Gafakon (Maskuuji) yeeso paddorkon mboros koronawirus 2019-2020

= Jamirooje laamu =
Ɓoornagol maskuuji yeeso e waktu mboroos koronawirus 2019-2020 fawaama jaamirooje pelle keewɗe cellal renndo e laamuuji. Nde toɓɓere yeewtaama e dente cellal e laamuuji kono kawral alaa tuugnorgal e kuutoraagol gafakon yeeso. 

= Sababuuji =
Huunde e dalillaaji ardiiɓe cellal Shiin kujjonorii yamirde yimmɓe selluɓe nde ɓoornoto «maskuuji »  ngarata ɗo les ɗo :

# Daaɓgol cuuɗingol (ñawɗo mo feññinaani sifaaji keɓtinirɗi).Yimɓe heewɓe ina mbaawi raaɓeede tawa sifaaji peññinaani walla tawa sifaaji keɓtinirɗi laaɓtaani."
# Caɗeele goɗɗondiral [[yimmɓ] kawrangal e nder nokkuuji keewɗi e waktu kala.
# Luutondirgol coggu e nafoore (softinta). So tawi ko yimɓe ñawɓe tan ɓoornato  “mask”, haawmaaki maa ɓe ɓur sofeede e waɗde ɗum. Neɗɗo daaɓaaɗo ina waawi waasde dañde ko ina hollira ko ñawɗo, kadi ɗum  addana  mo welsindaade coodgol ko ina tampina mo e won’dude sikkitaare.  

Ganndo wirusyaŋke to Dudal-jaaɓi-haaɗtirnde « Uniwersite Liids », Stephen Griffin, wii: “Ɓoornagol «maskuuji » ina ustaa  kulkuli daaɓgol gummoriiɗi e memde yeeso mum, koko ɓuri waawde addude ndaɓor so tawi woodaani laaɓal moƴƴal juuɗe."

= Sifaaji «maskuuji» =
Mask yeeso peewniraaɗo bagi cañiraaɗo e ko ɓuri heewde wiro (koton) curoowo hunoko e kine. E ɗi luutondiri e maskuuji opirooɓe (shirirursi) e haralleeɓe masiŋaaji,  ɗi ɗooftaaki sardiyeeji ɓurɗi moƴƴude. Wiɗto heewaani  ko waaɗaa e oo sifaa  mask, ngam ɓetde kattande kaɗgol daaɓgol ñabbuuji walla caɗeele luuɓgol  e cuurkeeje weeyo e taariindi men. 

Mask oppirooɓe (shirirursi) ko kuutorgel beddeteengel  mbaɗowel keerol hakkunde hunuko e hinere ɓorniiɗo e fotɓe waawde raaɓde e taariindi makko ɓaɗtiindi. Mask oppirooɓe feewnira ngam wallude dartinde mbaade ɓutte, cirjon, takkawon e kuutorɗe doktoor mbaawɗe heddude « wirussaaji » e « bakteruuji », so tawi ɓornaama no fotiri nih, maa haɗ  ñoŋkotooji yettaade hunuko e hinere ɓorniiɗo ɗum oo. Ɗii maskuuji ina kaɗa sarde tuutaaɗe, ñitte e kala ko ummii e foofaango joom mum feewde e woɗɓe. Mask oppirooɓe (shirirursi) waawa dartinde mbaadon cewkon ngardowon e henndu ɗojjo, islaango walla gollorɗe doktoor. Maskuuji oppirooɓe (shirirursi) timminaani kaɗgol  jettingol dartinde wirisaaji e geɗon cewkon ndaaɓowon sabu certugol patareeje ɗakkandiranooɗe (ngal nder e ngal bowal). Bagi peewniraaɗo Mask oppirooɓe (shirirursi) wonaa cañaaɗo kono ko e kedde geɗe.

Mask N95, ko mask poofirɗo ceggoowo henndu, dartintu kala ko sewaani no henndu, omo nootii e ñaawoore gollorgal toowngal ngenndi Amerik  (« dUs National Institute ») deenndangal kisal e cellal liggotooɓe. Mask N95 ina dartina ko ɓuri famɗude 95% geɗon coomikon e henndu tawa jeyaaka e mum. Ko ɗum bata ceggirɗo no masiŋ « respiratëer » dartinoowo  kala genɗon cukkowon foofaango. No Mask oppirooɓe (shirirursi), Mask N95 feewnira ko bagi « polypropylene » (wonaa cañaaɗo). Oo Mask yeeso foti ko e «masiŋ respiratëer » e nder leyɗeele ndennduɗi Orop FFP2.

= Jamirooje Pelle Cellal =
Pelle Cellal jamirii  yimɓe yo cukku hunuko e hinere e huutoraade foloŋtoru hofaandu walla sarbet so ina ɗojja walla ina isla e weddaade sarbet ɗoon e ɗoon (ko ɓuri yaawde).

Maskuuji oppirooɓe (shirirursi) ɓuri teeŋtinaade wonɓe e nokkuuji mbaɗɗi raaɓaaɓe walla cikkaaɗi sabu ɓoornagol mask ina usta daaɓgol e kaalgol walla ɗojjugol walla ina islaango.

## Jamirooje Fedde Huuɓtindinnde Cellal (OMS)
Waasiyaaji FHC (OMS) feewde cellal renndo sabu COVID-19 ko yamirde kuutaraagol maskuuji e dooftaade  ɗee ɗo Jamirooje :

- So ade selli, borno mask so taawi a topiito neddo sikkado dañdo ñaw covid-19.

- Borno mask sa dojji walla a islii.

- Maskuuji nafataa so wondaani e coodagol e ndiyam alkol walla saabunnde.

- So oɗon  ɓorno mask, oɗon poti anndude no huutorirte ( no waɗirte e no ittirte tawa ina moƴƴi). 

= Jamirooje bornude maskuuje e nder leydelle Afrik =

* Benin, 8 Awril lammu yamirii  ɓoornagol mask ina usta koronawiris.
* Kameruun: Mairo wii bornogul mask ina usta ñawu raaɓaa.
* Kongo: ɓornogul maskuuji ne yamiri e nder capitaal on.
* Ecopi: jamirooje Kilifaabe be woni sallade totiirde jungoo e ɓornogul maskuuji.
* Lagine: Lamdo Alpha Conde yamirii ɓornogul maskuuji.
* Kenya : Jamirooje ɓornogul maskuuji e goɗɗóndiral ne wawwi danduude e oo ñaw xooli lambee Kenya.
* Liberia: 21 Awril ɓornogul maskuuji yamirama e denntee.
* Maroc: ɓornogul maskuuji yamirama.

## References