Cagilaba

Na **saikoloni katakata** se **cagilaba** e dua na veisautaki totolo ivakarau ni cava e vakatakilakilataki ena dua na vanua ni veivakasaurarataki lailai, e dua na veivakatorocaketaki ni macawalala lailai e sogo, cagi kaukauwa, kei na dua na ituvatuva spirali ni cava kurukuru ka vakavuna na bibi uca kei veitalia. E vakatau ena kena vanua kei na kena kaukauwa, na cagilaba e vakatokai ena yaca duidui, okati kina **hurricane**, **typhoon**, **cava draki katakata**, **vakasaikoloni cava**, **lomaocaoca ni draki katakata**, se saikoloni walega. Na cagilaba e dua na kaukauwa saikoloni katakata e dau yaco ena Wasa Atalanitika se ena vuaicake ni Wasa Pasifika, kei na dua na typhoon e yaco ena vuaira Wasa Pasifika. Ena Wasa Idia, Ceva Pasifika, se (sega ni dau yaco) ena Ceva Atalanitika, na cava vakatautauvata e vakatokai ga me "saikoloni katakata", kei na cava vakaoqo ena Wasa Idia e rawa ni vakatokai talega me "daulewa kaukauwa cava vakasaikoloni".

"Katakata" e vakaibalebaletaka na vanua e vu mai kina na veika oqo, ka voleka ni buli ga ena dela ni wasawasa katakata. "Saikoloni" e vakaibalebaletaka na nodra cagi e toso vakababa, e veidroyaki wavolita na nodra mata matata e lomadonu, kei na nodra cagi e dela ni vanua e liwava na veibasai ni kaloko ena Vualiku Hemisfera kei vakadodonu ni kaloko ena Ceva Hemisfera. Na veibasai ni veidusimaki ni veisoliyaki e baleta na kena revurevu Coriolis. Cagilabavakalevu me buli ena dela ni yago lelevu ni wai katakata vakalailai. Era rawata na nodra kaukaua ena kena vakawaicalataki na wai mai na dela ni wasawasa, qai tini vakawaicalataki me o kei na uca ni sa tubu cake na cagi suasua qai batabata me vakasinaiti. Na ivurevure ni kaukauwa oqo e duidui mai na kena e loma-latitude cava vakasaikoloni, me vaka na dauvualiku kei na cagicava mai Iurope, ka ra vakayagataki taumada mai na veibasai ni katakata vakababa. Cagilaba era dau tiko ena maliwa ni kei 2,000 km (62 kei 1,243 mi) ena diamita. Ena veiyabaki kece cagilaba ni draki katakata e tara na veivanua duidui e vuravura oka kina na Baravi Gulf ni Vualiku Amerika, Ositerelia, Idia, kei Bangladesh.

Na cagi kaukauwa ni veisautaki ni dua na cagilaba ni draki katakata e vu mai na maroroi ni totolo angula e solia na veisautaki ni vuravura ni sa drodro yani na cagi ki loma ki na akisi ni veisau.Na kena itinitini, era sega ni dau buli ena loma ni 5° ni ekuata. Cagilaba era dau lailai sara ena Ceva Atalanitika (e dina ga ni dau yaco na ivakaraitaki ena so na gauna) ena vuku ni kena dau kaukauwa tikoga na musuki cagi kei dua na malumalumu Vanua katakata ni Vanua Veisotari (Vosa Vakavalagi: **Intertropical Convergence Zone**). Kena veibasai, na dautokalau jeti kei Aferika kei na vanua e sega ni dei kina na cagi e vakavuna na cagilaba ena Wasa Atalanitika kei Wasawasa Caribbean, ia na saikoloni volekati Ositerelia e dinautaka na nodra itekitekivu vei ka vaka-Esia monsoni kei na Tobu katakata ni Ra Pasifika (Vosa Vakavalagi: *Western Pacific Warm Pool*) .

Na ivurevure taumada ni kaukaua ni cava oqo na wai katakata ni wasawasa. Na cagilaba oqo e dau kaukaua gona ni tiko e cake se volekata na wai, ra qai malumalumu sara ga vakatotolo e dela ni qele. Oqo e vakavuna me ra vakaleqai vakalevu kina na veivanua ena baravi ena cagilaba ni draki katakata, ni vakatauvatani kei veivanua ena loma ni vanua. Na vakacaca ni baravi e rawa ni vakavuna na cagi kaukauwa kei na uca, ua cecere (ena vuku ni cagi), tubu ni cava (ena vuku ni cagi kei na veisau kaukauwa ni veivakasaurarataki), kei kena rawa ni vakasucumi na covulaca. Na cagilaba ni draki katakata e dreta mai na cagi mai na dua na vanua levu ka vakasoqona vata na wai e tiko ena cegu oya (mai macawalala suasua kei suasua e vakawaicalataki mai na wai) me taubi ni uca ena dua na vanua lailai sara. Na vakavoui oqo ni cegu suasua-colata ni oti na uca e rawa ni vakavuna e vuqa na auwa se vuqa na siga tau na bibi uca sara me yacova na 40 km (25 mi) mai na baravi laini, ka sivia sara na levu ni wai e taura tu na draki ni vanua ena dua ga na gauna. Oqo ena kena veibasai e rawa ni vakavuna na uciwai waluvu, waluvu ena dela ni qele, kei na dua na vakalolomataki raraba ni veivakatorocaketaki ni lewa ni wai ni vanua ena dua na vanua levu. E dina ga ni nodra revurevu ena iwiliwili ni tamata e rawa ni veivakarusai, na cagilaba ena rawa ni vakaitavi ena kena vakacegui na ituvaki daravuisiga, e dina ga ni veiletitaki na kerekere oqo. Era kauta talega na katakata kei na kaukauwa tani mai na vanua katakata ka kauta yani ki na latitude katakata, ka vakaitavi bibi ena kena vakalawataki na draki e vuravura raraba.