Toa

Na **toa** (*Gallus gallus domesticus*) e dua na vakavaletaki species lalai ni toa veikauloa damudamu (*Gallus gallus*), taumada ena Cevaicake Esia. E a susugi taumada ena rauta ni 8,000 yabaki sa oti ka sa dua vei ira na manumanu susugi vakalevu duadua ka raraba e vuravura. Na toa era maroroi taumada me baleta na nodra lewe kei yaloka, e dina ga ni ra maroroi talega me vaka na gone toko.

Na **rooster** se **cock** ena Vosa vakavalagi e dua na vosa me baleta e dua na vuka tagane qase, kei na dua na tagane gone e rawa ni vakatokai me **hen**, e dua na luve ni toa e rawa ni vakatokai me luve ni **chick**, Ena Vosa vaka-Viti, era kaciva ga na yacadra vakatagane ena imatau, na gone vuka e rawa ni vakatokai **luve** se **luvena**.

Me vaka ni 2023, na iwiliwili ni toa e vuravura raraba e sivia na 26.5 bilioni, e sivia na 50 bilioni na manumanu vuka era buli ena veiyabaki me laukana. Na veimataqali manumanu vakatabakidua me vaka na toa leve kei toa vakaluveni era sa vakatorocaketaki me baleta na lewe ni manumanu kei na yaloka, vakatautauvata. Na toa e susugi me vakaluveni e rawa ni vakasucuma e sivia na 300 yaloka ena dua na yabaki. Na toa era manumanu ni veimaliwai kei na vosataki vereverea kei na itovo, ka vakaraitaki ena italanoa vakavanua, lotu, kei na ivola ena vuqa na veivanua. Na nodra bibi vakailavo e vakavuna me ra dua na tiki bibi ni veisusu ni manumanu e vuravura raraba.

## Bioloji raraba
Na toa era vuka lelevu sara, era dau cakacaka ena siga. E roka damudamu na yagona, e sega ni vulavula na yavana ena levu na mataqali manumanu, e lekaleka tale ga na tabana. E rawa ni toa veikauloa vuka ni veikau, ia na toa ni vale kei na nodra vuka masela e rui bibi me rawa kina vei ira mera vuka vakayawa mai na dua na vanua lekaleka. Na levu kei roka e duidui sara vakalevu ena maliwa ni veimataqali. Luve ni manumanu vou era sucu vou mai na veimataqali ni gauna oqo kei na ivotavota e tautauvata na kena bibi, rauta ni 37 g (1.3 oz). Na veimataqali ni gauna oqo e tubu totolo sara; ena ika 35 ni siga e dua na toa lewe ni Ross 708 ena rawa ni bibi 1.8 kg (4.0 lb) me vaka na kena saqati na 1.05 kg (2.3 lb) ni dua na toa ni ivotavota ni yabaki vata ga.

Na matua toa qase ni ruarua vakatagane e tiko e dua na vakalewe crest ni manumanu ena ulu e vakatokai na toadela, kei veitiki ni kulidra e tautauri tu ena yasana ruarua ena ruku ni gusudra e vakatokai na wattle; na kovuti kei wattle e dau laurai vakalevu cake vei ira na tagane. Eso na mataqali manumanu e tiko kina e dua na veisau e vakavuna na ikuri ni vuti ni manumanu ena ruku ni mata, e solia na irairai ni dua na drauniulu.

Na toa era kania na ka kecega. Ena veikau, era dau qaqia na qele mera vaqara kina na sorenikau, manumanu lalai, kei na manumanu lelevu me vaka na lago, gata lalai, kei na luve ni kalavo. E rawa ni bula e dua na toa me 5–10 yabaki, vakatau ena mataqali. Na toa makawa duadua e kilai e vuravura e bula me 16 yabaki.

Na toa era dauveimaliwai, era bula ena qelenivuaka, ra qai vakasucuma na yaloka qai susugi ira na luvedra ena veimaliwai. Na toa yadua e lewai ira na tani, ka tauyavutaka e dua na ituvatuva ni tokini; na tamata kaukauwa era dau vakaliuca na kena rawati na kakana kei na vanua ni sova. Na toa tagane e dau cici ka vakayagataka na nodra qaqalo ena veivala. Na toa e rawa ni veivakacacani ka vakamatea e dua na manumanu malumalumu se sega ni kenadau, me vaka e dua na fokisi gone. Era sa nanumi taumada na toa me ra dau vakarautaka na kakana, ia na nodra kila, yalokatakata, kei veimaliwai e vakatauvatani kei ira na vuka kei manumanu susu tale eso.

Na tagi ni dua na tagane e dua na kaci rogolevu ka so na gauna e kaukauwa, e veiqaravi me ivakatakilakila ni vanua vei ira na tagane tale eso, kei kena saumi na veivakacacani vakasauri ena loma ni nodra vanua. Era dau tagi vakadomoilevu na toa yalewa ni oti na nodra vakaluveni ra yaloka qai kacivi ira na luvena. E duidui na nodra kaci na toa me vakaraitaka ni sa voleka mai e dua na manumanu dauvakacaca mai na cagi se ena qele.

## Vakaluveni kei bula-veisau
Me tekivutaki na veimaliwai, eso na toa tagane era na danisi ena dua na maliwalala wavolita se volekata e dua na toa yalewa (e dua na danisi maliwalala), ka dau vakalailaitaka sobu na tabana ka voleka duadua ki na toa yalewa. Na danisi e vakavuna e dua na isau ena toa yalewa kei gauna e sauma kina na nona kaci, na toa e rawa ni vodoka na toa yelewa ka tomana tikoga na veiwatini. Na veiwatini e dau okati kina e dua na veitarataravi ni nona torova na tagane na yalewa ka vakayacora e dua na vakaraitaki ni waltzing. Ke sega ni ciqoma na yalewa, ena cici tani; ke sega, ena tekiduru, qai vodo na tagane, e butuka na yavana ruarua ena dakuna. Ni oti na veimoceri na tagane e cakava e dua na vakaraitaki ni iqaqalo-beca.

Na veisautaki ni sperm e yaco ena veitaratara ni klokala ena kedrau maliwa na tagane kei yalewa, ena dua na iwalewale e kilai me "kisi ni cloacal". Me vakataki ira ga na manumanu vuka raraba, vakatuburi e lewa e dua na ivakarau ni neuroendokrini, na Gonadotropin-Release Hormone-I na uto ena hipotalamu. Ena vanua ki na ivakarau ni vakasucu vakataki koya, na veivakasucumi me vaka na estrojini, progesteroni, gonatopini (Homoni ni lute kei homoni ni veivakauqeti) e tekivuna ka maroroya na veisau ni matua ni veiyacovi. Vakatuburi e lutu sobu ena yabaki ni bula, e nanumi ni baleta na lutu sobu ni GnRH-I-N.

Era dau saga na toa yalewa mera vakadavori ena sova e sa tiko kina na yaloka qai so na gauna era dau tosoya na yaloka mai na sova voleka ina nodra. E vakayagataka gona e dua na qelenivuaka e vica ga na vanua e vinakata, me kua ni duidui na nodra sova na  vuka yadua. Ena ituvaki ni bula, e levu na  vuka era dau davo ga me yacova ni sa oti e dua na embraya; era qai vakasucuma kece na yaloka. Oqo e vakatokai me "lako vakaloloma". E dabe toka na toa yelewa ena sova, e dau vuka se dau vuka ena veitaqomaki ke vakaleqai. E sega ni dau biuta na sova me yacova ni sa vakasucu na yaloka.

Na yaloka ni toa mai na vanua cecere ni Tibeti e tiko kina na veisau vakatabakidua ni yago ka vakavuna e dua na iwiliwili cecere ni vakasucu ena vanua e lailai kina na okosijeni. Ni sa biu na yaloka ena dua na veikabula lailai na kasi, na toa embryo mai na veimataqali oqo e vakaraitaka e levu cake sara na hemoglobini mai na manumanu mai na veimataqali toa tale eso. Na hemoglobini oqo e levu cake na kena veiwekani kei na okosijeni, e rawarawa cake kina na kena vesuki na okosijeni.

Na toa yaloka vakaluveni e dau sucu ena icavacava ni gauna ni vakasucu, rauta ni 21 siga; na luvenimanumanu e vakayagataka na nona yaloka bati me curu tani mai na kena ibulibuli. Era dau tiko ga na toa yalewa ena sova me rauta ni rua na siga ni oti na nodra sucu na imatai ni gone; ena gauna oqo era kana kina na luvenimanumanu vou ena nodra dau gunuva na taga dromodromo e loma. E dau yadrava na luvena na toa yalewa qai vakasucumi ira mera katakata. E liutaki ira ki na kakana kei na wai ka kacivi ira ki na kakana. Era dau tabaka na luvena muria ena toa yalewa ka qai muri koya tikoga. E tomana tiko ga na nona qaravi rau me yacova ni rau sa vica vata na macawa.

## Mate

Na toa e rawarawa ruarua vei ira na parasite me vaka mite, kei na mate e vakavuna na pathojini me vaka na beketiria kei virus. Na parasite na *[[Dermanyssus gallinae]]* e kania na dra, e vakavuna na cudru kei na vakalailaitaki ni buli ni yaloka, ka cakacaka me vaka e dua na vekita ni mate ni beketiria me vaka na salmonellosis kei spirochaetosis. Na mate ni manumanu somidi e oka kina na matetaka ni vuka.

## Veitikina