open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kirimu

Na **kirimu** na iyaya loba sucu e lewena na uro vakaoti wilika mai na dela ni sucu ni bera homogenization. Ena iyaya ni kena kirimu, na iwalewale oqo e sa totolo sara ena kena vakayagataki na serifuge e vakatokai me "vakagadrevi". Ena vuqa na matanitu, e volitaki ena vica na maka ka vakatau tiko ki na lewe ni batauro taucoko. E rawa ni tara e dua na vurumemea me lewenivanua ki na makete vakayawa, ka tiko kina na ivakatagedegede cecere ni tonimoce uro.

Kirimu wilika mai na sucu e rawa me vakatokai me "kamica kirimu" me kilai tani kina mai na kirimu wilika mai uvuca, e dua na ivoli jisi cakava. E tiko e dua na lewe ni uro ni uvuca ka tovolea vakalevu cake na tuituina, qonaki kei na cheesy. Ena vuqa na matanitu, e dau volitaki vakalailai na kirimu: wananavu kirimu, crème fraîche, kei na so tale. Na fomu ruarua e levu tu na kena vakasasaqa na kena vakayagataki ena kamica, wiwi, tuituina kei qonaki veleti.

Na kirimu e vakarautaka na bulumakau bulumakau ena veico era dau lewena tu kina eso na carotenoid karakarawa na mai na tea era kania; oqo e solia e dua na vakalailai dromodromo, koya talega ka vakatokai na yaca ni roka dromodromo vulavula. Oqo talega na itekitekivu ni roka dromodromo ni bata. Kirimu mai na sucu nei veiwalitaki, sucu wai bafalo wai, se mai na bulumakau era vakani e lomanivale ena sila se kakana e pellet, sa vulavula.
Uro

Ena kakana bulabula, kilanibula, kei kemisitiri, **uro** e kena ibalebale na ester ni urouro acid, se dua na veicurumaki ni vakatautauvatataki vakaoqo; vakalevu duadua ena so na gauna ena noda bula vakayago se ena kakana.
Nylon

Na **nylon** e dua vakaumauma ni me baleta e dua na matavuvale ni synthetic polymer ka lewena na polyamide (kena tokaruataki na tabanilotu e semati ki na isema ni amide). E nylon dua na iyau thermopalasitika silikaki ka rawa ni waicala-cakacakataki ki na kakaseresere, ririkio filimu, ibulibuli. na polymer nylon e rawa ni veicurumaki vata kei na veimataqali additives me rawati kina e vuqa na mataqali vanua veiveisau. Na polymer nylon sa kunea na kena vakayagataki na iyaya ni bula vakabisinisi ena isulusulu kei na kakaseresere (isulu, vuloataki kei na rapa vinakata), ena ibulibuli (tuli na tikina me baleta na motoka, iyaya vakalivaliva, kei na so tale), kei na filimu (e vakavuqa me baleta na kakana pakete).
Kompiuta

Na **kompiuta** e dua misini e rawa ni vakasalataki me vakayacori kina na veitaravi ni arithmetic se kei na kena cicivaki sara ga vakataki koya ena kompiuta vakaparokaramu. Na komipiuta ena gauna oqo e tu vua na kaukauwa me vakamuria na ivakaraitaki ni cakacaka, vakatokai na parokaramu. Na veiparokaramu oqo ena rawa kina na komipiuta me vakayacori kina e dua na ituvatuva raraba ni cakacaka. E dua na "vakaleweni" ni komipiuta oka kina na dredregaca, na cakacaka iIvakarau (levu malumugaca), kei na iyaya peripheral e gadrevi ka vakayagataki me baleta na "sinai" e rawa ni vakatokai me **kompiuta ivakarau**. E rawa ni vakayagataki vakavinaka na vosa oqo ki na dua na ilawalawa komipiuta era semati ka cakacaka vata, vakabibi e dua na isema kompiuta vakayagataka se kompiuta isoso.

Era komipiuta vakayagataki na baleta vakatulewa ivakarau kena vakarautaki e dua na iyaya kei na saumi. Oqo e oka kina na gacagaca eso ni inaki digitaki me vaka na lalaiua lovo kei yawa lewa, volau ni nona na gacagaca eso me vaka na iyaya robot kei na ituvatuva ni veivuke ena komipiuta, kei na kena inaki raraba me vaka na yadudua komipiuta kei na gacagaca veikauyaki me vaka na tebeleti cicivaka. Sa cici tiko na Initaneti ena cici ena ka semata e drau na milioni na komipiuta tale eso kei ira era vakayagataka.

Vakaivolatabuvaki, e dua na komipiuta ena gauna oqo e lewena e dua mada ga na gacagaca ni cakacaka, mataqali e na lomadonu cakacakataki tabanilotu (CPU) ena fomu ni lalaiveiivakarau, vata kei so na mataqali e kompiuta bafalo, e vaka me semiconductor bafalo. Na gacagaca ni kena cakacakataki e tiko kina na arithmetic kei vakasama veisele, kei na dua na veitaravitaki kei na lewai ni tabanilotu e rawa ni veisautaka na ivakarau ni cakacaka me baleta na kena maroroi na itukutuku. Na misini peripheral e oka kina na gacagaca eso ni cau (vavaniki, kalavo, rekikau, kei na so tale.), output gacagaca eso (monita sikirini, veitabaivola, kei na vakacau/vakacava na gacagaca eso e vakayacori ruarua kina. Na gacagaca peripheral e vakatara na itukutuku me mai mai na dua na ivurevure ni taudaku ka rawa ni ra vakabulai ka mai.
Saikolaji

**Saikolaji** sai koya vakadidike ni vakasama kei itovo. Saikolaji e oka kina na kena vulici na kila ka kei na lecai phenomena, ka vakatalega na vakilainika kei nanuma. Oqo e dua na ivakarau ni bula vakaivakarau vuli ni cakacaka vakaitamera. Dausaikolaji vakasaqara na kilai ni iyau idromudromu ni mona, kei na veimataqali phenomena kece e semati ki na iyau idromudromu oqori, ka semati ki na sala oqo na ilawalawa ni vakadidike rabailevu ni neuro.Me vaka e dua na vakadidike ni veimaliwai, e namaka me kilai na tamata yadua kei na ilawalawa ena kena tauyavutaki na ivakavuvuli raraba kei na vakadikevi ni kena gauna.

Ena lomanibai oqo, e dua na daubulataka cecere se daunivakadidike e vakatokai me dua na dausaikoloji ka rawa ni ivakatagedegedetaki me vaka e dua na veimaliwai, veivakayavalati, se cognitive dauvakadidike. Dausaikoloji tovolea me kila vakavinaka na itavi ni veiqaravi ni vakasama ena tamata yadua kei na veimaliwai itovo, ka vakakina na nona vakadikeva na veika bulataki kei na itubutubu dina na iwalewale e rukanalasu cognitive kina kei na itovo.
Dausaikolaji

Na **dausaikolaji**sai koya e dua na tamata e vulica na kena ivakarau ka matanalevu na vakasama ituvaki, vakavulici, cognitive, lomabibi, kei na veimaliwai itovo ni ena nona vakatovotovotaki vata, ka vakadidike, talanoataka, ka vola na sala era veiwekani kina vakataki ira kei na kedra ituvaki na tamata yadua.
Lawa

Na **lawa** e dua na ivakarau ni lai buli ka sa tasogo ena isoqosoqo ni vakamatanitu se vakamatanitu me vakataulewa itovo, kei na kena vakavinaka e dua na tiki ni balavutucaketaki veivosaki. E sa vakamacalataki veimataqali me vakadidike kei cakacakaniliga ni lewadodonu. Na lawa savakasaurarataki e rawa ni cakava e dua na ilawalawa boselawa se dua ga na dauboselawa tataivatia ena lawatudei;mai vei koya na iliuliu nanuna ena vuku ka vaqaqacotaki; se tauyavutaki mai vei ira na turaga ni lewa ena ivakaraitaki, vakavuqa ena matau lawa vanua qali. E rawa ni ra vakavuna na tamata yadua na veivauci vakalawa konitaraki, oka kina na veidinadinati arbitration e vakubeci na sala eso ni kena wali na veileti ki na ivakatagedegede ni veiqaravi litigation. Ena rawa ni vakayarayarataki ena dua na lawatu, volai se tacit, kei na dodonu  ivola oqo vakayacori kina. Lawa ibulibuli politiki, vakailavo, itukutuku makawa, kei veivukei ena veisala eso ka veiqaravi vaka-dautataro ni veimaliwai vei ira na tamata. e dina ga ni na rawa ni vakatoboicu oqo mai na dua na itikotiko cecere se boselawa.

## Veitikina

## Taudaku isema
** DRAGNET: Search of free legal databases from New York Law School 
** WorldLII – World Legal Information Institute
** CommonLII – Commonwealth Legal Information Institute
Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** (31 Janueri 1797 - 19 Noveba 1828) a daunivucu o vaka-Austria ni bera na malumu ka totolo veidomoni ganua. Se cava ga na nona gauna lekaleka, a biuta tu mai o Schubert e dua na cakacaka vakaitamera, oka kina e levu cake mai na 600 veikavuravura votu cakacaka (levu ni lied), vitu vakaotia mataivakataba, ivakatagi veikatabu, opera,ivakatagi lagasere kei na dua na tiki ni piano levu kei ivakatagi loqidonui.

A sucu ena Himmelpfortgrund suburb ni Vienna, a vakaraitaka o Schubert na isolisoli vovou ni ivakatagi mai na dua na yabaki lailai. A solia vua o tamana na imatai ni nona lesoni Vailini kei na tacina tagane ka solia vua na lesoni ni tabapiano, ia sa totolo sara na nodratou gugumatua o Schubert. Ena 1808, ni sa yabaki tinikadua, a yaco me iraki ena koronivuli ni Stadtkonvikt, ka yaco me veikilai kina kei na ivakatagi ni mataivakatagi ni Haydn, Mozart, kei Beethoven. A biuta o koya na Stadtkonvikt ni cava na 1813, ka lesu tale i vale me laki tiko vata kei tamana, ka tekivu vulica kina me qasenivuli. E dina ni a tomana na nona vuli ena ivukivuki kei Antonio Salieri ka se lewena tikoga na vakaluveni. Ena 1821, a vakacurumi o Schubert ki na Gesellschaft der Musikfreunde me vaka e dua na lewenilotu, ka veivuke ena kena tauyavutaki na yacana ena kedra maliwa na Viennese lewenivanua. A solia e dua na vakatasuasua ena nona cakacaka me dokai kina ena ika ni 1828 Maji, na gauna duadua ga a vakayacora kina ena nona cakacaka. A mate ena walu na vula i muri ni sa yabaki 31, a vakavuna na inaki ni cagilaba katakata, ia e vakabauta na daunitukutuku makawa me sifilisi.

Na vakavinavinaka ena ivakatagi nei Schubert ena gauna e bula tiko kina e vakaiyalayala ena dua na iwirini lailai ni tu mai Vienna, ia e taleitaka vakalevu cake na nona cakacaka ena vica na yabaki ni oti na nona mate. Felix Mendelssohn, Robert Schumann, Franz Liszt, Johannes Brahms kei dua tale na ika 19 senijiuri era a kunea ka jabenitaki na nona cakacaka. Nikua, sa itutuni tiko o Schubert ena kedra maliwa na daunivucu cecere duadua ni ra kei e na ivakatagi kei nona sere ena dau kilai levu.
Jack Johnson

**John Arthur Johnson** (Maji 31, 1878 – June 10, 1946), Yacabuli na "**Galveston Giant**", e dua na daukeirau ni Amerika ka yaco me imatai ni vuravura o Aferika quiobibi keirau jabeni (1908–1915). Na kena e raici raraba me dua vei ira na daukeirau veivakauqeti duadua ena veigauna kece, e dua vei ira na dua tamata qaqa, ka vaka e dua na keirau itukuni, na nona 1910 ni veivala kei na James J. Jeffries a vakatoka na "veivala ni ena senijiuri".

Me vaka na iyaloyalo daucakava Ken Burns, "ena sivia na tinikava na yabaki, a rogolevu duadua o Jack Johnson ka raravisa vakalevu duadua na Aferika-Amerika e loma na vuravura". Ulabaleta keirau, sa yaco me tiki ni itovo vakavanua kei na itukutuku veivakaduiduitaki e Amerika.

## Veitikina
Kawasaki

O **Kawasaki**, vakamatanitu **Kawasaki Siti**, e dua na siti ena Yasana ni Kanagawa, Japani, e dua vei ira na siti lelevu ni Vanua Levu o Tokio kei Cakacaka Vanua ni Keihin. E ikarua ni siti levu duadua ena Yasana Kanagawa ni oti na Yokohama, kei na ikawalu ni siti levu duadua e Japani (oka kina na Yasana Levu o Tokio).

Me vaka na 2017, na korolevu e tiko kina e dua na iwiliwili ni tamata e 1,503,690, kei na dua na iwiliwili ni tamata e 10,000 na tamata ena dua na km2. O Kawasaki duadua ga na siti e Japani e sivia e dua na milioni na lewenivanua e sega ni koroturaga ni yasana. Na kena levu taucoko e 142.70 na km2 (55.10 sq mi).
Ho Chi Minh

**Hồ Chí Minh** (19 Me 1890 – 2 Seviteba 1969), a na vaka-vietnam ya daukovutinivosa kei na daunipolitiki. A veiqaravi o koya vaka Veiqaravi taumada ni Vualiku Vietnam mai na 1945 ki 1955 kei na Peresitedi mai na 1945 ki 1969. Vakabautani e dua na vakomunisere – vakolenin, a veiqaravi vaka-jeameni kei imatai ni sekeriteri ni soqo ni cakacaka ni iwasewase mai Vietnam.
Okayama

**Okayama** (岡山市) na koroturaga ni yasana Okayama ena yasana Chūgoku e Japani. Na korolevu o Okayama, e vakavolivolita na korolevu, e levu duadua kina na vanua ni cakacaka ena korolevu ena yasana o Chugoku ena tokalau kei Japani. Me vaka na Feperueri 2023, na korolevu e tiko kina e dua na iwiliwili ni tamata e 700,940 kei na dua na iwiliwili ni tamata e 890 na tamata ena dua na km2. Na kena levu taucoko e 789.95 na kilomita vakarivirivi (305.00 na maile vakarivirivi).

Na korolevu oqo e vanua ni Kōraku-en, kilai me dua vei ira na tolu na iteitei makawa e Japani, kei na Vale vakaturaga ni Okayama, ka sa vakaturi ena maliwa ni 100 na vale vinaka duadua ni Japani.
Coka

Na **coka** sai koya na mateniuto ni kena rawa ni tolu mada ga sereka, wai, se waiwai, se wai me vaka e veisiga yadua. E dau yaco ena vica na siga ka rawa ni yaco mai na lailai na wai ni sa lusi waiwai. Na ivakatakilakila ni lailai na wai e dau tekivu ena kena yali na muana ni yago kei na vakalevu me. Oqo e rawa ni toso ki na lutu sobu ni suasua, yali na roka ni yago, e dua na yalo ni lolo, kei na vakalailaitaka ni ilesilesi ni sa yaco me dredre vakalevu cake. Sereka ia e sega ni itolu okati ira na gone era sa susu gone sara ga, ia era sa vaka tu kina.
Vualiku Vietnam

**Vualiku Vietnam**, ka vakaduria na Democratic Republic of Vietnam (DRV) e dua na ituvaki mai na Cevatokalau Esia mai na 1945 ki 1954 kei dua na matanitu mai na 1954 ki 1976.

Na matanitu o sa oti talega na kena gauna Vietnam.
Kyoto

**Kyoto**, vakamatanitu **Siti Kyoto** (京都市), na koroturaga kei Yasana Kyoto ena yasayasa o Kansai ena yanuyanu levu duadua e Japani, o Honshu. Ena 2020, na siti oqo e tiko kina e 1.46 na milioni na lewenivanua, ka sa ikaciwa ni siti levu duadua e Japani. E sivia na veimama (56.8%) ni lewenivanua e Yasana Kyoto era vakaitikotiko ena korolevu. Na korolevu oqo na isema ni itovo vakavanua ni Kyoto Levu cake sara, e dua na vanua ni iwiliwili ni korolevu (MSA) itikotiko ki na dua na wiliwili-vakasamataki 3.8 na milioni na tamata. E tiki talega ni vanua levu cake sara o Keihanshin, vata kei Osaka kei Kobe.

O Kyoto e dua vei ira na koro makawa duadua e Japani, ni a digitaki ena 794 me idabedabe vou ni mataveilewai vakatui kei Japani mai vei Empara Kanmu. Na koro taumada, ka yacana o Heian-kyō, a tuvanaki me salavata kei na feng shui makawa ni Jaina ka muria na ivakaraitaki ni koroturaga makawa ni Jaina o Chang'an kei Luoyang. Era a veiliutaki mai Kyoto na empara ni Japani ena tini ka dua na senijiuri ka tarava me yacova na 1869. E a yaco kina e vica na ka bibi ena gauna ni Muromachi, gauna ni Sengoku, kei na ivalu ni Boshin, me vaka ivalu ni Ōnin, vakacalaka ni Honnō-ji, vakacalaka ni Kinmon, kei na ivalu ni Toba-Fushimi A tokitaki na koroturaga mai Kyoto ki Tokio ni oti na Veivakalesuimai ni Meiji. Na koroturaga ni gauna oqo o Kyoto a tauyavutaki ena 1889. Na korolevu a vakabulai mai na veivakarusai levu ena ikarua ni ivalu Levu ka, me vaka na kena isau, na kena itovo vakavanua ni bera na ivalu sa vakalevu me maroroi.

Kyoto e vakasamataki me koroturaga ni itovo vakavanua ni Japani ka sa dua na vanua levu ni saravanua. Na tabana ni veika vakavanua ni matanitu vakamatanitu e tiko na kena itikotiko liu ena korolevu. E tiko kina e vuqa na valetabu ni lotu Buda, valetabu ni lotu Shinto, valenitui kei na iteitei, eso vei ira era sa vakatokai vata me dua na Vanua ni iyau ni Vuravura mai na UNESCO. Na vanua kilai levu e oka kina na Vale vakatui ni Kyoto, Kiyomizu-dera, Kinkaku-ji, Ginkaku-ji, kei na Kyoto Tower. Na kabani ni qito ni vidio kilai levu e vuravura raraba Nintendo e yavutaki mai Kyoto. Kyoto talega e dua na vanua ni vuli torocake ena vanua, kei na kena veisoqosoqo e oka kina na Kyoto Univesiti, na ikarua ni univesiti makawa duadua e Japani.

## Galeri

File:Kiyomizu.jpg|Kiyomizu-dera
File:Kinkaku3402CBcropped.jpg|Kinkaku-ji, se Vale ni Koula
File:Kyoto-Ryoan-Ji MG 4512.jpg|Ryoan Ji, Kyoto zen teitei
File:Katsura-1999-1.jpg|Shoin ni Katsura rikyu
Kobe

O **Kobe**（神戸）, vakamatanitu **Kobe Siti**, na koroturaga ni Yasana ni Hyōgo, Japani. Ena iwiliwili ni tamata e rauta ni 1.5 milioni, Kobe na ikavitu ni koro levu duadua e Japani kei na ikatolu ni koro levu duadua ni toba ni oti Tokio kei Yokohama. E tiko ena yasana o Kansai, ka vakavuna na yasa ni ceva ni yanuyanu levu o Honshu, ena baravi ena vualiku ni Toba Osaka. E tiki ni vanua levu o Keihanshin vata kei Osaka kei Kyoto. Na lomadonu ni siti o Kobe e tiko ena rauta ni 35 km (22 mi) ena tokalau kei Osaka kei 70 km (43 mi) ena cevaira kei Kyoto.

Ena levu na kena itukutuku, na vanua oqo e sega vakadua ni dua na isoqosoqo vakapolitiki, ena gauna mada ga ni Tokugawa, ni sa lewa vakadodonu na wavu na Shogunate Tokugawa. E sega ni tiko o Kobe ena kena ituvaki ena gauna oqo me yacova na kena tauyavutaki ena 1889. Na yacana e lako mai vei Kanbe (神戸; e dua na itutu makawa vei ira na dau tokona na valetabu o Ikuta ena korolevu). A yaco o Kobe me dua vei ira na koro lelevu e Japani ena 1956.
Ceva Vietnam

**Ceva Vietnam**, ka vakaduria na Republic of Vietnam (ROV) e dua na matanitu mai na Cevatokalau Esia mai na 1955 ki 1975.

Ena 1975 na matanitu a vakarusai Vualiku Vietnam taura, yaco me Ena gauna sara ga oqo Vietnam ni ceva veiyasana.
Nagoya

O **Nagoya**（名古屋）na koroturaga kei na koroturaga levu duadua ni Yasana ni Aichi e Japani. Sa ikoya na koro levu duadua ena yasana o Chūbu, na ikava ni koro levu duadua e Japani (kei na 2025 lewenivanua e 2.3 milioni), kei na koro levu ni Chūkyō, ka sa ikoya sara ga na ikatolu ni koro levu duadua e Japani (kei na iwiliwili ni 10.11 milioni). Na Nagoya e tiko ena baravi ni Pasifika ena lomadonu ni Honshu, qai levu duadua na kena ikelekele ni waqa e Japani.

Ena 1610, a tokitaka na shogun o Tokugawa Ieyasu na koroturaga ni yasana o Owari mai Kiyosu ki Nagoya. Na gauna oqo e raica na kena vakavoutaki na Vale vakaturaga o Nagoya. Na itekivu ni 1900 e kauta mai e dua na veivakaduavatataki ni veika vakailavo ka vakavuna na tubu totolo ena korolevu ena gauna ni Veivakalesuimai ni Meiji, ka yaco me dua na vanua ni cakacaka levu me baleta na vanua ni sa tubu cake na vanua ni motoka, waqavuka, kei na cakacaka ni waqa; na kena buli makawa na basikeli, misini ni culacula, kei na gauna e muria gona na kena buli na seramika, kemikali, waiwai, petrokemikali, kei na sitila. Na veika oqo e vakavuna me takete ni veivakacacani ni waqavuka ni Amerika o Nagoya ena gauna ni Ivalu ni Pasifika.

E veisau na bula vakailavo nei Nagoya ni oti na Ikarua ni Ivalu Levu, ia e se dua tikoga na vanua bibi ni bisinisi kei na veilakoyaki e Japani na korolevu oqo. E semati ki Tokio, Osaka, kei Kyoto mai Tokaido Shinkansen ka tiko kina na Nagoya Veisau ni Sea, ka vakakina na itikotiko liu ni Cakacaka ni Taciqu, Ibanez, Lexus, kei Toyota Tsusho, kei na so tale.
Fukuoka

**Fukuoka** e dua siti digitaki ena yasana ni Kyushu e Japani kei na koroturaga ni yasana ni Fukuoka. Na koro levu oqo e tara ena baravi ni Toba Hakata, ka sa dua na vanua ni veivoli vakamatanitu mai na gauna makawa sara. Sa dede na kena vakasamataki na vanua oqo me matamata ki na vanua, me vaka ni vanua voleka duadua ena maliwa ni yanuyanu lelevu kei Japani ki na vanua levu o Esia. Dina ga ni ra sa taukena na tamata na vanua oqo me tekivu mai na gauna nei Jomon, ia eso vei ira na dauvakaitikotiko taumada ena gauna nei Yayoi era yaco yani ki na vanua o Fukuoka. Na korolevu a tucake me kilai levu ena gauna ni Yamato, ka baleta na kena vakaraitaki na itovo vakavanua, kei na kena yawa sara mai na veivanua ni bula raraba kei na politiki ni Kyoto, Osaka, ka qai muri, Tokio, a rawata o Fukuoka e dua na itovo vakavanua kei na vosa vakatautauvata ka sa tudei tikoga me yacova mai na gauna oqo.

Fukuoka na siti levu duadua ena yanuyanu o Kyushu, tarava o Kitakyushu. Sa ikoya na siti levu duadua kei vanua levu ena ra kei Keihanshin. Na siti oqo a digitaki ena lawa ni matanitu ena ika 1 Epereli, 1972. O Fukuoka Levu, ka ra lewena e 1.6 milioni wiliwili (wili lewenivanua ni 2021), e tiki ni vanua ni cakacaka vakaitamera ni Fukuoka–Kitakyushu.
Daunivucu

Na **daunivucu** se **dauvolasere** sai koya e dua e vola na sere ivakatagi, vakauasivi e ivakatagi malamu ena dua ga na fomu, oka kina na ivakatagi domo (me baleta e dua na daulagasere se matasere), ivakatagi iyaya, ivakatagi vakalivaliva, kei ivakatagi e dau cokota vata na fomu duidui. daunivucu dau vakaraitaka wasoma na nodra cakacaka ena dua na sere volai sikoa ena kena vakayagataki na ivakatagitaki volai.

E vuqa na daunivucu, se ra, era dauvakatasuasua talega ni ivakatagi.
Niusiladi

O **Niusiladi** se (Vosa Vakavalagi: *New Zealand*, Vosa Vakamaori: *Aotearoa*), eso tale **Ni'u Siladi**, sa vanua ni Polinisia volekati Ositerelia. Na koro turaga o Weligitoni ka siti levu duadua o Okaladi.
Serene

O **Serene** se **Sidnei** (Vosa Vakavalagi: *Sydney*) na koro turaga ni Niu Ceva Welesi ka siti levu duadua e Ositerelia. 5,259,764 (2021) 'ei wilika kai. E dau kilai na siti oqo me vuqa na ulu ni ivakatakilakila, e vuqa vei ira ena Vale ni Opera ena Serene.
Idia-Viti

O **Idia-Viti** era lewe ni Viti ena vukudra na tubudra e Idia. Idia-Viti mai na veivanua tale eso ena Ceva kei Esia, vakauasivi cake o Siri Laqa. Ena 1800s vakacaca, era a cakacaka na Idia ena yasayasa vaka-Peritania o Viti. Nikua, sa mai sivia e 37% na itukutuku ni nodra iyau na Idia mai Viti.
Magnolia virginiana

***Magnolia virginiana***, dau kilai levu tu me dau **kamicatoba magnolia** se **kamicatoba** sa lewe ni *[[Magnoliaceae]]* matavuvale.
Itaba

Na **itaba** e iyaya ni mata me tauri kina e dua na iyaloyalo. Ena kedra imatai, na itaba vei kato e dregati tu (na itaba yagodra) kei dua na qara lailai (na gatadaukata) me rawa kina ni vakacilava mai e dua na iyaloyalo ena dua na rarama idlava vakayalomatua (ivakaraitaki ni iyaloyalo se vakalivaliva ivakasokumuni). Itaba e tu na kena iwalewale me vakatulewataka na kena rawa ni waqa na cina ki na dua na vanua e kideda vinaka na kena cina. Yaloka mata raica matua na rarama me curu yani ki na itaba, na levu ni kena rairai e rawa me ra vakalevutaki se rabalailai me rawa ni rarama mai na itaba, kei dua na iwalewale ni vagalala e vakatulewataka na levu ni gauna ena tadravi na itaba ririkotaki ki rarama.

Na itaba ni itaba se iyaloyalo tikoga sai koya na iyaya levu duadua ni cakacaka ni veitaba kei na droini ni itaba ena rawa ni lavetaki malua ena dua na tiki ni iwalewale ni veitaba, vakalivaliva iyaloyalotaki, vakaitaba tabakataki. Na tabana ni cakacakanivolai ka tautauvata ena iyaloyalo veitosoyaki sa tabaki tu kina na iyaloyalo, vidioitaba, se valecakaitaba.

Na vos *camera* lako mai ena *[[camera obscura]]*, ka kena ibalebale na "loka butobuto" ka sa yaca ni gacagaca vaka Latini ni kena caka e dua na iyaloyalo ni taudaku e toka dina ki na dua na vanua raraba. Sa vuki na itaba ka itaba veitaravi ni gauna oqo mai na itaba veilasutaki. Na cakacaka ni itaba e tautauvata sara ga kei na cakacaka ni mata ni tamata. Na imatai ni itaba tudei a caka ena 1825 mai vei Joseph Nicéphore Niépce.

## Varada

File:LEI0440 Leica IIIf chrom - Sn. 580566 1951-52-M39 Blitzsynchron front view-6531 hf-.jpg
File:Nikon D200 front (aka).jpg
File:Hasselblad 500 CM.jpg
Ositerelia

O **Ositerelia** (Vosa Vakavalagi: *Australia*) e dua na matanitu ni Pasivika.  Na koroturaga Kabera, na siti levu duadua e Serene.
Palisitaina

O **Palisitaina** se **Palesitaina** (Vosa Vakavalagi: *Palestine*), kilai vakaivola na **Ituvaki ni Palisitaina**, e dua na vanua e vuravura, e tiko e loma ni Ra Esia liutaki vakaivola mai vei Palisitaina Vakagalalataki Mataisoqosoqo (Palestine Liberation Organization, PLO) ka tukuna ni sa nona na Ra Baqe kei Gaza Sala vata kei Jerusalemi me ulunivanua sa lesi koroturaga. Sa tiko volekati Isireli.
Qenuku

**Qenuku** (*Epinephelus polyphekadion*) — e dua na species ni dabea mai na matavuvale lailai Epinephelinae ka tiki ni matavuvale Serranidae, E tiko kina e dua na veiwaseyaki raraba ni Indo-Pasifika ka semati kina kei veibuca.

Na qenuku e tiko e dua na yago ka tiko kina e dua na balavu ni ivakatagedegede e 2.7 ki 3.1 na gauna na kena titobu. Na vanua ena maliwa ni mata e vakabalavu ni sa vakababa na itukutuku ni daku ni ulu. Na ni bera na cakacaka vakavolivolita na veisele ena kena tutu e vakalevutaki vakalailai kei na iubi ni gill e tiko kina e dua na matailalai ni vakababa e cake. Na qenuku rawata e dua na balavu taucoko levu duadua ni 90 senitimita (35 in).

## Galeri

File:Epinephelus polyphekadion.jpg|Ulu ni qenuku
File:Epinephelus polyphekadion JNC1380.JPG|ivakaraitaki levu mai Niu Kaledonia


## Veitikina
Douglas MacArthur

**Douglas MacArthur** (26 Janueri 1880 – 5 Epereli 1964) e dua na iliuliu ni mataivalu e vakaamerika ka a veiqaravi vaka Raraba ni Mataivalu baletana Amerika, ka vakakina ena Lomanibai Ivakadewa ki na Filipaini Mataivalu. E iLiuliu Levu ni Vakailesilesi ni Amerika Mataivalu ena gauna ni 1930s, ka nona e dua na itavi bibi ena Pasifika vakatasuasua ena gauna ni Vuravura Ivalu II. Macarthur ciqomi na Metali ni Dokai baleta na nona veiqaravi ena mai Filipaini vakaraitaki.
Magnolia grandiflora

***Magnolia grandiflora***, dau kilai levu tu me dau **ceva magnolia** se bulumakautoba, sa kau lewe ni *[[Magnoliaceae]]* matavuvale vanua ki na cevatokalau Amerika, mai Virginia ki iusutu Florida, kei ra na tokalau Texas.
Kuita

Na **kuita** e dua na yago malumu, walu na liga moli ni ilawalawa **Octopoda**. E rauta ni 300 na kena species era kilai. Me vakataki ira na cephalopods tale eso, na kuita e rua na mata kei dua na gusu, kei na gusuna ena lomadonu ni walu na yagona ("tentakula" e vakayagataki me dua na vosa ni paraiminisita me baleta na yagona; Ia, ena loma ni dua na itukutuku vakavuku, na "liga" e vakayagataki me baleta na "tentakula" sega ni kune ena kuita). Na yago malumu e rawa ni veisautaka totolo na kena irairai, e rawa kina vei ira na kuita mera curu yani ena veivanua lalai. Era dau muria na walu na nodra qalo e dakudra ni ra taubale. Na siphon e vakayagataki ruarua me baleta na cegutaki kei veitosoyaki, ena kena vakasavi e dua na jeti ni wai. Kuita e dua na ivakarau ni vakasama vereverea kei na rai vinaka sara, ka ra maliwai ira na vuku duadua kei na itovo duidui mai vei ira kece na manumanu sega ni sui.

Era vakaitikotiko na kuita ena veivanua duidui ni wasa, wili kina na veibuca korala, wai pelagi, kei na wasawasa boto; eso era bula ena vanua veiwasawasa kei na so tale ena titobu ni qara. E levu na species tubu totolo, matua vakatotolo, qai lekaleka na nodra bula. Ena gauna ni vakasucu, e vakayagataka na tagane e dua na ligana e vakarautaki vakatabakidua me vakauta e dua na ivovo ni sperm vakadodonu ina loma ni nona isulu na yalewa, ni oti oya sa qai qase qai mate. E biuta na yalewa na yaloka sa vakaluveni ena dua na qara qai qaravi ira me yacova nira sa vakasucu, ni oti oya sa qai mate tale ga. Na iwalewale mera taqomaki ira kina mai vei ira na manumanu dauvakacaca e oka kina na nodra vakasavi na ink, vakayagataki ni kamuflaje kei vakaraitaka veivakarerei, na kena rawa ni jeti totolo ena wai ra qai vunitaki ira, kei na veivakacalai sara mada ga.

## Veitikina
Nuqa

**Nuqa** (*Siganus vermiculatus*), kilai talega me **Ceveceve**, **Nuqa ni vei dogo** — E dua na species ika rapeti ka lewena na matavuvale na Siganidae. Me vaka ga na ika rapiti, e tiko vua na sui gaga ni na daku, anal, kei iqaqalo ni yatevuso. E dua na mataqali ika e veiwekani kei na veibuca ni yasana o Indo-Ra ni Pasifika. E dua na ika bibi vakabisinisi e dau vakayagataki ena vuqa na vanua katakata. 

Na yaca vakatabakidua *vermiculatus* e vakaibalebaletaka na ivakarau ni vakasavasavataki se laberintu ena yagodra na ika bula.

## Veitikina
Ether

**Ether** era kalasi ni matagaga vakatautauvatataki ka tiko kina na ether ilawalawa, e dua na okosi atomi semati ki na rua dua alkyl kei aryl ilawalawa. E tu vei ira na kena ituvatuva raraba R–O–R′, evei R ka R′ matataka na alkyl se aryl ilawalawa.
Lipidi

Ena kilanibula kei bulakemisitiri, na **lipidi** sa makro biomolikuli levu ka sa vakawaicalataki ena veivakabulabulataki sega ni pola. Na veivakabulabulataki sega ni pola e dau vakayagataki me vakawaicalataki kina na veika tale eso e dau yaco vakaidina ka sega ni (se sega ni rawarawa) vakawaicalataki ena wai.

Na cakacaka ni lipidi e oka kina na maroroi ni igu, vakatakilakila, kei na cakacaka me vaka na veitiki ni ituvatuva ni veitiki ni sela. Na lipidi e tiko na kena vakayagataki ena veivakabulabulataki kei kakana ka vakakina ena nanotekinoloji.
Mata

Na **mata** e dua na gacagaca vakasama e rawa kina vua e dua na ka organism me raica na itukutuku e laurai. E dau raica na rarama qai veisautaka me veivakauqeti vakalivaliva ena niuni. E tiki ni nona rai e dua na ka organism.

Ena veika organism cecere, na mata e dua na ivakarau optika vereverea ka kumuna na rarama mai na vanua wavolita, vakalawataka na kena kaukauwa ena dua na diaphragm, vakanamata kina ena dua na soqoni veisautaki ni matailoilo me buli kina e dua na iyaloyalo ki na dua na ilawalawa ni sikinala ni livaliva,ka vakadewataka na sikinala oqo ki na mona sala ni niunitaki ni semati na mata ena optika niuni ki na laurai cortex kei na so tale na vanua ena mona.

Na mata kei na kaukauwa ni veivakadodonutaki sa lako mai ena tini na yavu duidui na fomu, vakawasei ki mata veivakaduavatataki kei mata sega ni veivakaduavatataki. Na mata veivakaduavatataki e caka mai na vuqa na iuniti lalai ni rai, ka dau yaco ena manumanu lalai kei kurisitasi. Na mata sega ni veivakaduavatataki vata e dua ga na matailoilo ka vakanamata ki na rarama ki na retina me buli kina e dua na iyaloyalo. Na mataqali mata oqo e dau kune vei ira na manumanu susu, wili kina na tamata.
Sui

Na **sui** e dua na vakayago iwiliwili|kaukauwa tisi o ya e dua tiki na manumanu sui suina ena manumanu. Sui e taqomaka na veimataqali gacagaca ni yago, e bulia na sela damudamu kei dra vulavula sela, e maroroya na minerale, e vakarautaka na isema kei na veitokoni ni yago, e rawa tale ga ni veitosoyaki. Na sui e lako mai ena veimataqali ibulibuli kei levu ka tiko kina e dua vereverea ituvatuva e loma kei na taudaku. Era mamada ia era kaukauwa ka dredre, ka veiqaravi ena vuqa na cakacaka.

Na sui ni tisi (tisi vakasui) e dua na tisi kaukauwa, e dua na mataqali vakatabakidua tisi veisemati. E tiko kina e dua na matrix vaka na oniseru e loma, ka vukea me solia na kaukauwa ni sui. Na sui e caka mai na veimataqali sela sui. Na sui kei na sui era vakaitavi ena kena buli kei na mineralization ni sui; ositeokalasi era vakaitavi ena kena vakavotukanataki tale na sui. Na ositeoblasi e veisautaki (vakabalavutaki) e yaco me sela ni lining e bulia e dua na itataqomaki ena dela ni sui. Na matrix minerale ni sui e tiko kina e dua na iwasewase ni bulabula ni collagen vakabibi ka vakatokai na *[[ossein]]* kei dua na iwasewase ni sui minerale e caka mai na veimataqali masima. Na sui ni tisi e dua na tisi minerale ni rua na mataqali, na sui cortical kei sui cancellous. Na veimataqali sui tale eso e kune ena sui e oka kina na sui uto, endosteum, periosteum, nave, sala ni dra kei sui malumu.

Ena yago ni tamata ena gauna e sucu kina, e rauta ni 270 sui e tiko kina; e vuqa vei ira oqo era fuse vata ena gauna ni veivakatorocaketaki, ka biuta e dua na iwiliwili ni 206 sui duidui ena tamata qase, sega ni wili kina e vuqa na lalai ni sui sesamoidi. Na sui levu duadua ena yago na sui yatevuso se na sui ni qaqalo, ka lailai duadua na stape ena daliga e loma.
Bati

Na **bati** e dua na isema dredre, ka kalisifikataki e kune ena tebenigusu (se gusu) ni vuqa manumanu ni sui ka vakayagataki me vakacacana na kakana. Eso na manumanu, vakabibi daukana lewe, vakayagataka tale ga na bati me baleta na vakasasa se me baleta na inaki ni veitaqomaki. Na waka ni bati e ubia na gusu. Bati e sega ni caka mai na sui, ia e caka mai na vuqa na tisi e duidui na kena levu kei na kena kaukaua. Na veitiki ni yago e qai yaco me bati e tekivu mai na tabana nijemu, na ektoderma.

Na ituvatuva raraba ni bati e tautauvata ena veivanua kece sara ni manumanu ni sui, e dina ga ni levu sara na duidui ena kedra irairai kei na kedra itutu. Na batidra na manumanu susu e titobu na wakadra, e kune tale ga na ivakarau oqo ena so na ika, kei ena korokotaile. Ia ena levu na ika teleost, na batidra e kabi tu ena taudaku ni sui, ia ena moko era kabi tu ena loma ni qaqalo ena dua na yasana.Ena ika ni sui, me vaka qio, na bati e semati ena liga kaukauwa ki na hupu ni cartilage ka bulia na tebenigusu.

Eso na manumanu e dua ga na seti ni bati, eso tale e levu na seti ni bati. Qio, me kena ivakaraitaki, tubu e dua na seti vou ni bati ena veimacawa rua me sosomitaka na bati sa vakayagataki. Rodent na iqaqalo ni liga e tubu ka vakacacani tikoga ena kena gunuvi, ka vukea me maroroi tikoga na kena balavu. Na cakacaka ni biu e baleta e dua na tiki ni veivakadonui oqo. E vuqa na manumanu lalai me vaka na vole kei vuaka kini, ia e sega ni kalavo, vakakina na leporidae me vaka na rapiti, e tubu tikoga na nodra bati me ikuri ni bati ni bati.

## Veitikina
Ulu

Na **ulu**, **ulumu** se **uluna** sai koya na tiki ni dua na ka bula ka dau oka kina na daliga, mona, yadre, yame, kumina, mata, iqaqalo, kei gusu, ka ra veivuke yadua ena veimataqali cakacaka ni vakasama me vaka na rai, rogo, boi, kei tovolea. Eso na manumanu rawarawa sara ena sega beka ni dua na uludra, ia e vuqa na fomu ni veivakatautauvatataki ruarua e tiko, veitalia na kena levu.
Kuli

Na **kuli** se **kulina** ni yago e dau malumu, ka rawa ni veisau na tisi e taudaku ka ubia na yago ni manumanu sui, ka tolu na kena cakacaka levu: veitaqomaki, veivakalawataki, kei veivakasama.

Ena manumanu susu, na kuli e dua na gacagaca ni ivakarau ni veitiki yago e caka mai na vuqa na itutu taudaku ni kuli ka yadrava na masela, sui, liga, kei gacagaca ni loma. Na kuli ni duatani na kena ituvaki e tiko vei ira na amphibian, qasi, kei vuka.

Na manumanu susu kece e tiko eso na drauna ena kuli, na manumanu susu mada ga ni wasawasa me vaka na tavuto, babale, kei porpoise e vaka me sega na drauniuludra. Na kuli e veitaratara kei vata vanua e tiko kina ka sa imatai ni laini ni veitaqomaki mai na veika e taudaku. Kena ivakaraitaki, e bibi sara na itavi ni kuliniyago ena kena taqomaki na yago mai na dauveitauvi kei vakayali vakasivia ni wai. Na kena cakacaka tale eso oya na kena vakarurugi, vakalailaitaka na katakata, vakila, kei na kena buli na folates ni vaitamini D. Na kuliniyago e vakacacani sara vakalevu ena rawa ni vakabulai ena kena buli mavomavo tisi. Oqo ena so na gauna e dau veisautaki na kena roka qai vakacacani na kena irairai. E duidui tale ga na mavoa ni kuliniyago mai na dua na vanua ina dua tale ena dua na ka organism. Ena tamata, me kena ivakaraitaki, na kuli e tiko ena ruku ni mata kei na wavolita na mata sa ikoya na kuli lailai duadua ena yago ena 0.5 mm na kena rabailevu ka sa dua vei ira na imatai ni vanua me vakaraitaka na ivakatakilakila ni qase me vaka na "yava reveni" kei sokidi. Na kuli ena iqaqalo ni liga kei na yava e kuli ni yago e kaukauwa duadua ena yago me vaka na 4 mm na kena kaukauwa. Na totolo kei na vinaka ni veivakabulai ni mavoa ena kuli e vakatorocaketaki ena kena ciqomi na estrojini.

## Veitikina
Kasamuni

Ena kemisitiri, na **kasamuni** e dua na molikili ka tiko kina e dua na vakaitavi kaboni atomi kei na dua na valetui le rua ka rua era sega ni wasea. Na kena ivakarau raraba na R-(C:)-R' or R=C: evei na R matataka veiliutaki se hydrogen atomi.
Masela

Na **masela** e dua na tisi malumu, e dua vei ira na va na mataqali yavu ni tisi ni manumanu. E tolu na mataqali masela ena manumanu ni sui: masela ni sui, masela ni uto, kei masela malumu. Tisi masela solia masela ni sui na kena rawa ni konitaraki. Tisi masela e tiko kina na veivakabulabulataki vakatabakidua ka vakatokai na actin kei myosin ka rau veimaliwai me vakavuna na toso. Ena maliwa ni vuqa tale na protein ni masela, e tiko kina e rua na protein ni veivakalawataki, na troponin kei tropomyosin. E buli na masela ena gauna e tubu tiko kina na gone, ena dua na iwalewale e kilai me myogenesis.
Daliga

Na **daliga** e dua na oqani e rawa kina na rogo kei na veivakatautauvatataki ni yago ena kena vakayagataki na ivakarau ni vestibular. Ena tamata, e vakamacalataki na daliga ni tolu na kena iwasewase: na daliga taudaku, na daliga loma kei daliga loma. Na daliga tautuba e tiko kina na auricle kei sala ni daliga. Me vaka ni daliga e tautuba e tiki duadua ga ni daliga e laurai, na vosa "daliga" e dau vakaibalebaletaka na tikina taudaku duadua ga. Na daliga lomadonu e okati kina na qara ni daliga kei na tolu na sui. Na daliga loma e dabe ena sui labyrinth, ka tiko kina na veivakatorocaketaki ka ra ki na vica na vakasama: na veisala semicircular, ka rawa kina na veivakatautauvatataki kei na mata ni vakamuri ni toso; na utricle kei na taga, e rawa kina na veivakatautauvatataki ni tu vakadua; kei na cochlea, e rawa kina na rogo. Na daliga sala e vakasavasavataki ena wai ni daliga, e dau toki vakaidina ina tautuba daliga.

Ena manumanu susu, na veika kece e tolu na nodra sui ni vakarorogo. Na pinna e tautuba ena manumanu susu therian e vukea na kena vakadodonutaki na rorogo ena sala ni daliga ki na daliga. Na kena vereverea na veitiki ni yago ena loma ni daligadra eso na manumanu susu e vukea me rogoci vakalevu na rorogo e cakava na manumanu, ena kena vakayagataki na sikinala ni echolocation. Na veitikina oqo e rawa ni raici me vaka na akusitiki tautauvata kei na dua na matailoilo ni Fresnel, ka rawa ni laurai ena dua na veimataqali manumanu, oka kina na bekabeka, aye-aye, galago lailai, bati-daliga fokisi, lemur ni lemur kalavo kei na so tale.
Mona

Na **mona** e dua na gacagaca ka veiqaravi me vaka lomadonu ni ivakarau ni mona ena kece e tiko na nodra manumanu sui kei na levu na sega ni tiko manumanu nodra sui. E tiko kina na veitiki ni yago ka dau tiko ena ulumu, dau volekata na gacagaca me baleta na vakasama vakatabakidua me vaka na raivotu, rogoca kei olfaction. Ni sa ikoya na oqani vakatabakidua duadua, e nona itavi me ciqoma na itukutuku mai na ivakarau ni niuni vakasama, vakayagataka na itukutuku oqori (nanuma, kila, kei na vuku) kei na kena vakarautaki na moto lewa (cakacaka ni masela kei na ivakarau ni endocrine).
Domo

Na **domo** se **domona** e tiki ni yago ena vuqa na manumanu sui e semati kina na ulu ki na torso. E tokona na bibi ni ulu qai taqomaka na veitiki ni yago e vakadewataka na itukutuku ni vakasama kei mona ena maliwa ni uto kei na vo ni yago. Kena ikuri, e dau veisau vakalevu na domo, e rawa kina vua na ulu me vuki qai toso ena veivanua kece. Ena ivakarau ni yago, na domo ni tamata e wasei ina va na iwasewase: vakasui, visceral, kei rua na iwasewase ni vasu. Ena loma ni veitikina oqo, e tiko kina na domo na sui kete, na iwase ni kete ni suitu, na veitikina e cake ni sala ni cegu kei sala ni kana, gacagaca ni endokrini, nave, na salanidra⁣⁣ kei veina. Na masela ni domo, ka tawasei mai na veitiki, e bulia na iyalayala ni domo tolu.
Tendoni

Na **tendoni** se **ua** e dua na ilawalawa kaukauwa denso fibroso veisemati tisi kaukauwa ka semati kina na masela ki na sui. E vakauta na kaukaua vakamisini ni kena vakamalumalumutaki na masela ina gacagaca ni sui, ni vosota tiko na veivakacacani.

Tendoni, me vaka na liga, e caka mai na kolajeni. Na kena duidui oya ni liga e semati na sui ki na sui, ia na tendons e semati na masela ki na sui. E rauta ni 4,000 na sui e tiko ena yago ni tamata qase.
Yavana

Na **yavana** se **yava** e dua na ibulibuli bibi-kauta kei na lokomosi, e dau tiko kina e dua na ibulibuli ni duru. Ena gauna ni veitosoyaki, na yava e cakacaka me vaka na "striti vakabalavutaki". Na kena cokovata na toso ena veitiki kece e rawa ni vakatautauvatataki me vaka e dua na ka, na veika e rawa ni veisautaka na balavu ka veisautaka me baleta e dua na veitiki ni "dibina" veisala kecega.

Me vaka e dua na isema ni manumanu vakayago, e vakayagataki me baleta na veivakayarayarataki. Na itinitini vakayawa e dau veisautaki me wasea na kaukauwa (me vaka e dua na yava). E levu na manumanu e tautauvata na iwiliwili ni yavadra.
Liga

Na **liga** e dua veitiki vata kei iqaqalo cokovata ikuri ka tiko ena mua ni draliga se drayava ni eso na vakasucuna, vakabibi veitataqati, E vica tale vertebrate me vakataka na koala e vakavuqa ni dau vakamacalataki me "liga" ia me kena isosomi iqaqaso na e liu yava. Na rataboni e dau vakamacalataki tu me "liga" e dina ga ni sega na kena ivakalailai.

Eso na veikaedauyaco tiko dauveitiki vakayagataka na vosavosa *liga* me baleta na ikuri ni matanivika ena drayava levucake vakararaba — kena ivakaraitaki, me vaka ena kedratou itukutuku se ratou lewe tolu matanivika ni vuka a oka kina na mate vakatautauvata ni rua na matanivika me vaka ena dainaso liga.

Na liga ni tamata e kena ivakarau me lima matanivika: va ligaqu kei dua ivakalailai; oqo e dau vakatokai vakasoqoni vata me lima ligaqu, ia, o koya na ivakalailai okati me dua vei ira na ligaqu.E na 27 sui, sega ni okati kina na sui ni sesamami sui, ka duidui na kena iwiliwili vei ira na tamata, 14 ka sai koya na yafa (veisosorataki, vakacegu kei veivakacalai) ni ligaqu kei ivakalailai. Na metacarcar sui ga e semata na ivakalailai kei na carci sui ni ilabeniika. Na liga vakatamata yadua e tu lima metacarcar kei walu carci sui.

Na ligaqu era tu kina eso na vanua vavaku ni nave ena yago, ka sa ivurevure vutuniyau ni vakalelewa. E tiko talega vei ira na kaukauwa cecere duadua ni itutu ni yagodra; o koya gona, na yalo ni veitaratara e salavata kei na liga. Me vakataka na veigacagaca lelevu tale eso, na liga yadua e veiliutakitaki vakavinaka ena vuravura ni mona veibaqasaqa, me rawa kina ni soli yani—na digidigi ni liga e vinakati me baleta na itaviqaravi yadua me vaka na volavola kei na penikau, e vakaraitaka ni cakacaka tiko na mona yadua.

Vei ira na tamata, e dua na itavi bibi ni liga ena vago vosa kei saini vosa. Sa vakakina, na tini na matanifika mai na rua na ligana kei na tinikarua na ikava ni matanivola le va ligaqu (rawa ni tarai mai na ilabeniika) ka sa vakalevutaka na iwiliwili ni ivakarau ni naba kei vakadinadina iwalewale.

## Veitikina
Buina

Na **buina** sai koya na iwasewase ena mua ni muri ni so na mataqali manumanu yago; ena kena levu, na vosa e vakaibalebaletaka e dua na ikuri duidui, veisautaki rawa ki na torso. E tiki ni yago e veiganiti vakatautauvata kei na sacrum kei coccyx ena manumanu susu, qasi, kei vuka. E dina ni buina e dua na ivakatakilakila taumada ni manumanu sui, eso na manumanu sega ni sui oka kina na sikopioni kei vulaitubutubu, vakakina na qasita kei na bosucu, e tiko na kena isema me vaka na buina ka dau vakatokai ena so na gauna me buina. Na veika vata buina e dau vakatokai ena so na gauna me "caudate" kei na tiki ni yago e salavata kei na se volekata na iqaqalo e soli vei ira na ivakamacala "caudal".
Yago

Ena kilanibula, Na **yago** sa iyaragi vakayago ni dua na organism, sa ikoya na irairai ni veika bula. E dau vakayagataki ga me baleta ga na organism ni vuravura e dua na tikina se taucoko organism. Era tu eso na organism ni bula ka ra veisau mai na veisiti yadua ki na taucoko organism: kena ivakaraitaki, mokota moici. Vei rau na vosa 'yago' ena kena ibalebale na multicellular veicurumaki.
Uciwai na Huong

Na **Uciwai na Huong** (**Sông Hương** se **Hương Giang**; 香江) e dua na uciwai e takosova na siti o Huế, ena loma ni yasana mai loma o Vietnam Thừa Thiên-Huế. Ena vula ikatakata, era lutu e wai na senikau mai na loga ni kau vuata mai na Huế, ka solia ki na uciwai e dua na aroma dau vaka na ibulibuli, ka sa mai vaka na ivakasaqa.

## Ivurevure kei na drodro
E rua tiko na ivurevure ni Uciwai na Perfume; rau tekivu ruarua ena veiulunivanua o Dãy Trường Sơn veiulunivanua ka sota ena Bằng Lãng Fork. Na Tả Trạch (imawi lailai) e tekivu mai na veiulunivanua Trường Đồng ka drodro yani ki na vualiku ki na iqaqi. Sa qai drodro yani na uciwai ki na ceva ki na vualiku ka sivita na veivaletabu mai Hron Chén kei na Ngọc Trản, ka drodro yani ki na vualiku, me vakasauri ena Nguyệt Biều kei na bucabuca o Luong Bour. Me tomani tikoga, na Sông Hương (Uciwai Hương) sa drodro yani ki na vua-i-tokalau ki na Huế ka lako sivita na ivakadei ni Nguyễn na tui. E tomani tikoga na uciwai, ka siviti Hen islet kei na veikoro lelevu, ka takosova na ivovo ni Sinh (koroturaga makawa o Châu Hóa) ni bera ni ra curu yani ki na vanua o Kinani Giang.

Mai na Bằng Lãng ki na Thuan An veitawasa, na uciwai e 30 na kilomita na kena balavu ka cici vakamalua sara (me vaka ni sega soti ni sivia na wasawasa na uciwai). E butobuto na uciwai ni cagi voli ena yava ni Ngọc Trản ulunivanua, na vanua sa titobu kina na kena titobu. Na beseni ni Uciwai na Uciwai e levu duadua na uciwai mai Vietnam.

## Veitikina


## Isema e tautuba
Hammurabi

O **Hammurabi** (c. 1810 – c. 1750 BC) a ikaono ni tui ni imatai ni soqosoqo ni veiliutaki vaka-Papiloni ni yavusa ni Amoriti, ka veiliutaki mai na c. 1792 BC ki na c. 1750 BC (me vaka na Chronology e Loma). A liutaki koya o tamana, o Sin-Muballit, ka a lako laivi mai na bula ni sa sega ni bula vinaka. Ena gauna ni nona veiliutaki, a qaqa o koya vei Elami kei na veikoro lelevu kei Las, Esnunna, kei Mari. A vakasosataki Ishme-Dagan I, na tui Asiria, ka vakasaurarataki luvena o Mut-Ashoc me vakacaucautaki, ka kauta mai e voleka ni o Mesonitamia taucoko ena ruku ni veiliutaki mai Papiloni.

E kilai levu duadua o Hammurabi ena nona a solia na Code of Hammurabi, ka kaya ni sa ciqoma mai vei Shamash, na kalou ni lewa dodonu mai Papiloni. E sega ni vakatauvatani kei na lawa taumada vaka Sumeria, me vakataka na iVakatakilakila ni nomu-Nammu, ka a vakanamata tiko ki na kena saumi na cala a yaco, na Lawa i Hammurabi e dua vei ira na imatai ni lawa me vakabibitaka vakalevu cake na itotogi vakayago nei koya na dausoli cala. E volai kina na itotogi me baleta na cala yadua ka sa dua vei ira na imatai ni lawa me tauyavutaki kina na nanumi ni tawa cala. E dina ga ni sa rui kaukauwa sara na kena itotogi ena ivakatagedegede ni gauna oqo, e kena inaki me yalani kina na veika a vakatarai vua e dua e caka cala me cakava me saumi lesu kina. Na iVakatakilakila i Hammurabi kei na Lawa i Mosese ena Torah e tu kina e levu sara na ka e tautauvata.

A raica o Hammurabi e vuqa ni kalou ena nona bula vakaikoya. Ni oti na nona mate, a rokovi sara o Hammurabi ni dua na dauvakadrukai levu ka vakatetea na bula vakatamata ka vakasaurarataki ira na tamata kecega me ra sauma vei Marca, na nodra kalou vakavanua na Papiloni. E muri, a yaco me vakamatatataki na nona rawa-ka vakamataivalu ka sa yaco me vakadreta na nona itavi vakadaulawa taucoko me ivakarau taumada ni nona isolisoli vakawa. Ena dua na gauna e muri, na veiliutaki nei Hammurabi sa yaco me idusidusi ni veika kece a yaco ena veigauna sa oti yani. Ni oti sara mada ga na matanitu vakatui a tara o koya ni a bale sobu, a se vakarokoroko tikoga vaka dua na iliuliu ni turaga, ka vuqa na tui ena Tokalau voleka e kaya ni o koya e dua na qase e liu. A kunei tale o Hammurabi mai vei ira na dauvakadroitukutuku ena mua ni ikatinikaciwa ni senitiuri ka ra sa laurai me dua na tamata bibi ena itukutuku ni lawa.

## Veitikina
The Carpenters

**The Carpenters** na Amerika vatu ivakatagi ilawalawa kei eso mai ena Downey (1968-1983). Era a tiko ena kedra maliwa na veivosakitaki ni vatu ni 1970s.

## Lewenilotu

* Richard Carpenter
* Karen Carpenter

## Taudaku vata

* The Carpenters
Niukaseli ena Tyne

O **Niukaseli ena Tyne** () e dua na siti kei Vualiku Tokalau Igiladi.

Sega ni veilecayaki vata kei Niukaseli mai Niu Ceva Welesi.
Kau

Na **kau** e dua na rakarakavaki kei na isokuvaki lewe ni vale ka kunei ena tabaka kei na wakadra na vunikau kei na so tale na veikau tea. E dua na matagaga vakarautaka - e vakayago veivakavulici ni cellulose wadrega ka kaukauwa sara na kena lomataqaya ka vakataqai ena dua na matrix ni lignin ka sega ni tarova na veivakasaurarataki. Ena so na gauna e vakatokai na kau me ikarua walega xylem ena tabaka ni vunikau, se na kena vakamacalataki vakalevu me okati kina na mataqali isulusulu vata ga ena veivanua tale eso me vaka ena waka ni vunikau se kausala. Ena dua na vunikau bula e vakayacora kina e dua na itavi veitokoni, ka rawa kina me tubu na veikau tea se me ra tucake vakataki ira. E vakadewataka talega na waiwai kei na bulabula kedrau maliwa na draunikau, eso tale na tikina sa tubu tiko, kei na wakana. Na kau e rawa talega ni baleta e dua tale tea vakarautaka vata kei na iyau vakatauvatani, kei na vakarautaka idiniataki mai kau, se kau itubutubu se wadrega.

Sa vakayagataki tu na kau me udolu vakaudolu na yabaki ena waiwai, me vakarautaka ni taravale, ena kena caka vale, iyaya, iyaragi, iyaya ni vale, vakavodoki, cakacaka ni droini, kei na pepa. Ena dua na gauna lekaleka sa oti a qai basika mai me ivakatakatai me baleta na kena caka na selo (cellulose vakasavasavataki) kei na kena isoqoni, me vaka na cellophane kei na cellulose acetate.

E rawa ni rau veigadivi toka na kau mai vei kaboni veigadivi kei na so oti veimatanikau mai na dendrochronology me laurai kina na gauna a buli kina e dua na iyaya kau.

Na vakayagataki wale tikoga oqo ni kau sa vakavinakataki ena kena vakuri na sitila kei varasa ki na taravale.

## Veitikina
Niukaseli

O **Niukaseli**, vakailesilesi na **Siti ni Niukaseli** e dua na vanua ni matanitu ena Hunter veiyasana ni Niu Ceva Welesi, Ositerelia. Niukaseli okati kina e vuqa na iwasewase ni Newcastle metropolitan iwasewase.
Niukaseli (Niu Ceva Welesi)

O **Niukaseli** () e dua na siti kei Niu Ceva Welesi, Ositerelia. E oka kina na matanitu o siti ni Niukaseli kei Drano Macquarie.

## Veitikina