Zariya

**Zariya** Birniwol/Berniiji e dow Kaduna leyɗi Niiseriya. ewodi Lamido toe lamurajje.

E nder maare janngirde ɓurnde mawnugo haa lesdi Naajeeriya, Jaami'aare Ahmadu Bello, bee janngirde mawnde feere-feere hawtaade e Jaami'aare Janngirde Fedde (FCE Zaria), Jaami'aare Karallaaku *Aviation* Naajeeriya, Jaami'a Naajeeriya'a Karallaaku Jaami'aare Naajeeriya, Jaami'a Naajeeriya'a Karallaaku Laral e Kiimiiya e Nuhu Bamalli Polytechnic. Koolaaɗo kuuɓal karallaagal diwooje leydi Najeriya. Departemaa ndema Ahmed Bello Duɗal jaaɓi haaɗtirde Zaria. Koolaaɗo kuuɓal Ameer Shehu Idris.

Gila e binnditagol yimɓe hitaande dubi 2006, Zaria ina hiisa wonde ina waɗi 736 000 neɗɗo. Ko ɗoon woni galle Amiir Zazzau.

## Tariya
Gardiiɗo to galle laamorɗo amiir

Zaria, anndiraaɗo Zazzau e fuɗɗoode, ko laamorgo laamu Hausa en Zazzau. Zazzau ina sikka sosaa ko e hitaande 1536 walla ko ina wona jooni, e nder balɗe teeminannde 16 ɓiire nde innitiraa ko Zaria, miñi mum debbo laamɗo debbo biyeteeɗo Amina. Koɗki aadee ina adii ummital Zazzau, sibu diiwaan oo, hono yoga e hoɗdiiɓe mum, ina joginoo daartol koɗki Hawsa en jooɗiiɓe, e mbaylaandi luumooji e ndema.

Zaria woni wuro ɓurngo fuɗnaange e nder gure-dowlaaji Hausa en. Ko nokku njulaagu karallaagal Saharaa kam e wuro mawngo e njulaagu jiyaaɓe Hawsa en. E darorɗe kitaale 1450, Lislaam arii Zaria e laawol gure Habe banndiraaɓe mum, Kano e Katsina. Yanti e Lislaam, njulaagu ina yaaji hakkunde gure ɗee nde tawnoo njulaagu ina addana gelooɗi keewɗi lamɗam ngam waylude jiyaaɓe e gawri. Doole wuro-dowla man ɗon mari haaje laamu laamiiɗo debbo Amina mo kampaañji konu maako sosi diiwal *tributary* hawtaade e laamuuji Kano e Katsina. E darorɗe teeminannde 16ɓiire, caggal maayde laamɗo debbo biyeteeɗo Amina, Zaria yani e laamu Laamu Jukun, haa jooni wonti dowla jom jawdi en e hoore mum. Hakkunde teeminannde sappo e joyaɓere e sappo e jeetaɓiire laamu nguu wonti dowla gonɗo e laamu Songhai. E hitaande 1805 nde heɓtaa e juuɗe fulɓe e sahaa Jihaadi fulɓe. Konu Angalteer e gardagol Frederick Lugard heɓti wuro ngo e hitaande 1901.

Faraysenaajo nanngaaɗo e fedde lislaamiyankoore wiyeteende Ansaru, nanngaaɗo to Zaria, dogi e hitaande 2013, yettii nokku polis e nder wuro ngo.

E lewru Duujal hitaande dibi 

## Wuro
Sukaaɓe ina njimra e gooto e laabi Zaria

Feccere ɓooynde wuro ngoo, anndiraande Birnin Zazzau walla wuro Zaria, ko adii fof ko maadi e ŋoral, ko ɓuri heewde e mum en ko ittugol. Laamɗo Amiir woni ko e wuro ɓooyngo. E nder wuro ɓooyngo ngoo e koɗki Tudun Wada koɗdigal yimɓe ina keewi hoɗde e cuuɗi adobe gaadanteeji. Ɗeeɗoo gure ɗiɗi ɓuri heewde ko Hawsanaaɓe ɓiɗɓe leydi ndii.

Feere mawnde ina woodi e mahdi Zaria, mahaaɗe peewnaaɗe e loope e mbaadi Hausa ina njuɓɓinaa e mahaaɗe jaaɓi-haaɗtirde e laamu jamaanu, keewɗe cuuɗi.

Lekki silk-cotton ina jeyaa e leɗɗe ɓurɗe mawnude e nder emirate Zazzau e kuuɓal e lekki kii ina jogii darnde mawnde e nguurndam ruuhu e faggudu leƴƴi hoɗɓe e Zaria haa teeŋti e yimɓe Anguwan Kahu waɗooɓe Kahu ngam Emir en, ardiiɓe diiwanuuji, ardiiɓe ward e ardiiɓe gure. silki-koton-lekki-ganndal-innde-ko-ceiba-pentandra-les-asamaan-bulo.

Anguwan Kahu ina anndiranoo wonde nokku njulaagu ɗo huutortoo cotton ngam waɗde matelaaji nokkuuji, pillooji, limce puccu ekn.

Wakilin Kahu Zazzau woni hooreejo yimɓe Anguwan Kahu e wakiliijo maɓɓe to galle laamorɗo amiir.

Ward Anguwan Liman woni ko to fuɗnaange galle laamorɗo Zaria.

## Jaɓɓungal e faggudu
Faggudu Zaria ɓuri yowitaade ko e ndema. Ko ɓuri teeŋtude ko gawri gine e njuumri. Gese kaalis ina mbaɗi : kosam, njuumri leydi e tuuba. Zaria wonaa tan wuro luumo wonande nokkuuji koɗdiiɗi ɗii, ko galle artisaneeɓe gila e golle gaadanteeje ko wayi no golle ɓaleeje, mbaylaandi e waɗde kaɓirɗe, haa e tinkeruuji, binnditagol e waɗooɓe mobelaaji. Zaria kadi ko caka gollordu mbaylaandi ndi ko ina tolnoo e duuɓi 200 waɗi mbaylaandi mbaylaandi e juuɗe, ndi worɓe ɓoornotoo e nder leydi Najeriya fof e Afrik hirnaange.

Laawol wuro Zaria, Kaduna

Ngam Zaria woni haa woyla kawtal laanawol lesdi haa Kaduna, nde mari laawol laanawol lesdi fotnde haa portooji maayo haa Lagos e Port Harcourt. Kono ko laawol laana njoorndi hakkunde Lagos e Kano tan woni ko gollotoo, sibu laawol fuɗnaange ngol laana njoorndi leydi Najeriya ina golla. Ɗum firti ko Zaria ina jogii hannde laawol laana njoorndi feewde Lagos e Kano to bannge worgo kono wonaa Port Harcourt.

Tuggi e hiitande dubi alif 1914 haa 1927, Zaria woni nokku ɗo laana njoorndi Bauchi *Light Railway* jokkondirta e miniraaji tin too diiwal Jos.

## Jaangirde
Senaa mahdi duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello

Zaria woni ko e nokku duɗal jaaɓi-haaɗtirde Ahmadu Bello, woni duɗal jaaɓi haaɗtirde ɓurngal mawnude e nder leydi Nigeria, ɗi ɗiɗaɓiri e duunde Afrik ndee. Juɓɓule ɗee ina teskaa no feewi e fannuuji Demal, Ganndal, kaalis, safaara e sariya. Duɗal ngal ina anndaa e keewal eliteeji ummoriiɗi e diiwaanuuji ɗi njalti e nder galleeji mum en jaŋde e geɗe mum en e nder joy mum en, tawi ko ardiiɓe leydi ndii, tawi ko ardiiɓe leydi ndii, ina heen hooreejo leydi ndii, hono Umaru Musa Yar’Adua.

Zaria kadi woni base ngam Duɗal Karallaagal aeroport Naajeeriya, Duɗal Ngenndiwal wiɗtooji ngam karallaagal kemikal, *Depot* konu Naajeeriya, Duɗal konu Naajeeriya, *Bassawa Baracks*, duɗal jaaɓi haaɗtirde jaŋde Zaria. Won e duɗe hakkundeeje daartol e nder wuro Wusa, ɗo hooreejo leydi ndii, hono Hoolabu Gowon, ko kañum woni duɗal St. Bartholomew e duɗal ganndal to *St. Barewa College* (ko adii fof ko duɗal hakkundeewal Katsina) e duɗal jaaɓi haaɗtirde Alhudahuda ko duɗe hakkundeeje goɗɗe lolluɗe e nder wuro ngo.

## Juulɗe aadaaji
Mawningol Durber to Zaria 2021

Zaria fuu nais nder gure woylaare mawnuki juulde durna kala dooru nder Naajeeriya. Koolol ngol ina mawninee laabi ɗiɗi e nder hitaande ko ina maantiniri joofgol Ramadaan, kadi ina hawra e juuldeeji juulɓe ɗi eid al adha e eid al. To leydi Zaria, koolol ngol ina mawni no feewi e fasaade. Ñalngu adanngu nguu, ganndiraaɗo Hawan sallah, ina waɗi duwaawu ed e caggal mum njillu nguu e nder wuro ngo gila e leydi ed, haa e nokku ɗo o woni ɗoo, haa e galle laamorɗo makko e nder suudu sarɗiiji Diisnondiral e gardeeji laamɗo, ñalnde ɗiɗmere anndiraande *Hawan Bariki sallah* e ko noon ñalnde tataɓere anndiraande *Hawan Dashe* woni njillu cakkitiingu nguu, ngu Emir woni e wuro ngoo ngam juulde ndee.

## Wakati
Zaria ina jogii weeyo ɓuuɓngo (Köppen *climate classification Aw*) mo nguleeki mum tolnii e hitaande kala, sahaa ɓuuɓɗo ina duumoo tuggi lewru abriil haa suwee, e sahaa ɓurɗo yoorde tuggi lewru oktoobar haa e nder lewru marse.

## Tarde

### Kalite henndu
Wiɗto 2019 ko faati e pollugol henndu to Zaria hollitii wonde pollugol ngol ina woni e nder tolnooji ngenndiiji ɗi pollugol henndu ina ɗaminaa.

### Kuutoragol leydi
Ko nokku e nder wuro Zaria, diiwaan Kaduna, waya toowɗo gila Kaduna haa Zaria haa Kano

*Geography* Zaria e kuutoragol leydi ndi ko adii ina hollita wonde ko heewi e leydi taariindi wuro ngoo ko barke. Wiɗto 2020 hollitii wonde leydi ndi alaa ko woni e mum ndii ustiima gila 1990 haa 2020 tawi noon nokkuuji mahraaɗi ɗii ɓeydiima fotde 66 e nder teemedere, leydi ndi alaa ko woni e mum ndi ɓeydiima fotde 29%. Leɗɗe ina ustoo gila 1990 haa 2005, kono nokkuuji wiɗto ɗii njiytii ɓeydagol mawngol sabu ndema e njulaagu caggal ɗuum. Modeluuji teskaaɗi tuugiiɗi e politik nokkuuji e yahrude yeeso birniiji ina kollita wonde ɓeydagol coodguuli leydi e nder birniiji e leɗɗe ina jokki haa hitaande 2050.

## Ndiyam e laaɓal
Ndiyam hokkaama wuro man ɗon wara diga hukuuma ndiyam lesdi Kaduna. Haa hitaande dubi 2012, wuro Zaria ina joginoo 30% e ndiyam laaɓɗam. Fonds africain de développement yaltinii kaalis ngam eɓɓaande yaajnude e hitaande dubi 2013 fotde 100 miliyoŋ dolaar wonande 480 miliyoŋ dolaar. Eɓɓaande ndee ina joginoo caɗeele e won e gollotooɓe mum e nder nokkuuji ɗii, ɗum addani Banke Afrik ƴellitaare haɗde sosiyeteeji nay ɓeydaade tawtoreede eɓɓaaɗe kaalis bankeeji. Haa e lewru ut 2020, 60% e ndiyam e nder njuɓɓudi ndii hiisaaka sabu jokkondiral ngal aldaa e sariya, ŋakkeende golle meeteeruuji, e ŋakkeende toppitagol.

## Yimɓe teskinaaɓe
Ango Abdullahi ko gonnooɗo cukko hooreejo duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello to wuro Zaria

Shola Ameobi, jolfo fuku koyɗe

Bashir Abubakar, ardiiɗo lesdi Naajeeriya, mo siyaasaajo, jom filu

Yusuf Datti Baba-Ahmed, cukko hooreejo lannda Labour, senateer Kaduna woylaare diga 2011 haa 2012 e tergal suudu dipiteeji diga 2003 haa 2007

Tajudeen Abbas, hooreejo suudu joonde diɗɗal lesdi Naajeeriya.

Ahmed Nuuhu Bamalli, laatinooɗo jooni amiir Zazzau. O woniino ammbasadeer leydi Najeriya to leydi Taylande e dow yamiroore wonnde e leydi Myanmar.

Nuhu Bamalli, jaagorgal ko feewti e caggal leydi e nder republique gadano, binndoowo, komisariyaajo dowla, gonnooɗo jom njulaagu. Politeknik dowla ina inniri mo.

D'banj, jimoowo/Naalanke

Umaru Dikko, jaagorgal nder ndenndaandi ɗiɗaɓiri

Edoheart, jimoowo, yimoowo, jimoowo

Abubakar Imam, winndiyanke e binndoowo defte

Shehu Ladan, awokaa, balloowo e gonnooɗo GMD mo fedde petroŋ leydi Naajeeriya (NNPC)

Rilwanu Lukman, injenieer, gonnooɗo koolaaɗo kuuɓal OPEP

Rumun Ndur, ƴamoowo hockey Naajeeriya gadano e nder NHL

Josephine Obiajulu Odumakin, daraniiɗo hakkeeji rewɓe

Adewale Olukoju, ko o daɗndoowo

Namadi Sambo gonnooɗo cukko hooreejo leydi Nijeer

Joshua Selman, jaagorde linjiila e teleeji. Ko kanko woni sosɗo e mawɗo pastoor Eternity Network International – fedde Linjiila

Masai Ujiri, hooreejo Toronto Raptors e keɓɗo njeenaari NBA gadani e nder winndere ndee

Mukhtar Ramalan Yero, gonnooɗo gomnaa diiwal Kaduna.

Sheikh Albaniy Zaria, Diine Lislaam, Sosɗo, Darul Hadiis Assalafiyya Zaria Naajeeriya

Sheek Ibraahiima Zakzaky, Sosɗo Diɗɗal Lislaam e nder leydi Najeriya

Zainab Ahmed, gonnooɗo jaagorgal ko feewti e bidsee e peewnugol leydi

## Ƴeew kadi
Gartirgol laana njoorndi e nder leydi Najeriya

## Himobe