Joyce Banda

**Joyce Hilda Banda** ( nee **Ntila** ; jibinaa ko 12 abriil 1950) ko politikyanke Malawi, jannginoowo, e daraniiɗo golle, o woniino hooreejo leydi Malawi nayaɓo tuggi 2012 haa 2014. O wonti hooreejo leydi caggal maayde Bingu wa Mutharika, e les njiimaandi makko o wonii hooreejo leydi Malawi gila e hitaande 2012 tergal lannda yimɓe, Banda ardii lannda ka gila nde sosaa e hitaande 2011, kadi ko kanko woni debbo gadano hooreejo leydi Malawi e hooreejo leydi ɗiɗaɓo, caggal Elizabeth II, e ɗiɗaɓo e nder Afrik, caggal Ellen Johnson Sirleaf mo Liberia.

Banda jibinaa ko to Malemia, o heɓi bakkaa makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Columbus e to duɗal jaaɓi haaɗtirde Royal Roads, o heɓi dipoloma makko ko fayti e naalankaagal, o heɓi kadi dipoloma makko ko fayti e gannde renndo e fuɗɗoode kitaale 1970. Ndeen o sosi Joyce Banda Foundation, Fedde Ngenndiije Dentuɗe Rewɓe Njulaagu (NABW), Reso Ardiiɓe Sukaaɓe Rewɓe, e Eɓɓaande Heege . Banda naati politik e hitaande 1999, o suɓaama e nder Asaambele ngenndi, o woni tergal e lannda fedde wiyeteende UDF, lannda hooreejo leydi Bakili Muluzi .

E hitaande 2004, Banda toɗɗaama jaagorgal ko feewti e rewɓe, wellitaare sukaaɓe, e golle renndo, e juuɗe hooreejo leydi Mutharika. E nder sahaa mo o woni e golle ɗee, o ƴettii kuulal 2006 ngam haɓaade baasal e nder galleeji, o waɗi kadi Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam haɓaade baasal e sukaaɓe waasɓe e kampaañ Zero Tolerance ngam haɓaade baasal sukaaɓe. Banda toɗɗaama caggal mum jaagorgal ko feewti e caggal leydi ɗo o wayli jaɓgol Malawi gila e leydi Siin haa e leydi Siin ngam yiɗde addude ɓeydagol faggudu leydi Malawi. E hitaande 2009, Mutharika dañii woote gardagol leydi, o suɓii Banda ngam wonde kanndidaa makko e wooteeji gardagol leydi ndii, tawi tikket maɓɓe heɓi heen, o woni noon cukko hooreejo leydi gadano. Manndaa Banda e cukko hooreejo leydi ndii ina maantini e ɓeydagol jiiɓru hakkunde makko e Mutharika nde tawnoo Banda saliima jaɓde miñiiko Mutharika, hono Peter, ngam lomtaade mo e laamu. Caggal ɗuum Banda riiwaa e DPP, o sosi lannda ɓesngu, kono caggal ɗuum o woni cukko hooreejo leydi e fawaade e doosgal leydi .

## Nguurndam neɗɗo e galle
Joyce Hilda Ntila  jibinaa ko ñalnde 12 abriil 1950 to Malemiya, wuro wonngo e nder diiwaan Zomba e nder wuro Nyasaland (Malawi hannde).   Baaba makko ko poliseeɓe jimoowo fedde njamndi. O fuɗɗorii golle makko ko binndoowo, o wonti neɗɗo ganndaaɗo e laamu diktatoor biyeteeɗo Hastings Banda . 

O heɓi seedantaagal duɗal Cambridge,  seedantaagal jaŋde leslesre to duɗal jaaɓi haaɗtirde Columbus (duɗal jaŋde to woɗɗi ngal alaa seedantaagal),  seedantaagal ganndal renndo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Atlantic International (kañum ne ko duɗal jaaɓi haaɗtirde Manage ngal alaa seedantaagal) e jaŋde to woɗɗi to Manage Catal Fedde Adunaare Golle (OIT) to Turin, leydi Itali. Duɗal jaaɓi-haaɗtirde hakkunde leyɗeele Atlantik ina sikkaa ko millo dipolomaaji,  e dipolomaaji mum ina njaltinaa no feewi e "fewre." O heɓi kadi dipoloma makko ko faati e ardorde to duɗal jaaɓi haaɗtirde Royal Roads to Kanadaa .  e doktoraa tedduɗo e hitaande 2013 to duɗal jaaɓi haaɗtirde Jeonju . 

O resi Roy Kachale, o dañi ɓiɓɓe tato. E duuɓi 25, omo hoɗi to Nairobi, to leydi Keñiya . 

E hitaande 1975, dillere rewɓe mawnde e nder leydi Keñiya, addani Banda ƴettude sukaaɓe mum tato, woppu ko o sifotoo ko dewgal bonngal.  Dewgal makko e Roy Kachele joofi ko e hitaande 1981. Caggal ɗuum o resi Richard Banda, hooreejo ñaawirdu Malawi, mo o dañi ɓiɓɓe ɗiɗo.  

## Nguurndam politik

### Birooji laamu (1999-2009)
Joyce Banda naati politik ko e hitaande 1999. O heɓi jooɗorde parlemaa e nder wooteeji tataɓi demokaraasi Malawi, o woni tergal lannda hooreejo leydi Bakili Muluzi, hono Front Démocratique Uni . O lomtii diiwaan Zomba Malosa .  Muluzi toɗɗii mo jaagorgal ko feewti e rewɓe e renndo.  Ko o jaagorde, o haɓaama ngam ƴettude kuulal 2006 ngam haɓaade bonanndeeji nder galleeji,  ngal ƴaañii fotde duuɓi jeeɗiɗi. O waɗii Fedde ngenndiire ngam haɓaade sukaaɓe yaayaaɓe e waasɓe e kampaañ Zero Tolerance ngam haɓaade baasal sukaaɓe. 

E hitaande 2004, o artiraa e lannda Muluzi. Bingu wa Mutarika laati hooreejo lesdi . Hay so tawii Banda jeyaaka e lannda makko, Mutharika toɗɗiima mo jaagorde geɗe caggal leydi e hitaande 2006. Banda ƴetti feere ngam waylude jaɓgol Malawi e laamu Siin laawɗungu, ummoraade e Republique Siin (to Taiwan) feewde e Republique Populaire Siin e dow leydi mawndi ndii ; o wiyi mbayliigu nguu ina addana leydi Malawi nafoore faggudu.  E hitaande 2010, Siin timminii mahngo suudu parlemaa keso to Lilongwe. 

Banda ina jeyaa e eɓɓooji keewɗi e nder leydi ndii e rewɓe gila e duuɓi 25 ngam addude waylo-waylo politik, haa teeŋti noon e jaŋde. O sosi fedde wiyeteende Joyce Banda ngam jaŋde moƴƴere. O sosi fedde ardiiɓe rewɓe sukaaɓe, fedde ngenndiire rewɓe njulaagu e eɓɓaande heege to Malawi. Kanko (e wondude e hooreejo leydi Mosammbik, hono Joaquim Chissano ) rokkaama njeenaari Afrik e hitaande 1997 ngam ardaade ngam haɓaade heege duumotooɗo, tawi ko fedde wiyeteende Hunger Project, fedde nde wonaa laamuyankoore, jooɗiinde to New York. O huutoriima kaalis njeenaari ndii ngam mahngo fedde wiyeteende Joyce Banda ngam sukaaɓe.  E hitaande 2006, o heɓi njeenaari winndereeri ngam cellal e ndimaagu rewɓe sabu darnde makko e hakkeeji rewɓe Malawi, tawi ko Fedde Ameriknaare Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam Yimɓe. 

## Tuugnorgal