open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vakasama (ivakavuvuli)

Na **vakasama** se **ivakavuvuli**, era sa vakamacalataki tu veivakasama vakasama se nanuma raraba ka yaco ena vakasama, ena vosa, se nanuma. Era sa kila tu ni sa ka bibi sara na buloko ni vale ni nanuma ena vakabauta. Era na vakayacora e dua na itavi bibi ena ituvaki ni veicokocokoti. Me vaka, ni ra vulica na ivakavuvuli oqo e vica na veivakadodonu, me vakataka vosaniivosaqaqa, saikolaji, ena filosofi, Ia na ivakarau ni bula oqo era taleitaka na kei kei na vale saikolajitaki ni vakasama, kei na sala era dau biu vata kina me ra dau nanuma na kei niyatuvosa. Na vulici ni ivakavuvuli e sa dua na kuliawaqa bibi ni idromudromu veivakasapelitaki e vakatokai me vakadidike vakadinadina.
Marama

Na **marama** sa ikoya e dua na tamata yalewa. Na marama e dau vosa ni marama uabula; goneyalewa sa ikoya na vosa me baleta na gone se itabagone.

Sa vakakina, e dua na marama e tiko e na rua X chromosomes ka rawa ni bukete ka solia na sucu mai na yagodra me yacova na menopause. E veitiki na yalewa, me vaka e kilai tani mai vua na tagane veitiki, ka okati kina na fallopian ilumu, ovaries, uterus, vulva, lomada, Skene ni adrenali, Bartholin ni pituiteri. E vure na yalewa rabailevu ga mai na tagane, na isulutaga era sa rabailevu sara, ka ra sa sega ni dau yagodra irairai matadra na kena vo na yalewa kei na so tale na Turaga. Na kena vakatautauvata, era sa lekaleka ka sega ni bulicaki na yalewa mai vei ira na tamata.
Vosanicuru

Na **vosanicuru**, sega soti vosa: **yacovuni**, e dua na ivakatakilakila vuni, ka dau tu kina na matanivola, e dau vakayagataki me vakadeitaki kina na ivakatakilakila ni kena vakayagataki. 

## Veitikina
Tagane (tamata)

Na **tagane** e vakavuqa ni dau vosa e dua ena uabula tagane tamata. Gonetagane e dau vosa tudei ni tamata ni bera na uabularawa, me baleta e dua na gone tagane se itabagone.

Me vakataka ga e dua tale na tagane vakasucuna, e dua na tamata genome e rawata na X chromosome mai vei tinana kei koya Y chromosome mai vei tamana. Na tagane katonigone e dau vakavurea na iwiliwili levu ni androgen kei na kena levu estrogen mai vua e dua na yalewa fetus. Na duidui oqo ena kedra iwiliwili na wekana yalewa steroid e sa nodra itavi sara ga na physiolvaki na duidui ka ra dau veidutaitaka kina na tamata mai vei ira na marama. Ena gauna ni yagodra, omoni na inaki yavalata androgen na kena tubu ena vakatorocaketaki ni ikarua ituvaki veiyacovi, sa solibula vakalevu na duidui ena kedrau maliwa na vakayalewa. Ia, e tiko eso na leqa e cake me baleti ira eso ivakadewa-vakatagane ena inter-vakayalewa tagane.
Nabavuni

Ena gauna ni veitaratara kei itukutuku iwalewale, na **nabavuni** e dua na ivakarau ni lawa ki na itukutuku ni saumaki mai — me vaka e dua na ivola, vosa, rorogo, iyaloyalo, se lomasoli — ki na dua tale na fomu se ivakaraitaki, ena dau vakalekalekataki se vuni e dua na ka, me baleta na veitaratara ena dua jenala na veitaratara kakaburaki se mamaroroi ena dua na mamaroroi vakarauta. Na ivakaraitaki taumada sai koya na bulia ni vosa, ka rawa kina vua e dua na tamata, ena vosa, me tukuna na veika era raica, rogoca, vakila, se vakasamataka vei ira na tani. Ia na vosa ena yalana na sala ni veitaratara ki na yawa ni domo e rawa ni kauta, ka yalana na ivavakoso vei ira era tiko ena gauna e tukuni tiko kina na vosa. Na bulia ni volavola, o ya na vosa ni vosa e cavuti tiko ena vakaiyaloyalo ivakatakarakara, ka dau soli kina na veivosaki ena vanua loma kei gauna.

Na iwalewale ni kena **envunivaki** na itukutuku ni saumaki mai e dua na ivurevure me ivakatakarakara ni veitaratara se mamaroroi. Na **devunivaki** sai koya na kena veibasai, saumaki na ivakatakilakila ni vosavuni ena dua na fomu e kila o koya e ciqoma.
Gusunivosa

Na **gusunivosa** na tabana ni fisiki e salavata kei na vulici ni vakamisini ua ena kasi, waini, ka tobu oka kina na ulutaga me vaka na sautaninini, rorogo, ultrarorogo ka infrarorogo. Na kena vakayagataki na acoustics e sa tiko sara ga ena ituvaki ni iSoqosoqo ni bula ena gauna oqo vata kei na kena sa kilai vinaka tu na audio kei lewai ni rorogo gugumatua.

Rocoga e dua vei ira na sala bibi duadua ni kena vakabulai na manumanu e vuravura, kei na vosa sai koya e dua vei ira na ivakarau tudei ni veivakatorocaketaki vakatamata kei na itovo vakavanua. O koya gona, na vakadidike ni gusunivosa yani e vuqa na facets ni tamata veivukei, ivakatagi, vuniwai, droini, iyaya ni tabaivola, ivalu na cake. Sa vakakina, na manumanu e species me vaka na manumanu dau lagasere kei na boto na kena serevuta vakayagataka rorogo kei na e dua na tiki bibi ni tikovata butobuto se vakatakilakilataka na yasana.
Katakata tokitaki

**Katakata tokitaki** sa dua na ivakarau ni bula vakaivakarau vutinisipi katakata idinia ka ra kauwai kina na itabatamata, vakayagataka, saumaki mai, kei na veisau ni vutinisipi katakata igu (katakata) ena ivakarau vakayago. Na veisau katakata e ivakatagedegedetaki ki na veimataqali gacagaca, me vaka na vutinisipi katakata conduction, vutinisipi convection, vutinisipi mataqalirarama, ka tokitaki ni igu ena veituvatuva veisau. Sa nanuma talega o idinia na na ni duidui wainimate species, rau e batabata se katakata, me rawata katakata tokitaki. Ena gauna ni gacagaca oqo e tu kina eso na ivakarau ni bula, era dau yaco ga ena ivakarau vata ga.

Vutinisipi mataqalirarama yaco mai ena dua na lala se dua ga mamare vakarauta (tobu, waiwai, se kasi). Sa ikoya na vu ni kaukauwa me baleta na photon ena electromagnetic ua ka liutaki ena lawa vata ga.

## Veitikina
Katakata

Ena **[[thermodinamika]]**, na **katakata** sa ikoya na igu me tokitaki se mai na ivakarau ni thermodinamika ena vuku ni dua na duidui ni katakata ena yasa ni iyalayala. Na ivakarau ni thermodinamika cakacaka sega ni *tiko kina* ni katakata.

E dua na ivakaraitaki ni vakayagataki vakamatanitu vs. sega ni vakamatanitu e rawa ni rawati mai na iyaloyalo dodonu, ena kena na kau kaukamea e dua "vakadewataka katakata" mai na kena icavacava katakata ki na kena icavacava batabata, ia kevaka e vakasamataki na kau kaukamea me dua na ivakarau thermodinamika, sa qai vakatokai na igu e drodro tiko ena kau kaukamea me igu e loma, sega ni katakata. Na katakata kau kaukamea talega e vakadewataka tiko na katakata ki na kena wavolita, e dua na itukutuku dodonu me baleta ruarua na ibalebale kaukauwa kei vakaloloma ni *katakata*. E dua tale na ivakaraitaki ni kena vakayagataki vakaveitalia na vosa *iwiliwili ni katakata*, vakayagataki dina ga ni fisiki e vakamacalataka na katakata me vaka na veisautaki igu. E dodonu cake, e *igu ni katakata* oya *tiko kina* ena ivakarau se yago, me vaka e maroroi tu ena maikorosikopu diqiri ni galala ni ivakarau ni yavavala.

Na katakata e dua na igu ena laveta ki na se mai na dua na ivakarau thermodinamika, ena dua na iwalewale e okati kina na ivakarau ni toso ni atomi maikorosikopu se na veika e veiganiti kei na makrosikopi.Na ivakatakilakila vakamacala oqo e sega ni okati kina na veisau ni kaukauwa ena cakacaka ni thermodinamika se laveta levu. Vakamacalataki vakalevu, na katakata e oka ena dua na iwalewale na duidui igu e loma ena maliwa ni iotioti kei na itekitekivu ni ituvaki ni dua na ivakarau, kei na kena kau laivi na cakacaka e vakayacori ena iwalewale. oqo na kena buli na imatai ni lawa ni thermodinamika.

Na vakarautaki ni kaukauwa e vakadewataki me vaka na katakata e vakatokai na calorimetry, vakayacori ena kena vakarautaki na kena revurevu ena ituvaki ni veimaliwai ni yago. Kena ivakaraitaki, na katakata e rawa ni vakarautaki ena levu ni aisi e waicala, se ena veisau ni katakata ni dua na yago ena vanua wavolita na ivakarau.

Ena Ivakarau ni iuniti ni Veimatanitu (International System of Units, SI) na iuniti ni veivakarautaki me baleta na katakata, me vaka e dua na ivakarau ni igu, sa ikoya na jouli (J).

## Veitikina
Totolo ni rarama

Na **totolo ni rarama** ena lala, tukuna wasoma , e na raraba vakayago tudei bibi ena vuqa na vanua ni fisiki. Na kena yaga e vakamacalataki me 299792458 mita ikarua ni (e rauta ni 300000 km/s (186000 mi/s ). E matata baleta na veidinadinati ena veiyasai vuravura e sa vakamacalataki tiko ni sa ru metre na ilakolako ena rarama ena lala ena gauna ni gauna ni  sekodi. According to digitaki vakaveimaliwaitaki,  sa na yalani toka ga kina na totolo ni kena rawa ni yaco na veika kei na itukutuku veilakoyaki. E dina ga ni totolo sara na kena rawa ni yaco oqo ena rarama, sa kena totolo talega na veika kece tubululuqa tikitiki kei na vanua perturbation veilakoyaki ena lala, oka kina electromagnetic vutinisipi mataqalirarama ka lomalagi ua. Kila veika na ilakolako kei na ua ena  se cava ga na kena toso na ivurevure se na inertial na tiki ni e e daudidigo. Tikitiki ena nonsaiva vo tubu rawa ni goleva , Ia ena sega ni rawa ni yacova. Ena ni digitaki raraba kei na tikitiki,  veiwekani na loma kei gauna, ka na basika talega ena equation kilai levu ni tubu–igu vakatawani .

## Veitikina
Totolo

Ena vuku ni dinamika kei kinematika, na **totolo** e dua na ka e bibi kina na magnitude ni kena itutu; sa yaco kina me scalar iwiliwili e. Na **ivakatautauvata totolo** e dua na iyaya ena gauna ni gauna na vakayawa na ilakolako e tiko ena iyaya e wasea na kena dede oni na lekaleka; na totolo ni makeneta sa ikoya na yalana ni totolo ni kena dede na gauna ni lekaleka saiva na kena iwalewale.

Na totolo e lomaivakarau na kena yawa ena kena gauna donu. Na SI tabanilotu na totolo ni kena metre na kena ikarua, ia na tabanilotu e levu duadua ni kena totolo ena vakayagataki e veisiga sa ikoya na Amerika kilometre ena dua na auwa se, vei keimami kei na Matanitu cokovata, maile ena dua na auwa. Me baleta na ilakolako ni cagi kei na sotia digitaki ni ibuki e e dau vakayagataki wasoma.

## Veitikina
Lutu Galala'

***"Lutu Galala'"*** (***Free Fallin***) na dolavi ni sala mai na Tom Petty ni imatai domodua ivolamaroroi, *[[Tudel Vula Katakata]]* (*Full Moon Fever*) (1989). Na sere a vola o lalai kei nona itokani ni volavola me baleta na ivolamaroroi, Jeff Lynne, kei na kena itukutuku Lynne ena veitokoni solo kei na besi qita. A vola na duo ka vola ena rua na siga, na imatai ni sere sa vakacavari *Tudel Vula Katakata*.
Tudel Vula Katakata

***Tudel Vula Katakata*** (***Full Moon Fever***) na imatai domodua ni valeniyaloyalo yavala ivolamaroroi ena Tom Petty, vagalalataki ena Epereli 24, 1989, ena MCA Records. E kena ibalebale na nodra cau na lewe ni nona ilawalawa Heartbreakers, kilaika Mike Campbell, vakadina Jeff Lynne, Roy Orbison (ka a mate ni bera na kena vagalalataki), ka George Harrison, Petty's ilawalawaivesu ena Traveling Wilburys. e melevolavola o koya ga veitaratara na lalai kei Lynne, ka a veivakarisekete talega ena ivolamaroroi.
Tom Petty

**Tom Petty** (Okotova 20, 1950 – Okotova 2, 2017) o ya e dua na daulagasere ni Amerika dauvolasere, multi-dauiyaiya, volatukutuku ni veivakarisekete, kei na dauvakaraitaki ena. Sai koya na liutaka daulagasere ni Tom Petty kei na Heartbreakers, tauyavutaki ena 1976. A liutaki ira taumada na ilawalawa o ivesu Mudcrutch, ka dua talega na lewe ni lotu sa bera 1980s kaukaualevu ilawalawa na Traveling Wilburys.
Gong

Na **gong** e Tokalau ena Tokalauceva Esla Sere na iyaya ni percussion e taura na fomu ni dua na rauni ni kaukamea ka sa tarai kina e dua na mallet.
Banjo

Na **banjo** e va, lima, se ono iyaya ni wa ena dua na mebareni lailai, dodoka tu e dua na qara ena dua na itutu ni resonator. Na mebareni e dau rauni, ka dau caka na palasitika, se na manumanu ena so na gauna. Na fomu taumada ni iyaya a vakayacora o Aferika kai Amerika e Amerika, Tauri mai na vata vaka-Aferika iyaya cakacaka. Na banjo dau veimaliwai vakawasoma kei ira ivakatagi ni mamarau ka vauna ivakatagi. Banjo e rawa talega ni vakayagataki ena so na vatu sere. Levu na vatu ilawalawa, me vakataka The Eagles, Led Zeppelin, ka The Allman Brothers, sa vakayagataka na banjo ni lima na wa ena so na nodra sere.
Api

Na **api** e iyaya ni wa oqori e dua na iwiliwili ni yadua wa cici ena dua na tutuni ki na kena rorogopapa; sa wa na covia laivi ena iqaqalo ni liga.
Lute

Na **lute** e covia laivi iyaya ni wa ena dua na domo (dua na vosacataka o se unvosacataka) kei na dua na viribaititaki ni tola qara, ka dau vakayacori ena dua na qara ni rorogo se na dolavi ni yago. Vakabibi, na vosa "lute" e dau vakaibalebaletaka e dua na iyaya ni vakatagi mai na matavuvale ni lute ni Iurope ka ra a vakauqeti vakataki ira mai na lute ni Idia lekaleka-domo e Gandhara ka yaco me liutaka na matavuvale ni lute ni Islam, na Sino-Japani kei na lute ni Iurope. Na vosa e vakaibalebaletaka talega raraba ki na dua na iyaya ni vakatagi ni dali e tiko kina na dali e cici ena dua na waqavuka e tautauvata kei teveli rorogo (ena ivakarau ni Hornbostel-Sachs).
Lali (percussion)

Na **lali** e vakadodonu tarai idiophone sara iyaya ni percussion. E levu na lali e tu kina na kena ibulibuli e dua na bilo tola ni gauna e tarai vibrates kina e dua na vakabesebese kaukauwa cake, vata kei na kena bucini e dua na vinaka resonator. Na vakabesebese e rawa ni caka mai na dua na loma "clapper" se "uvula", e dua na o taudaku ituki, se — ena lali lailai — mai na dua na kau ka a vakau ena loma ni yagodra na lali.
Ukulele

Na **ukulele** (/ˌjuːkəˈleɪli/ YOO-kə-LAY-lee; mai Vosa Awai: ʻukulele [ˈʔukuˈlɛlɛ], e rauta ni OO-koo-LEH-leh) na e Awai iyaya ni wa, na mataqali qita ni iyaya ni cakacaka. E dau vakayagataka ni va nylon wa.

Na lehonitai ukulele e dau semati wasoma ena ivakatagi mai Awai ena vanua e roughly vakadewataka kina na "lade kutu", e rairai baleta na kena toso na iqaqalo ni liga ni misini.
Masi

**Masi** (**tapa**) e dua na kuliisulu a vakayacori ena yanuyanu ni Wasa Pasifika, Taumada ena Toga, Samoa ena Viti, Ia ni sa vuravura sara ga Niue, Cook Yanuyanu, Futuna, Solomon Yanuyanu, Java, Niusiladi, Vanuatu, Papua Niukini ena Awai (Evei e vakatokai kina kapa). E dua Varanise Polinisia it e voleka ni seyavu, vakavo ga ena so na veikoro ena Marquesas.
File:PNG Turtle Tapa Cloth QM r.jpg|Na masi oqo a vakayacori e Papua Niukini. Na masi e rawa ni caka mai na kuli e loma ni pepa mulomulo se madreivuanikau na vunikau.
File:Wedding Tapa (Gatu Vakaviti) LACMA M.2010.160.jpg|Vakamau masi
File:Habit en Tapia (2).jpg|Tamata e daramaki masi
File:Taparub.jpg|Marama ena Toga tiko masi
File:Siapo mamanu (tapa cloth) - Google Art Project.jpg|Siapo mamanu masi
File:Fijian royal tapa cloth, 19th century, Neiman Marcus Collection.JPG|Viti masi
Waqa ni dauveivoli

Na **waqa ni dauveivoli** e dua na waiqaseqase e kauti kako se tiko kina na pasidia ni kena isau. Oqo e veibasai ki na itovo qaseqase marau, ka dau vakayagataki me baleta na gauna ni lasa ni tamata yadua, kei na waqa  ni mataivaluiwai, ka dau vakayagataki ena inaki ni mataivalu.
Waqa (dauveivoli)

Na **waqa** e dua na waqa ni dauveivoli e dau vakayagataki me kauta pasidia, ka so na gauna ni lori kei na kako, ena loma ni dua na yago e wai. E dua na waqa pasidia ka levu na kena yawa, me vaka e Venice, Itali, e dau vakatokai ena so na gauna me wai basi se wai tekisi.
Na waqa e dua na tiki ni ivakarau ni bula kauti raraba ena vuqa na siti kei na yanuyanu, e rawa ni solia na vakawawa na veitikina ena dua na isau turaga levu ka lailai sobu mai na kena ena wavu se qara. E rawa ni vakatokai talega na waqa me baleta na ituvaki levu cake (me vaka na balavu ni vanua ena loma ni wai me vaka e Wasawasa Mediterraneanna wai ni waqa, vakabibi ke ra kauta tiko na lori.
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** (Vosa Vakajaina: 秦始皇; vakaidina: 'Imatai Empera ni Qin', 18 Feperueri 259 BC – 10 Sepiteba 210 BC) sa ikoya na kena tauyavu na Qin matavuvale vakatui ka sa imatai ni empera ni dua na duavata Jaina. A sucu o koya Ying Zheng (嬴政) se Zhao Zheng (趙政), e dua na ravou ni ituvaki ni Qin. Sa yaco me Zheng, na Tui ni Qin (秦王政) ni sa tinikatolu o koya, sa qai imatai ni empera o Jaina ena gauna e 38 na Qin kina ni sa vakadrukai ira kece Ivaluvaki Ituvaki ka vakaduavatataki ira na tamata kecega e Jaina ena 221 BC. Ka sega ni maroroya na itutu ni "tui" (王) colata na veika sa oti Shang ka Zhou iliuliu, e vakatulewa me vaka na Imatai Empera (始皇帝) ni na Qin matavuvale vakatui mai 221 BC ki 210 BC. Nona itutu vakatekivuna ulutaga ni bula "empera" (皇帝), me vaka sa vakaraitaka ena nona vakayagataka na vosa "Imatai",ena tomana tikoga na nodra colati mai vei ira na iliuliu ni Vakajaina ena rua na meliniumi e tarava.

Ena gauna ni nona veiliutaki, sa turaganivalu sara vakalevu na levu ni Vakajaina ituvaki: Vunautaki ceva ni Chu vakuri vakadua na Yue vanua ni Hunan ka Guangdong ki na itovo vakavanua ni ilakolako ni Jaina; Vunautaki ena Iusutu Esia vakadrukai Ordos Isivi mai na nomad Xiongnu, e dina ga ni na vakavuna na nodra veicokovatavaki ena gauna Modu Chanyu.

A cakacaka talega o Qin Shi Huang ena nona veiqaravi Li Si ki na me levu ni veika vakailavo kei na veika vakapolitiki veisau a saga o ena standardization ni vuravura taumada sa oti Makawa Vakajaina ituvaki.E dau traditionally o koya me  vakatabuya ka kama e vuqa na ivola kei na tamata vuku vakamatei, e dina ni dua na vakadidike voleka ni peresitedi na akaude ni lomalomarua.  Na nona cakacaka e vuravura raraba e okati kina na unification ni vanua ni bula duidui ki na dua na Levu Lalaga ni Jaina kei na dua na ivakarau ni gaunisala ni vakaitamera vou, ka vakakina na tawaitaga mausoleum yadravi na bula-tawaitaga Terracotta Mataivalu. A vakatulewa me yacova na nona mate ena 210 BC ena ikava ni nona sarasara ena Tokalau Jaina.
Kioa

**Kioa** e dua na yanuyanu ena Viti, na outlier me Vanua Levu, e dua vei ira na yanuyanu e rua nei Viti. Ka toka veibasai Buca Taba, Kioa a voli ena dewavanua mai na Vaitupu kwajalein ena Tuvalu,o ira era lako mai na 1947 kei na 1983.

E dina ga ni levu na kena levu, Vaitupua yaco me vutucoqa ena 1940 vakacaca ni ra sa biuvanua tiko e dua na iwiliwili ni matavuvale me ra vakaitikotiko e Kioa yanuyanu.  Ena mua ni Ivalu levu II,  Neli Lifuka curu ki na iyaya ena kena kumuni na ilavo me voli Kioa. Taumada e 37 na tamata era biuvanua mai Vaitupu me ra vakaitikotiko e yanuyanu o Kioa; ena loma ni tini na yabaki, era a muria e sivia ni 235 na tamata.  Ena 1956, a lewena na itikotiko raraba ni Kioa o Neli Lifuka ka yaco me jemeni ni kena matabose.

Na Kioa e dua vei ira na rua na yanuyanu e Viti lewena ena veitikotiko migrant mai na Yatu Pasivika, na kena ikarua Rabi, talega ena Vanua Levu Ilawalawa kei na itikotiko ki na dua na noda Banaban itikotiko. Ena itekivu ni 2005, a nanuma na matanitu Viti me rau sa laki bula taucoko kina na Kioa kei Rabi dauyanuyanu. Me vaka ni ituvuka e dua na sasaga balavu ni naturalization, a vakayacori e dua na soqo ni soqoni ena 15 Tiseba 2005 Tiseba me ra solia kina e 566 sitivikiti ni kena lewenivanua na yanuyanu kei ira na nodra kawa (eso vei ira ena gauna oqo mai Viti), ka meda ira ki na rawarawa kei na veivuke raraba ni vakakoro veivakatorocaketaki. A liutaki na soqo oqo mai vei Kebineti Italatala Josefa Vosanibola kei Ratu Naiqama Lalabalavu, ko koya talega na *[[Tui Cakau]]*, se dua na cecere turaga niCakaudrove, ka okati kina na yanuyanu o Kioa.

Lalabalavu kacivi ena Kioa dauyanuyanu me ra doka na nodra ivakatakilakila ka susuga cake ka taqomaka na nodra ivakarau ni bula.

E dina ni tiki ni Cakaudrove Yasana, na yanuyanu e tiko kina na ivakatagedegede ni vakayadua kei yagona sa veiqaravi tiko, na Kioa Yanuyanu Matabose, e dina ni Viti Kebineti sa lewa ena ika 15 Janueri 2006 me semati vata kei na Rabi Yanuyanu Matabose.

Na ituvaki ni yanuyanu e yaga ki na kena bibi raraba me vaka e dusimaki tu ena Viti Biodiversity Iwalewale kei Ituvatuva Cakacaka.

## Veitikina
Vakayakavi

Na **vakayakavi** e dau vakaibalebaletaki ki na veika sa tu ena vuqa na ituvaki ni itovo ni bula e levu ka levu duadua na vakarauwai ena siga, ka vuqa na vakara kei era kania na yakavi. Taumada na kakana levu duadua e vakayagataki me laukana kina siglevu, ka kacivi vakayakavi, Ena nodra ra kei itovo vakavanua, vakauasivi ena kedra maliwa na matatimi, a biuvanua sara vakamalua ena siga taucoko ni 16th ki  ika 19 senijiuri.  Vakabibi ena so na gauna e dau vakayagataki me dua na kakana ena sigalevu se ena veiyakavi lailai ni gauna digitaki, me vaka na vakayakavi ni Siganisucu. Era dau vaqori tu e veigauna na tamata ena draki me ra kania na kakana levu ena yakavi, ni sa lutu na ivakarau.
## Veitikina
Garfield

**Garfield** e Amerika komiki tikinipepa a bulia o Jim Davis. Na kena tabaki taumada me vakataki Jon ena 1976, ka matanitu rabailevu ivunau mai 1978 me Garfield, ena veigauna kece e dau yaco kina na bula ni ivakarau ni itutu, Garfield na pusi; O Jon Arbuckle, na kena itaukei tamata; kei Odie, na koli.
Ivakatagi iyaya

Na **ivakatagi iyaya** e dua na iyaya ni gacagaca se vakamatautaki me caka kina na ivakatagi rorogo. Ena ivakavuvuli, na ivakaraitaki cava ga e kauta mai na rorogo e rawa ni vakasamataki kina e dua na iyaya ni vakatagi — ena kena inaki ga sa yaco kina me iyaya ni vakatagi na iyaya. Na itukutuku ni iyaya ni vakatagi me baleta na kena itekitekivu ni itovo vakatamata. Sa rawa me vakayagataki na iyaya ni vakatagi ni sere me baleta na makawa, me vaka e dua na ulumatua me baleta na kena rawati na toso ni vakasaqaqara, se dua na lali ena dua na soqoni vakalotu. Na itovo vakavanua a tara na ivukivuki kei na vakayacori ni irorogo ni veivakamarautaki. Vakaidewadewa iyaya ni ivakatagi ena veikalawa ni veisau ivolakerekere kei tekinolaji.

Ivakatagi iyaya vakatorocaketaki na vakataki ena vuqa na veiyasana lewena ni vuravura. Ia, na veitaratara vei ira na Momani e vakavuna na totolo kei na kena vakamatautaki e levu sara na iyaya ena veivanua vakayawa mai na kena itekitekivu. Mai na Veiyabaki Loma, a vakayacori na iyaya mai Mesopotamia e maritime Cevatokalau Esia, ka tabaka o Vakaurope na iyaya eso ni cakacaka na mai na Vualiku Aferika. Na veivakatorocaketaki e Amerika a yaco ena dua na berabera, ia na ivakarau ni vanua ni vualiku, e loma, kei na Ceva Amerika e wasea na iyaya ni vakatagi.

Ivakatagi iyaya vakalasitaki sa ikoya e dua na veivakadodonutaki ena kena dodonu, ka vuqa na Vakalasitaki sa vakayagataki oti ena veiyabaki sa oti. E rawa ni ivakatagedegedetaki na iyaya ena kedra iwiliwili, nodra ivukivuki na nodra iyaya, nodra itavi, nodra ilesilesi, kei na so tale. Ia, na kena iwalewale e vuli wasoma, Hornbostel-Sachs, e vakayagataka na sala e dau yaco kina na rorogo. Na vuli ni kena vulici na iyaya ni ivakatagi e vakatokai me organology.
Tabua

Na **tabua** e masiraki kei bati ni dua na watina tavuto oqori e dua na itukutuku bibi ni itovo vakavanua e Vakaviti e dua na isoqosoqo. Era a soli ivakarau vei ira na isolisoli ni veisorovaki sesevusevu, ka sa bibi sara na nodra veivosaki na ikei toroga. Era na bulu na tamata mate ena nodra tabua, na ivalu clubs kei ira na watidra kidomoki, me vukei ira ena otibula. E tukuni taumada ni ra sega sara tu ga ni saumi, e rawa walega mai na baravivaki tavuto s kei na veisau mai na nomutaki Toga (ena vanua e tiko kina na kena ivakarau ni tekivutaki), ia ena gauna sa kilai kina na makete ena loma ni ika ika 19 senijiuri ni ra kei na vakamatavulo era a curuma na makete. Na veisau oqo a vakavuna na kena vakatorocaketaki na Iurope e dua na cakacakaniliga ni scrimshaw.

Nikua na tabua e dua ga na itukutuku bibi ena bula vakaviti. Era sega ni volitaki ia era vakavuvale veisolitaki vakawasoma me vaka na iloloma ni vakamau, siganisucu, kei na veibulu. Sa dau vakayagataki vakalevu na Tabua ena kacivaki me vaka e dua na veivakabauti na ivakatakarakara se yaca, me kena ivakaraitaki Viti Airways e tiko vua e dua na ni tabua na kena e baleti ira na tikidua ena dua na kalasi Tabua ni kalasi bisinisi. Era dau ivakatakilakila talega ena Viti 20 sede tikina. Na vagalalataki ni Tabua mai Viti e taqomaki sara vakalevu, ena 225 vakauta ena dua na yabaki , kei na kena ituvaki mai na Veiqaravi Viti ni cakacaka, na tabacakacaka ni vanua o Viti ni yasana, kei na CITES e gadrevi, me vaka ni ra vakalawa ruarua me vaka e dua na enrerevaki species kei na dua na cakacaka vakavanua. Ni sa vaka o ya, sa na rawa ni levu na kena isau ena $500.

## Veitikina

## Taudaku isema
*[Tabua in the collection of the [Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa]]
Vatulele

**Vatulele** e dua na 32 yanuyanu korala ka kacabote kilomita (20 maile) ena ceva kei Viti Levu, na yanuyanu levu duadua e Viti. Ka toka ena 18.50° Ceva kei 177.63° tokalau kei Vatulele e tiko e dua na vanua ni 32 kilomita (12 maile). Na kena na levu duadua e 320 na mita (1,050 fute).
Nukulau

**Nukulau** e dua na islet lailai e wili ki Viti. Sa voleka sara yani ki Suva, na toroturuga e tiko kina o Viti, ka koto e tini na kilomita ki na ra. Oqo e dua na yanuyanu vutuniyau ena itukutuku makawa, ka sa mai na gauna bibi e dua na itavi ena demographic kei na veika vakapolitiki ena loma ni 160 yabaki sa oti.
Joseph Haydn

**Franz Joseph Haydn** (31 Maji 1732 - 31 Me 1809) a daunivucu tiko o Vaka-austria na gauna ni e. A iyaya ena vakatorocaketaki ni loqi donui ivakatagi me vaka na piano trio. Na nona cau ki na ivakatagi fomu sa dau rawata na vakatokai "Tamada ni na Mataivakatagi" kei "Tama ni na Wa Quartet".

Haydn vakayagataka e levu sara na nona cakacaka me vaka e dua na dauvakatagi ni valenilotu me baleta na vutuniyau Esterházy matavuvale ena nodra itikotiko yawa. Me yacova na tiki ni nona bula e muri, oqo e tu duadua mai na daunivucu kei na ivakarau tale eso ni ivakatagi me vaka a cakava o koya, ena nona biuta, "ka vakasaurarataki me yaco taumada". Ia e vakalevutaki na nona sere ni ivakatagi, kei na levu ni nona cakacaka e dau marautaka na nona vulica e Iurope.

O koya e dua na itokani ka daunivakasala nei Mozart, e dua na qasenivuli mai Beethoven, kei na taci qase duadua e daunivucu na Michael Haydn.

## Veitikina
Qaravatu

Na **Qaravatu** e sega ni dua na ka e tu e loma ni qele, e dua na ka levu me rawa ni curu kina e dua na tamata. Qaravatu dau fomu ena drakivaki ni vatu ka dau dodoka na botoniqele titobu. Na vosa qaravatu e rawa talega ni vagolei ki mai lalai me vaka na wasawasa qaravatu, vatu vakarurugi, kei grotto, dina ga ni tukuna tiko e dua na qaravatu e exogene, kena ibalebale ni sa titobu cake sara mai na kena dolavi, ka sa vaka e dua na vale ni vatu na endogene.
James Cook

**James Cook** (7 Noveba 1728 - 14 Feperueri 1779) e dua na dauvakasaqaqara, daudroini ni mape, ka ovisa ni mataivalu e wai ni Peritania, e rogo ena tolu na nona ilakolako ena maliwa ni 1768 kei 1779 ki na Wasa Pasifika kei Wasa Ceva. E vakacavara na imatai ni nona veilakoyaki voli ena veiyanuyanu lelevu e Niusiladi qai imatai ni kai Iurope kilai me sikova na baravi ena tokalau kei Ositerelia kei Yatu Awai.

A lewena o Cook na mataivalu ni veivoli ni Peritania ni se itabagone ka lewena na Mataivalu ni Tui ena 1755. A veiqaravi ena gauna ni Vitu Yabaki ni Ivalu ka qai vakadikeva ka mapetaka e levu na katuba ki uciwai Saint Lorenisi ena Vakavolivoliti ni Kiubeki. Ena 1760 vakacaca e a mapetaka na baravi kei Niufauniladi ka cakava na veivakasarasarataki vakalomalagi e kea ka kauti koya mai ki na vakasama ni Admirali kei Isoqosoqo ni Tui. Na veivakacaucautaki oqo e yaco ena dua na gauna bibi me baleta na veidusimaki ni vakadidike ni Peritania e vanuatani, ka vakavuna na nona lesi ena 1768 me iliuliu ni HMS Endeavour ena imatai ni tolu na ilakolako ena Pasifika.

Ena veilakoyaki oqo, a soko kina o Cook ena udolu vakaudolu na maile ena veivanua levu e vuravura era se bera ni kilai. E mapetaka na baravi, yanuyanu kei na veika e laurai mai Niu Oladi ki Awai ena Wasa Pasifika ena kena matailalai ka ena dua na ivakatagedegede era sega ni dau mapetaka taumada na dauvakadidike ena Tokalau. E veitaratara kei ira e levu na itaukei qai kerea na veivanua duidui me baleti Peritania. E vakaraitaka e dua na kena cokovata na kila ni soko, kila cecere ni veivakatarogi kei na droini, yaloqaqa vakayago, kei na nona rawa ni liutaki ira na tamata ena ituvaki dredre.

Ena 1779, ena ikarua ni nona veisiko i Awai, a vakamatei ena gauna e yaco kina me veivakacacani e dua na veileti kei ira na itaukei ni Awai. E biuta tu mai o Cook e dua na ivotavota ni kila vakasaenisi kei na vanua ka vakauqeti ira na nona isosomi me yacova sara na ika 20 senitiuri, ka vuqa na ivakananumi e vuravura raraba era sa vakatabui vua. E se veiletitaki tikoga ena nona dau sotava na veivakacacani ena so na gauna kei ira na itaukei ka sa tiko na veileti se rawa ni beitaki me dolava na sala ki na veiliutaki vaka-Peritania kei veivakalolomataki.
Seniwiji

Na **seniwiji** e tiko e dua na kakana ka tiko kina na kakana draudrau, tasiri jisi se kania, biu tu ena loma ni selesele ni madrai, se dua tale na dari me laki dua na koniteina se wilika ena dua tale na mataqali kakana. A tekivu na seniwiji me dua na qaqalo kakana veikauyaki ena ra kei vuravura, ka dina ga ni sa vaka me tu e vuravura raraba.
Kania

Na **kania**, kilai talega **lewe ni manumanu** se **lewenimanumanu** na manumanu vakayago e dau kana me kakana.

Na ga e lewena na wai, protein, kei uro. E sautu droka, ia e dau laukana ga ni oti na saqa kei na matua se cakacakataki ena vuqa na sala. Ena univakatakila na itoki valu se kavuru ena loma ni auwa se ena dua na siga na kena isau mai na tauvimate kei decomposition ena bacteria kei fungi.
E bibi na lewe ni manumanu ena ivakarau ni bula kei na itovo vakavanua, e dina ga ni sega ni na kei na veivakarusai sa vakadeitaka me na kina na veika dredre ni bula vakatamata kei na ituvaki. E vuqa na matalotu era tu kina na lawa me baleta na kakana e rawa se sega ni rawa ni laukana.

Ena lesumai ni taurivaka e vakatarai kina na vakaveicakacaka ni manumanu.  Na tamata vakatamata e vakavuna na nodra vakayagataki na kakana ena kedra iyaya na veivuke ni veivakamateivale.
Nicaragua

**Nicaragua**, ka sa mai tu kina na **Ripabuliki o Nicaragua**, na matanitu levu ena loma ni Iusutu Amerika, iyalayalataki mai Honduras ki na vualikura, na Wasawasa Caribbean ki na tokalau, e Costa Rica ki na ceva, kei na Wasa Pasifika ki na cevara. Managua e sa usutu ni vanua ni bula kei na koroturuga levu duadua ka sa ikatolu talega ni koroturuga e Amerika, e dakuna o Tegucigalpa kei Guatemala Siti. O ira na lewe ni multi-segata era lewe 6 milioni era oka kina na lewe ni indigenous, Iurope, Aferika, kei na mai Esia. Na ivosavosa levu o ya na vosa vaka-Sipeni. Itaukei na yavusa ena Mosquito Baravi era tukuna tiko na nodra vosa kei na vosa Vakavalagi.
Kenada

Na **Kenada** e dua na matanitu ena vualiku kei Vualiku Amerika, na koroturaga mai Otawa. 

## Itukutuku makawa
A yaco o Kenada me matanitu ena 1 Julai, 1867.

## Politiki
Na Ulu ni Matanitu ena gauna oqo e lako mai na Liberal Party.

## Veitikina
Cuba

Na **Cuba**, vakaivola na **Ripabuliki ni Cuba**, e dua na matanitu e okati kina na yanuyanu o Cuba ka vakakina Isla de la Juventud kei na vica na lalai veiyatuyanuyanu. Na Cuba e tiko ena vualiku kei Caribbean ena vanua a soqoni kina na Wasawasa Caribbean, ikeli e Mexico kei na ra kei na Wasa Atalanitika. Oqo na tokalau kei Yucatán Peninsula (lewena ni Mexico), ena ceva kei Amerika kei na Bahamas, na ra kei Haiti kei na vualiku kei Jamaica kei na Yatu Cayman. Na Havana na siti levu ka toroturaga; eso tale na siti lelevu e oka kina o Santiago de Cuba kei Camagüey. Na vanua e Cuba kina e 110,860 na lomanibai kilomita (42,800 sq mi) (109,884 lomanibai kilomita (42,426 sq mi) Ke sega na wai kina). Na yanuyanu o Cuba sai koya na yanuyanu levu duadua e Cuba kei na Caribbean, kei na dua na vanua ni 105,006 lomanibai kilomita (40,543 sq mi), kei na ikarua ni lewelevu ni oti na Hispaniola, ka sivia lewe ni e na 11 milioni.
Fidel Castro

**Fidel Alejandro Castro Ruz** (13 Okosita 1926 – 25 Noveba 2016) o ya e dua na vaka-cuba communist dauveitusaqati daunipolitiki, a Vako-Munisi – Vaka-Lenin kei vaka-cuba dauboletaki. A liutaka na Castro na  Ripabuliki ni Cuba me Imatai Sekeriteri ni Communist Isoqosoqo ni Cuba mai na 1961 me yacova na 2011, na veiqaravi taumada e liu mai na 1959 ki na 1976 ka qai Peresitedi ni Matabose ni Ilawalawa kei Matabose ni Italatala mai na nodra 1976. A veiqaravi talega o Castro vaka-iliuliu ni Cuban dauveitusaqati vakaiyaragitaki. Ena nona itutu ni veiqaravi, sa Cuba yaco kina me dua-isoqosoqo communist, ka sa mai vakayagataki kina na kena cakacaka kei na kena e nationalized tiko na lawa ni socialist ni vanua.
Belo

Na **belo** (*Turdus poliocephalus*) sa dua na vuka ni veikau ena matavuvale belo. E voleka ni 50 na subspecies sa vakamacalataki oti, ranging mai Taiwan, mai na Ceva Esia kei Melanesia, ki Samoa, solibula na duidui levu ena plumage.
Damudamu tuwawa

Na **damudamu tuwawa** e luminous tuwawa kalokalo ni lailai se vakacegu tawavanua (sauta 0.3–8 solar tawavanua (M☉)) ena dua na iwase ni stellar ibulibuli. Na draki e tautuba e ni ka tenuous, ka vakavuna na radius levu kei na ivakarau 5,000 K (4,700 °C; 8,500 °F) se lailai. Na irairai ni damudamu tuwawa sa mai na moli-dromodromo ki damudamu, oka kina na spectral mataqali K kei M, ia tale ga Kalasi S kalokalo e duadua kaboni kalokalo.
Yanuyanu

Na **yanuyanu** se e dua na tiki ni vanua ni konitineni lalai e vakavolivoliti tu ena wai. Na yanuyanu lailai sara me vaka na veivakatovolei ni vanua ena veicakau e rawa ni vakatokai me yanuyanu lailai (islet), skeri (skerry), cay se idola. E dua na yanuyanu ena uciwai se dua na yanuyanu ena drano e rawa me vakatokai me eyot se ait, ka na rawa ni vakatokai me dua na yanuyanu lailai ena baravi me holm. Sedimenti yanuyanu e Ganges Delta era vakatokai chars. Na ilawalawa ni yanuyanu era veiwekani vakaitikotiko se vakaitikotiko, me vaka na Yatu Filipaini, e vakatokai me veiyatuyanuyanu.

E rua tiko na mataqali yanuyanu levu ena wasawasa: konitineni se veiwasa. E tiko talega na buli yanuyanu, ka sa bulia na tamata.

## Na duidui mai na Veivanua
Kiriniladi na yanuyanu levu duadua e vuravura, vata kei na dua na iwasewase ni 2.1 milioni km2, ni tiko o Ositerelia, na vanua lailai e vuravura, e tiko kina e dua na vanua 7.6 milioni km2, ia e sega ni dua na ivakatagedegede e veidutaitaka kina na yanuyanu mai na vanua, se mai yanuyanu lailai. 

E tiko na duidui ni yanuyanu kei na veivanua ena ivakarau ni jioloji.
Sa levu duadua na veivanua vaunamisa vakatabakidua vaunataki veleti; e dina oqo vei Ositerelia, ka dabe ga na kena vaunataki litosfera kei na peleti tektonika (na Vakaositerelia veleti).
Kena veibasai, era sa isema ga ena yanuyanu na wasawasa piza (e.g. Yatu kacabote), se lewena e dua na veleti vaunataki ka lewena e dua na landmass levu; sa vakaoqo na kena Kirinladi, ka dabe ena Vualiku vaka-amerika veleti.

## Veitikina
Madrai tavu

Na **madrai tavu** ivakarau ni madrai ka sa masikuvuitaki ena draki ki na serau katakata. Na masikuvuitaki oqo e vua e dua na Maillard sauvuki, ka vukici kina na ikanakana ni madrai ka cakava me vakabauta ka sa rawarawa kina me vakatetei yani na duauduataki. Na madraitaki e iwalewale ni kena caka na bulagi madrai palatable. Madrai e dau vakamadrai vakayagataka e dua na daumadrai, ia e dau vakayagataki talega na daumadrai lovo. E dina ni levu na mataqali madrai e rawa me madraitaki na kena vakayagataki wasoma na "tikina madrai", me baleta na madrai ka sa tikina tu ka beleti ena volivoli ka rawa ni vulavula, masikuvui, vuqa-meme, kei na so tale.

Madrai tavu e dau kania vakalevu na bata se makirini, kei na vakamikamicataka duaduataki, me vaka na jiamu se jeli. Yasayasani, tuituina yani, me vaka na pinati bata se leveni tauri, sa rawa talega me kilai raraba. Ni sa batataki na madrai tavu, sa rawa talega me qaravi e dua na ivakatagi ki na tuituina veleti, vakauasivi na supu se rourou, se duadua kei na yaloka ni me buli bini ni dua na cina. Na madrai tavu e dua na kakana katalau. Ni selesele na madrai era sa ka bibi sara, ka ra begeli talega na mafini Vakavalagi.
California

O **California** e dua na yasana e Amerika. Ena loma ni 39.5 milioni lewenivanua tiko kina e dua na iwasewase levu ni rauta ni 163,696 na lomanibai maile (423,970 km2), California sa ikoya na populous kei na ikatolu ni vanua levu duadua e Amerika kei na kena katolu. Na itutu koroturaga e Sacramento. Na Levucake Los Angeles Vanua kei na San Francisco Toba Vanua na ikarua ni matanitu kei na ikalima ni lewelevu cakacaka ni vanua, ena 18.7 milioni kei na 9.7 milioni lewenivanua gacagaca. Los Angeles e California ni duadua lewelevu siti, kei na ikarua ni matanitu e lewelevu, ni oti na Niu York Siti. E tiko talega kina na yasayasa lewelevu ni veimatanitu, e Los Angeles Yasayasa, kei na kena yasayasa levu duadua ena vanua o San Bernardino Yasayasa. Na Siti kei Yasayasa ni San Francisco na ikarua ruarua ni matanitu ivakaraitaki ni vanua e lewena kina na siti levu ni oti na Niu York Siti kei na ikalima ni ivakaraitaki lewena, e taudaku ni va vei ira na lima na Niu York Siti borough. 

California ni vakailavo, kei na dua na sara yasana ivoli ni $3.0 trilioni, sai koya na vakailavo ni vanua lalai duadua e vuravura raraba. Na Levucake Los Angeles Vanua kei na San Francisco Toba Vanua na ikarua ni matanitu kei na ikatolu ni duadua e koronivalu vakailavo ($1.3 trilioni and $1.0 trilioni gacagaca me vaka na 2018),ni oti na iwasewase ni Niu York Metropolitan Vanua. Na San Francisco Toba Vanua PSA tu duadua vua na matanitu sara noda ivoli dua na capita ena 2018 ena maliwa ni veivanua lelevu ni lalai, ka sa tiko e vale ki na va na ilawalawa levu duadua ni tamata e tini na kena makete matanivolalevu kei na va na lewe ni cecere duadua e tini.
Florida

O **Florida** na ceva duadua veivolekati yasana ena Amerika. Na ituvaki sa koya ki na ra ni Ikeli ni Mexico, ki na vualiku ra ena Alabama, ki na vualiku ena Georgia, ki na tokalau ena Wasa Atalanitika, kei na ceva ena Qiqo ni Florida. Na yasana koroturaga, Tallahassee, a tauyavutaki me vaka ena 1823 ena ikarua ni soqoni ni yasana matabose. Florida sai koya na ika 22 levu duadua (65,755 sq Mi se 170,300 km2), na ika 3 levu duadua lewelevu (21,000,000+), kei na 8th lelevu lewena (384.3/sq Mi se 148.4/km2) mai na Amerika ituvaki. Jacksonville e na duaudua lelevu municipality ena ituvaki kei na siti levu duadua ena vanua e veivolekati Amerika. Na Miami metropolitan vanua na lelevu cakacaka ni koronivalu vanua o Florida.
Kentucky

**Kentucky** e dua na yasana e toka ena ceva kei Amerika. Kentucky e ka levu duadua na 37th kei na 26th levu duadua e lelevu 50 na Amerika.

Na karakarawaco yasana ena yasa ni vale e loma ni veivale ni kena ituvaki koroturaga, o Frankfort, ka vakakina na kena e rua na siti levu, o e Louisville kei Lexington, e rua ka tiko vata e vale me sivia na 20% ni iwiliwili ni tamata. E wasea o Kentucky na iyalayala kei Illinois, Indiana, kei Ohio ki na vualiku, na Ra Virginia kei Virginia ki na tokalau, Tennessee ki na ceva, kei Misuri ki na ra.

Kentucky e kilai me "Karakarawaco Ituvaki", e dua na yacabuli ka yavutaki ena Kentucky karakarawaco, e dua na species ni co e kunei ena vuqa na kena veico. Kentucky e vale ki na ivakarau duadua ni qaravatu e vuravura, o Mammoth Cave National Park, e dua vei ira na qalova cecere duadua ni tatabaki waisala kei na sala e tiko kina na contiguous Amerika, kei na rua na tamata lelevu e na kena tokalau ena Uciwai Mississippi.
Vada

Na **vada** e dua na iwasewase ni savoury tavuteke kakanamamada mai Idia, a vakayacana talega **wada**, **vade**, **vadai**, **wadeh**, **bara**. Na mataqali vadas duidui e rawa ni vakamacalataki variously me fritter, cutlet, doughnut, se dumpling.
Ohio

**Ohio** e dua na yasana ena tokalau kei Tokalau Vualiku Lomadonu-Tokalau kei Amerika. Mai na 50 yasana, sai koya na 34th levu duadua ena vanua, na ikavitu ni lelevu duadua, kei na ikatini e levu duadua yasai lewena. Na vanua ni bula kei na koro levu duadua e tiko kina na Columbus. O Ohio e koula mai vei Drano Erie ki na vualiku, e Pennsylvania ki na tokalau, na ra kei Virginia ki na ceva tokalau, Kentucky ki na cevara, e Indiana ki na ra, kei Michigan ki na vualikura.

Na yasana oqo e taura na yacana mai na Uciwai Ohio, e kena ibalebale na "vinaka uciwai", "levu uciwai" se "levu uciwai lailai". Wasewaseataki mai na yasana o vualiku, Ohio sa ikoya na ika 17 ni vanua e vakacurumi ki na duavata ena Maji 1, 1803, kei na imatai ena loma ni Vualikura Cakavakalotu. Ohio e kilai taumada ni "Buckmata Yasana" ni oti na Ohio buckmata vunikau, kei Vaka-Ohio era sa kilai talega me "Buckmata". 

A tucake o Ohio mai na lekutu mai Ohio na ra kei Appalachia ena vakoloni ena gauna taucoko ni Vualikura Idia Ivalu mai na vanua o Vualikura Yasana ena veimatanitu taumada, me vaka na imatai ni matanitu ka sega ni rawa ka sega ni vakadonui me vakacurumi ki na duavata, ki na dua na vakoloni iyaya ena kaukauwavale ika ni 20 senijiuri ni bera.
Yanakimadrai

Na **yanakimadrai** sa dua na madrai e bulia na valawa, wai, kei na masima, ka qai tekivu sara me yanaraki na bali. E vuqa na yanakimadrai era vakaleveni, e dina ni so era leveni, me vaka na Pita madrai.

Na yanakimadrai e lako mai na kena e ra milimita ki na vica na senitimita me rawa ni ra kania vakarawarawa ka ra sega ni tikina. E rawa ni ra buli ena dua na lovo, tavuteke ena waiwai katakata, dau na qilaiso koala katakata, saqa ena dua na beseni katakata, tava, comal, se kaukamea itavutavu, ka kania na bulabula se vakaukauwa kei na wadakau me vakayagataki e muri.
Korosani

Na **korosani**  e dua na vakavaranise bata, vakamamaca, viennoiserie dauvavavi ni Vaka-Austria e kena itekitekivu, ka vakatokai na kena itukutuku makawa iukuuku. Na korosani kei na viennoiserie tale eso e caka mai na ilatitaki vakaleveni ibuli taucoko. E bali na ilatitaki ena bata, ka vaqiqica ka lobiki vakavica ena dua na gauna ena veisosomitaki, ka ra qai vaqiqica ena dua na pepa, ena dua na iwalewale ka vakatokai me valagitaki. Na iwalewale e yaco ena dua na ilatitaki, vakamamaca masima, ka tautauvata kei na dua na dokadoka dauvavavi.
Bata

Na **bata** e dua na iyaya loba sucu a caka mai na uro kei protein cakacaka ni sucu se kirimu. Oqo e dua na emulsion tudei ena ivakarau ni rumu, e oka kina na 80% batauro. E dau vakayagataki ena rumu ni ivakarau me tete, waicala vaka condiment, ka vakayagataki me isaluwaki ena vavi, isaluaki, beseni itavuteke, kei na iwalewale tale eso ni vakasaqa.

E dau vakayacori wasoma mai na sucu ni bulumakau, na bata e rawa talega ni manufactured mai na sucu ni vakasucuma tale eso, oka kina na sipi, me, bafalo, kei yak. E caka mai na veivukiyaki sucu se kirimu me tawasei na uro globule mai na batasucu. Na kakaba rokarokataki kei na masima e dau vakuri ena so na gauna me bata.
Lobasucu

Na **lobasucu** e dua na kabani ni bisinisi e tauyavutaki me baleta na harvesting se cakacakataki (se ruarua) sucu mai na manumanu — e dua mai na bulumakau se bafalo, ia mai na me, sipi, ose, se kameli – me baleti ira na tamata ena veivakarusai. Na lobasucu e tiko ena dua na iteitei ni lobasucu vakatabui se ena dua na iwasewase ni vanua ni multi-inaki teitei (vanua ni teitei veicurumaki) ka sa baleta tiko na tatamusuki ni sucu.
Virginia

**Virginia** e dua na yasana ena veiyasana ni ceva tokalau kei na ra ni Lomadonu-Atalanitika e Amerika ka tiko ena maliwa ni Atalanitika Tai kei na Ulunivanua Appalachian. Na veivanua kei na draki ni Virginia era sa dau veisautaka na Ulunivanua Karakarawa Batibatina ni ra kei na Chesapeake Toba, ka vakarautaka na kila vei ira na kena flora kei fauna. Na kena yasana koroturaga ni Virginia o Richmond; Na lelevu e dua na siti levu e Virginia Baravi, ka sa lelevu sara na Fairfax ni yasayasa me subtabana. Na Virginia ni iwiliwili nei e tautauvata kei 2019 sa sivia na 8,54 milioni.
Volavola

Na **volavola** e dua na veitaratara ni kawatamata e oka kina na ivakaraitaki ni dua na vosa kei ivakatakarakara. E sega ni dau vakayagataka na veivosa taucoko e dua na volavola ivakarau, o ira na ivakarau ni vosaceuti e rawa ni ra vukea ka dodoka yani na vosataki vosa e cavuti tiko ena kena vakayacori na kena buli na ivakarau kaukauwa ni vosa ka rawa ni vakau yani ena kena gauna donu kei na kena maroroi. Sa dau laurai talega ni kena dau volai na itaviqaravi ni volavola vakai koya e rawa ni vakavuna na veisau ni kila, me vaka e vakatara na kawatamata me veitaudakutaki na nodra vakasama ena fomu rawarawa me ra vakasamataka ka koya tulituli.
Jisi

Na **jisi** e sucu ivoli na mai na sucu ka a caka ena dua na gauna rabailevu ni ikanakana, ibulibuli, kei na fomu ena nona coagulation na sucu proteini casein. E ratoulewena protini ka uro mai na sucu, e vakavuqa na sucu i bulumakau, bafalo, me, se sipi. Ena gauna ni soqoni, sa dau acidified tu ga na sucu, ka vakuria na enzyme ni rennet vakavuna na cevatavatataki. Era sa veitawasei na tudei ka ra sa kau yani ki na iotioti ni fomu. Eso na jisi sa moici tu ena kulina, na vakavavakutaka ilati e tautuba, se ena veigauna kece. Vuqa na jisi waicala ena vakasaqa ivakarau.
Pini

Na **pini** (*Pisum sativum*) sa dau spherical lailai kawa se na kawa-kakana ni kakana vuanikau. Na pod yadua e tiko kina e vica na pini, ka rawa ni drokadroka se dromodromo.
Kaloko

Na **kaloko** e vakayagataki e dua na gacagaca me vakarautaki, maroroi, ka vakaraitaka na gauna. Na kaloko e dua vei ira na tamata qase duadua ena vovou, ena sotavi na kena gadrevi me vakarautaki na vakaveitalia ni gauna oqo mai na tabanilotu dina: siga, ivolanivula vula, ka na yabaki. Sa dau vakayagataki na gacagaca eso ena so na cakacaka vakayago ena loma ni meliniumi.
Kakana

Na **kakana**e dua na ka e iyaya me vakarautaka na yaga veitokoni ni dua na ituvatuva. E dau tu ga na kena itei se manumanu na kakana, ka tu kina na nutrient yaga, me vaka na carbohydrate, uro, protein, vitamin, se mineral. Na iyau oqo e kaniataki mai na dua na ituvatuva kei na ivakavuvuli mai na veitikina nei ituvatuva me veisela na igu, maroroi ni bula, se na tubu ni yavalata.

Taumada, tamata na kakana e tiko ena rua na iwalewale: vakasasa kei vakasoqoni vata kei na iteitei, ka solia na tamata ni gauna oqo ena dua na ga omnivorous kana. E vuravura raraba, na kawatamata sa bulia e vuqa na cuisine kei na cakacaka ni vakasasaqa, oka kina e dua na totoka rabailevu ni isaluwaki, vakasorena, sipaisi, iwalewale, kei veleti.
Vakasorena

Sa **vakasorena** se **co** na nodra kau na tuituina se aromatic na iyau era vakayagataki me baleta na isakisakitaki kei na kakana draudrau, me baleta na savasava tikoga na inaki, se na wainimate; veivakuwai na kakana kei na kau tale eso me baleta na maqosanutrient. vakasasaqa vakayagataka ga na veidutaitaka vakasorena mai na sipaisi. Na *vakasorena* e vakaibalebaletaki ki na draunikau drokadroka se seraki e loma ni dua na kau (e bulabula se na kena ivakarau), ni sipaisi era dau tu ga ka biu mai na so tale na tiki ni itei, oka kina na sorenikau, kuli, wakana kei na vuanikau.

Ena botany, na vosa co e vakaibalebaletaki ki na dua na herbaceous tea.
Sika qasecake ganiwai

Na **sika qasecake ganiwai** (*Anser Anser*) sa ikoya e dua na species levu ni ga vo ena ni matavuvale waivuka kei na kena Anatidae species. E tiko kina na mottle kei tarovi ulu ni vuravura vutidra kei moli gusu ni piqi yavana. E kena ibalebale na 74 ni 91 centimetres (29 and 36 in) ena kena balavu, kei na kena bibi ni 3.3 kilo (7.3 lb). Sai koya na nona qase e liu noda ganiwai.
Mallard

Na **mallard** (*Anas platyrhynchos*) e dua na mataqali manumanu vuka ena matavuvale ni pato (Anatidae) ni ota ni kusi (Anseriformes).

## Vanua ni tikotiko
Na mallard e siova ga o ya ka bucina taucoko kina na veika vinaka kei na subtropical Amerika, Palearctic iyalava kei na Vualiku Aferika ka sa vakatakilai mai kina mai ni Niusiladi, Ositerelia, Brazil, Colombia, kei na Ceva Aferika. 

## Vakamacala Vakayago
Na tagane e manumanu (drakes) e dua na ulu ni vunia drokadroka ka sika ena tabana ni tabadra kei na kete, ni ra sa yalewa na toa (ga se o ira na nodra) era sa na kena  tavutonotono. Na vakayalewa ruarua oqo e tiko kina e dua na vanua ni iyalayala vulavula ka iridescent na vutina karakarawa ka vakatokai me dua na speculum ena tabadra; o ira na tagane vakabibi era dau speculum karakarawa vutina. Na species oqo sai koya e dua na qase levu ena bucina ni vakatautauvata ga.