Ahmadu Bello

Sir **Ahmadu Bello** GCON KBE (hawsa en; jibinaa ko **Ahmadu Rabah**; 12 suwee 1910 – 15 lewru Yarkomaa 1966), ganndiraaɗo **Sardauna mo Sokoto**, ko gooto e ardiiɓe politikaaji worgo tan e hitaande 1966 1954 haa o waraa e hitaande 1966, e nder ɗuum o jiimi geɗe ngenndiije ko ina ɓura duuɓi sappo.

[failed verification]

O woniino kadi hooreejo Kongres Yimɓe Fuɗnaange, lannda laamu nguu e oon sahaa, tawi ko ɓuri heewde e mum en ko eliteeji Hausa–Fulani. O meeɗiino suɓaade e nder suudu sarɗiiji diiwaan oo, caggal ɗuum o wonti jaagorde laamu. O jeyaa ko e laamu Kalifaandi Sokoto, o waɗii etaade wonde Sultan Sokoto hade makko naatde e politik caggal ɗuum.

## Duuɓi gadani
Bello jibinaa ko to Rabah c. 1910 to galle mallam ibraahiima atiku bello. Baaba makko ina joginoo tiitoonde Sarkin Rabah. Ko o iwdi Usmaan dan Fodio (sosɗo kalifaandi Sokoto), mawniiko sultaan Alh.Muhammadu Bello, taanum sultaan Atiku na Raba.

Nehdi lislaam o heɓi ko e galle makko, ɗo o janngi qur’aana, fiqh lislaam e aadaaji Muhammadu. Caggal ɗuum o naati duɗal diiwaan Sokoto e duɗal jaaɓi-haaɗtirde Katsina (hannde duɗal jaaɓi-haaɗtirde Barewa). E nder balɗe makko jaŋde, omo wiyee Ahmadu Rabah. Won heen kadi ina mbiya mo Gamji mawnude O timmini jaŋde makko e hitaande 1931, caggal ɗuum o woni jannginoowo Engele to duɗal hakkundeewal Sokoto.

E hitaande 1934, Sultan Hassan dan Mu’azu waɗti Bello hooreejo diiwaan Rabah, lomtii miñiiko. E hitaande 1938, o artiraa e jappeere hooreejo diiwaan Gusau (e nder diiwaan Zamfara hannde oo) o wonti tergal e diiso Sultan. E hitaande 1938, tawi omo yahra e duuɓi 28 tan, o waɗii eɓɓooje ngam wonde Sultan Sokoto kono o dañaani heen, o dañi Sir Siddiq Abubakar III laamɗo duuɓi 50 haa o sankii e hitaande 1988.

Sultan keso oo waɗi ɗoon e ɗoon Sir Ahmadu Bello Sardauna (Laamɗo) Sokoto, tiitoonde laamɗo, o ƴetti mo to Diiso laamu ɓiɗɓe leydi Sokoto. Ɗee tiitooɗe mbaɗti mo otomatik mawɗo wasiyaaji politik Sultan. Caggal mum, o waɗtaa e gardagol diiwaan Sokoto ngam ƴeewtaade diiwanuuji 47 e hitaande 1944, o arti e galle Sultan ngam golloraade hooreejo njuɓɓudi laamu leydi ndii.

### Golle politik gadane
E kitaale 1940, o naati e *Jam'iyar Mutanen Arewa* mo caggal ɗuum wonti Kongres yimɓe worgo (NPC) e hitaande 1951. E hitaande 1948, o yahi Angalteer e bursi laamu ngam janngude njuɓɓudi laamu nokkuuji, yaajndi faamde makko e ganndal laamu.[Kitation ina haani]

### Suka politik
Caggal nde o arti e leydi Angalteer, o toɗɗaama ngam lomtaade diiwaan Sokoto e nder galle diiwaan oo. Ko o tergal e mooɓondiral ngal, o wonnoo ko daande teeŋtunde ngam nafooje worgo, o jaɓɓii mbaadi diisnondiral e nanondiral e wakili’en mawɓe emirates worgo iden, Bornu e Sokoto. O suɓaama e woɗɓe e nder goomu nguu, o artiri Doosgal leydi Richards, o tawtoraama kadi batu kuuɓtodinngu to Ibadan. Golle makko e nder batu nguu e nder goomuuji binnditagol doosɗe leydi ndii, ngaddi mo weltaare to fuɗnaange, o naamnaama yo o ƴettu golle ardaade e nder *Jamiyya Mutanen Arewa.*E nder wooteeji gadani baɗaaɗi to Fuɗnaange Nigeria e hitaande 1952, Sir Ahmadu Bello heɓi jooɗorde e nder suudu sarɗiiji to bannge worgo, o wonti tergal e fedde toppitiinde golle. Bello wonnoo ko jaagorgal golle, e ƴellitaare laamu nokkuuji e ƴellitaare renndo, e ƴellitaare e peewnugol e nder diiwaan Fuɗnaange leydi Najeriya. E hitaande 1954, Bello woni hooreejo gadano e nder leydi Najeriya.

## Jeytaare leydi Najeriya
E wooteeji jeytaare 1959, Bello ardii NPC ngam heɓde keewal jooɗorɗe parlemaa. NPC mo Bello waɗi kawtal bee NCNC mo Dr. Nnamdi Azikiwe (Kawtal lesdi Naajeeriya e lesdi Cameroun) ngam sosde laamu lesdi Naajeeriya arandeeru, ko ɗum addani ndi heɓugo ndimu lesdi Biritaniya. E nder sosde laamu fedde ndimu ndimu leydi Naajeeriya e hitaande 1960, Bello hono hooreejo NPC, suɓii wonde hooreejo leydi Naajeeriya, o rokki cukko hooreejo leydi Naajeeriya, Abubakar Tafawa Balewa, darnde hooreejo leydi Naajeeriya.

## Ardiiɗo lesdi woyla lesdi Naajeeriya
Mi anndaa wonde miɗo heewi wonde neɗɗo luulndiiɗo. Miɗo tuuma ŋakkeende ngenndiyaŋkaagal e ŋakkeende humpito politik sabu miɗo sikki jeytaare ina foti daranaade haa leydi ndi heɓa doole ngam wallitde e waɗde nafoore jeytaare. Miɗo tuumaa ko mi konservatism sabu miɗo gooŋɗini jogaade kala ko moƴƴi e aadaaji men ɓooyɗi e salaade ƴettude denndaangal fannuuji siwil en woɗɓe ina tuumaa e geɗe keewɗe, kono miijooji woɗɓe meeɗaa waɗde mi woppude laawol ngol miɗo sikki ko ngol nafata leñol am e. Miɗo tuugnii e golle am e miijooji am nder ɓernde, e ɓernde am e diineeji am

Sir Ahmadu bello

Bello fuɗɗii jaɓɓaade laamu Indirect e nder leydi Najeriya koloñaal hade mum jaɓɓaade seeɗa-seeɗa peeje. E nder yonta laamu makko, binnduɗo nguurndam makko, John Paden siftinii mo wonde ko o neɗɗo jahroowo e duuɓi 18, sabu ko o golloowo waylo-waylo, kadi ko o baawɗo waylo-waylo, kadi ko o baawɗo waylude sifaaji aadaaji.Bello sifaaji ardorde mum ko jillondiral hakkunde diineeji, aadaaji e nafooje jamaanu e fartaŋŋe makko e nder koloñaal e caggal jeytaare leydi Najeriya ina waɗa ɗeen golle ceertuɗe e nder leydi ndii.

### Fuɗnaange-rewo
Sabu ŋakkeende jaŋde toownde e nder diiwaan hee, Sir Ahmadu Bello ƴettii golle laamu diiwanuuji ɗii. Njuɓɓudi to Fuɗnaange ko e laamuuji ɗi ngonaa laamuyankooji, jaŋde hirnaange ndee ƴeewtaaka no feewi e nder diwanuuji keewɗi. Caggal nde sarwiis laamu oo rewnaa e diiwaanuuji, ardiiɓe politik e nder diiwaan hee njiyti wonde keewal Fuɗnaange-rewo e nder sarwiis oo ina famɗi so yerondiraama e banndiraaɓe mum en to Fuɗnaange. Sabu miijooji politik, ardiiɓe diiwaan oo ndartinii ƴettugol yimɓe Fuɗnaange e nder sarwiis diiwaan Fuɗnaange, ɓe keɓii laabi ngam ƴellitde darnde Fuɗnaange e nder golle tokoose e mawɗe.[citation needed] Ngolɗoo laawol addani Fuɗnaange ɓeydaade fartaŋŋeeji jaŋde, haa teeŋti noon e nder diiwaan Middle Belt. Wonande politik oo, daartoowo biyeteeɗo Kirk-Greene hollitii wonde "ko yimɓe Middle Belt ɓee ndokki ko ɓuri heewde e duɗe hakkundeeje e yaltinde karallaagal; tawi noon ɓurondiral maɓɓe haawniingal e nder denndaangal darnde konu nguu, ko huunde haawniinde wonande winndooɓe yahooɓe tan to leydi Naajeeriya".

Ardiiɓe ɓee njokkii e sarwisaaji hoɗɓe, sibu Fuɗnaange-rewo ina joginoo hoɗɓe e yah-ngartaa kono ina kuli njiimaandi fuɗnaange e sarwisaaji siwil diiwaan oo. Peeje mbaɗaama ngam heblude worɓe ; e hitaande 1949, fedde bursiiji rokkii fotde 100 000 000 000 mbuuɗu ngam naatde e duɗe jaaɓi haaɗtirde.E hitaande 1957, kursuuji njuɓɓudi ina njanngee to duɗal jaaɓi haaɗtirde njuɓɓudi to Zaria. Gaa gaa etaade hebbinde golle e nder sarwiis laamu e Fuɗnaange-rewo, ardiiɓe politik e nder zone ndee kadi mbaɗti ɗum ko ɓuri teeŋtude ngam heɓde wakilaagu Fuɗnaange e nder golle mawɗe e nder sarwiis Fedde nde.

E nder jeewte sariyaaji baɗaaɗe e hitaande 1952, laamɗo aada gooto ummoriiɗo Fuɗnaange hollitii ballal mum e politik oo. O nanndini Naajeeriya bee kompaañ marɗo cuuɗi tati:

Yimɓe wonɓe e galleeji Mr. West e Mr. East njahii haa woɗɗi e laawol,

nde ɓe puɗɗii yahdu maɓɓe ko adii subaka, kono min galle Mallam North

tan puɗɗiima caggal hakkunde ñalawma, puɗɗiima faamde oon laawol jananngol.

Ko ɗum waɗi ina haani no feewi e men dogaade e njaaweeki kulɓiniiki no feewi ngam.

ƴattaade ɓeen yimɓe, mbaawen yettaade ɗo min kawri ɗoo e dow gootal.

### Sigga
Juɓɓule feere-feere sosaa les Bello, hawti bee hukuumaaji rento lesdi Naajeeriya (NNDC), Banki lesdi Naajeeriya e lesdi Naajeeriya Investments Ltd (NNIL). NNDC ko sosiyetee jogiiɗo jawdi ummoriindi e njuɓɓudi yeeyirde diiwaan oo, NNIL ko gollondiral hakkunde sosiyetee ƴellitaare Commonwealth e NNDC sosaa ngam wallitde ƴellitaare gollorɗe e nder Fuɗnaange Naajeeriya.[citation needed]

### Jaangirde
Bello fuɗɗi anniyaaji ngam hesɗitingo janngirde Qur'aana aadaaji haa woyla lesdi Naajeeriya. O sosi komisiyoŋ ngam ɗuum, o rokki duɗe ɗee njeenaari laawɗundi.Komisiyoŋ oo wasiyiima yo fannuuji sekulaar en mbaɗtu e nder duɗe ɗee, e sosde duɗe ceertuɗe wonande almudɓe.

Feccere e paandaale makko jaŋde ko mahde duɗal e nder kala diiwaan e nder Fuɗnaange leydi Najeriya.

## Duuɓi cakkitiiɗi
Duuɓi Bello cakkitiiɗi ɗii, ina maantini e duuɓi makko gadani ɗii. Ko ɓuri teeŋtude e makko ko waɗde feere mbele diiwaan oo ina wondi e politik e faggudu e diiwanuuji hirnaange e Fuɗnaange. Ɗum addani kuulal lomtaade Fuɗnaange-rewo e Oropnaaɓe fof e nder sarwisaaji siwil diiwaan Fuɗnaange e Fuɗnaange, politik keɓɗo ñiŋooje ummoraade e ardiiɓe luulndo ko wayi no Ibrahim Imam.[citation ina haani]

### Jeertinaango e teskagol jokkondire
Ko adii kuudetaa 1966 mo Najeriya 1966, Bello heɓi jeertinaango e gardagol diiwaan Hirnaange Samuel Akintola, e Birigadier Samuel Ademulegun.

### Warngo
Ñande 15 lewru bowte hitaande 1966, Bello waraa bee jaariwol Major Chukwuma Nzeogwu ko o ofisee konu Naajeeriya nder kuudetaaji kalluɗi kalluɗi lesdi Naajeeriya. Haa jooni o woni ko e wonde gardiiɗo worgo leydi Najeriya e oon sahaa. Ko ngol woni go’o ko kuudetaa e nder daartol leydi Nigeria, tinndinooje gargol militeer en e nder dawrugol politik leydi ndii. Wallitii kadi e nder kuudetaa oo ko sehil makko ɓooyɗo biyeteeɗo Alhaji Sir Abubakar Tafawa Balewa e sara eliteeji politik keewɗi to bannge worgo e bannge hirnaange.[yiyde ina haani]

Bello ina joginoo rewɓe tato e sahaa nde o maayi. Hafsatu, debbo makko mawɗo, maayi e sara makko. Omo joginoo ɓiɓɓe rewɓe tato wuurɓe e debbo goɗɗo, Amina (Goggon Kano). Ɓiyiiko debbo mawɗo oo ko Inno, Aisaa e Lubatu.

## Lefol e siftorde
Ko ɓuri mawnude e ko Bello rokki ko ƴellitde e hawrude e yimɓe ceertuɓe e Fuɗnaange Naajeeriya. Hoɗorde makko keeriinde to Kaduna, jooni ina wiyee Arewa House (Gidan Arewa), wayliima wonti musee e nokku ɗo wiɗtooji e binndanɗe daartol njuɓɓiniraa e nder duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello.

### Daraja
Ahmadu Bello nuɗɗini dow kala Naajeeriya, e ɓii aadama’en fuu, ɓe tagaama no fotiri, ɓe hokki ɓe hakkeeji ɗi Allah hokki ɓe hakkeeji nder maajum ko nguurdam, ndimu, potal, barkeeji e jokkirgol welwelo. E nder nguurndam makko politik e ko adii ɗuum, omo joginoo nehdi toowndi e moƴƴere hakkille.

### Inɗe nokkuuje
Nokkuuji e monumndaaji keewɗi e nder leydi ndi inniraama e teddungal Sardauna. Ina jeyaa e ɗeen :

Duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello to Zaria inniraa ko innde makko.

Natal makko ina faarnoroo kaalis 200 naira.

## Galle

## Ƴeew kadi
Republique Naajeeriya arandeere

## Janngude ko ɓeydi
Ahmadu bello; Nguurndam am, Jaaynde Jaami’aare Cambridge, hitaande 1962.

## Tuugnorɗe

### Ciimtol