Keenguyaagal

Keenguyaagal ko si jom galle feƴƴinii walla waasii futtaandu mum, rewɓe makko ɓen heynoo, no iwtiraa wattinngol mo. Ɗum hawrondira ɓe ño'anaama conci heynorɗi, taƴaaɗi e kasannge ko moodi maɓɓe naɓiraa kon. Hari aranun, ko conci saññaaɗi ɗum wonaynoo. Fewndo non ka saa'i on fewndii ɗon hannde ko perkaani wonaa e huutoreede. Si jom galle ɗen ko ka jananiri faatii, ko ñannde suddiiɓe ɓen humpitii fii mum woo ɓe fuɗɗotoo heynaade. Si hawrii faatunnde nden feƴƴirii lebbi nay e balɗe sappo ado anndeede fii mum, haray heynagol alaa. Si hawrii sonnaajo on alaano ka galle moodi makko fewndo on faatii, ko ñannde o humpitii fii faatunnde nden wo o fuɗɗotoo heynaade. Ɗum firti ko nden ñannde o yollotoo e ndiyam. Kono ko adii kon, ko suɓagol "seemaa" on. Ɗum ko yo tawu ko yummiraawo faltiiɗo fii on finaa-tawaa ɗon. Golle ko o habboraa kon, ko aynugol keenguuɓe ɓen, wallitooɓe fii mobee yo lootor no haaniri, hara himo sanci. 

**No keenguyaagal waɗirta Fuuta Jaloo**:

****1- Sariyaaji keynguyaagal ɗin.**
a) Keenguujo urnotooɗo, wattotaako cuɗaari;
b) O lootoo tenen e juma kala.O lootoo "lonngal";
ɓ) Keenguujo wonndataa e boobo;
c) Naamu finaa-tawaa ko ɓooyi no farli yo keenguujo tabitu jogagol korun laaɓukun. Ko kun o salligorta ado julde kala;
d) Gorko woo waalataa e suudu keenguujo, hay ɓiɓɓe makko ɓen, si ɓe hellifaama;
ɗ) Nde hiɓe yaha, maa nde hiɓe iwta ka caangol, keenguuɓe ɓen wonaa yo fottu e gorko woo; "seemaa" maɓɓe aynitay fii ɗum e soobee.
Keenguuɓe ɓen maa ardora ɗii sariyaaji e keenguyaagal ngal fow, e ma'anaa lebbi nay e balɗe sappo. Si hawrii keenguujo ko sowiiɗo, o ñannde o jibini o wuppata keengu.

**2- Haaju ƴawo keengu ngon.''' 
Tuma lebbi nay e baldɗe sappo ko happaa kon timmi, keenguuɓe ɓen ƴawnee keengu bimmbi mum. Seemaa maɓɓe ɗowtaɓe ka caangol hoore subaka. Ɓe wuppa conci maɓɓe keengu ɗin, ɓe lootoo lonngal, ɓe ɓornoo conci kesi ɗi ɓe yooɓinoo, ɓe yiltitoo ka hoɗo. Hawra suddiiɓe ɓen no habbitii ɓe. Tawa hiɓe maranaa ñaameteeji. Ɓe jaɓɓoree sowru. Ɓe weƴƴitanee gatal ka suudu ndu ɓe heynii e mu'um. Ɓaawo ɗoo, ado keenguuɓe ɓen iwtude ka caangol, haray ronayɓe ɓen weƴƴitanii mo suɓii on gatal ka suudu ontigi. 
Ontuma yimɓe iwra baŋŋe fow salminngol keenguuɓe ɓen. Ñi'e ɗen senndee, jamaa on nafoo, ɓe du'anoo furee on, ɓe du'anoo ƴawuɓe keengu ɓen, ɓe du'anoo seemaajo on e suddiiɓe wallitiiɓe ɓen fow. Ɓaawo ɗum, ɓe waynitoo. Ontuma musiɓɓe faatiiɗo on yiitida:
a) Fii senngugol ko faatiiɗo on acci kone no o wasiyori non, si hawrii o wasiyino;
b) Fii gasayɓe hikkindirde e sonnaaɓe ɓe o acci ɓen;
ɓ) Fii haldugol no aliyatiimaaɓe ɓe o acci ɓen dankonrtee.

Ñannde ƴawo keengu on waɗi, suddiiɗo kala  nattete ka mawɓe mum ɓen. Suddiiɗo goo ayyinee ko ɗowta mo. Gorko ardoo ɓe. Ko on hunoytoo laawol. Yahooɓe ɓen yooɓora kaɓɓe ɗiɗi goro, hara haɓɓere kala ko goro jeenay waɗaa. Haɓɓere aranere nden, ko nattirde suddiiɗo on ka mawɓe makko e battane dewgal ko wonnoo hakkunde makko e moodi makko faatiiɗo on. Ko ɗen gorooje wi'etee "nattirɗe paɗe mayde". 
Haɓɓere ɗimmere nden ko haɓɓere tororde. E ma'anaa, gorol faatiiɗo on no tortanii goɗɗo e miññiraaɓe, maa denɗiraaɓe faatiiɗo on, on suddiiɗo.
Si hawrii ko haɓɓere hattirde tun yooɓoraa, haray ronoowo yaltaali ka gorol gorko faatiiɗo on. Ɗum ko firi, ko wonnde suddiiɗo on hettii hoore mum. Ontuma imminaaɓe ɓen wernee, ɓe jonnee nafakkaaji ko ɓe maranaa kon. Tuma ɓe gayni nafaade, ɓe jarna futuuɓe ɓen, ɓe du'anoo ɓe, ɓe waynitoo. 

Maandinen wonnde e sariya diina lislaamu, oo happu fii keenguyaagal ko waɗiraa, ko newinanngol suddiiɗo on no o resiree no newori (anndee o saawaa maa himo saawunoo kono o jibinii). Ko ɓurtugol yurminngol kadi faatiiɗo on.