open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yameyame

Na **yameyame** ni bukawaqa sai laurai na tiki gaseous ni dua na kama. E vakavuna na kena yaco e dua na exothermic ena dua na iwasewase sega ni dodonu. Na yameyame ni buka katakata e sa rauta me ionize gaseous cakacaka na kena sa rauta na density ni plasma.

Na roka kei na ivakarau ni dua na yameyame ni ulunivanua era sa vakatau tiko ena mataqali waiwai era vakaitavi tiko ena combustion. Ena ituvaki oqo sa na rawa kina ni ra sotava na okosijeni ena cegu, ka dau solia na katakata levu ena exothermic e tarava ki na vaporize ia e levu cake na waiwai, ka sa tokona tiko e dua na kena yameyame tudei.
Matanisigararama

Na **matanisigararama** e dua na tiki ni electromagnetic cilavi ira me ka biuta tu mai na matanisiga, ena infrared, laurai, ka ultraviolet. E vuravura, na sigararama e tauvuloni ena ituvaki ni vuravura, ka sa vaka na matanisiga ni sa sivia na matanisiga na vunilagi. Ena gauna sa sega kina ni sara na me ni solar cilavi ira mai vei o, sa na yaco me **cilamatanisiga**, e dua na rarama ramase kei serau katakata. Ni sa sara mai o iko se vakananuma na veika tale eso, sa ka bibi sara me yani na rarama.
Loaloa

Na roka **loaloa** e dua na roka e vu mai na kena sega ni tiko se taucoko na kena vakayagataki na rarama e laurai rawa. E dua na roka sega ni roka, sega na rokataki, me vaka na vulavula kei dravu.

Vakaraitaka roka  itukutuku
Vulavula

Na roka **vulavula** e duadua ka sega ni roka (sega na kena roka). E roka ni veika me vaka na ucacevata, jioke, kei sucu, qai veibasai kei loaloa. Na veika vulavula e vakaraitaka taucoko ka vakasavi ira kece na balavu ni ua na laurai sipekitaramu ni rarama. Na vulavula ena retioyaloyalo kei kompiuta sikirini ni buli mai na kena veiwaki na damudamu, karakarawa, kei dromodromo rarama. Na roka vulavula e rawa ni soli vata kei na geti vulavula, vakabibi na taitanimu daiokisaiti.

Vakaraitaka roka  itukutuku
Symptom

Na **symptom** e lako tani mai na dua na itavi se vakanananu ka dau laurai vua e dua na dauvosota, ka vakananuma tiko na iserau ni dua na ituvaki duatani, se dua na veitauvi. Na ivakaraitaki e rawa ni veiulutaga se inaki. Na ocaness e dua na veiulutaga ivakaraitaki ia gusumu se katakata sa inaki ni symptom. Me veibasai kei dua na symptom, na sainitaka e dua na veitauvi ki dua na lomana ni mate veitauvi ena dua na daukitaka se vuniwai. Na symptom kei sainitaka era dau nonvakatabakidua wasoma, ia e vakavuqa ni ra dau veivakatotogani tu ga na lewe ni diagnose, ka ra veivuke me ra rabailailai na ka ena rairai cala. Ena so tale na gauna era sa vakatabakidua sara ga ki na gauna ni pathognomonic.
Drodrolagi

Na **drodrolagi** e dua na meteorological phenomenon e vakavuna na vakasama, na refraction kei veiseyaki ni rarama ena spectrum ni e yaco mai ena dua na wai droplet sa rairai mai lomalagi na rarama. E taura na fomu ni multiroka rauni arc. Drodrolagi vakavuna na rarama e dau yaco ena iwasewase ni lomalagi me veibasai kei matanisiga.
Na Rainbows e rawa ni iwirini. Ia, na e daudidigo e dau raica ga e dua na arc ka tauyavutaki ena vakararamataka droplets e dela ni qele, ka yavutaki ena dua na laini mai na matanisiga ki mata ni e daudidigo.
Kila (ivakavuvuli)

Na **kila** se **kila-ka**, e dua na vakavinaka, veiciqomi, se kila e dua se dua na ka, me vakataka dina, ivakamacala, ivakamacala, se maqosa, ka sa rawati mai veika e sotava kila, vakasaqaqara, se vulica.

Na kila e rawa ni vagolei ki na dua na vatabautataki se kena rawarawa me kilai kina e dua na ulutaga. E rawa ni umani se vakadodonu; e rawa ni levu cake se sega ni vagoleya.
Nanuma

**Nanuma** kovuta e dua na isau ni vakaituvakitaki "(vakasama kei veimaliwai ka na rawa ni muataki ki na vakaituvakitaki-ka dina". E dina ga ni vakasamataki tiko e dua na itaviqaravi existential ni yavunilewa ni tamata, e se sega tikoga ni dua na duavata me baleta na kena vakamacalataki vakavinaka se kilai levu.

Na vakasama e vakatara na tamata me laurai kina, vakadewataka, matataka se ivakaraitaki e baleta na veika e baleti ira na vuravura era sotava, ka me voleka na veika e baleta na vuravura o ya. O koya gona ena veivuke ki na dua na ituvatuva ena gadreva, inakinaki, kei vinakata me vaka na kena inaki ituvatuva se saga mo rawata na takete oqori.
Tusiti

Na **Tusiti** sa veisiga ni macawa ena maliwa ni Moniti kei Vukelulu. Me vaka na ivakatagedegede e vuravura raraba ISO 8601 sa ikarua na imatai ni siga ni macawa.
Mekuri

Na **Mekuri** (ivakatakarakara: ) e veivuravura lailai ka ni ena ivakarau ni matanisiga. Na kena orbita wavokita na matanisiga e 87.97 siga, na lekaleka duadua ni veivuravura kece sara ena ivakarau Solar. E vakayacani ni oti na Mekuri, kalou ni Roma, na italai ni kalou.

E vakatokai o Mekuri me dua na veivuravura vakavuravura, ka rauta ni tautauvata na kalavo ni dela ni Aceni. E vakacacani sara vakalevu na dela ni Mekuri, ena vuku ni veika e sega ni wili rawa e yaco ena vica vata na bilioni na yabaki. Na kena qara levu duadua, na Caloris Planitia, e 1,550 na kilomita (960 na maile) na kena rabailevu, ka rauta ni dua na ikatolu ni kena rabailevu na vuravura (4,880 na kilomita se 3,030 na maile). Me vakataka ga na Vula ni Vuravura, na dela ni Mekuri e vakaraitaka e dua na ivakarau ni rupi raraba e vakatuburi mai na cala ni thrust kei na ivakarau ni rarama rarama e buli mai na vo ni veika e yaco ena veivakacacani.

Na yabaki ni vuravura ni Mekuri (88.0 na siga ni vuravura) kei na siga ni vuravura (58.65 na siga ni vuravura) erau tiko ena dua na 3:2 na ratio. Na veiwekani oqo e vakatokai na rorogo ni veisau, kei na sidereal eke e kena ibalebale "veiwekani kei na kalokalo". Kena itinitini, e dua na siga ni matanisiga (cadranisiga ki cadranisiga) ena Mekuri e rauta ni 176 na Vuravura siga: vakaruataki na yabaki sidea ni Vuravura. Kena ibalebale oqo ni dua na yasa ni Mekuri ena tiko ga ena rarama ni matanisiga me dua na yabaki ni Mekuri ni 88 na Vuravura siga; ni ena gauna ni orbita ka tarava, na yasana oqori ena butobuto tikoga ena veigauna kece me yacova na cabe ni matanisiga ka tarava ni oti tale e 88 na siga ni Vuravura.

Ni cokovata kei kena cecere vakatani ni orbita, na dela ni vuravura e duidui sara vakalevu na kaukauwa ni matanisiga rarama kei katakata, kei na veivanua vaka-ekuatoa e tekivu mai na −170 °C (−270 °F) ena bogi ki na 420 °C (790 °F) ena gauna ni rarama ni matanisiga. Ena vuku ni lailai sara na vakanamata vaka-axial, na duru ni vuravura era sa vakalolomataki tudei. Oqo e vakaraitaka vakaukauwa ni rawa ni tiko na aisi wai ena veibuca. Ena dela ni vuravura e dua na tautuba vuravura vakaitamera sara kei na dua na vanua ni makeneta malumalumu ka kaukauwa sara me vakasuka na cagi matanisiga. E sega ni dua na setilaiti vakayago e tiko vei Mekuri.
Venusi

Na **Venusi** (ivakatakarakara: ) sai koya na ikarua ni veivuravura mai matanisiga. E vakayacani ni oti na kalou yalewa ni loloma kei totoka ni Roma. Me vaka ga na ikarua ni vuku ni vanua ni lomalagi bogi oti na vula o ya, sa rawa vei Venusi me biuta e dua na kudru, ka sega ni dua, e dau luvaiwale mata ni matanisiga ena loma ni rarama. Na Venusi e koto ena loma ni vuravura nei vuravura, ka sega vakadua ni rairai muailiu ni vakayawa sara mai na matanisiga, ena kena gauna ga ni oti ga na dusk kei na kena tubu tiko ena tokalau.
Siga

Na **siga** e sa rauta ga na gauna e tiko kina na Ena vakacavara o vuravura e dua loka na kena axis. E dua solar siga sai koya na balavu ni gauna e elapses tiko kina na matanisiga ena loma ni lomalagi ena rua na gauna ni veitaravi.

Na siga sa vakatoka na tabana ni kena sa tekivu ika na tabana ni ivakarau "siga".
Macawa

Na **macawa** sa dua na gauna tabanilotu me tautauvata kei vitu siga. Sa kena ivakarau tudei me vakayagataki ena drodro ni veisiga ena veiyasai vuravura.
Yabaki

Na **yabaki** sai koya na orbital ni gauna ni vuravura ka toki ena kena vuravura wavokita na matanisiga. Na kena sa yaco ki vuravura axial taiki, na sala ni dua na yabaki e raica na kena sa veisoliyaki na gauna, ka makataki ena veisau kena draki, na auwa ni sigararama, ka vaka kina, draudrau ka qele talega.

Na yalomatua kei subpolar na veiyasana vakavolivolita na vuravura, e va na draki e kilai vakararaba: vulaitubutubu, vulaikatakata, vakadinamati, kei vulaibatabata. Ena tropical ka subtropical na veiyasana, eso na vanua e sega ni tiko kina na sector e sega ni vakamacalataki kina na draki; Ia mai na gauna tropics, na gauna vakayabaki sa suasua kina  kei mamaca gauna era sa kilai ka vakadikeva.

Na naba Kaleda yabaki e sa approximation ni iwiliwili ni gauna ni orbital e vuravura me vaka e a wiliki ena dua na kena soli kaleda. Na Gregorian kaleda, se kaleda ni gauna oqo, me vakaraitaka na nona yabaki ni ivolanivula me dua ga yabakini bula ena loma ni 365 na siga se dua yabaki ni lade ena 366 na siga, me vaka na Julian kaleda; Me baleta na kaleda Gregorian kaleda, na balavu ni gauna ni yabaki ni ivolanivula (kena ibalebale na yabaki) ka sa taucoko tiko kina na ivakarau ni kena rika tiko 400 yabaki e 365.2425 siga.
Rika yabaki

Na **rika yabaki** sa dua na yabaki e lewena e dua tale na siga (se, ena kisi ni lunisolar kaleda, e dua na vula) e vakuri kina na kena maroroi na yabaki ni wiliwili ena kena gauna maliwalala, se gauna yabaki. Me vaka ni sega ni dau tokaruataki na veika astronomical ena draki kei veika e dau yaco ena dua na siga na naba ni bula e tiko kina na naba taucoko ni veisiga ena veiyabaki kuitaki na gauna ni kena rokovi na soqo e dodonu me vakamuria na yabaki. Ena veiyavica (kacivi talega **[[Intercalation|intercalating]]** ena dua tale na siga se vula ki na yabaki, sa na rawa ni vakadodonutaki kina na kuitaki.

Rika yabaki e ni dau yaco ena va yabaki, Na siga Feperueri 29 rairai mai ena rika yabaki.
Yatini

E dua **yatini** tini e loma ni 10 yabaki. Na veiyabaki ena rawa ni vakamacalataka e dua na yabaki tini, me vakataka na nona bula e dua na tamata, se me itabayaki na yabaki ni kaleda.
Senijiuri

Na **senijiuri** e dua na gauna ni 100 yabaki.

Na **yabaki drau** e dua na yabaki ni ikaduanadrau, se dua na soqo ni marau, sa vaka me ivakananumi ni dua na ka a yaco ena dua na drau na yabaki yani ki liu.

E dina ga ni dua na senijiuri e rawa ni kena ibalebale na o ni 100 yabaki, e rua tiko na raicapoidi ena ivakarau ni kena caka na veisenijiuri. E dua e yavutaki ena kena tara vakadodonu, me vaka ni sa yavutaki na kena ikarua ena rai matau (vakayagataki raraba).
Gauna (draki)

Na **gauna** e dua na tiki ni yabaki e makataki ena veisau ni draki, veikabula, kei levu sigararama. Ena vuravura, na draki sa vua ni vuravura ki na loma ni matanisiga kei na vuravura sowiri vakalakala toka na wekana ki na ecliptic waqavuka. Ena veiyasana matau ka lakova veiyasana, ena vakatakilakilataki na draki ena veisau ena kena kaukauwa ga rarama ka na tara na dela i vuravura, veiveisau ka rawa me vakavuna na manumanu me veilakolako vakamoceri se vei biuvanua, kei na kau me vakabauta. Na veimataqali itovo vakavanua e vakamatatataka na iwiliwili kei ituvaki ni draki ka yavutaki ena veiveisau ni iwasewase.

Ena loma galala, gauna wasei e ni **[[kaleda gauna|va gauna]]**, vulaitubutu, vulaikatakata, vakadinamati, vulaililiwa.

Ena tunumaka, gauna wasei e ni **[[tunumaka gauna|rua gauna]]**, na gauna mamaca kei gauna suasua.
Auwa

E dua **auwa** (ivakatakarakara:h ;vakalekalekataki hr.) e dua na gauna ni conventionally vakabauta me vaka 1⁄24 ni dua na siga kei na vakadaunivakadidike vakabauta vaka 3599 – 3601 sekodi, ka vakatau ena ituvaki.

Ena gauna oqo metric ivakarau , na auwa e dau ciqomi kina e dua na tabanilotu e vakatokai me 3,600 atomic sekodi. Ia, ena so na gauna e rawa ni cokonaka e dua na auwa se dua na sekodi ni rika, cakava ena iotioti ni 3,599 se 3,601 na sekodi, me rawa ni tiko kina ena 0.9 loma ni dua na tiki ni UT1 ni sekodi, ka yavutaki ena ivakarau ni kena ibalebale solar.
Miniti

Na **miniti** sa dua na tabanilotu ena gauna e rawa ni tautauvata kei  (Na imatai sexagesimal fraction) ni dua na auwa, se 60 sekodi. Ena UTC ivakatagedegede ni gauna, e dua na **miniti** ena veigauna e 61 tiko kina na sekodi, e dua na isau ni rika sekodi (e tiko e dua na na me vakacurumi kina e dua na vanua ni rika cala, ka na yaco ena dua na 59 na ikarua ni miniti, ia oqo e se bera mada ni bau yaco ena 40 sivia na na e dina ga ni sega na SI (International System of Units, SI) tabanilotu, sa ciqomi na miniti me vakayagataki vata kei ira na veitabanilotu ni SI.
Sekodi

Na **sekodi** (ivakatakarakara: s, abbreviation: sec) sa ikoya na iwasewase ni gauna ena Veiyasai vuravura Ivakarau Raraba ni Tabanilotu (International System of Units, SI), kilai vakavinaka ka vakamacalataki taumada me vaka e 1⁄86400 ni dua siga – na cakacaka oqo mai na tabana ni siga me 24 auwa, qai 60 miniti ka yacova yani 60 na sekodi yadua.
Karisitala

Na **karisitala** se sa kaukauwa na veika sa na (me vaka atom, molikiuli, se taki) era sa tuvai tu ena dua na ivakaraitaki cecere ni selasomidi, bucini a karisitala lattice ka na vakayacori ena idusidusi kece sara. Me kena ikuri, na macrosomidi sega ni karisitala era na dau kilai ga mai na nodra geometrical, ka oka kina na veika e sotavi vata kei na veika e baleti ira na vakatadraicake. Na vulici vakadidike ni veikarisitala kei karisitala tauyavutaki e kilai me crystallography. Na cakacaka ni karisitala tauyavutaki ena gacagaca ni karisitala tubu sa kacivi crystallization se solidification.
Danisi

Na **danisi** e dua na qaravi cakacakaniliga fomu ni ka tiko kina na purposefully digitaki veitaravi ni toso ni tamata. Na toso oqo e sa esthetic ka ivakatakarakara, ka dau vaka na danisi ena dauvakatasuasua kei dauvakadidike era ena loma ni dua na itovo vakavanua.

E dua na kena duidui bibi me na dreti tani mai na lewena ni ivakatagi se kei na kena participatory, e dina ga ni rua na iwasewase oqo era sega ni dau tawasei vakadua; e rawa ruarua ni dua na itavi digitaki, e levu talega na ivakarau ni nodra toso na tamata era tautauvata kei na danisi, oka kina na veivuke cakacakaniliga, gymnastics, marauveiliutaki, droini vodo, synchronised qalo, tiko na ivau, kei na vuqa tale na veimataqali qito.
Qaravi cakacakaniliga

Na **qaravi cakacakaniliga** na cakacakaniliga me vakataka na ivakatagi, danisi, kei na drama e dau vakayacori me baleti ira na vakarorogo. Sai koya na gauna era vakayagataka kina na vakaiyaloyalo cakacakaniliga, droini se iyaya eso me buli kina na iyaya ni cakacaka ni liga vakayago se sikote. Na cakacaka ni liga e oka kina e vica na ivakarau ni bula vakaivakarau ka dau vakayacori e matadra e dua na ivavakoso bula, oka kina na vakatasuasua, ivakatagi, kei danisi.

Na vakatasuasuataki ni vakatasuasua, ivakatagi, danisi, iyaya veivakaukauwataki, kei na veimataqali vakatasuasua tale eso era sa tu ena veimataqali itovo vakatamata taucoko. Na itukutuku ni ivakatagi kei danisi ki na veigauna makawa, ka dau vakayagataki kina na kila vakacakacaka ni veigauna makawa e Ijipita Makawa. E vuqa na cakacaka ni liga era dau qaravi vakacakacaka. E rawa ni caka na vakatasuasua ena veivale eso, me vakataka na vakatasuasua kei opera vale, ena veituvatuva cagi tavata ena soqonimarau, ena kena tavata ena valelaca me vaka ivakarau ni sakini e gaunisala.

Na vakatasuasua bula e matadra na ivavakoso era sa ivakaraitaki ni veivakamarautaki. Na vakatorocaketaki ni katokatoni ni vakarorogo kei vidio sa vakatarai kina na kena vakayagataki vakaitaukei na qaravi cakacakaniliga.
Symmetry

Na **symmetry** ena vosa ni veisiga e baleta na vakilai ni harmonious kei na kena e totoka. In mathematics,  "symmetry" e levu cake na kena ivakamacala vakavinaka, ka dau vakayagataki me laurai ki na dua na iyaya e invariant ena loma ni so veisau; including vakadewa, iyaloyalo, loka or ivakarau. E dina ga ni rua na ibalebale ni "symmetry" e rawa ni ra vakatikori eso ena so na gauna, era intricately na kena semati.
Asymmetry

Na **asymmetry** e yali kina, se dua na vakacacani ni symmetry (na iyau ni dua na iyaya e invariant ki na dua na veisau, me vaka na iyaloyalo). Na symmetry e dua na iyau bibi ni ivakarau vakayago kei na kena e veivakasama ka rawa ni vakaraitaki ena kena ivakarau vakavinaka se ena kena ivakarau esthetics. Na kena yali se na voroki ni symmetry e namaki tiko se gadrevi me dua na isau bibi ni dua na ivakarau.
Lasa

Na **lasa** e dua na iwasewase ni buli ka na vakaibalebaletaki ki na dua na ivunau se cakacaka e kena inaki me da vakaveiwali se marau mai na ni vakamuai, vakauasivi ena valeniyaloyalo, retioyaloyalo, iyaloyalo, maroroi ni lasa, ivola kei vakatasuasua se dua tale na veivakamarautaki.
Vulararama

Na **vulararama** e tiko kina na matanisigararama levu (vata kei vuravurararama lailai) e vakaraitaki mai na tiki ni vula o ya ka kina rarama ni matanisiga leqa.
Aferika

**Aferika** na ikarua ni vanua e vuravura raraba ka ikarua ni populous. Ena rauta ni 30.3 milioni km2 (11.7 milioni na maile) oka kina na tikiva yanuyanu, e kovuta na ika 6 ni vanua e tu kina na yasana levu o vuravura ka 20 % ni vanua e tiko kina. Ena 1.3 billion na tamata me vaka na 2018, e tukuni tiko ena ika 16 ni% ni iwiliwili ni kawatamata ni vuravura. Sa vakavolivoliti tu na vanua oqo mai na Wasawasa Mediterranean ki na vualiku, na Isthmus kei Suez kei Wasawasa Damudamu ki na northeast, na Wasa Idia ki na Southeast kei Wasa Atalanitika ki na ra. Na vanua e wili kina na Madagascar kei veimataqali veiyatuyanuyanu.
Setilaiti

Na **vakayago setilaiti**, se **vula**, **setilaite**, e maliwalalaka iyaya ka orbits e dua na veivuravura se lailai veivuravura (se ena so na gauna e dua tale na yago lailai ivakarau ni matanisiga).

Ena ivakarau ni matanisiga, e ono na ivakarau ni kena vakayacori na setilaiti ni planetary era tu kina e 205 era kila tu setilaiti. Va IAU-volai leleka veivuravura era kilai talega me ra  vakayago setilaiti: Puluto, Haumea, Makemake, kei Erisi.

Na kacivitaki vakatamata setilaite e voleka sara ga ki na vuravura ena prograde, uninclined rauni kacivi era dau nanumi tu ga ni ra sa tauyavutaki tale tu ga vakaitamerataki yasana ni na disiki ni veivuravura taumada a bulia na kena lalai. Me kena veibasai, vagauna setilaiti (vakararaba kacivitaki tu vakayawa, retrograde, eccentric se kacivi) sa dau nanuma me ivakanananu a maroroi vatu vakaitamera rawa ni kakaseresere ena collisions. E vuqa na ka bibi e vakayago setilaiti ivakarau ni matanisiga sa cabori kacivi, e vuqa vei ira na setilaiti ni veika lalai era vagauna kacivi. Na vula ka rawa Karoni era sa leqa tiko ena kedra maliwa na yago era nanuma ni ra sa tekivutaki tiko mai na coqa e rua na iyaya ni proto lelevu ni planetary. Na veika eso ka na laki biu tu ena vuravura ena veiyasai vuravura sa yalataki tu ni na reaccreted me bulia e dua se sivia na kacivi ni veika vakavuravura. Me vaka ni saqata na yago veivuravura-tawaitaga, asteroid vula sa dau vakasamataki tiko ena cakacaka oqo. Tiritoni sa dua tale na ka e cala; e dina ga ni sa rui levu ka voleka ni rauni kacivi, na kena toso e retrograde ka sa vaka me ivakanananu a maroroi leleka veivuravura.

## Veitikina
Vola

Na **vola** e dua na ivakatagedegede ni ivola ka matataka na phoneme ni dua na vosa e cavuti tiko ena kena fomu sa volai tu. Na vola kilai levu duadua e Vakalatina matanivola.

Na vola e dau salavata ga kei na dua na ivakaraitaki tudei ni ivola. Oqo ena vakavuna me ra yaga vakalevu sara ki na collation, vakabibi ena kena vakatarai me tuvai ena kena ituvatuva vakamatanivola.


File:Latin A.svg|A - Imakai vola ni Vakalatina matanivola
File:Omega uc lc.svg|Ω - Iotioti vola ni Kirika matanivola
File:Cyrillic letter El - uppercase and lowercase.svg|Л - Cyrillic matanivola
O (meteololoji)

Ena **[[meteololoji]]**, e dua na **o** ni dua aerosol e tiko kina e dua na levu ni rai ni waini drodro laiai, karisitala batabata, se so tale na tikitiki e vakarurugi ena macawalala ni dua na yago ni veivuravura se vanua tautauvata.  Na wai se so tale kemikali e rawa ni vakavuna na drodro lailai kei karisitala. Ena Vuravura, na o e buli me vaka na kena sa vakasinaiti na cagi ni sa batabata ki na kena tegu dusia, se ni sa rawata na wai e rauta (dau vakavuqa ena wai cawa) mai na dua na ivurevure voleka me laveta cake na vanua ni tegu ki na ivakarau ni katakata ni wavolita.

Era raici ena homosfera ni Vuravura, ka oka kina na troposfera, stratosfera, kei mesosfera. Na **Nefoloji** sai koya na vakadidike ni o, ka vakayacori ena tabana ni fisiki ni o ni meteololoji.

## Veitikina
Kabu

**Kabu** e dua na ka e laurai aerosol ka oka kina na lailai wai mataniwai lalai se aisi veikarisitala rube toka ena cagi se volekata na vuravura. Na kabu e rawa ni vakatokai me dua na mataqali lasu o, vakatauvatana stratus, ka dau veivakauqeti vakalevu sara ki na yago voleka ni wai, sukusukura, kei na ituvaki ni cagi. Ena vuki, na kabu e sa tara e levu sara na itaviqaravi vakatamata, me vaka na vakauyaya, ilakolako, kei veivaluvaluti.

## Veitikina
Sikoteladi

Na **Sikoteladi** e dua matanitu oqori e dua na tiki ni Matanitu cokovata. E kovuta na ika Vualiku ni yanuyanu o Peritania, kei na dua na iyalayala kei Igiladi ki na cevaicake, ka sa vakavolivoliti koya na Wasa Atalanitika ki na vualiku kei na ra, na Wasawasa Vualiku ki na vuaicake, na Wasawasa Irish ki na ceva, kei na sivia 790 yanuyanu, oka kina na Vualiku Yanuyanu kei na Hebrides.
Nunu dela

**Nunu dela** na ivakarau ni qalo ena loma ni dua na yago ni wai ni vakaiyaragitaki kei na dua na nunu wai icegucegu, e dua na cegu ka vakatokai me ilumu e dua na, ka dau tu ga e na. Ena batabata ni wai, sa rawa talega me daramaki e dua na suasuasutu. Na vakayagataki ni iyaya oqo ena rawa kina vei ira na nunu daivakaraica me ra lomaniwai na veika domoni me vaka na gauna ni nodra sasaga ka me ra cegu ga e dela i cake.
Nunu dela e dua na itaviqaravi ni vakacagicagi kilai levu, vakabibi ena draki nodra itataqomaki ni vanua. Na kerekere taumada sai koya na madigi me dau dikeva na lomaniwai bula ena dua na ituvaki ka sega kina na iyaya dredre kei na veituberi e gadrevi me baleta nunu e nunu wai. E dau yaco ki na veitabayabaki kece sara baleta na levu ni sasaga lailai e tiko kina, ka sega ni exhaled tovure ni nunu e nunu wai iyaya. Sa ikoya na yavu ni rua na o e dela lomaniwai qito ni fin-qalo.
Matanitu Cokovata

**Na Matanitu Cokovata ni Beritania Kei Vualiku Ireland**, kilai wasoma ni **Matanitu Cokovata** (**UK** se **U.K.**) se **Beritania**, e dua na cecereduadua matanitu ka toka kina na vuaicake rakei ena baravi ni Iurope vanualevu. Sa tu rawa ena yaca ni gauna oqo mai na 1921, na matanitu cokovata e oka kina na yanuyanu o Levu Peritania, Na vuaicaketokalau e tiki ni yanuyanu o Ireland, kei na so tale na yanuyanu lalai. Vualiku Ireland wasea e dua na vanua ena Ireland. Kevaka e sega, sa na vakavolivoliti na matanitu cokovata mai Wasa Atalanitika, kei Wasawasa Vualiku ki tokalau, na Vakavalagi Jenala ni ki na ceva kei Wasawasa Celtic ki na cevara, solia mai na ika 12 duadua baravi e vuravura. Na Wasawasa Irish tawasei Levu Peritania kei Ireland. Na iwasewase taucoko ni Matanitu Cokovata e 94,000 lomanibai maile (240,000 km2).

## Veitikina
Vakaseua

**Vakaseua** e dua na ni wai qito ka dauvodo kina na ua, ka vakatokai me dua na dauvakasisi, vodo na kena e liu se na mata ni dua na vanua ni toki na ua kei na cagi ua, ka na dau tiko kina na surfer ki na matasawa. Na ua veiganiti me baleta na vakaseua e kunei taumada ena wasa, ia e rawa talega ni kunei ena drano se uciwai ena loma ni dua itikotiko ua se ualoka wasea. Ia, na dauvakasisi e rawa talega ni vakayagataka na ua buli me vaka na kena e wakes na waqa kei na ua a caka ena buli ua tobu.
Qalo

**Qalo** na nona propulsion e dua na tamata ena wai, e vakavuqa ni dau vakacagicagi, qito, se itataqomaki. Na locomotion e rawati mai na yavavala ni ka na, na yago, se ruarua. Na tamata e rawa ni tu vua na underwater ni icegu kei na kevaka ubia rudimentary locomotive ena loma ni macawa ni sucu, me dua na kena isau ni itataqomaki.
Na qalo e dau tu ga ena dua na itaviqaravi ni veivakabulabulataki raraba, kei na so na veimatanitu, na lesoni ni sisili sa tiki compulsory ni lewenivuli ni vuli. Me vaka e dua na qito formalized, sa dau tu na sisili ena dua na ituvaki ni vanua, vakamatanitu, kei na veisisivi e vuravura raraba, oka kina na veika vou ni gauna oqo Vulaikatakata Olimipiki.
Qita

Na **qita** e dua na iyaya o ni ivakatagi ka dau tiko kina e ono na wa, E dau qito tu ga ena ligadra ruarua ena  vakaqiriapi se tauca na wa vata kei na dua na qita, se na iqaqalo ni dua na liga, me vaka ga na kena lomaleqataka ena iqaqalo ni ligadra na kena ikarua.
Qita livaliva

E dua na **qita livaliva** e dua na qita e vakayagataka e dua se sivia na tomikacake me mai veisautaki na sautaninini ni kena ki na kena vakalivaliva sikinala.Na tomikacake e dau vakayagataka na electromagnetic induction me tauyavutaki kina na sikinala oqo, ka ni sa sega ni rawa ni vakani ki na dua na qita amplifier ni bera ni qai vakau yani vua na vosa nei koya na vulagi, ka ra na laki rogoca na rorogo ni cavuta.
Besi qita

Na **besi qita**, besi livaliva (se besi walega) o ya na lewe ni matavuvale sa duadua na qita. Oqo e dua na iyaya ni covia laivi ni wa ka tautauvata na kena irairai kei na tarai cake ni dua na livaliva se dua gusunivosa qita, vakavo ena kena balavu duadua kei na kena ivakarau, kei na va ki na ono na wa se sala. Me tekivu mai na 1950s, ena loma ni yabaki sa mai vakaisosomitaki kina na besi qita ena kena levu ga e vakarua besi ena ivakatagi kilai levu.
Meke

**Meke** sa ivakarau taucoko ni danisi nei Polinisia. E dau vakayacori ga ena gauna ni soqo marau kei na soqo. Veiliutaki na danisi ka ratou lewena na na fomu ni 'meke' era dau vakayacora ga na ilawalawa tagane se yalewa walega, ia, na veivakauqeti tani, me vakataki ira na tamata Toga Ma'ulu'ulu yaco me Viti Vakamalolo, sa vakadinadinataki ena veigauna kece.

Friedrich Ratzel ena nona 1896 tabaki *Na Itukutuku ni Kawatamata* (The History of Mankind), Vola me baleta na meke Viti ni sere kei danisi, ka lewe vica walega era soli ki na veivakacacani ka vakakina o ira era cakava, veibeitaki me ra vakayacora vakakina ena vuravura ni yalo ka ra vakavulica kina na tamata vakalou na sere kei na danisi dodonu. A vola o koya ni kena vinaka na Viti daunivucu sa serekali tiko vata kei na veitikina kece sara ena vowel ni veigauna kece e vakayagataki kina veilewai, ka sa dau rawati tu ga ena kena na laiseni ni serekali o se ivakaleleka, kei na vakabalavutaka ni yavu.

## Veitikina
Hula

**Hula** na fomu ni danisi itikotiko ivakarau Polinisia e salavata kei na oli se mele. A tauyavutaki ena yanuyanu o Awai mai vei Vakapolinisia ka a tu taumada e kea. Na dramataka hula se e tukuna na vosa ni o oli se mele ena dua na fomu ni danisi vakaiyaloyalo.
Polinisia

**Polynesia** na yasana lailai ni Oseania, e sivia na 1,000 na yanuyanu era sa veiseyaki tu ena loma kei na ceva Wasa Pasifika. O ira na vakai ira tamata o cei na yanuyanu o Polinisia era vakatokai Vakapolinisia, ka ra wasea e vuqa na veika tautauvata era oka kina na vosa vakamatavuvale, itovo ni bula, kei na vakabauta. Taumada, sa levu sara na nodra ivakarau ni soko kei na vakayagataki ni kalokalo me ra lako ena bogi. Na matanitu levu duadua e Polinisia sai koya Niusiladi.
Melanesia

**Melanesia** e dua na subveiyasana ni Oseania mai na yanuyanu o Niu Kini ena loma ni ceva ra kei ni Wasa Pasifika ki Wasawasa Arafura, ka tokalau vei Toga.

Na yasana oqo e oka kina na va kawatamata matanitu ni Vanuatu, Yatu Solomoni, Viti, kei Papua Niu Kini, vakakina na Varanise vakumuna talei ni Niu Kelidonia, kei na iwasewase Idonisia ni Ra Niu Kini. E vuqa na iwasewase era tiko ena Ceva kei Vuravura, kei na vica na yanuyanu lalai vualiku ra kei lailai Ra Niu Kini ena Vualiku kei Vuravura.
Massachusetts

**Massachusetts** na populous duadua ituvaki ena Niu Igiladi na veiyasana ni vualikutokalau Amerika. Na iyalayala ena Wasa Atalanitika ki na tokalau, na le Connecticut ena Rhode Yanuyanu ki na ceva, Niu Hampshire ena Vermont ki na vualiku, ena Niu Yoka ki na ra. Na turaga ni Massachusetts e Boston, oqori talega na koro levu populous ena New Igiladi.
Potukali

**Potukali** e mantanitu e tiko kina na Penisula Vakaiberia, ena Cevaira Iurope. Sai koya na ra kei duadua lewa ituvaki ni levu vanua Iurope, na iyalayala ki na ra kei ceva ena Wasa Atalanitika kei na vualiku kei tokalau ena Sipeni. Na kena yasayasa talega e oka kina na Atalanitika veiyatuyanuyanu ni na Azores ka Madeira, ruarua na veiyasana vinakata ena nodra dui yasayasa matanitu.
Austria

**Austria** e vaunaloka mantitu Tokalau Alps mantitu ena ceva kei tiki ni Iusutu Iurope. E lewena e ciwa na vakamatanitu ituvaki, e dua vei ira na Vienna, na i Austria kei kena koro levu.

Austria taura tiko e dua na vanua ni 83,879&nbsp;km2 (32,386&nbsp;sq&nbsp;mi) ka tiko e dua na iwiliwili voleka ni 9 millioni na tamata.

Austria na iyalayala mai vei Jamani vei ira na vualiku ra, Czech Ripabuliki ki na vualiku, Slovakia ki na vualiku tokalau, Hungary ki na tokalau, Slovenia ki na vualiku ceva, kei Suwitisiladi na Liechtenstein ki na ra.

Austria e dua na matanitu lelevu duadua ena vuku ni kena vanua e Alps. Na Iusutu Tokalau Alps, Vualiku Qaravatu Alps ka Ceva kei Qaravatu Alps era sa vakatikina kece ena Austria. Na vanua taucoko ni Austria (84,000 km2 or 32,433 sq mi), ena vuku ga ni dua na vulatolu e rawa ni laurai kina na lasu, ka vakakina na 32% ni matanitu e koto kina e 500 na metres (1,640 ft). Era dau solia na Alps ni ra kei Austria ki na veivanua lailai kei na buca ena tokalau ena veivanua.
Vuravura siti

Na **vuravura siti**, a kaciva talega e dua na siti kaukauwa, na koro levu, na alifa kei na vale ni vuravura, e dua na siti ka node lalai ena ilawalawa ni veika vakailavo ni vuravura vakailavo veikilai. Na vakasama e lako mai na veivanua kei na vuli cakacaka, kei na vakasama e tauyavutaki kina na vakavuravura, veivakarautaki, kei na vakayacori ena vanua vinaka geographic nomu me vaka e dua na vakaveiliutaki ni bibi ki na kena vakayagataki na ivakarau ni bula veika vakailavo kei volitaka e vuravura.
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven** (17 Tiseba 1770 – 26 Me 1827) a daunivucu ka daunipiano e dua na Jamani. O koya e dua na ka bibi ena nona sa veisau na e kei na veidomoni na veitabagauna ivalu ena e ni ivakatagi malumu ka sa okati me dua vei ira na daunivucu cecere duadua ena veigauna kece sara. Na nona cakacaka e yalataki na veisau mai na malumu gauna ni e ki na veidomoni gauna tiko ena e sere.

Beethoven a sucu mai Bonn. Na nona taledi ni sere e a laurai ena dua na yabaki lailai, ka a cudrucudru taumada kei na tabanataki ka vakatavulici mai vei Tamana Johann na nona voli Beethoven. E muri a qai vakavulici mai na nona daunivucu ka dautauri ivodovodo Christian Gottlob Neefe, ena nona icurucuru a tabaka kina na imatai ni nona cakacaka, e dua na ibinibini piano livaliva veiveisau, ena 1783. A kunea na vakacegu mai na dua na veivakalolomataki ni matavuvale mai Helene Von Breuning, ka dau lomani ira na luvena o koya, veikilai ka veivakavulici ena piano. Ni yabaki 21, a toki yani ki Vienna, ka yaco me kena isosomi, ka ririko ivukivukitaki kei Haydn. A qai rawata o Beethoven e dua na irogorogo me vaka e dua na virtuoso dautabapiano, ka sa voleka tiko ni loma mai vei Karl Alois, Ravouvou Lichnowsky me baleta na ivukivuki, ka a yaco na ni tolu piano tolu (na kena cakacaka taumada me vaka e Opus 1 na kena) ena 1795. 

Na imatai ni nona cakacaka mataivakatagi levu, Imatai Mataivakatagi, a rairai mai ena 1800, ka sa tabaki na imatai ni Wa Quartet ena 1801. Ena gauna oqo, sa tekivu me vakaitikotiko na nona vakarorogo, ia a tomana tikoga nona itovo, premiering his Ikatolu kei Ikalima Mataivakatagi ena 1804 ka 1808, gacagacataki. A rairai mai na nona Vailini Concerto ena 1806. Nona iotioti ni piano concerto (No. 5, Op. 73, kilai me 'Tui'), vakatabui ki na nona petereni wasoma icurucuru vakatawa Rudolf ni Austria, a vakaraitaki ena 1810, ia e sega ni Beethoven na dausolo. E voleka ni didivara o koya ena 1814, ka qai laki vakayacora na cakacaka ka rairai mai e matanalevu. E vakamacalataka na nona leqa ena bulabula kei na nona tatadra na nona bula ena rua na ivola, nona "Heiligenstadt Veiyalayalati" (1802) vei iratou na tuakana kei na nona unsent nona ivola ni loloma e sega ni macala "Tawamaterawa Lomani" (1812). 

Ena veiyabaki mai na 1810, era sega tu ni vakaitavi kina na bula veimaliwai, a lewena o Beethoven e vuqa na nona cakacaka taleitaki ka oka kina na nona mataivakatagi e muri kei na nona loqi ivakatagi ni donui kei piano sonata. Na nona opera duadua, o Fidelio, ka a vakayacori taumada ena 1805, a vakavoui ena kena iotioti ni kena gauna ena 1814. A lewena na nona *[[Missa Solemnis]]* ena veiyabaki 1819 – 1823, kei na iotioti ni nona, Ciwa Mataivakatagi, e dua na imatai ni ivakaraitaki ni dua na sere mataivakatagi, ena 1822–1824. Volai ena iotioti ni nona yabaki, na nona Wa Quartet na 1825 – 1826 sa tiko kina na iotioti ni nona rawa ka. Ni oti e vica na vula davo tauvimate a mate ena 1827. Na cakacaka nei Beethoven e dau levutoka ga na e ni ivakatagi repertoire.
Rapa

Na **rapa** sai koya na veika e okati ena polymers ni organic vakatautauvatataki isoprene, vata kei na tawasavasava lalai ni organic tale eso vakatautauvatataki kei na wai. O Thailand kei Idonisia e rua na kena liutaki na rapa veivakarisekete. Na ivakarau ni polyisoprene e dau vakayagataki me vaka na rapa sa ivakatagedegedetaki tiko me elastomers.

Ena gauna oqo, na rapa tamusuka ga ena loma ni latex mai na vunikau ni rapa se so tale. Na latex e dua na kabikabi, vakasucu colloid ena kena caka na incisions ena kuli ka kumuni ira na waiwai ena kena ivakarau e vakatokai me "gadrevi". Na latex sa na qai vakasavasavataki ki na rapa sa vakarautaki tu me baleta na cakacakataki ni veivoli. Ena veivanua lelevu, na latex e vakatarai me coagulate ena bilo ni ikumuni. Na vuce coagulated e sa kumuni cakacakataki ki na fomu mamaca ni volivolitaki.

Na rapa e dau vakayagataki sara ena vuqa na ivolakerekere kei na ivoli, se dua ga na kena cokovata kei na so tale na iyaya. Ena vuqa na kena fomu yaga sara, e tiko kina e dua na ratio levu kei na cariba levu, ka sa ni suasua sara ga.
Lalaga

Na **lalaga** sai koya e dua na vale ka vakamacalataka e dua na vanua, e dua na icolacola; vakarautaka na veitaqomaki, vale, se rorogodina; se vakaiukuukutaki.
Ose

Na **lasa kecega ose** (*Equus ferus caballus*) ni veimatavuvalevaki formu ni ose (*Equus ferus*). Oqo e dua na rogorogo-qaqalovaki ungulate vakasucuna e lewena na matavuvale na taxonomic Equidae.

Era na vakamatautaki na ose me ra cici, ka rawa ni ra dro vakatotolo mai na meca, taukena e dua na vakasama vakasakiti me baleta na kena rawa kei na vuka kaukauwa ni ivalu. Na kena semati ki na kena gadrevi me dro tani mai na aina ena veikau sa ikoya e dua na ivakarau matalia: sa rawa vei ira na ose me ra moce vata, ka davo sobu, ka ra laki moce tu e cake na ose gone ena nodra qaravi ni ra sa qase sara. Ose ni yalewa, vakatokai na **tinaniose**, kauta na nodra gone me rauta ni 11 na vula, kei na dua na ose gone, a kaciva e dua na **luve**, e rawa ni tucake ka cici ni oti vakalailai na sucu. E vuqa na ose veimatavuvalevaki era tekivu veituberi ena ruku ni ilala vakaidabedabe se ena dua na beleti ni yabaki rua kei na va. Era na yacova na veivakatorocaketaki ni uabula ena nodra yabaki lima, ka dua na kena bulayalataki vakatautauvata ena maliwa ni 25 ki 30 yabaki.
Vuaka

Na **Lasa kecega vuaka**  na veimatavuvalevaki levu sara-qaqalovaki ungulate. Era vakatokaivaki eso na species lalai ni Eurasian werenivaini vuaka se duatani species. Na balavu ni lasa kecega vuaka e dau 0.9 me 1.8 m (35 me 71 ena), kei ira na vuaka qase era sa veidutaitaka na 50 ka 350 kg (110 kei 770 lb), e vakavuqa ni dau yaco vakalevu na veika bibi oqo. Na levu kei na bibi ni vuaka e vakatau ena nodra basika.

Ni vakayagataki me bulavota, lasa kecega vuaka sa farmed vakatabakidua me baleta na veivakarusai ni yagodra, kacivi lewemanumanu vuaka. Na sui ni manumanu, vunia, kei na tataviraki era dau vakayagataki talega ena ivoli vakabisinisi. Lasa kecega vuaka, vakauasivi lailai bucina, era maroroi tu me vaka na pit.
Sucu

Na **sucu** e dua na kakana wai vulavula a vakarautaka na sucuni adrenali ni manumanu susu. E ivurevure taumada ni kakana vakayalo vei ira na manumanu susu lalai (oka kina na tamata era sa vakaidinavakani) ni bera ni ra laki digovi na mataqali kakana tale eso. Na sucu mai na lactation lalai e tiko kina na kolositumu, ka tiko kina na antiyagoda nei tina vei ira na gone ka na rawa ni vakalailaitaka na veika rerevaki e vuqa na veitauvi. E tiko kina e vuqa tale na nutrient oka kina protein kei laktosi. Na veivakarusai veimaliwai-veikabula ni sucu e sega ni vovou, vakabibi vei ira na tamata, e vuqa vei ira era kania na sucu ni so tale na vakasucuna.
Columbidae

**Columbidae** e matavuvale vuka e lewena na ruve. Sai koya duadua ga na matavuvale ena ivakarau **Columbiformes**. O ira oqo na vakaukauwa bodied manumanu na domodomoqa, kei na ilavo lekaleka vakadua yasadra era sa sausaumi tiko ena so na bula kania ceres. Era sa vakania taumada na sorenikau, na vuanikau, kei tea. Sa yaco na matavuvale me vuravura raraba, ia na kena duidui cecere e tiko ena Indomalaya kei na Australasia ecovinaka.
Bai

Na **bai** sai koya e dua na vale e encloses dua na vanua, e tautuba, ka dau tara e dua na duru ka semati ena papa, bai, ba se viritaki. E dua na bai e duidui mai na lalaga ka sega kina na yavu tudei ena kena balavu taucoko.
Baluni

Na **baluni** e dua na kato sega ni dodonu ka rawa ni ni ena dua na kasi, dau vakasinaiti ena eliumi, hydrogen, cegu. Me baleta na itavi digitaki, na baluni e rawa ni vakasinaiti ena vakatavako, wai waini, granular ni itukutuku vakaraitaki (k.v. nuku, valawa se raisi), se na ivurevure ni rarama. Na baluni ena gauna oqo e dau vakayacori mai na veivola me vaka na rapa, latex, se dua na isulu nylon, ka rawa ni yaco mai ena vuqa na roka duidui.
Iseleiwau

Na **iseleiwau** sa ikoya e dua na bladed melee ni iyaragi me baleta na slashing se thrusting ka sa sivia na isele se dagger, ka tu kina e dua na buroro balavu sara ka tu kina e dua na ni diana. Na ivakamacala vakavinaka ni vosa e isau vata kei na itukutuku makawa ni epoch se na vanua o geographic e vakasamataki tiko. Na buroro e rawa ni dodonu se iqaqalo. Na Thrusting ni iseleiwau sa tiko kina e dua na vakasama ni buroro, ka dau straighter; slashing na iseleiwau sa sharpened tu ena dua na yasa ni buroro ruarua, ka ra na rawa ni iqaqalo. E vuqa na iseleiwau era caka me baleta na thrusting kei na slashing.
Salmon

**Salmon** na yaca e ra ena vica vata na species ni cila-tabadravaki ika ni vale ena matavuvale Salmonidae. Na ika tale eso ena matavuvale vata ga era oka kina na kurukoto, char, grayling kei vulavulaika. Salmon era sa itaukei ni veibasogana ni Vualiku Atalanitika (genus Salmo) ka Wasa Pasifika (genus Oncorhynchus).
Boom

**Boom**, **cilava**, **beka**, se **tonotono** (Batoidea) e dua na kalasi ni cartilaginous ni ika kei ira na wekadra voleka qio, ratou lewena na subkalasi Elasmobranchii. Na cilava era iwasewase levu duadua ni cartilaginous, ka tiko sara ga e 600 species ena 26 na matavuvale. Era kilai tani na cilava mai na yagodra vakabalea, vakalevutaki iroiroitaki qio ka ra sa bosokivaki ki na ulu, ka tasogo tava era sa biu tu ena nodra ventral eso.
Carp (ika)

Na **carp**, **carp wale** se **carp Vaka-Iurope** (*Cyprinus carpio*) e dua na ika raraba ni waisavasava na wai eutrofiki ena drano kei na uciwai lelevu e Iurope kei Esia. Na iwiliwili lewenivanua kila vakaitaukei e nanumi ni rawa ni vakarusai ena Matabose ni Veimatanitu me baleta na Maroroi ni Veika Bula (Vosa vakavalagi: International Union for Conservation of Nature, IUCN), ia na mataqali manumanu oqo sa vakamalumalumutaki talega ka vakacurumi ki na veivanua e vuravura raraba, ka dau okati me dua na species dau veivakacacani, ni okati ena lisi ni vuravura 100 species dau veivakacacani duadua.

## Taxonomi
Na rua na species lalai e:

* *C. c. carpio* – e vanua dina ena levu na vanua e Iurope (vakabibi na Danube kei Uciwai Volga).
* *C. c. yilmaz* – e mai Anatoli Taki (vakabibi wavolita Çorum).

Na ikatolu species lalai, carp amuri (*C. c. haematopterus)* itaukei ena Ra Esia, e kilai ena gauna sa oti, ia era raica na vakailesilesi se qai oti ga oqo me dua na species duatani ena ruku ni yaca *C. rubrofuscus*.Na carp kei veimataqali veiwekani vaka-Esia ena fomu savasava e rawa ni wasei mai na meristics ka duidui talega ena genetics, ia era rawa ni veiwatini. carp e rawa tale ga ni veiwatini kei na ika koula (*Carassius auratus*); na kena isau e kacivi carp Kollar.

## Veitikina
Labeo catla

Na **Catla** (*Labeo catla*)  kilai talega me ka levu Ceva Vakaesia carp, e ka bibi vakailavo Ceva Vakaesia bulawai na ika carp ni matavuvale Cyprinidae. Sa vanua ni uciwai kei drano ena vualiku Idia, Bangladesh, Myanmar, Nepal, kei Pakisitani, ia sa vakaveikilaitaki talega ena veivanua tale eso ena Ceva Esia ka sa vanua ni teiteivaki.
Anatomi

**Anatomi**, **ibulibuli ni yago** se **veitiki** sa ikoya na tabana ni morfoloji e kauwaitaka na vuli ni loma kei na taudaku ni ituvatuva ni veika bula kei na kedra veitiki. Na anatomi e dua na tabana ni vakadidike ni veikabula ka baleta na ituvatuva ni veika bula.

Na anatomi e semati vakaidina ki na bioloji ni veivakatorocaketaki, embryoloji, anatomi ni veidutaitaka, bioloji ni bula vakaidewadewa, kei filojeni, me vaka ni oqo na iwalewale e vakatuburi kina na yago, ena gauna totolo kei na gauna balavu. Na Anatomi kei fisioloji, ka vulica na ituvatuva kei na cakacaka ni veika bula kei na kedra veitiki, cakava e dua na veiwatini vakayago ni veivakadodonutaki veiwekani, ka dau vulici vata. Na anatomi ni tamata e dua na yaga sara ni saenitisi yavutaki ka vakayagataki ena veiqaravi vakavuniwai, ka dau vulici vata kei fisioloji.

Anatomi e dua na vanua vereverea ka kaukauwa ka sa dau veisau tikoga ni sa kunei na veika. Ena veiyabaki sa oti, sa tubu sara vakalevu na kena vakayagataki na iwalewale ni iyaloyalo torocake, me vaka na MRI kei na CT scan, ka rawa kina me laurai vakamatailalai ka dodonu na ituvatuva ni yago.

Na veivakadodonutaki ni anatomi e wasei ki na makrosikopu kei maikorosikopu veitiki. Na anatomi ni makrosikopu oya na kena dikevi na veitiki ni yago ni manumanu ena kena vakayagataki na mata e sega ni veivuke. Na anatomi ni maikorosikopu e okati kina na vakayagataki ni iyaya ni cakacaka ni mata ena kena dikevi na anatomi dela ni, kilai me histoloji, ka vakakina ena kena vulici na sela.

Na itukutuku ni anatomi e vakatakilakilataki ena dua na kila toso ki liu ni ituvatuva ni gacagaca kei isema ni yago ni tamata. Sa vakavinakataki talega vakalevu na iwalewale, toso mai na kena dikevi na manumanu ena kena musuki na manumanu yago mate kei yago mate ki na ika 20 senitiuri iyaloyalo vakavuniwai iwalewale, oka kina na X-rai, rorogo ultra, kei MRI.
Gacagaca

Ena dua na ka vuqa na kena sela organism, e dua na **gacagaca** e dua na isoqoni ni tisi duavata ena dua na iuniti ni ituvatuva me qarava e dua na cakacaka vata. Ena ituvatuva ni bula, e dua na gacagaca e tiko ena maliwa ni tisi kei na dua ivakarau ni gacagaca. Na veitiki ni yago e buli mai na mataqali sela vata ga me cakacaka vata ena dua na cakacaka. Na tissues ni veimataqali duidui era cokovata me ra bulia e dua na gacagaca ka tiko kina e dua na cakacaka vakatabakidua. Na bai ni kete me kena ivakaraitaki e buli mai na tisi epiteli kei tisi ni masela malumu. E rua se sivia na gacagaca erau cakacaka vata ena kena vakayacori e dua na cakacaka ni yago erau bulia kina e dua na gacagaca, e vakatokai tale ga me gacagaca ni veikabula se gacagaca ni yago.

Na iwiliwili ni gacagaca ena dua na ka bula e vakatau ena ivakamacala e vakayagataki. E rauta ni 79 gacagaca ni yago ni tamata; na wiliwili dodonu e veibataki.

## Kanaka gacagaca
*Ucuna
*Mata
*Gusu
*Daliga
*Bati
*Yatevuso
*Yalo
*Dra
*Ketena
*Vakasama
*Gusuikoya
*Davuibuco
*Kuli
*Ivako
*Sui
*Sui malumu
*Yago
*Yate
*Masela
*Ua
*Mona
*Nave
*Tiuvu
*Wawa lalai kei Wawa levu
*Larynx
*Anus
*Tiroidi
Yava

Na **yava** e dua na veitiki ni yago e kune ena vuqa na manumanu sui. Sa ikoya na iwase ni itinitini ni dua na liga ka colata na bibi ka vakatara na veitosoyaki. Ena vuqa na manumanu vata yava, na yava e dua na gacagaca ena iwase ni yava e caka mai na dua se sivia na iwasewase se sui, vakalevu oka kina na taukuku kei faca.

Na yava ni tamata e dua na isema vakamisini kaukauwa ka vereverea ka tiko kina e 26 sui, 33 sui (20 vei ira oqori era dau vakayagataki vakalevu), ka sivia e dua na drau na masela, tendoni, kei liga. Na sui ni yava sai koya na sui ni qaqalo kei talar laiai kei na sui ni veimama ni yava. E dua na vuli vakatamata ni 1197 Vualiku Amerika qase tagane Caucaso na tagane qase ni (ibalebale ni yabaki ni bula 35.5 yabaki) e kunei ni balavu ni yava ni dua na tagane e 26.3 cm kei dua na ivakatagedegede ni veisau e 1.2 cm.
Tamata yago

Na **tamata yago** na nona vale e dua na tamata. Sa oka kina e vuqa na mataqali duidui veitikina ka rau a cakava vata igacagaca kei na vu ni  ivakarau ni oqani. Era na raica na homeostasis kei na vakadeitaki ni yago ni tamata.

E ratou lewena na uluna, domona, tolona (e okati kina na thorax kei abdomen), ligana kei liga, yavaqu kei fute.
Na vulici ni yago ni tamata e wili veitiki, physiology, histology kei embryology. Na yago isau anatomically ena sala e kilai kina.
Tagane

Na **tagane** (♂) bula sai koya na physiological vakayelewa ka a vakavuna sperm. Yadua spermatozoon e rawa ni fuse e levu sara na yalewa gamete, se ovum, ena kena icakacaka vakatubukawa. E sega ni rawa vua e dua na tagane me lavetaki ni veiyacovi ka sega ni dua e ovum mai vua e dua na yalewa, Ia eso na bula e rawa ni reproduce ruarua ena veiyacovi kei lavetaki ni asexual. Levu na tagane vakasucuna, okati kina na tagane tamata, me dua na Y chromosome, ka sa nabavuni na kena vakayacori na iwiliwili levu ni testosterone me vakatorocaketaki na tagane vakaluveni oqani.

Ena vuqa na manumanu, oka kina na tamata, e genetictaki na tagane se yalewa; Ia, na kena species me vaka na *[[Cymothoa exigua]]* veisau na tagane ena vakatau ena iwiliwili ni yalewa ka tiko ena veivolekati.
Yalewa

Na **yalewa** se **marama** (♀) na tagane se vakayalewa ituvatuva ka dau vakavuna na sega ni veikauyaki ova (yaloka sela). E sega ni Barring na ivakarau ni bula vakavuniwai, e vuqa na yalewa vakasucuna, oka kina o ira na yalewa tamata rua X chromosomes. E duidui na itovo ni yalewa ena maliwa ni species duidui kei na so na species ka vakamacalataki vakavinaka kina na ivakarau ni marama, me vaka na kena e cavuti mammary adrenali. E sega tale ni dua na ituvaki e gacagaca tiko na duidui ni tagane ena duidui ni species kei na tiko ni rua na vakayalewa e vaka me tiko kina na dewa ena so na gauna vakataki ena kena duidui vakaidewadewa lainikawa.
Ruve

Na **vatu ruve**, se **matau ruve**  e lewe ni matavuvale e vuka Columbidae. Ena kena vakayagataki wasoma, e dau vakatokai ga na manumanu vuka oqo me "ruve".

Na kila vatu ruve ni veikau e malumalumu sika vata kei na rua na na loli loaloa ena tabana yadua, ia na noda kei na feral ruve e duidui ena roka kei na kena ivakarau. E vica walega na duidui e laurai vei ira na tagane kei na yalewa. E dau monogamous na bula, ka rua na squab ena samataka. Rau dau qarava na gone na itubutubu ruarua ena dua na gauna.

Na nodra itikotiko e oka kina na kena dolavi ka dolavi na ituvaki. Na bari kei na dudu vatu era vakayagataki me baleta na iroro kei na basikavaki ni veikau. A kunei taumada mai Iurope, na vualiku kei Aferika, kei na ra kei Esia, ruve sa yaco me ra tauyavutaki ena veikoro e veiyasai vuravura.
Tekinolaji

Na **tekinolaji**  na isoqoni ni iwalewale, kila, tataqomaki, ena ivakatakila vakayagataki ena kena vakarautaki na iyaya se veiqaravi se ena kena vakayacori rawa na inakinaki, me vakataka veivaqaqai ni vakadidike. Na tekinolaji e rawa ni kila ni tataqomaki, ivakatakila, kei na kena vakaoqo, se e rawa ni tu ena misini me vakayacori kina na veisele ka sega na kila na veika me baleta na nodra cakacaka. Na ivakarau ena vakayagataki ni tekinolaji ena tauri ni dua na nanuma, veisautaka me vaka na kena vakayagataki na ivakarau, qai vakayacoka e dua na vatuka era vakatokai na **ivakarau ni tekinolaji**.
William Shakespeare

**William Shakespeare** (bapt. 26 Epereli 1564 – 23 Epereli 1616) e dua na daunivucu Vakavalagi, dauvoladrama, kei dauvakaraitaki ena, ka raici raraba me vaka na dauvolaivola levu duadua ena vosa Vakavalagi kei na dauveiqaravi levu duadua e vuravura. E dau vakatokai wasoma me o koya na daunivucu vakamatanitu nei Igiladi kei na "Bard ni Avon" (se ga "na Bard"). Nona cakacaka makawa, oka kina veitaratara, tiko kina eso 39 qito, 154 sonnet, two long ivakamacala serekali, kei na vica tale na tikina, eso era sega ni authorship. Sa vakadewataki na nona vakatasuasua ki na bula lelevu yadua vosa ka ra sa vakayacori wasoma mai vei ira eso tale na dauvoladrama.