Funmilayo Ransome-Kuti

**Mawɗo Funmilayo Ransome-Kuti**, MON (/fʊnmi ˈlaɪjoʊ ˈrænsəm ˈkuːti/; jibinaa ko Farayse Abigail Olufunmilayo Olufela Folorunso Tomaas; 25 oktoobar 1900 – 13 abriil 1978 ko AnKuípón, anndiraa kadi ko Fulákúla-an Jannginoowo Naajeeriya, daraniiɗo siyaasaaku, daraniiɗo suɓol, e daraniiɗo hakkeeji rewɓe. 

Fumilayo Ransome Kuti jibinaa ko to Abeokuta, e nder leydi Ogun hannde, ko kanko woni debbo gadano janngoowo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Abeokuta. Nde o woni suka mawɗo, o golliima jannginoowo, o yuɓɓini yoga e jaŋde leslesre adannde e nder leydi ndii, o yuɓɓini jaŋde binndol wonande rewɓe ɓe ngalaa kaalis. ,

E nder kitaale 1940, Ransome-Kuti sosi Dental Rewɓe Abeokuta, o daranii hakkeeji rewɓe, o ɗaɓɓiri yo rewɓe ɓeydu waawde jogaade darnde e nder juɓɓule laamu nokkuuji ɗii, e joofnude njoɓdi ndi fotaani yoɓeede e rewɓe luumooji. Sifaade ɗum e jaayndeeji ko "Lioness of Lisabi",: 77 o ardii seppooji e seppooji haa 10 000 debbo, o dooli laamu Alake ngam woppude laamu e hitaande 1949. Nde Ransome-Kuti ɓeydii semmbe mum e politik, o tawtoraama dille ngam haɓaade ndimaagu leydi Najeriya delegaasiyoŋaaji ngam yeewtidde e doosɗe ngenndiije cifaaɗe. Ardii sosde Dental Rewɓe Naajeeriya e Fedde Rewɓe Naajeeriya, o ɗon ƴama hakke rewɓe Naajeeriya ngam suɓol, o laatake tergal teddungal nder kawtal jam e hakkeeji rewɓe Naajeeriya.

Ransome-Kuti heɓi njeenaari jam Lenin, o rokkaa kadi tergal e fedde wiyeteende Ordre du Niger ngam golle makko. E duuɓi maako cakkitiiɗi, o walli ɓiɓɓe maako ngam ɓe ɗon ƴama laamuuji konu lesdi Naajeeriya. O maayi ko e duuɓi 77 caggal nde o gaañiiɗo e hare militeer en e jeyi galle. Ɓiɓɓe Ransom-Kuti ina njeyaa heen jimoowo biyeteeɗo Fela Kuti (jibinaa ko Olufela Ransom-Kuti), doktoor e daraniiɗo haɓaade rafiiji biyeteeɗo Beko Ransom-Kuti, e jaagorde cellal Olikoye Ransom-Kuti.

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Frances Abigail Olufunmilayo Olufela Folorunso Thomas, jibinaa ko ñalnde 25 lewru Oktoobar hitaande 1900 to Abeokuta, e nder diiwaan Ogun, leydi Najeriya, e oon sahaa ko e nder leydi Nijeer, leydi ndi laamu Biritaan. O jibinaa ko mawɗo Daniel Olumeyuwa Thomas (1869-1954), jeyaaɗo e galle Jibolu-Taiwo, e Lucretia Phyllis Omoyeni Adeosolu (1874-1956).

Baaba mum Frances jibinaa ko Ebenezer Sobowale Thomas, kanko e hoore makko o jibinaa ko to wuro Freetown, leydi Siyeraa Leyoon, e Abigail Fakemi, o jibinaa ko to wuro yoruba en wiyeteengo Ilesa. Maamiraaɓe Frances ɓurɓe mawnude anndaaɓe e baaba mum ko neene mum mawniiko biyeteeɗo Sarah Taiwo (yumma Ebenezer Sobowale Thomas), debbo Yorubaajo mo yeeyooɓe jiyaaɓe nanngi e fuɗɗoode teeminannde 19ɓiire hade mum hootde galle mum to Abeokuta. Gorko gadano Sarah ko Sobowale Tomaas. Iwdi Sarah rewrude e Thomas e worɓe mum ɗiɗo woɗɓe – Jibolu-Taiwos – laati yoga e Kerecee’en arande’en nder nokkuure man, nden ɓe mari bawɗe mawɗe dow mawnugo Kerecee’en haa Abeokuta.

Yumma Frances jibinaa ko Isaac Adeosolu, jeyaaɗo to Abeokuta, e Harriet, ɓiy Adeboye, jeyaaɗo e wuro Yoruba ɓooyngo wiyeteengo Ile-Ife. Jibnaaɓe makko resndii e hitaande 1897, ɓe ndañi ɓiɓɓe ɗiɗo maayɓe e cukaagu hade Frances jibineede.: 19–23

Yiyngo Abeokuta e hitaande 1929

Abeokuta e hitaande 1929

Natal Funmilayo Ransome-Kuti jooɗiiɗo, e gorko e sukaaɓe

Funmilayo Ransome-Kuti (caka) e gorko e sukaaɓe c. 1940

Hay so tawii e oon sahaa, galleeji Naajeeriya ina keewi waɗde heen ngalu keewngu ngam jaŋde sukaaɓe rewɓe, jibnaaɓe Frances ina ngoongɗini nafoore jaŋde sukaaɓe worɓe e rewɓe fof. : 28 O naati duɗal Abeokuta *Grammar School* ngam jaŋde makko hakkundeere. Duɗal ngal fuɗɗiima udditaneede tan ko almudɓe worɓe, kono ngal jaɓi almudɓe rewɓe adanɓe e hitaande 1914, Frances woni gadano e nder sukaaɓe rewɓe jeegom winnditiiɓe ngam janngude e ndeen hitaande. : 28–29 Tuggi 1919 haa 1922, o naati ɗo o janngi to Wincham Hall, Angalteer ngam6 elocution, music, ɓoornungal, Farayse, e karallaagal galleeji ceertuɗi. Ko ɗoon o waɗi feere duumiinde huutoraade innde makko Yoruba juutnde, Funmilayo, e nokku innde makko Kerecee’en Frances, : 30–31 ina gasa tawa ko ngam jaabaade ko o yi’i e njiyaagu to Angalteer. Caggal mum, o arti Abeokuta, o golliima jannginoowo.

Ñalnde 20 lewru bowte hitaande 1925, Funmilayo resii Reverend Israayiil Oludotun Ransome-Kuti, tergal e galle Ransome-Kuti. : 33 Israayiil janngiino to duɗal jaaɓi haaɗtirde Abeokuta duuɓi keewɗi ko adii Funmilayo, e nde o woni e duɗal hee, sehilaaɓe ɗiɗo ɓee ƴellitii *courtship*. : 29 Israayiil heɓi golle e nder duɗal, o goongɗini no feewi e hawrude e yimɓe e foolde peccitagol leƴƴi e diiwanuuji. Caggal mum o wonti gooto e sosɓe fedde jannginooɓe leydi Najeriya e fedde janngooɓe leydi Najeriya. : 46–47 Dewgal makko e Funmilayo ina duumooDuuɓi 30 – haa Israayiil maayi – kadi ina maantiniri ɗum ko jikkuuji potal e teddungal luggiɗngal hakkunde jom suudu oo. : 42

Caggal dewgal, Funmilayo Ransome-Kuti woppii golle mum ɓooyɗe, hono jannginoowo, kono ɓooyaani o heɓi eɓɓooji goɗɗi. E hitaande 1928 o sosi gooto e duɗe janngirɗe gadane e nder leydi Najeriya. Hedde e oon sahaa gooto, o fuɗɗii fedde sukaaɓe rewɓe ɓesnguuji elite ngam hirjinde "ɓamtaare hoore mum en", o yuɓɓini kadi ekkolaaji wonande rewɓe ɓe nganndaa janngude. : 38 Hakkunde 1935 e 1936, jom suudu oo yuɓɓini soodde oto shippe ummoraade Angalteer, o waɗi ɗum e maɓɓe. Ransome-Kuti woni debbo gadano e nder wuro Abeokuta, diwɗo oto. : 48

Ransome-Kuti e gorko mum ndañii ɓiɓɓe nayo : ɓiɗɗo debbo ina wiyee Dolupo (1926) e ɓiɓɓe worɓe ina wiyee Olikoye «Koye» (1927), Olufela «Fela» (1938), e Bekololari «Beko» (1940).

## Golle
Dental Rewɓe Abeokuta

Winndannde mawnde: Muurtere rewɓe Abeokuta

E hitaande 1932, Ransome-Kuti walliino sosde fedde rewɓe Abeokuta. Kippu oo ɓuri tiiɗnaade ko e golle moƴƴe, sewnde, ñaamde e jaŋde mawɓe, e terɗe mum gadane ɗee ko ɓuri heewde ko rewɓe Kerecee’en, jannguɓe Hirnaange ummoriiɓe e nder renndo hakkundeejo. Kono, e kitaale 1940, fedde ndee ina yahra yeeso no feewi e politik. E ballal sehil makko mo janngaani, o naamndii mo ballal ngam janngude no janngirtee, Ransome-Kuti fuɗɗii yuɓɓinde golle janngirɗe ngam rewɓe luumooji rewrude e fedde nde, caggal ɗuum o heɓi faamde ko ɓuri heewde e ŋakkeende potal renndo e politik nde rewɓe Naajeeriya heewɓe njogori dañde. E winndude ko fayti e ndimaagu ngu o rokki mo, Ransome-Kuti hollitii wonde "darnde goonga nde rewɓe Naajeeriya njogii ina foti ñaaweede gila e "rewɓe jogiiɓe sukaaɓe e dow koyɗe mum en, ndema gila fuɗnaange haa hirnaange ... wonaa rewɓe huutortooɓe teewu, suukara, e farin ngam ñaamde subaka In :4.1". ƴettii kampaañ baawɗo haɗde laamuuji nokkuuji ɗii nanngude maaro e juuɗe rewɓe luumooji e dow fenaande.

E hitaande 1946, fedde ndee innitiraa ko Dental Rewɓe Abeokuta (AWU), jooni ko rewɓe Abeokuta fof udditanaa. Jooni noon fedde nde wayliima no feewi e haɓaade ŋakkeende cogguuli e njoɓdiiji ɗi rewɓe luumooji njoɓata, Ransome-Kuti woni hooreejo AWU. O sosiino senngo ngoo e wondude e Grace Eniola Soyinka[10] (ɓiɗɗo mawniiko debbo e yumma Wole Soyinka, keɓɗo njeenaari Nobel): 157 e AWU seeɗa-seeɗa mawni haa wonti 20 000 tergal laawɗungal, e ballal haa 101,000. E nder eɓɓoore ngam hawrude rewɓe e woɗɗitaade fitinaaji hakkunde leƴƴi, Ransome-Kuti e woɗɓe jannguɓe no haanirta nii, ina kaala ɗemngal Yoruba, ina ɓoornoo comci aadaaji Yoruba ngam yahde batuuji e kewuuji senndikaaji.

## Galle Alake en to wuro Abeokuta.
Golle politik Ransome-Kuti gadane ganndaaɗe ɗee, ko nde o ardii AWU e seppo ngam salaade yoɓde rewɓe. E nder Abeokuta, e sara njoɓdiiji keewɗi ngam heɓde ngalu e kuutoragol ndiyam, rewɓe luumooji ɗii kadi ina ndokkee doole yoɓde njoɓdi keeriindi, ndi yahrata ko to bannge toppitiiɓe luumooji ɗii walla "parakoyis": 78 Alake Ademola II, laamɗo aadaaji nokkuyankeewo Abeokuta, mo jooni wonti e nder njuɓɓudi laamu koloñaal e dow ict wompomen, rewrude e ict wompomen Njuɓɓudi ndii sosaa ko e hitaande 1914. Caggal nde eeraango ngo laamuuji Angalteer mbaɗi ngam ittude Alake jooni oo e laamu e dartinde njoɓdi ndii, Ransome-Kuti e AWU puɗɗii jokkondirde e jaayɗe e cirŋinnde ɗaɓɓaande. E yiɗde ɓeydude tiiɗnaare e laamuuji, terɗe AWU njaɓaani e yeeso yimɓe fof yoɓde njoɓdi mum en, mbaɗii njilluuji juutɗi e nder galle laamorɗo Alake, mbaɗii ƴeewndo binndanɗe kaalis Sole Native Authority System (SNA). Yanti e faandaare maɓɓe ngam joofnude njoɓdi rewɓe, ɓe ɗaɓɓiri wakilaagu rewɓe e nder diiso doosɗe SNA.

E darorɗe hitaande 1947, laamuuji Abeokuta puɗɗii haɗde rewɓe yuɓɓinde kewuuji walla seppooji, haɗi ɗum en yamiroore potnde. Ransome-Kuti e wondiiɓe mum yuɓɓinɓe seppooji ɗii, ɓe ngoppaani, ɓe kollitii wonde ina peewna "piknik" e "fedde" e nokku hee, ɓe ngaddi fotde 10 000 tawtoraaɗo seppooji maɓɓe – won heen ko luural e polis.[2]: 81 Ransome-Kuti ina janngina won e rewɓe e maɓɓe, e AWU huutoriima njoɓdi terɗe mum ngam yoɓde wakilaagu sariya wonande terɗe nanngaaɓe.[2]: 81 E wiyde daartol gootol, nde ofisee diiwaan Biritaan gooto wulli e Ransome-Kuti ngam uddude rewɓe mum, o jaabii "Aɗa waawi jibinde, kono a wonaano mother to bred! ɗuum?"[2]: 84 Pilot Afrik hirnaange siftinii mo ko "Lion Lisabi".[2]: 77

Feere hakkunde seppooɓe AWU e laamuuji arii e hoore mum e lewru feebariyee 1948 nde Alake nanndini rewɓe AWU e « mborosaaji ɗi mbaawaa tamde » e haɗde Ransome-Kuti naatde e galle laamorɗo ngam waɗde batuuji politik. Ɗoon e ɗoon, terɗe AWU ndartini damal galle laamorɗo oo, njaɓaani yoo ofisee diiwaan Angalteer garɗo oo yaltu. Haala kaa joofi ko e ƴaañgal nde Ransome-Kuti grabbed nanngi volan oto ofisee diiwaan oo, salii woppude "haa o pried junngo makko loose".[2]: 85 Yurmeende jamaanu mawni e ballal rewɓe ɓee. E nder fuɗɗoode hitaande 1948 ndee fof, terɗe AWU ina njokki e salaade taksi oo, ina kaɓa e ɗaɓɓaande, e batuuji jaayndeeji, e ɓataakeeji feewde e jaayɗe, e seppooji. Caggal seppooji goɗɗi e darorɗe lewru abriil ndeen hitaande, Alake jaabtii ɗaɓɓaande rewɓe ɓee, dartini njoɓdi rewɓe, toɗɗii goomu keeriiɗo ngam ƴeewtaade wullitaango AWU.[2]: 86

E fuɗɗoode hitaande 1949, darnde AWU addani Alake woppude laamu ko juuti.[4][13] Jaayndeeji nder leydi Naajeeriya fuu ɗon wurtina haalaaji dow ko laarani kawtal ngal, nden kuugal Ransome-Kuti bee AWU ɗon mari anndal masin.

## Golle ngenndi
E hitaande 1947, Diisnondiral ngenndiwal leydi Najeriya e lannda Kameruun (NCNC) neldi delegaasiyoŋ to Londres, leydi Angalteer, ngam salaade doosgal leydi Najeriya. Ransome-Kuti woni debbo gooto e nder delegaasiyoŋ oo.[14] Nde o woni haa London, Ransome-Kuti hokki haalaaji dow ko laarani rewɓe Naajeeriya haa kawtal hoore lesdi Naajeeriya, haa kawtal lesdi lesdi ngam hukuumaaji pamari ɗin, e hukuumaaji feere feere. O waɗi kadi ƴamol ɓaawo o winndi winndannde ngam Daily Worker nde o wi'i laamu koloñaal "waɗii ƴamol mawngol" rewɓe Naajeeriya to bannge siyaasaaku e faggudu.[7] Nde batu diiwanuuji hirnaange yuɓɓinaama haa lesdi Naajeeriya nder hitaande 1949 ngam yewtugo dow dookaaji lesdi kesi, Ransome-Kuti woni hooreejo Abeokuta, nden boo kanko woni debbo gooto tan nder yewtereeji ɗin. O waɗii hujjaaji tiiɗɗi ngam naatde e hakkeeji rewɓe e salaade sosde doosɗe woote ɗe ngonaa laamuyankooje.[2]: 79

E lewru mee 1949, Ransome-Kuti hollitii sosde Dental Rewɓe Naajeeriya (NWU) ngam ɓeydaade wallitde hakkeeji rewɓe e jojjanɗe mum en e nder leydi ndii kala. AWU walli eɓɓoore maako, nden hukuuma kan laati ɓaawo man laata Abeokuta nder NWU.[2]: 94 E nder duuɓi ɗuuɗɗi, Ransome-Kuti waɗi yahdu ɗuuɗndu ngam wallugo sosde laynde NWU nder gure e gure lesdi Naajeeriya fuu. O woniino hooreejo NWU e senngo wuro makko to Abeokuta. NWU jokki e paandaale ngam heɓde hakke suɓaade rewɓe, ustude kolees suɓngooji, e wallitde wakilaagu rewɓe ɓurngu moƴƴude e nder politik.[2]: 100–101

Ransome-Kuti ko tergal sosngal lannda NCNC, e hitaande 1951 o dañii kanndidaa NCNC e nder asaambele diiwaan oo kono o dañaani heen,[3] e nder heen sabu ko yowitii e njoɓdi keeriindi wonande wootooɓe, ɗum firti ko heewɓe e wallidiiɓe makko – haa teeŋti noon e rewɓe – ina mbaawi tawtoreede.[4] O woniino kaalis Goomu Gollorɗe NCNC to bannge hirnaange, caggal ɗuum o woni hooreejo fedde rewɓe NCNC to diiwaan hirnaange. 402

E hitaande 1953, Ransome-Kuti yuɓɓinii batu to Abeokuta ngam yeewtidde e suɓngooji rewɓe e wakilaagu politik, 400 depiteeji rewɓe tawtoraama balɗe ɗiɗi ɗee. Tawtoraaɓe ɓee caggal ɗuum cosi Fedde Rewɓe Naajeeriya (FNWS).[9] FNWS waɗii kampaañ ngam naatgol rewɓe e politik, ɓeydude fartaŋŋeeji jaŋde, e sosde sarwisaaji renndo e cellal kesi.

E nder fuɗɗoode kitaale 1950, Ransome-Kuti toɗɗaa e suudu mawɓe hirnaange[16], o rokkaa tiitoonde laamu[17] Oloye leñol Yoruba. Ko kanko woni debbo gadano toɗɗaaɗo e suudu sarɗiiji leydi Hirnaange[18], kadi ko kanko woni debbo seeɗa jogiiɗo darnde e kala suudu sarɗiiji leydi Najeriya e oon sahaa.[19][20] O woni kadi tergal e yiilirde fedde jannginooɓe leydi Najeriya.[4]

## Haɗeede yah-ngartaa e jeytaare
Ñalnde 6 abriil 1955, Israayiil Ransome-Kuti sankii ko e rafi kanseer caggal nde o rafi ko juuti. Funmilayo 6uucciima no feewi e maayde gorko mum, nde tawnoo o 6uucciima e duu6i keewcfi jawtucfi cfii e naamnal so tawii o woppii golle makko politik ngam 6eydude waktuuji e makko.[2]: 155–157 E nder duu6i capande cficfi garooji, e sara golle makko politik newKustatish to investing time- Abeokuta – eɓɓoore ummoriinde e goongɗingol luggiɗngol e nafoore jaŋde e binndol ngol kanko e jom suudu makko fof ɓe ndenndi.[2]: 158–159

Ransome-Kuti jokki yahde haa yaaji. E nder duunde Afrik, o jokkondirii e pelle rewɓe Alseri, Ejipt, e Gana, e njilluuji makko caggal leydi ina jeyaa heen njilluuji to Angalteer, Siin, Dental Sowiyet, Siwis, Otiris, Cekoslowaki, e Poloñ.

E nder njillu makko to Siin e hitaande 1956, Ransome-Kuti waɗii jeewte e nder renndo ko fayti e rewɓe e pinal leydi Najeriya[4], o hawri e Mao Zedong.[2]: 56 Ransome-Kuti ina goongɗini miijooji sosiyaalist keewɗi,[7] o siftinii hoore makko wonde "Sosiyaalist Afriknaajo";[4] o wonaano f walla riiwtude kominist en kadi".[8]: 173 Nde tawnoo o yilliima Siin e ballal kaalis Fedde Adunaare Demokaraasi Rewve (WIDF), kono Ransome-Kuti dañii hakkillaajin laamuuji Angalteer kulnooɗi wonde WIDF ƴetti mo ngam sarde miijooji kominist en. Hesɗitinde paaspoor makko haɗaama e hitaande rewtunde ndee.[7]: 151–152 E hitaande 1958, nde Ransome-Kuti noddaa ngam tawtoreede batu hakkeeji rewɓe to Amerik, o haɗaama wiisaaji Amerik sabu laamuuji ɗii cikki "o ina heewi conndi kominist]14. Hay so tawii Ransome-Kuti heɓi ballal e sehilaaɓe mum toowɓe, o winndi ɓataakeeji ngam salaade ɗum e jagge laamu, hay so tawii o waɗii yeewtere jaaynde ngam hollitde wonde o wonaa kominist, seppooji makko ɗii ƴeewtaaka. Ko nde leydi Najeriya heɓi ndimaagu mum e hitaande 1960, paaspoor Ransome-Kuti hesɗitinaa.[7]: 151–152

Natal Ransome-Kuti ɗon hokka juuɗe bee Abubakar Tafawa Balewa, ardiiɗo lesdi Naajeeriya arandejum

Ransome-Kuti (nano) ina salmina Abubakar Tafawa Balewa, gardiiɗo jaagorɗe leydi Naajeeriya gadano

E hitaande 1959, nde Ransome-Kuti haɗaa fartaŋŋe ɗiɗaɓo ngam tawtoreede kanndidaa NCNC, o dañi kanndidaa keɓtinaaɗo e nokku makko, kono kampaañ makko fecci woote ɗee, o walliti luulndiiɗo NCNC heɓde jooɗorde ndee. Caggal ɗuum, lannda kaa woppi terɗe Ransome-Kuti. O yahi haa o sosi lannda politik, hono lannda yimɓe Commoners, kono lannda kaa dañaani doole, o fusi caggal hitaande tan. E oon sahaa, luulndiiɓe politik Ransome-Kuti sosi Diiso Ngenndiijo Renndooji Rewɓe ngam etaade lomtaade FNWS.

Caggal nde Naajeeriya heɓi ndimu mum e hitaande 1960, naatni suɓngooji mawɓe e nder winndere ndee kala, worɓe e rewɓe fof, rewrude e doosɗe leydi mum keso. Diiwaan Fuɗnaange leydi Naajeeriya, ko diiwaan juulɓe ɓuri heewde, huutoraaki ɗoon e ɗoon hakkeeji suɓaade rewɓe (hay so tawii hakke suɓaade rewɓe e nder diiwaan hee, caggal ɗuum rokkaama e yamiroore konu e hitaande 1976).

## Funmilayo ransom-kuti
Duuɓi arandeeji jeytaare lesdi Naajeeriya laatake nder luural siyaasaaku hakkunde ardiiɓe e wakiili’en. Nde kuudetaa konu 1966 addi mbayliigu laamu, Ransome-Kuti miijii wonde ɗum ko huunde moƴƴere, haannde e leydi ndii, kono o ñiŋii bonanndeeji baɗnooɗi caggal kuudetaa gonɗo e oon hitaande.[4] O woniino e nder fedde rewɓe winndereyankoore ngam jam e ndimaagu (WILPF), o woniino hooreejo fedde nde e nder leydi Najeriya gila hitaande 1963.

E hitaande 1965, Ransome-Kuti heɓi teddungal ngenndiwal wonde tergal e fedde wiyeteende Ordre du Niger. Duɗal jaaɓi haaɗtirde Ibadan rokki mo doktoraa tedduɗo e sariyaaji e hitaande 1968,[7]: 155 o heɓi kadi njeenaari jam Lenin e hitaande 1970.[21][22]

E hitaande 1969, Ransome-Kuti toɗɗaama hooreejo kawtal janngirde nde laamu lesdi hirnaange lesdi Naajeeriya, nden o laati ardiiɗo hukuuma janngirde lesdi Naajeeriya ngam heɓugo jannginooɓe diga lesɗe feere.

E ballal ɓiyiiko biyeteeɗo Fela, mo wayli innde mum ngam hollirde woppude batte koloñaal Oropnaaɓe, Ransome-Kuti wayli innde mum e nder fuɗɗoode kitaale 1970, tawa ko e dow laawol. Innde "Anikulapo" ko helmere Yoruba, ina waawi firteede ko "gañoowo jogiiɗo maayde e nder poosi" walla "jaambaaro jogiiɗo ndeenka tiiɗka".[2]: 168

## Wade
E nder duuɓi cakkitiiɗi nguurndam Anikulapo-Kuti, ɓiyiiko biyeteeɗo Fela, jimoowo e daraniiɗo haɓaade rafi o, anndaama e daande makko e ƴattaade laamuuji konu leydi Najeriya. Fela nanngaama, sokaa ko juuti e nder fuɗɗoode kitaale 1970, laamu nguu yani e galle makko e jeyi makko laabi keewɗi. Ngam hollirde mettere makko e laamu Fedde Naajeeriya, o inniri jeyi leydi makko "Republique Kalakuta"[2]: 168 o wayli ɗum e komin ɗo sehilaaɓe e wallidiiɓe mbaawi hawrude e jogaade waktuuji tawa ɓe kulaani laamuuji konu.[23] E lewru Noowammbar 1974, polis Naajeeriya yani e suudu makko jamma e nder wuro ngo, e axes e gaas gonɗo e gonɗi, o woppi Fela e gaañanɗe.[24] E hitaande 1976, Fela yaltini albom ina wiyee Zombie, o nanndini konu nguu e masiŋaaji ɗi ngalaa hakkille,[25] heewɓe ina cikka wonde ooɗoo albom waɗii ko no huɗo timmungo e nder hare hakkunde Fela e laamu nguu.

Anikulapo-Kuti, ina heewi yillaade ɓiyiiko to galle mum, o woni toon ñalnde 18 feebariyee 1977 nde fotde 1 000 soldaat jogiiɗo kaɓirɗe taarii, njani e jeyi oo. Nde soldateeɓe ɓee pusi e nder heen tan ɓe puɗɗii bonnude jawdi e fiyde hoɗɓe ɓee. Fela e Bekolari piyi, gaañiiɓe no feewi.: 168–169 Anikulapo-Kuti werlaa e windo suudu ɗiɗaɓuru. Caggal nde o yani e makko, o nawaa e opitaal, haa o dañi laaɓal e nder komaa. O sankii ko ñalnde 13 abriil 1978 sabu gaañanɗe makko. 169–170

Heddii ko Anikulapo-Kuti wirnaa to Abeokuta e nder suudu wooturu e jom suudu mum. Jaaynde makko tawtoraama ujunnaaje ujunnaaje, rewɓe luumooji e yeeyooɓe heewɓe udditi cuuɗi e luumooji e nder wuro ngo ngam mawninde maayde makko.[2]: 171 Jaayndeeji mawɗi leydi Naajeeriya njaltinii eulogies, inniri daraniiɗo oo "revolutionnaire progressive" e "a Pan-A:1".

Ñalnde hitaande wootere ko Anikulapo-Kuti sankii

## See also
Doggol suffragist en e suffragette en

## References