open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Viti

**Matanitu Tugalala o Viti** (Vosa Viti Hindi: *रिपब्लिक ऑफ फीजी*, *Ripablik ăph Phījī*, Vosa Vakavalagi: *Republic of Fiji*). Na Miniseteri na Local Government and Urban Development e taqomaka ka vakaraica na kena gagadre, veivakatorocake taki na vei taoni kei na koro turaga. 0,91 (2015) milioni 'ei wilika kai.

## E na Gauna Makawa
Ko Viti e 'a vakatawani tu ena yabaki 3500–1000 BC, ko ira na kai vakatakilai oqo baleta na kena mai kunei na kuro, i sasauni kei na veika tale eso mai vei ira na kai Lapita.

## Demography
Na Veiyalayalati Makawa

## [[Ai Vola Tabu]]: A yaca ni veivola yadua e Na Veiyalayalati Makawa
* Ai matai ni vloa i Mosese sa vakatokai nai Vakatekivu
* Ai karua ni vola i Mosese sa vakatokai na Lako Yani
* Ai katolu ni vola i Mosese sa vakatokai na Vunau ni soro
* Ai kava ni vola i Mosese sa vakatokai na Tiko voli mai na lekutu
* Ai kalima ni vola i Mosese sa vakatokai nai Vakarua

* Ai vola kei Josua
* A kedrai tukutuku na Dauveilewai
* Ai vola kei Ruci
* Ai matai ni vola i Samuela
* Ai karua ni vola i Samuela
* Ai matai ni Kedrai vola na Tui
* Ai karua ni Kedrai vola na Tui
* Ai matai ni vola ni Veika sa caka e na veiguna
* Ai karua ni vola ni Veika sa caka e na veiguna
* Ai vola i Esera
* Ai vola i Niemaia
* Ai vola kei Esiteri

* Ai vola kei Jope
* Ai vola na Same
* Ai vola na vosa Vakaibalebale
* A nonai vola na Dauvunau
* na sere i Solomoni

* Ai vola i Aisea na Parofita
* Ai vola i Jeremaia na Parofita
* Ai vola i Isikeli na Parofita
* Ai vola i Taniela na Parofita
* Ai vola i Osea na Parofita
* Ai vola i Joeli na Parofita
* Ai vola i Emosi na Parofita
* Ai vola i Opetaia na Parofita
* Ai vola i Jona na Parofita
* Ai vola i Maika na Parofita
* Ai vola i Neumi na Parofita
* Ai vola i Apakuki na Parofita
* Ai vola i Sefanaia na Parofita
* Ai vola i Akeai na Parofita
* Ai vola i Sakaraia na Parofita
* Ai vola i Malakai na Parofita

* Na Veiyalayalati Vou
* Na Matanitu Cokovata ni Isireli
* Na Makanitu Vaka-Jiuta
* Na Vunau e Tini
* Na Veitarataravi ni Veigauna vaka i Isireli kei Jiuta
Na Veiyalayalati Vou

## Eu estou atrás de você
Ai vola ni Veiyalayalati Vou i Jisu Karisito na Noda turaga kei na nodai vakabula.

* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Maciu
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Marika
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Luke
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Jone

* A nodra Cakacaka nai Apositolo

* Ai vola i Paula vei ira na kai Roma
* Ai matai ni vola i Paula vei ira na kai Korinica
* Ai karua ni vola i Paula vei ira na kai Korinica
* Ai vola i Paula vei ira na kai Kalatia
* Ai vola i Paula vei ira na kai Efeso
* Ai vola i Paula vei ira na kai Filipai
* Ai vola i Paula vei ira na kai Kolosa
* Ai matai ni vola i Paula vei ira na kai Cesalonaika
* Ai karua ni vola i Paula vei ira na kai Cesalonaika
* Ai matai ni vola i Paula vei Timoci
* Ai karua ni vola i Paula vei Timoci
* Ai vola i Paula vei Taito
* Ai vola i Paula vei Filimoni
* Ai vola i Paula vei ira na Iperiu

* Ai vola i Jemesa
* Ai matai ni vola i Pita
* Ai karua ni vola i Pita
* Ai matai ni vola i Jone
* Ai karua ni vola i Jone
* Ai katolu ni vola i Jone
* Ai vola i Juta
* Ai Vakatakila sa vola ko Jone

-----
* Na Veiyalayalati Makawa
* Sa Vakatakila ko Jisu
* Na ka eso sa Kalougata kina na tamata
* e Na Masu
Na Matanitu Cokovata ni Isireli

## Na [[Matanitu]] Cokovata ni [[Isireli]]
*Tui ko Saula rt 1030 - rt 1010 BSK 

*Tui ko Tevita rt 1010 - rt 970 BSK 

*Tui ko Solomoni rt 970 - rt 931 BSK 

## Na matanitu e rua ni Isireli
**Isireli (Matanitu ena Vualiku)**

Ko ira na Tui Isireli:

*Jeropoami I 931 - 910 BSK 
*Netapi 970 - 910 BSK 
*Peasa 910 - 909 BSK
*Elah 909 - 886 BSK

*Simirai siga 7 ena 885 BSK
*Omirai 885 - 874 BSK
*Eapi 874 - 853 BSK
*Easaia 853 - 852 BSK
*Jorami 852 - 841 BSK

*Jeu 841 - 814 BSK
*Joasi 814 - 798 BSK
*Jioaasi 798 - 783 BSK
*Jeropoama II 783 - 743 BSK
*Sakarai Vula 6 ena 743 BSK

*Salumi Vula 1 ena 743 BSK
*Meneema 743 - 738 BSK
*Pikaya 738 - 737 BSK
*Peka 737 - 732 BSK
*Osea 732 - 723 BSK

Vakavuai ko Samaria 722 BSK.

*Na Makanitu Vaka-Jiuta
*Na Veiyalayalati Makawa
*Na Matanitu ki Papiloni
*Na Matanitu ki Perisia
*Na Matanitu ki Kirisi
*Na Veitarataravi ni Veigauna vaka i Isireli kei Jiuta
Na Makanitu Vaka-Jiuta

## Jiuta ([[Matanitu]] e na [[Ceva]])
**Ko ira na [[Tui]] Jiuta**:

* Rihoboami 931 - 913 BSK 
* Apajia 913 - 911 BSK 
* Asa 911 - 870 BSK
* Josefata 870 - 848 BSK
* Jiorami 848 - 841 BSK
* Easaia 841 BSK
* Ranadi ko Akalaia 841 - 835 BSK
* Joasi 835 - 796 BSK
* Amasaia 796 - 781 BSK
* Usaia 781 - 740 BSK
* Jocame 740 - 736 BSK
* Easi 736 - 716 BSK
* Esekaia 716 - 687 BSK

## Nai Otioti ni Veiyabaki ni Matanitu Vaka-Jiuta
* Manasa 687 - 642 BSK
* Emoni 642 - 640 BSK
* Josai 640 - 609 BSK
* Joiaasi 
* Jiokimi vula 3 ena 598 BSK
* Setakaia 598 - 587 BSK

Vakavuai ko Jerusalemi ena Jiulai 587 se 586 BSK.

#### 
* Na Matanitu Cokovata ni Isireli
* Na Veiyalayalati Makawa
* Na Matanitu ki Kirisi
* Na Veitarataravi ni Veigauna vaka i Isireli kei Jiuta
Na Vunau e Tini

Sa cavuta ko Jiova na vunau e tini.

Na Lako yani 20:1-17; "Koi au ko Jiova na nomu Kalou, ko koya ka kauti iko mai na vanua ko Ijipta, mai na vale ni veivakabobulataki". 

:1. "Me kakua vei iko na Kalou tani, koi au duaduaga" 

:2. "Mo kakua ni cavaka vei iko e dua na matakau ceuceu; se dua nai vakatakarakara ni ka mai lomalagi ecake, se dua na ka e tu e vuravura era, se dua na ka e na wasawasa e na yasa i vuravura".

:3. "Mo kakua ni cavuta walega na yaca i Jiova na nomu Kalou; ni sega ni vakadonui koya ko Jiova sa cavuta wale na yacana".

:4. "Mo nanuma na siga ni vakacecegu, mo vakatabuya. E ono na siga mo daucakacaka kina, ka kitaka kina na nomu cakacaka kecega; ia nai kavitu ni siga sa siga ni vakacecegu i Jiova na nomu Kalou". 

:5. "Mo vakarokorokotaki rau na tamamu kei na tinamu; me dede kiina na nomu bula e na vanua sa solia vei iko ki Jiova na nomu Kalou." 

:6. "Mo kakua ni laba"

:7. "Mo kakua ni ia na veibutakoci"

:8. "Mo kakua ni butako"

:9. "Mo kakua ni beitaka vakailasu na kai nomu"

:10. "Mo kakua ni kovoca na nona vale na kai nomu; mo kakua ni domona na watina na kai nomu, se kocova nona tamata, se nona vada, se nona pulumakau, se nona asa, se dua na ka sa nona na kai nomu".
Tabana levu

Ni sa kidavaki ki na Wikipedia,
na nisaikolopedia sega ni saumi ka rawa vua e dua me cau.
Edemede  itukutuku mai Viti














**<big>Ni sa bula [[Wikipedia]]!</big>**

E tiko beka e dua eke ka rawa ni vosa vaka-Viti? Au kila ga vakalailai na vosa vaka-Viti... vei-vuke vola.

Era tu ****  eke.
Io, au sa kila kina na vosavakaviti, ka'u na rawa beka ni vukei iko mo vulica kina na vosa. A cava beka ko sa via vulica? Ko sa tiko mai Viti? Se, e dua tale na vanua?

 
__NOTOC__
__NOEDITSECTION__
Isireli

**Isireli**, kilai vakamatanitu me **Matanitu o Isireli**, e dua na vanua ena Ra Esia, e tiko ena tokalau ceva ni baravi ni Wasa Mediterranean kei na ra ni baravi ni Wasa Damudamu. E tiko na kena iyalayala ni qele kei Lepanoni ena vualiku, Siria ena ceva tokalau, Joritani ena tokalau, na vanua o Palesitaina ena West Bank kei na Gaza Strip ena ki na tokalau kei ra,vakatautauvata, kei Ijipita ena cevaira. Na vanua ni bula vakailavo kei na tekinolaji e Isireli o Tel Aviv, ni kena idabedabe ni matanitu kei na kena koroturaga kacivaki o Jerusalemi, e dina ga ni vakaiyalayala na kena kilai e vuravura raraba na lewa ni matanitu vei Jerusalemi.

## Veika e itukutuku
* Na Matanitu Cokovata ni Isireli 
* Na Veitarataravi ni Veigauna vaka i Isireli kei Jiuta 
* Jerusalemi
* Ijipta

## Veikitikina
Ai matai ni vloa i Mosese sa vakatokai nai Vakatekivu

## Na i vakatekivu
**Na veika ka caka ka yaco e na gauna e liu**.

* Na veibuli.

* Ko Atama kei Ivi e loma ni were.

* Ko Keni ke Eepeli.

* Noa kei na ualuvu levu.

* na vale cecere mai Papiloni.

## Na kedra i tekitekivu na [[Isireli]]
**Ko iratou na nodra i tubutubu na Isireli**.

* Yaco mai Palisitaina ko Eparama, rt 1900 BSK.

* Sucu ko Aisake na luvei Eparama.

* Sucu Jekope na luvei Aisake.

* Eratou lewe tinikarua na tagane na luvei Jekope ka ratou i vuvu ni Yavusa e tinikarua ni Isireli.

E yaco me rogo levu vei iratou na veitacini oqo ko Josefa ka ni a yaco ko koya me Daunivakasala liu duadua nei Tui Ijipta.
Na Matanitu ki Roma

**Matanitu ki Roma**.

* Na Matanitu ki Papiloni
* Matanitu ki Perisia.
* Na Matanitu Cokovata ni Isireli
* Na Matanitu ki Kirisi
Na Veitarataravi ni Veigauna vaka i Isireli kei Jiuta

## Na i Vakatekivu
* Na kedra i Tekitekivu na Isireli

## Era Yaco ki Ijipta na [[Isireli]]
Era tiko vakabobula ka kawa i Jekope mai Ijipta rt. 1700 - rt. 1250.

Na gauna ka cavuti kina ni 'rauta tiko na yabaki ka cavuti, i vakaraitaki ni veitaba yabaki e na kena gauna ka cakacakataki Iesu.

Na yawa ga yani ki muri na veiyabaki, na kena dredre ni dodnu sara na veiyabaki e cavuti.

Ni sa mai mate ko Solomoni e na 931 BSK, ki na gauna ka taba-i-vakaro kina vakalawa ko Sairusi (Tui Perisia) 538 BSK, Sa viavia mai dodonu sara na vei yabaki e cavuti, ia e se rawa tiko ga ni veicalati e na maliwa ni dua na yabaki yani ki muri; se dua na yabaki mai ki liu.

Era biuti Ijipta mai na Isireli e na ruku ni veiliutaki nei Mosese rt. 1250.
Na nodra i lakolako na Isireli e loma ni vanua liwalala. E a soli kina vei Mosese na i vakaro e Tini mai na ulunivanua ko Saineai rt. 1250 - rt. 1210.

## Curumi ka tawani na vanua ko [[Kenani]]
Sa liutaka ko Josua na i matai ni lakolako ni curumi ni vanua ko Kenani, rt. 1210. 

Sega soti ni maucokona sara na lewa ni nodra tiko na veimata yavusa ni Isireli, ka ra mani vakayagataka na kaukauwa ni nodra lewa na Dauveilewai ka veiliutaki kina.

## Na Matanitu Cokovata ni Isireli
* Na Matanitu Cokovata ni Isireli 
* Na Makanitu Vaka-Jiuta (Matanitu e na Ceva)

## Yabaki ni sucu oti na Karisito na Kauvakavesu kei na veisereki ni lesu tale
Era kauvakavesu ki Papiloni na Isireli ni vakavuwai oti ko Jerusalemi 

* Tekivu na kaukauwa ni Matanitu ko Perisia, 539 BSK.

* Sa Iewa ko Sairusi me ra sereki ka lesu tale na Jiu, 538 BSK.

* Tauyavutaki na yavu ni Vale ni Soro, 520 BSK. 

* Taracake tale na bai kei Jerusalemi, 445 - 443 BSK.

## Na Gauna e na Maliwa ni [[Veiyalayalati Makawa]] kei Na [[Veiyalayalati Vou]]
Tauyavutaka na Matanitu va-Kirisi e Palisitaina ko Alikisada na Kalevu, 333 BSK.

Liutaki Palisitaina na Saleukiti, ka kawa talega ni dua tale na Turaga-ni-valu levu nei Alikisada, ka rawata talega na lewa ni vanua ko Siria, 198 - 166 BSK. 

Era yavala na Jiu e na ruku ni veiliutaki i Juitasa Makabiasi ka ra rawata kina na nodra tu galala. Sa qai liutaki Palisitaina ko Jiutasa kei ira na nona yavusa na Eisamoni, 166 - 63 BSK. 

Sa tauri Jerusalemi ko Pomopei, e dua na Turaga ni Valu levu ni Roma, 63 BSK.

Era sa qai digitaki tiko mai Roma na Tui ka ra vakarorogo ki na kena lewa me ra liutaki Palisitaina. Ka dua vei ira ko Eroti na kavelu, ka liutaki Palisitaina e na yabaki 37 BSK ki na 4 BSK.

## Na Gauna ni vei Yalayalati Vou
Na susu i Jisu.

Vunau voli ko Joni na Dauveipapitaisotaki; na Papitaiso i Jisu ka sa tekivu talega kina na nona veiqaravi.

Na mate kei na Tucake tale i Jisu.

Na veisau i Paula (Ko Saula na kai Tasisi) rt SK 37.

Na laumotu i Paula rt SK 41 - SK 65.

Na i otioti ni tiko vakavesu i paula rt SK 65.
Na Matanitu ki Kirisi

**Matanitu ki Kirisi**

*Na Matanitu Cokovata ni Isireli
*Na Matanitu ki Papiloni
*Na Matanitu ki Perisia
*Matanitu ki Roma
Na Masu

Ia ni dou sa masu, kakua ni vosa balabalavu walega, me vakataki ira na tawa lotu; ni ra sa nanuma era na roguci ni ra sa vosa balabalavu. 

O koya mo dou qai masu vakaoqo:

:"Tama i keimami mai lomalagi, Me vakarokorokotaki na yacamuni".

:"Me yaco na noumuni lew"

:"Me caka na lomamuni e vuravura me vaka sa caka mai lomalagi"

:"Solia mai vei keimami e na na siga oqo na kakana e yaga vei keimami"

:"Ia kakua ni cudruvi keimami e na vuku ni meimami valavala ca, me vala keimami sa sega ni cudruvi ira era sai valavala ca vei keimami"

:"Ia kakua ni kauti keimami ki na vere, ka mo ni vakabulai keimami mai na ca; Ni sa nomuni na lewa, kei na kaukauwa, kei na vakarokoroko, ka sega ni mudu. Emeni".

#### 
* Na Veiyalayalati Vou
* Jisu
* Sa Vakatakila ko Jisu
Na ka eso sa Kalougata kina na tamata

A sa vosa ko koya, ka vakavulici ira, ka kaya:

:"Sa kalougata ko ira sa yalomalimalumu; ni sa nodra na matanitu vakalomalagi."

:"Sa kalougata ko ira sa dautagi; ni ra na vakacegui".

:"Sa kalougata ko ira sa yalomalua; ni ra na taukena na vanua."

:"Sa kalougata ko ira sa viakania ka viagunuva nai valavala dodonu; ni ra na vakamamautaki"

:"Sa kalougata ko ira e dauloloma; ni ra na lomani"

:"Sa kalougata ko ira sa yalosavasava; ni ra na vakatokai me luve ni Kalou"

:"Sa kalougata ko ira era sa vacakakani e na vucu ni valavala dodonu; ni sa nodra na matanitu vakalomalagi"

"Dou sa kalougata, ni dou sa vakasewasewani, ka vakacacani, ka vosavakacacataki vakailasu e na ka kecega e ca, e na vucuqu. Dou reki ka marau vakalevu; ni sa levu na kenai sau vei kemudou mai lomalagi ; ni sa vakaoqo na nodra vakacacani ira na parofita era sa bula eliu vei kemudou". 

#### 
* Na Veiyalayalati Vou
* Sa Vakatakila ko Jisu
* Na Masu
* Jisu
Sa Vakatakila ko Jisu

Sa **Vakatakila ko [[Jisu]]** Na ka eso sa Kalougata kina na tamata, 1-12. Sa vakavulici ira na nona tamata me ra yaga, 13-16. Sa vakadinadinataka na vunau makawa, 17-20. Sa tukuna na kenai balebale dina na laba, 21-26. Kei na dauyalewa, 27-32. Sa vakavulici ira na nona tamata me ra kakua ni bubului e na veivosaki, 33-37. Me ra kakua ni veisausaumitaka na ca, 38-42. Ka me ra lomani ira na lodra meca, 43-48.

Sa vakavulici ira na nona komata ko Jisu, e nai loloma, 1-4; e Na Masu, 5-15. E na lolo, 16-18. Sa vakarota me ra kakua ni daulomana na ka vakavuravura, 19-23; se lomaocaoca, 24-34. 

Sa vakatakila ko Jisu ni sa ca me da daulelewa vei ira na tamata, 1-5; e vinaka me da vakatavuvuli vakavuku, 6. E vinaka me da daumasu vua na Kalou; kai valavala dodonu vei ira na tamata, 7-12. Na matamata-ni-kiro qiqo, kei na sala rabailailai, 13-14. nai vakavuvuli lasi, 15-20. Me da kakua ni rogoca walega na vosa ni Turaga, me da cakava talega, de sa da vaka na tamata sa tara na vale e na nuku, 21-27. Sa kurabui na lewe vuqa e na nonai vakavuvuli, 28-29. 

#### 
* Na Veiyalayalati Vou
Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Maciu

# Ai tubutubu i Jisu, a nona sucu mai vua na goneyalewa.
# Ni sa sucu ko Kisu, sa lako mai na tu i cake eso na tamata vuku me ra cuva vua; a sa kidroa ko Eroti, kei ira kecega na kai Jerusalemi; a sa vereti Jisu ko Eroti me vakamatea. Sa drotaki rau na veitinani ki Ijipta ko Josefa, a sa mokuti ira na gonetagane lalai ko Eroti. Sa mate ko Eroti, sa qai lesu tale ki Jutia ko Josefa kei rau na veitinani.
# Sa dauvunau mai Jutia ko Joni na dauveipapitaiso, a sa papitaisotaki ira na lewe vuqa. Sa papitaisotaki Jisu ko koya.
# Sa dauveretaki Jisu na tevoro. Sa laki tiko ki Kapenaumi ko Jisu. Sa dauvunau ko Jisu; a sa kacivi Pita, kei Adriu, kei Jemesa, kei Joni, me ratou nonai talatala. Sa veilakoyaki ko Jisu me vunau ka vakabulai ira na mate.
# Sa Vakatakila ko Jisu Na ka eso sa Kalougata kina na tamata.
# Sa vakabula na vukavuka ko Jisu, kei na tina ni wati i Pita. Sa qai tukuma vei ira na nona tisaipeli nai valavala ni tamata sa muri koya. Sa qai vunauca na wai, a sa vakasevi ira na tevoro mai na tamata e le rua.
# Sa vakabula ko Jisu e dua sa tauvi-paralasi. Sa kacivi Maciu, sa kana vata kei ira sa tamata ca. Sa vakatakila na ka era sa sega ni lolo kina na nona tisaipeli e na goneyalewa sa ciba, kei na matabokoe le rua, kei na galu. A sa vakavulici ira na nona tisaipeli me ra daumasu me lewe vuqa nai talatala. 

-----
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Marika
* Na Veiyalayalati Vou
Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Marika

# A vosa Vakatautauvata ni daukabukaburaki. Sa vakavulici ira na nona tamata ko Jisu me ra yaga. A vosa vakatautauvata ni sila sa tubu vuni, kei na sore ni musita. Sa kaya ko Jisu me ruru na cava, me maravu talega na wai.
# Sa vakasevi ira na tevoro ko Jisum a ra sa curuma na vuaka. Sa vakabula na yalewa sa turidrabalavu, kei na goneyalewa sa ciba.
# Era sa dauveivakawai Jisu na kai nona. Sa talai ira na nonai apositolo me ra vunau ka vakabulai ira sa tauvi-mate. Sa kaya ko Eroti sai Joni na dauveipapitaiso ko Jisu, a sa kaya eso sa dua na Parofita. A sa rere ko Eroti ni sa vakamatei Joni, era sa lesu tale mai nai apositolo. Sa vakani ira na lewe vuqa ko Jisu, a sa lako e dela ni wai a sa vakabulai ira sa tauvimate.
# Sa vunauci ira na tisaipeli i Jisu ko ira na Farisi ki Jisu. A veika era ca dina kina na tamata. Sa vakabula e dua na goneyalewa ko Jisu, sa vakabula e dua sa didivara, ka kaka.
# Sa vakani ira na lewe vuqa ko Jisu e na kakana laiqai. Sa bureitaka nai vakatakilakila vei ira na Farisi. Sa vakavulici ira na nona tisaipeli me ra qarauni ira mai na nodrai vakavuvuli ca na Farisi kei nai tokani i Eroti. Sa vakabula e dua sa mataboko; Sa tukuni koya. A sa vakatakila nai balebale ni muri koya.
# Sa matalia na yago i Jisu, a sa tukuni Joni vei ira na nona tisaipeli. Sa vakabula e dua tamata ka curumi koya e dua na tevoro. Sa qai tukuna na nona mate, kei na nona tu cake tale, a sa vakavulici ira na nona tisaipeli me ra yalomalumalumu, ka me ra lomani ira kecega era sa lotu.
# Sa vakavulici ira na Farisi ko Jisu me kakua ni biuta na watidra ko ira na tagane. Sa vosavakalougatataki ira na gone lalai. Sa tarogi Jisu e dua na tamata vutuniyau e na ka me bula kina. Sa dredre ni bula ko ira na vutuniyau; ia ena nodra sa muri Jisu nai yau dina. Sa tukuna ko Jisu na nona mate. Sa vakavulici ira na nona tisaipeli me ra yalomalumalumu, sa vakabulai Patimeo.

-----
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Maciu
* Na Veiyalayalati Vou
Na Matanitu ki Papiloni

**Na Matanitu ki Papiloni**

*Matanitu ki Roma
*Na Matanitu Cokovata ni Isireli
*Na Matanitu ki Perisia
*Na Matanitu ki Kirisi
Na Matanitu ki Perisia

**Matanitu ki Perisia**.

----
* Matanitu ki Roma
* Na Matanitu Cokovata ni Isireli
* Na Matanitu ki Papiloni
* Na Matanitu ki Kirisi

## External link

* Perisia
Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Luke

# Sa vunautaka na veivutuni ko Jisu, sa tukuna na lolo sa sega ni vua. Sa vakabula e dua na yalewa, sa tukuma na sore ni musita kei na leveni talega. Sa vakarota vei ira na nona tamamta me ra gumatua, a sa vunauci Eroti, kei Jerusalemi.
# Sa vakabula e dua sa tauvimate ko Jisu, a sa vakarota na yalomalumalumu. A sa tukuna ni sa vaka e dua na magiti levu na lotu. E vinaka me yalomatua ko ira na tisaipeli i Jisu, me ra vakatovolea talega me ra yaga.
# A vosa vakatautauvata kei na sipi sa yali ka kune tale, kei na taki ni siliva sa yali ka qai kune tale. Kei na gone sa biuti tamana ka qai lesu tale mai.
# A vosa vukatautauvata ni dau-ni-yautawa dodonu. Sa vunauci ira na Farisi ko Jisu, sa tukuna na tamata vutuniyau kei Lasarusa. 
# Sa vakavulici ira na tisaipeli ko Jisu me ra kakua ni vakacala e dua, me ra kakua talega ni cudruvi ira sa vakacacani ira, ka qai veivutuni. Sa tukuna ni sa ka mana na vakabauta, a sa kilikili kei keda na yalomalumalumu. Sa vakabula eso na vukavuka, a sa tukuna nai valavala ni nona lako tale mai. 
# Sa vakavulici ira ko Jisu me ra daumasu. Sa tukuni rau na Farisi kei koya sa kumuna nai vakacavacava. Sa kaya me ra yalomalumalumu. Sa vaka me via biuta na ka kecega ko ira sa via bula, sa tukuma na nona mate. A sa vakabula na mataboko.
# Sa vakabauti Jisuko ko Sakiusa. Sa tukuna ko Jisu na turaga sa cati koya ko ira na kai nona. Sa vodoka na asa ko Jisum ka lako ki Jerusalemi ni na ca, ka vakasevi ira era sa veivoli e na vale ni soro, a sa vakavuvuli ko koya e na veisiya.
-----
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Maciu 
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Marika
* Na Veiyalayalati Vou
Na Lotu Dina nei Jisu

**Na lotu dina nei Jisu Karisito** e tauyavutaki mai Beijin, Jaina ena tinikaciwa tinikavitu (1917). Ena gauna oqo e rauta ni dua veimama (1.5) kina rua veimama (2.5) na milioni na lewena ena vasagavula ka limana matanitu ka wiliki kina na va nai wasewase ni vanua lelevu e na vuravura. Na lotu oqo e kilai ni tekivu ena vakabauta vaka Penitiko ni Lotu Vakarisito ka yaco mai ena i tekitekivu ni ruasagavulu na senituri. Na vakabauta ni lotu e yavutaki ena vakabauta ni dua ga na Kalou ka yacana o Jisu. E tauyavutaki na lotu oqo mai Viti ena tinikaciwa ciwasagavulu ka va (1994). Nai naki taumada ni soqosoqo lotu oqo me vunautaki nai tukutuku vinaka ena vuravira taucoko ni bera ni lesu vakarua mai na turaga o Jisu Karisito.

Oqo na tini (10) ni yavu ni vakabauta kei nai vakavuvuli ni lotu:

# Yalo Tabu
# **Papitaiso ena Wai**: Na veipapitaisotaki ena wai e sakaramede ni kena bokoci na i valavala ca. Na veipapitaisotaki e vakayacori mai nai vurevure ni wai ni noda vanua me vaka na uciwai, waitui kei na wai vure e na loma ni vanua. O dau ni veipapitaisotaki sa vakayacori oti vua na papitaiso ena wai ka sala vata kei na nona sa ciqoma na yalo tabu e na nona sa vakayacora oti nai tavi oqo ena yaca i Jisu Karisito. O koya e sa na vakayacori vua na veipapitaisotaki me na vakadromuci kece i loma ni wai na yagona e na gauna e cuva sobu tu kina ki ra.
# Veivuiyava
# Vakayakavi ni Turaga
# Siga ni vakacecegu
# Jisu Karisito
# Vola tabu
# **Veivakabulai vakayalo**: Na bula e soli mai e na loloma ni Kalou e na vuku ni vakabauta, na tamata vakabauta e dodonu me vakararavi ki na yalotabu me rawa ni toso kina bula savasava me vakarokorokotaka na Kalou ka lomana na wekana.
# Na Lotu
# Veilewai levu ena i vakataotioti
Bau

Yanuyanu Turaga kei na koro turaga ni Vanua o Bau. Na yanuyanu e ciri koto ena tokalau kei Viti Levu ena delani Waisiliva.
Ai Vola Tabu

**Ai Vola Tabu** sa volai kina Na Veiyalayalati Makawa kei Na Veiyalayalati Vou.

## Veisemati yavu
* Na Vunau e Tini
* Jisu
## Taudaku isema
* Ai Vola Tabu
* Ai Vola Tabu (Fiji Sign Language)
Jisu Karisito

**Jisu Karisito**  na iusutu ni ivakavuvuli va-Karisito ka ni na ivakavuvuli ni Lotu va-Karisito duadua na veimatalotu, me ikuri ni Jiu vakaMesaia, vakasamataka tiko na luve ni Kalou. Va-Karisito kei na Judaism vakaMesaia vakasamataka o Jisu Karisito na Mesaia sa waraki tu mai ena Veiyalayalati Makawa ka vakatokai koya me o Jisu Karisito, e dua na yaca e vakayagataki talega ena taudaku ni ivakavuvuli va-Karisito.

Kenadau ni itukutuku kece kilkiliki kaya kei duavata ni Jisu dina tu, e dina ga ni sega ni dua na vakasama me baleta na itukutuku makawa ni vakanuinui a vakayacora ni na kosipeli ka voleka vakacava na vakaivolatabu o Jisu ki na na itukutuku makawa ni o Jisu. E levu na kenadau duavata ni o Jisu e dua na dauvunau Jiu mai Kalili, a papitaisotaki mai vei Joni na Dauveipapitaisotaki ka vakoti ki na kauveilatai by order of na kovana ni Roma Ponitio Pailato.  Ni sa tara na kenadau na itukutuku eso ni makawa o Jisu, ka dau vakaraitaki koya mai e dua se sivia na nodra itavi oqo: iliuliu ni e dua na itosotoso apocalyptic, na Mesaia, e dua na dauveivakabulai dauniveisereki, e dua na tuvani vakamatau kei na tamata vuku, se na e dua na reformist ni veivakatautauvatataki. Vakadidike sa sa vakatauvatani na ivakadinadina ni veiyalayalati vou kei na itukutuku makawa ena taudaku ni ivakavuvuli va-Karisito me rawa ni vakadeitaki kina na ituvatuva vagauna ni bula i Jisu.

E vakabauta kece ga na laini ni Lotu va-Karisito ni sa kunekunetaki na o Jisu mai na Yalo Tabu, sucu mai e dua na goneyalewa savasava, na vakatovotovo na cakacaka mana, na tauyavutaki kina na Lotu, na mate mate ena kauveilatai me vaka e dua na fomu ni Veisorovaki, tucake mai na mate kei na nona cabe cake ki lomalagi, ka mai kina o koya ena lesu tale mai.  A qarava o Jisu cecere e levu na Lotu va-Karisito me vaka na incarnation ni Kalou, na Luvena, na ikarua baleta na lewe tolu na tamata na Yalo ni lewe tolu vakalou. Eso na ilawalawa Lotu Vakarisito cata na Lewetolu Vakalou, ena taucoko se vakatikina ga.

Ena vakasama Islamic, Jisu (transliterated me vaka na Isa) e vakasamataki me dua na ka bibi duadua ni parofita ni Kalou kei na Mesaia. Me baleta na Muslims, o Jisu a na dua ka a kauta mai na ivolanikalou ka sa ikoya na luvena e dua na ia goneyalewa, e sega ni vakalou, ka sega talega ni a vakacacani ena nona vakamatei ena kauveilatai. Judaism cakitaka na vakabauta ni o Jisu e na awaited ni Mesaia, ni sa sega e salavata kei na parofisai vakaMesaia ni na Tanakh na veiba.

* Na Veiyalayalati Vou
* Na Veitarataravi ni Veigauna vaka i Isireli kei Jiuta
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Maciu 
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Marika
Basikeli

Na **basikeli**, e vakatoka talega e dua na ivakarau ni bula se basikeli, e dua na motoka vakanukilia se tabana vakacici-vakanukilia, sega ni rawa-ka me caka ena dua na yasana, me dua na kena e rua na qiqi. Na Rider ni basikeli e vakatokai me cyclist, se bicyclist.

Na ivakarau taumada kei na configuration ni dua na ivakarau ni bula dodonu se "na basikeli ni veitaqomaki", sa veisau vakalailai mai na imatai ni sinucodo ni itaube ka a tauyavutaki ena loma ni 1885. Ia, e vuqa na veika matailalai era sa vakavinakataki sara, vakabibi mai na Lesumai ni iyaya kei na ituvatuva ni komipiuta ena kompiuta. Oqo e vakatarai kina e dua na veivakamatabokotaki ni inaki ituvaki me baleta e vuqa na mataqali vodo.
Ikatalau

**Ikatalau** na imatai ni mera ena dua na siga. Ikatalau ni me tiko ena veivanua e vuqa, ia na nodra ivukivuki isau na rabailevu ni vanua, ka sa duidui na kena gauna, me rawa kina ni sa semati tiko na vuravuravaki raraba ni vakavakarau kei na kakana ena gauna oqo ikatalau.

## Veitikina
Madrai

Image:Strucla sweet bread.jpg|
Image:Four loaves.jpg|
Image:Indian naan bread.jpg|
Image:French bread DSC09293.jpg|
Image:Breads and rolls.jpg|
Image:Tin vienna bread.jpg|
Image:Bread in a traditional oven.JPG|
Image:Brood.jpg|
Image:Bread rolls.jpg|
Image:Various grains.jpg|
Image:Phulka.jpg|


Na **madrai** e dua na kakana ka veisaqasaqa mai na valawa sila, Vakayacori e so na witi.
Uetersen

**Uetersen** (ˈyːtɐzən) na siti mai Jamani. Ko **Uetersen** ni da ramurface mai na ulunivanua ni vei olive. 17.968 (2014) 'ei wilika kai.
Curitiba

**Curitiba** (kuɾi'tibɐ) na siti mai Brazil. 1.893.997 (2016) 'ei wilika kai.

* http://www.curitiba.pr.gov.br 
* http://www.curitiba-brazil.com
*
Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Jone

# E na i vakatekivu e a sa bula tu kina na Vosa, ka rau a tiko vata kei na Kalou na Vosa, ka sa Kalou na Vosa.
# E rau a tiko vata sara ga na Vosa kei na Kalou mai na i vakateviku.
# S abulia ka vakatubura na ka kece ga ko koya; ka sega ni dua na ka e caka me a sega ni cakava ko koya.
# Sa tu vu ana bula; i ana bula na rarama, ia e a sega ni bokoca rawa na rarama ko ya na butobuto.
# E a ta mai vu ana Kalou e dua na tamata; a yacana ko Jone.
# A lako mai ko koya me mai tukuna na rarama, me rawa ni ra vakabauta na tamata kece ga e na vukuna.
# E sega ni rarama ko ya ko koya, ia e a mai tukuna ga na rarama.
# Sa i koya sara ga ko ya rarama dina ka a lako mai ki vuruvuru ka mai vakararamataka na tamata kece ga.

-----
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Maciu
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Marika
* Ai Tukutuku-vinaka sa vola ko Luke

* Na Veiyalayalati Vou
John Wycliffe

**John Wycliffe,** talega na yaca se sipeli **Wyclif**, **Wickliffe**, kei na veimataqali tale eso; (1328 – 31 December 1384) Vuli ena veika e
baleta na iVolatabu ena Univesiti e Okosivote. Vakavuvulitaka ni sega ni
tiko ena Lotu Katolika na idola vakabete, ni Eukaristia Tabu (se
sakaramede) e sega ni yago os la voui Karisito, ka me kakua ni vakayagataka
na Lotu na kaukauwa vakapolitikicomer vei ira na tamata. Vakadewataka na
Ai Vola Tabu ki na vosa vakavalagi.
Martin Luther

**Martin Luther**(10 Noveba 1483 – 18 Feperueri 1546) e dua na parofesa ni Jamani ni cioloji, vulica, bete, Vakaaugust monk, Luther dau vakatokai koya me dua na monk e liu. Me vakaoqo: "e liu, ni 'u a se monk tiko, au dau nanuma me 'u nuitaka ni na rawa me 'u vakayalovinakataka na noqu vakatulewa ena lolo, na masu, kei na vigils au dau vakayagataka me 'u vakararawataki koya kina na yagoqu ena dua na sala ki na kurabuitaka lomalomani. Ia na levu ga ni noqu buno, na kena malumu kei na vakacegu au a vakila; ni sa kau tani mai mataqu na rarama dina. kei na dua i droini ena Tawase Vakacoko.

Luther a tabaki ki na matabete ena 1507. A yaco me cata e vica na ivakavuvuli kei na ivakarau ni Roma Latolika Lotu; vakabibi, ni dau vakatitiqataka na irairai ni veivakasaurarataki. Luther vakatura e dua na veitalanoa vuli ni kena vakatovotovotaki ka mana na veivakasaurarataki ena nona *[[95 Theses]]* ni 1517. Na nona sega me vakanadakuya na nona volavola kece ena gadrevi kina na Pope Leo&nbsp;X ena 1520 kei na Tabu Roma Tui Charles V ena kana ni bacaniqele ena 1521 e vakavuna na nona muduki tani mai na pope kei na cudruvi me vaka na mailawa ena Tabu Roma Tui.

E vakavulica o Luther ni veivakabulai o ya, o koya gona, na bula tawamudu e sega ni rawati mai na ivalavala vinaka ia era na ciqomi ga me isolisoli galala ni loloma soliwale ni Kalou ena vuku ni vakabauta nei vakabauta ena Jisu Karisito me vaka na Dauveivueti mai na ivalavala ca. Na nona cioloji sa mai bolei kina na lewa kei na itutu ni Pope ena kena vakavulici ni ai vola tabu sai koya na ivurevure duadua ga ni kila ka vakatakilai vakalou, ka saqata na sacerdotalism ena noda vakasamataki ira kece na Lotu Vakarisito me ra matabete savasava. O ira era na raica na ivakavuvuli ni Luther ni rabailevu ga, era sa kacivi Vakaluther, e dina ni a cikeva o Luther ena *Vakarisito* se *Evangelical* sai koya na yaca vakadonui duadua vei ira na tamata era dau kilai Karisito.

Na nona ivakadewa ni Ai Vola Tabu ki na vernacular ni Jamani (e sega ni vakalatina) a rawa kina me yaco ki na laity, e dua na soqo ka levu sara na kena revurevu ena lotu kei itovo ni Jamani. E nona dau vakamareqeta na kena vakatorocaketaki e dua na ivakarau tudei ni vosa Vakajamani, vakuria e vica na ivakavuvuli ki na iyaloyalo ni vakavakadewa,  ka vakayarayarataka na volai ni dua na vakavakadewa vosa Vakavalagi, na Tyndale Ai Vola Tabu. Na nona serenilotu e vakauqeta na vakatorocaketaki ni lagasere ena Tawase Lotu. Nona vakamau me Katharina von Bora, dua na nun e liu, tuva e dua na ivakaraitaki ni vakavunivola ni vakamau, ka vakatarai Tawase italatala saumi me vakamau.

Ena rua na nona cakacaka e muri, a vakaraitaka kina o Luther na dauveitusaqati, voravora vakarerevaki na rai ki Jiu, ka kacivi me ra kama mai na nodra valenilotu kei na nodra mate.  Na nona rhetoric e sega ni vagolei mai vei ira na Jiu, ia kivei ira talega Roma Katolika , Anabaptists, kei nondaunivakadewa Vakarisito. E a mate o Luther ena 1546 ena muduki tani mai na rogo Pope Leo X.

## Veitikina
Confucius

**Confucius** (551–479 BC) na vakajaina ivakavuvuli kei daunipolitiki ni Itubutubu ki Vakadinamati gauna.

Na filosofi ni Confucius, e kilai talega me Confucianism, e vakamatatataka na bula savasava kei na vakamatanitu, na dodonu ni veimaliwai vakatamata, lewa dodonu, yalovinaka, kei na yalodina. O ira na nona tisaipeli era dauqito veisisivi vakavinaka sara ena koronivuli tale eso ena gauna ni Drau Koronivuli ni Nanuma eda me vakalailaitakataki ga na nodra tokona na dautauka ena loma ni Qin matavuvale vakatui. Muria na qaqa ni Han tulewa Chu ni oti na kabebe ni Qin, Na vakanananu nei Confucius e ciqoma na veivakadonui vakadonui ena matanitu vou ka ra sa tauyavutaki tale ki na dua na ivakarau e kilai tu e Ra ka Neo-Confucianism, ka qai Niu Confucianism (Gauna oqo Neo-Confucianism).

Na Confucius e vakatotolotaki vakavinavinakataki kei na vola o se veisau e vuqa na Vakajaina momona veivosa oka kina na Lima Momona, Ia o ira na kenadau ena gauna oqo era sa qarauna ni attributing me ra assertion kina Confucius koya. Aphorism me baleta na nona ivakavuvuli a cokonaki ena Analects, Ia ni oti ga e vuqa na yabaki mai na nona mate.

Na ivakavuvuli nei Confucius sa inakinaki ki na ivakarau ni Jaina kei na vakabauta. E championed kaukauwa na nona yalodina vakamatavuvale, qase e liu, kei na nodra rokovi na italatala qase mai vei ira na luvedra kei na tagane vakawati mai vei ira na watidra, vakatututaki na matavuvale me baleta na matanitu uasivi. E tokona na ivakavuvuli e kilai vinaka "kakua ni cakava vei ira na tani na ka o sega ni vinakata mo cakava", na Koula Lewa. O koya talega e dua na Kalou vakadodonu ena Daoism.

Na Confucius e okati me dua vei ira na tamata bibi ka veivakauqeti ena siviraka ni kawatamata. Na nona veivakavulici kei na filosofi e bikai vuku ira vakalevu na tamata ena veiyasai vuravura ka ra sa dau veivakauqeti tikoga nikua.
John Calvin

**John Calvin**, sucu ena 10 ni Julai 1509, e Varanise. Vuli bete mai Parisi. E dua na iliuliu levu ena kena sagai me veisautaki na Lotu Katolika.

E dua na iwase levu ni nona bula a bula voli ga kina mai Suwitisaladi. E vakavuvulitaka ni tamata e sa ca tu ia na loloma walega ni Kalou e rawa ni vakabulai ira. A vola e vuqa sara na vakasama ena iVolatabu.

Mate ena ika 27 ni Me 1564.
Buddha

Sucu ena on 15 March 1944 B.K. mai na dua na Yavusa Hindu e Nepal. A kauwaitaka na veivakararawataki a yaco wavoliti koya tu.

Dro tani mai na vale vakatui nei tamana, vakanadakuya na vuravura, ka bula voli vakadravudravua. Vakasaqara na veivakararamataki, a raica na ka e qai vakatoka me “sala ni veisereki.” Tukuna ni sa yacovi Nirvana, e dua na ituvaki ni bula eda sa sega kina ni kauwaitaki, na mosi, se eda sega ni kilai mai vei ira e taudaku. A yaco me nodra qasenivuli na italatala ni vakabauta vaka-Buda.
Qin Er Shi

**Qin Er Shi** (Vosa vakajaina: 秦二世; Vakaidina: "Ikarua tabatamata ni Qin"; 229 – Okotova 207 BCE) na luvei Qin Shi Huang kei na ikurua empera ni Jaina ni Qin matavuvale vakatui. A vakatulewa mai 210 ki 207 BCE.
Ziying

**Ziying, Tui ni Qin** (vosa vakajaina: 子嬰) (mate Janueri 206 BC) a ikatolu ka iotioti ni iliuliu ni Qin matavuvale vakatui. A vakatulewa ena dua na kakaseresere Qin matanitu me 46 na siga mai na veimama ni Okotova 207 Tiseba ni e dau cavuti tu ena dua na ivurevure ena yaca kalou o koya Empera Shang of Qin (秦殤帝), e dina ni Qin koyataki na ivakarau ni kalou o koya yaca.

Ziying eso na gauna e dau basika me dua na katuba kalou ena Vakajaina kei Taoist valetabu, dau veisa ena nona isosomi, Empera Yi of Chu.
Sotia ni Yago

Oqo e dua na mataqali **manumanu** ka tu ena dra, e dau vukea na kena taqomaki na yago mai na veimataqali mate tale eso.
Cakaudrove

E tini ka va (14) taucoko na vei-yasana e Viti. O **Cakaudrove** e dua na yasana vakaturaga mai Vanua Levu, ka ratou wili kina e tolu na yanuyanu vei-volekati sara, o Taveuni, Rabi vata kei Kioa. E 2,816 na Sukuea na Kilomita na levu ni vanua e kumuni vata tu kina na vanua oqo, ka ra lewe 49,344 taucoko na lewe ni vanua e Cakaudrove. O Savusavu e dua na kena tauni levu toka mai Cakaudrove raraba ka ra lewe 4,962 taucoko na lewe ni vanua kina.

E levu sara na Turaga Bale, Marama Bale, Gone Turaga kei na Gone Marama era cavu tu mai kina me vaka-taki : Ratu Sir Penaia Ganilau (na i otioti ni Kovana levu e Viti, kai matai talega ni Peresitedi ka taura nai tutu vaka Tui Cakau e Vanua Levu). Na Turaga na Paraiminisita vakacegu, Hon. Sitiveni Ligamamada Rabuka. Ratu Naiqama Lalabalavu (na Turaga ka taura tu oqo na i tutu vaka Tui Cakau) kei na so tale.
Ratu Ovini Bokini

Ratu **Ovini Bokini**, na Gone Turaga Tui Tavua sa Bale, e dua na Turaga i Taukei mai Viti ka liuliu ni Vanua o Tavua.

Ni sa ra bale, e mai sosomitaki ira vaka Tui Tavua na turaga tacidra ko Ratu Jale Kuwe Nauarabota.

E dua talega vei ira na Turaga rau vei yacani o Ratu Ovini Bokini e se vuli tiko ena Univesiti ni Ceva ni Pasifika .
St Peter's College (Okoladi)

Na **St Peter’s College** mai Okoladi, Niusiladi e koronivuli ni lotu Katolika ka ra vuli kina na gonetagane yabaki 11 ki na 16 se 18. E tiko ena tauni levu e Okoladi, mai Niusiladi, ka koronivuli ni lotu katolika levu taudua e Niusiladi. A tauyavu ena 1939. E tauyavutaka na isoqosoqo ni lotu na Christian Brothers, ia mai na 2008, era sa veituberi kina na qasenivuli dina ga. Era duikaikai na kena gonevuli, tiko ena 1,200 na iwiliwili ke levu sara. Me baleta na vuli, e tauri kina, ni ra sa yabaki 16, na National Certificate of Educational Achievement assessment system (NCEA) kei na Cambridge International Examinations (CIE). E rauta ni lewe 70 na gonevuli era gole mai vanuatani. Gonevuli oti rogolevu e wili kina o Sir Michael Fay (daunibisinisi, dausoko) kei Sam Hunt (dauniserekali).

## Taudaku isema
* St Peter's College website
* St Peter's College Old Boys Association website
Ratu Josefa Iloilo

Ratu **Josefa Iloilovatu Uluivida** (1920-2011), Gone Turaga na Tui Vuda sa Bale, ka Peresitedi vakacegu ni Matanitu o Viti.
Coronel Fabriciano

**Coronel Fabriciano**, Brazil. 103.797 (2010) 'ei wilika kai.

* http://www.fabriciano.mg.gov.br  
* http://www.camarafabriciano.mg.gov.br/ 
*
Saiva

Ena fika, **saiva** se **zero** (0) e dua na naba e vakatakarakarataka e dua na levu ni lala. Na kena vakacurumi (se kau laivi) na 0 ki na dua na naba e biuta na naba oya me sega ni veisau; ena vosa ni fika, 0 na ivakatakilakila ni ikuri ni naba taucoko, naba vakasama, naba dina, kei na naba vereverea, ka vakakina na veivakatorocaketaki tale eso ni ituvatuva ni aljebrika. Na kena vakalevutaki e dua na naba ena 0 e rawati kina na 0, ka vakakina na kena wasei ena 0 e dau vakasamataki me sega ni vakamacalataki ena fika.
Dua

Na **dua** e dua na naba, vosa naba, kei grafeme, E imatai ka lailai duadua na taucoko vinaka ni veitarataravi sega ni vakaiyalayala ni naba vakayago.

Ena fika, na 1 ni veivakavuqa tatauvata sara, kena ibalebale ni naba cava ga e vakalevutaki ena 1 e tautauvata kei na naba vata ga. 1 e sega ni okati me dua na naba taumada. Ena tekinolaji digitaki, 1 e vakaraitaka na "ena" ituvaki ena kode ni binari, na yavu ni vakakompiuta. Ena filosofi, 1 e vakatakarakarataka na dina taucoko se ivurevure ni bula ena veimataqali itovo vakavanua.
Tolu

Na **tolu** (3) e dua na naba, vosa naba, kei grafeme, e dua na naba vakayago e muria na rua (2) ka liutaka na va (4). ka sa ikoya lailai duadua ni duidui naba taumada kei na taumada duadua ga e liutaka e dua na naba lomanibai. E tiko na kena ibalebale vakalotu kei na itovo vakavanua ena vuqa na veivanua.
Rua

Na **rua** (2) e dua na naba, vosa naba, kei grafeme, e dua na naba vakayago e muria na dua (1) ka liutaka na tolu (3). E lailai duadua ka duadua ga na tauvata naba taumada.

Baleta ni yavu ni dua na duavata, e tiko na kena ibalebale vakalotu kei kena ibalebale vakayalo ena vuqa na itovo vakavanua.
Lima

Na **lima** (5) e dua na naba, vosa naba, kei grafeme, kei tauvata naba vakayago, kei naba kadinala, muria na va (4) ka liutaka na ono (6), ka sa dua na naba taumada.
Va

Na **va** (4) e dua na naba, vosa naba, kei grafeme, e dua na naba vakayago e muria na tolu (3) ka liutaka na lima (5). Ka sa dua na naba lomanibai, na naba lailai duadua ni semiprimi kei naba cokovata, ka nanumi ni sega ni kalougata ena vuqa na itovo vakavanua ni Tokalau Esia.
Ono

Na **ono** (6) e dua na naba vakayago muria na lima (5) ka liutaka na vitu (7), ka sa dua naba veivakatautauvatataki kei lailai duadua naba uasivi.
Vitu

Na **vitu** (7) e dua na naba vakayago muria na ono (6) ka liutaka na walu (8), E dua ga na naba taumada e liutaka e dua kiupiti.
Tini

Na **tini**/**tine** (10) kei tauvata naba vakayago e tarava na ciwa (9) ka liutaka na Tini ka dua (11). Na tini na yavu ni ivakarau ni naba desimali, na ivakarau e dau vakayagataki vakalevu duadua me vakatakilakilataki kina na naba ena vosa vosataki kei vosa volai.
Duna

Na **duna** (**Anguilla marmorata**), kilai talega me mapolo ogo, e species ni draki anguillid ogo e kunei ena Indo-Pasifika kei tikiva waidranu dauveibuli.

Na duna e carnivorous, ia tawamosimosi, ena dua na kana isausauvaki raraba, kanataki ura, kerebi, lila ika, ka boto. Sa e bogi, ka dau bulabula tu ena bogi.
Ika

Na **ika** era manumanu ni wai era dau vakayagataka na gill ka sega na ligadra kei digitaki. Era bulia e dua na ilawalawa veitacini vei ira na tunicate, era bulia vata na olfactore era dau rogoca na iboi. E okati ena ivakamacala oqo na ika slim, lami, kei na ika cartilaginous kei ika sui ka vakakina na veimataqali ilawalawa era sa yali yani. Era a basika mai na tetrapod ena loma ni ika e vaka na lobe, ka ra sa ika talega kina. Ia, na ika makawa era sa vakadewataki me ra paraphyletic ena kena sega ni okati kina na tetrapod. Baleta ni ivakarau oqo, na vosa "ika" e vakamacalataki vakaca me vaka e dua na ilawalawa paraphyletic, e sega ni okati me dua na ilawalawa vakamatanitu ena kilanibula. Na vosa makawa **pisces** e vakasamataki me dua vakatautauvata, ia e sega ni dua na iwasewase phylogenetic.

Na organism taumada e rawa ni vakatokai me ika na chordate malumu-yago ka a basika taumada ena gauna Cambrian. Dina ga ni sega vei ira e dua na dina sui, era taukena na notochord ka vakatara vei ira me ra totolo cake mai vei ira na nodra itokani sega ni sui. Ena tomani tikoga na ika ena gauna Paleozoic, ka veisautaki ki na veimataqali fomu raraba. E vuqa na ika ni Paleozoic era bulia na taudakui yaragi e ka taqomaki ira mai na manumanu dauvakacaca. Na imatai ni ika e tiko vata kena tebenigusu e basika ena gauna Silurian, ni oti oya e vuqa (me vaka na qio) era sa yaco me manumanu dauvakacaca ni wasawasa ka sega walega ni itoki ni arthropod.

E levu na ika era dra batabata, ka vakatara na nodra katakata ni yago me veisau me vaka na veisau ni katakata ni wavolita, e dina ga ni so vei ira na dauqalo gugumatua lelevu me vaka na qio levu vulavula kei tuna e rawa ni taura e dua na ivakarau ni katakata cecere. hey e rawa ni kune ena voleka ni veivanua kece ni wai, mai na veiuciwai cecere ni ulunivanua ki na lolobo kei titobu hadal sara mada ga ni wasa titobu duadua (me kena ivakaraitaki na daugunu kei ika ni dauqoli). Vata 33,600 na species e vakamacalataki, na ika e vakaraitaka na species veimataqali levu cake mai na dua tale na ilawalawa manumanu sui.

Na ika e dua na ivurevure bibi vei ira na tamata e vuravura raraba, vakabibi me kakana. Na veivoli kei na o ira na dauqoli bula vuvuna ika era qoli ena veikau ena era dau vakasasa ika ena veivanua ni qoli ena veikau se teivaki ira ena tobu se ena vale ni manumanu ena wasa. Era dau vesuki ira tale ga na dauqoli vakamarautaki, era maroroi me vale, era susuga na daususu ika, ka vakaraitaki e matanalevu akuarimu. Na ika e tiko na kena itavi ena itovo vakavanua ena veitabagauna, veiqaravi me vaka na kalou, ivakatakilakila vakalotu, ka me vaka ulutaga ni cakacakaniliga, ivola kei iyaloyalo.

## Veitikina
Reba

Na **reba** (*Tachyspiza rufitorques*) e dua na species ni vuka ni veiulunivanua ena matavuvale Accipitridae. E dau nanumi tu ena dua na gauna me tautauvata species vata ga (vakatautauvata) kei ganivatu masikuvui (*Tachyspiza fasciata*) ni Ositerelia kei Niu Kaledonia. E dau kune vakalevu e Viti, ka dau kune ena veiyanuyanu lelevu mai Viti Levu, Vanua Levu, Taveuni, Kadavu, Gau kei Ovalau. E taukena e vuqa na vanua ni veikau e Viti, mai na veikau vakaitamera ki veiwere ni niu kei veiwere kei na veivanua ni gade ena veikoro lelevu.
Sikorere

**Sikorere** (*Artamus mentalis*) e dua na sikorere ena matavuvale Artamidae. E sa vakaiyacaga sara ki na vuqa na yanuyanu e Viti, e dina ga ni sega ni tiko mai na Kadavu Yanuyanu kei Lau Veiyatuyanuyanu.
Kulakula

Na **kulakula** (*Erythrura pealii*)  e dua na species Estrildidae vuka e Viti ka dau nanumi tu e liu me dua na species lalai ni kulakula ulu-damudamu (*Erythrura cyaneovirens*). Na kulakula oqo e dua na lailai, vakabibi na drokadroka vuka vata na ulu damudamu kei na iqaqalo kei na dua na bili vulavula butobuto. E kune ena vanua ni veikau kei na vanua e dolavi, ka sa veisautaka vinaka na vanua e bulia na tamata me vaka na vanua co, vanua veico kei iteitei. E tiko vei ira na veiwatini e dua na ivakaraitaki ni veidomoni era vuka kina e cake ni veivunikau ena dua na vuka ulumatua, ka kacivi tikoga. Na vuka vakasucu era tara e dua na sova ni co vakadomodi kei na dua na katuba ena yasana, ka biuta e dua na embraya vakawasoma ni va na yaloka vulavula. Na luvena vou era sa luvawale ka piqi, ka tiko na polo karakarawa ena tutu e cake kei na tutu e ra ni gusu, kei na ivakatakilakila karakarawa ena loma ni gusu; na manumanu lalai qase era tautauvata kei ira na qase, ia e sega vei ira na roka damudamu ni uludra. Na kulakula e dau kania na sorenikau, vakabibi na co, e dau kania tale ga vakarawarawa na manumanu lalai kei na nekita. E bulia na ilawalawa lalai e rauta ni ono na qelenisipi ni oti na gauna ni vakasucu.

Na kulakula e rawa ni ra kania na manumanu vuka vakaitaukei me vaka na latui (*Tachyspiza rufitorques*), se na manumanu susu era vakacurumi mai me vaka na mongoose lailai ni Esia, na kalavo, kei kalavo lalai, ka rawa ni ra tauvimate rawarawa.
Manumanu vuka

**Manumanu vuka** — E dua na manumanu. 

## Manumanu vuka e Viti
E a vakayacora na tabana ni veiqaravi oqo na BirdLife International Fiji e dua na vakadidike ni yaubula eso ena loma ni vanua. Nai naki levu ni vakadidike sai koya me kilai ka volaitukutukutaki na veika eso ka rawa ni laurai ena loma ni veikau.

### Manumanu Vuka ni Vanua e Viti
* Ganiviti
* Kulakula
* Reba
* Sikorere
* Beka

### Manumanu Vuka ni Waitui kei na Veimatasawa
* Gogo

## Manumanu Vuka e na veiyanuyanu
* Manumanu Vuka e Kadavu
* Manumanu Vuka e Koro

## 
* Vanua ni Manumanu Vuka (VMV)
Bebe

**Bebe** (*Rhopalocera*) — E dua na manumanu.

## Bebe e Viti
A sega ni levu sara na bebe e matata na kenai tukutuku ia na kena madaga ka rawa ni matata e 18 na kena veimataqali Mai na kena oqo, e rua e nei Viti duaduaga. Na kena vo ni bebe ena gadrevi me dikevi ka me matata na yacadra.
Bia

Na **bia** e daugunu gunu ni oti na kena vakayagataki na yabia hydrolysis kei vakabulagitaki me rawati kina na dovu. O yabia kei hydrolytic enzyme e dau vakayacori wasoma mai na ivakalomavinaka ni iteitei kadre ki na malt, yabia ki na monosaccharides ka qai vavi (yeast ena sega ni rawa ni voroka vakadodonu na yabia), sa ka levu duadua ga kina na ivola ni droka e vuravura raraba ni bia na witi kei bali.
Vua

Ena botany, na **vua** se **vuanikau** sai koya na ivakarau ni veiqaravi ni kawa ena kau seraki (kilai talega ni angiosperms) ka tauyavutaki mai na ovary ni oti na seraki.

## Veika yavu
*Yapolo
*Pea
*Jaina
*Niu
*Weleti
Weleti

Na **weleti** (*Carica papaya*) e sa dua na itei ena genus Carica ni kei matavuvale ni Caricacee. Na vua na kena itekitekivu e tiko ena tropics ni Amerika, e rairai mai na Iusutu Amerika e loma kei na ceva Mexico.
Yapolo

Na **yapolo** (*Malus domestica*) ni edible waqavuka e dua na vuanikau kamikamica, Na yapolo vunikau ni veikau e sa teivaki e vuravura raraba ka sa tubu na species levu duadua ena genus **[[Malus]]**.
Avoka

Na **avoka** (*Persea americana*), e dua na vunikau ka rairai na kena tekivu ena ceva kei Mexico, o ya na ivakatagedegedetaki me vaka e dua na lewe ni matavuvale na seraki sa teivaki tu Lauraceae. Na vua ni itei e iteitei e dua na beri levu ka tu kina e dua na sorenikau levu duadua.
Osasco

**Osasco** (Osasko) na siti mai São Paulo, Brazil. 696.382 (2016) 'ei wilika kai.

## Internet
* Osasco
*  osascobrazil.com
Vudi

Na **vudi** e Jaina cultivar ena genus Musa ka dau vakayagataki ena vakasaqa na vuanikau. Era na rawa ni kana matua se unripe ka dau kina. E vuqa na Jaina vakasaqa era vakatokai me **plantains** se **drokadroka Jaina**, e dina ga ni ra sega ni dina taucoko plantains. 

## Itukutuku veiwekani
* Jaina
Dalo

Na **dalo** (*Colocasia esculenta*), se **kalo** ena Vosa Awai sa tubu vakatabakidua na kau draki me baleta na kena laukana corm, sa dau teivaki tu ga Aferika, Oceanic kei Ceva Esia ka veiqaravi me yaga kakana. kei na dalo sa vakabauta ni sa dua vei ira na teivaki kau ni  taumada.
Uvi

Na **uvi** (*Dioscorea* spp. partim: *D. esculenta, D. alata, D. opposita, D. rotundata, D. cayenensis, D. trifida, D. dumetorum*) e so na itei ni teivaka species ena genus Dioscorea (matavuvale Dioscoreaceae) ka kena ivakarau na laukana tuber. Na uvi e sautu herbaceous baniyani ena kena teivaki na veivakarusai ni nodra starchy tubers ena vuqa na veika, vakauasivi mai draki Amerika, Aferika, Esia, kei vaka-Latina.