open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cross Kawwa

**Cross Kawwa** (ndooji feere e wi'etee ko Kawwa) wondi wuro nder lesdi Naajeeriya.

Duule ɗo ɗon haade laawol diga Baga haa fuunaaŋge (ko ɗon haa fuunaaŋge maayo Caad) haa Kukawa haa hirnaange. Lodo feere ɗon yahda haa worgo haa Monguno.

Maina Maaji Lawan, ngomnaaru Diiwal Borno, nden ɓaawo ɗon senatoore lesdi, jibini nder gariiri.
Dalori

**Dalori** woni gariiri gariiri ɓadi Maiduguri, Borno, hirnaange fuunaaŋge Nigeria. Gila lewru mars 2015, ɗum woni wuro go'oto nder suudu ɓurɗo ɓamtaare IDP je tiggi wakkati huccitaaku Boko Haram.

Kampa Dalori ɗon ha laawol diga Maiduguri haa Konduga, Bama e nder hirsirde hakkunde Naajeeya e Kameruun, km 15 worgo fuunaaŋge Maiduguri.

Kampaare ɗon ɗon haani haaki ɗuɗɗi diga Boko Haram, hawti bee haaki maɓɓoɓe. Haaki ɓurɗum haaki waɗii ha 30 lewru Janaaru 2016, nde yimɓe 86 maayi e 62 mooɓɓi.
Damasak

**Damasak** woni wuro mawngo nokku laamu Mobbar, haa woyla-fuunaange lesdi Naajeeriya, Borno. Ngo woni ko sara ɗo maayo Yobe e maayo Komadugu Gana kawrotoo,[1] e keerol leydi Niiseer.

Laawol ɗiɗi mawngol ina njottoyoo Damasak. Gooto ina yaha fuɗnaange haa Gubio e Maiduguri, laamorgo leydi Borno, goɗɗo o ina yaha fuɗnaange feewde Kukawa e Baga.

E nder duuɓi cakkitiiɗi ɗii, yahrude yeeso jeereende e nder worgo leydi Najeriya ina toɗɗii Damasak.[2]

## Tariya
E wiyde lefol ngol, ko Kamkama Modu, Karde jeyaaɗo e Bagirmi, sosi wuro ngoo.[3]

Damasak wonnoo ko nokku cemmbinɗo siwil Sao e teeminannde 16ɓiire, ina taarnaa ɗum koɗorɗe toowɗe tedduɗe, ɗe mbaylaaki. Ko Idris Alooma heɓti nde caggal nde ɓe ndarni nde e kitaale 1570 walla 1580, hono no Ibnu Furtu (mo inniri Sao en « Sao-Gafata ») winndiri nii.[4][5]

Nokku Damasak woni jooni oo, ina gasa tawa wonaa nokku mum gadano.[6] Daartoowo biyeteeɗo Graham Connah yilliima nokku oo e hitaande 1965, fedde worɓe nokku oo hollitii wonde nokku ɗo Damasak woni ɗoo hannde oo, ko hedde kiloomeeteer 1 bannge worgo nokku mum gadano oo (ɗo tufɗe ina tawee), tee ɓe kolliti ko ɗum woppitaa e feccere adannde e... 1800 kono ina joginoo ko ina wona duuɓi 100.[7]

Wiɗtoowo Almaañnaajo biyeteeɗo Heinrich Barth (1821-1865) habrii e kitaale 1850 wonde Damasak (ina winndaa Dammasak) ina waawi anndeede haa hannde e nokku maayo inniraango mum, kono hannde ina wiyee « Fatoghana ». O hollitii kadi wonde Edris, laamɗo Bornu tuggi 1353 haa 1376, maayi ko to Damasak e wiyde won e ciimtol.[8]

E lewru marse 2015, ko famɗi fof 70 maayɗo tawaama e nder wuro ngo.[9] Ɓe njiytaa ko ɓooyaani caggal nde wuro ngoo heɓtinaa e juuɗe Boko Haram.[10][11] Ñalnde 24 marse 2015, hoɗɓe ɓee mbiyi wonde Boko Haram nanngii ko ina ɓura 400 debbo e sukaaɓe e nder wuro ngo, nde ɓe ndogi e konu nguu e fuɗɗoode lewru nduu.[12]

## Tuugnorgal
Damban

**Damban** woni nokkuure laamu Diiwal Bauchi, Naajeeriya. Hoofde laamu mum woni nder wuro Dambam.

Ɗum woodi nokkuure 1,077 km2 e yimɓe 150,922 ha nder limti yimmɓe 2006.

Koode postaal nokku on woni 751.
## Firo
Hukuma pamarede Damban ko go'o nder nokkuuje laamu nder Diiwal Bauchi. Ɗum ina jogii hooreejo laamu mum nder wuro Damban. Ɗum woni haa woyla Bauchi e ina feccina e nokkuuje laamu Darazo, Misau, Katagum e Gamawa. Dambam LGA council ina hakkilanta e jaango laamu nder nokkuure laamu e leyɗe laamu nguu ina waɗii sariyaaji laameteeɓe nokkuure laamu nguu.
## Fijooji
Dapci

**Dapci** ko wuro e hukuuma pamarun Diiwal Yobe, nder lesdi Naajeeriya.

Ɗum woni 75km dow fombina e Niiser.
Darazo

**Darazo** woni nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Diiwal Bawci, Naajeeriya, wuro maako woni Darazo.

Ɗum woodi nokkuure 3,015 km2 e yimɓe 251,597 e nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku oo ko 750.

Ɗemngal Zumbun ɗon wolwi nder wuro Jimbim nder Darazo LGA.
Demsa

**Demsa** woni nokkuure laamu (hukuma pamarun) Diiwal Adamawa, Naajeeriya, e hooreejo leydi mum woni Demsa.

Ɗum ɗon haandi koonde maayo Benue. 

Ɗum ɗon haandi koonde maayo Benue.☃☃ Yimɓe maako 180,251. Yimɓe maako ɗon jooɗii nder lesdi ndi'e bana Bachama (Bwatiye) Batta, Yandang, Bille, Mbula, Maya, Bare e Fulfulde.

## Hiimobe
Donga

**Donga** latake hukuma pamara ei wonake nder diiwali Taraba Naajeeria. Dum woodake headquarter e nder wuro Donga ha dew mayo Donga. Dum woodake  7°43′00″N 10°03′00″E.

## Himobe
Dorofi

**Dorofi** wondi wuro seɗɗa dow Mambilla Plateau nder Diiwal Taraba nder feccere fuɗnaange lesdi Naajeeriya. Dorofi woni 40 km diga Gembu, laamorgo laamu Sardauna. Ɗum ɗon ha nder hirsirde lesdi Naajeeriya e Jammu leydi Kameruun.
Deba

**Deba** (ko si tawii ko Deba Habe), ko wuro nder Diiwal Gombe to wayla lesdi Naajeeriya. Ɗum woni wuro wuro laamorgo Yamaltu/Deba, Diiwal Gombe. Ha nder hitaande 1995, yimɓe maare ko 135,400.

## Fijooji
Disina

**Disina** wondi wuro nder Shira nder Diiwal Bawci haa woyla fuunaaŋge lesdi Naajeeriya. Ɗum woni ko 35km haa sahaa worgo hirnaange Azare. Ɗum woni nder Maayo Bunga, hakkunde gariiri Jemma e Foggo. Yimɓe maarooje e hitaande 2007 ko 18,792.
Faggo

**Faggo** woni gariiri/gelle nder Diiwal Bawci, Naajeeriya.

## Joogarafiwol
Faggo ɗon ha 11°24′25′′N 10°00′52′′E koordinate: 11°24′25′′N 10°00′52′′E, e woodi yimɓe 12,821.
Fika

**Fika** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder jihar Yobe, Naajeeriya. Hotaare mow woni nder wuro Fika nder worgo nokkuure e 11°17′00′′N 11°18′29′′E. Ɗum woodi babal 2,852 km2. Koode postaal nokku on woni 622.

## Hiimobe
## Woolde nɗer fika
# bole
# Karaikarai
# gyamo
# kanure
Fufore

**Fufore** wonde wuro e nokkuure laamorde e nder Aadamaawa, Naajeeriya.

## Ɗemɗe
Ɗemɗe ɗe faaman nder Fufore LGA ngoni;

# Fulfulde
# Gengle
# Koma
# Kugama
# Kumba
# Mboi
# Mumuye
# Verre
# Bata

## Hiimobe
Fune

## Fine

Fune ko nokkuure laamu nder Diiwal Yobe, Naajeeriya. Hooreejo wuro ngood woni nder wuro Damagum haa sahaa worgo hirnaange lesdi e dow laawol A3 haa 11°40′39′′N 11°20′04′′E. Haandi ndii ina woodi nokkuure 4,948 km2 e yimɓe 300,760 e nder limti 2006 .

## Yimɓe
Yimɓe ɓurɓe jooɗorde nder hukuma pamarun Fune ngoni Karai-Karai, Kanuri, Bura-Pabir, Ngizim, e Fulfulde. Emir Fune woni Alhaji (Dr.) Saleh Idriss Ibn Uthman e wuro maako ɗon ha Damagum, laamorgo Fune.

## Fijooji
Gamawa

**Gamawa** ko nokkuure laamorde nder Diiwal Bawci, lesdi Naajeeriya, e mari diga hirnaange haa  Diiwal Yobe.

Ɗum woodi nokkuure 2,925 km2 e yimɓe 286,388 e nder limti yimmɓe 2006.

Yimmɓe ɓurɓe ɗuuɗaade nder nokkuure nder ngoni Hawsa'en, Fulfulde e Karai-Karai'en jooɗiiɓe fuunaaŋge.

Koode postaal nokku on woni 752.
Gamboru

**Gamboru (ko Gamburu)** woni gariiri marndooji nder Diiwal Borno, to woyla fuunaaŋgo lesdi Naajeeriya, ɓadi hirsirde Kamerun.

Wuro IRIN 2013 holli wonde farmasiji nder Gamboru Ngala ɗon je ɗon haandi ngam hajjugo ngam hajjugoji Islamist Boko Haram, nden ngam maajum "ɗon maaki be tati".
Ganye

Ganye woni gellei e nokkuure laamu Diiwal Adamawa, Naajeeriya. Jada e Toungo ɓe cakkiti diga hukuma pamarun Ganye woni nder Diiwal Adamawa. Ganye ɗon mari ko'e hukuma pamarun Jada haa woyla e fuunaaŋge, hukuma pamarun Toungo haa worgo, Diiwal Taraba haa hirnaaŋge. Ɗum woni wuro hooreejo yimmɓe Sama (Camba) nder duuniyaaru.
Gassol

**Gassol** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Diiwal Taraba, Naajeeriya. Hooreejo mum woni nder wuro Mutum Biyu (ko Mutumbiyu ko Mutum Mbiyu) dow laawol A4 haa 8°38′00′′N 10°46′00′′E.

Ɗum woodi nokkuure 5,548 km2 e yimɓe 244,749 ha nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku on woni 672.
Giaɗe

**Giaɗe (ko Giyaɗe)** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Diiwal Bawci, Naajeeriya. Daande mum woni nder gariiri Giaɗe.

Ɗum ina woodi nokkuure 668 km2 e yimɓe 156,969 e nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku on woni 750.
Gommbi

**Gommbi** woni wuro laamorgo laamu (hukuma pamarun) Gommbi nder Diiwal Adamawa Naajeeriya.

Lisol ngol ɗon ɗon haaki diga ɓaawo maajum diga Boko Haram, nden lesdi ndin ɗon ɗon haaki nder lesdi booji diga lewru Mee dubi 2013.

Nder lewru Julaay 2014, go'o mawɗo jaayndeere Jarmal ɓe njogii nder gariiri Gommbi.

## Fijooji
Gongola

**Gongola** ko diiwal lesdi Naajeeriya. Ɗum waɗi ko ñalnde 3 feebariyee 1976 diga Aadamaawa e Sardawna nder lesdi Naajeeriya, e Wukari nder diiwal Benue-Plateau; ɗum ɗon haa 27 agoosta 1991, nde ɗum fecciti dow lesdi ɗiɗo - Aadamaawa e Taraba.

Diiwal Gongola ɗon laamii ngam Council Executive.

E ɗum haani wonde leydi ɓurɗo jam nder lesdi fuunaaŋge, bee saɗugo ɓurɗo saɗugo nder lesdi fuunaaŋge nder 1980.
Gobiyo

**Gubio, go Gobiyo**, ko nokkuure laamorde nder Diiwal Borno, to woyla fuunaaŋge lesdi Naajeeriya.

Ɗum woodi nokkuure 2,464 km2 e yimɓe 152,778 ha nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku on woni 602.

Lodo fuɗɗam nder Gubio ɗon yahda haa woyla haa Damasak e haa worgo haa Mayduguri.

Ɗum go'o nder LGAs sappo e jeegoje je ɗon je ɗon je ɗon jeye laamorde Borno, leydi je ɗon haandi nder Borno, Naajeeriya.
Gujba

**Gujba** ko wuro e nokku ɗo laamu nguu ina jogii nder Diiwal Yobe, Naajeeriya. Hoofde wuro ngo woni Buni Yadi to 11°16′08′′N 11°55′49′′E haa worgo leydi ndii; wuro Gujba ina tawaa e woyla leydi ndii. Ina jogii nokkuure 3,239 km2 (1,251 sq mi) e yimɓe 130,088 e nder rewo 2006 . 

Koode postaal nokku oo ko 621.
Guzamala

**Guzamala** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Diiwal Borno, Naajeeriya. Hoofde mum woni nder gariiri Gudumbali. O woni ko e 125 km haa hirnaange laamorgo diiwal, Mayduguri. O woodi nokkuure 2.517 km2 e yimɓe 95,648 e nder limgal yimɓe 2006.

Koode postaal nokku oo ko 612.

Ɗo nokkuure laamu ɗo ɗon haade ɓaawo sahaa woyla Diiwal Borno. O ɗon haade bee laamordeje goɗɗe jeego: Mobber, Gubio, Nganzal, Monguno, Kukawa e Abadan.
Gulani

**Gulani** koo nokkuure laamu (hukuma pamaro) nder Diiwal Yobe, Naajeeriya. Ɗum woodi nokkuure 2,090 km2 e yimɓe 103,510 e ndee limtinah yimɓe 2006. Koode postaal nokku onn wooni 621.

## Fijooji
Hawul

**Hawul** ko nokkuure laamorde (hukuma pamarun) nder Diiwal Borno, Naajeeriya.

Wuro maare maako ɗon nder gariiri Azare.

Ɗum woodi nokkuure 2,098 km2 e yimɓe 120,000 ha nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku on woni 603.
Gwio Kura

**Gwio Kura** ko wuro nder nokkuure laamu (hukuma pamarun) Bade, Diiwal Yobe, Naajeeriya.

Ɗum ɗon haadi 50km haa worgo lesdi Niiser.

## Fijooji
Hong

**Hong** woni wuro e nokkuure laamorde (hukuma pamarun) nder Aadamaawa, Naajeeriya. Hong woni wuro koleji jaŋde.
Izghe

**Izghe** ko wuro nder hukuma pamarun Gwoza, nder Diiwal Borno, Naajeeriya.

Wuroji ɗiɗawre waɗi dow 15 feebariyee 2014 haa yimɓe 106 maayi.
Jada

**Jada** wondi wuro e nokku ɗo laamu (hukuma pamarun) nder Aadamaawa ina jogii, nder lesdi Naajeeriya 

## Himoɓe
Jakusko

**Jakusko** ko nokkuure laamorde (hukuma pamarun) nder jihar Yobe, Naajeeriya. Hoofde wuro maako woni nder gariiri Jakusko haa hirnaange laamorde nder haa 12°22′09′′N 10°46′23′′E.

Ɗum woodi nokkuure 3,941 km2 e yimmɓe 229,083 ha nder limti yimmɓe 2006.

Koode postaal nokku oo ko 631.

Ɗemngal Bade e Karai-Karai ɗon wolwi nder Jakusko LGA
Jemma

**Jemma** ko Jama'are woni gariiri nder Diiwal Bawci, Naajeeriya.

## Joogaraafiwol
Jemma ɗon jooɗi 30 km haa hirnaange Azare e 65 km haa fuunaange Dutse, haa hirnaange Maayo Bunga. 20km haa worgo Jemma haa maayo ɗon ɗon ɗon ɗon ɗon gariiri Disina. gariiri ɗon woodi yimɓe 15,352.
Kafin Madaki

**Kafin Madaki** woni laamorgo laamu (hukuma pamarun) Ganjuwa nder Diiwal Bawci, Naajeeriya. Ɗum wuro manngal yimɓe 20,000, ɗon haadi no 45 km haa woyla Bawci.

Ɗun nokku ɗon ɗon ɗon holli nder film 2018 ***Up North***.
Kaga

**Kaga** ko nokkuure laamorde nder Diiwal Borno, Naajeeriya.

Ɗum woodi nokkuure 2,700 km2 e yimɓe 90,015 ha nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku on woni 601.
Kala/Balge

**Kala/Balge** ko nokkuure laamu Diiwal Borno, Naajeeriya. Ɗum woni ko ɓuri LGA fuunaange lesdi Naajeeriya. O woodi hooreejo mum nder gariiri Rann.

## Fijooji
Kaltungo

**Kaltungo** wondi go'o nder 11 nokkuuje laamorde (hukuma pamarun) nder Gombe, Naajeeriya . Hoofde mum woni nder wuro Kaltungo nder hirnaange laamorde laamorde dow laawol A345 haa 9°48′51′′N 11°18′32′′E.

Ɗum woodi nokkuure laatiiɗe 881 km2 e yimɓe 149,805 e nder limti yimɓe e hitaande 2006.

## Himmoɓe
Karasuwa

**Karasuwa** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Diiwal Yobe, lesdi Naajeeriya. Hooreejo mum woni nder gariiri Jajimaji dow maayo Hadejia haa 12°53′57′′N 10°48′28′′E.

Ɗum woodi nokkuure 1,162 km2 e yimɓe 106,992 ha nder limti yimɓe 2006.

## Luttuɗe leydi
Karasuwa nokku dowla ɗo hawti e wurooje mawɗe ɗe hawti: Jajimaji, Bukarti, Kasuwa Sidi, e gure ceewɗe bana Tsamiyan Gada.

Koode postaal nokku on woni 630.
Karim Laamiiɗo

**Karim Laamiiɗo** ko nokkuure laamu nder Diiwal Taraba, Naajeeriya. Hoofde wuro maako woni nder gariiri Karim Laamiiɗo haa 9°18′00′′N 11°12′00′′E.

Ɗum woodi nokkuure 6,620 km2 e yimɓe 195,844 ha nder limti yimɓe 2006.

Luttugal worgo Karim Laamiiɗo woni maayo Benue nden ɗon jeya nder ndiyamji feere feere.

Koode postaal nokku on woni 662.

## Yimɓe
Karim Laamiiɗo woodi yimɓe feere feere, hawti Karimjo, Wurkun, Jenjo, Bambuka, Munga, kodei, Dadiya, Bandawa e Fulɓe.
Kirfi

**Kirfi** ko nokkuure laamorde nder Diiwal Bauchi, lesdi Naajeeriya, ɗo ɗon mari hirnaange nder Diiwal Gombe.

Ɗum woodi nokkuure 2,371 km2 (915 sq mi) e yimɓe 147,618 ha nder limti yimɓe 2006.

Yimɓe ɓurɓe anndude nder nokku oo ngoni Hausa. Ɗemngal Bure ɗon haalaa e nder LGA.

Koode postaal nokku on woni 743.
Kogu

**Kogu** ko wuro mawnɗe nder hukuma pamarun Biu, nder worgo hirnaange Borno, nder hirnaange hirnaange lesdi Naajeeriya. Kogu ɗon haade dow kooki maayo Yangari haa yaasi kiloomita 34 (21 miil) haa saŋge hirnaange gariiri Biu.[2]

Mari Watirwa, amiri Biu, waɗi laamorgo maako ko Kogu ha nder hitaande 1795, caggal nde o riiwi Fulani'en diga Biu.[3][4] Ha 1838, ɓiyum, amiri Mari Biya, o dilli laamorgo maako haa gariiri Biu.
Konduga

**Konduga** ko ummatoore nder leydi Borno, Nigeria e nder nokkuure laamu nguu e innde nden ko e dow 25 km haa worgo fuunaaŋge Maiduguri, ɗo woni dow maayo Ngadda. Yimɓe nder nokkuure laamu nguu Konduga ko e 13.400.[1] Ɗum wondi nder LGA sappo e jeegooɓe ɗo laatii laamu Borno, leydi ndii ko nder leydi Borno, Nigeria.[2] Ɗemɗe mawɗe ngoni Shuwa Arabic, Kanuri Maffa e Wandala / Malgwa.[3]

Ɗum woni nokkuure nde Senator Kaka Mallam Yale jibini.
Kwami

**Kwami** ko nokkuure laamorde (hukuma pamarun) nder Diiwal Gombe, lesdi Naajeeriya. Ko nokkuure nde woni nder wuro Mallam Sidi. Kwami ina dawaa e fuunaaŋge e Maayo Dadin Kowa, haa woyla e Funakaye e Gombe haa worgo. Koode postaal nokkuure nden ko 760.[1]

## Yimɓe
Yimɓe Kwami nder yimɓe 2006 ko 195,298.
Lamurde

**Lamurde** woni gelle e nokkuure laamorde (hukuma pamarun) nder Aadamaawa, Naajeeriya, yimmɓe Bwatiye (Bachama) njooɗi.
Law

**Law** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Diiwal Taraba, Naajeeriya. Hooreejo leydi ndii woni nder wuro Law e nokkuure nde yimɓe Hawsare e Fulɓe ɓuri heewde. Lawu ɗo ɗo laami e Ardo Kola, Jalingo, Yorro e Zing. Ɗum ɗon mari bana bana ko'e berniiwol Numan, Aadamaawa.

## Fijooji
Macina

**Macina** (ngoo anndiraa kadi Matsena) ko nokkuure laamu nder diiwal Yobe, Naajeeriya. Hoofde wuro maako woni nder gariiri Macina haa 13°08′11′′N 10°02′57′′E. O mari sahaa e lesdi Niiser.

Ɗum ina woodi nokkuure 1,213 km2 e yimɓe 61,606 e nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku on woni 630.

## Fijooji
Mafa

**Mafa** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) diiwal Borno, Naajeeriya. Hooreejo mum woni nder wuro Mafa.

## Yimɓe
Ɗum woodi yimɓe 103,518 nder limgal yimɓe 2006.

## Koode posta
Koode postaal nokku on woni 611.
Magumeri

**Magumeri** ko nokkuure laamorde nder Diiwal Borno, Naajeeriya. Ɗum woodi nokkuure 4,856 km2 e yimɓe 140,231 e nder limti yimɓe 2006. Koode postaal nokku on woni 602.

Ɗum go'o nder hukuma pamare sappo e jeegoje je ɗon je ɗon jeyaa Laamorde Borno, diiwal je ɗon haandi nder Diiwal Borno, Naajeeriya.
Mayha

**Mayha** wondi gariiri e nokkuure laamu (hukuma pamarun) Diiwal Aadamaawa, Naajeeriya, to bannge Kameruun.
Marte

**Marte** ko nokkuure laamorde nder Diiwal Borno, Naajeeriya, to hirnaange maayo Caad. Ɗum woodi nokkuure 3,154 km2 e yimɓe 129,370 e nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku oo ko 611.

Ɗum gooto e 16 LGAs je ɗon jeyaaɓe nder Diiwal Borno, leydi je ɗon haalde nder Diiwal Borno, Naajeeriya.
Materum

**Materum** wondi wuro nder hukuma pamarun Karim Laamiiɗo nder Diiwal Taraba nder lesdi Naajeeriya, Afrik. Materum ina woodi maayo ɗo ɗon ƴiwoyi nder gariiri hoore mum.
Monguno

**Monguno** woni go'o nder nokkuuje laamu/tukucil lamu (hukuma pamarun) Diiwal Borno nder lesdi Naajeeriya.

## Lindiya
Monguno inna woodii nokkuure laamorgo 1,913 km2

## Yimɓe
Monguno ina woodi yimɓe 109,851 e nder limgal yimɓe e hitaande 2006.

## Koode postaal
Koode postaal nokku on 612
Misaw

**Misaw** ko nokkuure laamorde (hukuma pamarun) Diiwal Bawci, Naajeeriya. Hooreejo mum woni nder gariiri Misaw. Hande nden waɗi Hamman Mangan mo laamorde no laamorde ɗe laamorde ɗe duuɓi 25 e nder hitaande 1850 AD.

Ɗum woodi nokkuure 1,226 km2 e yimɓe 263,487 e nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku on woni 750.
Mobbar

**Mobbar** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Diiwal Borno, Naajeeriya.

Ɗum woodi nokkuure 2,790 km2 e yimɓe 116,654 ha nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku on woni 602.
Mubi North

**Mubi North** ko nokkuure laamorde (hukuma pamarun) nder Diiwal Aadamaawa, Naajeeriya. Duule ɗo janngirde mawɗe diiwal Adamawa jottoriiɗe nɗer mubi haa kadi janngirde gollital fuu noddiraa e Federal Polytechnic, Mubi.
Mubi South

**Mubi South** wonii nokku dowla Diiwal Adamawa, Naajeeriya.O mari laawol e mubi haa fuunaaŋge.Baaje mawɗe haa mubi haa fuunaaŋge hawti, Gude, Njenyi, Fali, Fulɓe Mubi haa fuunaaŋge.
Nafaɗa

**Nafaɗa** ko nokkuure laamorde nder Diiwal Gombe, Naajeeriya. Hooreejo leydi ndii woni nder wuro Nafada to fuunaaŋge nokkuure ndee to 11°05′44′′N 11°19′58′′E, to maayo Gongola ɗo ƴellita nokkuure ndee.[1] E wiyde limgal yimɓe 2006, LGA heewi km2 1586 e yimɓe 138,185. Nafaɗa ina jogii wonde diiwaanuuji sappo: Nafaɗa Fuunaaŋge, Nafaɗa Central, Nafaɗa West, Jigawa, Birnin Fulani Fuunaaŋge, Birnin Bolewa, Birnin Fulani West, Gud, Barwo/Nasarawo e Barwo Winde.
Nangere

**Nangere** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Dii al Yobe, Naajeeriya. Hooreejo mum woni nder gariiri Sabon Garin Nangere (ko Sabon Gari) e 11°51′50′′N 11°04′11′′E.

## Joogaraafiwol
Nangere LGA ɗon hawta bee babal maare 980 km2 e woodi temperatuure maare 34 °C. LGA ɗon ɗon ɗon haani sahaaji mawɗi ɗiɗo, ɗum sahaaji maare e sahaaji ndiyam, nden sahaaji ndiyam fuu ɗon maaro nder nokkuure ɗon maaro haa 890 mm sahaaji ndiyam. [2]

## Yimɓe
Ɗum woodi yimɓe 87,823 ha nder limti yimɓe 2006.

## Koode postaal
Ɗo woodi koode postaal nokkuure nden woni 631.
Ngala

**Ngala** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) Diiwal Borno, Naajeeriya, ɗo laral e Kameruun.

Ɗum woodi nokkuure 1,465 km2 e yimɓe 237,071 ha nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku oo ko 611.[1]

Ɗum wondi go'o nder LGAs sappo e jeegoje je ɗon je ɗon je ɗon je ɗon je ɗon je ɗon jeyaa Laamorde Dikwa, leydi je ɗon je ɗon jeya nder Diiwal Borno, Naajeeriya.
Nganzai

**Nganzai** ko nokkuure laamorde (hukuma pamarun) nder Diiwal Borno nder hirnaange fuunaaŋge lesdi Naajeeriya.

Yimɓe wuro ngo'o ina heɓi 99,799 nder limgal yimɓe e hitaande 2006.

## Koode postaal
Koode postaal nokku on woni 612.
Ngazargamu

**Ngazargamu**, wonnoo laamorgo laamu Bornu diga 1460 haa 1809. Ɗo woni 150 km (93 mi) hirnaange maayo Chad nder Yobe leydi Nigeria hannde, ɓaawo laamorgo nden ɗon haa jooni. Laamorgo ɗo ɗo ɗon ɓadita ko e duuɓi 6.6 km (4.1 mi) e nder goɗɗi haa jooni haa 5 m (16 ft) haa mawndi.

Laamorgo man nyiɓi nder hitaande 1488, wakkati laamu Mai Ali Gazi (1476 - 1503).

Duule nden laati nokkuure mawnde nder Bornu ngam jannginki diina Islaam nder laamu Idris Alooma.: 504

E hitaande 1808, Gazargamo jeyi Fulani Jihad.
Nguru

**Nguru** (ko N'Gourou) ko nokku ɗo laamu nguu woni nder Diiwal Yobe, Naajeeriya. Hoofde wuro ngo woni nder wuro Nguru ɓadi Maayo Haɗejia haa 12°52′45′′N 10°27′09′′E.

Ɗum woodi nokkuure 916 km2 e yimɓe 270,632 ha laamu nokku ɗon woodi kolleeji jaango e janngude.

Koode postaal nokku on woni 630.

## Jaangirde
Nguru haa mari jaangirde mawɗe nde ñawduki
Numan

Numan, anndiraa kadi Nomweh (maaki 'hilltop'), ko wuro e nokku ɗo laamu nguu ɗo Aadamaawa, Naajeeriya.

Yimɓe ɓurɓe mawnude nder gariiri ndin woni yimɓe Bwatiye (Bachama) ɓe ɗon anndina ɓe ɓe ɓe ɓe mbaawataa ɓe ɓe ɓe mbaawataa nder taarihaa maɓɓe fuu.
Shani

**Shani** woni nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Diiwal Borno, Naajeeriya.

O woodi nokkuure 1,262 km2 (487 sq mi) e yimɓe 102,317 ha nder limti 2006 . Hukuma pamarun Shani ɗon haadi nder worgo fuunaaŋgo Diiwal Borno. O ɗon haadi bee Bayo, Hawul, e hukuma pamarun Kwaya.

Koode postaal nokku on woni 603.
Shira

**Shira** ko nokkuure laamorde (hukuma pamarun) nder Diiwal Bauchi, Naajeeriya. Ɗum woodi nokkuure 1,321 km2 e yimɓe 234,014 ha nder limti 2006.[1] Koode postaal nokku on woni 750.
Shongom

**Shongom** woni nokkuure laamorde (hukuma pamarun) nder Diiwal Gombe, Naajeeriya. Hotaare mum woni nder gariiri Boh nder fombinaare nokkuure laamorde.

## Joogaraafiwol
Shongom LGA ɗon hawta bee babal 922 km2 e woodi temperatuure fuɗnaange 31 °C. LGA ɗon ɗon ɗon haani wakkatiji mawɗi ɗi ɗi: sahaaji ndiyam, je ɗon wara diga lewru Maayi haa lewru Septemba, e sahaaji njamndi je ɗon wara diga lewru Oktoobar haa lewru Aperil

## Fijooji
Song

**Song** woni wuro e nokkuure laamu (hukuma pamarun) Diiwal Adamawa, Naajeeriya woni wuro e nokkuure laamu leydi e nder leydi ndii, e nokkuure nde wonnoo e diiwaan Song, Dumme, Dirma, Kilange, Funa, Gudu, Mboi, Kilange, Hirna, Gari, Waje, Suktu, Zumo, Waltandi e Ditera.[1]

## Yimɓe
Yimɓe Song ɗon maaro 260,900.[2]
Takum

**Takum** ko nokkuure laamorde (hukuma pamarun) nder Diiwal Taraba, Naajeeriya. Hooreendi mum woni nder wuro Takum, ɗum tagi diga Wukari laamorde nder lewru Juun 1976, to 7°16′00′′N 9°59′00′′E. Takum ina daari e leydi Kameruun haa worgo, Ussa laamorde haa hirnaange, Donga laamorde haa woyla, Daande Takum ina daari e Angwan Dutse, Angwa Abuja, Tikari, Fadama, Gahwetun, Akha, Nyim, Chanchanji (Peva), Sufa, Shimta, Kufi, Muji, Akenten, Lufu, Kashimbilla, Kashimasan, Likam, Bete, Malum, Jidu, Tampwa, Dumse, Nyirim, Barki, Acha Sarka, Sabtenhe Gida Lisben e ekn.

Yimɓe mawɓe ngoni Kuteb, Ichen, Kpanzon, Tiv, Chamba e Hausa, Takum ɗon ha jonta dow ardiiɓe Ukwe Takum diga ƙarnijum 16.
Fuuro Pan Kilang

**Fuuro Pan Kilang** ko go'o nder nokkuuje turista to woyla fuunaaŋge lesdi Naajeeriya.[1] O ɗon ha Kaltungo, nokkuure laamorde Diiwal Gombe. O woni dowle wulkiniije booɗɗe nder worgo Gombe, nden dowle maako boo ɗon haani nder lesdi Naajeeriya.[2][3]

Fuuro Pan Kilang ina jogii ƴiiƴam 1,102 mita dow maayo. [1] O woni koose ɓurɗe mawnude nder koose tati e ɗiɗi nder Gombe State e arannde nder hukuma pamarun Kaltungo. [2] Fuu e nder koore, o woni koose'e aranndeere (ndannde 51 nder teemedde ɗiɗi e cappanɗe jeeɗiɗi e nayi (ndannde 2074) nder Nigeria, aranndeere (1st) nder koose tati e ɗiɗi e tati nder (23) nder Gombe e aranndeere nder Kaltungo.

## Firooji
Tarmuwa

## Tarmuwa

**Tarmuwa** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Diiwal Yobe, Naajeeriya. Hoofde wuro mum woni nder gallure Babbangida haa 12°06′27′′N 11°45′14′′E.

Ɗum woodi nokkuure 4,594 km2 e yimɓe 177,204 haa nder hisaago limgal yimɓe 2006.

Koode postaal nokku oo ko 620.[1]

Wuro Tarmuwa ɗon haa jaango imraati Mashio ha laamorde Jajere. Laamorde Jajere ɗon ha nder ɓernde diiwal Yobe. Ha wayla ɗon haanɗe e hukuma pamarun Bursari, hukuma pamarun Jakusko ige wayla hirnaange e hukuma pamarun Damaturu to laamorgo lesdi. Ha worgo hukuma pamare Potiskum e Nangere to wayla hirnaange.

Jajere imraati wonnoo ko hitaande 1992 e laamu Gomnaajo Bukar Abba Ibrahim (FNIQS). Daartol mum wonnoo e Wuro Jajere kono caggal ɗum jaɓɓornoo e laamu militeer Compol Dabo Aliyu e hitaande 1993. Ha 6 lewru janngo 2000 e warugo laamu jajere dow hooreejo ngomnaajo Bukar Abba Ibrahim, o rewi Jajere imraati hannde ndu hawti e: Jajere, Mashio, Biriri, Zogoto, Muri, Koriyel, Mafa, Sungul e Koka District e daartol Babban gida.
Tipci

**Tipchi** ko wuro nder diiwaan Burra nder Ningi, nder Diiwal Bawci, Naajeeriya.[1] Ko woodi code posta 742102. Duule ɗo ɗo yimɓe Yipchi njooɗi e nder diiwal Bawci. Duule taariikɗe tedduɗe ***Tipchi House*** ɗon haandi nder gariiri ndu.
Ussa

**Ussa** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Diiwal Taraba, Naajeeriya. Hooreejo mum woni nder wuro Lissam. Ussa ko firoore e leydi Kameruun to worgo; ko maayo Donga woni firoore woyla. Ussa waɗi hitaande 1996 wakkati laamu Jeneraal Sani Abacha caggal nde ɓe mbaɗi ko ɓe mbaɗata e hitaande 1983, Aticwo (kpambo), Rufu, Lumbu, Fikyu, Acha, Kpambo Puri, wondi goɗɗe nder diiwaanuuji nder Ussa.

Ɗum woodi nokkuure 1,495 km2 (577 sq mi) e yimɓe 92,017 ha nder limgal yimɓe 2006 . Kuteb yimɓe ngoni lenyol ngal ɗon wondi e yimɓe ɗuuɗɗi ɗo.

Koode postaal nokku on woni 671.

## Fijooji
Warji

**Warji** ko nokkuure laamorde nder Diiwal Bawci, Naajeeriya.

Ɗum woodi nokkuure 625 km2 e yimɓe 114,720 ha nder limti yimɓe 2006.

Koode postaal nokku on woni 742.
Wukari

**Wukari** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder Taraba, Naajeeriya. Hooreejo mum woni nder wuro Wukari dow laawol A4. Donga ina ƴuuri nder nokkuure nden, Benue ina waɗi daande e Nasarawa to woyla hirnaange. Ina woodi nokkuure 4308 km2 e yimɓe 241 546 to yimɓe 2006.[ yiɗde e nder deftere ndee] Koddu poostal nokkuure ndin woni 670.
Ƴoola North

**Ƴoola North** ko nokkuure laamorde (hukuma pamarun) nder Aadamaawa, Naajeeriya. Haŋkadi Jimeta.

Ƴoola woni laamorgo laamu Aadamaawa nder lesdi Naajeeriya.

## Hiimobe
Helsinki

**Helsinki** - laamorde (kapital) leydi Finland. Labe no jogii hannde 654.848 (2020) yimɓe.

## sibijee

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1000000
ScaleMajor = unit:year increment:200000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:200000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1875 from:0 till:23000  
  bar:1900 from:0 till:79000 
  bar:1930 from:0 till:206000  
  bar:1950 from:0 till:369000 
  bar:1970 from:0 till:524000 
  bar:2000 from:0 till:555474
  bar:2010 from:0 till:588549 
  bar:2020 from:0 till:654848  
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1875 at: 23000 text: 23000 shift:(0)
  bar:1900 at: 79000 text: 79000 shift:(0)
  bar:1930 at: 206000 text: 206000 shift:(0)
  bar:1950 at: 369000 text: 369000 shift:(0)
  bar:1970 at: 524000 text: 524000 shift:(0)
  bar:2000 at: 555474 text: 555474 shift:(0)
  bar:2010 at: 588549 text: 588549 shift:(0)
  bar:2020 at: 654848 text: 654848 shift:(0)
  

## Internajoo
* Helsinki
Yusufari

**Yusufari** ko nokkuure laamu (hukuma pamarun) nder diiwal Yobe, lesdi Naajeeriya. Ɗum fecciri dammugal to wayla e leydi Niiser.

Ɗum woodi  adadu nokkuure 3,928 km2 e yimɓe 111,086 ha nder limgal yimɓe hitaande 2006.

Koode postaal nokku on woni 630.

## Wakati
E nder 48,25mm toɓo e balɗe 67,16 toɓo (18,4%), Yusufari, diiwaan leydi Nijeer, ina jogii nguleeki tolniiki e 31,16°C hitaande kala, ɗum noon ko 1,7% ɓuri nguleeki tolniiki e leydi ndii.

## Ƴeew kadi
Doggol nokkuuji laamu nokkuuji e nder diiwaan Yobe

## Tuugnorgal
Yorro

**Yorro** ko nokkuure laamu nder Taraba, lesdi Naajeeriya. Hooreejo leydi ndii woni nder wuro Kpantisawa.

Ɗum woodi nokkuure 1,275 km2 e yimɓe 89,410 e nder limti 2006 . Dowla leydi ndu woodi gure mawɗe e ummaatooje ɗe: Kpantisawa, Pupule, Lankaviri, Kassa, Nyaja, Dila, Kajong, Kayya, Donkin, Gadda-Lasheke, Boboto, Nyaladi, Nyalapa, Dandikulu, Manang-kopo, Bolisabo, Jika, Manang-lakware, Kpantinapo, Mika, Santewa, Garin Malam Audu ekn.

Koode postaal nokku on woni 661.

## Kiliima/Geogaraafi
Yorro LGA ina jogii nguleeki tolniiki e 29 degere *Celsius* e wertallo mum ko 1 275 kiloomeeteer kaaree. LGA ina waɗi koɗli keewɗi e tooweeki kam e nokkuuji laddeeji keewɗi. Yorro LGA ina heɓa njaaweeki henndu ko ina tolnoo e 10 km/h.

## HIIMOƁE
Zing

**Zing** ko nokku laamu e nder diiwaan Taraba, leydi Najeriya. Joɗnde mayre woni ko e wuro wiyeteengo Zing. Zing ɓuri heewde ko Mumuye, tawi ko leƴƴi 12.

## Wakati
Toɓo to Zing ina ɓuuɓi, ina ɓuuɓi, ina ɓuuɓi, kono sahaa yooro ina wuli, ina waɗi duule seeɗa. Hakindo nguleeki hitaande kala ina heewi waylude gila e 58–95 °F (14–35 °C); seeɗa tan nde waawi ustaade haa 11 °C walla 38 °C. Duuɓi nguleeki, tuggi 8 feebariyee haa 15 abriil, ina duumoo lebbi 2,2, tawi ñalnde kala ina tolnoo e 92 °F (33 °C). Lewru marse woni lewru ɓurndu wulde e hitaande, nguleeki mum ina tolnoo e 70–95 °F (21–35 °C). Hakindo nguleeki toowki ñalnde kala e nder lebbi 3,2, tuggi 28 suwee haa 2 oktoobar, ina les 83 °F (28 °C). Lewru Desammbar ko lewru ɓurndu toowde, nguleeki mum ina tolnoo e 59–86 °F (15–30 °C). Distrik oo ina jogii nguleeki hitaande kala ko 31,14 °C (88,05 °F), ɗum noon ko 1,68% ɓuri nguleeki leydi Nijeer. Balɗe toɓooli ina tolnoo e 151,25 (41,44% e ko ina tolnoo e 103,37 milimeeteer (4,07 inch) toɓo. Hakindo njaaweeki henndu.
Asamaan ina laaɓa hedde ñalnde 26 oktoobar, ina heddii lebbi 4,4, ina joofna ko ina wona ñalnde 7 marse 2013. Lewru Yarkomaa ko lewru ɓurndu laaɓtude, tawi asamaan ina laaɓi, ina laaɓi ko ɓuri heewde, walla ina waɗi duule 52% e sahaa kala. Puɗɗorto-ɗen ko hedde 7 marse e lebbi 7,6, sahaa ɓurɗo heewde duule ina joofna hedde 26 oktoobar 2012. Lewru mee ko lewru ɓurndu heewde duule e hitaande, tawi ko skyovercast walla ko ɓuri heewde e duule ko 80% e sahaa.

## Himobe
Abduljabbar Nasiru Kabara

**Abduljabbar Nasuru Kabara** (odaayaama yanlde jeweey tati 7 lewru Colite hitaande dubi alif 1970) Abduljabbar ko diina Lislaamu  lesdi Naajeeriya, e jannginoowo Qadiriyya, e nder Kano, woyla lesdi Naajeeriya, mo ɗon wi'a ko o ɗon moofta Annabijo Muhammadu. O ɓiɗɗo Nasuru Kabara, ardiiɗo arduungal qadiriyya Afrik hirnaange, e ɓikkoy Karibullah Nasir Kabara, mo o jeyaa baaba mum.

## Ɓiɗɗo
Abduljabbar jibinaa e nder wuro Kabara nder wuro Kano, lesdi Naajeeriya, to saare ardiiɗo Qadiriyya mawɗo Afrik hirnaange Sheikh Nasir Kabara. Innde mum woni Hajiya Hafsah Adussamad. O woni oniraawo ardiiɗo Qadiriyya hannde Afrik hirnaange anndiraaɗo e innde Qaribullahi Nasuru Kabara, on on on ardiiɗo Kadiriyya Movement nder Naajeeriya gila maayde baaba maɓɓe e hitaande 1996.

## Jaŋde
Bana yimɓe saare Kabara fuu, Abduljabbar yahdi jaŋde Ma'ahad. O heɓii janngirde haa Aliya e ATC Gwale, nden o yahdi to Iraak ngam ɓeyda janngirde maako, ammaa kanko hoore maako wi'i o heɓii ɓurɗo janngirde maako diga baaba maako nder duuɓi 25 nder yonki maako.

## Goonɗinki Islaam
Abduljabbar nder yonki mum fuu anndini bana jaɓoowo Qadiriyya e jannginoowo e ummaatooje Muslim'en nder Nigeria, o tokki laawol baaba mum, ɓaawo nde e hitaande 2020 haa 2021, o holli hoolaare mum bana jaɓoowo Shi'a nder haalde bee BBC Hausa, o wi'i " caggal nde mi waɗii ɗaɓɓitaare wakkati fu, mi anndini Shi'a'en woodi daliilaji defte dow Sunni Islam nder haala ngol" O wi'i "Mi ɗon hawta hoore am to on noddaami Shi'a, ammaa mi ɗon hawta e noddugo am sunni".

## Nolde hoore
O ɓiɗɗo Nasuru Kabara e Hajiya Hafsah Adussamad, O waree e ɓiɓɓe. O yiɗi yahugo to lardi bana Sa'udi Arabiya, Iraak, Russia, Siriya e United Arab Emirates.

## Fijooji
Kamal Aboki

**Kamal Aboki** (dugumi 1 Janaayo 1997) ko jokkondirɗo lesdi Naajeeriya e jokkondirɗo jokkondirɗe. O jokkondiri e nder jokkondirɗe Hawsa keewɗe.

## Ɓiɗɗo e janngirde
Aboki jibinaa e Kawo nder hukuma pamarun Nassarawa, Kano. Wakkati mayde maako, o woodi jaɓooɓe 96.3K e Instagram e o waɗi jaɓɓorgo 665 wakkati.

O woodi boo channel maako YouTube bee ko hoo'i 139K suronkooɓe.

## Maayi
Aboki maayi nder nyau oto dow 16 Januuwar 2023.

## Fijooji
Abdulsalami Abubakar

**Abdulsalami Abubakar GCFR** (/ˌɑːbdəlsəˈlæmi ˌɑːbuˈbɑːkɑːr/ (njoo) (njoo); jibinaa 13 lewru Juun 1942) ko neɗɗo leydi Naajeeriya e hooreejo ardiiɓe lesdi Naajeriya haa hitaande 1998 haa hitaande 1999. O laati hooreejo lesdi Naajeeriya haa hitaande 1997 haa hitaande 1998.

## Ɓiɗɗo
Abubakar diga lenyol Hawsa jibini ko ñalnde 13 liiyru korse hiitadee dowgu alif 1942 to baaba maako Abubakar Jibrin e inna maako Fatikande Mohammed, nder Minna, Diiwal Nayja, hiirna lisde Naajeeriya.
taa hiitade dowgu1950 haa too 1956 o yahdi nder Minna Native Authority Primary school. taa hiitade alif 1957 haa 1962, o yahdi nder jaŋde jaŋde sekondare e Government College, Bida, Diiwal Nayja. Daga lewru janngo haa liiyru yarkoma 1963 o janngii e Kaduna Technical College.

## Kuugal soja

### Kuugal nder konu lesdi
Abubakar wondi goomu nder pelle ɗe ɓe njaaraama nder kawral lesdi Naajeeriya e 3 oktoobar 1963.

## Himoɓe
Abubakar Alhaji

**Abubakar Alhaji** ko gardiiɗo leydi Najeriya, o woni Ministaar Cuurɗinki e Ceede. O ɗon jogii ko Sardauna Sakkwatoɓe. Alhaji ko Sekreterjo Duumotooɗo mo ɓooyi gollude e laamuuji Naajeeriya feere-feere.

## Ɓiɗɗo e janngirde
Alhaji jibini nder saare Muhammed Sani mo anndiraa kadi Alhaji Alhaji ngam o jibini nder nyalaande Sallah nden o yahi haa haa haa Makka, o noddi kadi Dogon Daji, Sarkin Shanu. Alhaji yahi jaŋde sekondare e Kano haa o yahdi to Jaŋde laamu Katsina. O yahi Bournemouth College of Commerce e University of Reading, Berkshire o heɓii jaŋde nder jaŋde politik. Alhaji waɗi janngirde e Haag Institute of Social Services e IMF Institute, Washington.

## Kuugal
O hawti e golle laamu Naajeeriya nder 1964 o laati ardiiɗo jaaynde nder jaaynde federeereeji nder ɓaawo 1960. Caggal nde o yahi jaŋde ha Den Haag, o jeyaa ha nder minisiriilu jaŋde, to o jeyaaɗo hooreejo jaŋde. E hitaande 1971, o fuɗɗii golle makko to Ministeer Fedde Ɓamtaare. Nder hitaande 1979, o waɗi nder jaayɗe jaayɗe ngam o laatii jaayɗo jaayɗeAlhaji waɗi sardauna nder 1990, mawɗo laamorde nden, Ahmadu Bello maayi nder hitaande 1966. O woni ɓiyum mawɗo Aliyu Dasuki mo Ibrahim Dasuki mawnini. O woodi ɓiyum Ibraheem Dasuki Aminu-Alhaji. Nder kuugal maako nder Ministri Finance, o hawti e jaɓɓugo haade Naajeeriya bee jaɓɓooɓe jaɓɓooɓe. Kadi, o ɗon nder nder nder nder nder lesdi Naajeeriya ngam jaɓugo nder Lome II. Alhaji ɓaawo ɗun o waɗi nder jaayɗe jaayɗe ɓaawo Babangida ɓeydiima o waɗiri hooreejo jaayɗe jaayɗe, jaayɗe e jaayɗe nder hitaande 1988. Alhaji waɗi sardauna nder 1990, mawɗo laamorde nden, Ahmadu Bello maayi nder hitaande 1966. O woni ɓiyum mawɗo Aliyu Dasuki mo Ibrahim Dasuki mawnini. O woodi ɓiyum Ibraheem Dasuki Aminu-Alhaji.

## Hiimoɓe
Zaki

**Zaki** ko nokkuure laamorde nder lesdi Bauchi, Naajeeriya. Ɗum woodi nokkuure 1,436 km2 e yimɓe 191,457 ha nder limti yimɓe 2006. Koode postaal nokku oo ko 752. Yimɓe ɓurɓe mawnude nder nokkuure nden ngoni Hawsa, Kanuri e Karai-Karai fuunaaŋge nokkuure nden.

Ɗemngal Bade ɗon wolwi nder Zaki LGA.
Yunusari

**Yunusari** ko nokkuure laamu nder Diiwal Yobe, Naajeeriya. O woodi hooreejo mum nder wuro Kanamma (ko Kanama) haa wayla fuunaaŋge nokkuure dow maayo Burun Gana haa 13°06′15′′N 12°04′20′′E. O mari sahaa e lesdi Niiser.

## Lindiya
Ɗum woodi babal 3,790 km2.

## Yimɓe
Ɗum woodi yimɓe 125,821 ha nder limti yimɓe 2006.

## Koode postaal
Koode postaal nokku on woni 632.

## Joogaraafi/Klimaa
Hakke nokkuure laamu nokkuure Yunusari ko 3790 kiloomeeteer kaaree, tawi nguleeki mum tolniima e hitaande kala ko 33 degere *Celsius*. Nokku laamu nokku oo ina rewi e t Burun Gana ngo anndaaka no feewi, e limtooji nokkuuji ɗii ina kollita wonde tolno nguleeki nokku oo ina tolnoo e 27%.

## Sigga
Demal i.e. peewnugol gese ko wayi no njuumri, njuumri, njuumri, njuumri leydi kam e ndema jawdi ko golle mawze yimve e nder laamu nokku. Ko ɓuri teeŋtude e batte weeyo ko : ɓuuɓgol henndu, ɓuuɓgol jeereende, ɓuuɓgol laddeeji e ko nanndi heen. Laamu nokku oo ina jogori dañde batte bonɗe e waylo-waylo weeyo.

## Ƴeew kadi
Doggol nokkuuji laamu nokkuuji e nder diiwaan Yobe

## Tuugnorgal
Amina diga Zazzaw

**Amina** (daayaama hiitade ndunngu alif 1533-1610 hewtinaade) ou Hawsajow[2][3] laamiiɗo taariika e nder wuro Zazzaw (ko jooni woni wuro Zaria e nder Diiwal Kaduna), to ko jooni woni to woyla taa faro hirnaange lesdi Naajeeriya.[4] O waawi wonde o laamii e nder feccere teemerre joweego na'i.

## Ɓiɗɗo
Amina jibinaa ha caka karnijum sappo e joweetati AD to laamiiɗo Nikatau, laamiiɗo Zazzaw, 22 e laamiiɗo Bakwa Turunku (r. 1536 ⁇ c. 1566).[5] O woodi debbo mo debbo biyeteeɗo Zaria, ngam maajum laamorde jamanuure nden Zaria (Diiwal Kaduna) ɓe ceerno ɗum e Ingelesiya'en fuɗɗam karnijum sappo e njoweetati.

To duuɓi sappo e jowi, Amina noddinaa Magajiya (ko'e maɓɓe, ɓe taƴi mo), ɓe hokki mo rewɓe rewɓe cappanɗe nayi (kuyanga).[6] Gila e duuɓi sappo e jeego, Amina waɗi suɓooɓe ɗuuɗɗi ngam ɓe mbaɗa mo. "Naaje sappo" diga Makama e "sabo'en jawdi worɓe e jawdi rewɓe cappanɗe njowo e limce e limce ceede cukalel e cukalel" diga Sarkin Kano.

Caggal maayde baaba mum e baaba mum e nder ko e hitaande 1566, baaba Amina laatii laamiiɗo Zazzau. Ha wakkati oon, Amina laatii hoore mum "jooftaako konu nder kabalje baaba mum" e o heɓii anndal ngam kuuɗe maako booɗɗe nder konu.[1] O ɗon mawnina haa hannde nder yimbe hausaji habaru bana "Amina ɓiy Nikatau, debbo mo mari baawɗe bana gorko mo mari baawɗe jaɓugo yimɓe haa konu".

## Laamu e ɓesngu Zazzaw

Caggal maayde sakiraaɓe mum Karami e 1576, Amina ɓeydiima to laamu laamiiɗo. [1] Zazzaw wonnoo gooto e leydi Hawsa jeeɗiɗi (Hawsa Bakwai), goɗɗi ngoni Dawra, Kano, Gobir, Katsina, Rano, e Garun Gabas. [2] [3] Kaŋko Amina jaɓi laamu, Zazzaw wonnoo go'o nder leydi ɓurɗi mawnude.

Ko lebbi tati tan caggal nde o laato laamiiɗo, Amina waɗi konu duuɓi 34 dow ɓooyi mum, ngam ɓeydude laamuuji Zazzaw.

Legendaji ɗi Sidney John Hogben wi'i o hooti mo go'o e nder wuro go'o o yahdi, gooto e maɓɓe o wi'i o hawti e mayre nden: "ko gorko gorko mo o mari ɓernde fuɗɗii, ngam walaa mo waawi wuurugo ngam wi'ugo haala".[6] Ha laamu Amina, Zazzaw laami leydi ɓurɗi ko naati. ngam anndude e hakkilantaago lesdi mum keso, Amina waɗi gure mum'en nder laamorgo bee laamorgo. Ɗee laamorgo laati bana ko ɓuri haa lesdi fuu haa nde Britaniya'en laamorgo Zazzaw nder hitaande 1904, e ɗuuɗɓe maɓɓe ɗonno haa hannde, anndiraa ganuwar Amina (laamorgo Amina).

## Maayi

"Amina maayi haa Atagara, ɓadi Idah hannde, ngam wakkati maajum Amina ɓaditi dammugal Zazzau haa worgo maayo Niger-Benue. Ammaa woodi ko ɗuuɗi dow maayde maako; mawɓe mawɓe nder defte maɓɓe mbiyi o maayi haa Vom Jos, ammaa taariikhɗo feere wi'i o maayi haa Atagara, Idah hannde".
Aminu Baba Ari

**Aminu Baba Ari** (danyaama 21 lewru Septemmba hitaande dubi alif 1975) ko jokkondirɗo leydi Naajeeriya. O waɗii e nder fiilmiiji Hawsa ɗuuɗɗi, o anndiraa kadi e **Baaba Ari**.

## Ɓiɗɗo e janngirde
Baba Ari jibinaa ko Kofar Nassarawa nder Kano, o jaɓi nder *Federal College of Education*, Katsina, ngam janngude *Fine Art*.

## Awards
Ari yaaki nder *MTN Kannywood Award 2014 Best Comedian*.

## Filme jeyaaɗo

* Faida
* Yar Mai Ganye
* Akwatin Kudi
* Bakin Lago
* Dan China
* Ibro Dan Chacha
* Aljanna Dijama
* Hassan da Hussain
* Raina
* Jakar Magori
* Layar Bata
* Maguzawa
* Mai dokar Bacci
* Mazan Bachi
* Kawa Zuci
* Rai Na
* Ragon Shiri
* Sakarkaru
* Siyasar Daushe
* Tsohon Dan Siyasa

## Tuugnorgal
Adam Babah-Alargi

**Adam Babah-Alargi** (daayaama ƴande 25 liiyru bowte 1927 - 4 liiyru jolal 2019)  o wonnoo mo ganaajo mo o jaɓɓiino e nder kuɓaaji keewɗi e nder lesdi Gana. O woni ganaajo arandeejo mo o nastini ganaajo arandeejo ganaajo. O wonnoo gooto e arandeejo ganaajo beenɗo accra lisde *Ghana West* nder *Rotary Club*.

## Ɓiɗɗo e janngirde
Babah-Alargi jibinaa ko ñalnde 25 lewru Desemba 1927 to Korle Gonno e Accra to waalidi Hawsa. O janngini janngirde njanngirde Hammersmith *College*, London, Ingilandi.

## Maayi
O maayi nder lewru Noofambar 2019 e duuɓi 91. Haaru maako haɓɓiri e hooreejo leydi Imaam Sheikh Osmanu Nuhu Sharubutu. O woni mo ɓurɗo wonde rotariyanke nder Gana haa o maayi.

## Fijooji
Maryam Babangida

**Maryam Babangida** (o daayaama nyannde 1 lewru jolal hiitande ndunngu alif 1948 -  27 Bowte 2009) woni debbo Jeneraal Ibrahim Badamasi Babangida, mo woni hooreejo leydi Naajeeriya gila 1985 haa too howterde nder ndunngu alif 1993.[1] Burmu mum woni ko haani ngam ɓeydaade ɓeydaade e laamu makko.[2] O waɗi darnde debbo arande leydi Naajeeriya ngam waɗde ɗum hoore mum.[1]

Nder o wonnoo debbo arande, o waɗi kuugal feere ngam ɓeydaade nguurndam rewɓe. "Fenomenoo Meriyam" laati anndal e "goodi mawnde, moddi e no o waɗata", ko o jogii caggal nde gorko maako yaasi laamu.

## Ɓiɗɗo e janngirde
Owoowoo o jibinaa ñalnde 1 lewru Noofambar 1948 e Asaba (ko jooni woni Delta State), to o janngini janngirde mum. Baaba makko ngoni Hajiya Asabe Halima Mohammed, ko jooni woni Niger State, ko Hawsa, e Leonard Nwanonye Okogowu, ko Asaba, ko Igbo. O jeyaa caggal ɗuum to Kaduna to o janngini ko woni Koleje Kaduna to o janngini ko woni ko woni ko ɓuri heewde. O jeyaaɗo e karallaagal e Fedde Fedde Fedde Fedde, Kaduna.

E 6 lewru Setteemburu 1969, ɓaawo duuɓi 21 mum, o waree Major ][Ibrahim Badamasi Babangida]]. Ɓe marii ɓiɓɓe nayi, sukaaɓe Mohammed e Aminu, e sukaaɓe ɗiɗo, Aisha e Halima.
Abdullahi Bala Lau

**Abdullahi Bala Lau**, anndiraaɗo e innde Sheikh Balalau, ko jannginoowo Islaam, mawɗo diina, mufassir, e waajotooɗo. O woni hooreejo leydi Jama'atu Izalatul Bidi'ah wa Ikamatus Sunnah, ko woni ɓurɗo gollaade Salafi nder lesdi Naajeeriya gila liiyru bowtal hiitande dowgu alif 2011.

## Laamu
Balalau jibinaa e mawnina nder Taraba State. Nder 2020, go'oto nder bolle lesdi Naijeriya wi'i ardiiɗo Izala maayi.

## Kuugal
Bala Lau Goomu Kawtal Fedde Fedde e Kawtal Kuuɓal Kuuɓal Bala Lau woni hooreejo lesdi *Jama'atul Izalatul Bid'ah Wa Iqamatul Sunnah* (*JIBWIS*) lesdi Naajeeriya. O laati ardiiɗo hawtaade yimɓe (P.R.O)  nder kawtal maako Taraba, e duuɓi 19, o laatii hooreejo Imaam jama'aare Daubeli Juma'ah to Yola woyla.

## Himobe
Ahmed Nuhu Bamalli

**Ahmed Nuhu Bamalli** CFR (o dañaama ñalnde jee tati 8 lewru korse hiitande ndunngu alif 1966) ko laamɗo lesdi Naajeeriya, bankooɗo e diplomate. O woni ardiiɗow lesdi Naajeeriya to tailand e jaajotooɗo nder lesdi Naajeeriya e nder lesdi Myanmar, e o woni laamiɗo Fulɓe 19th to Zazzaw, leydi Naajeeriya e laamorde Zaria, Kaduna, lesdiNaajeeriya. O woni amiri ardiiɗo diga wuro laamu Mallawa to laamu nder duuɓi 100 caggal nde amiri mum, Laamiiɗow Alu Dan Sidi, ummii to laamu e hitaande ndunngu alif 1920.

## Ɓiɗɗo e janngirde
Bamalli jibinaa e nder Kwarbai Zaria, Diiwal Kaduna, Naajeeriya. O woni ɓiɗɗo Nuhu Bamalli (mo waɗiiɗo golle dowla lesdi Naajeeriya). O heɓii (LLB) nder jaŋde 1989 to Ahmadu Bello University, e jaŋde maako nder jaŋde e diplomasi nder jaŋde nde'e e 2002. O heɓii diploma jaŋde e nder jaŋde Enugu State University of Science and Technology e hitaande 1998. O jaŋdi kadi e jaŋde dow jaŋde dow haɓde e jaŋde York e hitaande 2009 o timmini diploma nder jaŋde jaŋde Oxford e hitaande 2015.

## Kuugal
Bamalli waɗi golle ngam Metropolitan Management Agency haa o warti hooreejo kuugal yimɓe to Mtel, ko ɗum woni kuugal haalde mobile to Nigerian Telecommunications Limited.

O huuwani kadi nder bannge e hooreejo jaaynde e ɓaawo o jeyaaɗo hooreejo jaaynde nder Nigeria Security Printing and Minting Company Limited.

O laati ardiiɗo ngam jaɓugo hooreejo leydi Kaduna nder hitaande 2015. Bana nde o laɓɓini hooreejo leydi Zazzaw, Bamalli waɗi ko Magajin Garin Zazzaw, o waɗi ko koroowo lesdi Naajeeriya nder Tailand, e nder lesdi Myanmar.

## Laamiiɗo Zazzaw
O laatii Emir keso Zazzaw e Nasir el-Rufai, garbaaɗo leydi Kaduna e 7 oktoobar 2020. O woni ɓiɗɗo ɗiɗaɓo Nuhu Bamalli (Magajin Garin Zazzau).

Bamalli woni amiri arandeejo Mallawa nder duuɓi 100, caggal maayde Alh Shehu Idris.

## Jaɓɓorgo Ganndal
Nder lewru Oktoobar 2022, hooreejo lesdi Naajeeriya Muhammadu Buhari hokki mo daraja lesdi Naajeeriya Commander Of The Order Of The Fedral Republic (CFR)

## Himoɓe
Mahmud Kanti Bello

**Mahmud Bello** (14 siilo 1945 -  29 juko 2017) [1] o wonnoo senatoore Naajeeriya mo daraniiɗo Katsina North Senatorial District of diiwalKatsina S, e dow lappol People's Democratic Party o wonnoo senatoore ɓurɗo heewde. O laati senatoore e 2003 o jeyaa e hitaande 2007. O daranii Daura Senatorial Zone hakkunde 2003 e 2007 e nder nde ɗiɗaɓo caggal nde o jeyaa, gila 2007 haa 2011. O wonnoo hooreejo jaaynoowo Katsina  taggukii jamɗe jeya steel Rolling Mill.[2]

## Firo
Kanti Bello jibinaa ko ñalnde 14 lewru Janaayo 1945, o woni ko Hausa. O heɓii jaŋde bachelor of engineering to  Janngirde Ahmadu Bello  e Zaria, Diiwal Kaduna to wayla Naajeeriya.

## Kuugal
Mahmud Kanti Bello wonnoo senatoore nder nder leydi Naajeeriya nder suɓaaji leydi 2003 nder jaŋde All Nigeria Peoples Party (ANPP) nder leydi Katsina. Bello waɗi huutore dow laaɓtinde suɓaaji suɓaaji leydi e nder suɓaaji leydi e nder leydi mum e hitaande 2004, ɗum waɗi suɓaaji yimɓe demokaraasi (PDP) ɓe ɓe ceertu.

Nder haala nder lewru Janaare 2009, Bello fuɗɗii haɓɓugo gomnatiji ɓe ɗon hokki jawdi laamu leydi, ɓe ɗon hokki ɓe tan to ɓe ɗon mari, hawti e gomnati leydi maako, Ibrahim Shema. [1] Nder haala dow jaaynde nde ɓe mbi'i ngam hakkilo dow ladde, Senatoor Bello haɓɓi bee ɓernde mawnde senatoor Grace Folashade Bent, hooreejo Jaaynde Senatoor dow jaaynde e jaaynde, mo yiɗi hawtaago dow haalaaji jaaynde feere nder jaaynde nde. [2]

Nder lewru Yuli 2009, senatoorɓe Senegaal-Senegaal fuɗɗii moƴƴere ngam ɗaɓɓude darnde Ministaar Petrol, Rilwan Lukman, e Mohammed Barkindo diga Naaeeriya National Petroleum Corporation, dow daliila dabareeji ɗi ɓe mbi'i dow Niger Delta. Senatoor Bello haɓɓi moƴƴere dow dow dow dow dow, walaa fota.

## Fijooji
Maryam Booth

**Maryam Ado Mohammed,** anndiraa kadi Maryam Booth (duubi daygo 28 yarkooma 1993) o fijo gembitali e model Naajeeriya, anndiraaɗo ngam kuugal mum nder *The Milkmaid (film)* (2020), ɗum woni wakiilu *Nigeria* ngam kuugal ɓurngal international nder *Academy* *Awards*. Ngam kuugal maako "Zainab" nder *film*, o heɓii sariya Afrik *Movie Academy Award for Best Actress in a Supporting Role.*

### Ɓiɗɗo e janngirde
Maryam jibinaa e 28 oktoobar 1993, to Kano, Kano State. Yimɓe ɗiɗo e maɓɓe, e maa mum Zainab Booth boo ɓe ngaɗata gollal. Nder wolwugo bee BellaNaija, o holli o ɗon golla diga o duuɓi 8.

### Kuugal
O waɗi jaaynde 2019 nder jaaynde *Best of Nollywood* *Awards*.[1] Nder hitaande 2020, Maryam heɓii jaaynde ɓurɗo jaaynde nder jaaynde Afrik *Movie Academy Awards*.[2] Jaaynde maako nder *film* *dow Desmond Obviagele* hokki mo jaaynde ɓurɗo jaaynde nder jaaynde 2017 nder jaaynde Afrik *Movie Academy Awards* (AMAA).

## Fijooji
Alhassan Ɗantata

**Alhassan Ɗantata** (o daayaama hiitade ndunngu alif 1877 -  17 liiyru Juko nder ndunngu alif 1955) koɗo Naajeeriya woyla, jaayndiyanke koola e koolaaɗe, o wondi jaayndiyanke e jawdi Europe. O hokki jaayndiyanke mawɗe British e jawdi e kadi o jogii koɗeeji jaayndiyanke e Gold Coast. Wakkati mayde maako o woni neɗɗo ɓurɗo jawdi e leyde Afrik hirnaanje
## Ɓiɗɗo
### Mawɓe
Ɗantata jibini e hitaande ndunngu  alif 1877 e Bebeji, Kano Emirate e nder Sokoto Caliphate, gooto e ɓiɓɓe Abdullahi e debbo mum, Amarya. Abdullahi wonnoo ɓii Baba Talatin, won Baba Talatin mo wurtini saare e Katsina to Madobi e Kano caggal maayde baaba mum biyeteeɗo Ali, Abdullahi tokki gollude gila Madobi haa hitaande 1877, nde o fuɗɗi yahude to Gonja to Gonja to kolla njaltinaama e Ghana, debbo mum danyani Alhassan to nokkuure camping (Zango) Bebeji, nde o wurtini o wurtini Madobi ngam Hausaji.
## Firoji
Ɓiɓɓe Abdullahi ɓe sukaaɓe masin ngam ɓe mbaawa jaɓugo jawdi maako. Ɓe fuu ɓe keɓii jawdi maɓɓe bana tawde sari'a Islaamiyanke nde o maayi. Amarya, bana baaba-mo, o laati jaɓoowo jawdi nder hoore maako. Ɓaawo maayde gorko maako, o waɗi anniya o acca Bebeji haa Gana, to o mari jawdi. O acci ɓikkoy maako nder Bebeji, haa o laato debbo mawɗo maccuɗo biyeteeɗo Tata.
## Hiimobe
Dawrama

**Dawrama ko Magajiya Dawrama** (sawol 9th) woni laamɗo Hawsa'en, ko kanko woni Kabara Joopiiɗo Daura, o ardii ko o waɗi laamu e laamu laamu e laamu e laamu e laamu. Haalooji ɗemngal ina haani mo "maami laamiiɗo" laamu Hausa fuɗɗii e nokku ɗo hannde anndiraa ko laamuji woyla Niiser e Naajeeriya.[1]

Magajiya Daurama laamani dowla anndiraaɗo Daura, caggal wuro biyeteeɗo nden, hannde kadi emirate nder Diiwal Katsina, Naajeeriya. Laamorde fuɗɗiiɗe leydi ndi noddiraa Tsohon Birni ("Town Old"); e nder laamu maako Dawrama soodi laamorde to wuro Daura, ɗum noddiraa e makko.

## Fijooji