Sinngapuur

**Sinngapuur**  ko leydi duunde e wuro-dowla to Aasiya Fuɗnaange-rewo. Leydi ndii ina waɗi duunde wootere mawnde, 63 duunde e duuɗe satelitaaji, e duunde wootere yaajnde. Ko hedde degere wootere (137 kiloomeetaji walla 85 miil) to fuɗnaange ekuwator, sara ŋoral fuɗnaange duunde Malay, ina hawra e ŋoral Malaka to bannge hirnaange, ŋoral Sinngapuur to fuɗnaange wondude e duuɗe Riau to Indoneesi, maayo Siin fuɗnaange no Malaysiya to fuɗnaange, e ŋoral Jolong no Dowla Malaysiya to fuɗnaange.

E daartol mum gadanol, Sinngapuur ko nokku njulaagu geec ganndiraaɗo Temasek ; caggal ɗuum, nde jeyaa ko e feccere mawnde e nder laamlaamuuji talasokraasi keewɗi jokkondirɗi. Jamanuuji mum hannde ɗii puɗɗii ko e hitaande 1819, nde Stamford Raffles sosi Sinngapuur ngam wonde nokku njulaagu hakkunde laamu Biritaan. E hitaande 1867, Sinngapuur naati e njiimaandi Inngilankoɓetoowndi, tawi ina jeyaa e koɗkiiji Straits. E nder wolde adunaare ɗimmere, Sinngapuur heɓtinaama e juuɗe Japon e hitaande 1942, artiri e juuɗe Inngilankoɓe, wonti koloni Crown caggal nde Japon hokki hoore mum e hitaande 1945. Sinngapuur heɓi laamu mum e hitaande 1959, e hitaande 1963, naati e fedde hesere Malesi, wondude e Malaya worgo, Bo Sarawakr. Ceertugol miijooji addani Sinngapuur riiweede e fedde nde duuɓi ɗiɗi caggal ɗuum ; Sinngapuur wonti leydi ndimaagu mum e hitaande 1965. Caggal duuɓi gadani jiiɓru e hay so tawii ina ŋakki jawdi tawaandi e leydi ndi, ngenndi ndii ƴellitii no feewi haa wonti gooto e Tigguuji Aasi nayi ɗii.

Ko leydi ƴellitiindi no feewi, ndi jeyaa ko e PIB ɓurɗo toowde e winndere ndee to bannge PPP. Ina anndaa kadi ko nokku njoɓdi. Ko Sinngapuur tan woni leydi e nder Aasiya jogiindi limre AAA sovereign credit rating ummoraade e denndaangal juɓɓule limtooje mawɗe. Ko nokku mawɗo to bannge laana ndiwoowa, kaalis, e laana ndiwoowa, tee ina jokki e limteede e nder gure ɓurɗe yaajde ngam hoɗde e nokkuuji goɗɗi e gollotooɓe caggal leydi. Sinngapuur ina jogii darnde toownde e kollitooje renndo teeŋtuɗe : jaŋde, cellal, moƴƴere nguurndam, kisal neɗɗo, njuɓɓudi, e galleeji, tawi noon keewal jeyi galleeji ko 88 e nder teemedere. Sinngapuurnaaɓe ina njogii gooto e leyɗe ɓurɗe juutde nguurndam, ɓurɗe yaawde jokkondirde e internet, ɓurɗe famɗude maayde cukalel, e ɓurɗe famɗude njulaagu e nder winndere ndee. Ko nde tataɓere ɓurnde heewde yimɓe e nder leydi kala, hay so tawii noon ina waɗi nokkuuji keewɗi e nokkuuji keewɗi, ko wayi no peewnugol wuro. E nder yimɓe heewɓe pine e nder anndinde pinal leƴƴi mawɗi e nder ngenndi ndii, Sinngapuur ina jogii ɗemɗe nay laawɗuɗe : Engele, Malay, Mandarin, e Tamil. Engele ko ɗemngal ɓurngal huutoreede, huutorteengal tan e nder golle laamu keewɗe. Keewgol njiyaagu ina winndaa e doosɗe leydi, ina jokki e ƴellitde siyaasaaaji ngenndiiji.

Sinngapuur ko leydi parlemaa, sariyaaji mum tuugii ko e sariyaaji renndo. So tawii noon e nder doosɗe leydi ndii ko demokaraasi lanndaaji keewɗi ɗo wooteeji keewɗi mbaɗata, ina golloroo no laamu de facto nii, tawi noon ko lannda People’s Action Party (PAP) woni ko e jogaade doole siyaasa jokkondirɗe gila 1959. Jokkondiral PAP juutngal ina addana ɗum jogaade keewal siyaasa e dow njuɓɓudi ngenndiiji toowndi e nder hitaande 1959. Gooto e terɗe joy sosɗe ASEAN, Sinngapuur ko kañum kadi woni gardiiɗo Sekretariyaa Gollondiral Faggudu Aasiya e Pasifik, Sekretariyaa Goomu Gollondiral Faggudu Pasifik, kadi ko wuro jaɓɓoowo batuuji e kewuuji keewɗi hakkunde leyɗeele. Sinngapuur kadi ko tergal Fedde Ngenndiije Dentuɗe, Fedde Adunaare Filu, Batu Aasiya Fuɗnaange, Fedde Leyɗeele ɗe ngonaa Dentuɗe, e Fedde Ngenndiije Dentuɗe.

## Tariya

### Sinngapuur ɓooyɗo
E hitaande 1299, e wiyde deftere Malaysiya, Laamu Sinngapuur sosaa ko e duunde nde, ko Sang Nila Utama. Hay so tawii daartol nate ɗee no hokkiraa e nder Annals Malaysiya nii, ko huunde nde jannginooɓe ɓee njiylotoo, ina anndaa e binndanɗe ceertuɗe wonde Sinngapuur e teeminannde 14th, ndeen anndiraa Temasek, ko porto njulaagu e les njiimaandi laamuuji ɗiɗi ɗii fof, laamuuji Majapahit e laamlaamu Siamese Indosfeer. Ɗee laamlaamuuji indiyankooji ina njogii darnde haawniinde, nuunɗal siyaasa e deeƴre njuɓɓudi. Daartol ina hollita kadi wonde hedde darorɗe teeminannde 14th, laamɗo mayre Parameswara yani e juuɗe Majapahit en walla Siam en, ɗum addani mo yahde Malaka ɗo o sosi Sultanaat Malaka. Seedeeji arkewolosi ina kollita wonde koɗki mawki to Fort Canning Hill ngo woppitaa ko e oon sahaa, hay so tawii noon koɗki njulaagu tokoosi ina jokki e Sinngapuur ko juuti caggal ɗuum. E hitaande 1613, ƴaañooɓe Portigaal njani e wuro ngoo, duunde ndee yani e niɓɓere e nder teeminanɗe ɗiɗi garooje ɗee. Oon sahaa, Sinngapuur ina jeyaa e Sultanaat Johor. Diiwaan maayo ɓurɗo yaajde e njulaagu keewngu ina wonnoo e les njiimaandi Holannda e nder yontaaji garooji caggal nde Holannda heɓti Malaka e hitaande 1641.

### Koloniiji Inngilankoɓe

Ngomnaajo Inngilankoɓe biyeteeɗo Stamford Raffles arii Sinngapuur ñalnde 28 lewru Yanaayru hitaande 1819, ɓooyaani ko o anndi duunde nde ko suɓngo nafoore ngam porto keso oo. Ndeen duunde ndee ko Tengku Abdul Rahman, Sultan Johor, laaminoo ɗum e innde, mo Holanndee en e Bugis en njiimi. Kono tan, Sultan oo leeltinaama sabu feccere pelle : Abdul Rahmaan, Temenggong Johor to Tengku Abdul Rahman, kam e ardiiɓe mum, ina ngondi e mawniiko gorko biyeteeɗo Tengku Long, jooɗiiɗo e eggude to duunde Penyengat, to duuɗe Riau. E ballal Temenggong en, Raffles dañii nawde Tengku Long e nder leydi Sinngapuur. Raffles hollitii wonde ina anndina Tengku Long ko Sultan Johor potɗo, e tiitoonde Sultan Huseyn, kam e rokkude mo njoɓdi hitaande kala fotde 5000 dolaar e 3000 dolaar goɗɗo e Temenggong; e nder heen, Sultan Huseyn ina rokka Inngilankoɓehakke sosde nokku njulaagu e dow Sinngapuur. Nanondiral Sinngapuur siynaama ñalnde 6 Febraayru 1819.

E hitaande 1824, nanondiral goɗngal e Sultan addani duunde ndee fof jeyeede e laamu Biritaan. E hitaande 1826, Sinngapuur naati e nder koɗkiiji Straits, ndeen woni e les njiimaandi Inndo Inngilankoɓe. Sinngapuur wonti laamorgo diiwaan oo e hitaande 1836. Ko adii gargol Raffles, ko ina wona ujunere neɗɗo tan nguurnoo e duunde ndee, ko ɓuri heewde e maɓɓe ko Malaysiyanaaɓe jeyaaɓe e leydi ndii wondude e juuɗe Sinuwaa en seeɗa. E hitaande 1860, yimɓe ɓee ɓeydiima fotde 80,000 neɗɗo, ko ɓuri feccere e maɓɓe ko Siinnaaɓe. Heewɓe e ɓeeɗoo eggooɓe adanɓe ngari ko golloraade e nder gese pepper e gambier. E hitaande 1867, koɗki Straits seerti e Inndo Biritaan, naati e les njiimaandi Biritaan toowɗo. Caggal mum, e kitaale 1890, nde gollordu kaɓirɗe sosaa e nder leydi Malaya e Sinngapuur, duunde ndee wonti nokku winndereejo ngam ƴellitde e yaltinde kaɓirɗe.

## Himobe