Olusegun Olutoyin Aganga

**Olusegun Olutoyin Aganga**  (jibinaaɗo e hitaande 1955) ko Naajeeriyaajo, o laatiima jaagorgal ko feewti e njulaagu, njulaagu, e njulaagu leydi Naajeeriya gila 2011 haa 2015. Ko hooreejo leydi Olusegun Obasanjo adii suɓaade mo, ko hooreejo leydi Goodluck Jonathan toɗɗii mo ngam wonde jaagorgal kaalis tuggi 6 abriil 2010 haa suwee 2011.

## Baɗte
Mr. Aganga ɗon mari haaje mawnugo ngam o waɗi kuuɗe ɗuuɗɗe nder wayluki lesdi Naajeeriya, bana – sosde Fonds Sovereign Wealth lesdi ndi’i; yaltinde Bond Euro gadano e nder Ngenndi ndii ; ardiiɗo Banke Adunankeejo e FMI e hitaande 2010, ardiiɗo batu jaagorɗe 8ɓo Fedde Adunaare Njulaagu (MC8) to Geneve e hitaande 2011 (Afriknaajo gadano ardaade ɗeen pelle) ; waɗde Naajeeriya leydi ɓurndi tiiɗde ngam waɗde njulaagu e nder Afrik, e udditde ajendaaji ɓurɗi cuusal e nder leydi ndi.

O woniino kadi e ƴellitde e wallitde laana njoorndi gadana ka (Abuja haa Kaduna) e nder leydi Najeriya. Ko kanko kadi woni hooreejo Marina Express, fedde gadane ƴellitoowo laana njoorndi e nder sekteer keeriiɗo to Lagos. O jooɗii ko e dipiteeji keewɗi ina jeyaa heen diisnondiral wasiyaaji Queens Commonwealth Trust jooɗiiɗo to leydi Angalteer.

Mr. Aganga ina heddii e nder ɓurɓe teskeede ngam wallitde Naajeeriya, tuugnaade e humpito makko mawngo e nder winndere ndee & nder leydi ndii, e humpito makko e nder laamu e caggal laamu.

Won e kuuɗe keertiiɗe ɗe ɓe keɓi ko wayi no: 1. Waylude timmunde laamu leydi Najeriya (FGN) ministeer njulaagu e njulaagu (MITI) ngam waɗtude ministeer faggudu leydi Naajeeriya limngal 1. 2. Huutiniri mootaaji ƴamɗe lesdi Naajeeriya, mo hukuumaaji pamari ɗi lesdi Naajeeriya (AMCON), ngam ɓesdugo ceede e waddugo darnde nder hukuumaaji pamari ɓaawo ɓillaaji faggudu lesdi Naajeeriya (CBN). 3. Ko o hooreejo batu jaagorɗe OMS MC8, o lelni mbaydi nanondiral gadanal njulaagu OMC, kadi o waɗii darnde tiiɗnde e timminde nanondiral ngal to Bali, to leydi Indoneesi, e hitaande 2013. Ko ɗum woni nanondiral gadanal njulaagu hakkunde leyɗeele keewɗe e nder duuɓi 13 ɗii e nder OMC. 4. Fuɗɗaade politikaaji keewɗi ngam feewnude faggudu leydi Najeriya ngam waɗde leydi Naajeeriya ɓurndi famɗude e naatde e sosde golle. Ɗeeɗoo politikaaji ina njeyaa heen politik otooji, politik suukara, politik mbaylaandi, politik gartirgol, e politik peewnugol maaro keso. O huutoriima no feewi politik semmbeeji ɗi addani hoore mum heblude semmbeeji, timmal naatgol semmbeeji e nder leydi Najeriya, ko ngol woni go’o ko e nder daartol leydi Najeriya, sosiyeteeji puɗɗiima yeeyde semmbeeji. 5. Winnditaade golle mawɗe e nder jaagorde FGN to bannge njulaagu e njulaagu tawa ina jeyaa heen: a) Waylude peewnugol e nder sektoraa ɗiɗaɓo ɓurɗo yaawde mawnude e faggudu leydi Nijeer [Biro toppitiiɗo ko fayti e limto (NBS)] b) Moƴƴinde njulaagu e yaajnude e nder sektoraaji strateeji mawɗi ɗo Naajeeriya wonnoo ko adii ɗuum ina fawii e naatgol ko wayi no (politik suukara e suukara), suukara, oto, Petro kemikal, refinerie, fertilizer e semmbe. c) Ɓeydagol mawngol e nder limoore sosiyeteeji e nder sekteer Micro, Small & Medium Enterprise (MSME) gila e 17,2 miliyoq e hitaande 2010 haa 32,4 miliyoq e hitaande 2014, e golle gardiize ze ngal sekteer sosi kadi veydiima no feewi gila e 37 miliyoq e hitaande 201 60 miliyoŋ e hitaande 2014 (NBS). d) Fuɗɗii leyɗeele ɗee e porogaraam ngenndiijo gadano ngam ƴellitde faggudu kalite e UNIDO. e) Ustugol njoɓdi binnditagol njulaagu fotde 50% wonande PVC e 25% wonande sosiyeteeji mawɗi. O sosi kadi sarwiis binnditagol waktuuji 24 e nder won e gure njulaagu, o udditi lowre binnditagol e internet. O holliti kadi politik visa-on-arrival wonande jom jawɗeele en. f) E nder laamu makko e jaagorgal MITI, leydi Naajeeriya ina joginoo limre 1 e nder limlebbi 100 e nder winndere nde. g) NLI wonnoo ko catal ngam yi’annde faggudu leydi Naajeeriya 20:2020.

## Jaŋde e background
Aganga janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ibadan, leydi Najeriya ɗo o heɓi dipolom B.Sc e ganndal nguurndam e hitaande 1977 e to duɗal jaaɓi haaɗtirde Oxford, to leydi Angalteer ɗo o heɓi dipolom e ganndal diineeji e hitaande 2000. Aganga heɓi dipolom makko e hitaande 1983. [1]

## Golle karallaagal
Golle makko to bannge karallaagal ina njahra e duuɓi capanɗe nay, omo jogii golle keewɗe e nder sektoraa keeriiɗo e nder sektoraa laamu. Mr. Aganga wonnoo ko adii ɗuum ko gardiiɗo fedde wiyeteende Goldman Sachs to Londres, omo golloroo e njulaagu mawngu, omo huutoroo Hedge Funds.

Ko adii nde o wonata jaagorde, ko o gardiiɗo to Goldman Sachs to Londres, ko adii ɗuum ko gardiiɗo mawɗo to Ernst & Young, to Londres. O woniino kadi hooreejo Yiilirde Ngenndiire Banke Adunankeejo e Fonds Monétaire International (FMI) e hitaande 2010 e hooreejo Fedde Adunaare Njulaagu (OMC) e hitaande 2011, ɗum noon ko kanko woni Afriknaajo gadano ardaade ɗeen pelle ɗiɗi.

Nder sektoraa laamu o woni arandeere bana ministaajo ceede lesdi Naajeeriya & Hooreejo hukuuma hukuumaaji faggudu; caggal ɗuum ko Jaagorgal mume nder Industry, Njulaagu & Investissement.

Hannde, Olusegun ina jooɗii e dipiteeji keewɗi, kadi ko o jaagorgal sosiyeteeji e laamuuji to leydi Angalteer, Amerik e leydi Nijeer. Ko kanko woni sosɗo eɓɓoore ardorde leydi Naajeeriya, hooreejo fedde Leadway Pensure PFA Limited, tergal fedde Technoserve to Amerik, tergal fedde wasiyaaji e nder fedde Queen’s Commonwealth Trust e tergal fedde toppitiinde ko fayti e njulaagu to leydi Angalteer.

Eɓɓoore Ardorde e Kaalis Ngalu (SWF)

E hitaande 2006, Aganga sosi fedde ardorde leydi Naajeeriya.[2]

Ardiima sosde fedde jawdi leydi Naajeeriya.[3]

## Resndo jaagorɗe
E lewru juko hitaande 2011, Aganga artiri hooreejo leydi ndii e ministeer keso njulaagu e njulaagu, ngam waɗde laawol Ngozi Okonjo-Iweala ngam artude e jaagorde kaalis leydi Naajeeriya. Ñalnde 9 mars 2013, laamu leydi Naajeeriya wayli innde ministeer njulaagu e njulaagu, waɗti ɗum ministeer njulaagu e njulaagu.[4]

## Nguurndam neɗɗo
Aganga ina resi Abiodun Aganga (jibinaa ko Awobokun). Omo jogii ɓiɓɓe nayo. O woni kadi jom suudu gonnooɗo guwerneer konu leydi Kwara, Kapiteen Salaudeen Latinwo. Mawniiko debbo wiyetee ko Mercy Latinwo

Luural ko feewti e toɗɗagol jaagorde Aganga

E hitaande 2010, noddaango Aganga ngam wonde jaagorde ndee, ko fedde PDP nde, e nder diiwaan Lagos, saliima wonde o hebbinii jaagorɗe diiwaan Lagos, kono o jibinaaka e nder diiwaan hee.[5]

E lewru Juko hitaande 2011, kadi noddaango Aganga ngam wonde jaagorde ndee, ko fedde PDP nde diiwaan Lagos salii,[6] kono Aganga jaɓaama e senaa ñalnde 6 lewru juko hitaande 2011 ngam wonde jaagorde.

E nder balɗe ɗiɗi ɗee kala, Aganga suɓaama ngam wonde jaagorgal ko Seneraal Obasanjo, gonnooɗo hooreejo leydi Najeriya.

## Toɓɓe Fitch Oktoobar 2010
E lewru Oktoobar 2010, fedde toppitiinde limgol Fitch taƴii ƴeewndo limto BB− to leydi Nijeer haa “negatif” ummoraade e “stable” sabu yaltugol kaalis e konte Excess Crude e ustaare kaalis leydi ngoɗndi. Aganga mo wonnoo e oon sahaa, jaagorgal kaalis leydi Naajeeriya, hollitii wonde golle Fitch Ratings ngam ustude njiimaandi leydi ndii e njulaagu nguu, ko “juumre nde fotaani”.[7]

Naatgol maaro joofi ko e hitaande 2014

E lewru Oktoobar 2011, Aganga, jaagorɗo njulaagu e njulaagu leydi Naajeeriya hollitii wonde naatgol maaro e nder leydi Naajeeriya ko ɓooyaani koo, haa timma hitaande 2014.[8] Naajeeriya huutoriima kuutorɗe politik njulaagu keewɗe ko wayi no haɗde naatgol, e haɗde naatgol maaro e sahaaji ceertuɗi gila 1978 haa 1995. Fof fof ŋakki.

Tuggi oktoobar 1978 haa abriil 1979, laamu konu Naajeeriya e gardagol Gen. Obasanjo, haɗi naatgol e nder konte ɗe ngalaa 50 kg. E lewru Abriil 1979, laamu leydi Naajeeriya fuɗɗii naatde e naatgol maaro e dow yamiroore keertiinde tan wonande Agencyuuji laamu. E lewru suwee 1979, laamu Obasanjo yaltini kuulal lebbi jeegom ngam haɗde kala ko ina addana maaro.

E lewru Yarkomaa 1980 politik oo waylaama kadi, laamu siwil Shehu Shagari, oo sahaa laamu nguu yaltini license Import ngam 200 000 ton maaro. E lewru oktoobar 1980, laamu nguu wayli politik mum, sibu alaa ko haɗata e limoore maaro e nder laylaytol naatgol kuuɓtodinngol.

E lewru Duujal hitaande 1980, Shagari sosi fedde toppitiinde ko fayti e maaro (PTF), nde inniraa ko sosiyetee leydi Najeriya ngam rokkude soodooɓe e yeeyooɓe dokke. E lewru Yarkomaa 1984, laamu Militeer Muhammadu Buhari fusi PTF dow maaro, nastirde nden waɗaama les kuuɗe laylaytol mawngol.

E oktoobar 1985, lebbi seeɗa caggal nde seneraal mawɗo Ibraahiima Babaginda toɗɗii hoore mum hooreejo leydi Niiseer, o fawi kuulal ngam haɗde naatgol maaro (e maaro). E nder oon sahaa, maaro ina naatnee e nder leydi Nijeer tawa ko e keeri leydi ndii.

E hitaande 1995, haɗde naatgol maaro, hooreejo leydi Naajeeriya, hono Seneraal Sani Abacha, itti ɗum, sabu soodooɓe nokkuuji ɗii mbaawaano heɓde ko ɓe njiɗi koo.[9]

Gila hitaande 1995, Naajeeriya ƴettii politik njulaagu ɓurɗo welde e maaro, haa lewru Oktoobar 2011, nde laamu siwil hooreejo leydi Jonathan hollitii wonde ina jogori haɗde naatgol maaro e hitaande 2014. Naajeeriya ina luulndii haɗde naatgol maaro.

Seppo gollotooɓe MITI

Ñalnde 30 lewru juko hitaande 2013, gollotooɓe (gollotooɓe laamu) to ministeer fedde nde, njulaagu e njulaagu (MITI), leydi Najeriya mbaɗii seppo yeeso biro mawɗo ministeer oo.[10][11][12]

Gollotooɓe ɓee ina tuuma wonde gardiiɗo ministeer oo, hono Dauda Kigbu e debbo mum, Salma Kigbu, ina mbaɗa ministeer oo no feewi, ina mbiya wonde ɗeen ndimaagu muñataake.[13]

Gollotooɓe ɓee kadi ina ceppa ŋakkeende njuɓɓudi birooji e ŋakkeende paaspooruuji wellitaare. Aganga jaabii o wi'i hooreejo lesdi Jonathan hokki N1 billion (Naira) ngam fuɗɗaago kuugal kesal, ngam huwooɓe haa ministaajo lesdi ndi'i, bee kawtal bee laamu lesdi Sawudit.[14]

## Njeenaaje
E lewru noowammbar 2011, Goodluck Ebele Jonathan hooreejo leydi Naajeeriya, hokki Olusegun Aganga, teddungal ngenndi, hooreejo leydi ndir leydi Niiseer (CON).

## Tuugnorgal
"Tinubu, Obasanjo, Jonathan ngam tawtoreede udditgol deftere Olusegun Aganga". Kaɓirgal ngal. 17-07-2023. Ƴeewtaa ko 2023-09-09.

Ifedayo Adebayo, Chinelo Onwualu e Terfa Tilley-Gyado (25 mars 2010). "A hol ko woni e nder toɗɗaaɓe jaagorɗe". Tokki. Moƴƴinaa ko e asli mum ñalnde 1 lewru Mbooy 2010. Ƴeewtaa ko 2010-04-15.

WEF (2012). "Olusegun Aganga". Tokki. Keɓtinaa ko 2020-04-03.

"Laamu nguu wayli innde mum ministeer njulaagu e njeeygu".

Miriyam Ndikanwu (26-03-2010). "PDP Lagos salii Aganga mo ɓe cuɓii". Ngenndi ndii. Heɓtinaa ko ñalnde 15-04-2010.

"PDP, woɗɓe njaɓaani Aganga wonde jaagorde toɗɗaande ngam Lagos".[jokkondiral maayngal duumingal]

"Toɓɓere Fitch - Aganga".

"Laamu leydi ndii ina haɗa naatde e maaro".

"Irony e naatgol maaro leydi Najeriya".

"Gollooɓe ina ndartina Perm Sec, ardiiɓe ina njoɓa".

"Breaking: Gollotooɓe laamu ina seppo, ina nodda yo ministeer Aganga woppe".

"MINISTRE FUULDE FOTI YAHDE: GOLLOOƁE ƊI ƊI ƊAƁII".

"Gollotooɓe ina ɗaɓɓi ittugol jaagorde, Aganga". Moƴƴinaama gila e fuɗɗoode mum ñalnde 2013-08-03. Heɓtinaama e 10/08/2013.

"Union yiɗi ko Aganga itta". Arsiif ko gila e asli mum ñalnde 11-08-2013. Heɓtinaama e 10/08/2013.