Adeyemo Alakija

**Adeyemo Alakija**, HeɗtoR KBE (25 lewru Mbooy 1884 – 10 lewru Mbooy 1952) ko awokaa, dawriyanke, jom njulaagu Naajeeriya. O wonii tergal e diiso doosɗe leydi Naajeeriya fotde duuɓi jeenay fuɗɗoraade hitaande 1933. E hitaande 1942, o wonti tergal e diiso doosɗe guwerneer. Alakija wonnoo hooreejo Egbe Omo Oduduwa gila 1948 haa o maayi e hitaande 1952.

Gollal Alakija e Herbert Macaulay e Egerton Shyngle e fuɗɗoode golle makko politik addani mo teddungal kono caggal nde o woppi Macaulay e sabu miijooji makko politik moƳƳuɗi, teddungal makko fuɗɗii ustaade haa e fuɗɗoode kitaale 1950 nde o fuɗɗii ƴellitde yiɗde e gite... jamaanu nguu.[2] Alakija ƴellitii jokkondiral tiiɗngal e pelle e renndooji keewɗi tawa ina jeyaa heen renndo Liban e Siri e nder leydi Najeriya, o fawaa heen medal cedar caggal njillu makko to leydi Liban e hitaande 1949.[3]

O joginoo tiitooɗe mawɗe Lisa mo Egbaland e Woje Ileri mo Ile-Ife.

## Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
Alakija jibinaa ko e galle biyeteeɗo Markulin (heen sahaaji ina wiyee Elemeji) e Maksmilliana Assumpcao ; ko kaŋko woni gadano e nder sukaaɓe njeeɗiɗo ɓesngu nguu. Baaba makko ko iwdi Egba, yumma makko ko ɓiy Alfa Sipriyan Akinosho Tairu mo Oyo. Miñiiko mawɗo Maxwell Porphyrio Assumpcao-Alakija wonnoo ko awokaa to Bahia e baaba mum Sir Olumuyiwa Jibowu, gooto e miñiraaɓe makko (mo yahi haa wonti gollodiiɗo makko e sariya) ko Olayimika Alakija, gonnooɗo tergal e Diiso doosɗe leydi Najeriya . Debbo mawɗo, Tejumade Assumpcao, wonti Olori Tejumade Alakija Ademola, Laamɗo Ademola nde o resi Sir Ladapo Ademola, Alake Egbaland, leydi maamiraaɓe ɓesngu makko. Alakija janngi to duɗal katolik St Gregory[4] hade mum yahde to duɗal jaaɓi haaɗtirde CMS, to Lagos.[5] Caggal mum o janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Oxford e fuɗɗoode kitaale 1930, o wonti daraniiɗo jaŋde toownde e Naajeeriya e nder yonta koloñaal.

Caggal nde o timmini jaŋde makko hakkundeere, Alakija fuɗɗii golle e nder posto e hitaande 1900, o woni e golle laamu duuɓi sappo.[4][2] Ndeen o yahrii janngude sariya to Londres, o heɓi seedantaagal makko e hitaande 1913,[4] caggal ɗuum o udditi gollorde sariya to Lagos. Firaas makko awokaaji heɓiino nafoore kono naatgol makko e politik cuɓaaɗo hawri e luulndaare Herbert Macaulay, gonnooɗo sehil makko mo politik mum seerti sabu kiris Lagos Eleko.[4] Alakija luulndiima Eshugbayi Eleko, Oba mo Lagos e wallidiiɓe Oba ina jeyaa heen juulɓe Jamat e Macaulay. O woniino kanndidaa e wooteeji 1923 kono o dañii caɗeele. Kono tuggi 1933 haa 1941, ko o tergal toɗɗaangal lomtaade diiwaan Egba e nder Diiso doosɗe. Ko kanko kadi woni hooreejo gadano fedde wiyeteende Island Club.

## Kugal
Sir Adeyemo Alakija wonnoo ko jom ngalu e nder jaayndeeji, kanko wondunoo e Ernest Ikoli e Richard Barrow, kanko woni hooreejo suudu njulaagu Lagos. Jaaynde ndee ƴellitii e ballal ngalu jeeyngal ummoraade e sosiyeteeji caggal leydi e hay so tawii noon ko darnde laamu. Alakija hoosi hooreejo hukuuma bayyinki ɗerewol ngol, woni Sosiyetee Naajeeriya. O laati kadi tergal nder kawtal hoore guwerneer, o laati hooreejo kawtal sukaaɓe lesdi Naajeeriya.[6] O heɓiino semmbe no feewi e mbaydiiji ngenndiyaŋkaagal pinal e nder leydi Najeriya e nder fuɗɗoode teeminannde noogas. Ko ndee ɗoo teskuyaaji addani ɓesngu makko woppude innde mum en purtugeec asimilaasiyoŋ ngam yiɗde innde jeyaaɓe e leydi ndii, hono Alakija, e hitaande 1913. Hakkunde nguurndam makko, ɗum joofni ko e ƴeeŋtude e aristokraasi leñol makko, no o tagaa nii Bariyun en e leñol Ake to Egbaland e Woje Ileri to Ile-Ife.[7] Oloye Alakija, mo innde mum adannde woni Placido, ko iwdi Afrik-Beresiil no jiyaaɓe heewɓe rimɗinaaɓe hoɗɓe e Lagos nii. Pelle ɗee ina mbiyatnoo sahaa e sahaa fof Amaros. Galle Alakija ko wakkati seɗɗa woni Amaros ɓurduɗo anndeede haa lesdi Naajeeriya.

To leydi Najeriya, o jaɓɓii yoga e geɗe aadaaji e nder daartol renndo-politik e diine Yoruba nde o wondi e sosde fedde wiyeteende Reformed Ogboni Fraternity, o wonti Olori Oluwo, walla "Mawɗo", fedde nde. Ko o tergal e fedde nde, o naatini huutoraade maandeeji masonik e nder fedde nde, ko wayi no yitere nde ɓuuɓnataa e dow V mbayliigu e mbaadiiji tati ndartiiɗi. Kanko e hoore makko kadi ko o mason toowɗo.[8]

Alakija wonnoo ko baawɗo ƴellitde Egbe Omo Oduduwa e caggal mum fedde gollorde, kadi ko o dokkoowo pelle ɗiɗi ɗee kala.[9]

Alakija maayi ko e waktuuji 10 mee 1952. Jamma ko adii ɗuum, o tawtoraama ñalngu ngu Sir Mobolaji Bank Anthony yuɓɓini.

## Nguurndam neɗɗo
Alakija resi Christina Ayodele George e hitaande 1907. George maayi ko e hitaande 1938, caggal ɗuum o ƴetti debbo goɗɗo, o wiyetee ko Lady Ayodele. Alakija neldi ko ɓuri heewde e ɓiɓɓe mum gila e debbo mum gadano to leydi Angalteer ngam janngude.[4] Gooto e maɓɓe, ɓiyum debbo gooto, wiyetee ko Aduke Alakija. Gooto e ɓiɓɓe makko, Babatunde,ko kañum wonnoo jaambaaro e nder duɗal jaaɓi haaɗtirde Angalteer, kadi ko gooto e Afriknaaɓe adanɓe winnditaade ngam heblude pilot.[10] Ɓiɗɗo goɗɗo biyeteeɗo Oluwole Ayodele Alakija wonnoo ko hooreejo fedde WASU to Londres kadi tergal Egbe Omo Oduduwa. Chief Alakija wonnoo ko tergal sosngal e hooreejo fedde Island Club of Lagos kadi ko tergal sosngal e cukko hooreejo fedde fuku koyɗe leydi Najeriya e hitaande 1933.[11] Taaniiko ko Kojo Annan, jom ngalu Ganaa, ɓiy Kofi Annan, gonnooɗo hooreejo Fedde Ngenndiije Dentuɗe.[12]

## Tuugnorgal

# *bannge portal Nijeer*
# *Adebiyi Adegoke (27 novembre 2014). "Jokkondira e Yinka Alakija". Binndol. Lagos. Keɓtinaama ñalnde 29 suwee 2021.*
# *Ikoli, Ernest (ñalnde 12 mee 1952). "Neɗɗo teeŋtuɗo e jamaanu mum". Ñalnde kala (Lagos).*
# *Khawam, Elias (ñalnde 12 mee 1952). "Teddungal Liban". Ñalnde kala (Lagos).*
# *Nwoko, Greg (19 noowammbar 2014). "Adeyemo Alakija". Greg Nwowo.*
# *Anibaba, Musliu Olaiya (Octobre 2013). Lagosiyanke mo teeminannde 20ɓiire: taariindi nguurndam mum. Tisons ko keeriiɗo. p. 89. .*
# *Richard L. Sklar, Lanndaaji politik Najeriya: Doole e nder ngenndi Afrik ummiindi, Jaaynde Afrik winndereere, 2004, p. 48. *
# *Raph Uwechue e woɗɓe ceertuɓe, Waɗooɓe Afrik hannde: Profaayiiluuji e nder daartol, Defte Afrik Ltd. Ɗemngal ɗiɗaɓal 1991, p. 47. *
# *James Lorand Matory, Diina Atlantik ɓaleejo: aadaaji, hakkunde leyɗeele, e jom suudu e nder Afrik-Beresiil, jaaynde duɗal jaaɓi haaɗtirde Princeton, pp. 46-50, 68-70. *
# *Akintola, Samuwel (ñalnde 13 mee 1952). "Teddungal e maayɗo sir Adeyemo Alakija". Ñalnde kala (Lagos).*
# *Kiriis oo. (1941). Vol. 48, Nokku 3. Marse 1941. P. 82*
# *"Sosɓe NFA/NFF". Moƴƴinaama gila e fuɗɗoode mum ñalnde 2016-06-04. Heɓtinaama ñalnde 22-05-2016.*
# *Whiteman, Kaye (21 oktoobar 2013). Lagos: Taariindi pinal e binndol. Andrews leydi Angalteer. . Ƴeewtaa ko ñalnde 7 lewru feebariyee 2017.*