Sanusi Lamido Sanusi

**Muhammadu Sanusi II, CON** (Ajami: محمد السنوسي, Muhammadu Sanusi na biyu (Heɗtoⓘ); jibinaa ko ñalnde 31 lewru juko hitaande 1961),[1] anndiraaɗo e tiitoonde diine Khaliifa Sanusi II (Ajami: خليفة السنوسي), woni gardiiɗo ruuhu (khalifa). ) mo njuɓɓudi suufiyaŋkooɓe Tijanniyah to leydi Najeriya e amir (Sarki) mo wuro-dowla ɓooyɗo Kano.[2] O jeyaa ko e laamu Dabo, o woni taaniiko Muhammadu Sanusi I. O lomtii mawniiko Ado Bayero e jappeere laamu ñalnde 8 lewru juko hitaande 2014, o heɓi innde laamu Muhammadu Sanusi II. O waɗi ko ɓuri heewde e laamu makko ko e wallitde moƴƴitingol pinal e nder Fuɗnaange leydi Najeriya.[3] E hitaande 2020, guwerneer Abdullaahi Umar Gannduje woppi mo, lomtii mo ko ɓiɗɗo mawniiko biyeteeɗo Aminu Ado Bayero.[4] Ñalnde 23 lewru bowte hitaande 2024, guwerneer Abba Kabiir Yuusuf artiri mo e laamu.[5][6]

Sanusi ko neɗɗo mawɗo e nder aadaaji e diine e nder Afrik hirnaange. Ko o Khalifa mo njuɓɓudi Suufiyankoori Tijaniyyah leydi Naajeeriya e leyɗeele koɗdiiɗe ɗee, ina gasa tawa omo jogii mbaawka politik-ruuhuyankoore dow njuɓɓudi suufiyaŋkoori ɗiɗaɓiri ɓurndi mawnude, tawi ko ɓuri miliyoŋaaji 50 neɗɗo ina njokki heen.[7] O mawni ko e galle laamorɗo mawniiko, nde o woni suka o heɓi jaŋde diine e jaŋde aduna. Ko adii nde o naatata laamu, Sanusi ko ganndo lislaam, ganndo, faggudu politik, banke.[8] O laati Gomnaajo Banke mawɗo lesdi Naajeeriya diga hitaande 2009 haa 2014, o fuɗɗi kuugal bankiiji haa o dartinaama ɓaawo o waɗi tuumeede ko laarani 20 miliyaar dolaar nder ceede laamu.

## Caalaje
Sanusi jibinaa ko ñalnde 31 lewru juko hitaande 1961 to Kano, e nder galle Fulɓe laamɗo, jeyaaɗo e leñol Sullubawa.[12] O mawni ko e galle mawniiko biyeteeɗo Ado Bayero, laamɗo ko ina ɓura duuɓi capanɗe joyi. Baaba makko, hono Aminu Sanusi, ko laamɗo e dipolomaat, gonnooɗo ammbasadeer to Belsik, Siin e Kanadaa, caggal ɗuum wonnoo binndoowo duumiɗo to ministeer geɗe caggal leydi. Ko kanko kadi woni Chiroma Kano e ɓiy Muhammadu Sanusi I, laamɗo 11ɓo Emiir Fulɓe Kano gila 1953 haa 1963, nde o woppi laamu ko ɓiɗɗo mawniiko biyeteeɗo Sir

## Jaangirde
Sanusi heɓi jaŋde diine gila e galle mum, ɗo o janngi Qur'aana,hadiis e aadaaji Muhammadu. Ndeen o janngii duɗal leslesal St. Annes, duɗal katolik en to Kaduna, hade makko yahde to duɗal jaaɓi haaɗtirde King’s College, to Lagos tuggi 1973 haa 1977.[14] O heɓi bakkaa makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello to bannge faggudu e hitaande 1981. Caggal nde o heɓi bak makko, o waɗi hitaande e nder duɗal jaaɓi haaɗtirde sukaaɓe rewɓe to Yola. Ndeen o artii to duɗal jaaɓi haaɗtirde ɗo o heɓi dipoloma makko to bannge faggudu e hitaande 1983, o jannginii to duɗal jaaɓi haaɗtirde duuɓi ɗiɗi.[15]

Sanusi caggal mum ummiima Khartoum ɗo o janngi jaŋde lislaam to duɗal jaaɓi haaɗtirde hakkunde leyɗeele Afrik. O wonti ganndo Arab, o janngi kadi Qur’aana, sariya (fiqh) e filosof (falsafa), e ko nanndi heen, o janngi golle miijooji hirnaange mawzi e laamuuji lislaam kadi o humpitiima kadi mazhaabuuji sunnitaaji nay Hanafi, Maliki , Shafi’i e Hanbali.[16]

## Bankeeji
E hitaande 1985, Sanusi fuɗɗii golle mum banke nde o gollinaa e Icon Limited (banke Barings e Morgan Guaranty Trust) [17] – ko o banke njulaagu hade makko wontude hooreejo sarwisaaji kaalis e gardiiɗo biro to Kano. O yalti banke oo ko e hitaande 1991, nde o yahi Sudaan, ngam jokkude jaŋde aarabeeɓe e lislaam to duɗal jaaɓi haaɗtirde Afrik hakkunde leyɗeele to Khartoum.[18] E hitaande 1997, o arti to leydi Naajeeriya, o naati e Banke Dentuɗo ngam Afrik, o gollotoo ko e fedde toppitiinde ko fayti e njoɓdi e risk – o ummii e darnde haa o woni gardiiɗo mawɗo.[19] E hitaande 2005, Sanusi wonti tergal yiilirde e gardo kuuɓtodinɗo toppitiiɗo njuɓɓudi riis to First Bank of Nigeria – banke ɓurɗo ɓooyde e nder leydi Najeriya, kadi gooto e juɓɓule kaalis ɓurɗe mawnude e nder Afrik. E lewru Yarkomaa 2009, Sanusi wonti hooreejo gollordu, o woni gadano e nder woyla Naajeeriya ardii banke.[20]

Ñalnde 1 lewru juko hitaande 2009, Sanusi suɓaama ngam wonde guwerneer banki mawɗo leydi Naajeeriya e juuɗe hooreejo leydi ndii, hono Umaru Musa Yar'Adua;[21] cuɓagol makko ngol ko senaa leydi Naajeeriya tabitini ñalnde 3 lewru juko hitaande 2009, e nder caɗeele kaalis winndere ndee.[22] To leydi Naajeeriya, batte kiris oo ƴettii batte to bannge faggudu e bankeeji, tawi ko luumo bursiiji ɗii njippii fotde 70%.[23] Ko e nder ndee ɗoo kiris Sanusi ardii banke mawɗo oo e hisnude bankeeji toowɗi ɗi ko ina tolnoo e ₦600 miliyaar kaalis laamu, e riiwtude e kasoo mawɓe gollordu nduu, ɓe njuɓɓinaani njoɓdi soodooɓe – e jokkondirde e bankeeji tawaaɗi ina mbaɗa bonanndeeji kaalis.[24] Sanusi hollitii ŋakkeende kaalis e nder luumooji kapitaal ko "waasde janngude kaalis" to bannge jom jawɗeele en Naajeeriya.[25] O nastini kadi laawol cemmbiɗinki ngol usti limngal bankiiji lesdi Naajeeriya rewrude e hawtuki e soodugo, ngam waɗuki ɗi semmbiɗinki e ɓesdugo limngal limgal limgal limgal limngal. O ardii kadi golle ngam ɓeydude tolno njulaagu e nder njuɓɓudi e ballal gollorɗe tokoose e hakkundeeje.[26]

Laamu Sanusi fuɗɗii ko waylude bankeeji keewɗi, ina wiyee "Tsunami Sanusi".[27] Reformeeji zi mahiraa ko e dow kuule nay : vamtaade njuvvudi bankeeji, tabitinde darnde kaalis, wallitde vursugol sekteer kaalis celluzo e tabitinde sekteer kaalis ina wallita e faggudu goonga.[28] Sanusi ƴetti politik mo alaa kaalis – ɗo njulaagu kaalis waɗataa e kaalis e mbaadi kaalis walla kaalis, kono ko e jokkondire kabaruuji dijital (ko heewi ko jokkondire kaalis elektoronik) hakkunde njulaagu nguu;[29] o naatini kadi e wallitde sosde bankeeji lislaam e nder leydi Najeriya, ko ɗum huunde nde fedde Kerecee’en leydi Naajeeriya ñiŋi.[30] O luurdi kadi e Asaambele ngenndi, sabu bidsee mum 25% e ngalu laamu nguu fof;[31][32] o salii kadi ɗaɓɓaande Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam ustude njoɓdi kaalis.[33] O wasiyii kadi laamu nguu e ittugol ballal petroŋ, ngal o wiyi ina addana en pinal toowngal e ŋakkeende faggudu[34] – ittugol ballal ngal ina yiɗaa, ɗum addani mo dillere Occupy Nigeria, nde noddi mo yo o woppu laamu .[35]

Reformeeji makko keɓii ñiŋooje e teskuyaaji e nder gollordu nduu. Magazine Banker anndini mo no Guwerneer Banke mawɗo hitaande 2010, ngam peeje makko e ardaade kampaañ radikal ngam haɓaade njulaagu e nder sekteer oo – ko adii fof e nder sifaa mum e nder caɗeele kaalis.[36] Sanusi ina anndaa no feewi ngam paaspooruuji bankeeji ɗi njuumri mum en ɓuri laaɓtude e darnde makko e pinal njuɓɓudi risk e nder bankeeji leydi Najeriya. Sanusi haaliino e kewuuji keewɗi hakkunde leyɗeele ina jeyaa heen batu faggudu winndereyankeewu 2013.[37][38] E lewru Duujal 2013, Sanusi e nder ɓataake mo o winndi e hooreejo leydi Goodluck Jonathan, hollitii wonde fedde toppitiinde petroŋ leydi Najeriya (NNPC) waawaano yoɓde 48,9 miliyaar dolaar (hedde 100 miliyaar ugiyya) kaalis laamu nguu e banke mawɗo oo[39][40] – NNPC ina jogii daartol... ƴaañgal kaalis e ƴeewtaade golle petroŋ bonɗe e nder leydi Najeriya. E lewru feebariyee 2014,[41] caggal wiɗtooji keewɗi e nder renndo e ƴellitde kulhuli e dow fenaande NNPC nde 20 miliyaar dolaar Amerik, Sanusi dartinaama e golle guwerneer Banke mawɗo leydi Naajeeriya e juuɗe hooreejo leydi Goodluck Jonathan.[42][43] E lewru abriil 2014, o dañii ñaawoore laamu fedde ndee, caggal nde o nanngaa, paaspoor makko hakkunde leyɗeele ƴetti ɗum e juuɗe sarwiis kisal leydi ndii.[44]

## Hakkunde laamu
Ñalnde 6 lewru juko hitaande 2014, Emir Ado Bayero laaminooɗo Emir Kano ko ina ɓura duuɓi capanɗe joy maayi, caɗeele lomtinande ina njokki e nder galle laamɗo oo. Ñalnde 8 Korse 2014, Sanusi taaniiko Emir gonnooɗo Muhammadu Sanusi I; e jogiiɗo tiitoonde aada Dan Majen Kano (Ɓiɗɗo Emiir-Maje)[45] yalti ko e Emiir Kano keso.[46] Naatgol makko addani seppooji mawɗi ummoraade e wallitooɓe Sanusi Ado Bayero mo Chiroman Kano (Laamɗo) e ɓiy maayɗo Emir Ado Bayero, [47] e tuume wonde guwerneer Rabiu Kwankwaso ina naatna e golle laamɗo ]

## Laamu gadano
Emiir Sanusi to Durbaar Hitaande 2017

Ñalnde 8 suwee 2014, Sanusi suɓaama ngam lomtaade mawniiko biyeteeɗo Ado Bayero e laamɗo Kano. Laamu makko ina luulndii, won heen ina cikki ko ɗum huunde nde politik waɗi ngam daɗndude ñaawoore fenaande gila e laamu makko to banke mawɗo.[50] Heewɓe ina ɗaminii ɓiy Bayero lomtotoo mo, ɓe cemmbini toɗɗagol Sanusi.[51] O laamiima Sarki Muhammadu Sunusi II (e ɗemngal Engele Sanusi) ñalnde 9 suwee 2014, laamɗo capanɗe joyi e jeeɗiɗi wuro ɓooyngo Kano ; e nder njuɓɓudi laamu, laamɗo aadaaji lislaam nayaɓo ɓurɗo teeŋtude e nder leydi Najeriya caggal Sultan Sokoto, Shehu Borno e Emir Gwandu.[52]

## Ƴeew tiitoonde
Sanusi ko adii Durbar e lewru suwee 2016

E lewru noowammbar 2014, caggal nde Sanusi wiyi almuɓɓe mum yo kaɓto Boko Haram, juulirde mawnde Kano yani, ko ina tolnoo e 150 neɗɗo maayi heen.[53] E lewru Duujal 2014, hooreejo Boko Haram, hono Abubakar Shekau, tuumi Sanusi wonde o woppii lislaam, o hulɓini nguurndam makko.[54] Sanusi jaabii wonde omo "kisal e Allah", o nanndini haalaaji Shekau ɗi o haali ɗii (siftorde suufiyaŋkooɓe ko ɓe ngoongɗinaani) e haalaaji waajotooɗo lislaam biyeteeɗo Maitatsine.[55]

E nder laamu Sanusi duuɓi jeegom, Emir oo artiri hoore mum no feewi e nder jokkere enɗam hakkunde aadaaji e jamaanu. Ƴellitaare mawnde, ko wayi no winndude sariya keso jowitiiɗo e ɓesngu juulɓe,[56][57] mahngo defterdu defterdu 40 000 e ƴellitgol ɗemɗe ngenndiije e nder galle laamorɗo teeminannde 15ɓiire waɗii;[58] e juulde Durbar ndee ƴellitaama e nder winndere ndee kala.[59] ] Turism to nokkuuji ndonaandi ko wayi no tufnde Dala ɓooynde e Gidan Makama ɓeydii, Sanusi hirjini ɗum.[60] Emir oo kadi waɗii darnde e hesɗitinde geɗe pinal wuro ngoo ɓooyngo haa arti noon e koltu ɗo o ƴaañii ngam umminde ɓulli moribund ɗi teeminannde 14ɓiire to Kofar Mata – e rewrude e style makko e drapery makko o holliri karallaagal mawngal wuro ngoo. 61][62]

Sanusi kadi haali ko faati e politik laamu, o woppi aadaaji laamɗo.[63] O ñiŋi laamu nguu e ko ɓuri teeŋtude.[64] E hitaande 2017, diiso emiraaji ɗii ina woni e wiɗteede ngam ŋakkeende kaalis.[65][66] Heewɓe njiyri ɗum ko no ñaawoore e haalaaji ɗi o haali e laamu leydi ndii.[67] Wiɗto ngoo noddaama caggal ɗuum e nder suudu sarɗiiji leydi ndii caggal nde fedde laamuyankoore ndee naati heen.[68] E hitaande 2019, Guwerneer Abdullaahi Umar Gannduje siifondiri e sariya sosde emiraaji kesi nay ; Bichi, Rano, Gaya e Karaye.[69] Ndee ɗoo feere nde meeɗaa waɗde, yi’i feccere domen aadaaji Sanusi hono Emir.[70] E wiyde sariya oo, e nder nokkuuji 44 laamu nokkuuji e nder diiwaan hee, Sanusi hono Emir Kano maa ardo nokkuuji laamu nokkuuji 10 tan;[71] heddiiɓe ɓee ina njuɓɓinee e nder emiraaji kesi ɗii.[72] E lewru mars 2020, suudu sarɗiiji leydi ndii fuɗɗii wiɗto keso feewde e The Emir ngam bonnude "golle aadaaji",[73] ɗum ko caggal nde ñaawirde toownde ƴetti kuulal ngam haɗde wiɗto njulaagu nguu e dow Sanusi.[74]

## Ittugol laamu
Ñalnde 9 lewru mars 2020, Sanusi woppi laamu e juuɗe guwerneer Abdullaahi gannduje.[75] Sanusi wonnoo ko e galle mum keeriiɗo to Gidan Rumfa nde o anndi ittugol makko, nde o woni e heɗaade ardiiɓe laamu nguu ngam rokkude mo ɓataake deposition, fedde polis, militeer en,[76] e gollotooɓe e kisal njani e galle laamorɗo oo.[77] Sanusi caggal mum jaɓi woppude laamu makko ko golle diine, o wiyi wallidiiɓe makko yo ngoppu deeƴre, nde woppa ƴiiƴam.[78] O wiyi kadi yo ɓe bayyin bay'ah e lomto makko Aminu Ado Bayero, o wiyi "ko huunde mawnde addani en laamaade e joofnude no Khaliifa nii", e nder tuugnaade e mawniiko Muhammadu Sanusi I, mo kadi woppitaa, riiwaa e hitaande 1963.[79]

## Duuɓi e nder eggol
Sanusi anndinaama ɓaawo man dow eggol maako diga Kano haa lesdi Nasarawa.[80] E fuɗɗoode yiɗde golloraade eggugol makko to Lagos e ɓesngu makko,[81] ɗaɓɓaande makko jaɓaaka, caggal ɗuum o yaltinaama e nder galle laamorɗo e les njiimaandi mawndi, o naati e nokku ɗo konu nguu woni ɗoo.[82] Awokaaji makko caggal ɗuum kollitii wonde ina njogori luulndaade eggugol makko e nder ñaawirdu.[83] Ndeen Sanusi nawtaama e laana ndiwoowa haa Abuja, e laawol feewde Loko to Nasarawa. Ñalnde 10 marse, o ummiima Loko e helikopteer polis, o fayi Awe, nokku laamu nokkuyankeewo to woɗɗi e nder diiwaan hee.[86] Ñalnde 13 mars, Ñaawirde Toownde Fedde nde to Abuja yamiri yo Sanusi yoɓe,[87] caggal ɗuum o ummii Awe wondude e guwerneer Nasir El Rufai,[88] caggal nde o ardii juulde aljumaa e regalia timmuɗo haa Lagos.[89]

Sanusi hollitii o luulndaaki limgol makko e laamu, o anniyii jokkude e golle makko no ɓiyleydi keeriindi nii.[90] O saliima waawde naatde e politik,[91] o woni ko e tiiɗnaade e binndol e golle jaŋde. Ko o ganndo njillu to duɗal jaaɓi haaɗtirde Oxford’s African Studies Centre, ɗo o jogori yaltinde deftere ko fayti e darnde makko e nder banke mawɗo e nder caɗeele kaalis winndere ndee.[92][93] O ɗon mari haaje winndugo dow sariyaaji juulɓe e kuuɗe pinal haa woyla Naajeeriya.[94] E lewru suwee 2021, Sanusi yaltinii binndanɗe mum tuggi 1999 haa 2005.[95] Ñalnde 10 lewru bowte hitaande 2021, Sanusi toɗɗaama hooreejo (khalifa) e nder fedde Suufiyankoore Tijaniyyah to leydi Najeriya, darnde teeŋtunde nde mawniiko joginoo, jogiinde mbaawka diine mawka e nder Afrik hirnaange.[96] O woni ko e janngude PhD e sariya lislaam to duɗal jaaɓi haaɗtirde London.[97]

## Laamu ɗiɗaɓuru
Ñalnde 23 lewru bowte hitaande 2024, guwerneer diiwaan Kano, hono Abba Kabir Yusuf artiri Sanusi e laamu emir Kano. Sanusi woppitaama e laamu duuɓi nay ko adii ɗuum.[98]

Sariya keso oo lomtii sariya diisnondiral Emiraaji leydi Kano, 2019, e fusde diisnondiral emiraaji joy ɗi gonnooɗo guwerneer Abdullahi Umar Ganduje sosi ɗii, ɗi peccii Emiraaji Kano, ɗi ngaddi Sanusi.

## Yiyngooji
Sanusi ina waɗi e nder duuɓi ko o ganndo renndo binndol e dow toɓɓe gila e Lislaam haa e faggudu politik. O yeewtidii e o winndii binndanɗe keewɗe kollitooje miijooji makko e:[99]

**Lislaam**

Binndanɗe mawɗe: Lislaam e nder leydi Nijeer e Lislaam e nder Afrik

Darnde Sanusi ina jogii tiitooɗe ɗiɗi : Lislaam ina jokkondiri e nuunɗal, fotaani wonde kuutorgal ngam yiɗde hoore mum, e tooñanngeeji bonɗi ɗi fundamentalist en Wahhabist en mbaɗata e jamirooje suufiyaŋkooɓe ina kaɓa e nafooje juulɓe goonga.[100] O winndii ko fayti e darnde rewɓe e nder renndo e nder deftere makko, Sharia e Naamnal Debbo.[101] Kadi o siftinii miijooji makko e ɓe ngonaa juulɓe.[102] Sanusi ƴettii darnde mawnde wonde zakat ko kuutorgal ngam renndinde ngalu, o wiyi ina yiɗi rokkude laamu darnde renndinde.[103]

Sanusi kadi ina ɗaɓɓi peewnugol ɓesngu ngam safrude almajiranci.[104] O noddii yo dewgal sukaaɓe ndartine, doole rewɓe, kuutoragol juulirɗe ngam jaŋde.[105][106] O wiyi wonde dewgal ina ɓeyda baasal e nder diiwaan hee, ina wallita e peewnugol yimɓe.[107][108] O daranii kadi miijooji makko e Lislaam e nder Afrik[109] – o salii kadi batte yaajɗe e nguurndam diine duundeeji ɗii, "Wahabism e Salafism ina njogii won e muñal ko nanndi e pelle ko wayi no Boko Haram. Lislaam e nder Afrik ina jogii duɗe mum." miijo, laamuuji mum ɓooyɗi e daartol mum Kadi en ngalaa haaju e Arabi Sawdit e Iraan ngam faamninde en Lislaam.”[110]

**Dina**

Winndannde mawnde: Pinal leydi Nijeer

Sanusi noddi ummital pinal nder woyla Naajeeriya.[111] E nder golle makko o siftinii miijooji makko ko faati e njiimaandi pinal Hausa–Fulani,[99] kadi ko o balloowo ngootaagu leydi Najeriya e nder keewal. Sanusi ɗon ƴama postcolonialism e jogaago ɗemngal Engele bana ɗemngal laawɗungal o wi'i "To a hoosi Kano, nder duuɓi 600-700 ɗemngal laawɗungal woni Arab. En mari kolonial Biritaniya duuɓi 60, nden hande ɗemngal laawɗungal haa lesdi Naajeeriya woni Engele. Arab walaa." ɗemngal laawɗungal".[112]

O haali kadi ko fayti e haaju wuurtinde njulaagu hakkunde Sahara o wiyi wonde "Sahel wonnoo ko nokku mawɗo e njulaagu winndere; ko ɗoon woni nokku njulaagu ummoraade Asii feewde Atlantik e feewde Orop. Wurooji Sahel – Timbuktu, Gao, Kano, Agadez – ko gure ɓurɗe alɗude e Afrik ko adii laana ndiwoowa, ko adii koloñaal Leyɗeele keewɗe e nder Sahel ina njeyaa e siwil lislaam aarabeeɓe mawɗo – ɗemngal jokkondiral ngal ko ɗemngal Arab.”[113]

**Politik**

Sanusi ina sikki wonde waylooji doosɗe leydi ina poti waɗeede ngam haɓaade ŋakkeende laamu e nder leydi Najeriya.[114] O ummini ƴamɗe dow ko laarani hukuumaaji lesdi Naajeeriya ɗuuɗɗum, nden o salii heɓugo hukuumaaji pamari ɗin, 36 lesdi bee guwerneeruuji e depiteeji, e ujunnaaje wallidiiɓe laamu. O noddi kadi ngam ƴeewtaade golle laamu leydi Naajeeriya, o siftinii wonde njuɓɓudi ndii ina ŋakki, ina ɓuuɓna.[115] Gila hitaande 2013, Sanusi salii tawtoreede siyaasaaji leydi Najeriya e ɗaɓɓude laamu suɓaade, o wiyi e nder yewtere BBC HARDTalk "Mi waawataa wuurdude e politik leydi Naajeeriya".[116] O wi'i dow ko laarani batte bonɗe ɗe siyaasaaku mo walaa kuuɗe waɗata dow rento "fotde men enen juulɓe woni jannguki e miijooji Muhammadu ngam hisnugo rento e kulhuli mawɗi ɗi ɗon mari haaje".[117]

## Sigga
Winndannde mawnde: Faggudu leydi Nijeer

Sanusi ina yiɗi waylude faggudu luggiɗndu e "politik faggudu ɓurɗo naatde e njuɓɓudi" ngam huutoreede e nder leydi Najeriya.[118] O noddii kadi yo faggudu nduu feewnu e petroŋ, o ñiŋii kadi faggudu nduu, sibu ina sosa « faggudu fenaande » tawa ina jogii batte keewɗe e faggudu goonga nduu. O wallitii kadi huutoraade bankeeji laamu e kaalis ƴellitaare ngam wallitde ƴellitaare gollorɗe. Wonande jeyi bankeeji o woni ko e miijaade wonde "Joom en e njuɓɓudi bankeeji, alɗuɓe ñamlooɓe e kiliyaneeɓe mum en e nder njuɓɓudi politik ko gooto e yimɓe reennooɓe nafoore mum en, e ƴattaade les koyɗe mum en nafoore miskineeɓe e." ko aldaa e ñaawoore".[119]

E dow naatgol makko e bankeeji lislaam e nder leydi Naajeeriya, o hollitii miijo makko wonde kaalis lislaam ko alternatiif cemmbinɗo;[120] o wiyi "bankeeji lislaam, so ɗi kuutoraama no moƴƴi, ina mbaawi wallitde yimɓe heewɓe wonde koye mum en to bannge faggudu", o teskiima kadi e ko yawti daraniiɓe bankeeji ɗi ngalaa riibaaji ina njeyaa heen Aristote, Aadama Smith, e Alfred Marshall.[121]

## Ko fenaande
Winndannde mawnde: Njulaagu e nder leydi Nijeer

Ko o guwerneer banke mawɗo, o ardii kampaañ radikal ngam haɓaade fenaande, o woppi Cecilia Ibru e ardiiɓe bankeeji woɗɓe doole, ɓe njuɓɓiniino depasuuji soodooɓe, e (e nder haala bankeeji ɗiɗi mawɗi) o sokaa.[122] E wiyde Sanusi, alaa ko waawi so wonaa ƴattaade nafooje doole, jokkondirɗe, huutortooɓe njuɓɓudi kaalis. Sanusi haaliino ko fayti e ballal petroŋ – o siftinii tolno toowngo e ŋakkeende ballal e njulaagu e nokkuuji peewnugol (ina addana ɗum ustude ɓeydagol faggudu), e ko laamu nguu ñamlata kaalis ngam wallitde ballal ngal – ina yoɓa yontaaji garooji ɗii noon Naajeeriya'en jooni ina mbaawi nyaamde ko ɓuri heewde e petroŋ.[123]

## Kuɗe
Golle Sanusi keertiiɗe, neɗɗankaagal e hakkilantaagal ina njeyaa heen:[130]

PhD, sariya lislaam, duɗal jaaɓi haaɗtirde Londres[97]

Jiiloowo janngirde, Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Oxford, Duɗal janngirɗe Afrik, Duɗal Oxford janngirɗe aduna e nokkuuji[131]

Fedde Ngenndiije Dentuɗe[132] Daraniiɗo Paandaale Ɓamtaare Duumotoonde[133]

Hooreejo Babban Gona, eɓɓoore ndema keeriiɗo wallitoore remooɓe ladde[134]

Hooreejo Black Rhino, fedde toppitiinde ko fayti e njuɓɓudi Afrik worgo Saharaa, fedde wiyeteende Blackstone[135]

Hooreejo Yiilirde Wagginoore 1 Miliyoŋ Jannginooɓe, fedde jaŋde nde wonaa laamuyankoore[136][137]

Direkteer keeriiɗo mo wonaa golloowo, MTN Group[138]

Cukko hooreejo fedde ƴellitgol njulaagu Kaduna[139].

Kanselor duɗal jaaɓi haaɗtirde leydi Kaduna[140]

## Njilluuji caggal leydi
Sanusi haaliino e kewuuji keewɗi hakkunde leyɗeele,[38][141] ina jeyaa heen batu faggudu winndereyankeewu 2013.[37] Ko o Emir Kano, o yahri ko heewi haa arti noon e wonde e nder delegaasiyoŋ Fedde Ngenndiije Dentuɗe to nokku aawdi Svalbard.[142] E lewru ut 2023, e nder kiris caggal kuudetaa to Niiseer, o yahiino Niamey ngam haɓaade puccist en, teeŋti noon e hawrude e Abdourahamane Tchiani. O wiyi caggal mum o yahi toon ko e mbaadi keeriindi.[143]

## Tiitooɗe, styles, e teddungal
Tiitooɗe e styles

2012 [45] – 2014: [144] Dan Majen Kano[145]

8 lewru juko 2014[146]– 9 mars 2020:[147] Laamɗo makko Amir Kano[148]

2021–hannde: Kaliifa Tijaaniya

## Teddungal

* Gardiiɗo Ordo Nijeer
* E hitaande 2010, The Banker anndini mo wonde guwerneer Banke mawɗo hitaande 2010 (e nder winndere ndee kala) e guwerneer Banke mawɗo hitaande 2010 wonande Afrik.[149]
* E hitaande 2011, jaaynde Time limtii mo e nder 100 yimɓe ɓurɓe waawde e hitaande 2011.[150]
* E hitaande 2013, Sanusi teddinaama e njeenaari tataɓiri winndereyankoori kaalis lislaam (GIFA) to Dubaï ngam wallitde e ƴellitde bankeeji lislaam e kaalis e nder laamu makko e nder laamu makko e nder laamu banke mawɗo leydi Najeriya.[151]
* E hitaande 2015, Sanusi heɓi njeenaari Ardorde Adunaare e nder Kaalis Lislaam, hono njeenaari joyaɓiri GIFA, caggal Tun Abdullaah Badawi (2011), Sultan Nazrin Shah (2012), Shaukat Aziz (2013) e Nursultan Nazarbayev (2014).[15]
* E hitaande 2018, Sanusi heɓi doktoraa tedduɗo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Niil to leydi Najeriya.[152]
* E hitaande 2019, Sanusi heɓi doktoraa tedduɗo to duɗal jaaɓi haaɗtirde SOAS to Londres.[153][154]
* Larula
* Sanusi ina jogii rewɓe nayo e sukaaɓe sappo e tato, worɓe njoyo e rewɓe njeenayo.[155]

## Iwdi
**Maamiraaɓe sanusi lamido sanusi**

Iwdi baaba

Iwdi baaba

Sanusi woni laamɗo Dabo gadano wontude emir e nder teeminanɗe ɗiɗi laamu galle oo tawa baaba mum laamiima. Patriline makko ko leñol ngol o jippii baaba haa ɓiɗɗo.

Iwdi patrilineal woni ko woni caggal tergal e nder galleeji laamɓe, nde tawnoo ina waawi rewrude e yontaaji, ɗum firti ko Sanusi ko tergal e nder laamu Dabo.

**Suudu laamɗo Kano**

Iwdi ndii ina rewi e Ibraahiima Dabo

# Ibraahiima Dabo dan Mahmudu (laamiima hitaande 1819-1846)
# Usmaan I Maje Ringim dan Dabo (laamii 1846-1855)
# Abdullaahi Maje Karofi dan Dabo (laamii 1855 haa 1883)
# Muhammadu Bello dan Dabo (laamiima hitaande 1883–1893)
# Muhammadu Tukur dan Bello (laamiima hitaande 1893–1894)
# Aliyu babba dan maje karofi (laamiima hitaande 1894-1903)
# Muhammad Abbass Dan Maje Karofi (laamiima hitaande 1903-1919)
# Usmaan II e Maje Karofi (laamiima hitaande 1919-1926)
# Abdullaahi Bayero Dan Abbaas (laamiima 1926 haa 1953)
# Muhammadu Sanusi I Dan Bayero (laamiima hitaande 1954-1963)
# Muhammadu Inuwa Dan Abbaas (laamiima hitaande 1963 - o golliima lebbi 3 tan)
# Ado Bayero Dan Abdu Bayero (laamiima 1963–2014)
# Muhammadu Sanusi II e Amiinu Sanusi (laamiima 2014–2020)
# Aminu Ado Bayero (2020-2024)
# Muhammadu Sanusi II dan Aminu Sanusi (2024-)

## Binndi

* Ngam Moƴƴere Leñol - limngal miijo Muhammadu Sanusi II dow laawol ɓurngol wooɗugo ngam Naajeeriya[95]  Muhammadu Sanusi II winndii binndanɗe keewɗe ko fayti e geɗe renndo (ɓesngu e rewɓe), geɗe politik (globalisation), geɗe sariya (sarɗi lislaam e doosɗe leydi), toɓɓe daartol (fulɓe e daartol), e pecce keewɗe ko faati e faggudu politik. [156]

## Tuugnorgal