Hidi na ivakatagedegede ni Idia e tautauvata kei na kena ena ceva kei Vosa Vakaboa kei Vosa Holadi.
Matanisiga

Na **Matanisiga** (ivakatakarakara: ) na kalokalo ena valenivolavola ni ivakarau ni Matanisiga. E voleka ni dua na tiki ni palasima katakata vinaka duadua, ena veitaratara e loma ka dau iyaubula e dua na makeneta vauna ena dua na cakacaka dinamo. Sa ikoya na ivurevure bibi duadua ni igu ni bula e Vuravura. Na kena diamita e rauta ni 1,390,000 kilomita (864,000 mi), se 109 gauna e vuravura, kei na kena na sa baleta na gauna ni 330,000 e vuravura. E tukuni tiko me baleta na 99.86% ni levu taucoko ni na ena ivakarau ni matanisiga. Rauta tolu na vulatolu ni na ni matanisiga mai na haidirojeni (~ 73%); na kena vo e tiko e cake iliumi (~ 25%), vata kei na levunika lalai ni vavaku, oka kina na okosijeni, kaboni, neoni, kei ironi.
Lomalagi

Na **lomalagi** sai koya na veika kecega e koto e dela ni vuravura, oka kina na draki kei tautuba sita.
 
Ena loma ni maliwalala, sa vakatokai talega kina na lomalagi me vanua vakasilesitieli. Oqo e dua na vuravura veivakasama, centre e vuravura, ka lako mai kina na matanisiga, kalokalo, veivuravura kei vula. Na vuravura vakasilesitieli e wasei vakaivolatabu ki na veivanua digitaki ka vakatokai na matakalokalo. 

E vakavuqa, na vosa mai lomalagi e vakayagataki veivosaki me vaka na irairai ni rai mai na dela i vuravura; Ia, na ibalebale kei na vakayagataki e rawa ni duidui.  Na e daudidigo ena dela i vuravura sa rawa ni raica e dua na tiki lailai ni lomalagi, ka vaka me dome, ka kilai talega me beseni ni lomalagi, cavilaki ena siga ka sega ena bogi. Ena so na gauna, me vaka na kena veivosakitaki na draki, na lomalagi e vakaibalebaletaki ga ki na vavaku lailai, ka levu cake na tiki ni atmosphere. 

Ena rarama matanisiga, sa rairai mai na lomalagi me karakarawa ni cegu vakasava na rarama karakarawa mai na damudamu. Ena bogi, sa rairai mai na lomalagi me dua na butobuto ka sega ni spangle ena kalokalo. Ena siga, na matanisiga, kei na so na gauna na vula, e rawa ni raici mai lomalagi vakavo ga na kabu mai vei o. Ena bogi o lomalagi, na vula, veivuravura, kei na kalokalo e rawa ni laurai vakakina e lomalagi. Eso na phenomena era raica e lomalagi sai koya na o, drodrolagi, kei aurora. 

Na yaseyase kei vanua mamaca e rawa talega ni laurai mai lomalagi. vuka, lalai, waqavuka, kei kite ni vuka e lomalagi. Ena vuku ni itaviqaravi vakatamata, smog ena siga kei na cina dukadukali ena bogi sa dau laurai vakavuqa ni sivia na veikoro lelevu.

## Veitikina
Ivakatakata

Ena **fika**, e dua na **ivakatakata** e dua na itukutuku ka vakadeitaka o kina na tautauvata e rua na ivakatakata.

Na kena wali e dua na ivakatakata e okati kina na kena vakatulewataki na kena vakadeitaki na veika e dau vakayacori ena tautauvata dina. Era dau vakatokai talega na dau veiveisau kei na yavunibula ni kena tawakilai na tautauvata e vakatokai na iwali ni ivakatakata. E rua tiko na mataqali ivakatakata: tuvaki kei vakailavaki ivakatakata. E dua na ivakatakilakila e dina me baleta na kedra yaga kece na kena dau veiveisau. Na ivakatakata vakailavaki e sa dina walega ena vuku ni veika e dau veiveisau.
Cakacaka

Na **cakacaka** e veimaliwai vata kei na rua na ilawalawa, ka dau yavutaki ena dua na konitaraki ka saumi kina na cakacaka, ena vanua e dua kina na soqo ni Corporation, me baleta na kena tubu, sega ni baleta na ivakarau ni bula, dauveitaqomaki se bisinisi tale eso sai koya na itaukei ni cakacaka, se dua tale na tamata cakacaka.
Integer

Na **integer** e dua na naba e rawa ni volai ka sega ni fractional taqomaka. Me kena ivakaraitaki, 21, 4, 0, ki −2048 sa integer, tiko 9.75, 9.75, 5 1/2, ki √2 sega ni.
Vosa parokaramu

E dua na **vosa parokaramu** e dua na ivosavosa ni, ka ratou lewena kina e dua na idusidusi e dau vakavuna na veimataqali output. Era dau vakayagataki na vosa ni parokaramu ena kompiuta parokaramu ni me tekivutaki kina na algorithm.
Cakacaka (fika)

Ena **[[fika]]**, na **cakacaka** mai na seti **' ki na seti **' lesi ki na veika yadua ni **' dua sara ga veika ni **'. Na seti **' e kacivi na [[vanua ni cakacaka]] kei na seti **' e kacivi na codomain ni na cakacaka.

Cakacaka e a taumada na kena vakasamataki na sala e vakatau kina e dua na levu duidui ena dua tale na levu. Kena ivakaraitaki, na itutu ni dua na veivuravura e dua *cakacaka* ni gauna. Ena itukutuku makawa, na vakasama e vakamacalataki ena sega ni vakaiyalayala vakasama ena icavacava ni ika 17 senitiuri, ka, me yacova na ika 19 ni senijiuri, na cakacaka e vakasamataki e duidui (oya, e tiko vei ira e dua na ivakatagedegede cecere ni kena dau vakayacori). Na nanuma ni dua na cakacaka a vakalawataki ena icavacava ni ika 19 senitiuri ena ivakarau ni seti icavacava, ka oqo e vakalevutaka sara vakalevu na kena rawa ni vakayagataki na vakasama.

## Veitikina
Isulu

Na **isulu** (tamata) e vakaibalebaletaki ruarua ki na isulu dina e dau daramaki mai vua e dua, ka vakakina ena sala ni isulusulu ka oqo na veika oqo kei na so tale na ka e vakaraitaka na irairai taudaku ni dua na tamata.
Dauvakadidike

Na **dauvakadidike** sai koya e dua e liutaka na vakasaqara ena vakadidike me kila kina na vakadidike veikabula.

Ena gauna makawa kilai levu, e sega ni dua na analog makawa dina ni dua na dauvakadidike ni gauna oqo. Ia, era vakaitavi na daufilosofi ena vuli vakafilosofi ni veika buli e vakatokai na filosofi veikabula, e dua na ivakavuvuli taumada ni vakadidike veikabula. Dina ga ni o Thales (c. 624–545 BC) e rawa ni tukuni ni imatai ni dauvakadidike me vakamacalataka na sala e rawa ni laurai kina na veika e yaco ena lomalagi me vaka na ka vakayago, sega ni dodonu me vakavuna na kalou, ia e se qai vakayagataki wasoma ga ena ika19 senitiuri na vosa *dauvakadidike* ni oti na kena buli mai na dauvakadidike lotu, daufilosofi, kei dauvolaitukutuku  ni vakadidike o William Whewell ena 1833.
Pseudovakadidike

Na **Pseudovakadidike** e okati kina na itukutuku, vakabauta, se ivakarau e dau soli vei ira na vakadidike kei na factual ia era sa veicalati tiko ena iwalewale vakadidike.
STEM

**[[Vakadidike|Vakasaenisi]], [[Tekinolaji]], [[Idinia]] kei [[Fika]]** (**STEM**), e dua na vosa e vakayagataki ki na ilawalawa oqo vuli bula vakaivakarau. Na vosa oqo e dau vakayagataki ena gauna e dau vosa kina na lawatu vuli kei   lewenivuli ena koronivuli me vakatorocaketaki kina na veisisivi ena vakadidike kei vakatorocaketaki ni tekinolaji. E sa ibalebale na vakatorocaketaki ni tamata cakacaka, na kauwai ni tataqomaki kei na lawatu tawa vanua vakailoa.

## STEM ena Marama
O ira na marama era 47% na tamata cakacaka e Amerika, ka vakayacora na 24% ni veicakacaka e baleta na VU-ni-ka. Era vakayacora na marama e UK na ika 13 ni cakacaka veisemati eso (2014). Era na cakacaka vata na marama e Amerika kei ira na Turaga ena nodra vuli se ni tikobulabula ka sega na lomanibai ni TOLOI kei na nodra itokani. 

E raitio vakatau na tagane se yalewa ena vanua ni vuli. Me vaka oqo, mai na Duavata Iurope ena 2012 na marama era bulia na 47.3% na kena levu, 51% ni vakasaenisi ni veimaliwai, bisinisi kei na lawa, 42% ni vakasaenisi, fika kei na kompiutataki, 28% na idinia, buli iyaya kei na kena tara, kei na 59% of PhD taurivola ena tiko bulabula kei na welefea.
Amerika

E a ratou lewena **Amerika** na taucoko ni vanua ena vualiku kei ceva Amerika. Era sa qai cakava vata e vuqa na vanua ena ra kei vuravura ka ratou lewena na vuravura vou.
Vualiku Amerika

Na **Vualiku Amerika** e dua na vanua ka toka vakatabakidua ena Vualiku Vuravura ka voleka ki na veika kece ena loma ni Ra kei Vuravura. E dau vakasamataki ira talega eso me dua na subvauna ni Amerika. Sa kedrau ki na vualiku kei Wasa Dreniwaicevata, ki na tokalau ena Wasa Atalanitika, ki na ra kei na ceva mai na Wasa Pasifika, kei cevaicake mai na Ceva Amerika kei Wasawasa Caribbean.
Ceva Amerika

Na **Ceva Amerika** e dua na vanua ena ra kei vuravura, e vakavuqa ena ceva kei vuravura, kei na dua na tikina lailai sara ena vualiku kei vuravura. Ena rawa talega ni vakasamataki e dua na subvanua ni Amerika, sai koya na kena saravi tiko ena veiyasana ni Vosa vaka-Sipeni kei Vosa Potukali ni Amerika.
Matanitu Cokovata o Amerika

Na **Matanitu Cokovata o Amerika**, e dua na vanua e okati kina e 50 na kena ikarua, e lima na ivakarau ni lewai koya e yasana, kei na veika tale eso. Ena 3.8 millioni na maile, e a ikatolu tiko ni vuravura se na ikava ni matanitu levu o Amerika mai na vanua taucoko ka vakalailai lalai mai na vanua taucoko o Iurope ka tiko kina e sivia e 327 millioni na tamata. Na Turaga e Washington, D.C, kei na siti levu duadua e New York Siti. E vuqa na matanitu e tiko mai na vualiku kei Amerika kei Mexico. Oqo e dua na matanitu sa tauyavutaki tu vakalevu, ena veika cecere duadua ni vuravura mai na ga GDP kei na ikarua ni vanua levu duadua e PPP, me baleta na kena e rauta ni dua na vulatolu ni vuravura raraba GDP. Na Amerika sa ikoya na vakacuruma levu duadua ni vuravura kei na ikarua ni vakavanuatani levu ni iyaya, ena kena yaga.  O ira na kena iwiliwili e 4 na% ni vuravura taucoko, ia e taura tu o Amerika na ika 31% ni iyau levu e vuravura, na kena wasei na iyau levu duadua e tiko ena dua na vanua.

## Demography

## Siti
*Chicago
*Niu Yoka Siti
*Los Angeles
*San Francisco
*Washington, D.C.
Waiwai boroya

Na **waiwai boroya** sa ikoya e dua na boroya vakamamacataka vakamalua ka tu kina na kila veika ni pigment rube toka ena dua na vakamamacataka waiwai ni ena dua na kena, na linseed waiwai.
Boroya

Na boroya pigmented e dua na waini, liquefiable, se mastic ivukivuki ni, ni oti na nona kerekere ki na dua na substrate e dua na vakavavakutaka tudei iyaloyalo , ka ra saumaki mai ki na dua na iyaloyalo kaukauwa. E dau vakayagataki wasoma me veitaqomaki, roka, se vakarautaka na texture ki na iyaya. E rawa ni caka se voli e vuqa na roka — kei na vuqa na mataqali duidui, me vaka na akiriliki se synthetic. E dau maroroi, volitaki, ka vakayagataki na kena wai, ia e levu sara na ka e mamaca ki na dua na ka kaukauwa.
Droini

Na **droini** sa ikoya na ivakarau ni kena vakayagataki na rokataki, pigment, roka se dua tale na ka e rawa ni yaco ki na dua na yasana kaukauwa. Na kena levu e dau vakayagataki wasoma ki na kena barasi, ia na vakaiyayataka tale eso, me vaka na isele, sipaji, kei barasicegu, e rawa ni vakayagataki. Na iotioti ni cakacaka sa vakatokai talega me droini.
Sara

Na sara e dua na kalasi duidui ni organic veiwaki e lipophilic, malleable ka voleka ni ambient draki. Era oka kina na alkanes cecere kei na uro, ka tiko kina na vakawaicalataka veitikina e cake me baleta na 40 °C (104 °F), vakawaicalataka me soli kina na vavaku waini. Na sara e insoluble ena wai ia soluble ena organic, segapolar solvent. Na sara vakayago ni mataqali duidui e tea vakayacori ena kau kei manumanu ka yaco ena petroleum.