Kofoworola Adekunle "Kofo" Abayomi

**Kofoworola Adekunle "Kofo" Abayomi,** KBE (10 lewru juko hitaande 1896 - 1 lewru lewru Yarkomaa hitaande 1979) ko siyaasaajo leydi Naajeeriya, jeyaa ko e sosɓe fedde ngenndiyankoore, wiyeteende Mouvement des Jeunes Najeriya, e hitaande 1934, o yahi haa o dañi golle laamu teeŋtuɗe. Golle makko cakkitiiɗe mawɗe e nder renndo ko wonde hooreejo fedde ƴellitaare Lagos tuggi 1958 haa 1966.

## Duuɓi gadani
Abayomi jibinaa ko ñalnde 10 sulyee 1896 to Lagos[1] e iwdi Egbe-Yoruba.[2] Tuggi 1904 haa 1909, o naati duɗal UNA, to Lagos, caggal ɗuum o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Wesleyan, ganndiraaɗo hannde duɗal jaaɓi haaɗtirde sukaaɓe Methodist to Lagos. O woppi janngingol ko e puɗal hitaande 1914 ngam naatde e gollotooɓe e opitaal Afrik, to Lagos. E nder wolde adunaare adannde, o yiɗiino golloraade ko wayi no dresser [laɓɓingol ina haani] to opitaal mawɗo to Kameruun. O janngii farmasi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Yaba, caggal ɗuum o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde safaara to Edinburgh, o heɓi bak makko e hitaande 1928.

O jogaama e seppooji ko juuti hade makko hootde leydi Najeriya ngam golloraade les njiimaandi Dr. Oguntola Sapara. O arti to leydi Angalteer e hitaande 1930 ngam janngude safaara e cellal leydi, kadi, e hitaande 1939, ngam janngude duɗal jaaɓi haaɗtirde to bannge safaara gite e safaara.[1]

Ko o doktoor Afriknaajo jogiiɗo jaŋde Angalteer, Abayomi naati e sarwiis safaara koloñaal Angalteer ngam dañde nguura.[3]

## Diɗɗal sukaaɓe leydi Najeriya
Abayomi ko tergal sosngal fedde sukaaɓe Naajeeriya (NYM) e hitaande 1933.[4] NYM sosaa ko e terɗe annduɓe Lagos ɓe ngoni ko e salaade peeje ngam mahngo duɗal jaaɓi haaɗtirde Yaba, ngal ɓe cikki ina rokka Afriknaaɓe jaŋde leslesre.[5] Abayomi wonti hooreejo NYM e maayde Doktoor James Churchill Vaughan e hitaande 1937.[4]

Abayomi suɓaama tergal e Diiso doosɗe e hitaande 1938. Nde o woppi golle ɗee ɗiɗi fof ngam waawde yahde caggal leydi ngam ɓeydaade janngude, o yaawi kiris. Kanndidaaji luulndiiɗi ɗii ko Ernest Ikoli Ijonaajo e Samuwel Akisanya Ijebunaajo mo Nnamdi Azikiwe walliti. Nde laamu nguu suɓii Ikoli ngam wonde kanndidaa mum, Akisanya e Azikiwe fof njalti lannda kaa, ɓe njahdi e ko ɓuri heewde e almuɓɓe maɓɓe.[6]

## Caggal ɗuum golle
Abayomi warti lesdi Naajeeriya nder hitaande 1941 ngam jokkitugo kuugal maako nder saare. Caggal mum o wonti doktoor keeriiɗo gadano suɓaaɗo hooreejo fedde safrooɓe leydi Najeriya.[1] Egbe Omo Oduduwa, fedde Yoruba'en ngam wellitaare renndo, sosaande to Londres e hitaande 1945, udditaama to Ile Ife e lewru Juko hitaande 1948. Sir Adeyemo Alakija suɓaama hooreejo. Abayomi suɓaama ngam wonde gardiiɗo kaalis.[7]

O woniino tergal e diiso doosɗe guwerneer gila 1949 haa 1951.[8]

E hitaande 1950, Alaafin mo Oyo, hono Adeyemi II, hokki Oloye Abayomi tiitoonde laamu gooto-Isokun mo Oyo.[2]

Duuɓi ɗiɗi caggal ɗuum, e lewru abriil 1952, Oba Adele II mo Lagos rokki mo tiitoonde Baba Isale.[9]

Abayomi ina jeyaa e sosɓe fedde Action Group nde fedde nde udditaa ñalnde 5 lewru nduu hitaande 1951.[10]

E feccere adannde hitaande 1954, fitinaaji keewɗi mbaɗii e nder gure Oyo to bannge worgo. E lewru ut hitaande ndeen, mawɓe Yoruba'en ɗuuɗɓe neldi mo ngam o yi'a Alaafin'en Oyo ngam ɓe ƴama mo ngam o woppa ballal maako dow kawtal lesdi Naajeeriya e lesdi Kamerun.[11]

Sir Kofo wakiili suudu hukuumaaji pamari lesdi Naajeeriya nder kawtal hoore lesdi Naajeeriya, diga 1948 haa 1961. O toɗɗaama cukko hooreejo hukuuma hukuumaaji pamari, Ibadan nde ɗum uddita nder hitaande 1951.[1 ]

E hitaande 1958, o toɗɗaa hooreejo fedde ƴellitaare Lagos, jogiinde mbaawka ustude cuuɗi ɗi ngonaa laaɓtuɗi, e waɗde peeje peewnugol wuro.[12] Yiilirde ndee ina jeyaa kadi e ƴellitgol galleeji e estaaduuji ɗi ngalaa njoɓdi e nder Surulere, Fuɗnaange-rewo e Fuɗnaange-rewo Ikoyi eɓɓaaɗe ƴellitgol e fotde ujunere ektaar ƴellitgol e nder duunde Victoria.[citation needed]

Abayomi laati hooreejo Naajeeriya gadano mo hukuumaaji pamari ɗi jangirde mawnde, Ibadan nder hitaande 1958, kuugal ngal o jooɗi haa hitaande 1965. E hitaande 1959, o laati hooreejo hukuuma hukuumaaji pamari janngirde mawnde Lagos haa Lagos. O golliima e yiilirde walla hooreejo sosiyeteeji keewɗi haa o dañi nguurndam makko

Sir Kofo maayi e jam e nder galle mum ñalnde 1 lewru Yarkomaa 1979 tawi ina yahra e duuɓi 82, o acci debbo biyeteeɗo Oyinkan, Lady Abayomi, kanko e hoore makko o woniino neɗɗo mawɗo e nder daartol leydi Najeriya.[1]

## Tuugnorgal

# *arsiifuuji.*
# *Vaughan 2006, p. 89.*
# *Paton hitaande 1996, hello 14.*
# *Derik 2008, p. 316.*
# *Nwauwa hitaande 1997, p. 62.*
# *Falola hitaande 2003, p. 93.*
# *Vaughan 2006, p. 63.*
# *Njuɓɓudi. "SERWIIS ALUMNI". Ed.ac.uk. Keɓtinaama ñalnde 27 lewru Yarkomaa 2019.*
# *Vaughan 2006, p. 66.*
# *Sklar 2004, h. 112.*
# *1973, p. 232.*
# *Marris 2005, p. 10.*

## Iwdiiji

# *Arsiifuuji safaara Idadan. "Sir Kofo Abayomi KBE, MD, LLD, FRSA (1896-1979)". Mooftaa ko e asli mum ñalnde 11 lewru bowte 2011. Ƴeewtaa ko ñalnde 19 lewru bowte 2011.*
# *Derik, Yonatan (2008). "Agitatoruuji" Afrik: haɓantooɓe koloñaal e nder Afrik e hirnaange, 1918-1939. Jaaynde Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Columbia. ISBN 978-0-231-70056-6.*
# *Falola, Toyin (2003). Fuɗɗoode leydi Najeriya: binndanɗe ngam teddungal Toyin Falola. Jaayndeeji winndereeji Afrik. .*
# *Posto, Ken; Jenkins, Joorji D. (1973). Coodgu ndimaagu: neɗɗaagal e politik e nder leydi Nijeer koloñaal. Arsiif CUP. .*
# *Mariis, Piyeer (2005). Waylo-waylo galle e renndo e nder wuro Afrik: wiɗto ko faati e reentaade galleeji to Lagos. Rootledge. .*
# *Nwauwa, Apollos Okwuchi (1997). Imperialism, jaŋde, e ngenndiyaŋkaagal: Angalteer e jaŋde toownde wonande Afriknaaɓe, 1860–1960. Rootledge. .*
# *Paton, Adel (1996). Cafrooɓe, njiyaagu koloñaal, e diaspora e nder Afrik hirnaange. Jaaynde duɗal jaaɓi haaɗtirde Florida. p. 14. .*
# *Sklar, Richard L. (2004). Lanndaaji siyaasaaji leydi Najeriya: Doole e nder ngenndi Afrik ummiindi. Jaayndeeji winndereeji Afrik. .*
# *"Taariindi yah-ngartaa". Jet. 15 (10). Sosiyetee bayyinoowo binndanɗe Johnson. 8 lewru Yarkomaa 1959. ISSN 0021-5996.*
# *Vaughan, Olufemi (2006). Mawɓe Naajeeriya: Doole aadaaji nder siyaasaaku jamanu, duuɓi 1890-1990. Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Rochester. .*