The Carbon Principles

**Kuule Karbon** ko doggol kuule ɗe bankeeji tati mawɗi Wall Street mbaɗi, hono Citigroup Inc., JP Morgan Chase, e Morgan Stanley, ngam yuurnitaade caɗeele e kaalis eɓɓaaɗe doole kuuraa to bannge waylo-waylo weeyo. Zee sosaa ngam anndude geze jowitiize e kaalis eɓɓaaɗe doole kuuraa e karbon.Zee kuule ina ɗaɓɓi "waɗde tiiɗnaare" e ƴeewtaade ñamlooɓe e nder gollorɗe doole kuuraa to bannge kuutoragol mum en e ƴellitaare semmbe ; karallaagal semmbe renndinaaɗo keso e mo alaa ko bonnata ; e karallaagal peewnugol ɓooyngal e yahrude yeeso. Ɗee ɗoo jamirooje kollitaama e lewru feebariyee 2008 ngam ƴellitde ɓeydagol kulhuli yimɓe e peeje sosde ko ina tolnoo e teemedere e nder leyɗeele dentuɗe Amerik.[1] Kuule ɗee mbaɗaama ngam jom jawɗeele en, sosiyeteeji, e reglementeeji ƴeewde e ƴeewtaade. Gollagol kuule karbon ko huunde teskinnde sabu ko ngol woni go’o ko bankeeji, sosiyeteeji doole, e pelle toppitiiɗe ko fayti e weeyo ina mballondira e eɓɓaande ndee mawnde.[2] Kuule ɗee puɗɗii ko e lewru feebariyee 2008, ɗe JPMorgan Chase, Morgan Stanley e Citi ƴetti ngam nawde batuuji njulaagu. Kuule tati ɗee ko :.

1. Ƴellitaare semmbe

2. Karallaagal semmbe renndinaaɗo keso e lowre karbon

3. Yontaaji gaadoraaɗi e yahruɗi yeeso

Kuule kilimatiseer ina njogii mbaydi nanndundi e golle mbayliigu kilimatiseer e nder sekteer kaalis. Ɗumɗoo ko mbaydi gollordu kuuɓtodinndi ngam jaabaade waylo-waylo weeyo, ndi Crédit Agricole, Munich Re, Standard Chartered, Swiss Re e HSBC ƴetti ɗum. Principes Carbon ko ƴellitaare kaaldigal e sekteer kuutorɗe kuuraa Amerik.

## Ɓawo
Teeminannde 21ɓiire addii ɓeydagol kulhuli ko fayti e geɗe weeyo. Yamirooɓe puɗɗii ɓeydude tiiɗnaare e sosiyeteeji ngam ƴettude peeje ɓurɗe duumaade. So tawii noon ɗum ɓuri toɗɗaade ko sosiyeteeji semmbe e karallaagal, sosiyeteeji goɗɗi ina njiɗi ƴettude peeje ɓurɗe duumaade kadi. Yanti heen, ɓeydagol golle kuule taariindi ɓeydiima. Ngam vurtinde cazeele soodve e gollotoove, bankeeji puzzii wazde kaalis keewzo ngam wiztude e vamtaade evvooje duumotooze e nder weeyo. E nder ciimtol maɓɓe hitaande 2007, JPMorgan Chase siftinii peewnugol kuule karbon ko huunde e golle maɓɓe teeŋtuɗe.[4] Kuule karbon ina njeyaa e peeje gadane ɗe sekteer kaalis ƴetti ngam duumaade. Kono noon, rokkude ngalu feewde e alteretuuji ɓurɗi moƴƴude e weeyo, ina hiisee wonde ko huunde nde alaa ko bonnata e oon sahaa. JPMorgan Chase, Citi, e Morgan Stanley kaali ko faati e baasal e ɗeen golle e nder deftere mum wiyeteende « Kuule karbon » e rokkude jom jawɗeele en peeje.

## Koolkisagol semmbe
Ndeeɗoo feere ina hollita wonde feere ɓurnde moƴƴude ngam ustude bonnugol gaasuuji gaddooji seer ko woppude peewnugol ɗi. Sosiyeteeji keewzi ina ndokka jawdi keewndi e evvooje abatement ngam ustude evvooje bonze e weeyo. Ina ɗaɓɓi waylude politik e ɓeydude kuule ngam haɓaade caɗeele ɓeydagol gaasuuji gaddooji seer e nokku ɗo ɗum ummorii ɗoo. Ina yeewta kadi caɗeele jowitiiɗe e peewnugol eɓɓaaɗe baɗaaɗe ngam ustude mborosaaji.

Sifaaɓe ina ndartinaa e waɗde heen jawdi kesiri sabu ŋakkeende ngalu puɗɗagol keewnde jokkondirde e mum en. So tawii njoɓdi ndii ina waawi yaltude, ina waawi saɗtude ƴeewde no njulaagu nguu yahrata. Politik kadi ko kañum woni sabaabu njulaagu sabu ina rokka ballal to bannge njulaagu, ina waawi kadi waylude no feewi. Fossil fuels ko laamu rokkata ballal ngam ustude njoɓdi soodooɓe. Ko boni e ɗeen ballal ko wonde petroŋ ina heewi ɓurde hoybude e semmbeeji kesi. Yanti heen, sifaa mbayliigu politikaaji taariindi ina rokka jom jawɗeele en ŋakkeende hoolaare e ko jogori aroyde e jom jawɗeele en.

## Karallaagal semmbe renndinaaɗo keso e lowre karbon
E nder ngool laawol, bankeeji ɗii ina cemmbina jom jawɗeele en yo mbaɗtu kaalis e nder semmbeeji kesi e alteretuuji duumotooɗi. Ɓe kolliti wonde ɓeydagol nguleeki weeyo (sociétés) njiyrataa ko no huunde tiiɗnde nii. Kosam ɗam ko wayi no kuuraa, gaasuuji, e petroŋ, ina mbaɗa ko heewi e gaasuuji gaddooji seer. Sabu darnde mawnde nde petroŋ ina jogii e ɓeydagol gaasuuji gaddooji seer, annduɓe e politikaaji ina njokki e ƴeewtaade geɗe semmbe nde ɓe kaaldata e geɗe weeyo. Jokkude waɗde ngalu e udditde jolngooji semmbeeji kesi ina waawi ustude no feewi gaas karbonik. Gaagaa ustude mborosaaji karbon, kuutorɗe semmbeeji kesi ina ngaddana golle e yahrude yeeso karallaagal. Ina ɓeyda ɗaɓɓaande innjiniyankooɓe, annduɓe, peewnugol gure, liggotooɓe, e peewnoowo.

Naatgol laamu ina jogii darnde mawnde e ngalɗoo gollal, sibu ɗuum ina waawi waɗeede tan so tawii caɗeelekuutoragol