Osupa I

**Osupa I,** anndiraaɗo kadi Òṣùpá t'Àdó là Ogiso Otolu Apaara, (Adesoro Olokunwolu; hedde 1776-1846) ko laamɗo Yuruba. O laamii Laamu Akure gila 1834 haa 1846.

Iwdi makko iwdi ina anndiraa hannde Galle Osupa. Ɓe ngoni ko e nder galleeji laamɓe ɗiɗo Akure jaɓaaɗi e sariya.[1]

## Nguurndam adanɗam
Òṣùpá t'Àdó là (ɗum firti ko "Lewru artii e wuro Benin, wuuri"), jeyaaɗo e galle Asodeboyede, jibinaa ko Akure e sahaa gooto e darorɗe teeminannde 18ɓiire, ina wiyee Omoba Adésọ́rọ Olokunwolu.

Baaba makko ina laaɓti. E nder ko ɓuri heewde e binndanɗe, yumma makko ina wiyee ko Adeubi, ɓiy Oba Ausi, Deji 31 ​​mo Akure.[2]

Won e lowre ina hollita wonde baaba makko ko Oba Osuan, kadi ko taaniiko Oba Arakale. Ɗum noon ina gasa tawa Osuan ina wiyee ina luulndii Osupa ngam heɓde jappeere laamu. Ko ɓuri teskaade ko o jeyaa ko e ɓiɓɓe Arakale heewɓe.

Hedde hitaande 1818, laamu Benin yani e Akure, wari laamɗo laamɗo oo, hono Arakale (ina gasa tawa ko baaba mum) e werlaade yimɓe heewɓe.[3] Osupa ina jeyaa e maɓɓe, caggal ɗuum o dogi o jooɗii e nder wuro Benin, ɗo o daɗi e warngooji seeɗa.

## Laamu
Wakkati nde Osupa heɓi yamiroore wartugo saare maako bee juuɗe Binis, laamu maako ɗon mari haaje laamiiɗo. E ballal Ado Akure, renndo Akure ngo - hono makko - jokkondiri e taaniraaɓe e Benin, o ƴaañii e jappeere laamu, o suɓaama e dow jam ngam wonde Deji 34 mo Akure e hitaande 1834.

Caggal nde o heɓi laamu, ina jeyaa e golle makko gadane, jooɗaade e banndiraaɓe makko Ado Akures e nder diiwanuuji Igbeyin e Eyinke wuro ngoo. O rokki ɓe kadi tiitooɗe mawɗe e oo sahaa, ko noon kadi o naatirta e nder Akure renndo ngo yi’aa haa e oon sahaa ko huunde fof gila e koloñaal haa e konu occupation.[4]

Ndeen Osupa yahii haa sosi Akure no leydi vassal teeŋtundi e nder laamu Benin. Yoɓde makko njoɓdi sahaa kala to galle laamorɗo Benin fuɗɗii ko aada duumiiɗo haa e laamu ɓiyiiko biyeteeɗo Odundun I caggal teeminannde ndee.[5]

## Maayde e ndonu
Osupa maayi ko e hitaande 1846. Ɓiyiiko debbo biyeteeɗo Amorobiojo, wonnoo ko Deji tuggi 1850 haa 1851, ko huunde nde debbo waɗata. Caggal laamu ɓiyiiko Aladelusi, wonti Oba Odundun, leñol makko toowngol ngol jibinataa laamɗo goɗɗo e nder duuɓi teeminannde aroore ndee. E fuɗɗoode kitaale 1990, galle Osupa annditaama wonde gooto e cuuɗi laawɗinaaɗi e nder Laamu Akure, e njuɓɓudi konu leydi Ondo. Gila ndeen, nde rokki laamɓe ɗiɗo woɗɓe, ina heen Oba Odundun II, jooɗiiɗo hannde oo.

Tergal mawngal e nder galle laamorɗo Osupa ko Oloye Olu Falae, woni taaniiko Oba Osupa I. Ko o golloowo laamu, ko o dawriyanke, o woniino binndoowo laamu fedde nde e sahaa laamu Ibraahiima Badamasi Babangida. O ƴami kadi ngam suɓaade hooreejo leydi Najeriya caggal nde demokaraasi fuɗɗii e hitaande 1999.[6]

Duuɓi keewɗi, ina sikkaa wonde iwdi Oba Osupa I goɗɗo ko Adepoju Adesina, mo nganndu-ɗaa ko Osupa III mo Akure, laamɗo Akure gila 2005 haa nde laamu nguu woppi mo e hitaande 2010. Gila ndeen, daartiyankooɓe Akure heewɓe ina mbiya ɗuum o ñamli laawol makko e jappeere laamu e dumunna gadano oo, o rokki laamɓe ɓee fotde 20 miliyoŋ naira. O sikkaano o waawaa hollirde no o iwdi Osupa I. Hooreejo galle laamu Osupa hannde oo, hono Odundun II, mo woni taaniiko ɗiɗaɓo Oba Osupa rewrude e ɓiy Osupa biyeteeɗo Odundun, wiyi kadi wonde o meeɗaa jeyeede e... ɓesngu laamɗo.[7]

## Ƴeew kadi
Oba mo Benin

Ogiso

## Tuugnorgal
"Laamɓe 13 ina kaɓa ngam Deji Stool Akure". Posto ñalnde kala. Ñalnde 6 lewru juko hitaande 2015. Ƴeewtaa ko ñalnde 29 lewru abriil 2020.

"Teddungal keeriingal to Falae e duuɓi 80". Jaaynde. Heɓtinaama ñalnde 28 abriil 2020.[jokkondiral maayngal duumingal]

Smith, Robert Sidney (1988), Laamu Yoruba, hello 134.

Akintoye, S. A. (lewru suwee 1969). "Diiwanuuji Yoruba Fuɗnaange-rewo e Laamu Benin". Jaaynde fedde taariindi leydi Najeriya. 4 (4): 539-553. JSTOR 41856778.

Akintiid, wumi (12 suwee 2015). "Sabaabuuji ngam mawninde Deji Keso Akure (feccere adannde)". Keɓtinaama ñalnde 28 Abriil 2020.

"Teddungal keeriingal to Falae e duuɓi 80". Jaaynde. Heɓtinaama ñalnde 28 abriil 2020.[jokkondiral maayngal duumingal]

Jonson, Dayo (8 oktoobar 2003). "Nijeeriya: Akure: Fedde suudu laamu Osupa salii Deji-Ciɓaaɗo". Mooftaa ko e asli mum ñalnde 10 lewru Mbooy 2023.