Hausa Ajami

Binndol Hausa Ajami ko gollal huutoraade alkule ummoriiɗe e binndol aarabeeɓe ngam winndude ɗemngal Hausa.[1]

Ajami ko innde heewnde innireede alkule ittaaɗe e binndol Arab ngam huutoraade ɗemɗe Afrik ceertuɗe, gila e Suwahili haa e Hawsa, Fulfulde, e Wolof.

Hausa ajami ko alkule ɗe daande alkule mbinndetee ko e kuutoragol jillondiral maandeeji e alkule. Nandugol e ɗemɗe Semitik ko wayi no aarabeeɓe mahooɓe kelme e dow mbaydiiji alkule, kadi ina keewi suuɗde binndol alkule e nder binndol aarabeeɓe, ina waawi saɗtude janngude binndol Hausa tawa alaa humpito alkule timmuɗe, ko ɗum waɗi Hausa ina jogii denndaangal alkule alkule e nder binndol ngol.

E nder leydi Niger e Nijeer, ina woodi aadaaji ɗiɗi kuuɓtidinɗi binndol, heen gooto fof ummorii ko e golle binndol Qur’aana ɗiɗi.[2] Gooto e ɗeen tuugii ko e janngugol e binndol ganndo diine biyeteeɗo Hafs ibn Sulayman mo teeminannde 8ɓiire , goɗɗo oo tuugii ko e janngugol e binndol ganndo goɗɗo teeminannde 8ɓiire, biyeteeɗo Warsh. Aadaaji Hafs ɓuri lollude e nder winndere juulɓe, haa teeŋti noon e nder Ejipt, Levant, e nder duunde Arabi. Aadaaji Warsh ko aadaaji ɗiɗmi ɓurɗi lollude e nder winndere juulɓe, tee ina teskaa e nder Afrik worgo, Afrik hirnaange, e Andalusia. E nder leydi Niiseer e Nijeer, Warsh woni binndol ngol duɗe e annduɓe suufiyankooɓe nokkuuji ɗii ɓuri yiɗde (ina heen duɗe Tijaniyyah e Qadiriyya), Hafs woni binndol ngol duɗe e annduɓe sunnit en ɓuri yiɗde, ina heen fedde Salafi Izala. So tawii noon e karallaagal, ngalɗoo ceergal hakkunde suufiyaŋkooɓe e sunnit en alaa e nder diineeji, ɗum ko ɓadtagol moƴƴol ngonka renndo-ɗemɗe.[3]So tawii Hafs ina heewi winndeede e Naskh, Warsh ina winndee e Naskh, walla e binndol Maghrebi, rewrude e aadaaji Afrik worgo, e nder aadaaji kaligrafi nokkuyankeewo.[4]

Gila ndimu Naajeeriya haa hitaande 2007, binndi Hausa dow limngal naira Naajeeriya winndaa bee binndi Warsh. Ko adii jeytaare, kaalis pound Afrik hirnaange Angalteer ina waɗi binndi Hausa binndaaɗi e binndol Hafs.[3]

Inde
Innde ‘Ajami’ ndee arii huutoreede hono noon ngam jaɓde binndol Arab ngam winndude ɗemngal ngal wonaa Arab e nder Afrik. E fuɗɗoode, ‘Ajami’ ina firta ɗemngal ngal wonaa aarabeeɓe e nder Afrik, hono no ngal waɗirtee e nokkuuji goɗɗi e nder winndere juulɓe ɓee kadi, tawa Perse, Turki, Malaysi, Españool ekn ina mbiyaa ‘Ajami’. Nii woni, to Fuɗnaange Naajeeriya yeru, ɗemɗe ko wayi no Hausa e Fulfulde ɗo mbiyaten ‘ɗemɗe Ajami’. Nii woni e yaajde, binndanɗe binndaaɗe e ɗemɗe ɗee ina mbiyaa ‘Ajami’, firti tan ko “jananɗo”, e seertude e binndanɗe binndaaɗe e ɗemngal Arab. Kono, ko e nder koloñaal Fuɗnaange Naajeeriya, miijo adanngo ngo ‘ɗemngal Ajami’ (Hausa, Fulfulde) firtaama, waylaama wonti ‘binndol Ajami’.[5][1]

Ko e nder ngool ƴellitaare Mervyn Hiskett holliti wonde ‘It [Hausa] winndiraa hannde ko e binndol laawɗungol e janngugol e binndol Roomnaaɓe (ina ɓeydoo heen alkule tati keertiiɗe), kono binndol aarabeeɓe ɓooyngol ngol (anndiraangol ajami) . ina huutoree haa jooni no feewi ngam winndude e binndanɗe diine’.[1]Ko e nder ngool ƴellitaare Mervyn Hiskett holliti wonde ‘It [Hausa] winndiraa hannde ko e binndol laawɗungol e janngugol e binndol Roomnaaɓe (ina ɓeydoo heen alkule tati keertiiɗe), kono binndol aarabeeɓe ɓooyngol ngol (anndiraangol ajami) . ina huutoree haa jooni no feewi ngam winndude e binndanɗe diine’.[1]

Nde yahi haa ɓooyi, ngool miijo ngo misiyoŋaaji Kerecee’en Oropnaaɓe, ardiiɓe koloñaal en, e Afrikolojiyankooɓe mbaɗi, ko annduɓe haalooɓe ɗemngal Hausa’en asliiji ɗii kadi njaɓi ɗum. Yeru, ganndo ɗemngal Hausa lolluɗo, hono Ibraahiima Yaro Yahaya, ina huutoroo ‘Ajami’ e oon sifaa.[1]

Tariya
Hausa Ajamī, kuutoragol alkule aarabeeɓe ngam winndude ɗemɗe ɗe ngonaa aarabeeɓe, ko huunde nde diineeji lislaam mbaɗata e nder leyɗeele gure Hausa gila nde lislaam ari e nder diiwaan hee rewrude e njulaagu diineeji Malinaaɓe e teeminannde 14ɓiire. Hay so tawii noon nde yaajaani, nde rokkii ɓeen humpitiiɓe binndol mayre, kaɓirgal binndol, ngal addani ɓe waawde jokkondirde e binndol, tawa noon ko e ɗemngal aarabeeɓe tan. Etimoloji konngol ngol e hoore mum ina hollita aarabe mo wonaa jeyaaɗo.

Huutoraade binndol aarabeeɓe ngam winndude ɗemɗe nokkuuje Afrik hirnaange, haa arti noon e ɗemngal Hausa, fuɗɗorii ko diineeji lislaam e nder gure Hausa gila nde lislaam ari e diiwaan hee rewrude e njulaagu diineeji Malinaaɓe e teeminannde 14ɓiire. Hay so tawii e fuɗɗoode nde huutoraaka no feewi, nde rokkii ɓeen humpitiiɓe binndol mayre, kaɓirgal binndol, baawngal rokkude ɓe jokkondiral binndol, tawa noon ko ɗemngal Arab. Kono tan, e nder teeminanɗe keewɗe, Arab ko ɗemngal binndol e nder gure-dowlaaji Hawsa, nde tawnoo ko kañum woni ɗemngal jokkondiral ɓurngal teddude. E goonga, nder teeminanɗe, ko renndo Fulfulde semi-nomadic to Fuɗnaange Naajeeriya winndi ɗemngal mum neeniwal e ‘binndol Ajami’ ɓuri renndo Hausa wuro-ladde.[5][1]Binndi Hawsaaji ko adii koloñaal e binndol aarabeeɓe ina cifaa ko ɓuri heewde e binndol lislaam, ko ɓuri heewde ko e aayaaji ko luutndii binndanɗe ‘ko ɓuri heewde ko ɗe ngonaa lislaam’, kam e won e daartol, daartol, binndanɗe laamu e binndanɗe keertiiɗe. Kono fof e wayde noon, ƴellitaare binndol Hausa Ajami ina yaaji, ina ŋakkiraa kadi ko ɓuri heewde e ɗemngal Arab.[1][6] E noon, Hausa ko adii koloñaal meeɗaa seertude e njuɓɓudi, meeɗaa seertude e dental gootal e nder binndanɗe ceertuɗe. Goɗɗum kadi ina waawi siforeede, so en ƴeewii geɗe joopaaɗe, ko mbaydiiji ɗiɗi gonɗi e binndol Hausa. Feere wootere e Hausa Ajami ina waawi siforeede no Hirnaange walla Sokoto-cakkital e ɓadtaade aadaaji binndaaɗi diiwaan Niiseer hakkundeejo. Feere woɗnde, jooɗnde to Kano, nanndunde e ɓuuɓri aadaaji tedduɗi ɗi Borno (ɗemngal Kanuri) Ajami, duuɓi teemedde. Kamɓe ɗiɗo fof ɓe peeñninaaka tan e nder nanondiral maɓɓe keeringal e binndol, kono kadi e nder mbaydiiji binndol maɓɓe. Ndee ɗoo feere ina jokki e nder teeminannde 19ɓiire e 20ɓiire, e ƴellitaare aadaaji ɗiɗi binndol, Warsh e Hafs.[6]

Kolonizaasiyoŋ Angalteer e Almaañ e Afrik hirnaange, e teeŋti noon e naatgol misiyoŋaaji Kerecee’en, hawrude e Jihaadiiji Fulaaji e ƴellitaare binndol nde jokkere enɗam Kalifaandi Sokoto addi, addani ɗum fuɗɗoraade ‘duuɓi kaŋŋe Ajami’, tawi aarabeeɓe- script binndi Hausa ina ‘ɓurtinoo e teeminannde 19ɓiire, ina njokki haa e teeminannde 20ɓiire’, ko adii nde laamuuji koloñaal Angalteer ƴettata kuulal ngam waɗtude ɗemngal Hausa e hitaande 1930. To bannge goɗɗo, annduɓe lislaam e laamɓe nokkuuji ɗii ina tuugnii no feewi e ɗemngal Arab -script Hausa ngam jokkondirde e hollirde binndol. To bannge goɗɗo oo, haajuuji birooji e oon sahaa, ina ɗaɓɓi e njuɓɓudi koloñaal hakkundeeri tuugnaade e Ajami Hausa. Kadi tataɓol, misiyoŋaaji cikkatnoo ko huutoraade Ajami ngam winndude e jokkondirde e ɗemngal nokku oo ina moƴƴi e saaktude golle maɓɓe, ina moƴƴi kadi jokkondirde e yimɓe Hausa en.[1]

Hay so tawii birooji ɗii, kam e ɓiɓɓe leydi koloñaal e caggal jeytaare, e hay so tawii alkule latin ina njaltini e jaŋde aduna, misiyoŋaaji kerecee en ina keddii e yiɗde binndol Ajami, ko ɗum gooto e laabi jokkondirde e ɗemngal Hausa. E nder teeminannde 20 e 21, binndanɗe Kerecee’en firtaaɗe keewɗe peewnaama e ɗemngal Ajami, ina jeyaa heen firo Biibal 2020 e ɗemngal Ajami-script Hausa.[1][7]Alkule
No binndol Hausa Ajami meeɗaa anndeede e rewrude e laabi laamu nii, meeɗaa waɗde top dow dow ko yowitii e nanondiral gootal. Standardization alkule Ajami waɗii e nder jamaanu e nder daawe ceertuɗe, e nder sinkron e aadaaji Ajami koɗdiiɗi, kam e geɗe yaajɗe.[1][6]

Yeru, alkule e nder binndol Hausa Ajami, ina heen hollirde alkule [e], e seerndude alkule juutɗe e alkule juutɗe, ina jeyaa e geɗe gadane denndinɗe e yuɓɓineede. Konnguɗi noon, haa teeŋti noon e alkule konnguɗi ngam hollirde daande woodaani e ɗemngal aarabeeɓe, ɓuri juutde e wontude njuɓɓudi. Won alkule kese peeñninaama hay e darorɗe teeminannde 19ɓiire e puɗal teeminannde 20siire, e sabu batte toowɗe alkule Boko (alkule latin). Yeru, so tawii ko adii ɗuum e binndol, ina gasa tawa sawtawol [b] e [ɓ] ina heewi winndeede e alkulal gootal ba ‘ب ’, ko kesam-hesaagu naatgol alkulal ceertungal e alkule latin addani annduɓe binndol e binndol Ajami, ngam hesɗitinde e naatnude alkulal Ajami ceertungal ngam sonndu ceertundu nduu kadi.[6]

Ɓataakeeji
Les ɗo, doggol alkule Hausa Ajami, nder aadaaji Warsh e Hafs fuu. Beige highlight ina hollita alkule kuutorteeɗe tan ngam winndude kelme ñamlaaɗe iwdi Arab walla Orop. Green highlight ina hollita alkule ɗe ngonaa kesam-hesamaagu e ɗemngal Hausa, ɗe kuutoraaka e ɗemngal aarabeeɓe.Alkule
No binndol Hausa Ajami meeɗaa anndeede e rewrude e laabi laamu nii, meeɗaa waɗde top dow dow ko yowitii e nanondiral gootal. Standardization alkule Ajami waɗii e nder jamaanu e nder daawe ceertuɗe, e nder sinkron e aadaaji Ajami koɗdiiɗi, kam e geɗe yaajɗe.[1][6]

Yeru, alkule e nder binndol Hausa Ajami, ina heen hollirde alkule [e], e seerndude alkule juutɗe e alkule juutɗe, ina jeyaa e geɗe gadane denndinɗe e yuɓɓineede. Konnguɗi noon, haa teeŋti noon e alkule konnguɗi ngam hollirde daande woodaani e ɗemngal aarabeeɓe, ɓuri juutde e wontude njuɓɓudi. Won alkule kese peeñninaama hay e darorɗe teeminannde 19ɓiire e puɗal teeminannde 20siire, e sabu batte toowɗe alkule Boko (alkule latin). Yeru, so tawii ko adii ɗuum e binndol, ina gasa tawa sawtawol [b] e [ɓ] ina heewi winndeede e alkulal gootal ba ‘ب ’, ko kesam-hesaagu naatgol alkulal ceertungal e alkule latin addani annduɓe binndol e binndol Ajami, ngam hesɗitinde e naatnude alkulal Ajami ceertungal ngam sonndu ceertundu nduu kadi.[6]

Ɓataakeeji
Les ɗo, doggol alkule Hausa Ajami, nder aadaaji Warsh e Hafs fuu. Beige highlight ina hollita alkule kuutorteeɗe tan ngam winndude kelme ñamlaaɗe iwdi Arab walla Orop. Green highlight ina hollita alkule ɗe ngonaa kesam-hesamaagu e ɗemngal Hausa, ɗe kuutoraaka e ɗemngal aarabeeɓe.Alkule
No binndol Hausa Ajami meeɗaa anndeede e rewrude e laabi laamu nii, meeɗaa waɗde top dow dow ko yowitii e nanondiral gootal. Standardization alkule Ajami waɗii e nder jamaanu e nder daawe ceertuɗe, e nder sinkron e aadaaji Ajami koɗdiiɗi, kam e geɗe yaajɗe.[1][6]

Yeru, alkule e nder binndol Hausa Ajami, ina heen hollirde alkule [e], e seerndude alkule juutɗe e alkule juutɗe, ina jeyaa e geɗe gadane denndinɗe e yuɓɓineede. Konnguɗi noon, haa teeŋti noon e alkule konnguɗi ngam hollirde daande woodaani e ɗemngal aarabeeɓe, ɓuri juutde e wontude njuɓɓudi. Won alkule kese peeñninaama hay e darorɗe teeminannde 19ɓiire e puɗal teeminannde 20siire, e sabu batte toowɗe alkule Boko (alkule latin). Yeru, so tawii ko adii ɗuum e binndol, ina gasa tawa sawtawol [b] e [ɓ] ina heewi winndeede e alkulal gootal ba ‘ب ’, ko kesam-hesaagu naatgol alkulal ceertungal e alkule latin addani annduɓe binndol e binndol Ajami, ngam hesɗitinde e naatnude alkulal Ajami ceertungal ngam sonndu ceertundu nduu kadi.[6]

Ɓataakeeji
Les ɗo, doggol alkule Hausa Ajami, nder aadaaji Warsh e Hafs fuu. Beige highlight ina hollita alkule kuutorteeɗe tan ngam winndude kelme ñamlaaɗe iwdi Arab walla Orop. Green highlight ina hollita alkule ɗe ngonaa kesam-hesamaagu e ɗemngal Hausa, ɗe kuutoraaka e ɗemngal aarabeeɓe.

## Tuugnorgal

# Dobronravine, N., Philips, J.E., 2004. Binndol e binndol ajami Hausa: peeje kese koloñaal e *miijooji caggal koloñaal e nder worgo leydi Najeriya. Lang. Afrik 15, 85-110. Heɓtinaama e... [1]. (Naatgol PDF)*
# *A.Brockett, Janndeeji e nder mbaydiiji ɗiɗi Qur’aana, deftere doktoraa, Duɗal jaaɓi haaɗtirde St. Andrews, Ecosse, 1984, p.138*
# *Warren-Rotlin, Anndi. 2012. Binndol aarabeeɓe e nder leydi Najeriya hannde . E nder Roger M. Blench e Stuart McGill (eɓɓooji), Yahrugol yeeso e wiɗtooji ɗemɗe tokoose e nder leydi Nijeer, Vol. I. Kooln: Koolaaɗo kuuɓal, 105-121. Rudiger Köppe. (Naatgol PDF)*
# *Evans, ko almuudo Lorna. Warren-Rotlin, Anndi. (2018, 26 abriil) Eɓɓaande ngam ɓeydude alkule binndol aarabeere wonande Hausa to UCS. [2]*
# *Uba adamu, aballa. (2023, lewru suwee) Kuulal Gutenberg: Alar̃ammà dijital Hausa e Ajamīzaasiyoŋ ganndal. Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Bayero Kano, leydi Najeriya. Yahdi ngam batu ko faati e ɗemngal aarabeeɓe e nder Afrik: jiyɗe daartol e renndo-ɗemɗe, Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Bayreuth, Almaañ. [3]*
# *Bondarev, Dimitri e Dobronravin, Nikolay e Bondarev, Dimitri e Gori, Alessandro e Souag, Lameen. Tendeeji njuɓɓudi e nder binndi Kanuri e Hausa Ajami. 2019. DOI: 10.1515/9783110639063-010*
# *Fuɗɗoode 1. Binndol Ajami-Hausa. Ɗemngal Hausa Ajami Bibel © Fedde Biibal Naajeeriya, 2020 *
# *"Teskorɗe binndol Hausa (Ajami)".*
# *Wali na'ibi suleymanu e haliru binji. (1969). Mu Koyi Ajami Da Larabci / مکُوْیِ أَجَمِ دَ لَارَبْثِی. Zaria: Pub mo woyla Naajeeriya. *
# *Na’Allaah, A. R. (1991). Njuuteeki alkulal e ɗemngal Hausa. Jaaynde janngugol ɗemngal, 3(1), 84–85. DOI:10.1080/09571739185200291*
# *ƊEMNGAL FONOLOJI HAUSA. (2015) Rasel G. Suu. UCLA [4]*
# *Bayyinaango winndereyankeewo jojjanɗe aadee - bayyinaango Hausa *
# *Robinson, Charles Henri. (1899) Saggitorde Hausa-Engele*, e ɗemngal Latin e Ajami, Vol 1

## Jokkondire yaajɗe
Robinson, Charles Henri. (1899) Saggitorde Hausa-Engele, e ɗemngal Latin e Ajami, Vol 1

Facciro deftere ceniinde e binndol Ajami. Hausa Ɗemngal Ajami Bibel © Fedde Bibel Naajeeriya, 2020 Link

Hausa Ajami firo Deftere Fuɗɗoode nder Deftere Ceniinde Jokkondire e Jokkondire (Archive)

Hausa Ajami firo Deftere Luka ninu Bibel ceniido Link (Archive)

Defterdu duɗal jaaɓi haaɗtirde Boston binndi Hausa Ajami.

Ardotooɗo geɗe leydi e ɗemngal Hawsa Ajami Link

Firo deftere Muammar Kaddaafi binndol Hawsa Ajaami