open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Obinna Oriaku

**Obinna Oriaku** woni siyaasaajo lesdi Naajeeriya, o laati komisinaajo ceede lesdi Abia diga hitaande 2015 haa hitaande 2019 les laamu Okezie Ikpeazu. E hitaande 2025, Oriaku toɗɗaama komisinaajo lomtotooɗo diiwaan Abia e nder komisinaajo karallaagal fedde nde, ko hooreejo leydi Bola Tinubu.

## Tuugnorgal
Sampson Orji

**Sampson Uka Orji** (jibinaa ko 24 feebariyee 1960) ko politikaajo e njulaagu leydi Najeriya, gonnooɗo komisinaajo njulaagu e njulaagu, e komisinaajo golle keertiiɗe, jawdi e ñamaale. E hitaande 2011, o toɗɗaama hooreejo PDP ummoraade e Diiso lomtiiɗo Arochukwu.Orji jibinaa ko e jibnaaɓe Igbo ummoriiɓe to diiwaan Abia, ɗo o waɗi ko ɓuri heewde e cukaagu makko. Omo jogii debbo, omo jogii ɓiɓɓe nayo.

Orji ina jeyaa e kanndidaaji PDP bayyinaaɗi ngam suɓaade guwerneer diiwaan Abia 2023.

## Golle politik
Orji wakiili nokkuure laamu nokkuure Arochukuwu, diiwal Abia bana tergal suudu asamblee diiwal Abia gila 1999 haa 2003. O woni kadi komisinaajo diiwal Abia ngam departemaaji filu e kuugal gila 2009 haa 2011 nden ɓaawo man komisinaajo kuuɗe teeŋtuɗe, jawdi to1010.

Ñalnde 31 mars 2022, Orji hollitii e dow laabi yiɗde mum ngam suɓaade hooreejo leydi Abia e les njiimaandi PDP

## Tuugnorgal
Stephen Oru

**Stefan Orise Oru** ko siyaasyanke Naajeeriya. O gonnooɗo jaagorgal geɗe leydi Nijeer to leydi Naajeeriya.

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Stephen Oru jibinaa ko to diiwaan Delta, to Ughelli worgo L.G.A. O janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde laamu, to Ughelli. O heɓi Baccalauréat e hitaande 1974 e Magister e jaŋde e hitaande 1976 to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello. O jokki jaŋde makko to leyɗeele dentuɗe Amerik ɗo o heɓi doktoraa makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ohio State, to Columbus, Ohio e hitaande 1978

## Kugal
Ndee feccere ko e mbaadi doggol kono ina waawi ɓurde janngeede no prose nii. Aɗa waawi wallude e waylude ndee feccere, so ina haani. Ballal waylude ina woodi. (Abriil 2022)

Oru fuɗɗi kuugal siyaasaaku maako nder hitaande 1982 bee lanyol lesdi Naajeeriya (NPN) bana Sekereteerjo hukuumaaji pamari lesdi Naajeeriya, Ughelli LGA, lesdi Bendel. Gila nden, o jogi darnde feere-feere nder siyaasaaku lesdi Naajeeriya; won heen ko :

Ardiiɗo sukaaɓe lesdi, lanyol lesdi Naajeeriya, lesdi Bendel - 1983

Sekereteer ceede lesdi, lannda lesdi Naajeeriya, lesdi Bendel - 1983

Tergal Goomu mbayliigu, Dowla Bendel - 1983

Tergal sosngal lannda yimɓe leydi Naajeeriya - 1998

Cukko hooreejo leydi, lannda yimɓe leydi Naajeeriya - 2005-2008[citation needed]

Sekereteer, Goomu Diisnondiral PDP - 2005-2008

Tergal, kawtal PDP lesdi Delta - 2005-2008
Koolaaɗo kuuɓal PDP to bannge caggal leydi - 2005-2008

Koolaaɗo kuuɓal leydi ndii, PDP - 2007

Tergal e binndoowo, Goomu Naatgol Leydi PDP e gardagol mawɗo leydi ndii, Dr. Alex Ekwueme, GCON - 2007

Koolaaɗo kuuɓal leydi Delta, fedde kampaañ hooreejo leydi Goodluck/Sambo - 2010-2011

Tergal, Kawtal kampaañ hooreejo leydi Goodluck-Sambo - 2010-2011

Tergal, Kawtal kampaañ guwerneeruuji diiwaan Delta- 2010-2011

Tergal, Goomu nanondiral lannda demokaraasi yimɓe leydi Delta - 2011

Cukko hooreejo leydi PDP(Fuɗnaange-Fuɗnaange) 2012-2014

Baawɗe goɗɗe teeŋtuɗe ɗe ngonaa politik ɗe Oru joginoo e yontaaji ɓennuɗi ɗii :

Tergal Senaa, Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Benin - 1982-1983

Direkteer, fedde nde wonaa laamuyankoore (IDSL), fedde nde wonaa laamuyankoore nde leydi Naajeeriya - 2001-2004

Hooreejo, Yiilirde Ngenndiire Jaŋde Karallaagal (NBTE) - 2005-2007

Hooreejo, Yiilirde Ngenndiire Duɗal Jaŋde Dowlaaji Dentuɗi - 2007-2009

Hooreejo, Yiilirde Ngenndiire Politeknik Dowla Delta. 2009-2014

Tergal, Kawtal Jaaɓi-haaɗtirde Ahmadu Bello - 2009-2011

Hooreejo, Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Calabar, diiwaan Cross River - 2013-2014

## Tuugnorgal
Monday Onyeme

**Monday John Onyeme** (jibinaama 30 mars 1965) ko siyaasaajo leydi Naajeeriya, o woniino cukko guwerneer diiwaan Delta gila lewru mee 2023. O huniima ñalnde 29 lewru bowte e bannge guwerneer, Sheriff Oborevwori caggal nde o heɓi nasaraaku e suɓngooji gutorial2023 e hitaande 2023.

## Baɗte e nguurndam puɗɗam
Altine Onyeme ko jibinannde Ibabu, Onicha Ukwuani E nder Ndokwa West LGA e nder diiwaan Delta ɗo o jibinaa ñalnde 30 mars 1965.O heɓi seedantaagal makko gadanal e nder duɗal sukaaɓe konu, Sokoto, diiwaan Sokoto, hade makko yahde to duɗal hakkundeewal laamu, diiwaan Ke7 1982. O heɓi dipolomaaji makko e duɗal jaaɓi haaɗtirde Calabar to o timmini golle makko e hitaande 1990. O fuɗɗii golle makko ko no jannginoowo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Politeknik Federal Kaura Namoda, to diiwaan Zamfara hakkunde 1991 e 1992 e Octopus Credential Limited to Lagos hakkunde 1995 e 1996 e njuɓɓudi ƴellitaare leydi ndema, Asaba tuggi 1996 haa 2000 e gardagol departemaa kaalis e dokkal. O naati e duɗal jaaɓi haaɗtirde jaŋde (karallaagal) Asaba, o woni hooreejo hiisawal e hitaande 2000, caggal ɗuum o wonti Bursar e hitaande 2005. E hitaande 2006, o toɗɗaa Bursar duɗal jaaɓi haaɗtirde ngenndiwal udditiingal, Lagos, ngal o joginoo duuɓi jeenay.

## Golle politik
Monday Onyeme toɗɗaama hooreejo kawtal lesdi Delta nder hitaande 2015, nden o toɗɗaama kadi nder hitaande 2019 ngam manndaa goɗɗo. Ñalnde 23 lewru juko hitaande 2022, O anndinaama kanndidaa cukko guwerneer e kanndidaa kanndidaa guwerneer, Sheriff Oborevwori.

## Tuugnorgal
Natasha Osawaru

**Natasha Irobosa Osawaru** (jibinaa ko 14 noowammbar 1994) ko dawruyanke Najeriya. Ko o tergal lannda Demokaraasi Leƴƴi, o woniino wakiliijo diiwaan Egor e nder suudu sarɗiiji 8ɓuru diiwaan Edo.

## Nguurndam gadano
Yumma Osawaru, Philomena, ko ɓiy Gabriel Osawaru Igbinedion, Esama laamu Benin to diiwaan Edo. O naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Igbinedion to Okada, to diiwaan Edo, e duɗal jaaɓi haaɗtirde Parsons to wuro New York, to Amerik, ɗo o heɓi dipolom makko e sariya e dipolom master e diisnondiral mbaydiiji.

## Golle politik
E hitaande 2023, Osawaru ƴaañii e les njiimaandi lannda Demokaraasi Leƴƴi (PDP) ngam lomtaade diiwaan Egor. Ko adii woote ɓeydooje yuɓɓinaaɗe ñalnde 15 abriil 2023, ɗe Komiseer ngenndiijo woote (INEC) yuɓɓini, ƴaañooɓe ɗiɗo mbaɗi luural e nder woote ñalnde 18 marse 2023 to Egor. Ñalnde 16 abriil 2023, INEC bayyini mo wonde keɓɗo njeenaari ndii. E lewru Juko hitaande 2023, o suɓii Blessing Agbebaku wakkati suɓol hooreejo lesdi nder suudu joonde diidaaɗi lesdi.Nyande 20 lewru Juko hitaande 2023, o laati cukko hooreejo suudu joonde diidaaɗi lesdi Edo.

## Luural
Natasha arii e gite ngenndiije caggal nde o jokkondiri e jimoowo Najeriya biyeteeɗo Innocent Ujah Idibia (mo yimɓe fof nganndi 2Baba). Ñalnde 13 feebariyee 2025, 2Baba ƴetti mo. Ko adii ɗuum, jimoowo oo habriino seertude e debbo mum Annie e nder lowre mum Instagram.

## Tuugnorgal
Paul Omu

**Paul Ufuoma Omu listenR** (Siilo 1940 – 29 Abriil 2025) ko politikaajo Najeriya, gonnooɗo guwerneer konu e nder diiwaan Fuɗnaange-rewo (innde mum wayliima e diiwaan Cross River e lewru feebariyee 1976) hakkunde lewru sulyee 1975 e lewru sulyee 1978 e sahaa laamu konu Seneraal Murtaham Olugi.

## Golle konu
Omu naati konu ñalnde 10 lewru Duujal hitaande 1962, o woniino jannginoowo Ibraahiima Babangida, Sani Bello e Garba Duba to duɗal jaaɓi haaɗtirde konu leydi Najeriya. O naati duɗal Mons Officer Cadet, Aldershot to leydi Angalteer, o yamiraa ñalnde 25 sulyee 1963. O woniino Kumannda, 33 Brigade Infanterie e lewru sulyee 1975, nde o toɗɗaa guwerneer dowla Fuɗnaange-rewo.

E hitaande 1984, laamu Muhammadu Buhari sosi ñaawirɗe konu ngam ñaawde ofiseeji laamu gila e jamaanu Shehu Shagari, tuumaaɗo ƴattaade kaalis laamu. Omu toɗɗaama hooreejo suudu ñaawirdu Lagos Zone.Turgal ngal tawi ko ɓuri heewde e dawriyankooɓe ɓee ina mbaɗi aybeeji, o rokki ñaawoore kasoo nde laabi keewɗi. E lewru suwee 1985 Omu wonnoo ko Kumannda, Koolaaɗo kuuɓal e Staf e tergal e Diiso Laamu Doole Kisal. Nde Seneraal Ibrahim Babangida felliti feewnude peeje ngam waylude laamu siwil, o toɗɗii Omu hooreejo fedde yimɓe njeenayo ngam ƴeewtaade wasiyaaji Biro Politik e winndude ɓataake ɓaleejo ngam waylude laamu nguu.

Omu woppii konu e darnde Seneraal Major ñalnde 3 suwee 1990 wondude e fedde mawnde ofiseeji mawɗi e lebbi garooji caggal kuudetaa Orkar/Mukoro e lewru abriil 1990, hay so tawii noon o tawtoraaka kuudetaa oo.

## Caggal golle
E hitaande 1999, debbo makko Stella Omu suɓaama senaateer ngenndiijo to diiwaan Delta Sud to diiwaan Delta.

E lewru abriil 2008, Omu wonnoo hooreejo goomu nanondiral hakkunde Fuɗnaange-Fuɗnaange e nder lannda Demokaraasi Yimɓe, sosaa ngam safrude luural hakkunde pelle lannda kaa.E lewru Siilo 2008, guwerneer diiwaan Delta, Emmanuel Uduaghan toɗɗii Omument tergal e Diiso diiwaan Delta ngam ƴellitde peeje 2020 dowla oo. E lewru suwee 2009, hooreejo leydi ndii, hono Umaru Musa Yar'Adua, toɗɗiima Omu hooreejo fedde toppitiinde ko fayti e politik e peeje (NIPSS), tawi ko kam woni hooreejo fedde nde, tawi ko kam woni hooreejo fedde toppitiinde ko fayti e politik e peeje (NIPSS), tawi ina halfinaa ƴeewtaade sariya fedde nde.

Omu udditaama hooreejo mawɗo fedde Isoko Development Union (IDU) nde woni fedde huuɓtodinnde leƴƴi haalooɓe Isoko e nder diiwaan delta Niger to diiwaan Delta, Naajeeriya, ngam ardaade geɗe jowitiiɗe e leñol Isoko, diiwaan Delta, e Naajeeriya e nder kuuɓal. O lomtii Gregory Oke Akpojene, mo laamu mum waɗi tuggi 1993 haa 1996. Duuɓi Omu e laamu ɗii njoofi ko e lewru Yarkomaa 2014.

## Wade
Omu sankii ko ñalnde 29 abriil 2025, tawi ina yahra e duuɓi 84.

## Tuugnorgal
Beke Sese

**Beke Sese** woni anndal ndemri e siyaasaaku lesdi Naajeeriya, o ɗon huuwa dow ko laarani ndemri e jawdi lesdi nder jiha Bayelsa les guwerneer Douye Diri.

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Beke Sese ina jogii dipolomaaji ganndal ndema to duɗal jaaɓi haaɗtirde Port Harcourt, Master ganndal ndema to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ibadan, e Ph.D. e nder njuɓɓudi leydi e ndema to duɗal jaaɓi haaɗtirde ndema fedde nde, Makurdi.

## Kugal

## Golle karallaagal
Sese ko ganndo jaŋde e ndema. O woniino hooreejo departemaa ganndal ndema e leydi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Niiseer Delta, o golliima kadi e ballondiral e ministeer ndema leydi ndii e eɓɓaaɗe ƴellitaare leydi. O woniino kadi jaagorgal karallaagal to bannge ndema cemmbinngal weeyo wonande eɓɓaaɗe ballitooje Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam Ƴellitaare (PNUD) e nder diiwaan Delta Niiseer.

## Golle politik
Sese toɗɗaama Komisinaajo ndema e jawdi nder diiwal Bayelsa nde guwerneer Douye Diri yaajini kabine mum e hitaande 2024.Beke kadi wallitii gollondiral e eɓɓooje ngam ɓeydude peewnugol nguura njulaagu e kisal nguura e ballondiral e porogaraamuuji ngenndiiji e winndereyankooji ko wayi no LimproveFAD Eɓɓoore (NGURNDAM-ND).Prof. Beke, ardii njillu golle laawɗungu balɗe sappo to Koree worgo, yuɓɓinaangu e fedde gollondiral hakkunde leyɗeele Koree (KOICA). Njillu nguu waɗii dokkal kaɓirɗe ndema mekaniseeji fotde 500 000 dolaar ummoraade e laamu Koree worgo e lewru Yarkomaa 2025, tawi ina heen tarakteeruuji, masiŋaaji njulaagu maaro, e leɗɗe aawdi maaro.

## Ƴeew kadi
Diiso kuuɓtodinngo leydi Bayelsa

## Tuugnorgal
Linda Somiari Stewart

**Linda Somiari Stewart** ko siyaasaajo, binndoowo, e jaayndiyanke mo leydi Naajeeriya, mo ardiiɗo diiwal Okrika nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Rivers.

## Kugal
Gaagaa darnde makko politik, Somiari Stewart golliima e jaayndeyaagal e binndol.O yaltinii defte jowitiiɗe e daartol Afrik e aadaaji haalpulaar en.

Golle makko bayyinaaɗe ina jeyaa heen Woyingi: Alla ko debbo, e Legend Tari-Ere: Debbo Picky.

## Golle politik
Somiari Stewart hawtii e wooteeji mawɗi 2023, o suɓaama e nder suudu sarɗiiji leydi Rivers ngam wallitde diiwaan Okrika.O woni cukko hooreejo mawɓe e nder suudu sarɗiiji 10ɓo. Ñalnde 5 desaambar 2025, o jeyaa ko e depiteeji 16, ina heen hooreejo leydi, ummoriiɗo e lannda Demokaraasi Leƴƴi (PDP) fayde e Kongres (APC).

## Tuugnorgal
Tajudeen Yusuf

**Tajudeen Yusuf mo yimɓe** fof anndi "TeeJay" (jibinaa ko ñalnde 25 lewru bowte hitaande 1968) ko politikaajo leydi Najeriya, ummoriiɗo e lannda Demokaraasi Leƴƴi. O wakiiliijo diiwal Kabba/Bunu/Ijumu nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya, kuugal ngal o suɓaama nder hitaande 2011.O ɗonno hooreejo, komiti suudu joonde diidaaɗi lesdi ndi'i dow luumo kapitaal e hukuumaaji pamari.

## Ɓawo
Hon. TeeJay naati duɗal jaaɓi haaɗtirde St. Augustine’s College Kabba, ɗo o heɓi seedantaagal makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Afrik hirnaange/GCE e hitaande 1987. E hitaande 1997, o heɓi seedantaagal makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Jos, to diiwaan Plateau.

## Golle politik
E hitaande 2011, Hooreejo TeeJay suɓii hooreejo lesdi Kabba-Bunu/Ijumu nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya 7ɓiire, o heɓi nasaraaku. E hitaande 2015, e hitaande 2019, o artiraa e oon jappeere. Hakkunde 2015 e 2019, o woniino hooreejo Goomu suudu sarɗiiji ko faati e Lugge Kapitaal & Juɓɓule, o woniino kadi tergal e ɗeeɗoo Goomuuji : Goomu Karallaagal Jokkondiral kumpital ; Goomu kaalis ; Portooji, Portooji & Laabi ndiyam; Goomu humpito & njuɓɓudi ngenndi ; Goomu dingiral; Goomu suudu sarɗiiji ko faati e FERMA; Goomu konte laamu suudu nduu ; e Goomu suudu sarɗiiji ngam jojjanɗe aadee. Hakkunde 2011 e 2015, Hon. TeeJay wonnoo ko cukko hooreejo goomu suudu sarɗiiji ngam karallaagal jokkondiral kumpital.

## Teddungal
E nder ɗii duuɓi, Honorable TeeJay heɓii ɗeeɗoo njeenaaje ngam mawninde golle makko e nder golle laamu :

Suudu sarɗiiji tergal hitaande, 2017, ko jaaynde City People holliti
Njeenaari Wakiiliijo Teeŋtuɗo, 2016, ndi Dental Jaayndiyankooɓe Naajeeriya (Diiso Dowla Kogi) hokki
Njeenaari Pillars ngam ɓural, 2016, ndi Fedde Almuɓɓe Unijos (Cappanɗe Abuja) hokki
Depiteejo leydi Fuɗnaange-rewo, 2014, mo jaaynde City People hokki
Depitee ɓurɗo maantinde e doole & ƴellitaare diiwaan, Zone Nord-Centre, 2013, ko Almuɓɓe Demokaraasi holliti
Depiteejo hitaande, 2012, hokkaama ceede jemmaare jaayndeeji Naajeeriya
Suka gorko ɓurɗo waawde golle e hitaande 2011, mo jaaynde Top Celebrities holliti
Sukaaɓe politik ɓurɓe fotde e hitaande 2009, ko jaaynde Top Celebrities holliti
Njeenaari tergal teddungal, (gila hitaande 2000) ko laamu fedde janngooɓe duɗal jaaɓi haaɗtirde Abuja hokki
Senator nguurndam (gila 1995), Fedde ngenndiire janngooɓe leydi Najeriya, NANS.

## Tuugnorgal
Maria Ude Nwachi

**Maria Ude Nwachi ListenR** ko neɗɗo dawrugol e jaayndeeji leydi Najeriya. O laati Ardiiɗo Minority wakiiliijo diiwal Afikpo North East nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Ebonyi diga hitaande 2015 haa 2019.

## Golle politik
Nwachi fuɗɗii suɓaade e nder suudu sarɗiiji leydi Ebonyi e dow laylaytol renndo (PPA) e hitaande 2015. Caggal ɗuum o woppi lannda yimɓe (PDP) e hitaande 2020.

E hitaande 2016, Nwachi dartinaama caggal nde o tuumaama wonde o wallitorii seppo ngo sukaaɓe Afikpo mbaɗi ngam haɓaade sosiyetee Enugu (EEDC) sabu wullitaango golle moƴƴe.

E hitaande 2018, Nwachi fotnoo ko dartinde golle goɗɗe sabu tuumeede « bonanndeeji bonɗi », tawi ina jeyaa heen tuumeede waɗde fotooje jamaanu.Nwachi dartinaama laabi nay e nder duuɓi nay ɗi o woni e laamu nguu, tuggi 2015 haa 2019.

## Nguurndam neɗɗo
E hitaande 2019, Nwachi ƴetti Emeka Samuel Ndudi, naalanke jahroowo e duuɓi 19, wonti ɓiyiiko.

## Njeenaaje
E hitaande 2023, o heɓi njeenaari ɓurndi moƴƴude e Facebook, hono Pulse Africa.

## Tuugnorgal
Daku Sunday

**Daku Sunday** ko siyaasaajo Naajeeriya, jooni o woni wakiliijo lesdi Bassa haa suudu joonde diidaaɗi lesdi Kogi.

## Tuugnorgal
Uche Ugwu

**Uche Calistus Ugwu ListenR** ko siyaasaajo Naajeeriya, jooni o woni hooreejo suudu joonde diidaaɗi lesdi Enugu 8th gila lewru June 2023. O tergal nder lanyol Democratic People (PDP) lomtotooɗo lesdi Udi North, o suɓaama hooreejo nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya, o suɓaama hooreejo nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya 10 terɗe e nder galle hee. Yamiroore suudu sarɗiiji hollitii wonde ko tergal ranwiwal tan, gollinoongal duuɓi nay e nder suudu sarɗiiji leydi ndii, suɓetee ko hooreejo e cukko hooreejo suudu sarɗiiji leydi ndii.Denndaangal 14 depiteeji LP ko terɗe suudu sarɗiiji gadano. Ugwu suɓaama diga Iloabuchi Aniagu mo wakiiliijo lesdi Nkanu Hirnaange lesdi ndi'i, nden boo Chukwudi Nwankwos mo wakiiliijo Awgu South suɓi mo. O suɓaama hooreejo leydi ñalnde 13 lewru juko hitaande 2023, tawi o luulndaaki ɗum.

Ugwu ko adii ɗuum ko cukko hooreejo asaambele 7ɓo.

## Tuugnorgal
Moses Ukpong

**Muusa Udo Muusa Ukpong heɗtoR** (23 mars 1964 – 15 noowammbar 2009) ko neɗɗo politik, njulaagu, ronooɓe jappeere laamu Ikot Ukpong, laamu to Akwa Ibom, Fombina Naajeeriya 2006.

## Ɓawo
Muusa Ukpong jibinaa ko e nder galle laamɗo. Baaba makko ko laamɗo Ikot Ukpong, wuro wonngo e Eket, Akwa Ibom, leydi Nijeer. Muusa ko ɓii Udo Muusa Ukpong laamɗo Ikot Ukpong ɗiɗaɓo. E maayde mawniiko, o woni gardiiɗo jappeere laamu.[citation needed]

## Jaangirde
Moses Ukpong heɓi Bsc mum e ganndal politik to duɗal jaaɓi haaɗtirde Calabar. O naatii kadi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Nsukka. O ƴetti kadi jaŋde juutnde to duɗe janngirɗe ñeeñal, to Londres.[citation needed]

## Kugal
Ukpong fuɗɗii golle mum ko jannginoowo to duɗal hakkundeewal Nduo Eduo, Eket. O artiraa e hooreejo duɗal, o golliima e ndeen jappeere duuɓi 3 hade makko hawrude e sehil makko senaateer Effiong Bob[citation needed] mo o fooɗti ngam naatde e politik. E nder oon sahaa kadi o wallitii e sosde gooto e lanndaaji dawrugol ɓurɗi mawnude e nder leydi Najeriya, hono lannda yimɓe leydi ndii[citation needed] to bannge worgo leydi Najeriya. O jeyaa ko e yimɓe aranndeeji daraniiɓe suɓaade ngam wallitde PDP e nder leydi Naajeeriya e hitaande 1998. O suɓaama e nder suudu sarɗiiji leydi Akwa Ibom e hitaande 1998, o waɗii golle ɗee fotde duuɓi ɗiɗi. O woniino tergal e suudu sarɗiiji leydi Akwa Ibom e laamu Akpan Isemin e Victor Attah gonnooɗo guwerneeruuji leydi Akwa Ibom.

## Wade
Ukpong maayi ko ñalnde 15 noowammbar 2009, caggal rafi seeɗa.

## Tuugnorgal
Garba Umar

**Garba Umar** ko siyaasaajo lesdi Naajeeriya, o laatake guwerneer lesdi Taraba diga hitaande 2012 haa 2014 ɓaawo nde Gomnaajo Danbaba Suntai ɗon mari bawɗe ngam laanawol diyam. O woniino kadi cukko guwerneer diiwaan Taraba gila e toɗɗagol makko e lewru Oktoobar 2012 haa o ittaa e laamu e lewru Noowammbar 2014 sabu ƴaañgol gardiiɗo leydi ndi hono Sani Danladi.

Umar toɗɗaama cukko guwerneer diiwal Taraba ɓaawo nde suudu joonde diidaaɗi lesdi Taraba wurtini Sani Danladi nyande 4 lewru Oktoba 2012. O laati guwerneer kuugal lewru ɓaawo o toɗɗaama nde laanawol diyam Cessna 208 Gomnaajo Danbaba Suntai ɗonno yaha diiwal Yoobala, yani dow laawol maako. Ñaawirde toownde itti mo e jappeere ñalnde 21 noowammbar 2014, nde gardinooɗo mo oo artiraa e laamu.

## Tuugnorgal
Uno Etim Uno

**Uno Etim Uno** ko siyaasaajo Naajeeriya mo lesdi Akwa Ibom. O toɗɗaama dow ko laarani taariindi e jawdi lesdi Akwa Ibom, diga guwerneer Udom Emmanuel..

## Ɓawo
Uno ko jeyaaɗo e nokku laamu Urue Offong Oruko, to diiwaan Akwa Ibom.

## Kugal
E hitaande 2024, o woppi golle Komisinaajo ngam o wonta hooreejo nokkuure laamu Urue Offong Oruko, diiwaan Akwa Ibom. O jeyaa ko e lannda Demokaraasi Leƴƴi (PDP)..

Ko o hooreejo nokku makko Local government,o woni ko e golloraade kadi ko fayti e mawnugol e ƴellitaare ɓesngu nguu.

## Tuugnorgal
Adamu Waziri

****Adamu Maina WaziriListenR (jibinaa ko 14 suwee 1952) toɗɗaama jaagorgal polis leydi Naajeeriya ñalnde 6 abriil 2010, nde hooreejo leydi ndi hono Goodluck Jonathan holliti laamu mum kesu.

Waziri jibinaa ko to diiwaan Yobe ñalnde 14 lewru Seeɗto hitaande 1952. O heɓi BSc e MBA to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello, Zaria. O wonii jannginoowo to duɗal jaaɓi-haaɗtirde Maiduguri e hitaande 1979.

Darnde nder hukuumaaji rento hawti bee hooreejo kuuɗe, Hydro Quest Naajeeriya e hooreejo kuuɗe, Bogaru International. E nder laamu, o golliima e yiilirde ñamaale almudɓe, ministeer jaŋde fedde ndee, o woniino kadi balloowo keeriiɗo to ministeer ndema, o woniino balloowo keeriiɗo mawɗo to hooreejo leydi, koolaaɗo kuuɓal eɓɓaande ngenndiire ngam haɓaade baasal e hooreejo komisiyoŋ kisal laabi. O woniino hooreejo fedde toppitiinde ƴellitaare karallaagal petroŋ hakkunde 2005 e 2006.

Waziri woni kanndidaajo lanyol yimɓe lesdi (PDP) ngam suɓol hooreejo lesdi Yobe nder cuɓi 2007. Caggal nde hooreejo leydi Umaru Musa Yar'Adua suɓaa, o toɗɗaama jaagorgal leydi ndii e nder ministeer ndema e ndiyam.Nyannde 29 lewru Oktoobar 2008 o woppitaa e nder njuɓɓudi laamu.[citation needed] Waziri wonnoo ko tergal e fedde laamu moƴƴere ngam laamu Umanina the Ken led ardinoo Yar'Adua haa Yonatan.

## Tuugnorgal
John Yakubu

**John Yakubu** ko gonnooɗo hooreejo nokku laamu nokku Esan to bannge worgo-fuɗnaange. Ko kanko woni kanndidaa Osagie Ize-Iyamu, cuɓaaɗo lannda Demokaraasi yimɓe e wooteeji guwerneeruuji diiwaan Edo 2016.

## Tuugnorgal
Brimmo Yusuf

**Brimmo Yemi Yusuf Heɗto**ⓘko siyaasa Naajeeriya. O suɓaama Senator ngam diiwal Oyo North nder diiwal Oyo, lesdi Naajeeriya haa fuɗɗam lesdi Naajeeriya, o ɗon dogga dow laynde kawtal hoore lesdi Naajeeriya (AD). O fuɗɗii laamu ko ñalnde 29 mee 1999.

Brimmo ko seneraal brigadier pentiiɗo. O wonii alumnus to duɗal jaaɓi haaɗtirde leydi Najeriya ngam jaŋde politik e peeje. O joginoo golle keewɗe e nder konu nguu ina jeyaa heen gardiiɗo diɗɗal 82 ngal. Tuggi 1996 haa 1999 o wonii gardiiɗo sosiyatee Odu’a Investissement Limited. Caggal nde o jooɗii e Senaa e lewru suwee 1999 o toɗɗaa e goomuuji ko faati e geɗe nder leydi, kisal & humpito, defansiyoŋ e drogaaji e narkotik. E nder manndaa asaambele oo, senaateeruuji keewɗi mbayliima gila e AD, mbaɗti lannda laamu nguu (PDP). Brimmo yahi haa PDP nder hitaande 2001, nden nder lewru Noowammbar 2002 o ɗon no yiɗi laataago Guwerneer lesdi Oyo dow laylaytol PDP.

E lewru noowammbar 2009 Brimmo toɗɗaa hooreejo sosiyetee Odu’a.

## Tuugnorgal
Lawal Aina Musibau

**Lawal Aina Musibau ListenN** woni siyaasaajo lesdi Naajeeriya, jooni o woni tergal nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Lagos, o wakiiliijo diiwal Apapa II. Ko kanko woni hooreejo goomu suudu sarɗiiji ngam cellal.

## Golle politik
Lawal Aina Musibau tawtoraama wooteeji 2023, o tawtoraama jooɗorde diiwaan Apapa II. O doggi dow laynde kawtal lesdi ndi'i (APC) nden o heɓi nasaraaku, o heɓi mandat ngam o wakilta yimɓe maako nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Lagos. Ko o depitee gadano.

Caggal nde o udditaa Asamblee 10ɓo, o toɗɗaama hooreejo Goomu Cellal e nder suudu sarɗiiji.O woni ko e ƴellitde sariyaaji e nder Ministeer Cellal e nder diiwaan Lagos, e nder diiwaan Lagos (LASHMA), e nder nokkuuji toppitiiɗi cellal e nder diiwaan hee kala. Goomu nguu ina gollina ngam yuurnitaade golle doosɗe cellal leydi ndii e moƴƴitingol golle safaara..

O naatii e ƴeewtaade nokkuuji cellal ngam yuurnitaade no cellal ngal yahrata e no laamu nguu wallirta cellal ko wayi no porogaraamuuji seppooji ɗi ngalaa njoɓdi.

## Tuugnorgal
Idris Wada

**Idris Ichala Wada** (heɗtoR; jibinaa ko 26 lewru bowte hitaande 1950) ko pilot Naajeeriya, o woniino politikyanke, o woniino guwerneer diiwaan Kogi gila 2012 haa 2016.

## Tuugnorgal
Lawal Adamu Usman

**Lawal Adamu Usman,** ko ɓuri anndeede e Mr. LAA, ko siyaasaajo leydi Naajeeriya, jooni o woni ko e wonde senateer mo diiwaan Kaduna Cakaari, e nder suudu sarɗiiji leydi Naajeeriya 10ɓiire. O wurti bana senator cuɓaaɗo ɓaawo suɓol lesdi Naajeeriya 2023, o ɗon dogga dow laylaytol rento lesdi Naajeeriya (PDP) bee 250,066 woote. Mr La fooli kanndidaajo APC, Muhammadu Sani Abdullahi (anndiraaɗo Dattijo).

Jaahargal Mr. La haa Senaa fuɗɗi nder cuɓi lesdi Naajeeriya 2019 nde o fuɗɗi ƴamɗe ngam heɓugo kuugal gootal. Kono kono o dañaani heen nafoore e luulndiiɗo makko Uba Sani, mo haa jooni yalti e oon woote. Mr La heddii e darnde mum e yiɗdeeji mum politik. E nder wooteeji mawɗi leydi Naajeeriya 2023, Mr La artiri, ɗo o yalti e ƴaañorgal fawaade e njeñtudi laawɗundi ndi INEC yaltini.E hitaande 2025, o daɗii e jarribo warngo. Mr. La defeated APC candidate, Muhammad Sani Abdullahi (popularly known as Dattijo).

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Lawal Adamu Usman jibinaa ko e leydi Najeriya, o jeyaa ko e diiwaan Kaduna. Ko o neɗɗo politik mawɗo, baawɗo moƴƴere, kadi ko o jom njulaagu keɓtinaaɗo. Jaŋde senateer Lawal Adamu ko e njuɓɓudi laamu, o janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello, Zaria. O heɓi Baccalauréat e ganndal njuɓɓudi laamu e hitaande 2018, caggal nde o timmini Dipolomaaji Advanced e Dipolomaaji e fannu gooto. O ɓeydi heen jaŋde makko e hitaande 2021, o heɓi Master e geɗe hakkunde leyɗeele e dipolomasi. In 2025, he escaped an assassination attempt.

Jaŋde makko leslesre e hakkundeere o timmini ɗum ko e duɗal leslesal Demonstration, Gwagwalada, e Akademi Diamond to Zaria.

Filantropi e Waɗde Renndo
Senator Lawal Adamu Usman ina anndaa e golle mum moƴƴe, ɗe ngonaa caɗtuɗe e nder renndo makko. Golle makko moƴƴe ina mbaɗee e nder fedde wiyeteende LA Cares Foundation, nde o sosi ngam wallitde yimɓe waasɓe, haa teeŋti noon e sukaaɓe, yaayaaɓe, rewɓe, e ɓe ngalaa jawdi.

Senator Usman kadi ko daraniiɗo ƴellitde wellitaare renndo. O ƴami laamu lesdi Kaduna ngam ɓesdugo ceede janngirde nder hitaande 2020, o wi’i ɗum ɓilla ngam miskinɓe nden ɓe walaa yurmeende. Ngam haɓaade ɗum, o udditi kaalis ngam wallitde ɓesnguuji e almudɓe ɓe ɓeydagol njoɓɗeele ɗee toɗɗii.

## Ƴeew kadi
Diiwaan senateeruuji hakkundeeji Kaduna

## Tuugnorgal
Adenike Harriet Afolabi-Oshatimehin

**Adenike Harriet Afolabi-Oshatimehin** ko ardiiɗo laamu leydi Naajeeriya, o woni ardiiɗo siyaasaaku mo lesdi Kwara. O golliima e golleeji keewɗi, ko o komisinaajo e nder diiso doosɗe leydi Kwara, ina jeyaa heen komisinaajo jokkondiral, komisinaajo ƴellitaare sukaaɓe, e komisinaajo ƴellitaare miniraaji tiiɗɗi. O woni kadi tergal lannda biyeteeɗo Kongres All Progressives (APC).

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Afolabi-Oshatimehin ko jeyaaɗo e renndo Okeayo Ora to Ifelodun, LGA, diiwaan Kwara, leydi Najeriya. O yahi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Abadina, to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ibadan, hade makko yahde to duɗal jaaɓi haaɗtirde Kwara State Politechnic, caggal ɗuum o heɓi dipoloma makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ilorin to bannge faggudu. She went to Abadina College, University of Ibadan,  before leaving to Kwara State Polytechnic and later obtained a degree in Economics from the University of Ilorin.

## Golle politik
Afolabi-Oshatimehin huwi les ardungal hooreejo lesdi ndi'i, Gomnati Abdul Rahman AbdulRazaq nder hitaande 2019 bana komisinaajo nder hukuumaaji pamari lesdi Kwara. Caggal ɗuum, toɗɗagol makko jaɓaama e suudu sarɗiiji leydi Kwara.

Portofolio makko politik ina waɗi :Council.

## Komiseriyaa jokkondiral.
Komiseriyaa sukaaɓe e dingiral.

Komiseriyaa ko feewti e ƴellitaare miniraaji tiiɗɗi.

## Tuugnorgal
Tella Babatunde

**Tella Opeolu Babatunde** (jibinaa ko 23 lewru Oktoobar 1964) ko jaayndiyanke, njuɓɓudi, jannginoowo, depiteejo, e politikyanke Najeriya. O wonii cukko hooreejo suudu sarɗiiji leydi Ogun, omo lomtoo diiwaan Abeokuta worgo.

## Nguurndam gadano
Babatunde jibinaa ko ñalnde 23 lewru nduu hitaande 1964 to opitaal jaaɓi haaɗtirde to Ibadan, to diiwaan Oyo. O jeyaa ko e wuro Isaga-Orile e nder diiwaan Abeokuta to bannge worgo leydi Ogun.

## Kugal
O woniino jannginoowo wakkati seeɗa to Departemaa Jokkondiral Jaaynde to Politeknik Fedde nde, Ilaro gila oktoobar 2018. O woniino kadi jannginoowo wakkati seeɗa to Duɗal Jokkondiral e Janngirɗe Kuuɓtidinɗe, Politeknik Moshood Abiola, Abebisiokuta, hakkunde lewru Abriil 2011 e 2017 Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Onabanjo, Ago-Iwoye, tuggi oktoobar 2011 haa feebariyee 2015.

Golle politik
Babatunde suɓaama nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Ogun ngam wakiiliijo lesdi Abeokuta woylaare. O wonii cukko mawɗo Whip Asaambele.

## Tuugnorgal
Afolabi Ayantayo

**Afolabi Ayantayo** ko siyaasaajo e ardiiɗo lesdi Naajeeriya, o ɗon huuwa haa jooni bana komisinaajo tedduɗo ngam hukuumaaji pamari, janngirde e pension nder jiha Lagos. O toɗɗaama e golle ɗee ko guwerneer Babajide Sanwo-Olu, o hunii ñalnde 13 lewru Seeɗto hitaande 2023.

## Nguurndam e Jaŋde Fuɗɗoode
Afolabi Ayantayo jibinaa ko to diiwaan Lagos. O janngi jaŋde toownde to duɗal jaaɓi haaɗtirde Lagos (UNILAG), ɗo o heɓi dipoloma makko e jokkondiral hakkunde yimɓe. O anndaa kadi e yiɗde makko e fijirde bonanndeeji e naalankaagal binndol.

## Kugal
Ayantayo ko adii ɗuum wonnoo ko jaagorgal keeringal to bannge politik e sariyaaji.2023.

E hitaande 2023, ɓaawo guwerneer Babajide Sanwo-Olu suɓaama, Ayantayo suɓaama, suudu joonde diidaaɗi lesdi Lagos suɓaama, nden o hunnaama dow kuugal komisinaajo kuuɗe, janngirde e pension nder lewru suwee 2023.

## Tuugnorgal
Abdullahi T. Yeldu

**Abdullahi T. Yeldu** ko siyaasaajo Naajeeriya, o laati tergal suudu joonde diidaaɗi lesdi Kebbi, o wakiiliijo diiwal Arewa. O maayi ko e hitaande 2015 e nder ƴaañgal Mina to hijjoore to leydi Arabi Sawdit. O woniino ko adii ɗuum ko Sekreteruuji duumotooɗi e nder laamu diiwaan Kebbi.

## Wade
Abdullahi T. Yeldu sankii ko ñalnde 7 oktoobar 2015 e nder njillu Mina (ina wiyee kadi njillu Jamarat) e nder hijjoore to Arabi Sawdit. Haala ka waɗii 769 maayɗo e ko ina tolnoo e 900 gaañiiɗo.

## Tuugnorgal
Tukur Bala

**Tukur Bala** ko siyaasaajo Naajeeriya, o woni hooreejo suudu joonde diiwal Sokoto. O woni ko e lomtaade diiwaan Bodinga worgo, o woni tergal e fedde wiyeteende APC.

## Nguurndam gadano
Bala jeyaa ko Bodinga, diiwaan Sokoto, leydi Najeriya.

## Golle politik
Bala adii suɓaade e nder suudu sarɗiiji leydi Sokoto e hitaande 2019. E lewru suwee 2023, o suɓaama hooreejo suudu sarɗiiji leydi Sokoto 10ɓo ; o toɗɗaa, o suɓaa tawa banndiraaɓe makko terɗe ɓee luulndaaki ɗum.

E gardagol makko, suudu nduu yeewtidii e saaktude kuule keewɗe maantinɗe, ina jeyaa heen kuule jowitiiɗe e ƴeewndo safaara doosgal hade dewgal e sosde kaɓirɗe kisal renndo.

## Ƴeew kadi
Suudu Jooɗal Dowla Sokoto

## Tuugnorgal
Sica Sport

**Sica Sport** ko fedde fuku koyɗe (soccer) ummoriinde e leydi Afrik hakkundeejo, jooɗiinde to Bangui. Kippu nguu ina fijira e Ligue des Républiques Centre-Africaines.

Fedde nde sosaa ko e hitaande 2000.

## Stade
Hannde, kippu oo ina fijira e nder dingiral atletik to Bangui, ngal 2 000 neɗɗo ina mbaawi fiyde, ngal woni sara dingiral Barthélemy Boganda.

## Tuugnorgal
Forces Armées Centrafricaine

**Forces Armées** CA ko fedde fuku koyɗe fedde e nder leydi Afrik hakkundeejo, jooɗiinde to Bangui.

Kippu nguu ina fijira e nder diɗɗal ɗiɗaɓal leydi Afrik hakkundeejo.

E hitaande 1991 kippu Ligue Republique Centre Afrique.

## Stade
Hannde kippu nguu ina fijira e nder dingiral Barthelemy Boganda ɗo 35 000 neɗɗo mbaawi hoɗde.

## Teddungal
Fedde Catal Afrik: 1991, 1995

## Tuugnorgal
Football in the Central African Republic

**Ko fuku koyɗe woni dingiral gadanal e nder leydi Afrik hakkundeejo**. Fedde ngenndiire ndee waɗii golle tiiɗɗe ngam tawtoreede denndaangal kawgel toowngel hakkunde leyɗeele e diiwaanuuji. Nafoore 2-0 e dow Kodduwaar e nder pottital kawgel ngel e hitaande 1972, ina jokki e wonde nafoore ɓurnde maantinde e ngenndi ndii, hay so tawii noon pottital ngal joofi ko e 4-1.

## Siistem Ligue
Toɓɓere Ligue(s)/Division(s)

1 Feccere 1

12 kippu

2 Feccere 2

16 kippu

## Stadeeji fuku koyɗe
Stadium wuro Capanɗe Locataire Natal

Stade Barthélémée Boganda Bangui 50 000 Kippu ngenndiijo fuku koyɗe leydi Afrik hakkundeejo

## Ƴeew kadi
Doggol estaaduuji

## Tuugnorgal
Academic Influence

**Academic Influence** ko fedde Ameriknaare rokkata limlebbi kolees . Ina renndini koleesuuji e duɗe jaaɓi-haaɗtirde tuugnaade e batte jaŋde fotnde, wonaa teddungal juɓɓule. Platform oo ina rokka mbaadi ƴeewndo jaŋde. 

## Tariya
Semmbe jaŋde sosaa ko e hitaande 2020 e juuɗe Jed Macosko, doktoor Berkeley, jannginoowo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Wake Forest.  

## Laabi gollorɗi
Influence Academic ina huutoroo njuɓɓudi ranking ina wiyee ‘Influence Ranking engine’ ngam ƴeewtaade koleesuuji e duɗe jaaɓi haaɗtirde.  Siistem oo ina waɗi peeje teeŋtuɗe ko wayi no "Concentrated Influence", kollitooje denndaangal batte jaŋde duɗal jaaɓi-haaɗtirde, e "Index Desirability", ko ɗum ƴeewtotoo no duɗal yiɗaari e ƴeewndo hol duɗe ɗe almudɓe cuɓotoo so ɓe njaɓaama e nder duɗe jaaɓi-haaɗtirde keewɗe.  Gaa gaa rankings, ina rokka kuutorɗe baɗaaɗe ngam wallitde almudɓe e suɓaade mawɓe e ƴeewtaade cuɓe ballal kaalis.  

## teskiniiɗi
Academic Influence waɗii ranndomaaji e fannuuji keewɗi, ina jeyaa heen:

* **Kisal Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde** : Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Purdue to West Lafayette, woni ko ɓuri kisal e nder Amerik. Ndeeɗoo limre tuugii ko e geɗe bayɗe no ɗooftagol sariya Clery, geɗe kisal, limtooji bonanndeeji, e sarwisaaji cellal hakkille.    
* **Kolleeji & Jaaɓi-haaɗtirde ɓaleeɓe e daartol** ( HBCUs ): Platform oo renndini ko limti ko 30 HBCU ɓurɗo mawnude tuggi 2000 haa 2020, tawi ko duɗe ko wayi no Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Howard e jaaɓi-haaɗtirde Spelman ina nganndiraa batte mum en.  
* **Yahrugol yeeso karallaagal** : Semmbe jaŋde anndinii duɗe baɗɗe MIT, Stanford, e Carnegie Mellon ina njeyaa e "Duuɗe 15 ɓurɗe yahrude yeeso e karallaagal Amerik". 
* **Naalankaagal Liberal e Porogaraamuuji Online** : Kolleeji Swarthmore limtaa ko e kolees ɓurɗo moƴƴude e naalankaagal e nder Amerik sabu metrik fedde nde "Concentrated Influence". &#x5B; **' &#x5D;</sup> Platform oo kadi ina renndini porogaraamuuji dipolomaaji ɓurɗi mawnude e internet e fannuuji ko wayi no kisal siber. 
* **Jaŋde Stewardship''' : Platform oo yaltinii ranndo ngam jannginde, ƴeewtaade no koleesuuji kuutortoo ngalu mum en ngam heɓde batte jaŋde. Juɓɓule tokoose, ina heen HBCU keewɗe, ina njogii limre toownde sabu huutoraade ngalu keewngu, tawi ko duɗal jaaɓi haaɗtirde Fisk ardii doggol ngol.  

## Tuugnorgal
Achievement ideology

**Miijo keɓgol** ko miijo wonde neɗɗo ina yettoo firo renndo ngo nganndu-ɗaa ina waawi heɓde nafoore e nder golle tiiɗɗe e jaŋde. E nder ngool miijo, geɗe bayɗe no jinnaaɓe, leñol / leñol, faggudu, jokkondire renndo, walla hoɗdiiɓe/geɗel, ko ɗiɗmere e golle tiiɗɗe e jaŋde walla ko ɗe ngalaa nafoore e ɗaɓɓude nafoore.

## Hiisiwal jamaanu
E hitaande 2002, Sandra L. Barnes,  hollitii wonde yimɓe goongɗinɓe miijo keɓgol Amerik ɓuri waawde aybinde ŋakkeende keɓal ko e ceertugol jikkuuji walla nehdi hakkunde yimɓe. Wonande ɓeen ɓe njaɓaani miijo keɓgol, ngool ceertugol jikkuuji ɓuri waawde wonde ko batte jaabawol luulndingol doole juɓɓule e njuɓɓudi bonɗe. E nder wiɗto makko, Barnes hollitii wonde ɓurɓe naftoraade miijooji keɓtinirɗi (worɓe daneeji e nder gure toowɗe, yeru) ɓuri waawde jaɓde miijooji keɓtinirɗi. Yeru, Afriknaaɓe Ameriknaaɓe ɓuri waawde sikkude wonde laral ko sifaa gonɗo e wallitde won e yimɓe heɓde nafoore ɓurnde hoybude e woɗɓe, kadi ɓeen jogiiɓe ngalu ɓurngu heewde ina mbaawi wiyde wonde jogaade jokkondiral renndo tiiɗngal ko huunde nde alaa nafoore ngam heɓde nafoore. Pelle jaabiiɗe ɗee kala noon, ina cikki wonde jaŋde e golle tiiɗɗe ɓuri teeŋtude e nafoore, ina hollita wonde miijo jaɓgol ina wuuri, ina selli. Haa ragare, Barnes wi’i nasaraaku ɓuri heɓugo to neɗɗo woodi hakkiilo ko heɓata ko hawti e bawɗe tigi-rigi ngam heɓugo paandaale maako. So tawii ko ɓuri heewde e yimɓe ina mbaawi jogaade miijo laaɓngo, geɗe njuɓɓudi ina mbaawi haɗde ɓe heɓde.

Donna Y. Ford  yiɗiino yiytude ceertugol miijooji hakkunde worɓe e rewɓe e almudɓe Afriknaaɓe Ameriknaaɓe jogiiɓe doole e ɓe ngalaa doole. Ford ina siftina miijooji nay jowitiiɗi e miijooji keɓgol – keɓgol haajuuji, kulhuli jarribooji, janngugol renndo e miijooji attribution:

### Haajuuji teori keɓgol
Annduɓe renndo daraniiɓe ndee ɗoo miijo ina cikki wonde keɓgol neɗɗo ko geɗel gootel e nder njiimaandi ngam heɓde nafoore e njiimaandi ngam daɗde e ŋakkeende. Ɗum firti ko yimɓe ina teskaa ɗaminaare mum en e nafoore nde ɓe mbaɗata e ndeen nafoore, walla, no neɗɗo miijirta wonde ina waawi waɗde e no waɗde ko moƴƴi ina waɗi nafoore tigi rigi.

### Test teori kulhuli
No woniri e miijo keɓgol haajuuji nii, annduɓe renndo wallitooɓe miijo anniyaaji jarribooji ina ƴeewa no almuudo ƴeewtotoo mbaawka mum ngam heɓde nafoore. Almuɓɓe ɓe ngonaa ƴoƴɓe e batte golle mum en, kulɓe waasde walla hersude so ɓe mbaɗaani golle moƴƴe, ina gasa tawa ɓe mbaɗaani golle moƴƴe sabu ngool kulhuli ina ustoo golle maɓɓe.

## Tuugnorgal
Antipedagogy

**Helmere** «antipedagogie» ndee firti ko feere walla luulndaare kuule keertiiɗe e laabi jaŋde e pedagogi aadaaji . Ndee ɗoo yi’annde ina yuurnitoo sifaa jaŋde, laabi janngingol e jaŋde, e darnde laamu e nder jaŋde. Haa teeŋti noon, antipedagogi ina waɗi geɗe bayɗe no luulndaade laamu njuɓɓudi, teeŋtinde jaŋde keeriinde, ustude mbaydiiji aadaaji, huutoraade laabi janngingol goɗɗi, e salaade ƴellitde jade.

Ina haani anndeede wonde ɗumɗoo ko firo yaajngo, kadi feere antipedagogi ina hollita ceertugol hakkunde gollotooɓe e miijooji nder dille ɗee. Won e annduɓe, antipedagogi ina waawi feeñde e mbaydi kuuɓtodinndi e jaŋde aada, won heen noon, ina waawi addande ɗum luulndaare ɓurnde tiiɗde e mbaydiiji e doosɗe tabitinaaɗe.

Miijooji ceertuɗi e pedagogi e jaŋde aadaaji, ina heen teskuyaaji paandaale e jikkuuji nihilistik, ina njaɓa nafoore jaŋde e pedagogi aadee ko ganndal teoriwal keeringal. Jaŋde aadaaji ina nanndi e golle cemmbinɗe, ɗe njiylotoo ko ndimaagu cukalel, ndimaagu mum, e hakkeeji mum, ina haɗa ɗum hollirde ko woni goonga mum koo. Daraniiɓe antipedagogie ina njogii darnde tiiɗnde ngam ƴellitde ndimaagu sukaaɓe, e ƴellitde nanondiral hakkunde golle mum en e miijooji mum en, e hirjinde ƴellitaare yaajnde e nder renndo, e wallitde ustude duɗe renndo. 

Daande antipedagogisme ina waawi rewrude e fuɗɗoode teeminannde 17ɓiire nde konngol jokkondirngol e ‘pedagogue’ fuɗɗii jogaade maanaa bonɗo e pedantry, ko famɗi fof e kitaale 1650. E nder oon sahaa, nde jokkondiri e depitee Angalteer biyeteeɗo Samuel Pepys, hollirɗo miijo bonngo e ƴeewndo helmere ‘pedagogie’ e ‘pedagogue’ no moƴƴiri.  Ƴellitaare miijooji luulndiiɗi janngingol kadi ina waɗi batte e ballondiral e wakilaaji miijo mumtugol duɗe, ko wayi no Ivan Illich, John Holt, Everett Reimer, Neil Postman, Viktor N. Shulgin ekn Carl Rogers e fedde Ameriknaare ngam hakkeeji sukaaɓe,  e gardagol George A. Miller, R. Farson, e J. Holt. Helmere « antipedagogie » ndee ko H. Kupffer sosi ɗum e hitaande 1974, e tuugnorgal miijo ngal Ekkehard von Braunmühl sosi e deftere mum « Antipädagogik » (1975). Ko adii fof ko Mariyam Montessori, A. S. Neill, Th. Gordon, Selestin Freinet, Owide Dekroli e Janus Korsak . Nde heɓi darnde mawnde e nder leydi Almaañ e wakilaaɓe hono E. von Braunmuhl, H. von Schoenebeck, H. Ostermeyer, W. Hinte, e C. Rochefort. Antipedagogi, e mbaadiiji keewɗi, ina teskaa, haa teeŋti noon e leyɗeele Orop.

## Ƴeew kadi

* Pedagogi
* Antiganndal
* Haɓde e hakkille
* Haɓde e hakkilantaagal
* Jaŋde demokaraasi
* Jaŋde luulndiinde tooñannge

## Tuugnorgal
Central African Republic women's national under-18 basketball team

**Kippu ngenndiijo basket rewɓe les 18 hitaande ko kippu ngenndiijo basket leydi Afrik hakkundeejo**, mo Fedde Basket Centrafricaine ardii. Ko kañum lomtotoo leydi ndii e kawgel winnderewal basket rewɓe ɓe duuɓi mum en njahrata e 18 hitaande.

## Afrobasket rewɓe FIBA ​​U18
Haa jooni, tawtoreede tan ko Republique Centre Afrique e AfroBasket rewɓe FIBA ​​U18, ko e hitaande 2004, ɗo ɓe keɓi 7ɓo.

## Ƴeew kadi
Kippu ngenndiijo basket rewɓe leydi Afrik hakkundeejo

Kippu ngenndiijo basket worɓe les 18 hitaande to leydi Afrik hakkundeejo

## Tuugnorgal
Duɗal internat

**Duɗal internat** ko duɗal ɗo almuɓɓe nguurdata e nder galleeji tawa ina ndokkee jaŋde laaɓtunde. Konngol "boarding" ngol huutortee ko e maanaa " suudu e ñaamde ", woni hoɗorde e ñaamde. Ɗe ngoni ko e teeminanɗe keewɗe, jooni ɗe njahdii e leyɗeele keewɗe. Golle maɓɓe, koɗki maɓɓe, e ethos maɓɓe ina ceerti no feewi. Almuɓɓe janngooɓe e nder duɗe internat ina njannga, ina nguuri e nder hitaande jaŋde ndee e banndiraaɓe mum en, e jom en galleeji e jom en galleeji. Won e duɗe internat ina njogii kadi *almudɓe ñalnde kala,* tawtoraaɓe duɗal ngal ñalnde kala, ngarta galleeji mum en kikiiɗe.

Almuɓɓe gonɓe e duɗal ngal mbiyetee ko *boarders,* walla *day pupils* so ɓe njippinaani. Almuɓɓe ina mbaawi winnditaade duuɓi gooti haa sappo e ɗiɗi walla ko ɓuri ɗum e nder duɗal jaaɓi haaɗtirde. Ina waɗi sifaaji boarderuuji keewɗi fawaade e taƴre nde ɓe njillotoo ɓesngu maɓɓe. Jaŋngooɓe timmuɓe ina njilloyoo galleeji mum en e darorɗe hitaande jaŋde, jaŋngooɓe semester ina njilloyoo galleeji mum en e darorɗe hitaande jaŋde, jaŋngooɓe yontere kala ina njilloyoo galleeji mum en e ñalɗi udditgol. Won kadi semi-internat en yahooɓe e duɗal internat e nder waktuuji jaŋde ngam janngude e waɗde golle laaɓtuɗe kono ɓe ngarta e galleeji maɓɓe haa ñalawma oo joofi. E nder won e pine, ko ɓuri heewde e nguurndam cukaagu mum en e sukaaɓe mum en ina ngoɗɗi galleeji mum en.

## Limtol

### Sifaaaji tippudi
Helmere *internat* ndee ina heewi firtude duɗe internatuuji Biritaannaaɓe ɓooyɗe e duɗe internat keewɗe e nder winndere nde ɗe njiylotoo ko ɗeen. 

#### Siistem galle

Duɗal internat tippudi ina jogii galleeji keewɗi ceertuɗi, tawa ko e nder galleeji duɗal ngal walla e nder saraaji mum.

Heewɓe e gollotooɓe mawɓe jannginooɓe ina toɗɗaa ngam wonde jom en galleeji, jom en galleeji, jibnaaɓe janngirɗe, prefekteeruuji, walla wasiyaaji hoɗɓe, gooto e maɓɓe fof ina jogii heen geɗal ( *in loco parentis* ) wonande kala nokku tuggi 5 haa 50 almuudo hoɗɓe e *galle* mum en walla e nder hoɗorde mum en e kala sahaa kono ko yaawi ekkol e kala sahaa. Gooto fof ina waawi wallitde e njuɓɓudi galle oo, ko golloowo galle keewɗo anndireede e nder leyɗeele Angalteer walla Commonwealth ko *matron*, e *jannginoowo galle* ngam geɗe jaŋde, keewɗo rokkude gollotooɓe kala jinnaaɗo. To Amerik, duɗe internat ina keewi jogaade galle hoɗɓe e nder suudu janngirdu, anndiraandu jibnaaɓe janngirɗe. Ɓe keewi jogaade gollotooɓe janitorial ngam toppitaade e reende galleeji, kono ko ɓuri heewde ɓe ngalaa jannginooɓe jokkondirɓe e dorm gooto. Ɗum fof e wayde noon, almudɓe mawɓe ina keewi waasde ƴeewteede e gollotooɓe, kadi system monitor walla prefekt ina rokka almudɓe mawɓe mbaawkaaji seeɗa. Cuuɗi ina njaawna ƴellitde jikkuuji ceertuɗi, kadi luural cellungal hakkunde cuuɗi ina heewi hirjineede e nder dingiral.

## Tuugnorgaal
Central African Republic Swimming Federation

**Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam Njulaagu** (e Farayse: Fédération Centrafricaine de Natation), woni fedde ngenndiire toppitiinde dingiral Njulaagu e nder leydi Afrik hakkundeejo.

## Tuugnorgal
Central African Republic men's national under-16 basketball team

**Kippu ngenndiijo basket worɓe les 16 hitaande** ko kippu ngenndiijo basket leydi Afrik hakkundeejo, mo Fedde Basket Centrafricaine ardii. Ko kañum woni lomto leydi ndii e kawgel basketball hakkunde leyɗeele worɓe les 16 hitaande.

## FIBA U16 Afriknaajo
Haa jooni, tawtoreede maɓɓe tan e FIBA ​​U16 AfroBasket ko kawgel FIBA ​​Afrik les 16 hitaande 2009, ɗo ɓe njoofni e 7ɓo.

## Ƴeew kadi
Kippu ngenndiijo basket worɓe leydi Afrik hakkundeejo

Kippu ngenndiijo basket worɓe les 18 hitaande to leydi Afrik hakkundeejo

Kippu ngenndiijo basket rewɓe les 18 hitaande to leydi Afrik hakkundeejo

## Tuugnorgal
Anégrée Freese

## '''Anégrée Freese ko''' fedde fuku koyɗe (soccer) ummoriinde to leydi Afrik hakkundeejo, jooɗiinde to Bangui.
Kippu oo ina fijira e Ligue Centre Africaine.

## Stade
Hannde kippu nguu ina fijira e nder dingiral Barthelemy Boganda, ɗo 35 000 neɗɗo mbaawi hoɗde.

## Tuugnorgal
Anges de Fatima

Les Anges de Fatima ko fedde fuku koyɗe (fuku koyɗe) ummoriinde to leydi Afrik hakkundeejo, jooɗiinde to Bangui.

Ko adii ɗuum, fedde ndee ina wiyee Fedde Ɓiɓɓe Leydi (ASDR Fatima) kono nde wayli innde mum e lewru abriil 2016.

Baɗte
Ligue Republique Centre Afrique : 5
hitaande 1974 e hitaande 1978 e hitaande 1983 e hitaande 1988 e hitaande 2005.
Kop ngenndiijo leydi Afrik hakkundeejo: 8
1980 e 1981 e 1991 e 1993 e 1998 e 2000 e 2008 e 2009.
Golle e nder kawgel CAF
Ligue des Champions CAF : 2 kawgel
2001 – Rogere adannde
2006 – Rogere adannde
Kop Afrik : 4 kawgel
1975 – Rogere adannde
1979 – Rogere adannde
1984 – Rogere adannde
1989 – Rogere adannde
Kop Konfederaasiyoŋ CAF : 2 kawgel
2010 – Rogere adannde
2013 – Rogere adannde
Tuugnorgal
Kanoni

**Kanoni**, kanoni kadi Kanoni, Gomba walla Kanoni–Gomba, ko wuro e nder diiwaan Cakaari Uganndaa. Ko ɗoon woni nokku njulaagu, njuɓɓudi, e politik e nder diiwaan Gomba.

## Seekugo
Wuro ngo woni ko e diiwaan Gomba, e nder diiwaan Buganda to leydi Uganndaa, ko ina wona 96 kiloomeeteer (60 mi), to fuɗnaange-rewo Kampala, laamorgo leydi Uganndaa, wuro ɓurngo mawnude. Wuro ngo woni ko hedde kilooji 61 (38 mi) bannge worgo Mpigi, wuro mawngo ɓurngo ɓadaade, e laawol Mpigi-Kabulasoke-Maddu-Sembabule. Wuro ngo ina woni e dow tolno 1 242 meeter (4 075 ft), dow koye maayo. Koɗorɗe Kanoni ko 0°10'22.0" N, 31°54'21.0" Fuɗnaange (Njaajeendi:0.172778; Njuuteeki:31.905833).

## Ummatore
E nder binnditagol yimve e nder leydi ndii e wizto galleeji, waznoo ko ñalnde 27 ut 2014, yimve Kanoni limtaama ko 12 439 yimve.

## Toɓɓe nafooje
Toɓɓe nafooje ɗee ɗoo ina tawee e nder walla saraaji keeri wuro ngoo, ina jeyaa heen laawol Mpigi-Kabulasoke-Maddu-Sembabule, ngol rewata wuro ngoo, hakkunde Gombe e Kabulasoke.

Birooji Diiso wuro Kanoni e gardiiɗo njuɓɓudi diiwaan Gomba ina tawee e nder wuro ngo. Rajo keso, (Gomba FM), fuɗɗii yaltinde ko e hitaande 2018, e Mubiru Motel, ina rokka hoɗorde e ñaamde.

Kanoni ina jogii nokku gooto toppitiiɗo cellal renndo, Kanoni Health Center III, farmasi gooto e nokkuuji keewɗi, ɗo waawɓe yoɓde njoɓdi ndii, mbaawi heɓde leɗɗe ngam ñawbuuli mum en.

Wuro ngo ina waɗi duɗe leslese keewɗe, ko ɓuri heen heewde ko duɗe keertiiɗe, e duɗe hakkundeeje ɗiɗi. Ina waɗi e nder wuro hee gollorɗe nay peewnugol kafe e gollorɗe peewnugol palastik gooto, hono Kanoni Plastic Works Company Limited (gollaani gila e lewru suwee 2018).

## Yimɓe teskinaaɓe
Robeer Kyagulanyi Ssentamu

## Ƴeew kadi
Distrik Jaɓɓungal

Diiwaan Sembabule

Ekuwator

Doggol gure e gure e nder leydi Uganndaa

Tuugnorgal
Zinga, Lobaye

**Zinga** ko wuro wonngo e maayo Oubangui e nder Cakaare Afrik. Wuro ngoo ina yaaji fotde 1 km njuuteendi e 300 m njaajeendi. Ina anndaa e mahngooji leɗɗe e wonde porto laaɗe diwooje, ɗo laanaaji ummortoo haa Bangui e Brazzaville.

## Tariya
Zinga hedde hitaande 1900
Kono
Farayse heɓti Zinga e juuɗe Almaañ ñalnde 8 ut 1914. E kitaale 1920, laamu koloñaal Farayse mahii laawol laana njoorndi 6 KM jokkondirngol Zinga e Mongo.   laawol ngol dartiima golle mum e hitaande 1960. Laawol gonngol ngol ɓeydaama e doggol jarribooji UNESCO ñalnde 11 abriil 2006 e nder cate Pinal.

## Cellal
Zinga ina jogii nokku cellal gooto.

## Ƴeew kadi
Daartol yah-ngartaa laana njoorndi e nder leydi Afrik hakkundeejo

## Tuugnorgal
Ziendi

**Ziendi** ko wuro e Sangha-Mbaéré e nder Santara Afrik. Ko 337 km hirnaange Bangui e 467 km fuɗnaange-rewo Mbandaka.

## Sigga
Yimɓe wuro ngoo ina ndema kakawo ngam dañde ngalu.

## Cellal
Ziendi ina jogii nokku cellal keeriiɗo.

## Yimɓe teskinaaɓe
Paulin Pomodimo, hooreejo diine katolik Roma

## Tuugnorgal
Si Zerrouk massacre

**Warngo Si Zerrouk** waɗi ko e leegal Si Zerrouk to fuɗnaange Larbaa to Alaseri ñalnde 27 sulyee 1997. Fotde 50 neɗɗo mbaraama heen.

**Ɓawo**

E hitaande 1997, Alseri wonnoo ko e ɓuuɓri hare siwil fuɗɗiinde caggal nde militeer en ndartini woote 1992 ɗe Fedde Lislaam (Front de Salvation Islamique) fotnoo heɓde. Pelle ɗiɗi mawɗe geriyaa lislaam, hono Pelle Islaamiyankooje (GIA) e AIS, e pelle tokoose keewɗe, ina kaɓa e laamu nguu. Larbaa ko nokku mawɗo wonande fedde FIS, wiyeteende « Armée islamique de la salvation » (AIS), nde GIA bayyini hare mum ko ɓooyaani koo ; Mustapha Kartali, gonnooɗo mawɗo GIA mo seerti e makko e hitaande 1995, wonti hooreejo brigade Katibat Errahamane AIS, ina jooɗii e nokku hee.

**Warngo**

Ñalnde 27 sulyee 1997, kikiiɗe, kuuraa gasi. Oon jamma, geriyaaɓe heewɓe jogiiɓe kaɓirɗe, laɓi, e safaara (30 e wiyde jaaynde The Economist, 100 e wiyde jaaynde Liberte) naati e nokku hee jamma, puɗɗii ɓuuɓde galleeji e taƴde daande hoɗɓe, mbari heen worɓe, rewɓe, e bavebi. Kadi ɓe puɗɗiima galleeji maɓɓe. Fotde 50 neɗɗo (ko ɓuri heewde e kaayitaaji kollitii 47 ; Le Matin kollitii 58) mbaraama.

Warngo ngoo ina sikkaa ko golle GIA. E wiyde Robert Moore mo jaaynde wiyeteende The Observer no Ahmed Bouzid wiyri e Zmag nii : « e nder wuro Larbaa, njanngu nguu waɗi ko 300 meeteer to bannge kaɓirɗe mawɗe ». Jaaynde New York Times ina seedtoo wonde « kuuraa oo taƴaama e nder wuro hee hade mum waɗde hare ndee, tee hare ndee waɗi ko sara nokku ɗo konu nguu woni ɗoo » (Roger Cohen, « hay so tawii o woppii konu, alaa ko heddii e hare Alseri », The New York Times, 2 ut 1997, no Algeria-Watch holliri nii).

## Ƴeew kadi
Doggol warngooji baɗnooɗi to leydi Alseri

## Tuugnorgal