open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hima

**Hima** ko wuro wonngo e diiwal hirnaange leydi Uganndaa. Ko wuro gollordu, ngo ɓuri waawde golloraade ko peewnugol simmeeji.

## Wakere
Hima woni ko e diiwal Kitswamba, e nder diiwal Busongora, e nder diiwaan Kasese, to bannge worgo leydi Uganndaa. Wuro ngo woni ko e laawol Fort Portal–Kasese–Mpondwe, ko ina tolnoo e kilooji 23,5 (15 mi), e laawol, fuɗnaange-rewo Kasese, wuro ɓurngo mawnude e nder diiwaan Rwenzururu. Ɗum ko hedde 57 kiloomeeteer (35 mi), e laawol, fuɗnaange-rewo Fort Portal, wuro mawngo ɓurngo ɓadaade. Koɗkiiji wuro ngo ko:0°17'26.0"N, 30°10'39.0"E (Njaajeendi:0.290556; 30.177500). Hima ina jooɗii e dow tolno 982 meeter (3 222 ft) dow tolno geec.

## Ummatore
Hitaande 2002, binnditagol yimɓe leydi ndii rokkii yimɓe Hima ko 7 075 neɗɗo. E hitaande 2014, limngal yimɓe leydi ndii e wiɗto galleeji, limtii yimɓe gure ɗee ko 13 135. Biro toppitiiɗo limlebbi leydi Uganndaa (UBOS), limtii keewal yimɓe hakkunde hitaande 2019, ko 14 700 neɗɗo. Taƴre les ndee ina hollita ko nanndi e doosɗe ɗee e mbaadi taƴre.

Hitaande Yimɓe

2002 ko 7 075

2014 ko 13 135

2019 ko 14 700 neɗɗo

## Sigga
Wuro ngoo woni gardiiɗo Hima Cement Limited, woni fedde ɗiɗmere ɓurnde mawnude e peewnugol simmeeji e nder leydi Uganndaa, ina sooda fotde 1 700 000 ton (1 873 929 ton) hitaande kala. Hima Cement ko fedde LafargeHolcim, fedde Suwis, peewnoowo kaɓirɗe mahngo, ina jogii lowre fotde 80 leydi e nder winndere ndee, ina waɗi fotde 72 500 gollotooɗo. Hima Cement woni golloowo ɓurɗo mawnude e nder wuro ngo, ina waɗi 320 gollotooɓe duumiiɓe e fotde 200 kontraa to gardiiɗo sosiyetee oo. Sosiyetee oo ina jogii liggorde peewnugol zizo to Hima, tawa ina hawra e 850 000 ton (936 965 ton) tovo ngo. Sosiyetee oo ina jogii usine goɗɗo to Tororo, e nder diiwal Fuɗnaange Uganndaa, jogiiɗo mbaawka peewnugol ko nanndi heen.

## Moota
Laawol Fort Portal–Kasese–Mpondwe ina rewi e wuro ngoo e bannge worgo haa worgo. Aeroport ɓurɗo ɓadaade oo ko Aeroport Kasese, ina woni ko ina tolnoo e 23,5 kiloomeeteer (15 mi), to fuɗnaange wuro ngoo.

## Ƴeew kadi
Diiwaan Kasese

Rwenzururu

Diiwaan hirnaange, leydi Uganndaa

Doggol gure e gure e nder leydi Uganndaa

Faggudu leydi Uganndaa

Tuugnorgal
Umar Usman Kadafur

**Umar Usman Kadafur** (jibinaa ko 31 lewru Mbooy 1976) ko siyaasaajo Naajeeriya, o laati cukko guwerneer lesdi Borno diga lewru Bowte 2019.

Kadafur heɓi jaŋde mum adannde ko to duɗal leslesal Mbulamel, to Biu. O yahi caggal ɗuum to duɗal hakkundeewal ganndal laamu Monguno ngam heɓde seedantaagal makko yaltugol duɗal hakkundeewal. Ko heewi caggal ɗuum, o ɓeydi jaŋde makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Maiduguri, ɗo o janngi njuɓɓudi laamu.[citation needed]

## Guwerneer jooɗiiɗo
Ñalnde 26 abriil 2021, guwerneer Babagana Umara Zulum, winndi suudu sarɗiiji diiwaan Borno ngam ɗaɓɓude yamiroore toɗɗaade Kadafur e gardagol guwerneer gardiiɗo leydi ndii tuggi 29 abriil haa 19 mee 2021. Terɗe suudu sarɗiiji leydi ndii njaɓii ndee ɗaɓɓaande.

## Tuugnorgal
Lawan Abdullahi Ken-Ken

**Lawan Abdullahi Ken-Ken** ko siyaasaajo Naajeeriya mo lesdi Kano, o wakiiliijo Gwale haa suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya. O suɓaama e hitaande 2019, o woni tergal e fedde wiyeteende APC (APC) haa hitaande 2023, hade makko lomtaade Ibraahiima Garba Mohammed e hitaande 2023.

## Nguurndam gadano
Lawan Abdullahi Ken-Ken jibinaa ko ñalnde 15 lewru Mbooy hitaande 1963, to diiwaan Kano, leydi Najeriya.

## Kugal
O laati tergal suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya diga hitaande 2019 haa hitaande 2023.

Ken-Ken lomtii ɗum ko Ibraahiima Garba Mohammed e hitaande 2023 caggal nde o timmini laamu makko, caggal nde Garba Mohammed adii ɗum e hitaande 2019.

## Tuugnorgal
Kayode Opeifa

**Isiak Kayode Opeifa** (jibinaama 21 May 1965) ko ardiiɗo yah-ngartaa Naajeeriya e gonnooɗo jannginoowo duɗal jaaɓi-haaɗtirde, o woniino gardiiɗo njuɓɓudi yah-ngartaa leydi Naajeeriya (NRC), caggal nde hooreejo leydi Bola Tinubu toɗɗii mo ñalnde 22 lewru Yarkomaa 2025. O woniino ko adii ɗuum ko gardiiɗo yah-ngartaa e les njiimaandi Batu Bande Lagos Fashola.

## Jaangirde
Opeifa naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Ilorin (UNILORIN), to diiwaan Kwara, ɗo o heɓi BSc e Biochimie tuggi 1982 haa 1986. Caggal ɗuum o timmini jaŋde makko caggal duɗal, o heɓi dipolom makko master e doktoraa. O naati nder hukuumaaji jannginooɓe haa janngirde Lagos State (LASU), Ojo, haa o ummi ngam o warti tergal nder Senaa janngirde nden nde o mari duuɓi 29.

## Kugal
Nde o woni jannginoowo leslesre, Opeifa wonnoo ko tergal tiiɗngal e pelle janngooɓe ɗiɗi : Dental ngenndiwal janngooɓe dowla Lagos (NULASS) e Fedde ngenndiire janngooɓe Biokimi (UNILORIN chapter), ɗo o suɓaa hooreejo leydi. Ko jiidaa e golle makko jaŋde, o woniino balloowo juuɗe e nder duuɓi makko leslesɗi, o woniino wakiliijo UNILORIN to Fedde Pijirlooji Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Najeriya (NUGA) e nder diiwaan Lagos. E hitaande 2018, o fuɗɗii wallitde kawgel fuku koyɗe duɗe hakkundeeje diiwaan Lagos.

Naatgol Opeifa e politik ngenndi fuɗɗii ko e hitaande 2007 nde o tawtoraama woote gardagol leydi lannda makko ngam heɓde jooɗorde e nder suudu sarɗiiji kono o dañaani tikket lannda kaa.

E hitaande 2019, o toɗɗaama cukko hooreejo e hooreejo goomu hooreejo leydi ngam laɓɓinki port Apapa e laabi nastuki wakkati laamu hooreejo leydi Muhammadu Buhari. Goomu nguu halfinaama artirde sariya e deeƴre e nder nokkuuji porto Lagos ɗi yimɓe heewɓe ngoni e mum ɗii, e ƴellitde njuɓɓudi njulaagu e nder diiwaan hee.

Ko adii ɗuum, e hitaande 2007, laamu guwerneer Fashola (2007–2015) toɗɗiima mo jaagorgal keeringal to bannge yah-ngartaa, ɗo o waɗi darnde tiiɗnde e moƴƴinde njuɓɓudi laamu Lagos (LASTMA). Ñalnde 4 sulyee 2011, Opeifa huniima wonde tergal e guwarnama Fashola, o rokkaa portofolio yah-ngartaa.

E lewru suwee 2017, o toɗɗaama gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii (FCT) e juuɗe jaagorgal FCT, hono Mohammed Musa Bello. E lewru feebariyee 2023, Buhari toɗɗii mo hooreejo fedde toppitiinde ko fayti e yah-ngartaa yimɓe e nder wuro Abuja (AUMTCO).

O jeyaa ko e yiɗɓe suɓaade hooreejo leydi Lagos, ñalnde 27 lewru Mbooy hitaande 2022, ɗo o fooli gonnooɗo cukko guwerneer Lagos, Oluranti Adebule, e gonnooɗo senateer, Musiliu Obanikoro. Adebule yalti ko e 424 woote, Obanikoro heɓi 119 woote, Opeifa woni tataɓo e 14 woote e nder 557.

Nde laamu gonnooɗo gardiiɗo fedde nde, hono Fidet Okhiria, joofi ñalnde 18 oktoobar 2024, Opeifa ina wiyee ina jogori lomtaade mo.Kono Tinubu toɗɗii Ben Iloanusi e mbaadi lomto Direkteer caggal toɗɗagol makko.

## Nguurndam neɗɗo
Kayode Opeifa ko debbo, ina jogii ɓiɗɗo gorko e ɓiɓɓe rewɓe ɗiɗo.

## Tuugnorgal
Kalu Idika Kalu

**Kalu Idika Kalu** (jibinaa ko 14 ut 1939) ko dawruyanke Najeriya. O woni jaagorɗo ceede laabi ɗiɗi, jaagorɗo taskaramji lesdi e jaagorɗo yah-ngartaa.O laati ardiiɗo lesdi nder cuɓi lesdi Naajeeriya nder hitaande 2003 les njiimaandi lanyol yimɓe lesdi Naajeeriya (NNPP).}

## Nguurndam gadano
Kalu jibinaa ko to wuro wiyeteengo Owerri, to diiwaan Imo, to fuɗnaange-rewo leydi Najeriya. O jeyaa ko e Ebem Ohafia e nder diiwaan Abia leydi Najeriya. O jeyaa ko e leñol Ibo to leydi Najeriya.

O janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Kings College Lagos tuggi 1954 haa 1960 ɗo o heɓi Baccalauréat e ganndal faggudu e hitaande 1964. Kalu heɓi kadi Master e ganndal faggudu e hitaande 1965, kam e Doktoraa e ƴellitaare faggudu e kaalis laamu e hitaande 1972 to duɗal jaaɓi haaɗtirde Wiconsin of. O woniino Stimson Fellow nde o janngata to duɗal jaaɓi haaɗtirde Yale.

## Kugal
O woniino tergal sosngal lannda Justice Party, kono o dañii hooreejo leydi e dow laylaytol NNPP e nder wooteeji gardagol leydi Najeriya e hitaande 2003.

O tawtoraama golle wiɗtooji ko faati e leyɗeele ƴellitiiɗe, o jannginii to bannge duɗe jaaɓi haaɗtirde. Nde o woni e Banke Adunaajo to Departemaa Porogaraamuuji Asii Fuɗnaange e Pasifik, Kalu wallitii no feewi e golle faggudu tokoose e faggudu mawɗe e faggudu Japon, Koree, Taiwan e Hong Kong.

O waɗii kuuɗe laamu feere-feere nder Naajeeriya e yaasi Naajeeriya hawtaade e:

## Komisinaajo ngam ceede e taskaramji nder jiha Imo
Jaagorgal ko feewti e kaalis

Jaagorgal ko feewti e peewnugol ngenndi

Jaagorgal ko feewti e yah-ngartaa

Hooreejo, Goomu jaagorɗe CEDEAO

Hooreejo, goomu ƴellitaare Banke Adunanke
O jeyaa ko e fedde All Progressives Congress (APC), o naati caggal nde o yalti e lannda PDP, nde tawnoo omo goongɗini wonde eɓɓoore lanndaaji ɗiɗi tiiɗɗi e nder leydi Najeriya.

## Nguurndam neɗɗo
[ikon]

Ndee feccere ina haani yaajneede. Aɗa waawi wallude e ɓeydude heen. (Lewru Yarkoma 2023)

O resi Imo Kalu, o dañi ɓiɓɓe njoyo.

## Tuugnorgal
Uju Kennedy-Ohanenye

**Uju Kennedy-Ohanenye** (jibinaa ko 23 Duujal 1973) ko awokaa, jom ngalu, dawriyanke, e peewnoowo filmuuji leydi Najeriya. Ko kanko woni debbo gadano ngam suɓaade hooreejo leydi Naajeeriya e les njiimaandi (APC) kono caggal ɗuum o woppi laamu ngam Bola Tinubu. Ñalnde 21 lewru bowte hitaande 2023, hooreejo leydi ndii, hono Bola Tinubu, toɗɗii mo jaagorgal ko feewti e rewɓe e ƴellitaare renndo, o woni jaagorde ndee haa ñalnde 23 lewru nduu hitaande 2024.

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Uju Kennedy-Ohanenye jibinaa ko to leydi Naajeeriya ñalnde 23 lewru Duujal hitaande 1973. O heɓi dipoloma makko ko fayti e sariyaaji to duɗal jaaɓi haaɗtirde Naajeeriya, Nsukka, e hitaande 1996, o naati e duɗal jaaɓi haaɗtirde Naajeeriya e hitaande 1997. O heɓi dipoloma makko ko faati e sariyaaji to duɗal jaaɓi haaɗtirde Abuja00, o heɓi ko e hitaande22.

## Kugal
Kennedy-Ohanenye ko golloowo sariya, kadi ko tergal fedde awokaaji leydi Najeriya. O woni kadi ko e njulaagu (immobilier) e fannu jaŋde. Ko o hooreejo Uju Kennedy-Ohanenye & Co, omo rokka yimɓe e sosiyeteeji golle sariya. O wonii kadi sosɗo e gardiiɗo duɗal jaaɓi haaɗtirde Uju Kennedy-Ohanenye, duɗal jaaɓi haaɗtirde keeringal.

O woni ko e golloraade no feewi e nder dingiral filmuuji Nollywood hono peewnoowo, omo jogii portfolio ina waɗi tiitooɗe ko wayi no Mama Onboard, Senator, Guwerneer, e Hooreejo leydi. Ko kanko kadi woni hooreejo fedde peewnitooɓe filmuuji Nollywood (ANP).

## Naatgol e politik
Kennedy-Ohanenye warti tergal kawtal hooreejo lesdi Naajeeriya nder hitaande 2015. O anndini hooreejo lesdi Naajeeriya wakkati suɓol lesdi 2023, o waɗi taariiha dow debbo arandeejo waɗugo non les laamu APC. Kampaañ makko teeŋtinii doole rewɓe, ƴellitaare faggudu, kisal, e haɓaade fenaande. O suɓii woppude laamu e nder woote gardagol leydi ndii, o jaɓii e yeeso yimɓe fof Bola Tinubu, gonnooɗo guwerneer diiwaan Lagos.

Ñalnde 21 lewru bowte hitaande 2023, o toɗɗaama jaagorgal ko feewti e rewɓe e juuɗe hooreejo leydi ndii, hono Bola Tinubu, o lomtii Pauline Tallen, mo o woppi laamu ngam cellal makko. Kennedy-Ohanenye wonti debbo tataɓo jogaade ngalɗoo jappeere caggal Aisha Alhassan e Pauline Tallen.

Bana ministaajo kuuɗe rewɓe, Kennedy-Ohanenye fodi waɗugo hakkilo dow ittugo fitinaaji dow rewɓe (GBV) e ɓesdugo semmbe faggudu rewɓe (WEE) nder lesdi Naajeeriya.O ɗon mari haaje ɓesdugo wakiltaaki rewɓe nder kuuɗe ardungal e huuwugo kuuɗe lesdi dow rewɓe. She also advocated for increased female representation in leadership roles and the implementation of the National Gender Policy.

## Nguurndam neɗɗo
Uju Kennedy-Ohanenye ina resndi Kennedy Ohanenye, jom njulaagu, jom moƴƴere. Ɓeeɗoo ɗiɗo ina njogii ɓiɓɓe nayo.

## Tuugnorgal
Amos Bulus Kilawangs

**Amos Bulus Kilawangs** (jibinaa ko 1960 walla 1961) ko dawruyanke leydi Najeriya. Ko kanko woni Senator Wakiiliijo Gombe Sud O suɓaama nder suɓol lesdi Naajeeriya nder lewru February 2019 les limngal kawtal lesdi Naajeeriya (APC). Ko kanko kadi woni cukko hooreejo to goomu Delta tuggi lewru suwee 2019 haa lewru suwee 2023.

## Kugal
E hitaande 2017, nde o woni ofisee mawɗo e nder konu aeroportu leydi Naajeeriya o artiraa e golle Kapiteen fedde nde o wonti Air commodore wondude e 27 woɗɓe.

Ngam tabitinki kuuɗe e cemmbiɗinki, konu lesdi Naajeeriya ɗon mari kuugal Air Commodore Amos Bulus, bana hooreejo hukuumaaji pamari, HQ NAF.

## Tuugnorgal
Halilu Kundila

**Halilu Ibraahiima Kundila** (1965 – 6 abriil 2024) ko politikaajo leydi Najeriya, o woniino tergal e suudu sarɗiiji diiwaan Kano, o lomtii diiwaan Shanono/Bagwai e les njiimaandi Kongres (APC). O sankii ko ñalnde 6 abriil 2024, tawi omo yahra e duuɓi 59.

## Tuugnorgal
Kabiru Ado Lakwaya

**Kabiru Ado Lakwaya** woni siyaasaajo lesdi Naajeeriya, o woni tergal nder kawtal hoore lesdi Kano, nden boo o laati Komisinaajo ko laarani ɓamtaare sukaaɓe e fijooji.

## Nguurndam gadano
Kabiru Ado jibinaa ko e nder diiwaan Lakwaya e nder diiwaan laamu Gwarzo e nder diiwaan Kano..

## Golle politik
Lakwaya laati ardiiɗo janngooɓe, o laati hooreejo senaaji lesdi kawtal janngooɓe lesdi Kano (NAKSS) wakkati o ɗonno janngirde lesdi Usman Danfodio Sokoto. Ko adii nde o toɗɗata Komisinaajo, Lakwaya laati hooreejo kawtal sukaaɓe lesdi Naajeeriya, hukuumaaji pamari lesdi Naajeeriya. Lakwaya ɗon mari haaje heɓugo jooɗorde suudu joonde diidaaɗi lesdi Kano nder suɓol lesdi Naajeeriya nder hitaande 2019 les form flat All Progressive Congress APC nde o ɗon mari haaje heɓugo tergal joonde lesdi Kano nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Kano.

Lakwaya toɗɗaama komisinaajo ministaajo lesdi Kano ngam ɓamtaare sukaaɓe e fijooji, diga guwerneer Abdullahi Umar Ganduje.

Lakwaya toɗɗaama ngam wonde jaagorgal keeringal to bannge sukaaɓe e fijooji to cukko hooreejo leydi Sen. Barau I. Jibrin

## Ƴeew kadi
Diiso kuuɓtodinngo leydi Kano

## Tuugnorgal
Babachi Lawal

**Babachir David Lawal** (jibinaama 2 Oktoobar 1954) ko siyaasaajo Naajeeriya, o laati binndoowo laamu lesdi Naajeeriya gila 2015 haa 2017. O toɗɗaama nyande 27 lewru Ogost 2015, diga hooreejo lesdi Naajeeriya Muhammadu Buhari. Lawal darnaama kuugal Sekereteer Gomnati (SGF) diga hooreejo lesdi Buhari nyande 19 lewru Abriil 2017, nden o wurtinaama kuuɗe maako fuu nyande 30 lewru Oktoba 2017 ngam o huutiniri ceede ɗe o mari haaje ngam ustugo nyamdu haa lesdi Naajeeriya, lesdi Naajeeriya, haa woyla-fuunaange Haram, ca.

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Lawal timmini jaŋde mum leslesre to duɗal leslesal St. Patrick, Maiduguri e hitaande 1969, o yahri to duɗal konu Naajeeriya Zaria, gila 1970 – 1974 ngam jaŋde makko hakkundeere. Ndeen o naati Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Ahmadu Bello (ABU), Zaria tuggi 1974 haa 1975.

Lawal janngii Innjiniyaaruuji kuuraa to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello, Zaria ɗo o heɓi bakkaa makko e hitaande 1979, o heɓi Baccalauréat (Kuuraa).

## Kugal
Lawal fuɗɗi golle mum ko e sosiyetee Delta Steel, Ovwian-Aladja ɗo o ummii e darnde Injineer mawɗo, ɗum ko gila 1979 haa 1984. Caggal ɗuum o golliima e telefoŋaaji yaajɗi leydi Nijeer Ltd, Lagos ko Injenieer mawɗo gila 1984 haa hitaande 1980 haa 1989, ɗo o heɓi golle gardiiɗo diiwaan.

Lawal sosi sosiyetee mum Rholavision Engineering Ltd, Kaduna e hitaande 1990. O ardii sosiyetee makko e dow jam haa o toɗɗaa Sekereteer laamu Fedde nde ñalnde 27 lewru bowte hitaande 2015.

O woni kadi tergal fedde ordinateeruuji leydi Naajeeriya, fedde injiniyaaruuji leydi Naajeeriya e fedde toppitiinde ko fayti e njuɓɓudi injiniyaaruuji leydi Naajeeriya.

## Politik
Lawal nasti siyaasaaku cemmbiɗɗum nder hitaande 2002 bee nastugo nder lanyol yimɓe lesdi Naajeeriya fuu (ANPP). Lawal mari kuuɗe ɗuɗɗe nder ANPP nden boo nder kawtal kampaañ Buhari hawtaade e cukko hooreejo, kawtal kampaañ Buhari nder jiha Adamawa. Birooji politik mbaɗaama : Cukko Koolaaɗo kuuɓal Dowla, Fedde Kampaañ Buhari, Dowla Adamawa (2002 – 2005). Koolaaɗo kuuɓal dowla, fedde kampaañ Buhari, dowla Adamawa, (2005 – 2010). Tergal, Goomu jokkondiral e mooɓondiral ngenndiwal ngam waylo-waylo weeyo (2010 – 2013) iv. Tergal, Goomu hesɗitinde waylo-waylo weeyo Kongres, 2012. Tergal, Goomu kawral Kongres Denndaangal, 2013. Tergal ɓooyngal, Goomu Njuɓɓudi Kongres Denndaangal (2013 – 2014). Tergal, Goomu kampaañ hooreejo leydi APC, 2015.

Ñalnde 30 oktoobar 2017, o woppitaa e golle gardiiɗo laamu nguu caggal ciimtol ngol o tuumaama ina jeyaa e ko addani mo ustude kaalis ballitooɗo kiris.

## Tuugnorgal
Seyi Lawal

**Laamiiɗo Seyi Lawal** (jibinaama hitaande 1972), anndiraama kadi Adeseyi Lawal, ko siyaasaajo Naajeeriya, jooni o woni tergal suudu joonde diidaaɗi lesdi Lagos, o wakiiliijo diiwal Ikeja I..

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Seyi Lawal jibinaa ko e hitaande 1972. O fuɗɗii jaŋde makko ko e duɗal leslesal Olososun hade makko yahde duɗal jaaɓi haaɗtirde Ejigbo ngam jaŋde makko hakkundeere. Omo jogii Dipolomaaji e jaŋde yah-ngartaa e weeyo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Dayrem. Caggal ɗuum o heɓi Baccalauréat e jaŋde (B.A. Ed.) e ganndal daartol e dipolomasi to duɗal jaaɓi haaɗtirde jaŋde Tai Solarin (TASUED).

## Golle politik
Jaɓɓungal politik Lawal fuɗɗii ko e hitaande 1998 nde o woni suka tergal e fedde wiyeteende Alliance pour la Démocratie (AD). O woniino Sekereteer Publicité e nder fedde Alliance pour la Démocratie to Ward C, Ikeja.

E wooteeji mawɗi 2023, Lawal haɓaama e jooɗorde Ikeja I e nder suudu sarɗiiji leydi Lagos, o suɓaama e dow laylaytol renndo (APC). Nde o naati e Asaambele 10ɓo, o toɗɗaa hooreejo Goomu Ganndal e Karallaagal suudu sarɗiiji. E nder ngal ɗoon darnde, omo toppitii eɓɓaaɗe e politikaaji dowlaaji jowitiiɗi e yahrude yeeso karallaagal.

## Tuugnorgal
Ibanda

**Ibanda** ko wuro wonngo e diiwal hirnaange leydi Uganda. Ko ɗoon woni nokku mawɗo politik, njuɓɓudi, e njulaagu e nder diiwal Ibanda e nokku ɗo diiwaan oo woni. Nde fuɗɗii ko e kitaale 1990, nde toɗɗaa gila e nokku njulaagu haa nde wonti diɗɗal wuro, diiso wuro e hitaande 2016 nde rokkaa darnde municipaalitee. Konseil municipaal ina jogii diwanuuji tati ɗi Kagongo, Bisheshe e Bufunda ina njogii 21 diiwaan Kyaruhanga, Bufunda, Nyamirima, Nsasi, Kayenje, Kashangura, Rwenshuri, Kigarama, Rugazi, Rwobuzizi, Kakatsi, Bugarama, Karangara, Kabaare, Kanyansheko, Kinyanyeko K Nyakatoo Ko wuro Katongore. Konseye munisipaal Ibanda ina jogii ko ina tolnoo e 230 wuro. Diɗɗal Municipal Ibanda fuɗɗii golle mum ñalnde 1 lewru juko hitaande 2016 caggal nde ngal toɗɗaa e Diɗɗal wuro e diiwanuuji goɗɗi ɗi o jokkondiri e... (Diiwal Bisheshe, Nsasi, feccere e diiwaan Nyabuhikye e Kashangura).

## Wakere
Ibanda woni ko hedde 70 kiloomeeteer (43 mi), e laawol, to fuɗnaange-rewo Mbarara, wuro ɓurngo mawnude e nder diiwaan Ankole. Ɗum ko hedde 290 kiloomeeteer (180 mi), e laawol, fuɗnaange-rewo Kampala, laamorgo e wuro ɓurngo mawnude e nder leydi Uganndaa. Koɗkiiji wuro ngo ko 0°08'05.0"S, 30°29'42.0"E (Njuutirndi:-0.134712; Njuutirndi:30.495000).

Diɗɗal Municipal Ibanda woni ko e diiwaan Ibanda Fombinaare e nder diiwaan Ibanda, bannge worgo-fuɗnaange leydi Uganda. Nde ɗon mari keerol bee diiwal lesdi Igorora, Kikyenkye, Kijongo e Ishongororo diiwalji Ibanda, Kinoni s/c nder diiwal Kiruhura e diiwal Kicheche diiwal Kamwenge nden boo ngal jaɓɓata hukuumaaji lesdi Ibanda. Hakindo nokkuuji diiso ngoo ko hedde 372,21 kiloomeeteer kaaree (143,71 miil kaaree), ko leydi yoorndi (taariindi mahndi e leydi udditiindi) e nokkuuji ndiyam udditiiɗi. Gonnooɗo diiso wuro ngo fuɗɗii ko e hitaande 1994 e cuuɗi ɗiɗi Bufunda e Kagongo e nder golle peeje ƴellitaare fisik e hitaande 2010, cuuɗi tati goɗɗi sosaa ko wayi no Rugazi, Kigarama e Kyaruhanga, tawi ko 51,49 km2 (19,88 miil2).

## Tariya
Ibanda ina anndaa e warngo Harry George Galt, komisariyaajo Angalteer to diiwaan hirnaange leydi Uganndaa, ñalnde 19 mee 1905.

Ummatore

Bimngal lesdi 2002 limti yimɓe Ibanda ko 22,730. E hitaande 2010, Biro toppitiiɗo limgol leydi Uganndaa (UBOS) limtii wonde yimɓe leydi ndii ina tolnoo e 27 800 neɗɗo. E hitaande 2011, UBOS limtii keewal yimɓe hakkunde hitaande ko 28 500. E hitaande 2014, binnditagol yimɓe leydi ndii waɗii 31 316 neɗɗo.

## Toɓɓe nafooje
Ko ɗeeɗoo geɗe ɓeydooje nafoore ina tawee e wuro Ibanda walla saraaji keeri mum :

birooji Diiso wuro Ibanda

gardiiɗo njuɓɓudi diiwaan Ibanda

Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Ibanda, ko duɗal jaaɓi-haaɗtirde keeringal, sosaangal e hitaande 2014.

Ospitaal martiriiji Uganda Ibanda, opitaal renndo ngo Archidiocèse katolik en Romara toppitii

## Fotooje
Yiyngo ngoɗngo e wuro Ibanda

## Ƴeew kadi
Patrik stature

Doggol gure e gure e nder leydi Uganndaa

Tuugnorgal
Kaka Shehu Lawan

**Kaka Shehu Lawan** ko siyaasyanke Naajeeriya. O wonii hannde senaateer lomtotooɗo diiwaan Borno hakkundeejo e nder diiwaan Borno e nder senaa 10ɓo e les njiimaandi fedde toppitiinde ko fayti e ƴellitaare (APC).

## Tuugnorgal
Abubakar Kyari

**Abubakar Kyari CON** (jibinaa ko 15 lewru Yarkomaa 1963) ko jaagorgal ndema e kisal nguura, ko o dawruɗo leydi Najeriya. Ko kanko woni senaateer lomtotooɗo diiwaan senaa Borno worgo gila 2015 haa o woppi laamu e lewru abriil 2022. Ko kanko woni tergal e fedde wiyeteende All Progressives Congress, o woniino kadi hooreejo fedde nde e hitaande 2023.

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Kyari jibinaa ko ñalnde 15 lewru Yarkomaa (1963) to Brigadier Abba Kyari, gonnooɗo guwerneer konu to diiwaan Fuɗnaange-rewo Cakaari gila 1967 haa 1975.

Omo jogii miñiraaɓe njeetato.

O janngi ko to leydi Nijeer e to leyɗeele dentuɗe Amerik. O naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Kaduna Capital e hitaande 1974. Ndeen o yahri to duɗal jaaɓi haaɗtirde Barewa, Zaria ɗo o heɓi WASSCE makko E hitaande 1979. O naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Tennessee, Martin US, ɗo o heɓi dipolomaaji makko e hitaande 1986. Caggal ɗuum e hitaande 1989, o janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Miss degree e njuɓɓudi njulaagu (MBA).

## Golle politik
Kyari suɓaama nder suudu sarɗiiji lesdi Naajeeriya wakkati laamu sooja'en Seneraal Sani Abacha les njiimaandi lanyol Kongres lesdi Naajeeriya nder hitaande 1998, ammaa o hoosaaki laamu ɓaawo lanyol ngol fusi lesdi Naajeeriya ɓaawo maayde Abacha. O woniino kaalis leydi lannda yimɓe fof (APP), fedde leydi Borno gila 1998 haa 1999.

E fuɗɗoode republique nayaɓere e hitaande 1999, o suɓaama kadi e suudu sarɗiiji e les njiimaandi APP o golliima gila 1999 haa 2003. O toɗɗaama komisariyaajo Borno ngam ƴellitde ndiyam e juuɗe guwerneer Ag Rudu Sheriff e hitaande 2003 o golliima haa mana direct Supp, was00. Dowla Borno gila 2005 haa 2007, e toɗɗaade komisinaajo dowla Borno ngam jaŋde e hitaande 2007 o golli haa 2008. O toɗɗaama kadi komisinaajo ngam jawdi ndiyam e juuɗe Governor Sheriff e o golliima gila 2008 haa 2010, komisinaajo Information e hitaande1,1 Golle nder hitaande 2011. O laati hooreejo hukuumaaji lesdi Borno Kashim Shettima diga hitaande 2011 haa 2014.

Kyari suɓaama nder senateer nder hitaande 2015 les njiimaandi All Progressives Congress, nden o suɓaama kadi nder hitaande 2019, o huuwi haa lewru Abriil 2022 nde o woppi laamu ngam o laato cukko hooreejo lesdi APC, North. O wonti hooreejo leydi APC ñalnde 17 lewru juko hitaande 2023, caggal nde hooreejo leydi APC, Abdullahi Adamu, woppi laamu. O toɗɗaama jaagorgal ndema e kisal nguura e juuɗe hooreejo leydi ndii, hono Bola Tinubu, ñalnde 16 ut 2023, caggal nde senaa ƴeewti mo, tabitini mo.

Caggal nde coggu nguura mawngu mawni e nder leydi Naajeeriya, Senator Kyari, hollitii peeje ɗee e nder batu jaayndeeji to laamorgo leydi ndii, Abuja. Peeje ze ina njogii naatgol 250 000 ton alkamaari e 250 000 ton maaro, zum wonnoo ko liggorde tokosere e liggotoove e nder leydi ndii fof. O hollitii kadi balɗe 150 ngam naatde e geɗe nguura keertiiɗe, ko wayi no maaro, maaro daneejo, alkamaari, e cowpeas. Marsandiisuuji naatnaazi e nder ngal zoo zoo zoo zoo zo maa njovve njovdi vurndi moxxude (RRP).

Caahu
E lewru Oktoobar 2022, teddungal ngenndiwal leydi Naajeeriya, hooreejo leydi Naajeeriya, Muhammadu Buhari, hokki mo.

## Tuugnorgal
Mayokun Lawson-Alade

**Mayokun Lawson-Alade** (jibinaa ko 11 lewru juko hitaande 1982) ko politikaajo leydi Najeriya, jeyaaɗo e fedde toppitiinde ko fayti e yahrude yeeso. O suɓaama nder suudu sarɗiiji ngam Akure woylaare/Akure fombinaare nder cuɓi lesdi 2022. Lomtii mo ko biyeteeɗo Abiodun Aderin Adesida. 

## Tuugnorgal
Henry Longs

**Henry Longs** (maayi 28 noowammbar 2021) ko siyaasyanke mo Naajeeriya jeyaaɗo e kawtal ɓamtaare kala. O woniino gardiiɗo Pankshin Sud e nder suudu sarɗiiji leydi Plateau.

.

E hitaande 2021 o maayi to Jos ngam caɗeele e nder opereeji koyngal.

## Tuugnorgal
Ahmad Abdulhamid Malam Madori

**Ahmad Abdulhamid Malam Madori** ko dawrugol Naajeeriya. Ko kanko woni senateer jooni lomtotooɗo diiwaan Jigawa to bannge worgo-fuɗnaange e nder diiwaan Jigawa e nder senateer 10ɓo e les njiimaandi fedde All Progressives Congress (APC) .

## Tuugnorgal
Lazarus Ogbee

**Laazarus Ogbee** ko siyaasyanke Naajeeriya. O woniino tergal wakiiliijo Ikwo/Ezza Sud Federal Federal nder suudu sarɗiiji. O ummorii ko to diiwaan Delta. O suɓaama e nder suudu sarɗiiji e wooteeji 2015 e les njiimaandi lannda Demokaraasi Leƴƴi (PDP). O deƴƴi e fedde wiyeteende Kongres (APC).

## Tuugnorgal
Haruna Maitala

**Haruna Maitala** (maayi ko ñalnde 2 abriil 2021) ko neɗɗo dawruɗo leydi Nijeer. O woniino tergal suudu sarɗiiji ngam diiwaan Jos North/Bassa, hono tergal e Kongres All Progressives.

E hitaande 2021, o maayi e aksidaa oto nde o ummii Abuja fayde Jos, o maayi e ɓiyiiko e yimɓe ɗiɗo woɗɓe. Lomtii mo e woote gardagol leydi ko Muusaa Agah Avia.

## Ƴeew kadi
Doggol terɗe suudu sarɗiiji leydi Naajeeriya, 2019–2023

## Tuugnorgal
Binta Mamman

**Binta Mamman** ko debbo dawruɗo jeyaaɗo to diiwaan Nijeer, leydi Najeeriya. Ko o jannginoowo to bannge njuɓɓudi njulaagu. Ko adii nde o naatata e politik o wonnoo ko house wif

Mamman fuɗɗi siyaasaaku maako bee lanyol Peoples Democratic Party (PDP) nder hitaande ndungu 2015, nden o heɓi suɓol dow tergal wakili'en Gurara, diiwal ngal lesdi Naajeeriya, nden o suɓaama nder hitaande 2019 les APC.

Mamman woni jooni tergal debbo gooto e nder suudu sarɗiiji leydi Nijeer, lomtotooɗo diiwaan Gurara e les njiimaandi Kongres All Progressives (APC). Ko kanko woni hooreejo goomu suudu sarɗiiji leydi Nijeer ko feewti e geɗe rewɓe e worɓe e ƴellitaare renndo. O suɓaama ngam wonde debbo gadano gardiiɗo NSHA..

E hitaande ndungu 2017, o hokkaama njeenaari ngam wonde icon ƴellitaare renndo e nder Dowla Nijeer e nder Fedde Adunaare toppitiinde ko fayti e Taariindi e hitaande 2021, o wallitorii kuulal jowitiingal e fitinaaji hakkunde rewɓe e worɓe, taƴaaɗo sariya Dowla Nijeer ngam haɓaade fitinaaji dow yimɓe (Haɗeede) ko ɗum haɗata ɓeydagol fitinaaji e nder dowla Ba the Gender. O waɗi kadi ɗaɓɓaande ngam ñaawde Rapists e hitaande 2020.

## Tuugnorgal
Mohammed Idris Malagi

**Mohammed Idris anndiraaɗo Malagi** (jibinaa ko ñalnde 2 lewru Mbooy hitaande 1966) ko bayyinoowo defte, balloowo yimɓe, jom ngalu, karallo jokkondiral hakkunde yimɓe e politik, ko o jaagorgal kumpital e njuɓɓudi ngenndi Naajeeriya. O toɗɗaama e juuɗe hooreejo leydi Bola Tinubu e lewru ut 2023. Ko kanko woni sosɗo/hooreejo e bayyinoowo Blueprint. O woni kadi hooreejo fedde jaayndeeji (Kings Broadcasting Limited) jeyaaɓe e jaayndeeji WE 106.5 FM Abuja, leydi Naajeeriya. Ko kanko woni hooreejo fedde jom en jaayndeeji leydi Nijeer. Yanti heen, o woniino gardiiɗo jokkondiral stratejik wonande fedde toppitiinde ko fayti e kampaañ hooreejo leydi Tinubu-Shettima...

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Mohammed Idris jibinaa ko ñalnde 2 lewru mbooy hitaande 1966 to nokku laamu Gbako to leydi Nijeer. O heɓi jaŋde makko leslesre to Kontagora hakkunde 1971 e 1977. Ndeen o yahri to GSS Rijau e hitaande 1977, o heɓi heen seedantaagal makko e hitaande 1982. E hitaande 1983 o naati janngude ɗemngal Engele to duɗal jaaɓi haaɗtirde Usmanu Danfodiyo, to Sokoto, ɗo o heɓi dipolomaaji makko e hitaande 198 Duɗal jaaɓi haaɗtirde Bayero Kano e hitaande 1995.

## Kugal
E lewru mee 2011, Idris Malagi sosi jaaynde wiyeteende Blueprint, jaaynde yaltoonde yontere kala e ñalawma kala e ɗemngal Engele e Hausa ina wiyee Manhaja. Malagis woni hooreejo e mawɗo gollordu gila nde sosaa. Ko kanko kadi woni sosɗo e hooreejo fedde wiyeteende Bifocal Group. E lewru Duujal hitaande 2020, o suɓaama hooreejo fedde jom en jaayɗe leydi Najeriya. Ñalnde 27 noowammbar hitaande 2019, o ƴetti jeyi leydi Kings Broadcasting Network, jeyɓe WE 106.5 FM Abuja.

## Golle politik
Mohammed Idris Malagi, bana tergal kawtal hoore lesdi Naajeeriya, o ɗon mari haaje laamu lesdi Naajeeriya ngam suɓol lesdi Naajeeriya hitaande 2023. O heɓi 154 woote, o fooli tergal suudu sarɗiiji, Umar Bago mo heɓi 386 woote. O toɗɗaama hooreejo jokkondiral stratejik wonande fedde kampaañ hooreejo leydi Asiwaju Bola Ahmed Tinubu (PCC).

## Njeenaaje e njeenaaje
Alhaji Mohammed Idris Malagi ina jogii tiitoonde aadaande wiyeteende Kakaaki Nupe, tiitoonde nde Yahaya Abubakar rokki mo, hono Etsu Nupe. Tiitoonde ndee ina anndira moƴƴere makko e golle makko e nder nokkuuji jaayɗe e jokkondiral hakkunde yimɓe. Ñalnde 8 lewru Duujal hitaande 2022, o heɓi njeenaari ndi fedde jaayndiyankooɓe leydi Naajeeriya hokki mo njeenaari mawndi.

## Tuugnorgal
Aminu Bello Masari

**Aminu Bello Masari** (ListenR) (jibinaa ko 29 lewru Mbooy hitaande 1950) ko siyaasaajo Naajeeriya, o laati guwerneer lesdi Katsina diga 2015 haa 2023. O laati Komisinaajo kuuɗe, koɗki e yahdu diiwal Katsina diga 1991 haa 1993. O laati hooreejo lesdi Naajeeriya2 2007. Masari ummorii ko wuro Masari to nokku laamu Kafur to diiwaan Katsina. E nder teddungal golle makko e nder leydi Naajeeriya, Aminu Masari heɓi njeenaari ndi o heɓi e hitaande 2005, ndi hooreejo leydi Olusegun Obasanjo GCFR hokki.

## Golle politik
Masari ɗon mari haaje hokkugo hooreejo lesdi Katsina nder cuɓi 2011 les limngal Kongres ngam waylaare yeeso. O fooli cuɓol ngol e juuɗe Ibraahiima Shehu Shema mo PDP.

E lewru desaambar 2014 o yalti e kanndidaa guwerneer e nder fedde wiyeteende All Progressives Congress ngam wooteeji marse 2015.

Aminu Bello anndinaama o heɓi jaalorgal dow cuɓi guwerneer lesdi Katsina ñalnde 11 abriil 2015, o fooli Musa Nashuni, o hunnaama ñalnde 29 mee 2015.

Ɗoon e ɗoon, caggal nde o toɗɗaa, e nder ŋakkeende kaalis e nder leydi ndii, Masari tuumi hooreejo leydi ndii wonde o wujjii kaalis leydi ndii caggal wooteeji 2015 e balɗe seeɗa ngam rokkude laamu makko kesu nguu laamu. Ndee tuumre wondude e ñaawirɗe kaalis nannduɗe e ɗeen, fotde miliyaaruuji 11 dolaar, addani EFCC noddude, caggal ɗuum ñaawde Barrister Shema to ñaawirde wondude e yoga e terɗe guwarnama mum. Governor Masari kadi fusi hooreeɓe laamuuji nokkuuji ɗii, kamɓe fof ɓe ngoni ko e lannda mo ɓe ndartini. To bannge mum, PDP ƴami dowla oo e nder ñaawirdu ngam fusde hooreeɓe laamuuji nokkuuji cuɓaaɗi e demokaraasi.

Aminu Bello Masari suɓaama ngam manndaa ɗiɗaɓo ngam wonde guwerneer Katsina e nder wooteeji guwerneer diiwaan Katsina ñalnde 9 marse 2019 e les njiimaandi Kongres All Progressives caggal nde o heɓi 1 178 864 woote, tawi ko senateer lannda Demokaraasi Leƴƴi Garba Yakubu Lado heɓi 488 woote168.

## Ƴeew kadi
Doggol guwerneeruuji diiwaan Katsina

Diiso doosɗe leydi Katsina

## Tuugnorgal
Bernard Mikko

**Hon Bernard Barida Mikko** (jibinaa ko 7 lewru Mbooy hitaande 1961) ko siyaasyanke e njulaagu Najeriya, ummoriiɗo Gokana LGA to diiwaan Rivers. O laati tergal nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya 4th diga diiwal Rivers, o wakiili diiwal Khana/Gokana diga 1999 haa 2003. E hitaande 2022, Mikko anndini nafuuda maako ngam tawtoreede suɓol 2023 primary diiwal Rivers e lesdi APC, howe kanndidaa lannda oo. .

## Golle politik
E hitaande 1987, Bernard Mikko suɓaama hooreejo leydi, diiwaan B.dere 4, diiso laamu nokku Bori.

Tuggi lewru Yarkomaa 1988 haa lewru Juko 1989 O wonii cukko hooreejo Diiso laamu nokkuure Bori. E hitaande 1999, o suɓaama nder suudu sarɗiiji lesdi Naajeeriya, o laati haa hitaande 2003, o wakiili diiwal Khana/Gokana. Deeyah Emanuwel Nwika lomtii mo.

E les PDP, Bernard Mikko toɗɗaama ngam laataago walliinde hooreejo lesdi PDP(Dr. Bamanga Tukur) diga hitaande 2013 haa hitaande 2014. E hitaande 2014, o anndini anniya maako ngam nastuki suɓol guwerneer lesdi Rivers 2015. Kono kanko e 15 woɗɓe ɓe ngoppii kongres ward oo sabu golle ɗe ngonaa nuunɗuɗe. Suɓngo arano ngo ko Ezenwo Nyesom Wike heɓi ɗum.

E hitaande 2017, Mikko woppi lannda APC, hono Kongres All Progressive. E hitaande 2018, o naati e doggol senateeruuji diiwaan Rivers State Fuɗnaange-rewo. Kono denndaangal nominaasiyoŋaaji e nder APC ɗii ndartinaama, APC haɗaama waɗde kanndidaaji e nder wooteeji 2019 to Rivers State.

l Nwika succeeded him.

E hitaande 2021, o toɗɗaama hooreejo, Goomu Ƴellitaare Kongres APC ngam diiwaan Enugu.

## Tuugnorgal
Mohammed Bello El-Rufai

**Mohammed Bello El-Rufai** ko siyaasaajo Naajeeriya, jooni o woni tergal nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya, o woni tergal nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya, o ɗon mari bawɗe wallugo lesdi Naajeeriya, nden o ɓii gomnaajo lesdi Naajeeriya, Mallam Nasir El-Rufai. O toɗɗaa ko hooreejo goomu suudu sarɗiiji ngam ƴellitde kuule bankeeji.

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Mohammed Bello El Rufai jibinaa ko ñalnde 11 lewru bowte hitaande 1988, to Kaduna, leydi Nijeer. O heɓi BSc makko e ganndal politik e jokkondiral hakkunde leyɗeele e jaŋde tokosere e nder jaŋde diine to duɗal jaaɓi haaɗtirde Wheaton, Massachusetts. E hitaande 2015, o heɓi MSc e jokkondiral hakkunde yimɓe e jokkondiral hakkunde gollorɗe to duɗal jaaɓi haaɗtirde Georgetown.

## Kugal
Bello fuɗɗi kuugal maako bana ardungal haa Huawei Nigeria, O nasti nder siyaasaaku wakkati o ɗon mari haaje hukuumaaji lesdi ndi'i (NYSC) nder hitaande 2015, o hawti bee kawtal hukuumaaji pamari (3G) nden o ɗonno sosda kawtal Rescue Kaduna Group (RKG), goomu kuugal siyaasaaku, ko adii suɓol 2015. E nder oon sahaa, o toɗɗaama gardiiɗo mooɓondiral sukaaɓe ngam fedde kampaañ Buhari (BCO). Ndeen o ummiima e sektoraa keeriiɗo ngam wonde balloowo mawɗo e nder suudu sarɗiiji e hooreejo gollordu Senaateer Uba Sani, guwerneer jooɗiiɗo e diiwaan Kaduna, tuggi 2019 haa 2022. O jogii ko darnde tergal e yiilirde fedde Yasmin El-Rufai (YELhin HaELd-FELF) kadi ko kanko woni tergal e yiilirde fedde Yasmin El-Rufai (YELhin HaELd-FELm).

## Golle politik
Mohammed Bello El-Rufai ko tergal e fedde wiyeteende APC. E lewru feebariyee 2023, o naati e politik, o heɓi jooɗorde suudu sarɗiiji ngam diiwaan Kaduna worgo leydi ndii e 51 052 woote. E nder Asaambele 10ɓo, ko kanko woni hooreejo Goomu suudu sarɗiiji ngam kuule bankeeji.

## Nguurndam neɗɗo
Bello ko ɓiɗɗo Nasir Ahmed El-Rufai, gonnooɗo guwerneer diiwaan Kaduna gila 2015 haa 2023 e Hadiza Ismaa El-Rufai. O resii ko Aisha, ɓiy gonnooɗo gardiiɗo konu to Dowlaaji Dentuɗi e Niiseer, hono Kolonel Habibu Shuaibu.

## Tuugnorgal
Lai Mohammed

**Layiwola "Lai" MohammedlistenR** CON (jibinaa ko 6 lewru Duujal hitaande 1951) ko awokaajo e dawriyanke leydi Najeriya, o woniino jaagorgal kumpital e pinal leydi Najeriya gila lewru Noowammbar 2015 haa lewru Mee 2023.

## Nguurndam
O jibinaa ko e galle Alhaji Mohammed Adekeye e hitaande 1952. Ko o jeyaaɗo to Oro e nder diiwaan Kwara. O heɓi dipoloma makko e ɗemngal Farayse to duɗal jaaɓi haaɗtirde Obafemi Awolowo, e hitaande 1975. O yahri yeeso o heɓi dipoloma makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Lagos, caggal ɗuum o yahri yeeso to duɗal sariya leydi Naajeeriya e hitaande 1986 1989.

## Kugal
Mohammed ko jom njulaagu, o woniino hooreejo fedde Optmedia Limited, fedde nde wonaa laamuyankoore Afromedia PLC gila 18 lewru Duujal hitaande 2008. O woniino hooreejo fedde Afromedia PLC gila lewru mee 2011.Alhaji Mohammed ko kadi gollodiiɗo e duɗal jokkondiral hakkunde yimɓe e nder leydi Nijeer (NIPR) e duuɓi1 Laamu Aeroport Naajeeriya, jooni ko Hukuuma Aeroport Fedde Naajeeriya (FAAN).

## Politik
E lewru Oktoobar 2002, Alhaji Lai Mohammed wonnoo ko kanndidaa guwerneer e wooteeji diiwaan Kwara e lewru abriil 2003 e dow laylaytol Fedde Demokaraasi. O fiyi mo, otooji joy e nder konngol makko ndartinaama yeeso biro kampaañ senateer Suleiman Ajadi to Oke-Onigbin e nder juulde. O woniino hooreejo gollordu Gomna Tinubu e nder manndaa makko gadano..

Mohammed ko politikaajo cemmbinɗo, o laatiino hooreejo leydi Naajeeriya. O woni ko ñalnde 11 lewru Noowaamburu hitaande 2015, o hunnii hooreejo leydi Naajeeriya, Muhammadu Buhari, laamu jaagorgal ko feewti e humpito e pinal caggal nde o toɗɗaa e ƴeewndo moƴƴo e nder suudu sarɗiiji leydi Naajeeriya. Ñalnde 21 lewru bowte hitaande 2019, o artiraa kadi e juuɗe hooreejo leydi ndii, hono Muhammadu Buhari, jaagorgal kumpital e pinal.

O tuumaama e won e kabaruuji nder leydi e nder winndere nde, ko fayti e rokkude ciimtol luulndiingol kewuuji leydi makko e kabaruuji fenaande. Ɗum seedaama nder konte maako #EndSARS, ɗe arannde, feere-feere ɗe laamu lesdi Lagos e konu lesdi Naajeeriya mbi'i. E nder yeewtere makko e DW TV, Tim Sebastian tuumi mo wonde o « yaltii e loowdi » politik leydi makko.

O tuumiino CNN wonde "desperated", caggal nde jaayɗe winndere ndee njaltini nate keewɗe, ngam hollirde warngooji seppooɓe ɓee to tollgate Lekki, Lagos, leydi Nijeer. Kono CNN ɗaɓɓiino hujjaaji laaɓtuɗi ngam hollitde wonde jaaynde ndee habrii « Fake news », hono no o wiyri nii.

## Caahu
E lewru Oktoobar 2022, teddungal ngenndiwal leydi Naajeeriya, hooreejo leydi Naajeeriya, hono Muhammadu Buhari, hokki mo.

## Ƴeew kadi
Kabinee leydi Naajeeriya

## Tuugnorgal
Otunba Moyinolorun Ogunwumiju

**Otunba Moyinolorun Taiwo Ogunwumiju, jibinaa** ko ñalnde 1 lewru Duujal hitaande 1988 ko politikaajo Naajeeriya e tergal, suudu sarɗiiji diiwaan Ondo, lomtotooɗo diiwaan Ondo hirnaange 1 O ummii ko e wuro Ondo e nder diiwaan Ondo hirnaange diiwaan Ondo.

## Jaangirde
O heɓi jaŋde makko hakkundeere to Akure e Ibadan hade makko jokkude jaŋde makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Lagos (UNILAG), ɗo o jokki jaŋde makko to bannge ganndal petroŋ e gaas. O yahi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Leeds, to leydi Angalteer, ɗo o heɓi dipoloma makko to bannge njuɓɓudi eɓɓaaɗe innde.,

## Nguurndam gadano
O fuɗɗi kuugal maako haa lesdi Naajeeriya Breweries plc. E nder duuɓi, o waɗii golle keewɗe e nder nokkuuji keewɗi ɗo birniiji mbaɗata. Nder hitaande 2021, o hoosi kuugal ardungal hukuumaaji pamari haa hukuumaaji pamari ɗin, o ɗon laara kuuɗe hukuumaaji pamari nder hukuumaaji pamari 9 nder lesdi Naajeeriya fuu.

o tawtoraama no feewi eɓɓooji e eɓɓooji ƴellitaare duumotoonde e nder diiwaan Ondo.

Politik
E lewru marse 2023, Otunba Moyinolorun Ogunwumiju hawtii e wooteeji ɗi, o heɓiino wonde tergal e suudu sarɗiiji leydi Ondo, o lomtii diiwaan Ondo Hirnaange 1. Nde o heɓi laamu, o toɗɗaa ko o gardiiɗo parlemaa suudu sarɗiiji, ko ofisee mawɗo.

## Tuugnorgal
Ahmad Sani Muhammad

**Ahmad Sani Muhammad** (jibinaa ko 26 lewru Oktoobar 1975) ko politikaajo leydi Naajeeriya, jooni o woni ko e laamu makko gadano e nder suudu sarɗiiji, omo lomtoo diiwaan Bakura/Maradun e nder diiwaan Zamfara.

## Nguurndam gadano e golle politik
Muhammadu ko ɓii Ahmadu Sani Yerima, Gomnaajo siwil gadano e diiwaan Zamfara, Naajeeriya. O suɓaama e hitaande 2023 e nder suudu sarɗiiji, o woni tergal e fedde wiyeteende APC.

## Himobe
Muhammed Kareem Musa

**Muhammed Kareem MusalistenR** ko siyaasaajo Naajeeriya, mo ardiiɗo lesdi Patigi, nokkuure laamu lesdi Patigi nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Kwara les limngal kawtal lesdi Naajeeriya.

## Tuugnorgal
Magaji Muhammed

**Magaji Muhammed** (31 desaambar 1940 – abriil 2017) ardii ministeer nder leydi Naajeeriya haa lewru suwee 2006, nde o woppi laamu ngam jokkude golle guwerneer, Oluyemi Adeniji lomtii mo. Oon kadi ko gonnooɗo jaagorgal ko feewti e njeeyguuji.

## Ɓawo
Magaji Muhammed jibinaa ko ñalnde 31 Duujal hitaande 1940 to Dutsin-Ma e nder diiwaan Katsina. O naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello, Zaria ko o Pioneer set janngooɓe duɗal ngal, ɗo o heɓi dipolom BA e njuɓɓudi. Tuggi hitaande 1965 haa 1975, o laati Ofiisaajo diiwal ngal Idoma, Wukari e Tiv Division nder Fuunaange Naajeeriya mo maayi, nden o ardiiɗo balloowo Sekereteer, Biro Guwerneer Militeer, Kaduna. O woni kadi Ardiiɗo, diiwaan laamorgo Kaduna. E hitaande 1975, o waɗaa binndoowo duumotooɗo. O naati e Sarwiis Siwil Fedde Ngenndiije Dentuɗe e hitaande 1980, o woniino Dirikteer, Eɓɓoore, Ministeer Fedde nde ko feewti e njulaagu e Direkteer, Ministeer Fedde nde ko feewti e njulaagu e njulaagu, Ministeer Fedde nde ko feewti e njulaagu e njulaagu.

## Laamu Obasanjo
Muhammed woni Ammbasadeer leydi Naajeeriya, mawɗo e baawɗo, to Laamu Sawudit gila 2000 haa 2003.O toɗɗaama ministaajo Industry e juuɗe hooreejo leydi Olusegun Obasanjo e lewru Juko hitaande 2003 e hitaande 2005 o toɗɗaama ministaajo nder leydi. Ambasadeer Magaji ko superb e excellent no jaagorgal nder leydi, ko e jamaanu makko porogaraam e peccitagol kaayitaaji ngenndiiji ɓeydaa ngam yettaade denndaangal nokkuuji leydi ndii. Ko e sahaa nde o woni jaagorgal nder leydi ndii kadi, konu leydi Naajeeriya (Security and Civil Defense Corps) ƴettitaa, rokkaama golle ɓeydooje e nder laamu fedde nde.

E lewru mee 2006, Mohammed e gollodiiɗo mum ammbasadeer Idris Waziri jaagorde njulaagu, ndartinii laamu ngam haɓaade guwerneeruuji dowlaaji mum en sabu kuulal ngal ko toɗɗaaɓe politik ina poti woppude golle mum en so tawii ina poti haɓaade kala biro woote e oon sahaa.

## Tuugnorgal
Ɗemngal Edo

**Edo** 

## Sendol
Ko ɓuri heewde e haalooɓe ɗemngal Edo ina nguuri e nokkuuji Hoɗɓe e nder diiwaan Edo, leydi Najeriya . Dowla hannde oo: Dowla Edo heɓi innde mum ko e yimɓe haalooɓe Edo e nder diiwaan oo. Haalooɓe Edo seeɗa ina tawee kadi e nder diiwaan Delta e diiwaan Ondo e nder nokkuuji goɗɗi e nder leydi Najeriya.

## Fonoloji

### Alkule
Alkule ɗee ko jeeɗiɗi, /i e ɛ gooto ɔ o u/, ɗum fof kono /e o/ ina waawi kadi waɗde nofru.   Yanti heen, denndaangal alkule ina njuutee e fonetik e nder saraaji alkule walla alkule nofru. 

### Konnguɗi
Edo ina jogii limre alkule ɗemngal Edoid . Ina jogii tan nofru fonetik gooto, /m/, kono ina jogii alkule 13 ɗemɗe, /r, l, ʋ, j, w/ e 8 stops, jogiiɗi allofonuuji nofru ko wayi no [n, ɲ, ŋʷ], e alofonuuji nofru [ʋ̃, j̃, w̃] ko adii alkule nofru.  

Rhotikuuji tati ɗii cifaa ko no trills daandeeji e daandeeji ɗi ngalaa kam e approximant lax mo Engele. Kono tan, Ladefoge  : 241 tawi tati ɗii fof ko approximants, tawa ko daande–daande alaa ina ummoo (tawa ko frikatiif) e ma a taw e nokku artikulaasiyoŋ ceertuɗo seeɗa so yerondiraama e tataɓo oo kono wonaa trills.

### Toon

### Fonotaktik
Sifaa, alkule ko koyɗol, ko ɓuri heewde ko CVV, ɗo VV woni alkulal juutngal walla /i, u/ ɓeydu heen alkulal hunduko walla nofru ceertungal.

## Ortogaraafi
Alkule Edo ina njogii alkule ceertuɗe wonande alkule /ʋ/ e /l/, *mw* e *n* :

Alkule juutɗe ina mbinndee e softinde alkulal. Alkule nofru ina mbaawi winndeede e -n timmuɗo walla e alkulal nofru gadanal. Toon ina waawi winndeede e ƴoƴre tiiɗnde, ƴoƴre teddunde, nde alaa maande, walla e -h timmuɗo (-nh e alkulal nofru).

## Ƴeew kadi

* Yimɓe Edo
* Binndol Edo
* Laamu Benin

## Fuɗɗoode
 

## Janngude ko ɓeydii

*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*
Basirat Nahibi

**Basirat Nahibi malla Basirat Nahibi-Niasse** ko siyaasaajo Naajeeriya, jom jawdi, debbo arandeejo ƴamoowo guwerneer nder Naajeeriya.

Ko kanko sosi Fedde Rewɓe ngam Faggudu e Ardorde e nder Afrik (WAELE) ; ko fedde nde wonaa laamuyankoore, nde daranii ko semmbinde rewɓe Afrik, to bannge faggudu e politik kam e tabitinde naatgol maɓɓe e waylude jam e fitinaaji e nder leyɗeele 52 e nder duunde he. Ko kanko kadi woni tergal sosngal fedde wiyeteende All Progressives.

## Tuugnorgal
Abdulrazak Namdas

**Abdulrazak Saad Namdas** (jibinaa ko ñalnde 1 lewru bowte hitaande 1969) ko jaayndiyanke mawɗo, ko o dawriyanke. Namdas tergal suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya, ɗon wakilta Jada/Ganye/MayoBelwa/Toungo lesdi Naajeeriya, lesdi Adamawa, woyla-fuunaange lesdi Naajeeriya. Kanko woni kaaldoowo suudu dipiteeji nder batu 8ɓu lesdi Naajeeriya. O woniino hooreejo jaayndeeji to guwerneer Boni Haruna mo diiwaan Adamawa. Namdas ko cukko hooreejo parlema ​​Pan Afrik wonnoo. E hitaande 2019, o fooli hooreejo suudu sarɗiiji 9ɓo kono o woppi laamu ngam Femi Gbajabiamila mo lannda maɓɓe All Progressives Congress, APC, jaɓi ngam suɓaade hooreejo leydi ndi.

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Namdas jibinaa ko e nokku biyeteeɗo Ganye Local Council Area to diiwaan Adamawa e nder wolde hakkunde leyɗeele Naajeeriya, humpito makko e cukaagu makko ina waɗi batte no feewi e nehdi makko, kadi aawdi neɗɗankaagal, e njuɓɓudi politik e njuɓɓudi winndereyankoori ina aawa e makko

Caggal nde o heɓi BSC e Sosiyoloji to duɗal jaaɓi haaɗtirde Usmanu Danfodiyo, Sokoto, caggal ɗuum o heɓi dipolom makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde jaayndeyaagal leydi Najeriya e hitaande 1998.

Namdas woniino jaayndiyanke laamu to jaaynde Najeriya. Ɗum addani mo toɗɗaade hooreejo jaayndeeji to guwerneer Boni Haruna mo diiwaan Adamawa.

## Golle politik
Namdas laati ardiiɗo siyaasaaku ɓaawo o toɗɗaama hooreejo kawtal Atiku Support Group – kawtal kampaañ siyaasaaku mawngal ngal Atiku Abubakar, gonnooɗo cukko hooreejo leydi Naajeeriya, mo huuwata bee hooreejo lesdi Olusengun Obasanjo hakkunde hitaande 1999 e 2007.

## Fiilngo suudu sarɗiiji
Namdas tergal kawtal hoore lesdi Naajeeriya suɓaama nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya nder hitaande 2015. O ɗon wakilta lesdi Jada/Ganye/Mayo Belwa/Toungo lesdi Naajeeriya lesdi Adamawa. Caggal udditgol batu 8ɓo ñalnde 6 lewru juko hitaande 2015 o toɗɗaa hooreejo goomu suudu sarɗiiji ko faati e jaayɗe e geɗe renndo. Gardagol nguun goomu firti ko kanko woni kaaldigal suudu nduu.

E hitaande 2019 o toɗɗaa e manndaa ɗiɗaɓo e nder suudu nduu.

## Rajo ngam haaloowo
Caggal nde o heɓi suɓol ngam suɓaade manndaa ɗiɗaɓo e nder suudu nduu e hitaande 2019, Namdas fuɗɗii kampaañ ngam suɓaade hooreejo suudu sarɗiiji leydi ndi e nder asamblee 9ɓo. Haalaaji kampaañ maako mawɗi ɗin woni rebranding image asambleaa lesdi ndin wakkati man ɗon mari ƴamol mawngol ngam daliilaaji feere-feere ɗi Naajeeriya’en ɗon mari haaje, nden boo haala ɗiɗaɓa ka woni hokkugo sukaaɓe ɓen darnde siyaasaaku mawnde.

Kampaañ makko heɓi ballal yimɓe heewɓe kono geɗe keewɗe ko wayi no zoning position speakership to fuɗnaange-rewo leydi Najeriya e haala ranking (seniority) golliima e makko. O woppii njillu makko ngam suɓaade kanndidaajo APC mo Femi Gbajabiamila ummoriiɗo fuɗnaange leydi ndii. [ciimtol ina haani]

## Tuugnorgal
Nasir Zangon-Daura

**Nasiru Sani Zangon Daura** ko siyaasaajo leydi Naajeeriya, o woni senateer 10ɓo mo diiwal Katsina woylaare. O suɓaama nder suudu joonde diidaaɗi lesdi ndi'i, lesdi Katsina dow tikket kawtal hoore lesdi ndi'i, APC.

## Jaŋde e golle
O heɓi seedantaagal makko gadanal to duɗal jaaɓi haaɗtirde Capital, Kaduna, o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Barewa, Zaria ngam jaŋde makko hakkundeere. O waɗii jaŋde makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Cambridge, to Londres, caggal ɗuum o ummii to duɗal jaaɓi haaɗtirde Lindisfarne Ruabon. O heɓi bakkaa to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello, wuro Zaria.

O suɓaama e hitaande 2011 e nder Asamblee ngenndiijo 7ɓo ngam wallitde diiwaan Zango/Baure mo diiwaan Katsina. O suɓaama kadi e Asaambele 8ɓo e 9ɓo e hitaande 2015 e 2019 e dow tikket APC. E sahaa e nder suudu nduu o woniino hooreejo Goomu suudu nduu ko fayti e nder leydi ndii, o woniino kadi tergal goomuuji goɗɗi keewɗi. E woote senaa ñalnde 25 feebariyee 2023, o heɓi 174 062 woote ngam foolde senateer jooɗiiɗo jooni oo, hono Ahmed Baba Kaita mo PDP, o heɓi 163 586 woote..

## Tuugnorgal
Akinsuroju Nelson

**Akinsuroju Nelson** ko siyaasyanke Naajeeriya. O tergal nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Ondo, wakiiliijo diiwal Ileoluji/Okeigbo. Nasaraaku maako nder cuɓi ɗin, Babatunde Fadare mo PDP, ammaa suudu kiita appeal jaɓi nasaraaku Akinsuroju.

## Tuugnorgal