Ontents Ado Bayero

**CFR, LLD, JP** (25 sulyee 1930 – 6 juin 2014) ko Amiir Kano tuggi 1963 haa 2014.[1]

### Nguurndam adanɗam Leñol Ado Bayero jibinaa ko ñalnde 25 juko hitaande 1930 e nder galle laamɗo leñol Fulɓe Sullubawa laamiiɗo emiraaji Kano gila 1819. Baaba makko ko Abdullaahi Bayero, yumma makko ko Hajiya Hasiya.[2] Ko kanko woni ɓiɗɗo sappo e go’o e baaba makko, ɗiɗaɓo e yumma makko. Nde o heɓi duuɓi jeeɗiɗi, o neldaa ngam hoɗdude e Maikano Zagi.[2] Baaba makko laamii duuɓi 27. Muhammadu Sanusi I wonnooɗo miñiiko Ado Bayero laamiima caggal baaba maɓɓe tuggi hitaande 1953 haa hitaande 1963. Caggal nde o woppitaa laamu e hitaande 1963, Muhammadu Inuwa ƴetti jappeere laamu fotde lebbi tati.[3]

### Nguurndam e jaŋde puɗɗagol Bayero fuɗɗii jaŋde mum ko to Kano ina jannga lislaam, caggal ɗuum o naati duɗal hakkundeewal Kano (hannde ko duɗal jaaɓi haaɗtirde Rumfa, Kano). O waɗii hedde duuɓi tati to duɗal jaaɓi haaɗtirde Kano ngam janngude ɗemngal Arab kono o timminaani jaŋde ndee. Ndeen o wonii golloowo banke to Banke Afrik worgo Angalteer haa hitaande 1949, nde o naati e laamu Kano Native Authority. O naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Zaria e hitaande 1952.[2]
E hitaande 1956, o ƴaañii, o dañii wooteeji diiwaan to wuro Kano, o woni tergal e fedde nde (NPC). Kono o waɗii tan ko ina wona hitaande e tergal suudu sarɗiiji to bannge worgo nde tawnoo o ƴaañii ngam woppude golle makko, tawi noon ko sabu ‘miijooji makko jamaanu’.[4]: 233

### Caggal nde o woppi laamu, o toɗɗaa hooreejo polis Kano Native Authority.[4]: 233 E nder ɗuum o etinooma ustude golle jowitiiɗe e nanngugol yimɓe e luulndiiɓe politik e dow yamiroore yimɓe doole to Kano.[2] E darorɗe hitaande 1962, o toɗɗaa Ambasadeer leydi Najeriya to Senegaal, ko ɗum woni darnde makko haa nde o toɗɗaa emiir.[4]: Naatgol Caggal maayde Emiir Muhammadu Inuwa laamɗo lebbi tati tan, Ado Bayero laamii Emiir Kano ñalnde 22 oktoobar 1963, o wonti Emiir Fulɓe 13ɓo Kano e laamɗo 56ɓo Kano.[5]

### Kitaale 1960 Bayero wonti emir wakkati republique arandeere, wakkati nde Naajeeriya ɗon nder waylaare mawnde nder renndo e siyaasaaku, nden boo luural hakkunde diiwalji, lesdiiji e lenyol ɗon ɓesda. E nder duuɓi makko gadani ɗii, dille politik ɗiɗi daraniiɗe Kano keɓii ballal e nder won e eliteeji Kano. Lannda ɓesngu Kano ummii ko e laamu Muhammadu Inuwa, ina walliti Emiir Sanusi mo laamu mum woppitaa, kono ɓooyaani ko ɗum ustii. Dillere Dowla Kano ummii ko e darorɗe hitaande 1965, nde yiɗi ko ɓeydude ndimaagu faggudu wonande diiwaan oo.[6] [facciro goɗɗo ina haani]

### Natal Ado Bayero bayyinaango e tonngoode Gaskiya Ta Fi Kwabo e lewru oktoobar 1956 Maayde e hitaande 1966, ƴaañooɓe politik heewɓe ummoriiɓe worgo leydi Najeriya, e sosde dowla gooto caggal ɗuum, tiiɗtinii fedde wootere e nder diiwaan worgo oo kono kadi waɗii toon fitinaaji keewɗi, haa arti noon e Kano. Yiɗɓe Bayero ina njetta mo sabu addude deeƴre e deeƴre e nder ndeeɗoo kiris e caggal mum to Kano.[7]

### Kitaale 1970 Doole doosɗe emir oo ustaama e laamuuji konu hakkunde 1966 e 1979. Departemaa Polis e Kasoo Native Authority momtaama, diiso ñaawoore emir oo lomtinaama e juɓɓule goɗɗe, e peeje laamuuji nokkuuji ɗii ustaama e hitaande 1968, 1991 doole amiir.[8]
Kitaale 1980

### Nder suudu jaɓɓungal Emir E nder republique ɗiɗaɓo, o seediima hareeji ummoraade e laamu Abubakar Rimi ardinoongu lannda Ɓooygol.[7] Palaas Bayero ina jaɓɓoo njilluuji laamu keewɗi ɗi gollotooɓe laamu e jananɓe mbaɗata, kono e hitaande 1981, guwerneer Abubakar Rimi reentini teddungal aadaaji ngal ardiiɓe gure mbaɗata e Ado Bayero, o itti won e domenuuji e nder emiraaji makko.[9]
E hitaande 1984, emir oo e sehil mum Okunade Sijuwade haɗi yah-ngartaa.[10] Hay so tawii laamuuji konu ina njiytee e oon sahaa ina tuugnii e laamɓe aadaaji ngam ballal, laamuuji konu keewɗi e yontaaji ɓennuɗi ina usta doole laamɓe aadaaji ko wayi no Bayero.[11]

### Duuɓi garooji Ko o emir, o wonti balloowo ganndal lislaam, o jaɓɓi jaŋde hirnaange ngam heɓde nafoore e nder leydi Najeriya hannde ndii. O woniino ƴamoowo daande fedde ownooɓe wiyeteende Boko Haram, o saliima no feewi kampaañ maɓɓe ngam haɓaade jaŋde hirnaange. Ñalnde 19 lewru Yarkomaa 2013, o wuuri ko e warngo ngo o tuumanoo ko e fedde lislaamiyankoore, tawi ko ɓiɓɓe makko ɗiɗo ngañii, sofereeɓe makko e garde makko maayi, e woɗɓe.[12] Tuumaaɗo gooto jaɓi wonde o tawtoraama njanngu nguu e nder otooji Emir ɗii e hareeji keewɗi goɗɗi ɗi njuɓɓudi ndii waɗi e nder diiwaan hee, ɗum addani ɓe nanngeede njeegomo woɗɓe.[13]

### Maayde e lomtaade Ñalnde 6 lewru juko hitaande 2014, caggal duuɓi capanɗe joyi e go’o e jappeere laamu, Ado Bayero maayi to galle mum Gidan Rumfa.[1] Hare mettunde ngam lomtaade mo ummii e nder galle laamorɗo hakkunde galleeji Bayero e Sanusi.[14] Ɓiyiiko mawɗo e ronooɓe, Sanusi Ado Bayero ina hiisee wonde lomto laamu nguu, ciimtol adanngol hollitii wonde ko kanko woni Emir.[15] Ñalnde 8 lewru juko hitaande 2014, mawniiko gorko biyeteeɗo Sanusi Lamido Sanusi laamii laamu Kano.[16] Ɓiyiiko, Sanusi Ado e nder seppo makko fellitii yaltude Kano e hitaande 2015, o woppitaa tiitooɗe makko fof, caggal nde o salii yoɓde alkule makko e Amiir Sanusi Lamido Sanusi.[17]

### Njawdi Bayero ko emiir ɓurɗo juutde golle e nder daartol Kano. O yi'aama bana gooto nder ardiiɓe juulɓe ɓurduɓe teddugo nder lesdi Naajeeriya[18], o ɗon mari haaje filu, o laati kuugal banki, polis'en, depitee'en e dipolomasi. Ado Bayero woni Emiir Fulɓe 13ɓo gila wolde Fulɓe Usmaan dan Fodio, nde Fulɓe keɓi laamuuji gure-dowlaaji Hawsa en. O jeyaa ko e emiiruuji ɓurɗi semmbe e doole e nder daartol leydi Hawsa. O anndaa ko e ngalu makko keewngu, ngu o joginoo e ballal njulaagu e njulaagu ndema mawngu e nder leydi makko e caggal leydi.[19]