open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shimla

**Shimla** na koroturaga kei koro levu duadua ni yasana o Himachal Pradesh ena vualiku Idia. Ena 1864, a vakatokai kina o Shimla me koroturaga ni vulaikatakata kei Idia vaka-Peritania. Ni oti na tu galala, a yaco na siti oqo me koroturaga kei Tokalau Punjab ka qai yaco e muri me koroturaga kei Himachal Pradesh. Sa ikoya na vanua levu ni bisinisi, itovo vakavanua kei na vuli ni matanitu.

Era volai tu na veikoro lalai ni bera na 1815 ena gauna era lewa kina na mataivalu ni Peritania na vanua oya. Na ituvaki ni draki e dreti ira na kai Peritania mera tauyavutaka na koro ena veikau voravora ni Himalaya. Me vaka ni koroturaga ni vulaikatakata, a vakayacora o Shimla e vuqa na soqoni vakapolitiki bibi oka kina na Simla Veisoliyaki ni 1906, na Simla Veidinadinati ni 1914 kei Simla Koniferedi ni 1945. Ni oti na tu galala, na matanitu o Himachal Pradesh a yaco mai ena 1948 me vaka na kena cokovata 28 matanitu vakaturaga. Ni oti mada ga na tu galala, na siti oqo e se dua tikoga na vanua bibi vakapolitiki, ka vakayacori kina na Simla Veiyalayalati ni 1972. Ni oti na kena tuvanaki tale na matanitu o Himachal Pradesh, na yasana sa tu oqo o Mahasu a vakatokai me o Shimla.

## Galeri

File:Shimla night.jpg|Shimla ena bogi
File:Landscape of Shimla , Himachal Pradesh.jpg|Na rai totoka kei Shimla
File:Shimla Winter Skyline.jpg|Totoka na dromunisiga ena Shimla
Volga

**Volga** sa ikoya na uciwai balavu duadua e Iurope kei na uciwai balavu duadua ni beseni endorheic e vuravura. E tiko mai Rusia, e drodro mai na Loma Rusia ki na Ceva Rusia ka drodro yani ki na Wasawasa Caspian. Na Volga e 3,531 na kilomita (2,194 na maile) na kena balavu, ka 1,360,000 na kilomita vakarivirivi (530,000 na maile). E uciwai levu duadua talega e Iurope ena ivakarau ni kena vakadrodroi ena delta – ena maliwa ni 8,000 m3/s (280,000 cu ft/s) kei 8,500 m3/s (300,000 cu ft/s) – kei kena vakadrodroi wai.
Qio saga

**Qio saga** se **qio taika** (*Galeocerdo cuvier*) — e dua na species ni qele qio, kei na lewenilotu duadua ga e se bula tiko ena genus *Galeocerdo* kei matavuvale Galeocerdonidae. E dua na levu manumanu dauvakacaca, kei na yalewa e rawa ni rawata e dua na balavu e sivia na . Na iwiliwili era kune ena vuqa na draki tunumaka kei draki dauvosota wai, vakabibi ena wavolita na yanuyanu ena lomadonu ni Pasifika. Na yacana e vu mai na veitiki butobuto e ra ena yagona, e tautauvata kei na ivakarau ni taika, ia e yali ni sa matua tiko na qio.

Na qio saga e ikarua ga vei ira na vulavula levu ena veivakacacani vakadomobula e volai tu vei ira na tamata, ia na veika oqo e se rui lailai sara.

## Veitikina
Avu

**Avu** se **kavu** (*Epinephelus lanceolatus*) — E dua na species ni dabea mai na matavuvale lailai Epinephelinae ka tiki ni matavuvale Serranidae, ka wili talega kina na antia kei basi wasawasa. E levu sara na kena veisoliyaki ena Indo-Pasifika ka dua vei ira na species na ika sui levu duadua e se bula tiko, e species dau veisoliyaki vakalevu duadua e vuravura.

Na avu e tiko kina e dua na yago kaukauwa ka tiko kina e dua na balavu ni ivakatagedegede e tautauvata kei na 2.4 ki 3.4 na gauna na kena titobu. Na itukutuku ni ulu kei na vanua ni intraorbital era sa vakababa, Na propercle e tiko kina e dua na tutu vakababa kei na dua na iyalayala ni serrated vinaka. Na i ubi ni sena e tiko kina e dua na i tutu e cake e vakababa. Na avu e rawa ni tubu ki na levu sara kei na kena levu duadua e volai tu na balavu ni ivakatagedegede e 270 sedimita (110 in), e dina ga ni ra sa dau vakalevu cake wavolita e 180 sedimita (71 in), kei na dua na bibi levu duadua e tabaki ni 400 kilokaramu (880 lb).

## Galeri

File:Georgia Aquarium - Giant Grouper edit.jpg|Na avu e taubale tiko ena maliwa ni veikoronivuli ni ika tale eso
File:Epinephelus lanceolatus young.jpg|Rokataki ni gone


## Veitikina
Serranidae

**Serranidae** e dua na matavuvale levu ni ika ka ra lewena na ota Perciformes. Na matavuvale e tiko kina e rauta ni 450 species ena 65 genus, oka kina na ika ni wasawasa kei na debea (matavuvale lailai Epinephelinae). E dina ga ni vuqa na mataqali ika era lalai, ena so na gauna e lailai mai na vei ,  na 'avu (*Epinephelus lanceolatus*) e dua vei ira na ika sui levu duadua e vuravura, tubu me  in na kena balavu kei  na kena bibi. Era bula na mata ni ilawalawa oqo ena wasawasa draki tunumaka kei draki lailai tunumaka e vuravura raraba.
Kawakawa

Na **kawakawa** e dua na isema e tara me balavu e dua na ka vakayago (me vaka e dua na yago ni wai, buca, gaunisala, se sitimanivanua) ka sega ni tarova na sala ruku. E tara ena inaki ni kena vakarautaki na sala ena dela ni veivakataotaki, ka dau dua na ka e dredre se sega ni rawa me takosovi.
Epinephelus

**Epinephelus** e dua na genus wasawasa ni ika rai-fine, dabea mai na matavuvale lailai Epinephelinae, tiki ni matavuvale Serranidae, ka wili talega kina na antia kei basi wasawasa. Era ika na daukania, era dau veiwekani vakalevu kei na veibuca ka ra kune ena draki tunumaka kei draki lailai tunumaka e vuravura raraba. Era veimataqali manumanu bibi era taketetaki ena qoliqoli.

Epinephelus dabea era dau korala ena veibuca se vatu, e dina ga ni lailai na veimataqali species era sa volai tu ena dela ni veivanua e tiko kina na nuku, sili se soso. E vica na mataqali era kune ena titobu wai, sobu ki na lailai duadua ni 525 na mita (1,722 ft), ia e levu era yaco ena maliwa ni 10 kei 200 mita (33 kei 656 ft).
Taravale

**Taravale** e dua na vosa raraba e kena ibalebale na cakacakaniliga kei saenitisi ni kena buli na veika, ivakarau, se isoqosoqo.

Ena kena itukutuku vakayagataki vakalevu duadua, na tara e kovuta na iwalewale e oka kina na kena vakau na vale, veivakatorocaketaki, veivanua cakacaka, kei veicakacaka e salavata mai me yacova na icavacava ni nodra bula. E dau tekivu vata tuvatuva, vakailavotaki, kei nakita ka tomani tiko me yacova ni sa tara na iyau ka vakarau me vakayagataki. Taravale e kovuta talega na cakacaka ni veivakacokotaki kei na veivakacokotaki, na cakacaka cava ga me vakarabailevutaki, vakabalavutaki ka vakavinakataki na iyau, kei na kena itinitini ni kena vakarusai, vakacacani se vakacacani.

Na tabana ni taravale e cau vakalevu ki na vuqa na matanitu ivoli taucoko ni vanua (GDP). Na vakayagataki ilavo e vuravura raraba ena cakacaka ni taravale e rauta ni $4 tirilioni ena 2012. Ena 2022, na vakayagataki ilavo ena tabana ni taravale e sivia na $11 tirilioni ena dua na yabaki, e tautauvata kei na rauta ni 13 pasede ni GDP vuravura raraba. Na vakayagataki ilavo oqo e a vakarautaki me tubu ki na rauta ni $14.8 tirilioni ena 2030.

## Itukutuku makawa
Na imatai ni valelaca kei ivakaruru e tara ena liga se ena rawarawa iyaya. Ni tubu tiko na veikoro lelevu ena Gauna Parasa, e basika mai e dua na kalasi ni kenadau ni cakacaka ni liga, me vakataki ira na dau buli biriki kei na dau buli kau. Ena so na gauna, era dau vakayagataki na bobula ena cakacaka ni taravale. Ena Veitabagauna e Loma, era tuvanaki na daucakacaka ena veisoqosoqo. Ena ika 19 senitiuri, sa basika mai na misini e vakayagataki kina na kubou, qai muri mai na motoka e vakayagataki kina na disili kei na livaliva me vaka na ivakavakarewa, kelikeli kei bulidosa.

Sa qai taleitaki ga ena ika 21 senitiuri na tara vale totolo. Eso na vakasama e vakaraitaka ni 40% cakacaka ni taravale sa totolo sara na kena tara.

## Veitikina
Fuloa

Na **fuloa** se **buturara** na ruku ni dua na rumu se motoka. Na fuloa e duidui mai na duka rawarawa ena dua na qara ki na vuqa na veivanua veitarataravi e caka ena tekinolaji ni gauna oqo. Na fuloa e rawa ni vatu, kau, bitu, kaukamea se dua tale vakarautaka na ka e rawa ni tokona na icolacola e namaki.
Taile

Na **taile** e dau manifinifi, vakababa se vakababa na iubi e caka mai na vakarautaka dredre me vaka na seramika, vatu, kaukamea, qele tavu, se bilo sara mada ga. Era dau vakadeitaki ena vanua ena dua na ituvatuva me ubia na katubaleka, fuloa, bai, yasana, se so tale na ka me vaka na teveli.
Kawakawa (Sega ni vakatakilakilataki)

**[[Kawakawa]]** e dua na ituvatuva e vakabalavutaka qai vakarautaka e dua cake dua ni sala, sitimanivanua, uciwai, se so tale na ka e vakalatilati.

Sa ikoya talega na yaca kilai levu ni vica na genus Epinephelus species kei na ika tale eso, **kawakawa** e rawa ni vakaibalebaletaki ki na:
## Ika species
* *[[Epinephelus coioides]]*
* *[[Epinephelus coeruleopunctatus]]*
* *[[Epinephelus fuscoguttatus]]*, kilai talega me yaca **Delabulewa**, **Votoqa**
* *[[Epinephelus howlandi]]*
* *[[Avu|Epinephelus lanceolatus]]*, kilai talega me yaca **'Avu**, **Kavu**
* *[[Epinephelus macrospilos]]*
* *[[Epinephelus maculatus]]*
* *[[Epinephelus malabaricus]]*
* *[[Epinephelus miliaris]]*, kilai talega me yaca **Senikawakawa**, **Kasala**, **Kasalaninubu**
* *[[Qenuku|Epinephelus polyphekadion]]*, kilai talega me yaca **Qenuku**
* *[[Epinephelus tauvina]]*, kilai talega me yaca **Moala**, **Senicauca**
### Eso tale ika na genus
* *[[Cephalopholis argus]]*, kilai talega me yaca **Kawakawaloa**
* *[[Cephalopholis cyanostigma]]*
* *[[Cephalopholis microprion]]*, kilai talega me yaca **Revua**, **Kawakawairilagi**
* *[[Kawakawa (ika)|Euthynnus affinis]]*, kilai talega me yaca **Yatu**
* *[[Yatu|Katsuwonus pelamis]]*, kilai talega me yaca **Yatu**
## Eso tale bula
* Kawakawa na fern
* Kawakawa na species ni pepa ni matavuvale Piperaceae
## Vanua se Jiokarafi
* Kawakawa, e dua na tauni e tiko ena Niusiladi
* Uciwai Kawakawa
Euthynnus lineatus

***Euthynnus lineatus***, kilai talega me yaca oqo **kawakawa**, **sikipijeke loaloa** kei **yatu**, e dua na species ni Euthynnus ika sui ena matavuvale Scombridae, se matavuvale na makereli. Na ika species e kilai levu me **[[Thunnini|tuna]]**. E tiko talega ena genus Euthynnus ni "tuna lalai", ka okati kina na tuna lailai kei sikipijeke karakarawa.

*E. lineatus* e rawa ni yacova yani ki 92 na senitimita (36 in) kei dua bibi me yacova na 11.6 kilokaramu (26 lb).
## Galeri

File:Euthynnus lineatus.png|alt=|E dua ivakaraitaki ni *Euthynnus lineatus*
File:Barriletes negros (Euthynnus lineatus), San José del Cabo, Baja California, México, 2024-12-21, DD 18.jpg|*Euthynnus lineatus* ena Baja California, Mekisiko


## Veitikina
Kawakawa (ika)

Na **kawakawa**, **yatu** se **tuna makareli** (*Euthynnus affinis*), e dua na species ni ika mai na matavuvale Scombridae, se vuvale na makareli. E wili ena yavusa Thunnini, e kilai levu me tuna. E tiko talega ena genus Euthynnus ni "tuna lailai," ka okati kina na tuni lailai (*Euthynnus alletteratus*) kei sikipijeke loaloa (*Euthynnus lineatus*).

*Euthynnus affinis* e kilai taumada me ***Euthynnus yaito***.

Kawakawa e dua na ivakarau ni yago ni tuna kei na dua na yago lailai, balavu, kei na dua na titobu veibiu buina. E tiko kina e dua na iwiliwili lailai ni veitiki kei na 2 se sivia na vanua butobuto ena maliwa ni pelvis kei serena fin. Na imatai ni qaqalo ni daku e tiko kina e 10-15 na qaqalo ka rauta ni 1/3 ni kena balavu na yago ni tuna. Ena kena daku, e vakaraitaka e 12 laini vakababa kei dua na roka karakarawa butobuto me baleta na veivakacacani. E rawa ni yacova na kena balavu duadua e 1.1 na mita (3.6 ft) kei na kena bibi me yacova na 15 kilokaramu (33 lb).

## Veitikina
Yatu (Sega ni vakatakilakilataki)

**Yatu** na yaca kilai levu ni vica na rai-fine ika, e rawa ni vakaibalebaletaki ki na:

* ''Euthynnus affinis'', kilai talega me yaca **Kawakawa**
* ''Gymnosarda unicolor'', kilai talega me yaca **Yatu-ni-toga**
* ''Katsuwonus pelamis'', kilai talega me yaca **Yatu, Atu, Yatusewa, Yatuvuai**
* ''Thunnus albacares'', kilai talega me yaca **Yatunitoga**
## Eso tale
* Yatu, yaca tale ni yanuyanu, e dau vakayagataki me vakadewataki kina na Vosa Vakavalagi yaca ni vanua *Islands*.
Cakacaka vakawasoma

Na **cakacaka vakawasoma**, e vakatokai tale ga me **cakacaka ibulibuli ua**, e dua na cakacaka e dau tokaruataka na kena isau ena veigauna se veigauna. Na tiki ni cakacaka se waveform e rawa ni tokaruataki e vakatokai me dua na *italetale*. Me kena ivakaraitaki, na cakacaka ni trigonometric, ka dau tokaruataki ena veimama ni 2π radian, era cakacaka vakawasoma. Cakacaka vakawasoma era vakayagataki ena saenisi taucoko me vakamacalataki kina oscillation, ua, kei na veika tale eso e vakaraitaka veigauna. Na cakacaka cava ga e sega ni dau yaco vakawasoma e vakatokai me *aperidiki*.
Jioloji

**Jioloji**  (Vosa Vakavalagi: **Geology**) e dua na tabana ni vakadidike veikabula e kauwaitaka na Vuravura kei veika tale eso ni iyaya kalokalo, na vatu era buli kina, kei iwalewale era veisau kina ena veigauna. Jioloji ni gauna oqo e vakaitamera sara na kena vakalevutaki na veika kece tale eso ni saenisi Vuravura, oka kina na hydrology. E vakacurumi vata kei na saenitisi ni ivakarau ni vuravura kei na saenitisi ni veivuravura.

Jioloji e vakamacalataka na ituvatuva ni Vuravura ena dela kei na ruku ni kena dela kei veika e vakavuna na ituvatuva oya. Daujioloji era vulica  ni qele na veika e tu ena veivatu me rawa nira kila kina na itukutuku ni kena buli. Jioloji e vakadeitaka na yabaki ni bula ni vatu e kune ena dua na vanua; Jiokemisitiri (e dua na tabana ni jioloji) e vakadeitaka na nodra yabaki ni bula taucoko. Ena kena cokoti vata na veimataqali iyaya ni cakacaka ni vatu, karisitala, kei iyaya ni cakacaka makawa, daujioloji era rawa ni vola na itukutuku makawa ni vuravura me vaka e dua na ka taucoko. Dua na yasana oya me vakaraitaka na yabaki ni Vuravura. Jioloji e vakarautaka na ivakadinadina ni peleti tektonika, na itukutuku makawa ni bula vakaidewadewa, kei na draki ni vuravura sa oti.

Daujioloji vulica raraba na iyau kei na iwalewale ni Vuravura kei so tale na veivuravura vakavuravura. Era dau vakayagataka na dauvakadidike ni qele e levu sara na iwalewale mera kila kina na ituvatuva ni Vuravura kei na kena veisau, okati tina cakacaka ni vanua, vatu ivakamacala, jiofisiki tekiniki, vakadidike vakakemikali, vakatovotovo vakayago, kei ivakaraitaki vakafika. Ena kena vakayagataki, e bibi na jioloji me baleta na vakadidike kei na vakayagataki ni minerale kei haidrokaboni, vakatovotovotaki ni wai ivurevure, kilai na leqa ni veika bula, vakavinakataki ni leqa ni veika bula wavoliti keda, ka vakarautaka na vakasama me baleta na veisau ni draki sa oti. Jioloji e dua na veivakadodonutaki vakavuli levu, ka sa ikoya na lomadonu ni idinia ni vakajioloji ka vakaitavi bibi ena idinia ni vakatekinolaji.

## Veitikina
Fika ni vuli taumada

Na **fika ni vuli taumada**, ka kilai talega me fika ni koronivuli ni paraimari se sekeneri, sai koya na vulici ni ulutaga ni fika ka dau vakavulici ena ivakatagedegede ni paraimari se sekeneri e vuravura raraba. E oka kina e dua na vakasama raraba ni fika kei na kila, oka kina na vakasama ni naba, alijibara, jiometri, veivakarautaki, kei vakadidike itukutuku. Na vakasama kei na kila oqo e bulia na yavu ni vuli fika torocake cake ka bibi me baleta na rawaka ena vuqa na vanua kei na bula ni veisiga. Na vulici ni fika ni vuli taumada e dua na tiki bibi ni nona vuli e dua na gonevuli ka vakadavora na yavu ni rawaka vakavuli kei na cakacaka ena veisiga ni mataka.

## Veitiki ni fika ni vuli taumada
Ena lewenivuli ni Kenada, e ono tiko na itoqa bibi ena paraimari fika: naba, ivakavakadina, itukutuku, sevuni vakasama, jiometri, vakailavo ivolavakarau, kei na kila vakavuli ni vakasama ni veimaliwai kei na iwalewale ni fika. Na ono na itoqa oqo era sa vakanamata ki na vuli ni fika mai na kalasi 1 ki na kalasi 8. 

Ena sekeneri fika, na iulutaga levu duadua ena ena fika ni vuli taumada mai na kena e ciwa me yacova na gauna ni kalasi e tini: naba vakasama kei ivakavakadina, isemavakasavui veimaliwai, ituvatuva kei jiometri.  Ena gauna era na curuma kina na kalasi e tinikadua kei Tinikarua na gonevuli ni ra sa tekivu vuli mai na koronivuli ni vakavakarau ki univesiti, ka okati kina: cakacaka, cakacaka & veta, torocake cakacaka, kei na itukutuku lewai. 

## Veitikina
Peleti tektonika

**Peleti tektonika** sa ikoya na vakasama vakasaenisi ni litosfera ni Vuravura e oka kina e vica na lelevu ni **tektonika peleti**, ka sa toso vakamalua tiko mai na 3–4 na bilioni na yabaki sa oti. Na ivakaraitaki e tara cake ena vakasama ni drodro ni konitineni, e dua na vakasama e tubu ena imatai ni vicasagavulu na yabaki ni ika 20 senitiuri. Peleti tektonika e mai ciqomi ena jiosaenitisi ni oti na kena vakadeitaki na kena tete na dela ni wasawasa ena loma ni 1960 vakacaca. Na veika e yaco ena kena buli na peleti kei na kena buli na qana ni Vuravura e vakatokai me tektonika. E dau yaco tale ga na peleti tektonika ena so tale na veivuravura kei vula.

Na lithosphere ni vuravura, na kaukauwa e tautuba ni vuravura oka kina na qana kei na ecake mantel, e wase rua ki na vitu se walu na peleti lelevu (vakatau ena kena vakamacalataki) kei na vuqa na peleti lalai. Na vanua e sota kina na peleti, na nodra toso veiwekani e vakadeitaka na mataqali **peleti iyalayala** (se cala) *veicurumaki*, *duidui*, se veisautaka. Na toso ni veiwekani ni peleti e dau tekivu mai na saiva ki 10 cm ena veiyabaki. Na cala e dau vakayacori vakalevu ena qele, sotava na uneune, cakacaka ni volukano, veiulunivanua-tara, kei buli ni veibuca ni wasa.
## Veitikina
Kuata (minerale)

Na **kuata** e dua na minerale dredre, karisitala ka buli mai na silika (silikoni daiokisaiti). Na atomi era semati ena dua na ituvatuva tomani tikoga ni SiO4 silikoni–okisijeni, kei na okisijeni yadua e wasei ena maliwa ni rua na tetrahedra, ka solia e dua na ivakarau raraba kemikali ni SiO2. Na kuata e, o koya gona, vakalawataki vakailawalawa me vaka e dua na ituvatuva ni silicate ni koula kei na kena ituvatuva me vaka e dua na minerale oxide. Na kuata e ikarua ni minerale levu duadua ena Vuravura ni konitineni qana, ena daku ni feldspar.

Na kuata e tiko ena rua na kena iwalewale, na α-kuata ni ivakarau kei β-kuata ni katakata cecere, ruarua oqo e chiral. Na veisau mai na α-kuata ki na β-kuata e yaco vakasauri ena 573 °C (846 K; 1,063 °F). Me vaka ni veisau e salavata mai kei na dua na veisau levu ena iwiliwili, e rawarawa sara me vakavuna na vakacacani lailaini seramika se vatu e lako sivita na icurucuru ni katakata oqo.

E levu na veimataqali kuata, e vica vei ira era vakatokai me vatutalei. Me tekivu mai na gauna makawa, na veimataqali kuata e dau vakayagataki vakalevu duadua ena kena caka na vatutalei iukuuku kei vatu dredre, vakabibi e Iurope kei Esia.

## Veiktikina
Obsidiana

Na **obsidiana** e dua na volukano iloilo e dau yaco vakaidina ka ni sa vakadrodroi mai na lava mai na volukila ka lailai sara na tubu ni karisitala. E dua na vatu bukawaqa. E buli mai na felsic lava, na obsidian e vutuniyau ena veika mamada me vaka na silikoni, okisijeni, aluminiumi, sodiumi, kei potasiumi. E dau kune ena loma ni iyalayala ni drodro ni lava ni rhyolitic ka kilai me drodro ni obsidiana. Na drodro oqo e tiko kina e dua na levu ni silica, ka solia vei ira e dua na kaukauwa cecere. Na kaukauwa cecere e tarova na kena veisoliyaki na atomi ena lava, ka tarova na imatai ni kalawa (niukiliataki) ena kena buli na minerale karisitala. Vata kei na totolo ni vakacegu, oqo e rawa kina e dua na iloilo vakayago e buli mai na lava.

Obsidiana e kaukaua, kaukaua, qai sega ni vakaiyalayala; e dau vakacacani kina na kena matailalai. Ena veigauna sa oti, e dau vakayagataki me buli kina na iyaya ni veisele kei na veisele, ka sa vakayagataki vakatovotovo me vaka na veisele scalpeli yame.

## Veitikina
Opal

**Opal** e dua na amorfo hidratado fomu ni silika (SiO2·*n*H2O);na kena wai e rawa ni tiko mai na 3% ki na 21% ena kena bibi, ia e dau tiko ena maliwa ni 6% kei 10%. Ena vuku ni amorfo (kemikali) na ituvatuva vakayago, e vakatokai me dua na mineraloiti sega ni vaka na ivakarau ni karisitala ni silika, ka ra vakasamataki me minerale. E biu tu ena dua na ivakarau ni katakata lailai ka rawa ni yaco ena veivakacacani ni voleka ni mataqali vatu kecega, ka dau kune vakalevu duadua ena limonite, nukuvatu, rhyolite, marl, kei basalt.

## Itukutuku makawa
E dau lailai na opal qai yaga sara vakalevu ena gauna makawa. E Iurope, e dua na vatu talei era taleitaka na matavuvale vakatui. Me yacova na kena dolavi na veivanua lelevu e Ositerelia ena ika 19 senitiuri na ivurevure duadua ga e kilai o Červenica ena taudaku ni iyalayala ni vanua o Roma e Silovakia. Opal na vatutalei ni matanitu o Ositerelia.

## Veitikina
Yanuyanu lailai

Na **yanuyanu lailai** e dau lailai yanuyanu. E duidui na kena ivakamacala, ka sega ni dodonu, ia eso era kaya ni dua na yanuyanu lailai sara, ka dau sega ni vakayacani, ka lailai se sega na veico me tokona na bula ni tamata. E rawa ni caka mai na vatu, qele kei se korala dredre; e rawa ni tudei se vakaitamera (i.e. na veibuca e dela ni qele se wasawasa ulunivanua); ka rawa ni tiko ena wasawasa, drano, uciwai se dua tale na vanua levu ni wai.
Minerale

Ena jioloji kei mineraloji, e dua na **minerale** se **minerale species** e, vosa raraba, e dua na ka kaukauwa kei dua na ivakarau ni kemikali vakadodonu vinaka-vakamacalataki kei na dua na ituvatuva ni karisitala vakatabakidua e yaco vakaidina ena kena ituvaki savasava.

Na ivakamacala ni minerale ni vakajiloji e dau sega ni okati kina na veivakaduavatataki e yaco ga ena veika bula. Ia, eso na minerale era dau biogenic (me vaka na calcite) se na veivakaduavatataki vakayago ena vakasama ni kemisitiri (me vaka na mellite). Kuria oya, era dau bulia na veika bula na veika bula (me vaka na hydroxylapatite) e tiko tale ga ena vatu.

Na vakasama ni minerale e duidui mai na vatu, sai koya e dua na iyaya ni vanua kaukauwa levu ka vakatautauvatataki ena dua na ivakatagedegede levu sara. Na vatu e rawa ni tiko kina e dua na mataqali koula se rawa ni dua na isoqoni ni rua se sivia na mataqali koula duidui, spacially wasei ki na veiwasewase duidui.

Eso na veika kaukauwa vakayago ka sega na kena isema vakadeitaki, me vaka na opal se obsidiana, e dodonu cake me vakatokai me mineraloiti. Kevaka e dua na kemikali ni veivakaduavatataki e yaco vakaidina kei na duidui ni ituvatuva ni karisitala, na ituvatuva yadua e vakasamataki me dua na mataqali minerale duidui. O koya gona, me kena ivakaraitaki, na kuata kei stishovite era rua koula duidui e tiko kina na dua ga na ka, na silikoni daiokisaiti.
Vakaveika

Ena fika, na **vakaveika** ni dua na sega ni veivakacacani  vakatakilakilataki sa ikoya na ivoli ni taucoko vinaka kece lailai mai na se tautauvata  Na vakaveika  talega e tautauvata kei na vua ni n vata na lailai ka tarava vakaveika: 
\begin{align}
n! &= n  \times  (n-1)  \times (n-2)  \times  (n-3) \times \cdots \times  3 \times  2 \times  1 \\
   &= n\times(n-1)!\\
\end{align} Kena ivakaraitaki,5! = 5\times 4! = 5  \times  4  \times  3  \times  2  \times  1 = 120. Na isau ni 0! e 1, me vaka na koniferedi me baleta e dua na ka e ivoli lala.

## Veitikina
Silikoni daiokisaiti

**Silikoni daiokisaiti**, kilai talega me **silika**, e dua na oxide ni silikoni kei na fomula kemikali SiO2, e dau kune ena ituvaki me vaka na kuata. Ena vuqa na vanua e vuravura, na silica e iwasewase levu ni nuku. Silica e dua na matavuvale vereverea duadua ka levu ni vakarautaka, tu me vaka e dua na isoqoni ni vica na minerale kei dua na ka e buli. Na kena ivakaraitaki e oka kina na kuata vakawaicalataka, silika vakawaicalataki, opal, kei aerojel.

Silikoni daiokisaiti e dua na yavu ni iloilo e dau vakayagataki.
Seti

Ena fika, na **seti** e dua isoqoni ni duidui veika; na veika oqo era vakatokai me ra veika se lewe ni seti ka ra dau iyaya vakafika ni dua na mataqali: naba, ivakatakarakara, tikina ena vanua, laini, so tale na ibulibuli ni geometrical, veisau, se so tale na seti.E rawa ni vakaiyalayala se sega vakaiyalayala e dua na seti, e vakatau ena iwiliwili ni kena veitiki e vakaiyalayala se sega. E tiko e dua na seti duatani ka sega na kena veitiki, ka vakatokai na seti lala; e dua na seti kei na dua ga na veika e dua na duabau.

Na seti e tu ena veivanua kecega ena fika ni gauna oqo. E dina sara, na icavacava ni seti, vakadodonu cake Zermelo–Fraenkel seti icavacava, sa ikoya na sala tudei me vakarautaki kina na yavu kaukauwa me baleta na tabana kece ni fika me tekivu mai na imatai ni veimama ni ika 20 senitiuri.

## Ivakamacala

## Veitikina
Nuqanuqa

**Nuqanuqa** (*Siganus spinus*) — E dua na species ika rapeti ka lewena na matavuvale Siganidae. E kune ena vanua o Indo-Pasifika.
Veika

**Veika** se **elemeniti** e rawa ni dusia na:
## Vakadidike
* Kemikali elemeniti, e dua na ka savasava ni dua na mataqali atomi
* Katakata elemeniti, e dua na ilawaki e vakatubura na katakata ena veivakacacani ni livaliva
* Veika orbita, na paramita e gadrevi me kilai kina e dua na orbita vakatabakidua ni dua na yago wavolita e dua tale
* DNA veika, e dua na vanua ni cakacaka ni DNA, oka kina na gene kei veika cis-vakatulewa.

## Fika
* Veika (iwasewase icavacava), e dua vei ira na veidigidigi raraba iwasewase icavacava
* Veika (fika), e dua na tiki ni seti icavacava ena fika
* Na veika duidui, e dua na veisau lailai sara ni dua na levu ena dua na bibi
* Eukiliti ni *[[Elemeniti nei Eukiliti|Elemeniti]]*, e dua na ivola ni fika ena jiometri kei naba icavacava
* E dua icurucuru, se dua veika, ni dua na matrikisi

## Filosofi kei lotu
* Elemeniti kilai levu, na vakabauta makawa me baleta na mataqali yavu ni ka (vuravura, cagi, bukawaqa, wai)
* Na veika bula, e dua na vosa vakalotu e dusia na madrai kei na waini ni Eukaristia.

## Tekinoloji
* Na Veika (UML), tiki ni Vosa ni ivakaraitaki duavata (Vosa Vakavalagi: Unified Modeling Language, UML) vale e cake 
* Na itukutuku veika, e dua na iuniti ni itukutuku
* Na livaliva veika, e dua na tiki ni dua na isema
* Na HTML veika, e dua na tiki ni ivakarau ni dua na ivola ni HTML.
* Na vakatakilakila veika, e dua na tiki ni dua na ivola e vakamacalataki ena dua na vosa ni vakatakilakila.
* Na ituvatuva veika, ena taravale kei idinia
Cokovata

Ena fika, na **cokovata** e dua na digidigi ni veika mai na dua na seti ka tiko kina na lewenilotu duidui, me vaka na ituvatuva ni digidigi e sega ni bibi (sega ni vaka na veisau).Me kena ivakaraitaki, soli e tolu na vuanikau, kaya e dua na yapolo, e dua na moli kei dua na pea, e tolu na isoqoni ni rua e rawa ni dregati mai na seti oqo: e dua na yapolo kei dua na pea; e dua na apolo kei dua na moli; se dua na pea kei dua na moli. E vakamatanitu cake, e dua na *k*-cokovata ni na seti *S* e dua na ilawalawa lailai ni *k* duidui na veika e *S*. O koya gona, e rua na isoqoni e cokovata kevaka ka kevaka walega na isoqoni yadua e tiko kina na lewenilotu vata ga. (Na ituvatuva ni lewenilotu ena seti yadua e sega ni bibi.) Kevaka e tiko ena seti *n* veika, na naba ni *k*-cokovata, vakatakilakilataki ena C(n,k) se C^n_k, e tautauvata kei na ivakarau ni binomial.

 \binom nk = \frac{n(n-1)\dotsb(n-k+1)}{k(k-1)\dotsb1},

ka rawa ni volai ena kena vakayagataki na vakaveika me vaka na \textstyle\frac{n!}{k!(n-k)!} ena gauna cava ga k\leq n, kei na kena e saiga gauna cava k>n. Na fomula oqo e rawa ni rawati mai na kena dina ni yadua *k*-cokovata ni dua seti *S* ni *n* lewenilotu sa k! veisautaki vakakinaP^n_k = C^n_k \times k! or C^n_k = P^n_k / k!. Na seti ni kece *k*-cokovata ni dua seti *S* e dau vakatakilakilataki ena \textstyle\binom Sk.

Na kena cokovata e dua na digidigi ni *n* veika e tauri *k* ena dua na gauna ka sega ni tokaruataki. Me dusia na cokovata e vakatarai kina na tokaruataki, na vosa *k*-cokovata vata tokaruataki, *k*-veimataqali, se *k*-digidigi, era dau vakayagataki. Kevaka, ena ivakaraitaki e cake, e rawa ni rua na dua na mataqali vuanikau ena tiko kina e 3 tale na 2-digidigi: dua e rua na yapolo, dua e rua na moli, kei dua e rua na pea.

Dina ga ni lailai na seti ni tolu na vuanikau me volai kina e dua na lisi taucoko ni veivakaduavatataki, oqo e yaco me sega ni rawa ni vakayacori ni sa tubu na levu ni seti. Me kena ivakaraitaki, e dua na liga poker e rawa ni vakamacalataki me vaka e dua na 5-cokovata (*k*&nbsp;=&nbsp;5) ni kadi mai na dua 52 kadi deki (*n*&nbsp;=&nbsp;52). Na 5 kadi ni liga era duidui kece, kei na ituvatuva ni kadi ena liga e sega ni bibi. E 2,598,960 na cokovata vakaoqo, kei na madigi ni droini ni dua na liga ena vakaveitalia e&nbsp;1&nbsp;/&nbsp;2,598,960.

## Veitikina
Veibuca

Na **veibuca** e dua na riji se vovodea ni vatu, korala, se dua tale na ka e tautauvata kei na kena e tudei tu ga e davo koto ena ruku ni dela ni dua na veikabula yago ni wai. E vuqa na veibuca e vu mai na veikabula, abiotic (sega ni bula) na iwalewale me vaka na kena biu na nuku se vakacaca ni ua tuvatuva sobu na veivatu. Ia, na veibuca me vaka na veibuca korala ni vanua katakata wai e buli mai na biotic (bula) na iwalewale, lewai mai vei korala kei korala alga. Veibuca buli,me vaka na vakacaca ni waqa kei so tale na ka e ituvatuva na tamata ena ruku ni wai, e rawa ni yaco vakailoa se vu mai na dua na vakacalaka. Oqo era dau vakarautaki ena so na gauna me vakalevutaka na vereverea vakayago ni boto ni qele sega ni vakaiyalayala me dreta mai e dua na veimataqali organism. Era vakarautaka na vakaruru ki na veimataqali manumanu ni wai ka vukea na kena tarovi na kena yali. Dua tale na vuna e biu kina na veibuca oya me baleta na susu ika, ka ra dau vakatubuilavo kina ena so na gauna na dauteitei ika era saga tiko me ra vakavinakataka na nodra bisinisi. Na veibuca e dau voleka sara ki na dela ni wai, ia e sega ni gadrevi oqo ena ivakamacala kece.

Na veibuca levu duadua e vuravura na Great Barrier Reef e Ositerelia, e sivia na 100 na kena balavu kilomita (1,400 maile).

## Veitikina
Baravi

Na **baravi** e dua na ibulibuli vanua ena yasa ni dua na yago ni wai ka tiko kina na veitiki ni yago. Na veitiki ni veika e bulia e dua na baravi e dau caka mai na vatu, me vaka na nuku, qereqere, katubaleka, vatu lalai, kei na so tale, se na ivurevure ni bula, me vaka na qana mollusc se korala alga. Na veitiki ni qele e vakaitikotiko ena veimataqali kena rawa ni vude kei ituvatuva, vakatau ena cakacaka ni ua ni vanua kei na draki, ka bulia veimataqali textura, roka kei na kena gradient se na veitiki ni iyaya.

Dina ga ni so na baravi era buli ena vanua ni wai savasava ena loma ni vanua me vaka na drano kei uciwai, e levu na baravi era tiko ena veivanua ena baravi ka dau vakavodoki kina na ua se cakacaka ni gauna oqo ka cakacaka tale kina na sedimenti. Na vakacaca kei na veisau ni veijioloji ni baravi e yaco ena veika vakayago, me vaka na cakacaka ua kei na veika e yaco ena draki ca sara. Ena vanua e dodonu kina na ituvaki ni cagi, baravi e rawa ni tokoni mai na baravi veinukunuku ka solia na veitaqomaki kei na veivakavoui me baleta na baravi.

Na baravi oneone e taukena e rauta ni dua na ikatolu ni baravi e vuravura raraba. Na baravi oqo e taleitaki me baleta na veivakamarautaki, vakayacora na itavi bibi ni bula vakailavo kei na itovo vakavanua —e dau vakavuna na cakacaka ni saravanua ena vanua. Me tokoni na veivakayagataki oqo, eso na baravi e tiko kina na veivakatorocaketaki e bulia na tamata, me vaka na vanua ni veivakabulai, rumu ni veisau, rumu ni sili, valelaca kei na vale ni gunu. E rawa tale ga ni tiko vei ira na vanua ni veiciqomi (me vaka na vanua ni vakacegu, keba, otela, kei na valenikana) voleka se vale, vei ira na vakaitikotiko tudei kei ira na vakaitikotiko ena veigauna.

Na kaukauwa ni tamata e sa veisautaka vakalevu na baravi e vuravura raraba: na kena revurevu vakadodonu e oka kina na ivalavala ca ni tara vale ena veibuca kei na baravi, ia na kena revurevu vakadodonu vakatamata e oka kina na vakadukadukalitaki ni wai, vakadukadukalitaki ni palasitika kei kena vakacacani na baravi mai na kena tubu cake na ivakatagedegede ni wasawasa kei na veisau ni draki. Eso na iwalewale ni kena qaravi na baravi e vakarautaki me maroroi se vakalesui mai kina na iwalewale ni baravi vakaitaukei, ka so na baravi e vakalesui mai vakalevu ena iwalewale me vaka na veivakabulabulataki ni baravi.

Na baravi ni veikau, ka kilai talega me baravi sega ni vakatorocaketaki se sega ni kunei, e sega ni vakatorocaketaki me baleta na saravanua se veivakamarautaki. Na baravi maroroi e bioma bibi ka bibi na kena itavi ena veika bula ni wai se wasawasa, me vaka na vanua ni vakasucu me baleta na wasawasa vonu vakaruru me baleta na vuka wasawasa se pinguini. Na baravi maroroi kei na kena dune e salavata mai e bibi me baleta na veitaqomaki mai na draki ca sara me baleta na lomavanua ivakarau ni bula ena kei tamata veivakatorocaketaki.
Tai Lase

**Tai Lase** sai koya na veimama ni tai laini ena kedrau maliwa o Sigatoka kei Suva, ena yanuyanu o Viti Levu, e Viti.

Na tiki ni tai oqo e dua vei ira na vanua ni saravanua vata vanua ni gade e Viti tiko ena veivanua duidui ena eso ena tai kei na veiyanuyanu volekata na tai. Na koro e bati ni uciwai o Sigatoka e vanua ni saravanua vei ira na Tai Lase.

## Veitikina
Ian McShane

**Ian David McShane** (sucu 29 Seviteba 1942) e dua na dauvakaraitaki ni Igiladi. Na nona vakaraitaki ena retioyaloyalo e oka kina na itavi ni ulutaga ena BBC veitaravi *[[Lovejoy]]* (1986–1994), Al Swearengen ena *[[Deadwood]]* (2004–2006) kei na kena 2019 tomani tikoga na iyaloyalo, kei Mr. Vukelulu ena *[[Kalou ni Amerika]]* (2017–2021). Me baleta na veitarataravi taumada ni *Deadwood*, McShane qaqa ena won na Golden Globe Award for Best Actor – Television Series Drama ka ciqoma e dua na veivakadonui me baleta na Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actor in a Drama Series. Me vaka ni dua na daucakava iyaloyalo, a digitaki me baleta na Primetime Emmy Award for Outstanding Television Movie.

## Veitikina
Vakatakila

Na **vakatakila** se **ivakatakila vakalou**, sai koya na kena vakatakilai e dua na mataqali dina se kila-ka ena veivosaki kei na dua na kalou se so tale na ka se veika vakaitamera ena rai ni lotu kei theology.
Veivosaki

**Veivosaki** (mai vaka-Latin *communicare*, ibalebale "me wasei") sai koya na ivalavala ni kena vakadewataki na ibalebale mai na dua na isoqosoqo se ilawalawa ki na dua tale ena kena vakayagataki na ivakatakilakila, i vakatakarakara, kei na lawa ni semiotic erau veikilai vata.

Na veivosaki "e dua na isau ni veiwasei mosimosi ena maliwa ni tamata yadua kei na so tale, vakaitaukei kei na lewenivanua, kei na vakasama e loma kei na vuravura e tautuba." Me vaka e vakaraitaka na ivakamacala oqo, e dredre me veivosaki na veitaratara ena dua na ivakarau tudei, baleta ni dau vakayagataki me dusia e dua na rabailevu ni itovo duidui (rabailevu: "na veisautaki ni itukutuku".), se me vakaiyalayala na veika e rawa ni okati ena iwasewase ni veivosaki (me kena ivakaraitaki, e gadrevi kina e dua na "inaki vakasama" me vakauqeti). E kaya o John Peters ni dredre ni kena vakamacalataki na veivosaki e vu mai na kena dina ni veivosaki e rua na ka e vuravura raraba (baleta ni tamata kece era veivosaki) kei na dua na vakaraitaka veivakadodonutaki ni vuli vakavuli ni veisoqosoqo

E dua na ivakamacala e rawa ni veivosaki sai koya na ivalavala ni kena vakatorocaketaki na ibalebale ena kedra maliwa na veisoqosoqo se ilawalawa ena kena vakayagataki na ivakatakilakila, ivakatakarakara, kei veidinadinati ni vakatakilakila e rauta me ra kila vinaka.

## Veitikina
Folorenisi

**Folorenisi** Na koroturaga ni vanua o Itali yasayasa ni Tuscany. Sa ikoya talega na siti levu duadua e Tuscany, kei na 364,073 na lewenivanua ena 2024, kei na 990,527 ena kena vanua ni korolevu.
Drodro

Na **drodro** e dua na yago tomani tikoga ni wai e delana e drodro tiko ena loma ni idavodavo kei bati ni dua soniwai. E vakatau ena kena vanua se so na itovo, e rawa ni vakatokai e dua na uciwai ena veimataqali yaca ni vanua se yasana. Na veiuciwai balavu qai lelevu e dau vakatokai me uciwai.
Wainigunu

**Wainigunu** ni wai sai koya na nodra vakarautaka na wai na veitabana ni veiqaravi raraba, veisoqosoqo vakabisinisi, sasaga ni veivanua se na tamata yadua, ka dau vakayacori ena dua na ivakarau ni pamu kei paipo. Na veiqaravi ni wai raraba e bibi sara me rawa ni cakacaka vinaka kina na veisoqosoqo. Na veiqaravi oqo sai koya na ka e vakarautaka na wai ni gunu vei ira na lewenivanua e vuravura raraba. Na veitikina ni veiqaravi vinaka e oka kina na tomani tikoga ni veiqaravi, vinaka ni wai kei kaukauwa ni wai. Na itavi ni veisoqosoqo me baleta na vakarautaki ni wai e tuvanaki vakatani ena veimatanitu kei na veivanua duidui (koro lelevu kei na veivanua vakavalagi). E dau okati kina na veika e wavolita na lawatu kei na lawatu, veiqaravi kei na veivakatautauvatataki.
Soniwai

Ena veivanua kei haidroloji, na **soniwai** se **dreki ni wai** e dua ibulibuli vanua ena kena e tiko kina e dua na wai lailai sara, me vaka e dua na uciwai, uciwai delta se strait. E dina ni sala e dau vakaibalebaletaka e dua na ituvatuva vakayago, na vosa cognate kanala e vakaraitaka e dua na ituvatuva vakatautauvata ni bulibuli.

Na soniwai e bibi me baleta na cakacaka ni wavu kei na veivanua tale eso ni wai e vakayagataki me baleta na veisokoyaki me baleta na vakau. E kena ivakarau, na sala ena veisau na kena titobu kei na kena rawa ena vuku ni kena vakacacani kei kena vakacacani na iwalewale. E maroroya na tamata na soniwai e rawa ni soko kina ena kena kelikeli kei so tale na iwalewale ni idinia.
Curva

Ena fika, e dua na **curva** e dua na ka e tautauvata kei na dua na laini, ia e sega ni dodonu me dodonu.

Vakaibalebale, e dua na curve e rawa ni vakasamataki me vaka na ivakatakilakila e biuta e dua na vanua e poidi tiko. Oqo na ivakamacala ka a basika ena sivia na 2000 na yabaki sa oti ena Euclid ni Elemeniti: "Na [curvataki] laini [a] sa ikoya [...] na imatai ni mataqali levu, ka sa dua ga na kena ivakarau, oya na balavu, ka sega na kena rabailevu se titobu, ka sega tale ni dua na ka mai na drodro se cici ni tikina ka na toso mai na ni dua na rabailevu."
Fraktala

Ena fika, na **fraktala** e dua na buila veijiometri e tiko kina na ituvatuva matailalai ena veivakatautauvatataki lailai, e dau tiko kina e dua na ivakarau ni fractal e sivia sara na ivakarau ni topological. E vuqa na fractals e laurai tautauvata ena veimataqali ivakarau, me vaka e vakaraitaka na veivakatorocaketaki veitaravi  ni Mandelbrot seti. Na vakaraitaki oqo ni ivakarau tautauvata ena vakalevutaki ni veivakatautauvatataki lailai e vakatokai na tautauvata vakataki koya, kilai talega me vakarabailevutaki ni veivakatautauvatataki se veivakatautauvatataki ni veivakatautauvatataki; kevaka e tautauvata sara ga na veivakatautauvatataki oqo ena veivakatautauvatataki kecega, me vaka ena vutovuto Menger, na ibulibuli e vakatokai me affine vakataki koya-tautauvata. Na jiometri fraktala e tiko ena loma ni tabana ni fika ni icavacava ituvatuva.

E dua na sala e duidui kina na fraktala mai na iwiliwili ni veijiometri vakaiyalayala na sala era vakarautaka kina. Na vakaruataki ni balavu ni bati ni dua na polikoni vakasinaiti e vakalevutaka na kena vanua ena va, ka sa rua (na ratio ni vou ki na balavu ni yasana makawa) laveti cake ki na kaukauwa ni rua (na ivakarau tudei ni polygon vakasinaiti). Vakakina, kevaka e vakaruataki na radiusi ni dua na vuravura vakasinaiti, na kena iwiliwili e vakalevutaki ena walu, ka sa rua (na raitio ni radiusi vou ki na radiusi makawa) ki na kaukauwa ni tolu (na ivakarau tudei ni vuravura vakasinaiti). Ia, kevaka e dua na fractal ni dua-na-ivakarau ni balavu e vakaruataki kece, na itukutuku ni vanua ni fractal na ivakarau ena dua na kaukauwa e sega ni dodonu me dua na taucoko ka sa raraba levu cake mai na kena ivakarau ni ivakarau. Na kaukauwa oqo e vakatokai na ivakarau ni fraktala ni ka veijiometri, me vakaduiduitaka mai na ivakarau ni ivakarau (ka sa vakatokai vakamatanitu na ivakarau veitopolji).

## Veitikina
Marne

**Marne** e dua na tabana ena yasana o Grand Est mai Varanise. E vakayacani ena uciwai Marne ka drodro mai kina.
Marne (uciwai)

Na **Marne** e dua na uciwai mai Varanise, na dausoli uciwai ena tokalau ni Seine ena vanua ena tokalau kei na ceva-i-ra kei Parisi. E 514 kilomita (319 maile) na kena balavu. Na uciwai e solia na yacana ki na tabana ni Haute-Marne, Marne, Seine-et-Marne, kei Val-de-Marne.
Veisau ni kemikali

Na **veisau ni kemikali** e dua na iwalewale e vakavuna na veisau ni kemikali ni dua na ilawalawa ni veika vakakemikali ki dua tale. Ni yaco na veisau kemikali, era sa tuvanaki tale na atomi ka salavata mai na veisau kei na dua na veisau ni kaukauwa ni sa buli na veika vou. Ena kena ivakarau, na veisau ni kemikali e okati kina na veisau e okati ga kina na itutu ni electron ena kena buli kei kena musuki na kemikali ivau ena maliwa ni atomi, ka sega ni dua na veisau ki na nuclei (sega ni dua na veisau ki na veika e tiko kina), ka rawa ni dau vakamacalataki ena dua na ivakatautauvata ni kemikali.
Cakacaka tomani tikoga

Ena fika, na **cakacaka tomani tikoga** e dua na cakacaka me vaka e dua na veisau lailai ni veileti vakauqeta e dua na veisau lailai ni iwiliwili ni cakacaka. Oqo e vakaibalebaletaka ni sega ni dua na veisau vakasauri ni kena isau, kilai me sega ni tomani tikoga. Me vakadodonutaki, e dua na cakacaka e tomani tikoga kevaka e rawa ni vakadeitaki na veisau lailai arbitrarily ena kena yaga ena kena vakatabui ki na veisau lalai e rauta ni kena veileti. Na **cakacaka** **sega ni tomani tikoga** e dua na cakacaka e sega ni tomani tikoga. Me yacova mai na ika 19 senijiuri, era dau vakararavi vakalevu na daufika ena vakasama matata ni tomani tikoga ka ra vakasamataka ga na cakacaka tomani tikoga. Na ivakamacala ni epsilon–delta ni dua na iyalayala e a vakacurumi me vakalawataki kina na ivakamacala ni tomani tikoga.
God

**Groove Over Dose**, se **god** (hangeul: 지오디; RR: ji-o-di), e dua na ilawalawa ni ivakatagi pop mai Sauca Korea ka lewena e 5 na lewena.

Ni oti na nodratou debut ena 1999, na ilawalawa e yaco me dua vei ira na ilawalawa gonetagane kilai levu duadua ena itekivu ni 2000s e Sauca Korea. Ena 2005, a vakadaroi na nodra cakacaka na ilawalawa ni oti na nona biubiu e dua na lewena, ka ra dui vakayacora na nodra cakacaka vakataki ira ena tabana ni veivakamarautaki. Na ilawalawa era a duavata tale ena kaukauwa taucoko ena Julai 2014. g.o.d e kilai levu duadua ena nodra vosa ni italanoa kei na nodra ivakarau duidui ni veiwaki ni RnB, funk kei na rap.
Antoine Lavoisier

**Antoine-Laurent de Lavoisier** **(**26 Okosita 1743 – 8 Me 1794), talega **Antoine Lavoisier**, e dua na turaga dokai kei na kemisitiri ni Varanise ka a uto ni sosowiriwiri ni kemikali ena ika 18 senitiuri ka a veivakauqeti vakalevu ena itukutuku ni kemisitiri kei itukutuku ni veika bula.

E ciqomi raraba ni veika lelevu e rawata o Lavoisier ena kemisitiri e vu vakalevu mai na nona veisautaka na vakadidike mai na dua na ivakarau ki na dua na ivakarau. E kilai levu duadua o Lavoisier ena nona kunea na itavi ni okisijini ena kena vakama. E vakayacana na okisijini (1778), ka kila ni dua na ka, ka kila talega na haidrojini me dua na elemeniti (1783), ka saqata na flogistoni icavacava. E veivuke o Lavoisier ena kena tara na ivakarau ni metiki, vola na imatai ni lisi levu ni veika, qai veivuke ena kena vakavoutaki na yaca ni kemikali. E parofisaitaka na kena tu na silikoni (1787) qai kunea ni dina ga ni veisau na kena irairai se ibulibuli na ka, ia e dau tautauvata ga na kena levu. Na watina kei na ivukevuke ni vale ni vakadidike, o Marie-Anne Paulze Lavoisier, a yaco me dua na dauvakadidike kilai levu ena nona dodonu.
Uneune

Na **uneune** sai koya na yavavala ni dela ni Vuravura ka vu mai na kena biu vakasauri na kaukauwa ena litosfera ka vakavuna na ua ni uneune. Na uneune e rawa ni duidui na kena kaukauwa, mai na kena e malumalumu sara ka sega ni rawa ni vakilai, ki na kena e kaukauwa sara me vakaduria na veika kei na tamata ki na maliwalala, vakacacana na veivakatorocaketaki bibi, ka vakacacana na veikoro lelevu taucoko. Na cakacaka ni uneune ni dua na vanua sai koya na kena dau yaco, mataqali, kei na levu ni uneune e sotavi ena dua na gauna. Na seismicity ena dua na vanua e vuravura sai koya na ivakatautauvata ni iwiliwili ni kaukauwa ni uneune ena dua na iuniti ni rogolevu.
Drau ka tini ka rua

**Drau ka tini ka rua** (naba)

112 e dua naba ni talevoni ni leqa tubukoso vakayagataki ena levu e so matanitu, vakalevu ena vaka-Aferika se vaka-Iurope matanitu.
Seismology

Na **seismology** sai koya na vuli vakasaenisi ni uneune kei kena buli kei kena vakatetei na ua elastika ena veiyago ni vuravura. E okati talega kina na vakadidike me baleta na veivakacacani ni vanua ena uneune me vaka na sunami; eso tale na ivurevure ni uneune me vaka na volukano, peleti tektonika, drodrolagi, uciwai, uneune lalai ni wasawasa, kei na maliwalala; kei na iwalewale buli me vaka na kena cabolo.
Waluvu

Na **waluvu** e dua na luvuci ni wai (se sega ni dau levu tale na wai) e vakaluvuca na qele e dau nikua. Ena kena ibalebale ni "drodro wai", na vosa e rawa ni vakayagataki talega ki na kena curu mai na ua. Na waluvu e kauwaitaki vakalevu ena teitei, idinia vakamatanitu kei bula raraba.

Na mataqali waluvu vakaitaukei e oka kina na waluvu ni uciwai, waluvu ni rukuwai, waluvu ni tai kei na waluvu ni korolevu ka dau kilai ena so na gauna me waluvu vakasauri. Na waluvu ni wasawasa e rawa ni okati kina na veitiki ni rua na uciwai kei na waluvu ni baravi ena veivanua ni uciwai. E tiko talega na kena vakaluvuci vakailoa na qele ka na mamaca tikoga. E rawa ni yaco oqo ena vuku ni teitei, mataivalu, se na kena qaravi na uciwai. Kena ivakaraitaki, e rawa ni yaco na waluvu ni teitei ena kena vakarautaki na iteitei ni itei me teivaki kina na raisi vakaveimama ena wai ena vuqa na matanitu.

Na waluvu e rawa ni yaco ni sa luvuci na wai mai na veivanua ni wai, me vaka na uciwai, drano, wasawasa se wasa. Ena ituvaki oqo, na wai e sivia se musuka na leve, ka vakavuna me dro tani kina eso na wai oqori mai na kena iyalayala e dau vakayagataki. E rawa talega ni yaco na waluvu ena vuku ni kena kumuni na wai ni uca ena qele sautu. Oqo e vakatokai me waluvu ni vanua. Na levu ni dua na drano se so tale na yago ni wai e dau veisau vakaidina ena veisau ni gauna ena tauca na uca kei ucacevata waicala. Na veisau oqori ena kena levu e sega ni okati me waluvu vakavo ga ke ra waluvutaka na iyau se luvuci ira na manumanu ni vale.

E rawa talega ni yaco na waluvu ena veiuciwai ni sa sivia na kena drodro na kena rawa ni drodro mai na soniwai ni uciwai, vakabibi ena veivanua e cuva se veisau ena waisala. Na waluvu e dau vakacacana na veivale kei na bisinisi kevaka era tiko na veivale oqo ena vanua ni waluvu vakaitaukei ni uciwai. Era rawa ni drotaka na tamata na vakacaca ni waluvu ena uciwai ena nodra toso tani mai na uciwai. Ia, era sa dau bula ra qai cakacaka tu ga ena bati ni uciwai na tamata ena levu na vanua baleta ni dau veicoqacoqa qai bulabula na vanua. Qai, na uciwai e vakarautaka na veilakoyaki rawarawa kei na rawa ni veivoli kei cakacaka.

Waluvu e rawa ni vakacacana na iyau ka vakavuna talega na ikarua ni veivakacacani. Oqo e oka kina ena dua na gauna lekaleka e dua na tubu ni mate e dau veitauvi mai na wai kei na mate e dau veitauvi mai na vector, me kena ivakaraitaki na mate e dau veitauvi mai na namu. Na waluvu e rawa talega ni vakavuna na nodra vakasavi vakabalavu na lewenivanua. Na waluvu e dua na vanua ni haidroloji kei idinia haidrauliki.

E levu na lewenivanua e vuravura era tiko volekata na tai lelevu, ka vuqa na koro lelevu kei na vanua ni teitei era tu volekata na vanua waluvu. E tiko na leqa levu me baleta na kena vakalevutaki na waluvu ena baravi kei na uciwai ena vuku ni veisau ni draki.
Drau ka tini ka ciwa

**Drau ka tini ka ciwa** (naba)

119 e dua naba ni talevoni ni leqa tubukoso e Tokalau Esia matanitu, Maldiva, Afganistan kei Jamaika.
Dravu

Na roka dravu e dua na roka e dua na roka e maliwa ni roka loaloa kei vulavula. E dua na roka tawaveitovaki se roka vakaitamera, kena ibalebale ni sega na kena roka.

Vakaraitaka roka  itukutuku
Drokadroka

Na roka **drokadroka** e tiko ena maliwa ni siyani kei dramodramo ena laurai sipekitaramu ni rarama, E tiko kina e dua na balavu ni galu kaukauwa e rauta ni 495-570 nanomita.

Vakaraitaka roka  itukutuku
Damudamu

Na roka **damudamu** e dua na ena icavacava ni galu balavu ni ua na laurai sipekitaramu ni rarama, e yasa ni moli kei vaioleti veibasai. E tiko kina e dua na balavu ni galu kaukauwa e rauta ni 625-750 nanomita.

Vakaraitaka roka  itukutuku
Masikuvui

Na roka **masikuvui** ka rawa ni vakasamataki me dua na roka ni veivakaduavatataki, ia e vakabibi e dua na roka butobuto ni moli.

Vakaraitaka roka  itukutuku