Limlebbi

= Limlebbi : hitaande, lebbi e ñalɗi =

E sahaa hannde oo, yoga e pine kuutortoo ko lemlebbi biyeteeɗo limlebbi *«Grégoire»* oo, woni ko mbiyaten**limlebbi tuubakooɓe** koo. Juulɓe kadi ina njogii limlebbi mum en, mo kuutorto-ɗen enen fulɓe. Pine keewɗe ina njogii limlebbi mum en keeriiɗi, kono yoga heen nattii huutoreede. Hannde ɓuri waawde huutoreede e winndere ndee kala ko limlebbi *« tuubakooɓe »* oo. Limlebbi ɗii ɓuri heewde tuugaade ko e **dille lewru** walla**naange**, walla **ɗiɗi ɗii** kala. Ina woodi goɗɗi ɓurɗi jiiɓaade. Maa mbiyaa leyɗe winndere ndee kala kuutortoo ko limlebbi Grégoire oo wonande soklaaji ɗi ngonaa soklaaji diine.

Limlebbi « Grégoire » (limlebbi tuubakooɓe) oo tuugii ko e **dille naange,** mo juulɓe oo tuugii ko e **dille lewru.** Kono kañji ɗiɗi kala ɗi tuugii ko e yontere nde **balɗe 7** e**lebbi 12** e nder **hitaande.** Mo “tuubakooɓe” oo ƴetti fuɗde mum ko e yonta kerecee**(jibineede annabi Iisaa)**, mo juulɓe oo ƴetti fuɗde mum ko e **fergo nulaaɗo**sallallaahu aleyhi wa sallam (JKM).

Ina gasa tawa fulɓe ina njoginoo limlebbi, kono enen kam e keɓaani anndude oon limlebbi. Eɗen nganndi tan, eɗen njoganinoo balɗe jeeɗiɗi yontere **(woni biir)** ɗee inɗe, ɗeen ngoni : **hoore biir, dewo hoore biir, aaɓnde, moobaare, njaslaare, naasaande, mawnde.** Kono hannde fulɓe ɓuri waawde huutoraade ko inɗe garduɗe e diine lislaam ɗee, hono, **aset, alet, altine, talaata, alarba, alkmiisa, aljumaa.**Wonande lebbi, kuutortono-ɗen ko lebbi lislaam ɗii hade kesamkesaagu naatde, inɗe ɗiin lebbi ngoni : **haaraan, dewo haaraan,** ekn...

Ko kesamkesaagu naati koo, yimɓe fof *(walla kam jotondirɓe e nguun kesam-kesaagu ɓee)* mbaɗti huutoraade limlebbi mo winndere ndee kala huutortoo oo, limlebbi « *Grégoire* » mo inɗe lebbi mum mbiyetee : **saawiyee, feebariyee, marse, abriil, mee, suwee, sulyee, ut, settaambar, oktoobar, noowammbar, desammbar.**Hay leyɗe aaraabeeɓe ko kañji kuutortoo so artii e haajuuji ɗi ngonaa haajuuji diine. Ɓe ndewata kadi ko e inɗe goowaaɗe ɗee. E kitaale jawtuɗe ɗeya, banndiraaɓe men wonnooɓe to **Keer (**laamorgo Misra) pentaniino ɗiiɗoo lebbi inɗe. Ɗeen inɗe ngoni :**siilo, colte, mbooy, seeɗto, duujal, korse, morso, juko, silto, yarkomaa, jolal, bowte,** kono ɗe kuutortee tan ko e diiwaan **Fuuta Tooroo** hee ; yanti heen, pulfule keddiiɗe ɗee keɓtinaani ɗe, sibu ɗe ndiiwtanooma e **joɗnde MAPE ''(***<nowiki/>*Gollordu gootinɗingol Manndeŋ-Fulfulde)* jooɗinoonde e lewru suwee hitaande 1982 to*'Wagadugu**.

Limlebbi diine oo ''(Hijriyya, woni fergo),'' fawii, no mbiyruno-ɗen, ko jiyle lewru, ɗum noon lewru ko balɗe 29 walla 30. Kañji ngoni ɗi mbiyaten lebbi ɓaleeɓe, hono : ‘Mouharram’ **(haaraan), ‘**Safar’ **(dewo haaraan),** Rabia al awal **(mawluud),** Rabia ath-thani **(dewo mawluud),** Joumada al oula, Joumada ath-thania, Rajab **(mawnum yaawa),** Chaabane **(yaawa),** Ramadan **(koorka),** Chawwal **(humtoraandu),** Dhou al qi`da **(saftoraandu),** Dhou al-hijja **(taaske).** Ko ɗi lebbi jirlotooɗi, yeru koorka ina waawi hawrude e dumunnaaji hitaande ɗii kala, hawra e ndunngu, hawra e ceeɗu, hawra e dabbunde … E ndii limlebbi, so hiisaama hakindo e nder duuɓi capanɗe tati deggondirɗe, **hitaande wonata ko 354,36667** ñalawma. Ɗum noon hitaande kala, balɗe 10 walla 11 haa 12 ina ɓiloo hakkunde makko e limlebbi winndereejo oo, mo nganndu-ɗaa hitaande mum ko balɗe **365,2425** : ɗuum addani feebariyee maayirde balɗe 28 duuɓi tati deggondirɗi (kitaale 365 ñalawma), maayra 29 hitaande nayaɓere ndee (hitaande 366 ñalawma : ñalawma ɓeydiiɗo heen oo, ko nayaɓe 4 kitaale nay ɗe kiisanooka ɗee, ndenndinaa). Kitaale baɗɗe balɗe 366 ko kitaale **« ɗe 4 feccata kono ɗe 100 feccataa »** walla kitaale ɗe ***« 400 peccata ».*** Yeru : **2014** ko balɗe **365** ''(feebariyee maayrata ko 28)'' sibu **« 4 feccataa 2014 »**, kono **2016** ko balɗe **366** ''(feebariyee maayrata ko 29)'' sibu **« 4 ina fecca 2016 »**.

**To bannge ganndal siyaas**, hitaande ko mudda Leydi men ndii taartotoo naange haa arta e tolno umminoo oo. Ɗuum woni ko wiyetee **« hitaande ŋorol »** **(balɗe 365,2422)** tee ina seɓondiri seeɗa e hitaande limlebbi iiseejo (balɗe 365,2425). Ɗe ɓurondiri ko 0,0003 ñalawma hitaande kala ***(woni ɓurondiral balɗe tati duuɓi 10 400 kala).*'''

Iwdi