open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vatu

Na **vatu** sai koya e dua ga na na se yaco ni minerale se mineraloiti. E vakawasewasetaki mai na minerale ka oka kina na wainimate ivukivuki kei na sala e tauyavutaki kina.  Na vatu sa ikoya na kena vakavavakutaka ilati na vuravura oqo, na qana. kei na levu na kena loma, vakavo ga na uto e taudaku ni wai kei na taga ni magma ena astenosfera. Na vulici ni vatu e okati kina e vuqa na vuli lalai ni qele, oka kina na petrology kei mineralogy. E rawa ni vakaiyalayala ga ki na vatu e kune e Vuravura, se rawa ni okati kina na jioloji vuravura ka vulica na vatu ni veika tale eso ni vakasilesitieli lomalagi.

E dau ilawalawa na vatu ki na tolu na iwasewase levu: vatu bukawaqa, vatu vakaitamera kei vatu qele. Vatu bukawaqa era buli ni sa batabata na magma ena Vuravura nei qana, se na lava e batabata ena dela ni qele se na boto wasawasa. Vatu vakaitamera buli ni sa na vakatubuilavo kei vakavatu ni biabia, ka qai buli mai na kena vakacacani na drakitaki, veilakoyaki, kei kena vatatutu na vatu sa tu rawa. Vatu qele buli ni sa ni sa vakayacori vei ira na vatu sa tu rawa na veivakasaurarataki kei na katakata cecere ka ra sa veisautaki ka sega ni levu na kena vakawaicalataki.

Era sa vakayagataka na tamata na vatu me tekivu mai na gauna era bula kina na tamata taumada. Na gauna taumada oqo, e vakatokai na Yabaki Vatu, raica na kena buli e vuqa na vatu iyaya. E qai vakayagataki na vatu me tiki levu ni kena tara na veivale kei na veivakatorocaketaki taumada. Na kelikeli e vakatorocaketaki me kau tani kina na vatu mai na Vuravura ka rawati kina na minerale e tiko kina, oka kina na kaukamea. Na tekinolaji ni gauna oqo e sa rawa kina me buli na vatu vou e bulia na tamata kei na veika e vaka na vatu, me vaka na simede.

## Vuli
Jioloji sa ikoya na vulici ni Vuravura kei na kena veitiki, oka kina na vulici ni veivatu. Petrology na vulici ni itovo kei na itekitekivu ni vatu. Mineralogy sa ikoya na vulici ni veitiki ni minerale e bulia na vatu. Na vulici ni vatu kei na kena veitikina e sa veivuke ki na kilai ni geological ni itukutuku kei Vuravura, na vakekeli ni kila vinaka na itukutuku ni tamata, kei kena vakatorocaketaki na idinia kei tekinolaji ena bula vakatamata.

E dina ni okati ena itukutuku ni jioloji e vuqa na vakasama ni vatu kei na kena itekitekivu ka sa tudei tikoga ena itukutuku ni tamata, na vulici ni vatu a vakatorocaketaki me dua na saenitisi vakamatanitu ena loma ni ika 19 senitiuri. Plutonism e vakatorocaketaki me dua na vakasama ena gauna oqo, kei na kena kunei na niukilia vuca, ena 1896 vakatarai me vakayagataki na veimaliwai retiokaboni ena ni vatu. Na kilai ni peleti tektonika e vakatorocaketaki ena ikarua ni veimama ni ika 20 senitiuri.

## Veitikina
Pepa

Na **pepa** e dua na ka e bibi cake ena kena vakayacori vata na matana veitiki ni cellulose pulp na mai na kau, na rag se na co, ka vakamamacataka era na tiko ena pepa ni vakasama. Oqo e dua na itukutuku versatile ka vuqa na kena vakayagataki, oka kina na volavola, tabaki, pakete, sasamaki, ukuukutaki, kei na iwiliwili ni iyaya kei na kena tara. E bibi na pepa ena ivolatukutuku vakalawa se sega ni vakadonui.
Kuta (pepa)

Na **kuta** e dua na ka e tautauvata kei na pepa vavaku ka dau vakayagataki ena gauna makawa me volavola kina. A buli mai na pith ni itei papirusi, *[[Cyperus papyrus]]*, e dua na suasuavanua sede. Kuta e rawa talega ni o raica e dua na ivola ka volai ena pepa ni iyaya oqori, ni ra curu vata mai veitikivi ka vakaduria e dua na vakasaqaqara, e dua na tiki ni ivola lailai.

E kilai taumada ni a vakayagataki na kuta e Ijipita (ke lailai sara me vaka na imatai ni matanitu), me vaka ni a dau levu tu ena dua na gauna na kau ni pepa ena yasa ni Naile Delta. E vakayagataki tale ga ena yasayasa taucoko ni Mediterranean.
Wasawasa

Na **wasawasa** sa ikoya na yagoi tuituina wai ka kovuta na 70% ni dela i vuravura (361,132,000 na rabailailai (139,434,000 sq Mi), kei na iwiliwili taucoko ni rauta 1.332 bilioni cubic kilomita (320 milioni cu Mi)). E vakarauta na draki ni vuravura ka sa itavi bibi ena kena wai ivakarau, kaboni ivakarau, ka nitrogen ivakarau na kena cowiri.
Resin

Ena polymer kemisitiri kei na iyaya vakadidike, na **resin** e sa dua na iyau tudei se kaukauwa ni itei se na viscous ka sa vaka tu kina na synthetic ki na curuvou. Resin dau veicurumaki o organic vakirisi.
Ivakatagi

Na **ivakatagi** e dua na ivakarau ni cakacaka kei na itaviqaravi ni itovo vakavanua ka sa tuvanaki tu kina na rorogo ena kena gauna donu.
Vakayacori vata kei na dua na tiki levu ni iyaya kei na iwalewale solo bakavutaki mai na lagasere ki na rapping; e tiko na kena iyaya cakacaka, na kena e solo na kena tikina (me vaka na sere ka sega iyaya ivakatagi) kei na kena veitikina e cokovata kina na lagasere kei na iyaya.
Ivakarau Solar

Na **Ivakarau Solar** se **Ivakarau ni Matanisiga** na ivakarau ni kalavo ni Matanisiga ke na veika e obita koya. E a buli ena rauta ni 4.6 bilioni na yabaki sa oti ena gauna e lutu kina e dua na vanua levu ni dua na o ni molikuli, ka buli kina na Matanisiga kei na dua na disiki ni vuravura taumada. Na Matanisiga e dua na kalokalo ivakaraitaki ka maroroya e dua na veivakatautauvatataki ena kena cokovata na haidrojini ki iliumi ena kena uto, vakagalalataka na kaukaua oqo mai na kena fotosfera e taudaku. Era kaya na dauraikalokalo me dua na kalokalo levu ni G-mataqali.

Na veika lelevu duadua e wavokita na Matanisiga oya walu na veivuravura. Ena kena ituvatuva mai na Matanisiga, eratou va na veivuravura vakavuravura (Mekuri, Venusi, Vuravura kei Aceni); rua kasi tutuwa (Jupita kei Satuni); kei rua aisi tutuwa (Uranusi kei Nepituni). Kece veivuravura vakavuravura e tiko na kena veivanua kaukaua. Kena veibasai, Kece veivuravura tutuwa sega ni dua na kena dela vakadeitaki, me vaka ni ra sa vakalevutaki mai na kasi kei waini. Sivia na 99.86% ni Ivakarau ni matanisiga ka voleka ni 90% vo ni Matanisiga e tiko ena Jupita kei Satuni.

E tiko e dua na duavata kaukauwa ena kedra maliwa na dauraikalokalo ni tiko ena Ivakarau ni matanisiga sa e lailai mai na ciwa na veivuravura leleka: Seresi, Okusi, Puluto, Haumea, Kuawoa, Makemake, Koqoqi, Erisi, kei Sedina. E tiko e dua na iwiliwili levu ni yago lalai ni Matanisiga, vaka vatu vakaitamera, kometa, senitora, meteorodi, kei o veimaliwai ni veimatanitu kuvu ni soso. Eso vei ira na yago oqo era tiko ena beleti asteroid (ena maliwa ni vanua e rau orbita kina o Aceni kei Jupita) kei na beleti Kaipa (ena taudaku ga ni vanua e wavokita kina o Nepituni). Ono vuravura, vitu lailai veivuravura, kei veika tale eso e tiko kina na setilaiti vakayago era wavokita tiko, ka dau vakatokai me ‘vula’.

Na Ivakarau ni matanisiga e dau vakaluvuci ena Matanisiga nei tikitiki sausaumi, cagi matanisiga, ka bulia na eliosifera. E rauta ni 75–90 na iuniti ni kalokalo (AU - astronomical unit) mai na Matanisiga, na cagi matanisiga sa tarova, ka vakavuna na eliocegu. Oqo na Ivakarau ni matanisiga ki na vanua ni veikalokalo. Na vanua taudaku yasana duadua ni Matanisiga sa ikoya na o Ota, na ivurevure ni kometa balavu, ka vakabalavutaki ki na dua na radiusi ni 2,000–200,000 AU. Na kalokalo voleka duadua ki na Matanisiga, Proxima Centauri, e 4.25 na yabaki rarama (269,000 AU) na kena yawa. Na kalokalo ruarua oqo e rau lewe ni kalokalo na Sala ni Sucu.

## Veitikina
Veivuravura ivakarau

Na **veivuravura ivakarau** e dua na gacagaca ni kabita ka na vauca na iyaya ni stellar ka sega ni vuravura ena loma ni dua na kalokalo se kalokalo. Ni dau vosa vakawasoma, na ivakarau ni veivosaki kei na dua se sivia na veivuravura e dua na veivuravura ivakarau, e dina talega ni na rawa ni tautauvata na yago oqori me vaka na leleka veivuravura, vatu vakaitamera, setilaite, kalokalocavu, vakabuina, planetesimals kei circumstellar disi. Na matanisiga vata kei veivuravura cowiri, oka kina na vuravura oqo, e kilai tu me ivakarau Solar.
Vatu vakaitamera

Na **vatu vakaitamera** e dua lailai veivuravura, vakabibi na ivakarau Solar e loma. Na levu vatu vakaitamera e sa vakatokai talega me **planetoids**. Na ivakarau oqo era sa taumada tiko ki na dua na inaki maliwalala vakarauta na matanisiga  ka sega ni yaco ki na dua na disi ena dua na ivakadodorairai ka sega ni laurai ni sa ivakarau ni dua na vakabuina me vaka na buina.

## Vatu vakaitamera lisi
*Ceres
*Pallas 
*Juno
*Vesta
*Astraea
*Hebe
*Iris
*Flora
*Metis
*Hygiea
Aceni

Na **Aceni** (ivakatakarakara: ) sa ikoya na ikava ni vuravura mai na matanisiga kei na ikarua ni vuravura ena ivakarau Solar ni oti na Mekuri. Na revurevu ni kaukamea okisaiti ena tu ena dela i Aceni, ka solia kina e dua kumukumuni na irairai ena kedra maliwa na tamata ena maliwalala e laurai kina na mata ni yagodra. Na Aceni e dua na vakateresitieli veivuravura ena dua na macawalala kaukauwa, ka sa veivakananumi na kena qara revurevu bomu ni vula o ya kei veibuca, vanua dravuisiga, kei kapu pola aisi kei Vuravura.


Mars, Earth size comparison.jpg|Veivakatauvatani: vuravura kei Aceni
Mars.ogv|Animation (00:40) vakaraitaka na veika lelevu ni Aceni
GMM-3 Mars Gravity.webm|Vidio (01:28) vakaraitaki ni tolu na orbiter NASA mape na vanua bibi ni Aceni
Sote

Na sote sai koya e dua na qameni isulu me baleta na yago e cake, mai na domona ki toloqu.

E vuqa na vosa e vakayagataki me vakamacalataki ka vakaduiduitaka na mataqali sote (kei na isulu ni yago e cake) kei na nodra tara. Na duidui lailai ena rawa ni vakaibalebale ki na dua na ilawalawa vakavanua se cakacaka.
Neketai

Na **neketai** e dua na tiki balavu ni isulu, daramaki, e vakavuqa mai vei ira na tamata, me baleta na inaki decorative e loma ni domona, ena loma ni e sote kei na ibuki e ena itilotilo.
Daufika

Na **daufika** e dua e vakayagataka e dua na kila rabailevu ni fika ena nona cakacaka, me walia ga na leqa vakafika.
Cakacaka (vulica)

E dua na **cakacaka** e yavutaki ena veituberi ni vuli veituberi, na inaki ni kena distaleitakaki na ivakasala kei na veiqaravi vei ira tale eso, me baleta e dua na ivakarau ni kena liutaki ka matata mai na nanamaki ni so tale na bisinisi.
Vakailavo (Vakadidike veimaliwai)

Na **vakailavo** vakadidike raraba ni veimaliwai ka na vulica na kena qaravi, veisoliyaki, kei veivakarusai ni iyaya kei veiqaravi. 

Na vakailavo e vakanamata ki na me kei nodra veimaliwai na mata ni veika vakailavo kei kena cakacaka vakailavo. Microvakailavo dikeva na veika bibi ena kena ituvaki, oka kina na mata ni tamata yadua kei makete, nodra veimaliwai, kei na outcomes ni veimaliwai. Na tamata yadua me oka kina, me kena ivakaraitaki, vuvale, loya, dauvolivoli, kei na vakatalai. Macrovakailavo dikeva na veika kece e yaco (kena ibalebale na yaco, veivakarusai, veivakabulai, kei na kena maroroi) kei na veika e rawa ni vakatulewa, oka kina na tawacakacaka ni ivurevure (cakacaka, iyaya, kei na vanua), veituburi, tubu ni bula vakailavo, kei na lawatu raraba na vosa ni veika oqo (ilavo, baleta, kei na lawatu tale eso). Raica na glossary ni vakailavo.

Gauna vakailavo vakayagataka na fika. daunivakailavo kauta na iyaya ni cakacaka ni calculus, isemavakasavui ivakavakadina, kena iwiliwili, qito icavacava, kei kompiuta vakadidike. E namaki na daunivakailavo dokai me kilai kina na iyaya ni cakacaka oqo, ni lotu vakaivola ena ekonome vaka-ekonomi kei na kena ivakarau vakafika.
Vakaleqai

Na **vakaleqai** e rawa ni vakalialia e yali kina e dua na ka yaga. Na yavunibula e rawa ni rawati se yali ena gauna e yaco mai kina e dua na cakacaka se vakayalo, raica taumada se tawaraici (kena tuvalaki se sega ni tuvalaki). E rawa talega ni vakamacalataki na veika e sotavi ena gauna ni veilecayaki.
Lutu galala

Ena fisiki ni Newton, na **lutu galala** sai koya na toso cava ga ni dua na yago ka kaukauwa duadua ga e cakacaka tiko kina na kalavo. Ena ituvatuva ni veiwekani raraba, na vanua e vakalailaitaki kina na kalavo ki na dua na curvature ni vanua-gauna, e dua na yago ena lutu galala e sega ni dua na kaukauwa e cakacaka kina.

E dua na iyaya ena vakasama vakatekinoloji ni vosa "lutu galala" ena sega beka ni dodonu me lutu sobu ena vakasama e dau vakayagataki ni vosa. Na ka e toso cake tiko ena sega ni dau okati me lutu, ia kevaka e vakatau ga ena kaukaua ni kalavo, e tukuni ni lutu galala. E vakakina na vula ena lutu galala.

Ena dua na vanua ni veivakayarayarataki vakatautauvata, ena kena sega ni dua tale na kaukauwa, veivakayarayarataki e cakacaka ena veitiki yadua ni yago vakatautauvata, ka vakavuna na vakila ni sega ni bibi, e dua na ituvaki e yaco talega ena gauna e malumalumu na vanua ni kalavo (me vaka na gauna e yawa kina mai na dua na ivurevure ni kalavo).

Na vosa "lutu galala" e dau vakayagataki vakalevu cake mai na kena ibalebale kaukauwa e vakamacalataki e cake. Koya gona, na lutu ena dua na macawalala e sega kina na parachute e vakayagataki, se iyaya ni laveta, e dau vakatokai tale ga me lutu galala. Na kaukauwa ni dreta ni cagi ena ituvaki vakaoqo e tarova na nodra vakayacora na sega ni bibi taucoko, ka vakakina na "lutu galala" ni dua na dauvuka ni oti na kena yacovi na totolo icavacava e vakavuna na vakila ni bibi ni yago e tokoni tiko ena dua na kusisi ni cagi.
Kote mamare

Na **kote mamare** e dua na tiki ni isulu, ena dua na cokia sote balavu, ka vakavuna na knitted se crocheted ni veika e kovuta na tiki ni yago e cake. Ni sleeveless, sa dau vakatokai na qameni me slipover. 
Na siqeleti katakata era dara tiko na qase kei na gone ena yalewa kece sara, e vakavuqa ni dua na sote, kote, siqeleti, se so tale, ia ena so na gauna e tarava na yago. A siqeleti katakata  ivakarau mai na vutika sipi ia sa rawa me caka ena gauna oqo me vauvau, synthetic kakaseresere, se dua na kena cokovata.
Veitaqomaki

Na **veitaqomaki** sai koya na galala mai na, se cariba, ka rawa ni veivakamavoataki (se so tale na tawagadrevi vakasaurarataki veisau) era vakavuna na tamata tale eso. Na vakavinavnaka (vakamisini referent) ni veitaqomaki e rawa ni o ira na tamata kei ilawalawa veimaliwai, iyaya kei isoqosoqo, ecoivakarau ni bula se dua tale na bisinisi se phenomenon era malumalumu ki na tawagadrevi veisau.
Taqomaki

Na **taqomaki** sai koya na itutu ni "taqomaki", na ituvaki ni taqomaki mai vakacacana ca se so tale na ka e sega ni vatuka. Na veitaqomaki e rawa talega ni da raica na kena lewai na kama me rawa ni rawati kina e dua na ivakatagedegede ni veika rerevaki.
Isoqosoqo (veimaliwai)

**Isoqosoqo**, me vaka na Samuel P. Anitigitoni, era "vale ni manumanu, ka yaga, dau wasoma ivakarau ni itovo". Me kena ikuri, sa rawa vei ira na gacagaca me ra raica na kena liutaki na itovo ni dua na tamata yabua ena loma ni dua na inaki raraba. Me kena ikuri, na kena era sa kilai tu na kena inaki, transcending na tamata yadua kei na inakinaki ena na na lawa e liutaka na itovo ni bula.
Sosioloji

Na **sosioloji** sa ikoya e dua na vuli ni veivukei, na ivakarau ni veimaliwai ni veimaliwai vakatitobutaka, veimaliwai veitaratara kei itovo ni bula ena veisiga. Oqo e dua na vakadidike ni veimaliwai ka dau vakayagataka na iwalewale eso ni matanitutaki veivaqaqai kei vakadidike bibi me tarai cake kina e dua na yago ni kila na veimaliwai ota, veiciqomi, kei veisau se veimaliwai raraba ibulibuli. Na sosioloji e sa vakamacalataki talega me vakadidike raraba ni veivukei.
Saiva na tabana

Ena fika, **saiva na tabana** na tabana vanua e dauwasea kina na (veivakaduidui) saiva (0). Na tabana vakaoqo e rawa ni dua na iwasewase vakamacalataka ena  Evei ***a*** na veiwasei (daunaba). Ena fika vakaitaukei, e sega ni kena ibalebale na ivakaraitaki, ni sega na iwiliwili, ni sa tubu ena 0, solia *a* (*a*&nbsp;≠&nbsp;0), kei na kena ena saiva na tabana e sega ni vakamacalataki. Me vaka ni dua na naba vakalevutaki ena saiva e saiva, na ivakamacala  e sega ni vakamacalataki talega; ni sa ivakarau ni iyalayala, sa ivakarau sega ni vakadeitaki.

Ena vakakompiuta, e rawa ni yaco e dua na cala mai na kena sagai me saiva na tabana. Me vakatau ena itukutuku kei mataqali ni naba e vakaitavi kina, saiva na tabana e rawa ni vakalewa ki na tawavakaiyalayala vinaka se ca, vakasuka e dua na isau vakatabakidua sega ni-dua naba (NaN, Not a Number), se vakacacana na parokaramu, ena maliwa ni veika tale eso e rawa ni yaco.
Multiplication

Na **Multiplication** e dua vei ira na va na ena Paraimari vakafika ni arithmetic, na tolu tale e kena ikuri, subtraction kei tabana. 
Na multiplication ni iwiliwili taucoko e rawa ni vakasamataki me kena ikuri; o ya, na multiplication ni rua na naba e tautauvata me vakuri kina e vuqa na ilavelave ni dua vei ira, me vaka na kedra yaga na kena vo, na multiplier. Na multiplier e rawa ni volai taumada ka multiplicand na kena ikarua (e dina ni na duidui na kena ivakarau mai na itovo ni bula); e rawa ni vakatokai ruarua me ka.
Maqusa

Na **maqusa** e dua na tabana ni fika ka okati kina na vulici ni naba, vakabibi na iyau ni kena cicivaki veisele vei ira — kena ikuri, subtraction, multiplication kei tabana.

Na vuli ni lalai ena fika e dau tu ga kina e dua na kaukauwa tudei ena iytuvatuvani me baleta na maqusa ni iwiliwili vakatamata, integer, fraction, kei vinakati kena (vakayagataki ni ivakarau ni cakacaka ni vanua ni vinakati na kena). Na vuli oqo ena so na gauna e dau vakatokai me algorism.
Veisele (fika)

Ena **[[fika]]**, e dua na **veisele** ka dau vakayagataka na saiva se sivia na yavunilewa ni vakacuru ilavo (vakatokai operand) ki na dua na yavunilewa vakamacalata vinaka. Na iwiliwili ni operand (kilai talega me veiba) sa ikoya na yalomatua ni cakacaka.
Veisele

Na **veisele** e dua na matabose vakavuniwai ka dau vakayagataka na ivolavakarau dauveitaqomaki kei na kena iyaya vua e dua na tamata me vakadikeva se cakava e dua na ituvaki ni mate me vaka e dua na veitauvi se mavoa, me vukea na kena vakatorocaketaki na cakacaka ni vakavuni se irairai se me vakavinakataki kina na vakaituvaki vakatamata tawagadrevi.
Veiqaravi vakavuniwai

**Veiqaravi vakavuniwai** se **qaravi bula** na kena ivakarau se na vakatorocaketaki ni bulabula mai vua na na kena itataqomaki, vakadikevi, veiqaravi, vakavinakataki se vakabulai na mate, tauvimate, mavoa, kei so tale na leqa vakayago kei na vakasama vei ira na tamata. Veiqaravi vakavuniwai e vakadewataki mai vei ira na kenadau ni bula kei na veivanua ni bula veiwekani. Wainimate, vuniwai ni bati, vale ni wainimate, veivakasucumi, nasi, optometiri, audiology, saikolaji, vakacakacaka veiqaravi, veiqaravi vakayago, na qito vuli kei so tale na cakacaka ni bulabula era tiki kece ni veiqaravi vakavuniwai. E okati kina na cakacaka e vakayacori ena kena vakarautaki na veiqaravi taumada, veiqaravi e muri, kei na veiqaravi e tolu, vaka kina ena bula raraba.
Ikuri

Kena **ikuri** e dua vei ira na va na cakacaka taumada ni arithmetic; Na tolu tale e kena subtraction, multiplication kei tabana. Na kena ikuri ena rua taucoko na iwiliwili taucoko sai koya na levu ni iwiliwili ni yavunibula oqori e cokovata. Me vakataka, e lima vata na lewe lima na lewe tini.
Tabana

Na **tabana** oqo e dua vei ira na va na cakacaka taumada ni arithmetic, na sala e cokovata kina na kena naba me caka kina na naba vou. Na tolu tale e kena ikuri, subtraction, ka multiplication.

Ena dua na ivakatagedegede ni ena paraimari e tiko kina e rua na Naba vakatamata ni bula e rawa ni yacova e dua tale na vakavakadewa – na iwalewale ni kena cakacakataki tiko na levu ni gauna e tiko kina e dua tale na naba. Na iwiliwili ni gauna oqo e sega ni dau integer, ka basika ki na rua na ivakavuvuli duidui.
Divisor

Ena fika, divisor ni dua na integer n, kaciva talega e dua tiki **na** n, e integer m ena rawa me vakalevutaki mai na integer eso me rawati kina n. Ena kisi oqo, e dua talega e kaya ni n e dua na tiki **veimataqali** m. Ena integer n ki **divisible** mai na dua tale integer m kevaka m e divisor ni n; kena ibalebale oqo e wasei n ena m kakua ni biuta na kena vo.
Subtraction

Na **Subtraction** e dua na veisele arithmetic ka matataka na cakacaka ni kena kau laivi na iyaya ni kau tani mai na dua na ikumuni. Na vua ni dua na subtraction e vakatokai me **veisau**. Na tolu tale e kena ikuri, multiplication kei tabana. Me kena ivakaraitaki, e lima e va na kena tautauvata.
Ivakavakadina

Na **ivakavakadina** e dua na tabana ni fika ka na rawa ni vakamacalataki me vakararaba kei kena isema ka vakanamata tiko ki na kena kunei na kedra ivakarau na ilawalawa naba, daunitalevoni, kei fika iyaya tale eso ni fika.
Summation

Ena fika, ** summation ** na kena ikuri ni dua na kena veitaravi mai na dua na mataqali naba, na vuana na kena *levu* se *iwiliwili*. Lomanibai e ra, eso tale na yavunibula e rawa ni umana vata vakakina: cakacaka, vector, matrix, polynomial, kei tiki raraba ni dua na mataqali vakafika ivakamacala na veisele ena kena cicivaki na denote "+" e vakamacalataki tiko.
Calculator

E dua na **vakalivaliva calculator** e tiko kina e dua na gacagaca vakalivaliva veikauyaki ka dau vakayagataki me caka cakacakataka, ranging mai na arithmetic taumada me vakayacori kina na fika.
Itaube Sinucodo

Na **itaube sinucodo** e dua na ituvatuva ni ivolatukutuku, ka vakatokai na buloko, ka semati ki na vakayagataki ni cryptography. Na buloko yadua e tiko kina e dua na asi cryptographic oti, e dua na gaunasitaba, kei na ni itukutuku (e matataki me vaka e dua na Merkle vunikau).
Multiplicative cakacaka

Ena naba icavacava, na **multiplicative cakacaka** e artihmetic cakacaka *f*(*n*) e dua na integer vinaka ena kena iyau *f*(1) = 1 kei whenevera *b* kena e coprime, qai:

f(ab) = f(a)f(b).

E dua arithmetic cakacaka *f*(*n*) e tukuni me multiplicative vakaoti (se **sara multiplicative**) kevaka *f*(1) = 1 and *f*(*ab*) = *f*(*a*)*f*(*b*) taura *vei ira kece* integer vinaka *a* ka *b*, kevaka sara mada ga e sega ni coprime.
Naba icavacava

Na **naba icavacava** (se na **[[maqusa]]** se kena e **levu maqusa** ena kena vakayagataki makawa) sa ikoya e dua na tabana ni fika savasava ni yalodina me baleta na vulici ni integer kei veiqaravi integer.

Naba dauicavava na vulica na naba taumada me vaka na iwiliwili ni iyaya e caka mai na integer se kilai me ka ni integer (kena ivakaraitaki, na naba vakaiulubale), se vakamacalataki me vakasoqoni raraba ni integer (kena ivakaraitaki, na ivakavakadinadina integer).
Neutron kalokalo

Na **Neutron kalokalo** na kasura ni dua na kalokalo tuwawa ni bera ni kabebe e levu sara na na ena maliwa ni 10 kei 29 solar tawavanua. Na kalokalo Neutron sa ikoya na kalokalo lailai ka butobuto, veivakuwai loaloa fokise, vakatokai vulavula fokise, quark na kalokalo kei na kalokalo duatani. Neutron na kalokalo e dua na radius ena ota ni 10 na kilomita (6.2 Mi) kei na dua na na me baleta na 1.4 solar tawavanua. Era lako mai ena kacabote supernova ni dua na kalokalo vakaitamera, ka cokovata kei idre kabebe, ka compresses na uto ni veika vulavula sa sivi dwarf na kalokalo ni tawana ena atomic ni nuclei.
Damudamu leka

E dua na **damudamu leka** sa ikoya na ivakarau lailai ka veimisini ni kalokalo ena kena veitaravi e levu duadua. Na damudamu leka era sa yawa sara ga ni kalokalo ena Maliwa Sucusucuya, ke lailai ena itikotiko raraba ni matanisiga, ia ena vuku ga ni nodra luminosity lailai, sa sega ni rawa me rawarawa na kena laurai na leka yadudua. Mai vuravura, e sega ni dua vei ira e rauta na ibalebale yalodredre ni dua na damudamu leka e laurai ki na mata e luvawale.
Maliwa sucusucuya

Na **Maliwa Sucusucuya** sai sala na vunilagi e tu kina na noda ivakarau Solar, vata kei na yaca ka vakamacalataki kina na irairai kei vunilagi mai vuravura, e dua na ilawalawa ni rarama ka laurai ena lomalagi bogi ka tauyavutaki mai na veikalokalo ka na sega ni rawa ni kilai yadudua ena mata luvawale. Mai vuravura, na Maliwa Sucusucuya e basika kina me vaka e dua na ilawalawa baleta na kena dau laurai na kena vale e disk tiko mai loma.
Kauti

Na **veilakoyaki** se **veilakoyaki** sa ikoya na toso ni tamata, manumanu kei iyaya mai na dua tale na vanua ki na dua tale. Ena dua tale na kena itukutukuni, na cakacaka ni kauti e vakamacalataki me dua na ivakarau ni ituvatuva se dua na ka mai na dua na tikina A ki na dua tikina B. veimataqali ni kauti oka kina na cegu, vauna, wai, keveli, pipeline kei kena loma. E rawa ni wasei na lomanibai ki na infrastructure, vakamotoka kei cakacaka. Na kauti ena yaco me ra volitaka na tamata, ka sa yaga sara ki na kena vakatorocaketaki na momani.

Kauti infrastructure e lewena na installations tudei, oka kina na sala, soveataki, sala ni cagi, sala ni wai, ikelimusu, bitu vakatagi, kei terminal me vaka na rara waqavuka, soveataki siteseni, siteseni ni basi, veikauyaki, lori terminals, lomaloma depots kei waiwaqa. Na Terminals e rawa ni vakayagataki ruarua me baleta na interchange ni pasidia kei na kako kei na kena maroroi. 

Na lori e lako tiko ena veitaratara oqo e rawa ni oka kina na motoka, basikeli, basi, sitima, lori, elikoputa, waiqaseqase, lomaqaseqase kei waqavuka.

Na cakacaka e vakayacori ena sala e dau cicivaki kina na lori, kei na iwalewale ni kena tuvanaki na inaki oqo, oka kina na ni vakailavotaki ni, legalities, kei na lawatu. Ena kauti, na cakacaka kei na vakadeitaka itaukeiwaqa ni infrastructure e rawa ni dua na tamata raraba se vakaitaukei, ka vakatau ena vanua kei na kena ivakarau. 

Na **pasidia kauti** e rawa ni pasidia, ka daunitalevoni kina na kena vakarautaki na veiqaravi, se na kena vakaitaukei. Na freight kauti sa yaco me vakanamata ki na containerization, e dina ga ni umauma kauti e vakayagataki ena veika lelevu ni iyaya kaukauwa. Na kauti e vakayacora e dua na tiki bibi ni tubu vakailavo kei vuravuratarai, ia e levu na ka e vakavuna na cegu dukadukali kei vakayagataki ni vanua lelevu. Ena gauna e dau subsidize tu kina na veimatanitu, na ituvatuva vinaka ni kauti sa ka bibi sara me caka kina na gaunisala taurivaki kei beci cakacaka kurabui.
Sala

Na **sala** sa ikoya e dua na thoroughfare, gole, se sala ena vanua e rua kina na vanua e boro se sega ni yaga me rawa kina na ilakolako mai na yavana se so na iwasewase ni conveyance, oka kina e dua na motoka tabana, vakacici, kareti, basikeli, se ose.
Na **sala** e tiko kina e dua se rua na gaunisala ni sala, yadua ena dua se sivia na dausoko kei dua iyabeyabe kei sala verges. E tiko eso na sala basikeli. Eso tale na yaca ni sala e oka kina na sala ni gade, avenue, vakaiyalayala, sala ni saumi, interstate, vakaceceretaki, lalai, ikarua, kei tertiary.
Isoso kalokalo

Na **isoso kalokalo** sa ikoya e dua na ivakarau daukabita ka vauca na kalokalo, kalokalo ivovo, interstellar kasi, soso, kei butobuto vakayago. A isoso kalokalo na kena levu mai na leka kei na vica ga na drau na milioni (10) na kalokalo me tuwawa vata kei na 100 trilioni (10) kalokalo, vakavolivolita yadua isoso kalokalo na kaulotu ni tubu.

Na isoso kalokalo e wasewasea me vaka na kena iyaloyalo morphology vaka elliptical, buturaka, se vagauna. e vuqa na isoso kalokalo era nanuma ni levuvakaitamera na fokise loaloa ena nodra valenivolavola.

Na vanua e tiko kina na isosokalokalo e vakasinaiti tu ena dua na tenuous kasi (intergalactic vakarauta) na kena duidui e dua na tawana ka lailai mai na dua na atom kiupiti mita. Na iwiliwili levu ni veivuravura era sa tauyavutaki daukabita ki na ilawalawa, isoso, kei levuisoso. Ena kena ivakarau levu duadua, o ira na ilawalawa oqo era sa dau biu tu ga ena pepa ka taura vakavolivolita na vakaitamera tawayaga.
Gugumatua

Na **gugumatua** e dua na sector ka na vakavurea na iyaya se veiqaravi. Na ivurevure levu ni ilavo ni dua na ilawalawa se kabani sa ivakatakilakila ni cakacaka e dodonu me ivakatagedegedetaki. Ni sa tiko e dua na ilawalawa levu na ivurevure ni so na itabatamata, e sa nanumi tiko ni ra sa cakacaka tiko ena gugumatua duidui.

Na Gugumatua Cowiri e vakavuna na vakatorocaketaki ni buliyaya me baleta na kena vakarautaki na veika lelevu ka consequent na veisau ena itikotiko. e buliyaya na katakata ni vakanukilia, ia e muri e qai dewa na livaliva ni sa tara oti e dua na veilawa vakalivaliva. A soqoni lilni na mekenikitaki ni soqoni ni vakasoqoni vata me ra soqoni vata ena dua na tokaruatakarawa, vata kei ira era vakaitavi ena kena vakayacori na veikalawa yadua ena gauna ni cakacaka. Oqo e basika kina na tubu bibi ena efficiency, ka kena vakalailaitaki sobu na isau ni kena cakacakataki. E muri a qai vakalivaliva sara iyaya me sosomitaka na daunitalevoni vakatamata. E tiko na iwalewale oqo ena kena vakatorocaketaki na kompiuta kei robot.

## veitikina
Yalani totolo

Na **yalani totolo** ni gaunisala lawa sa ikoya e dua ka rawa ni yaco kina na kena levu duadua se na totolo ni sala me na lako kina na vakamotoka ena sala.
Tamata

E dua na **tamata** e dua na ka e tu vua na ivakarau ni bula se itovo me vakataka na kena inaki, na bula savasava, na nona dau nanumi koya ga vakataki koya, ka sa dua na tiki ni vakavanua ni veimaliwai ni veiyacovi me vaka na semati, vakadeitaka itaukeiwaqa ni iyau, se itavi vakalawa. Na kedra ituvaki bibi na tamatahood ka yaco kina na ka e cakava e dua na tamata ni sa duidui na kena ituvaki ena maliwa ni itovo vakavanua kei lewena.
Tamata (ilawalawa)

E dua na **tamata** e lawa ira na tamata era dau vakasamataki ira taucoko, me vaka ga na kena ivakarau ena dua na ilawalawa segata se matanitu.
Jazz

**Jazz** e dua na iwasewase ivakatagi ka tekivutaki ena veitikotiko ni vanua o Aferikan-Amerikan mai New Orleans, Amerika. A tekivutaki ena ika ika 19 senitiuri, ka tekivu mai na wakana ena blues kei raggauna. E dau raici kei mai vei ira e vuqa na "Ivakatagi vakasakiti e nei Amerika". Me tekivu mai na 1920s Jazz yabaki, sa yaco me kei me vaka e dua na ivakaraitaki levu ni sere ivakatagi. Sa qai basika na ivakarau ni kena ivakarau dodonu kei ivakarau ivakatagi kilai levu, era semati kece mai na ivesu raraba ni itubutubu kei ivakatagi ni Aferikan-Amerikan kei Iurope ena dua na soqo ni veiqaravi. Na kei e tuvanaki ena itukutuku tavi kei blues karakarawa, kaciva ka sauma na solo, polyrhythm kei na improvisation. Na kei e tiko kina na ivakaraitaki ni itovo vakavanua kei ivakatagi o Ra Aferika kei Aferikan-Amerikan vaka-ivakatagi, kei na ivakarau ni sere vaka-Amerika ka oka kina blues kei raggauna, vakakina na kena sa vaka na ivakatagi ni mataivalu ena Iurope. Na vakavuku e vuravura e sa kaciva kei me vaka "e dua na fomu ni droini taumada nei Amerika".
Cegu sainitaka

E dua **cegu sainitaka** ni tiko vakadua e sa dua na gaunisala sainitaka me vakaraitaka na draiva ni dodonu me ra lako mai ki na dua na soqoni ka me kakua ni dua tale na lori me ra na lesu tale mai.
Vatu kei iwiliwili

**Vatu kei iwiliwili** sa ikoya e dua na iwasewase ni ivakatagi kilai levu ka tekivutaki e Amerika ena gauna ni 1940s vakacaca kei itekivu ni 1950s vakacaca mai na dua na sere me vaka na kosipeli, lade blues, jazz, boogie woogie, vakatagi kei blues, kei na vanua ivakatagi. Me vaka ni tiki ni veika me na yaco me vatu kei iwiliwili e rawa ni rogoci ena blues ivolatukutuku mai na 1920s kei na ivolatukutuku ni vanua ni 1930s, a sega ni rawata na yacana na iwasewase me yacova na 1954. 

Me vaka na Greg Kot, "vatu kei iwiliwili" vakaibalebaletaki ki na dua na iwalewale ni sere e vakayacori tiko ena Amerika tiko na 1950s ni bera na kena vakatorocaketaki ena loma-1960s ki "na levu ni vakaruruga ni veimatanitu e kilai me vaka "vatu ivakatagi", e dina ga ni ra sa na kilai talega o ira oqo vatu kei iwiliwili." 

E tiko na eliu vatu kei iwiliwili kalou, dua ga na piano se saxophone sa ikoya na veiliutaki iyaya, ia era dau vakaisosomitaki se vakaikuritaki na iyaya oqo mai na qita ena lomadonu ni bera 1950s. Na tavatu e sa dua na vakatagi ni danisi kei na dua na yalonuidei muritavatu, ka voleka ni dau vakarautaki ena dua na dai lali. Na vatu vakasakiti kei na iwiliwili e dau vakayacori vata kei na dua se rua na qita livaliva (dua veiliutaki, dua vakatagi), na e rua na besi se wa ni besi se livaliva besi qita, kei na dua na kato ni lali. Sivia e dua na sere, vatu kei iwiliwili, me vaka e raici ena iyaloyalo, ena mekesini ni fan, kei na retioyaloyalo, vakayarayarataki ivakarau, ivakarau ni bula, ivakarau ni bula, kei na ivosavosa.Me kena ikuri, sa rawa me ra cau na vatu kei iwiliwili ki na vakamatanitu dodonu veitosoyaki baleta ruarua Aferika-vakaamerika kei Amerika vulavula era dau taleitaka na itabagone na ivakatagi. E a lako yani ki na vuvu ni iwasewase, ka vakavuqa ni sega na ituvaki ni muritavatu taumada, ka ra sa dau vakatokai tu ena gauna oqo me vatu ivakatagi se "vatu".
Vakaakaude

Na **vakaakaude** sa ikoya na ivakarau, kena cakacakataki, kei veitaratara ni veika vakailavo kei na sega ni veika vakailavo me baleta na veivakavatukani vakailavo me vaka na bisinisi kei isoqosoqo.

E rawa ni wasei na vakaakaude ena vica na iteitei oka kina na vakailavo vakaakaude, veiliutaki vakaakaude, taudaku dikevi fika, ivakacavacava ni vakaakaude kei saumi vakaakaude. Sa vakaakaude itukutuku ivakarau me tokona na qaravi ni vakaakaude cakacaka kei na itaviqaravi veiwekani. Vakailavo vakaakaude e vakanamata ena kena ripotetaki na itukutuku vakailavo ni dua na isoqosoqo, oka kina na vakarautaki vakailavo ni itukutuku, vei ira na taudaku era vakayagataka na itukutuku, me vaka na dauvakatubu ilavo, daunuitaki kei na dauvolivolitaki; kei na akaude ni veiliutaki e vakanamata ki na ivakarau, vakadidike kei na ripotetaki ni itukutuku me baleta na kena vakayagataki e loma ni veiliutaki. Na kena katoni na vakayagataki ni veika vakailavo, me rawa ni vakau kina na ivakaleleka ni vakailavo ena ripote ni veika vakailavo, e kilai me vakavunivola, ka sa ivakarau tudei sara na kena vakavunivola.

Na vakaakaude e veivakarautaki mai vei ira na mataisoqosoqo ni veika vakailavo me vaka na ivakarau tudei ni setters, na loya kei na yago vakacakacaka. Era dau dikevi fika na itukutuku vakailavo ena loya ni veika vakailavo, ka ra vakarautaki me vaka Ciqoma Vakararaba na Vakaakaude Ivakavuvuli (**Generally Accepted Accounting Principles, GAAP**). GAAP e dau tuvanaki mai na mataisoqosoqo tudei me vakataka na Vakailavo Vakaakaude Vava Ivakatagedegede Vava (**Financial Accounting Standards Board, FASB**) e Amerika vata kei na matabose ni ripotetaki ni vakaakaude ena Matanitu Cokovata.
Eujinika

Na **Eujinika** e dua na tiki ni vakabauta kei ivalavala e dau vakavuna me vakatorocaketaki kina na genetic ni dua na iwiliwili ni tamata e sega ni tiko rawa ena veivakasucumi digitaki.
Vakamotoka

Na **vakamotoka** e dua na misini e kauti ira na tamata se kako.

Vauna **vakamotoka** era ivakatagedegedetaki vakararaba ena veika e vakayagataki me vakayagataki kina na iuli ka vakasavi ira na mataivalu ki na qele: qiqitaki, vakadikeva, bataki se vakasisisi.
Waqa (iwiliwili lailai)

Na **waqa** sa waiqaseqase ni dua na mataqali veimataqali ka duidui, ia e vaka me lailai sobu mai na waqa, ka kilai ena kena levu, kena ituvaki, kako se pasidia rawa, se na kena rawa ni kauta na waqa.

E dau kune na waqa lalai ena lomanivanua sala ni wai me vaka na uciwai kei drano, se ena taqomaki ni coastal. Ia, eso na waqa, me vakataka na tavutowaqa, a nakiti me vakayagataki ena dua na vanua offshore. Ena ivakarau ni mataivalu wai tuvakawawa ni gauna oqo, na waqa e dua na bilo lailai e rauta me kau ena kina e dua na waqa.
Waqa

Na **waqa** sa ikoya e dua na waiqaseqase levu ka dau kauta tani na veiwasawasa kei vuravura, na sala ni wai titobu, na pasidia se iyaya, se na tokoni ni tabana ni kaulotu, me vaka na veitaqomaki, vakadidike kei siwa. Na taumada, na "waqa" e dua na bilo soko ka toka kina e tolu na rig ni ivana kei dua bowsprit taucoko. Na waqa e kilai vakararaba mai na kena waqa, yavutaki ena levu ni kena iwiliwili, kena ibulibuli, na icolacola e rawa, kei na ivakarau ni ivalavala.

Sa rui bibi na waqa ni cau ki na biuvanua vakatamata kei commerce. Era sa tokona na vakatetei ni vakolonitaki kei veisau bobula, ia era a veiqaravi talega ena vakadidike, itovo vakavanua, kei gagadre raraba. Ni oti na ika 15 senijiuri, era a lako mai na kakana vou mai vei Amerika ena farer wasawasa ni Iurope ki na tubu ni iwiliwili ni vuravura. Na waqa kauti sa nona itavi me baleta na iwase levu duadua ni vuravura commerce.
Waqa ni soko

Na **waqa ni soko** ena vakayagataka na soko, veitokoni ena rua se sivia na ivana, me beleti na kaukauwa ni cagi kei na muataka bilo. E tiko e dua na ituvatuva ni soko ka muataka na waqa ni soko, vakayagataki sikuea na rig se fore-kei-aft rig soko. Eso na waqa e kauta mai na laca ena ivana yadua — na waqa ni brig kei kau ni rig, ka tukuni tiko ena  "waqa-rig" ni sa lewe tolu se sivia na ivana. Eso tale era kauta ga na fore kei na aft soko ena ivana yadua — na schooner. Eso tale era vakayagataka na cokoti vata ni fore kei na fore-kei-aft soko, oka kina na barque, barquentine, kei brigantine.
Blues

**Blues** na iwasewase ivakatagi kei fomu ni sere ka a tekivutaki voli ena ceva titobu kei Amerika e vuravura raraba mai na 1870s mai na ra kei Aferika mai na wakana ena ivakarau ni Aferika ivakatagi, na sere ni cakacaka ena Liga Ra African-Amerikan, kei veika vakayalo. Na blues e semati kina na bula vakayalo, sere ni cakacaka, holler, domolevu, chant, kei serekali rawarawa ni ivakamacala ballad. Na fomu blues, na ubiquitous e jazz, vakatagi kei blues, vatu kei iwiliwili, e dau vakatakilai mai na ivakarau ni veikacivi kei na kena kaciva ka sauma, na blues ivakarau kei kena e bibi cake yalona tosokiliu, ka sa rui ka Tinikarua-blues kina na lewe ni. Blues ivola karakarawa (se  "iVakamacala ni lomaleqa "), e vakavuqa ni ikatolu, ikalima se ikavitu vakabalea ena gauna ni birika sa tiki bibi talega ni rorogo. Na blues shuffle se taubale besi e vaqaqacotaka na raivotu vaka na vakatagi ka bulia e dua na e tokaruataki ka kilai me vaka na groove.
Euthenics

Na **euthenics** sa ikoya na vulici ni kena vakatorocaketaki na bula ni tamata kei na tiko vinaka ena kena vakatorocaketaki na ituvaki bulataki.
Ofa

Na **ofa** e dua na iyaya ni cakacaka triangular, ka sa vaka e dua na muataka waqavuka, ka dua vei ira na ono e na kena misini rawarawa. E rawa ni vakayagataki me rua na iyaya se tiki ni dua na iyaya, laveta cake e dua na iyaya, se taura e dua na iyaya. E cakacaka ena nona saumaki e dua na mataivalu ka vakamalumalumutaka na kena perpendicular ki na kena inaki eso. Na vakamisini yaga me baleta e dua na Ofa e dau solia na ratio ni kena sa mai baba ki na kena rabana. E dina ni dua na ofa lekaleka ena dua na tutuni rabailevu e rawa ni cakava vakatotolo e dua na cakacaka, e gadrevi kina e levu cake sara na kaukauwa mai na ofa ni tutuni.
Djembe

Na **djembe** e dua na qito ni tuned ni dali ka ra goblet lali kina na liga era dau matanataka, taumada mai na Ra Aferika.
Besi lali

Na **besi lali**, e dua na lali levu ka vakavuna na kena kilai na matata lailai se na indefinite birika. E dua na besi lali e dau cylindrical, ka levu cake sara na diameter nei lali mai na titobu ni lali. E dau tu ga e dua na ulu ni cylinder.
Lali iyaya

E dua na **lali iyaya** e dua na gacagaca ni lali kei iyaya ni percussion, tale eso e cymbal, ka ra sa vakarautaki tu me ra vakayagataki ena dua na misini, ka sa tu na lalikau ena liga ruarua, kei na yava ni liga me vakayacori kina na pedal ka lewai ira hi-hat cymbal kei beater me baleta na besi lali. E dua na lali iyaya ka okati kina e dua na veiwaki ni dramu kei na idiophone – na cymbal levu duadua, ia e rawa talega ni oka kina na kauboloko kei cowbell.
Polimeri

Na **polimeri** e dua na veika se iyaya e tiko kina na levu sara molikuli, se makromolikuli, e vakarautaki ena vuqa na iwasewase lalai e dau tokaruataki. Ena vuku ni nodra rabailevu ni iyau, ruarua na polimeri ni sintetiki kei veika bula e vakaitavi bibi ka tu ena veivanua kecega ena bula ni veisiga. Na polimeri e tekivu mai na palasitika kilai levu me vaka na polisitireni ki na veika bula biopolimeri me vaka na DNA kei protein ka yavutaki ena ituvatuva ni bula kei na cakacaka. Polimeri, ruarua na veika bula kei veika buli, era buli ena kena vakayagataki e vuqa na veitiki lalai, ka kilai me monomer. Na nodra itinitini levu ni molikuli, me baleta na veitiki ni molikuli lalai, e vakavuna na iyau vakayago duatani oka kina na kaukauwa, cecere ni kaukauwa, viscoelasticity, kei dua na ivakarau me buli kina na isema ni amorfo kei veimama na karisitala ka sega ni karisitala.
Vakatagi kei Blues

Na **Vakatagi kei Blues** (Vakalekalekataki me vaka **R&B**), sa ikoya e dua na iwasewase ni taleitaki ivakatagi levu ka tekivutaki ena itikotiko ni Vakaaferika Vakaamerika ena 1940s vakacaca. A vakayagataki taumada na vosa oqo ena nodra vola na kabani me ra vakamacalataka kina na volivolitaki veikauaitaki ki na cakacaka Vakaaferika Vakaamerika, ena dua na gauna ni "urbane, sasakurekure, kei me jazz na ivakatagi e bibi sara, vakatuburarawa a vakadrukai" sa yaco me kilai levu cake. Ena vakatagi ni sere kei blues ni ivakatagi mai na 1970s, sa dau tiko kina na ivau ni piano, dua se rua na baravi, besi, lali, dua se sivia na saxophone, ka so na gauna e muri daulynn. Na ulutaga bitunivakatagi R&B e dau encapsulate wasoma na kena sotavi na mosi kei na bula vaka-Aferika kei na sasaga ni galala kei na reki, ka vakakina na qaqa kei na druka ena ivakarau ni veimaliwai, veika vakailavo, kei na vakanuinui.
Yalo Ivakatagi

**Yalo ivakatagi** (dau vakatokai me tamata wale tu **yalo**) sa ikoya e dua na ivakatagi kilai levu iwasewase ka tekivutaki ena itikotiko ni Amerikan-Aferikan mai Amerika ena 1950s kei itekivu ni 1960s. E oqo na tiki ni ivakatagi ni kosipeli e Aferikan-Amerikan, R&B, vakatagi kei blues ni jazz. Na ivakatagi ni yalo sa yaco me ka ni danisi kei na vakarorogo mai Amerika, ka sa mai veivakauqeti kina na ivakatakilakila eso me vaka na Motown, Atalanitika kei Stax ena gauna ni toso dodonu vakamatanitu. Sa yaco talega me kilai raraba na tamata ena veiyasai vuravura, na kena sa mai vatu ivakatagi kei ivakatagi mai Aferika.
Influenza

Na **Influenza** e dua na mate ka veirawai matadredredre ka vakavuna e va na mataqali viruses: Influenza A virus, Influenza B virus, Influenza C virus kei Influenza D2 virus, vakatulewa virus kei na so vuka na manumanu susu oka kina na vuaka, vauca ka tamata.

### Vou
2019-2020 Pandemic COVID-19
Syndrome

Na **syndrome** e dua na veiqaravi vakavuniwai sainitaka ni ivakatakilakila ka ra sega ni veiganiti vata kei ira na mate ena dua na veitauvi se tauvimate.

Kevaka e vakaivalavala e dua na inaki genetic ka sega ni kilai, e dua na kena ituvaki e rawa me vakatokai me dua na genetic ilawalawa. Me kena ivakamacala, e dua na ilawalawa e vakaraitaka ni dau yaco na ivakatakilakila kei ivakaraitaki ena kena levu e vakavuqa ni na rawa ni yaco taudua.
Veitauvi

Na **veitauvi** sai koya ni na ravuravu ni na tisi vei ira na manumanu dauveitauvi, na nodra vakalevutaki, kei na kena isau ni itaukei tisi ki na dauveitauvi kei na tokisini era bulia. Na **veitauvi mate**, ka kilai talega me **vakadewataki rawa mate** se **veitaratara mate**, na tauvitaki e lako mai na dua na veitauvi.

Na veitauvi e rawa ni vakavuna e vuqa na manumanu dauveitauvi, vakabibi na beketiria kei matetaka. Itaukei e rawa ni valuta na veitauvi ena nodra vakayagataka na nodra itataqomaki ni yago. Na manumanu susu era dau sauma na mate ena dua na isau ni sucu, e dau okati kina na vuvuce, ka tarava mai e dua na isau ni veisau.

Veitauvi mate se dua tikoga na kauwai bibi ni bula e vuravura raraba, ka vakavuna e rauta ni 9.2 milioni mate ena 2013 (17% ni veika kece mate).  Na tabana ni veiqaravi vakavuniwai e vakabibitaka na veitauvi e vakatokai me veitauvi mate.

## Veitikina
Moniti

Na **Moniti** sa veisiga ni macawa ena maliwa ni Sigatabu kei Tusiti. Me vaka na ivakatagedegede e vuravura raraba ISO 8601 sa ikoya na imatai ni siga ni macawa.
Boston

O **Boston** na koroturaga ka populous ni Commonwealth mai Massachusetts e Amerika, kei 21st levu sara na siti e Amerika. Na siti e kovuta na 49 na maile (127 na km2) kei na vuqa na iwiliwili ni 694,583 ena 2018, ka ra cakava talega na populous ni koro levu e New England.
File:Boston - panoramio (23).jpg|Sobutauni Boston
File:Fenway park.jpg|Fenway Park
File:Massachusetts State House - panoramio (1).jpg|Massachusetts Mataqali Yasana
File:Back Bay and Charles River, Boston, MA.jpg|Back Bay kei Charles uciwai
Vuravura (jiometri)

Na **vuravura** e tiko kina e dua na ka e vakajiometri vinaka sara ena loma ni tolu na vanua na ka sa dela ni polo taucoko.

Me vaka e dua na iwirini ena dua na vanua e rua na kena na, e dua na itikotiko e vakamacalataki kina na vakafikataki me tiki ni vakayawa *r* era tu ena dua na vanua vata ga e cake mai na dua na tikina, ia ena loma ni tolu na vanua na. Na vakayawa *r* ni radiusi ni polo, ka sa caka mai na veitikina kecega ka lailai na kena duidui mai na kena e sivia (se, me sogo na polo, lailai mai na kena e tautauvata se na kena bibi) *r* mai na kena e soli mai, ka sa ikoya na valenivolavola ni polo vakafika. O ira oqo era vakatokai talega me radiusi ka itakele ni vanua, gacagaca. Na duadua ni laini dodonu ena loma ni polo, ka semati kina e rua na tiki ni vanua, na kena curuma na vale kei kena balavu e sa vakaruataki na radius; oqo e dua na diamita ni vuravura ruarua kei kena polo.
Siqeleti

Na **siqeleti** e dua na ivakarau ni sote ni isulu e vakayacani ena T-ibulibuli ni yagona kei na liga. Veitokiyaki wale tu ga na cokia sote kei na ilobi, ka kilai me era sa domona kaimua, ka veirauti e dua na kola. E dau caka na sote me dua na dodoka, rarama kei na isulu e sau levu ka rawarawa na kena vakasavasavataki.

Na kena ilobi e dua na sote ni sarasara, ka sega ni rawa ni ilobi na kena sa rui lailai na sote ni vulagi ka sega ni vakadonui (e vakatokai talega me dua na domomu). E a vakaveikilaitaki o domodomoqa me baleta na ilobi ni sote e sega ni dau vakaraitaka ni sa daramaki e dua na sote e tautuba, me vaka ni ra sa dua na sote ni sarasara.
Bulukau

Ena gauna oqo isulu kei na isulusulu kotikoti, e dua na **bulukau**, e dua na iqaso lailai, e caka sara ga na palasitika, ia e rawa talega ni caka ena kaukamea, kau, se kaukaua, ka rau semata vata e rua na tiki ni isulu.
Iviu

Na **iviu** sai koya e dua na roqota rugurugua e tokona na kau se kaukamea sarisarina, ka dau tu ena veitokoni e dua na kau, kaukamea, se palasitika kau balavu. E nakiti me taqomaki e dua na tamata mai na uca se matanisigararama. Ni sa parasol na taqomaki nona dua mai na rarama, e dina ga ni sa dau vakayagataki tikoga na vosa interchangeably. E vakavuqa ni duidui na kena vakayagataki na iyaya ni rugurugua; eso na parasols era sega ni ni suasua. Na iviu rugurugua e rawa ni caka ena isulu se na palasitika. 

E dau vakayagataki na iviu ena draki forecast ni me ivakatakilakila ni uca.
Vest

E dua na **vest**, e dua na isulu sleeveless ni yago. E dau daramaki ena dua na sote ni ivinivo kei necktie ka koto e ra e dua na kote me dua na tiki ni nodra dau daramaka e dua na turaga.
Roka

Na **roka** e dua na rai vakarairai e yavutaki ena elektromakeniti sipekitaramu. Dina ni sega ni veika dua na ka e tiko ena roka, na roka vakarairai e semati ki na dua na iyaya ni rarama gunuvi, railesu, vakacaca spectra, kei veivakacacani. Vei ira e levu na tamata, era raica na roka ena rarama e laurai ena tolu na mataqali sela cone (trichromacy). Eso tale na manumanu e rawa ni duidui na iwiliwili ni mataqali sela cone se na matadra e dau vakaraica na duidui na balavu ni ua, me vaka na pi e rawa ni vakaduiduitaka na ultravaioleti, qai duidui kina na roka e dau vakaraica. Na nodra raica na manumanu na roka e tekivu mai na duidui ni rarama se na matailalai vakasama ena mataqali sela cone, ka qai vakayagataka na mona.

Na roka e sa raica na iyau me vaka na hue, rokataki, kei rarama makualiliva. E rawa talega ni veiwaki na roka (dau vakayagataki me baleta na rarama dina) se subtractively veiwaki (dau vakayagataki me baleta na iyaya). Kevaka e veiwaki na roka ena kena veimama dodonu, ena vuku ni metamerism, ena rairai tautauvata kei na dua na rarama e dua ga na kena balavu. Me rawarawa, na roka e rawa ni tuvanaki ena dua na vanua roka, ka ni sa vakalekalekataki me vaka e dua na ivakaraitaki roka ni fika e rawa ni lesi ki na veivanua yadua ni roka vata kei dua na seti ni naba veiganiti.

## Galeri

File:Colouring pencils.jpg|Peni rokataki
File:Visible spectrum 390-710 nm linear perceptual.svg|Na sipekitaramu e laurai mai na 390 ki 710 nm na balavu ni ua
Mosaiki

Na **mosaiki** e dua na ivakarau se iyaloyalo e caka mai na veitiki lalai tudei se sega ni tudei ni vatu roka, iloilo se seramiki, e tauri tu ena vanua ena palasita/mota, ka ubia e dua na dela ni. Na mosaiki e dau vakayagataki me iukuuku ni fuloa kei na bai, ka dau taleitaki vakalevu ena Roma Makawa vuravura.

Na mosaiki nikua e sega walega ni oka kina na droini kei salatu, ia na cakacaka talega ni droini, cakacaka ni liga taleitaki, kei na fomu ni cakacaka kei na taravale.