open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Protein

Na **protein** e levu veika bula molikuli kei makromolikuli ka oka kina e dua se sivia na sinucodo balavu ni amino acid kena vo. E levu sara na cakacaka e cakava na protein ena loma ni organism, wili kina na kena vakavuna na veisau ni yago, vakavotukanataki ni DNA, sauma na veivakauqeti, vakarautaka na ituvatuva ni sela kei organism, kei na kena veitosoyaki ni molikuli mai na dua na vanua ki na dua tale. Na protein e duidui mai na dua tale vakabibi ena kena veitarataravi ni amino acid, ka vakatau ena veitarataravi ni nucleotide ni nodra gene, ka dau vakavuna na kena vakacurumi na protein ki na dua ituvatuva 3D vakatabakidua ka vakadeitaka na kena cakacaka.
Molikuli

Na **molikuli** e dua na ilawalawa ni rua se sivia na atomi ka rau tauri vata tu ena kaukauwa veivakayarayarataki ka kilai me veiwekani vakakemikali; vakatau ena itukutuku, na vosa e rawa se sega ni okati kina na ion e vakaceguya na ivakatagedegede oqo. Ena fisiki quantum, veika vakayago kemisitiri, kei biokemisitiri, na duidui mai na ion e lutu ka dau vakayagataki na molecule ni tukuni tiko na ion ni atomi vakalevu.

E dua na molikuli e rawa ni homoniukilia, oya, e tiko kina na atomi ni dua na ka elemeniti kemikali, e.g. rua na atomi ena loma ni okisijeni molikuli (O2); se rawa ni heteronukilia, e dua na kemikali veivakaduavatataki e sivia e dua na elemeniti, e.g. wai (rua na atomi ni haidrojeni kei dua na atomu ni okisijeni; H2O). Ena vakasama ni kinetika ni kasi, na vosa *molikuli* e dau vakayagataki me baleta e dua na tikitiki ni kasi veitalia na kena itukutuku. Oqo e vakaceguya na gadrevi ni dua na molikuli e tiko kina e rua se sivia na atomi, mai na kasi vakaturaga era atomi yadua. Na atomi kei na veivakacacani e semati ena veimaliwai sega ni kovaleni, me vaka na veiwekani ni haidrojini se veiwekani ni ionika, e dau sega ni okati me dua ga na molikuli.

Na vakasama e tautauvata kei na molecule e sa veivosakitaki mai na gauna makawa, ia na vakadidike ni gauna oqo me baleta na ituvaki ni molecule kei na kena veiwekani e tekivu ena ika 17 senitiuri. Vakasavasavataki ena veigauna mai vei ira na saenitisi me vakataki Robert Boyle, Amedeo Avogadro, Jean Perrin, kei Linus Pauling, na vuli ni molikuli sa kilai nikua me molecule physics se kemikali ni molikuli.
Surjeet Singh

O **Surjeet Singh** e dua na dau qito chess ka dauniveiliutaki kilai levu e Viti. E dua vei ira na imatai ni dauqito ni vanua ena qito vakatui oqo ka lako yani me qaqa ena vuqa na sotasota ni vanua. E a matataki Viti ena i ka 27 ni sotasota ni Chess Olympiad mai Dubai kei na i ka 28 ni sotasota ni Chess Olympiad mai Greece. E dua na lewe ni tauyavu ni soqosoqo ni qito chess e Viti ka veiqaravi ena kena veiliutaki ena vuqa na yabaki ka tubu cake ki na itutu ni Peresitedi.
Grace Kuilamu

O **Grace Kuilamu** (sucu kina 13 Maji 2007 e Birisibeni, Kuinisiladi) e dua na dauqito soka ni Ositerelia. E qito ena kalavo ni A-League Women na Brisbane Roar kei na timi ni soka ni marama ni Ositerelia. E sucu o tinana mai Romenia ka sucu o tamana mai Viti.
Shinjuku

**Shinjuku** (新宿区), kacivi vakamatanitu me **Siti Shinjuku**, e dua na tabanalevu vakatabakidua e Tokio, Japani. E dua na vanua levu ni bisinisi kei na veiliutaki, e tiko kina na veimama ni vualiku ni siteseni ni sitimanivanua osooso duadua e vuravura (Siteseni Shinjuku) ka vakakina na Valenivolavola Matanitu ni Tokio, na valenivolavola veiliutaki ni Matanitu ni Tokio. 0,349 milioni (2020) 'ei wilika kai.
Shibuya

**Shibuya** (渋谷区) e dua na tabanalevu vakatabakidua e Tokio, Japani. E dua na vanua ni veivoli levu, Shibuya e tiko kina e dua na siteseni ni sitimanivanua osooso duadua e vuravura, na Siteseni Shibuya. 0,230 milioni (2024) 'ei wilika kai.
Biomolikuli

Na **biomolikuli** se **veika bula molikuli** na me vaka e dua na veika e molikuli e dua na ka bula organism ka bibi ki na dua se sivia na ivakarau ni biolojia caka. Na veika bula molikuli e oka kina na makromolikuli lelevu me vaka na protein, kabohaidreti, lipidi, kei na nucleic acid, ka vakakina na veitiki lalai me vaka na vaitamini kei hormone.
Supami Singi

Shubham Singh (su cuva ena 5 Jiulai 2002 e Ayodhya, Uttar Pradesh, India) e dua na bisinisi mai India. E taukena ka tauyavutaka na VDG Industries Limited, e dua na kabani levu e cakacaka ena tabana ni kaukauwa, bula vakavuniwai, IT, motoka kei na isulu.

E vuli ena Wharton School, University of Pennsylvania ena vakabisinisi, kei na Stanford University ena AI kei na IoT.

Singh e taukena talega e vuqa na kabani me vaka na VD Hosts, VD Motors, RAS Lifestyle kei na Mediminds Pharmaceutical. E dua talega na Peresitedi ni IYEC (Indian Youth Entrepreneurship Club), ka vukea na kabani vou me tubu mai na tekivu

## Ivurevure
Nguyen Van Thieu

**Nguyễn Văn Thiệu** (5 Epereli 1923 – 29 Sepiteba 2001) e dua na vakailesilesi ni mataivalu ni Ceva Vietnam ka daunipolitiki ka a peresitedi ni Ceva Vietnam mai na 1967 ki na 1975.
VDG Industries limited

**VDG Industries Limited** e dua na **kabani levu mai India** ka tauyavutaki ena dua na dau bisinisi, **Shubham Singh**. Na kabani e vakayacora na bisinisi ena vuqa na tabana me vaka na **kaukauwa, bula vakavuniwai, itukutuku vakalivaliva (IT), inivarakitesi, motoka, isulu kei na sitoa**.

Na VDG Industries e dua na **conglomerate**, ka taukena e vuqa na kabani lalai me vaka na **VD Hosts, VD Motors, RAS Lifestyle, Mediminds Pharmaceutical, VDAlpha Technologies** kei na **EEST TV**.

**Ivurevure**
Honshu

Na **Honshu** e levu duadua vei ira na va na yanuyanu lelevu e Japani.E tiko ena maliwa ni Wasa Pasifika (tokalau) kei na Wasawasa Japani (ra). E ikavitu ni yanuyanu levu duadua e vuravura, ka ikarua ni lewe levu duadua ni oti na yanuyanu o Java mai Idonisia.

E 104 milioni na iwiliwili ni tamata e Honshu ena 2017, ka 81.3% ni iwiliwili taucoko ni tamata e Japani, ka vakalevu sara ena veivanua e baravi kei veivanua bucabuca. E rauta ni 30% lewenivanua taucoko era vakaitikotiko ena Yasayasa Levu o Tokio ena Bucabuca Kantō. Me vaka na itukutuku makawa ni Japani itovo vakavanua kei na kaukauwa vakapolitiki, na yanuyanu e oka kina e vica na koroturaga ni Japani sa oti, oka kina o Kyoto, Nara, kei Kamakura. E levu na baravi ena ceva ni yanuyanu oqo e tiki ni Beleti Taiheiyō, e dua na koro levu e robota e vica na yanuyanu e Japani. E tiko tale ga e Honshu na ulunivanua cecere duadua e Japani, na Ulunivanua Fuji, kei na kena drano levu duadua, na Drano Biwa. E levu na vanua ni cakacaka e Japani e tiko ena dua na beleti e ciciva na baravi ena ceva kei Honshu, mai Tokio ki Nagoya, Kyoto, Osaka, Kobe, kei Hiroshima. Na yanuyanu oqo e semati ki na tolu tale na yanuyanu lelevu e Japani ena vica na idrodro kei na qara. Na yanuyanu e wasea taumada e rua na draki, kei na Vualiku Honshu e va na gauna kei na levu ni duidui ni katakata ni ceva e sotava na balavu, katakata ni vulaikatakata kei na batabata ki na vulaikatakata malumu.

## Veitikina
Ivalavala ni sokalou

Na **ivalavala ni sokalou** e dua na ivakarau ni cakacaka se itovo e dau vakayacori vakawasoma, ka tuvanaki vinaka ka veisautaka na ituvaki ni loma se taudaku ni dua na tamata, ilawalawa, se vanua, veitalia na kena kilai vakavinaka, ituvaki ni yalo, se ibalebale vakatakarakara. E dau veiwekani kei na ivakarau ni liga, vosa, se vakarokorokotaki talega na veika e sega ni vakatamata, na veika e sega ni vakatamata. elefaniti lolosi se corvid na ka-biuta. Era rawa ni vakaroti ena itovo vakavanua, oka kina na ivalavala vakalotu, ka dau vakatakilakilataki ena ivakarau, itovo vakavanua, lawa-veiliutaki, kei na cakacaka.

Na veiqaravi vakalotu e dua na itovo ni veisoqosoqo kece ni tamata kilai. Era sega walega ni okati kina na veiqaravi ni sokalou kei sakaramede ni veimatalotu kei veimatalotu tuvanaki, ia talega ivalavala ni veilakoyaki, veivakaduavatataki kei veivakasavasavataki, bubului ni yalodina, soqo ni veivakatabui, veibuli ni isala kei veivakatikori vakaperesitedi, vakawati, veibulu kei so tale.
Sokalou

Na **sokalou** e dua na ivalavala vakalotu e dau vakayacori vua e dua na vakalou se Kalou. Vei ira e levu, na sokalou e sega ni baleta e dua na yalo, e baleta vakalevu cake na kena kilai e dua na Kalou. E rawa ni vakayacori vakayadua e dua na ivalavala ni sokalou, ena dua na ilawalawa sega ni vakamatanitu se vakamatanitu, se mai vua e dua na digitaki iliuliu. Na ivalavala qori ena rairai okati kina na veidokai.
Shizuoka

**Shizuoka** (静岡市) na koroturaga ni yasana Shizuoka, Japani, kei ikarua ni koro levu duadua ni yasana ena iwiliwili kei na vanua. Me vaka ni Sepiteba 2023, na korolevu e tiko kina e dua na iwiliwili ni tamata e 677,867 ena 106,087 na vuvale, kei dua na iwiliwili ni tamata e 480 lewenivanua ena dua na kilomita vakarivirivi (1,200/sq mi).
Hiroshima

O **Hiroshima** (広島市) e koroturaga ni Yasana Hiroshima e Japani. Ena June 2019, e rauta ni 1,199,391 na lewenivanua era tiko ena siti oqo. Na ivoli taucoko ni vanua (GDP) ena Hiroshima Levu, Vanua ni Cakacaka ena Korolevu o Hiroshima, e US$61.3 bilioni me vaka na 2010. Na vanua ni korolevu o Hiroshima e ikarua ni vanua levu duadua ni korolevu ena Yasana Chugoku e Japani, ka tarava na vanua levu o Okayama.
Valetabu

Na **valetabu** se **valenisoro** (mai na vosa vaka-Latina *templum*) e dua na vanua ni sokalou, e dua na vale e vakayagataki me baleta na ivalavala vakayalo kei na itaviqaravi me vaka na masu kei solibula. Ena kena ivakarau, na vanua ni sokalou tara vakatabakidua ni so na lotu e dau vakatokai me "valetabu" ena Vosa Vakavalagi, ia o ira na lotu tale eso e sega, e dina ga ni ra vakayacora na itavi tautauvata sara.

Na ibulibuli kei na cakacaka ni valetabu e vakakina na veisau sara, e dina ga ni ra dau vakasamataki mai vei ira na tamata vakabauta me ra, ena so na vakasama, na "vale" ni dua se sivia na kalou. E dau caka e dua na mataqali isoro vua na kalou, qai vakayacori eso tale na ivalavala vakalotu, qai dua na ilawalawa vakatabakidua ni bete era maroroya ra qai vakayagataka na valenisoro. Na ivakatagedegede ni kena rawa ni curu na lewenivanua taucoko ni tamata vakabauta ki na vale e duidui sara vakalevu; vakalevu na veitiki, se na vale levu taucoko sara mada ga, era rawa ga ni curu kina na bete. Na valetabu e dau tiko kina e dua na vale levu kei na dua na vanua levu cake, ka rawa ni tiko kina e vuqa tale na vale se rawa ni dua na isema vaka-dome, me vaka sara ga e dua na igloo.
Narendra Modi

**Narendra Damodardas Modi** (sucu ena 17 Sepiteba 1950) na Paraiminisita ni Idia. E dua vei ira na iliuliu ni Bharatiya Janata Pati (BJP) ka e a liu talega ena Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS). E a tekivutaka na nona veiqaravi vakapolitiki me Minisita Levu ni Gujarat mai na 2001 me yacova na 2014. E a digitaki me Paraiminisita ni Idia ena 2014 ka sa tiko voli ga ena itutu oqo.

Ena ruku ni veiliutaki nei Modi, sa sotava o Idia na lutu ni demokarasi ka sa veisau ki na dua ivakarau ni veiliutaki vakasaurara, kei na dua na lotu ni tamata e vakavolivoliti koya. Me vaka ni paraiminisita, e sa dau ciqoma tikoga na veivakadonui cecere ena loma kei Idia. E vakamacalataki o Modi sa vakamacalataki me vaka na idinia e dua na me veisau vakapolitiki vaka ki politiki ena imatau. E se dua tikoga na tamata veiletitaki vakalevu ena loma ni vanua kei na veimatanitu ena nona vakabauta vakamatanitu vaka-Hindu kei na kena qaravi na tiko yavavala e Gujarat, ka sa tukuni me ivakadinadina ni dua na ituvatuva ni bula vakailavo e lewe levu ka vakatikitikitaki.

## Bula kei Vuli
Narendra Modi e sucu mai Vadnagar, ena vanua o Gujarat, ena dua na vuvale dau veivoli. Ena gauna ni nona gone, e dau vukea na nona vuvale ena nodra bisinisi lailai ni tii. E a vuli mai ena Univesiti ni Deli kei Univesiti ni Jawaharlal Nehru, e rawata kina na ivakatagedegede ena Saenisi Vakapolitiki.

## Cakacaka Vakapolitiki
Modi e curu yani ena Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) ena gauna ni nona gone. Mai muri, e a curuma na Bharatiya Janata Pati (BJP) ka toso cake vakatotolo. Ena 2001, e a lesi me Ikovana Levu ni Gujarat ka tiko ena itutu oqo me sivia e 10 yabaki.

E a kacivi me Paraiminisita ni Idia ena 2014 ni sa gumatua vakalevu na BJP ena palimedi. Ena nona veiliutaki, e vakayacora na veisau levu ena itavi vakavuli, iyau, vakailavo ke veiqaravi digitaki.

## Ituvatuva Vakayau
E dua na ka e kilai kina o Modi na nona veivuke ena kena vakavurea na bisinisi vou, veisau ni vakatorocaketaki ni iyaya, kei na kena vakaukauwataki na nodra veiqaravi na matanitu ena taudaku kei Idia.

## Ivurevure
Lobadi

**Lobadi** e dua na yasana vakaveiliutaki e Itali ka kovuta e 23,844 km² (9,206 sq mi); e tiko ena vualiku kei Itali qai rauta ni 10 milioni lewenivanua, e sivia e dua na ikaono ni lewenivanua e Itali. Lombadi e tiko ena maliwa ni ulunivanua na Alps kei na veiuciwai ni uciwai na Po, ka oka kina o Milan, na kena koroturaga, na vanua levu duadua ena vanua, ka maliwai ira na levu duadua ena Iurope.
Gautam Adani

**Gautam Shantilal Adani** (sucu ena 24 Kesani 1962) e dua na bisinisi levu mai Idia ka iTaukei ni Adani Group, e dua na kabani levu e vakayacora na cakacaka ena wasawasa, koala, iyauqaqa, livaliva, kei vakatorocaketaki ni veiqaravi.

Adani e sucu mai Palanpur, Gujarat. E a gole ki Ahmedabad me vuli vakabisinisi, ia e biuta lesu na vuli ka tekivu nona bisinisi ena veika vakau kei na kasala. Na nona vakatuburi na Adani Group e sa qai kilai levu kina me dua na kabani levu duadua ena India ena tabana ni iyau kei na livaliva.

E kilai levu o Adani ena nona vakatulewa ena iyau vou, vakatorocaketaki ni toba, kei na vakayagataki ni kaukauwa vakavoutaki.

## Ivurevure
Buca Aosta

Na **Buca Aosta** e dua na yasana tu vakataki koya ni ulunivanua ena vuaira kei Itali. E toka ena iyalayala ni vanua o Auvergne-Rhône-Alpes, Varanise; ki na ra, mai Valais, Suwitisiladi, ena vualiku; kei Piedmont, Itali, ena ceva kei tokalau. Na koroturaga yasana ni Aosta.

E kovuta e dua na vanua e 3,263 km² (1,260 sq mi) ka rauta ni 128,000 na lewena, sa ikoya na vanua lailai duadua, lailai duadua na lewenivanua, ka lailai duadua na lewenivanua e Itali. Na yasana o Aosta ni sa vakawabokotaki ena 1945, qai na yasana o Buca Aosta sa imatai ni yasana o Itali me bokoca na veiwasewase lalai ni yasana.

Na vosa vaka-Itali kei vosa vaka-Varanise e vosa vakamatanitu, ka vakadonui talega vakamatanitu na vosa vaka-Valdôtain ni Franco-Provençal. Na vosa vaka-Itali e vosataki me vaka e dua na vosa ni tina mai na 77.29% ni lewenivanua, Valdôtain ena 17.91%, kei na Varanise ena 1.25%. Ena 2009, e ripotetaki ni 50.53% ni lewenivanua era rawa ni vosataka na vosa kece e tolu.

## Veitikina
Oqani

Ena ivakatagi, na **oqani** se **ogani** e dua na iyaya ni kibod ni dua se sivia na iwasewase ni paipo se so tale na sala (vakalevu kaucagi se livaliva) me baleta na kena buli na rorogo. Na oqani e dau rua se tolu, so na gauna e lima se sivia, na ivoladusidusi ni qito ena liga kei na dua na pedalboard me qito ena yava. Ena kena vakayagataki na rejisita, e vica na ilawalawa ni paipo e rawa ni semati ki na dua na ivoladusidusi.

Na oqani sa vakayagataki ena veimataqali ituvatuva ivakatagi, vakabibi ena ivakatagi kilai levu. Na ivakatagi e volai vakatabakidua me baleta na oqani e dau rogo mai na gauna ni Veivakalesuimai me yacova mai nikua. Na oqani ni paipo, na mataqali makawa duadua, e cakacaka ena kena vakasaurarataki na cagi ena paipo e duidui na kena levu kei na iyaya, e duidui na kena rorogo kei na kena rorogo. Na iyaya ni vakatagi oqo e dau kune ena lotu kei vale koniseti, ena vanua era sa dau veimaliwai kina vakabalavu vata ivakatagi ni lotu kei lelevu soqo ivakarau.

Na misini se vakalivaliva e vakayagataki mai na veitiki ni sega ni paipo me vakatotomuria na rorogo ni veitiki ni paipo.
Iliumi

**Iliumi** se **Elium** e dua na kemikali elemeniti kei na ivakatakarakara **H** atomi naba 2. Na wainimate elemedi e vakakasi.

E dua na kasi sega ni roka, sega ni boi, sega ni kamikamica, sega ni vakacaca, sega ni cakacaka, dua na atomi, na imatai ena ilawalawa ni kasi vakaturaga ena teveli veigauna. Na kena vakabuebue kei vanua ni vakawaicalataka e lailai duadua ena kedra maliwa na veika kecega. Na helium e ikarua ni mamada duadua ka ikarua ni levu duadua ni ka ena vuravura e rawa ni laurai (na hydrogen e mamada duadua ka levu duadua). E tiko ena rauta ni 24% levu taucoko ni veika bula, ka sa sivia na 12 gauna na levu ni veika bibi kece sara era cokovata.
Arteria

Na **arteria** e dua na dra ni sala ena tamata kei na levu tale na manumanu ka kauta tani na okisijeni dra mai na uto ena vakaivakarau veisoliyaki veina ki na dua se sivia na tiki ni yago. Na veika e sega ni okati me kauta mai na dra e sega ni vakayagataki kina na okisijeni sai koya na arteria pumona ena veisoliyaki ni pumona ka kauta na dra ki na yatevuso me vakayagataki kina na okisijeni, kei na sala ni arteria umbilika ena veisoliyaki ni fetali e kauta na dra e sega ni vakayagataki ina palasita. E tiko kina e dua na **bai arteria** e vuqa na kena iwasewase e vakaruguti ena dua na sala e vaka na paipo.

Na salanidra e duidui mai veina, era kauta lesu na dra e sega ni vakayagataki kina na oxygen ina uto; se ena veisele ni mavoa kei na gone e kauta mai na dra e tiko kina na oxygen ki na yatevuso kei katonigone.
Katonigone

Na **katonigone** se **uterusi** sa ikoya na gacagaca ena ivakarau ni vakasucu ni levu na manumanu susu yalewa, oka kina na tamata, ka vakatara na tubu ni embryo kei na fetal ni dua se sivia na yaloka vakasucu me yacova na sucu. Na katonigone e dua na gacagaca ni veiyacovi e dau vakayagataka na hormone ka tiko kina na gland ena kena ilatilati ka dau vakatubura na sucu ni katonigone me baleta na kakana ni gone. (Na vosa uterus e vakayagataki talega ki na veivakatorocaketaki vakatautauvata ena so na manumanu sega ni susu.)

Ena tamata, na icavacava ni kete e ra e dua na katonigone e kilai me istima ka semati ki na cervix, na matamata e liu e gole ki na vagina. Na kena icavacava e cake, na yago ni katonigone, e semati ina sala ni vakasucu ena ileu ni katonigone; na tikina vakavolivolita, na fundus, e tiko e cake ni vanua e dolavi kina na sala ni vakasucu. Na kena semati na qara ni katonigone kei dua na sala ni vakasucu e vakatokai me sala ni katonigone. Na yaloka vakaluveni e kau ina katonigone ena sala ni vakasucu. Ena sa wasei ena nona ilakolako me bulia e dua na blastocyst ka na vakacurumi koya ki na ilatilati ni katonigone – na sala ni katonigone, na vanua ena ciqoma kina na kakana ka tubu ki na embryo dodonu, ka qai muri na fetusi, me baleta na balavu ni bukete.

Ena tamata embryo, e tubu na katonigone mai na duct ni paramesonifiri, ka fuse ki na dua ga na gacagaca kilai me dua na katonigone rawarawa. Na katonigone e duidui na kena irairai ena vuqa tale na manumanu ka so e tiko me vaka e rua na katonigone duidui ka kilai me dua na katonigone rua na vale.
Vagina

Ena manumanu susu kei manumanu tale eso, na **vagina** sa ikoya na elasiti, masela ni vakasucu ni gacagaca ni yalewa sala ni veiyacovi. Ena tamata, e toso mai na vestibule ni vulva ki na cervix (domo ni katonigone). Na vagina ivakamacala e dau ubi vakatikina ena dua na iwase lailai ni gacagaca ni mucosa e vakatokai na hymen. Na vagina e vakatara na veiwatini kei sucu. E vakadewataka tale ga na drodro ni vulaililiwa, e yaco vei ira na tamata kei na primate era veivolekati me veisau ni vulaililiwa.

Me rawa ni curu vakamalua na vagina ena gauna ni veiyacovi se so tale na cakacaka ni veiyacovi, e tubu na wai ni vagina ena gauna ni veivakauqeti ni veiyacovi ena yalewa ni tamata kei na so tale na manumanu susu yalewa. Na tubu ni wai oqo e vakarautaka na waiwai ni vagina, ka vakalailaitaka na veivakacacani. Na ibulibuli ni bai ni vagina e vakavuna na veivakacacani me baleta na penis ena gauna ni veiyacovi ka vakauqeta me vakadrodro, ka rawa kina na vakaluveni. Me salavata kei na marau kei na veiwekani, na nodra itovo ni veiyacovi na marama kei ira na tamata tale eso e rawa ni vakavuna na mate veitauvi ena veiyacovi (STIs), na leqa e rawa ni vakalailaitaki ena ivalavala ni veiyacovi taqomaki e vakatututaki. Eso tale na leqa ni bula e rawa ni tara tale ga na yatevuso ni tamata.
Veina

Na **veina** e sala ni dra ena tamata kei levu tale na manumanu ka kauta na dra ki na uto. E levu na veitiki ni yago e kauta lesu na dra e sega ni vakayagataki kina na okisijini mai na veitiki ni yago me lesu tale ina uto; vakavo ga na pulomonari kei Veina ni kete, erau dau kauta ruarua na dra e tiko kina na okisijini ina uto. E duidui mai na arteria, na salanidra e kauta tani na dra mai na uto.

Na veitiki ni yago e lailai na kena masela mai na veitiki ni yago ka dau volekata na kuliniyago. E tiko na valve (vakatokai na valve ni taga) ena levu na veitiki ni yago me tarova na kena drodro lesu tale.
Veina lalai

Na **veina lalai** e dua na veina lailai sara ena veisoliyaki lailai ka rawa kina vua na dra me lesu tale mai na kapilari idavodavo me drodro yani ki na ivakarau ni veina ena veina lelevu cake. Duru-kapilari veina lalai era lailai duadua vei ira na veitiki ni yago kei na dua na diamita ena maliwa ni 10 kei 30 maikoromita (μm). Ni sa duru-kapilari veina ni vakalevutaka na diamita ki na 50μm era rawa ni vakacuruma na masela malumu ka kilai me **veina lalai masela**. Na vaina e tiko kina e rauta ni 70% dra taucoko, ia e rauta ni 25% e tiko ena veina. E levu na veina lalai era cokovata me buli kina e dua na veina.
Tisi malumu

Na **tisi malumu** e semati ka wavolita se tokona na veitiki ni gacagaca e loma kei sui, ka oka kina na masela, tendoni, liga, na uro, tisi fibroso, na limfa kei sinovia membrana. tisi malumu ni tisi ena yago ni sega ni vakaukauwataki ena iwalewale ni ossification se calcification me vaka na sui kei bati.

E dau vakamacalataki ena so na gauna ena veika e sega ni - me vaka na "sega ni vakaisulu, mesenakimi ni sui e sega ni okati kina na ivakarau ni sui kei na glia".
Veitosoyaki ni manumanu

Ena etholoji, na **veitosoyaki ni manumanu** e dua vei ira na veimataqali iwalewale era vakayagataka na manumanu me ra toso mai na dua na vanua ki na dua tale. Eso na ivakarau ni veitosoyaki e vakayacori vakataki koya, e.g., cici, qalo, lade, vuka, rido, vuka cake kei vuka sisi. E vuqa talega na mataqali manumanu era vakararavi ki na nodra vanua me baleta na veilakoyaki, e dua na mataqali veitosoyaki e vakatokai vakalaiva na veitosoyaki, e.g., soko (eso na dumudumukuro), kaiti (na viritalawalawa), rola (eso na tabataku kei na viritalawalawa) se vodo ena manumanu tale eso (foresisi).

E duidui na vuna era toso kina na manumanu, me vaka na nodra kunea na kakana, dua na veiwatini, dua na vanua lailai veiganiti, se mera dro bula tani mai vei ira na manumanu dauvakacaca. Vei ira e vuqa na manumanu, na rawa ni toso e bibi me baleta na bula ka, me vaka na kena isau, digidigi vakayago sa vakarautaka na iwalewale ni veitosoyaki kei iwalewale era vakayagataka na veika bula toso. Me kena ivakaraitaki, na manumanu dau toki ka lako vakayawa sara (me vaka na tern Arctic) e dau tiko e dua na iwalewale ni toso ka lailai sara na kena isau ena dua na iuniti ni yawa, ia na manumanu sega ni dau toki ka dodonu me dau toso totolo me dro tani mai na manumanu dauvakacaca e rawa ni tiko vei ira na kaukauwa sau levu, ia e totolo sara na loco.

Na veitiki ni yago era vakayagataka na manumanu mera toso kina, wili kina na cilia, yava, taba, yaragi, tutuna, se buina.
Veitosoyaki vakaveiwekani

Na **veitosoyaki vakaveiwekani** e dua na mataqali cakacaka vakailawalawa. E sega ni dua na ivakamacala duavata ni dua na toso ni bula raraba. Era levu, so na gauna era sega ni vakamatanitu, ilawalawa ni tamata yadua se isoqosoqo ka ra vakanamata ki na veika vakapolitiki se bura vakaveiwekani. Kena ibalebale, era vakayacora, vorata, se vakasuka e dua na veisau ni bula raraba. Era vakarautaka e dua na sala ni veisau ni bula mai na boto ena loma ni veimatanitu.

Veitosoyaki vakaveiwekani e rawa ni vakamacalataki me vaka na "ituvatuva ni isoqosoqo kei iwalewale ka rawa ni vakaukauwataka na lewenivanua vakalolomataki me ra vakaduria na veibolebole yaga ka vorata na elites kaukauwa cake ka vakalevu cake".

Na vakadidike vakapolitiki kei sosioloji era sa vakatorocaketaka e vuqa na vakasama kei na vakadidike vakatovotovo me baleta na toso ni bula raraba. Me kena ivakaraitaki, eso na vakadidike ena vakadidike vakapolitiki e vakaraitaka na veiwekani ena maliwa ni veisoqosoqo kilai levu kei na tauyavutaki ni veisoqosoqo vakapolitiki vou ka vakakina na veivosakitaki ni cakacaka ni veisoqosoqo ni bula raraba ena kena vakarautaki na ituvatuva kei  veivakauqeti ena politiki. Dauveivukei vakaduiduitaka e vica na mataqali toso ni bula raraba vakadikeva na veika me vaka na rabailevu, mataqali veisau, iwalewale ni cakacaka, na rabailevu, kei na gauna ni vakarautaki.
Na Toso ni Zeitgeist

**Na Toso ni Zeitgeist** (Vosa Vakavalagi: The Zeitgeist Movement, TZM) e dua na toso ni dauvakacaca ka tauyavutaki mai Amerika ena 2008 mai vei Peter Joseph. Na ilawalawa e vakalewa na makete kapitalisi, vakamacalataka me vaka na ituvatuva ni veivakacacani kei na vakayali ni ivurevure. Na ilawalawa e vakasuka na vakasama vakalotu makawa me vaka e veivakacalai, ka ciqoma na ekoloji tudei kei veiliutaki vakasaenisi ni bula raraba. *VC Reporter's* Shane Cohn vakalekalekataka na ivola ni toso me vaka: "Na noda leqa levu duadua ni bula raraba sa ikoya na vua vakadodonu ni noda ivakarau ni bula vakailavo".

## Veitikina
Veisoqosoqo veimaliwai

Ena **[[vakadidike ni veivukei]]**, e dua na **veisoqosoqo veimaliwai** e vakamacalataki me rua se sivia na tamata erau veimaliwai vata, wasea na itovo tautauvata, ka rau cokovata e dua na vakasama ni duavata. Se cava ga, na ilawalawa ni veimaliwai e lako mai ena dua na myriad na levu kei na veimataqali. Kena ivakaraitaki, e rawa ni raici e dua na isoqosoqo me dua na ilawalawa levu ni veimaliwai. Na ivakarau ni itovo kei na iwalewale ni vakasama e yaco ena loma ni dua na ilawalawa ni bula raraba se ena maliwa ni ilawalawa ni bula raraba e kilai me dinamika ilawalawa.
Demografi

Na **demografi** se **iwiliwili ni tamata** sa ikoya na vuli vakailavo ni iwiliwili, vakabibi na tamata.

Na vakadidike ni vakademografi e rawa ni kovuta na veivanua taucoko se ilawalawa e vakamacalataki ena veivakatovotovo me vaka na vuli, matatamata matanitu, lotu, kei kawatamata. Na veikoronivuli ni vuli  e dau raica na demografi me vaka e dua na tabana ni sosioloji, e dina ga ni tiko e vica na tabana ni iwiliwili ni tamata tudei. Ena vakadidike ni iwiliwili ni tamata e vuravura, na iwiliwili ni tamata e vuravura me yacova na yabaki 2050 kei 2100 e rawa ni ra vakasamataka na dauvakadidike ni demografi.

Na vakasama ni vakademografi e tekivu mai na gauna makawa, ka tiko ena vuqa na veivanua kei na itovo vakavanua, me vakataki Kirisi Makawa, Roma Makawa, Jaina kei Idia. Na Vaka-valagi vosa **Demography** e caka mai na rua na vosa Demos kei Graphy. Na vosa Demography e vakaibalebaletaka na vuli raraba ni iwiliwili.

## Veitikina
Feminisimi

**Feminisimi** e dua na iwalewale ni veimaliwai vakapolitiki kei akasama ka kena inaki me vakamacalataka ka tauyavutaka na tautauvata vakapolitiki, vakailavo, vakatamata, kei tautauvata ni veimaliwai veiwatini. Na Feminisimi e taura tu na itutu ni veivanua ni gauna oqo era peteriaki —era vakaliuca na rai ni tagane —ka ra dau vakalolomataki na marama ena veivanua oqo. Na sasaga me veisautaki oqo e oka kina na valuti ni vakasama vakatagane se vakayalewa kei kena vakavinakataki na madigi kei na veika e rawati ena vuli, vakacakacaka, kei na veimaliwai vei ira na marama.
Taba

Na **taba** se **tabana** e dua na mataqali fin e vakavuna na laveta, ni toso tiko ena cegu se so tale na waicala. Me vaka oqo, taba sa vakadodonutaka na veitiki ni kauveilatai ka sa vakatau ki na dinamika ni cagi ka cakacaka me vaka e dua cegu foili. Na dinamika ni cagi ni dua na taba e vakaraitaki me vaka na kena laveta-ki-dreta ratio. Na laveta e dua na taba e vakatubura ena dua na totolo kei kona ni veivakacacani e rawa ni dua ki na rua na ota ni levu cake mai na iwiliwili taucoko ni dreta ena tabana. Na cecere ni laveta-ki-dreta na ratio e gadrevi kina e dua na dodoka lailai sara me muataka na taba ena cegu ena laveta e rauta.

Ena ituvaki, era sa tubu na tabana ena manumanu laiai, peterosou, vuka, kei beka me sala ni nodra veitosoyaki. Na veimataqali pinguini kei so tale na manumanu vuka ni wai era vuka se sega ni vuka me vaka na auk, komorani, pato sikote kei petreli ni sukuuku era dau sisili vakalevu, ka ra vakayagataka na tabadra me ra toso ena loma ni wai.
Vuka

**Vuka** e rawa ni vakaibalebaletaki ki na:

* Vuka (toso) - na toso ki lomalagi se ena loma ni iceruniduka ni maliwa
* Manumanu vuka - E dua na manumanu e kilai ena nona dra katakata, e tiko na vuti kei taba e dau rawa ni vuka, e tiko na gusu ni vuka gusu, kei vakaluveni na yaloka
* Vuka, e dua na uciwai mai Koroatia
Vuka (toso)

Na **vuka** sai koya na toso ni dua na veika ena dua na macawalala, se ena iceruniduka ni maliwa, ka sega ni veitaratara kei na dua dela ni veivuravura. Oqo e rawa ni rawati ena kena vakatuburi na laveta cake ni cagi e salavata kei vuka sisi se dodona ni veivakauqeti, vakayagataka na flotabilidad, se ena toso ni balisi.

E vuqa na ka e rawa ni vuka, mai na manumanu dauvuka me vaka na vuka, beka kei manumanu lalai, ki na vuka dausisi me vaka na manumanu pataji, anemokoro kawa kei balisitopora, ki na veivakatorocaketaki vakatamata me vaka na waqavuka (waqavuka, elikuita, waqanivuka, baluni, kei na so tale) kei na rokete ka rawa ni vakavuna na waqavuka ni maliwa kei waqavuka ni cagi ni maliwa.

Na veitiki ni idinia ni vuka sa ikoya na itutu ni cagimaliwa ni idinia ni waqavuka ka sa wasei ki na aeronautika, na vuli ni motoka e lako ena maliwalala kei astronautika, na vuli ni motoka e lako ena maliwalala, kei na balisi, na vuli ni vuka ni projekiti.
Kirby Air Riders

***Kirby Air Riders*** e dua na 2025 qito ni veitaucici vakatorocaketaki mai na Japani Bandai Namco Studios kei na Sora Ltd. ka tabaki mai vei Nintendo vakatabakidua me baleta na Nintendo Switch 2. Dauqito lewa na ivakatakilakila ni Kirby ena va na ivakarau ni qito oka kina na veitaucici, traversal, kei na ivalu. Na vodo waqavuka e oka kina na ivakarau kece mai na kena GameCube taumada ena 2003, vata kei na ikuri ni ivakatakilakila, motoka, kei na ivakatakilakila, oka kina e dua na ivakarau ni italanoa ni dua ga na dauqito kei na multiplayer ena initaneti.

Na imatai ni qito ni Kirby a liutaka na dauveibuli ni franchise o Masahiro Sakurai me tekivu mai na gauna ni vodo waqavuka. Nintendo EPD kei na HAL Laboratory pitched vua na vakasama ena 2021, ena vuku ni tomani tikoga ni kena taleitaki na Air Ride ena kedra maliwa na dausarasara, kei na veivakatorocaketaki e tekivu ni oti na kena vakacavari e dua na qito ni Mario (2018) lavetaki rawa na itukutuku (DLC) ena 2022 rorogo.

Nintendo kacivaka *Kirby Air Riders* ena Epereli 2025, ka vakatorocaketaka ena Nintendo vakadodonu ivakamacala, Nintendo ivakatagi vakagalalataki, kei na demos me baleta na Nintendo veisau ena initaneti na dauvolavola. E a vagalalataki ena ika 20 ni Noveba, 2025. Era ciqoma na Air Riders na veivakasama vinaka, vata kei na veivakacaucautaki ena kena ivakaraitaki, vakarautaki, kei na titobu, e dina ga ni ivakarau ni qito e dreta na isaunitaro veiwaki.

## Qito
*Kirby Air Riders*, tautauvata kei na kena e liu *Kirby* *Air Rider*, vakaraitaka na lewa vakarawarawataki na vanua era vakaliuca kina na dauqito na veiliutaki, vakatorocaketaki, kei na vakayagataki ni veitarataravi 'saini rawa ni absorb na kaukauwa ni meca.

## iVurevures
Scratch (vosa ni parokaramu)

**Scratch** e dua na ivakatagedegede cecere, buloko-yavutaki na Vosa ni parokaramu ni rai kei na itukutuku e vakatabakidua vei ira na gone me vaka e dua na iyaya ni vuli, vata kei na dua na takete ni vakarorogo ni yabaki 5 ki na 16. E rawa ni ra bulia na vakayagataki na cakacaka ena itukutuku ena kena vakayagataki e dua na buloko-me vaka na veitaratara.

Na Scratch e vakatorocaketaka na MIT ni itukutuku Lab ka sa vakadewataki ki na 70+ na vosa, na vosa vaka-Viti e dua.

## iVurevures
Scratch

**Scratch** e rawa ni vakaibalebaletaki ki na:

* Scratch (vosa ni parokaramu), e dua na vosa ni parokaramu ni vuli e vakatorocaketaka na MIT ni itukutuku Lab.
* "Scratches", e dua na vosa vata kei na katakata ni qele, e dua na mate e yaco ena ose
Naba kadinala

Ena fika, na **naba kadinala** na ka e dau vakatokai me iwiliwili ni veika e tiko ena dua na seti. Ena ituvaki ni dua na seti vakaiyalayala, na kena naba ni kadina, se na kena kadina sa ikoya gona na naba vakayago. Me baleta na kena qaravi na kisi ni seti sega ni vakaiyalayala, na naba ni kadinala sega ni vakaiyalayala sa vakacurumi, ka dau vakatakilakilataki vata na matanivola vakaIperiu \aleph (aleph) vakatakilakilataki ena ivola lailai e vakaraitaka na nodra itutu ena kedra maliwa na kadinala sega ni vakaiyalayala.
Naba vakayago

Ena fika, na **naba vakayago** era na naba 0, 1, 2, 3, kei na so tale, e rawa ni sega ni okati kina na 0. Na vosa **wiliwili taucoko**, **wiliwili taucoko sega ni cala**, na **naba kecega**, kei na **naba ni wilika** era vakayagataki tale ga. Na ilawalawa ni naba vakaitaukei e dau vakatakilakilataki ena dua na yaloqaqa \N se na papa karakarawa \N.

Na naba vakayago e vakayagataki me baleta na wiliwili, kei na kena vakatakilakilataki na vua ni dua na wilika, me vaka: "e *vitu* na siga ena dua na macawa", ena ituvaki oqori era vakatokai *[[Naba kadinala]]*. Era dau vakayagataki tale ga me vakatakilakilataki kina na vanua ena dua na ituvatuva otataki, me vaka na: "na ikatolu siga ni vula", ena ituvaki oqori era sa vakatokai ''naba Vakatautauvata''. Naba vakayagoe rawa ni vakayagataki talega me vakatakilakilataki, me vaka na naba ni jesei ni dua na timi ni qito; ena kisi oqo, era sega ni dua na iyau vakafika vakatabakidua ka ra vakatokai me ''naba vakayacana''.

## Veitikina
Yatu

Na **yatu**, **atu**, **yatusewa** se **yatuvuai** (*Katsuwonus pelamis*) e dua na ika perciform ena vuvale ni tuna, na Scombridae, ka lewena duadua ga na mataqali *Katsuwonus*. E kilai talega me **sikipijeke tuna**. E tubu me yacova na 1.1 m (3 ft 7 in) na kena balavu. E dua na ika pelaji ni veivanua e kune ena wai katakata kei na wai katakata. E dua na mataqali ika bibi sara ki na qoliqoli.
Na Vale Cecere ni FHL

**FHL Tower** (kilai talega **Fiji Holding Limited Tower,** fiji *Na Vale Cecere ni FHL* ) e dua na vale cecere ni bisinisi 18-tabavale kei ivakatakilakila ni gauna oqo e Suva, ka dolavi vakamatanitu ena Okotova 2025 ka sa imatai ni vale e Viti me vakadeitaki me tiko kina e 11 na sustachnologies. E veiqaravi me valenivolavola liu vou ni **Fijian Holdings Limited** (FHL) ka vanua ni veivoli vei ira na vei kabani tale eso. 

## Ivakatakilakila
Krasnodar

**Krasnodar** (vosa vaka-Rusi: *Краснодар*) sai koya na siti levu duadua ena Ceva ni Rusia. E tiko volekata na uciwai na Kuban. Na iwiliwili ni lewenivanua e rauta ni 1.2 na milioni na tamata. E tauyavutaki na koro oqo ena yabaki 1793, ka yacana taumada o **Yekaterinodar** (vosa vaka-Rusi: *Екатеринодар*). E dua oqo na vanua bibi ni cakacaka, veivoli, kei na itovo vakavanua, ra qai dau vakatokai koya me koroturaga ni Ceva ni Rusia.

## Galeri

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
2023-10-22. Краснодар DSC 7534.jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Екатерина Великая. Монумент.JPG


## Veitikina

## Taudaku isema
*
Atu

**Atu** e rawa ni vakaibalebaletaki ki na:
* Katsuwonus pelamis, kilai talega me yaca **Yatu**
* Eso tale na tuna species era wasea na yacadra ena veitarataravi ni Polinisia, e veiganiti talega e Viti

## Eso tale
* Atu, na imatai ni tamata e Viti kei Toga ena italanoa vakaibalebale ni Samoa
* Atu, na koro ena Irani
* Atu'u, e dua na koro ena yanuyanu o Tutuila, mai Samoa Amerika
Urau

**Urau** se **loba** e dua na matavuvale (**Nephropidae**, so na gauna talega na *Homeridae*) ni levu wasawasa kurisitasi.

Na urau e balavu na yagodra kei na masela ni iqaqalo, ra qai bula ena veibuca se qara ena dela ni wasawasa. E tolu vei ira na lima na yavadra e tiko na nodra qaqalo, wili kina na imatai ni yava, e dau levu cake sara mai na kena vo. E taleitaki vakalevu me vaka na kakana wasawasa, na urau e bibi vakailavo, ka dau dua vei ira na iyaya e rawati vakalevu duadua ena veivanua ena baravi era vakaitikotiko kina. Na mataqali ika bibi vakabisinisi e oka kina e rua na mataqali *[[Homarus]]* (ka vaka na ika vakaitamera) mai na vualiku ni Wasa Atalanitika, kei na scampi (ka vaka e dua na ika, se dua na "ika lailai") – na Vualiku Hemisfera genus *[[Nephrops]]* kei na Ceva Hemisfera genus *[[Metanephrops]]*. E dina ga ni vica tale na ilawalawa ni kurisitasi e tiko na vosa "urau" ena yacadra, na vosa sega ni vakadonui "urau" e dau vakaibalebaletaki ki na loba clawed ni matavuvale na Nephropidae.
Tuna

Na **tuna** se  **Yatunitoga**, **yatu**, **tuna dromodromo** (*Thunnus albacares*) e dua na species tuna e kune ena wai pelegi ni draki katakata kei draki lalai katakata wasa e vuravura raraba.

E dau volitaki na tuna me **ahi**, mai na vosa vaka-Hawaii na ʻahi, e dua na yaca e vakayagataki talega e kea me baleta na tuna mata yatulevu (*Thunnus obesus*) e veivolekati sara.
Tuna karakarawa

Na **tuna karakarawa** se **tuna karakarawa ni Atalanitika** (*Thunnus thynnus*) e dua na tuna species mai na matavuvale Scombridae, kei gauna e liu me vaka na **tunny** ena Vosa Vakavalagi, **tuni** ena Vosa vaka-Viti.

Tuna karakarawa era dau tiko ena tokalau kei na tokalau ni Wasa Atalanitika, vaka kina na Wasawasa Mediterranean. Era sa yali yani ena Wasawasa Damudamu. Na tuna karakarawa e wekadrau voleka na vo ni rua tuna karakarawa species — na tuna karakarawa ni Pasifika (*Thunnus orientalis*) kei na tuna karakarawa ni ceva (*Thunnus maccoyii*).

Tuna karakarawa sa volai tu me yacova na 680 kg (1,500 lb) ena bibi, na veisisivi kei na saku vorowaqa loaloa (*Istiompax indica*), saku vorowaqa (*Makaira mazara)*, kei ika iseleiwau (*Xiphias gladius*) me vaka na levu duadua Perciformes. Ena itukutuku makawa e volai tu, e dau taleitaki vakalevu na tuna karakarawa me ika ni kakana. Me ikuri ni nodra yaga vakabisinisi me vaka na kakana, na levu, totolo, kei na kaukaua era vakaraitaka me vaka na ulunivanua manumanu dauvakacaca sa dreta mai na qoroi ni dauqoli, dauvolaivola, kei na dausaenitisi.

Tuna karakarawa sa yavutaki kina e dua na qoli vakabisinisi e rawati kina na ilavo levu duadua e vuravura. Na tamata veimama kei na levu era dau taketetaki vakalevu ena makete ni ika kaukauwa ni Japani, na vanua e taleitaki vakalevu kina na veimataqali ika evei kece ni karakarawa species era sa rui taleitaki vakalevu me baleta na sushi kei sashimi.

Na bibi vakabisinisi oqo e sa vakavuna na qoli vakasivia levu. Na Komisoni ni Veimatanitu me baleta na Maroroi ni Tuna ni Atalanitika (Vosa vakavalagi: The International Commission for the Conservation of Atlantic Tunas) vakadeitaka ena vakadeitaka ena Okotova 2009 ni sa lutu sobu sara na iwiliwili ni ika ni Atalanitika ena loma ni 40 na yabaki sa oti, ena 72% ki na Tokalau Atalanitika, kei na 82% ena Ra Atalanitika. Ena 16 Okotova 2009, E vakatura vakamatanitu o Monako na tuna karakarawa sa vakarau yali me baleta e dua na lisi ni Ikuri itukutuku I ni CITES kei na vakatabui ni veivoli vakamatanitu. Ena totolo 2010, era sa vakalevutaka na vakailesilesi mai Iurope, ka liutaka na minisita ni veika bula e Varanise, me vakatabui na qoli vakabisinisi ni tuna karakarawa ena veiyasa i vuravura. Na veimatanitu lewe ni Matabose kei Iurope, era vakaitavi vata ena levu na qoli vakasivia ni tuna karakarawa, era qai sega ni veidigidigi e muri ena dua na vakatutu ni UN me taqomaki na veimataqali ika oqo mai na veivoli ni veimatanitu. Dina ga ni sa vakavoui na iwiliwili ni tamata ena vicasagavulu na yabaki mai na gauna e taqomaki kina, e so na iwiliwili ni yasana era se vakalailaitaki sara tikoga, oka kina na sitoa ni tokalau ka ra vakasucu ena Toba kei Mekisiko.

## Veitikina
Yatulevu

Na **yatulevu** (*Thunnus obesus*) e dua na tuna dina ni genus Thunnus, e lewena na matavuvale raraba ni makareli na Scombridae. Na yatulevu e kune ena wai galala ni wasawasa katakata kece na draki katakata kei na vakacegu wasa, ia e sega ni kune ena Wasawasa Mediterranean.

Yatulevu e rawa ni tubu me yacova na 2.5 m (98 in; 8.2 ft) na kena balavu. Na bibi levu duadua ni tamata yadua e rairai sivia na 180 kg (400 lb), vata na itukutuku ni qoli kece e tu ena 178 kg (392 lb). Era ika lelevu, titobu na yagodra, streamlined ka levu na uludra kei na matadra. Na serena fin e balavu sara, yaco yani ki muri ena taudaku ni itekitekivu ni ikarua ni daku fin vei ira na gone kei vanua ena maliwa ni imatai kei ikarua ni daku fin vei ira na qase. E 13 se 14 na nodra daku suitu.
Kuitanu

Na **kuitanu** era cephalopod ena ilawalawa cecere ni Decapodiformes kei yago balavu, mata lelevu, walu na liga kei rua tentakula. Me vakataki ira kece na cephalopod, e duidui na ulu ni kuitanu, e rua na kena irairai, kei na dua na isulu. Era dau malumu vakalevu na yagodra, me vaka na kuita, ia e tiko e dua na sui lailai e lomadra ena ivakarau ni gladius se peni e vaka na ititoko, e caka mai na kitini.

Kuitanu e duidui mai vei ira na ika tale eso ena gauna ni Jurassic ka taura e dua na itavi tautauvata kei ika ni teleost me vaka na manumanu dauvakacaca na wai galala ka tautauvata na kena levu kei na itovo. Era vakaitavi bibi ena web ni kakana ni wai dolavi. Na rua na tentacle balavu e vakayagataki me taura na manumanu kei na walu na liga me taura ka lewa. Na beak e qai musuka na kakana ki na veitiki ni levu veiganiti me gunuvi. Na kuitanu era dau sisili totolo, era toso ena jeti, ra qai kunea vakalevu na nodra manumanu ena nodra raica. Era maliwai ira na vuku duadua ni manumanu sega ni sui, vata na ilawalawa ni kuitanu vakaitamera (*Dosidicus gigas*) era sa laurai ni ra dau vakasasa vata. Era dau kania na qio, ika tale eso ika, vuka ni wasawasa, sili kei cetasia, vakabibi na tovuto.

E rawa ni veisau na roka ni kuitanu me baleta na kamuflaje kei sikinala. Eso na species era vakararamataki, era vakayagataka na nodra rarama me veivakarerei kina na rarama, ia e levu na mataqali manumanu era rawa ni biuta e dua na o ni ink me vakayalolailaitaki ira na manumanu dauvakacaca.
Carp

Na **Cyprinidae** e dua na matavuvale ni ika ni wai savasava ka dau vakatokai na **carp**, oka kina na carp kei kedra veiwekani na barb kei barbel, ena kedra maliwa na tani. Na Cyprinidae e levu duadua ka duidui na matavuvale ni ika, kei na matavuvale ni manumanu levu duadua ni manumanu vakasui raraba, ka rauta ni 1,780 species ka wasei ki na 166 genus dodonu.

Na carp e ika sega na ketena, se asitiriki, e sega na kena bati. Ia, e rawa ni vakayagataki vinaka na kakana mai vei ira na gila raki ni iotioti ni gila daki vakatabakidua. Na faringis bati oqo e vakatara na ika me cakava na toso ni gunu me baleta e dua na peleti ni gunu e buli mai na dua na iwalewale ni sui ni qavokavoka. Na kaukaua faringis bati vakatara na ika me vaka na carp wale (Cyprinus carpio) kei ide me ra kania na bait kaukauwa me vaka na lago kei na bivalve.

Na rogorogo e dua na vakasama e vakatorocaketaki vinaka ena carp mai na gauna e tiko kina vei ira na gacagaca Weberian, e tolu na iwalewale vakatabakidua ni veisui ka vakadewataka na toso ni kasi ni kasi ki na daliga e loma. Na iwalewale ni veisui ni gacagaca Weberian e vakatara talega e dua na carp me raica na veisau ni toso ni kasi ni kasi ena vuku ni ituvaki ni cagi se veisau ni titobu. Na carp e vakatokai me fisosotoma baleta ni sala ni cagi e maroroi tu ena gauna ni tamata qase ka rawa vei ira na ika me ra gunuva na cagi me vakasinaita na kato ni kasi, se ra rawa ni biuta laivi na kasi sivia ki na kete.
Toa (ika)

Na **toa** (*Pterois volitans*) e dua na veivakamatenitaki veibaca korala ika ena matavuvale Scorpaenidae, ituvatuva Scorpaeniformes. Toa e dau bula ena vanua o Indo-Pasifika, ia e sa yaco me dua na manumanu dau veivakacacani ena Wasawasa na Caribbean, vaka kina ena baravi ni Tokalau kei Amerika kei Tokalau Mediterranean. Oqo kei na dua na ka tautauvata species, veitata (*Pterois miles)*, erau sa okati ruarua me rau species dauvakacaca. toa era vakaisulu ena veitiki vulavula ka veisautaki ena veitiki damudamu/maroon/masikuvui. Na tamata qase ena mataqali oqo e rawa ni tubu me vaka na levu ni 47 cm (18.5 in) ena kena balavu, ka vakavuna me dua vei ira na species levu duadua ni ika laione ena wasa, ia na gone era dau lekaleka cake mai na . Na ivakatautauvata ni toa e bula me rauta ni 10 yabaki. Me vaka ga e vuqa na species ena loma ni matavuvale na Scopaenidae, e tiko na kena ivi lelevu ka dau veivakamatenitaki ka dau basika mai na yagona, ka tautauvata kei na dua na mane, ka solia vua na yaca raraba me ika laione. Na suitu cakava na ika me sega ni laukana se vakataotaka na kena rawa manumanu dauvakacaca. Na ika laione era dau vakaluveni ena veivula ka rawa ni ra veibiuyaki totolo ena gauna ni nodra lavo me baleta na kena vakarabailevutaki na nodra vanua ni veivakacacani. E sega ni kilai na manumanu dauvakacaca na ika laione, e levu tale ga na isoqosoqo era sa vakatorocaketaka tiko na kena tamusuki kei na kena laukana na ika ni laione ena kena sagai me kua ni tubu tale na iwiliwili ni tamata sa levu tu.
## Veitikina
Ika laione

***Pterois*** e dua na genus ika ni wasa dau veivakamatenitaki, e kilai levu me **ika laione**, itaukei ni Indo-Pasifika. e vakatakilakilataki ena roka ni veivakaroti e laurai vinaka ena roka damudamu, vulavula, kirimu, se karakarawa, vakaraitaki na iqaqalo ni kete, kei na rarama ni iqaqalo iqaqi veivakamatenitaki. ika laione vakamatatataka (*Pterois radiata)*, toa (*Pterois volitans)*, and veitata (*Pterois miles*) era dau vulici species vakalevu duadua ena genus. *Pterois* species era kilai levu na ika ena acuariumi. Toa kei ika laione wale aera se qai oti ga oqo ka bibi na species dau veivakacacani ena Ra Atalanitika, Wasawasa Caribbean kei Wasawasa Mediterranean.

## Veitikina
Veitata

Na **veitata** se **ika laione wale** (*Pterois miles*) e dua na species ni ika e vaka na ray e tiko ena tokalau ni vanua o Indo-Pasifika. E dau veilecayaki kei na kena veiwekani voleka, na toa (*Pterois volitans*).
Ika laione vakamatatataka

Na **ika laione vakamatatataka** (*Pterois radiata*), e dua na ika daukana lewe, e vaka na ika e vaka na ray kei na veivakamatenitaki suitu e lewena na matavuvale Scorpaenidae, Na species oqo e bula ena Idia kei na Ra wasa Pasifika. Oqo duadua ga na mataqali ika laione ka tiko na kena isema ka suitu sega na kena ivakatakilakila. E rawa tale ga ni kilai ena rua na roka vulavula vakababa ena kena iqaqalo tabana.
Isurus paucus

***Isurus paucus***, e dua na levu qio makereli ena matavuvale Lamnidae. E dau vakatokai me **qio mako** vata tautauvata species *[[Isurus oxyrinchus]]*. E tiko na kena veisoliyaki e vuravura raraba ena vakacegu kei draki katakata wai. Na *I. paucus* e dua species pelagi e kune ena wai titobu vakalailai, ka sa ripotetaki ni titobu e 220 m (720 ft), Ni tubu me 4.3 m (14 ft). Na kena malumalumu tara kei balavu, vuqa kei serena fin ni qio oqo era vakaraitaka ni dau sisili vakamalua qai sega ni dau gugumatua mai na *[[Isurus oxyrinchus]]*.

Na *I. paucus* ni mako e dau kania na ika lalai kei cephalopod. E sega ni vakadeitaki se rawa vua na shark oqo me laveta cake na katakata ni yagona me sivia na katakata ni wai wavolita me vakataki ira na vo ni lewe ni nona matavuvale, e dina ga ni tu vua na veisau ni yago e gadrevi. Na vakaluveni ena species oqo e vakasucumi ena vanua ni vakasucu, kena ibalebale ni ra sucu na embryo mai yaloka ena loma ni katonigone. Ena gauna e muri ni nodra tubu, na gone era se bera ni sucu e vakani ira na tinadra ena yaloka sega ni bula rawa (oophagy). Na levu ni benu e dau rua, ia e rawa ni levu me vaka na walu.
Isurus oxyrinchus

***Isurus oxyrinchus***, e dua na levu qio makereli. E dau vakatokai me **qio mako** vata tautauvata species *[[Isurus paucus]]*. Na species qio totolo duadua e kilai, rawa ni yacova na totolo ni 74 km/h (46 mph) ena kacabote, *I. oxyrinchus* rawa ni rawata e dua na levu ni 4 m (13 ft) ena balavu kei na bibi 570 kg (1,260 lb).
Ika laione vula

Na **ika laione vula** (*Pterois lunulata*), e dua na species ni wasawasa ika e vaka na ray e lewe ni matavuvale Scorpaenidae, E kune ena tokalau ni Wasa Pasifika.
Gone toko

Na **gone toko**, se **manumanu ni itokani**, e dua na manumanu e maroroi taumada me baleta na kabani se veivakamarautaki ni dua na tamata ka sega ni manumanu ni cakacaka, manumanu susugi, se manumanu ni vale vadidigo. Na manumanu kilai levu e dau vakasamataki me tiko kina na irairai taleitaki / totoka, vuku, kei na itovo rawa ni veiwekani, ia eso na manumanu e rawa ni tauri ena dua na yavu ni dauloloma (me vaka e dua na manumanu vakaloloma) ka ciqomi mai vei koya na itaukei veitalia na itovo oqo.