Cukku

**Cukku** (**Cukku**) ko ñawu nguu heewi heɓtaade ko juuti, ngu ɓuuɓnata ƴiiƴam ɓalndu. Ina sikkaa ko maale mbayliigu e mbayliigu, ɓuuɓgol henndu mbayliigu, e ɓuuɓgol ɓuuɓngol no feewi. Maale ɗee ko: sondaru, ɓuuɓri, wiɓɓere hiɓɓa, e juutde foofaango. Bonannde maale Cukku ɗoon e ɗoon, sahaa e sahaa fof ina wiyee ‘’attaque Cukku’’ walla ‘’exacerbation Cukku’’ ina waawi waɗde so alerji, pollen, duƴƴe, walla geɗe goɗɗe, ina foofa e nder ƴiiƴam, ina addana ƴiiƴam ɗam ɓuuɓde e feewnude ƴiiƴam ɗam, ɗam restoraa tooksiliverik. Ɗee ina mbaawi waɗde laabi seeɗa e ñalawma walla laabi seeɗa e yontere. E fawaade e neɗɗo oo, maale Cukku ina mbaawi ɓeydaade bonde e jamma walla e fijirde.

Cukku ina sikkaa ko jillondiral geɗe renndo e nokkuuji ngaddata ɗum. Geɗe weeyo ina njeyaa heen: ɓuuɓri henndu e alerji. Ko waawi heen wonde fof, ina jeyaa heen leɗɗe ko wayi no aspiriin e beta-blockers. Ñawu nguu ina heewi tuugnaade e no maale ɗee njiyrata, no jaabawol ngol yahrata e nder sahaaji, e ƴeewndo golle ɓuuɓri spirometry. Cukku ina renndinee fawaade e keewal maale ɓuuɓri doole e nder leƴƴannde wootere (FEV1), e ɓuuɓri ɓuuɓri ɓurndi heewde. Ina waawi kadi renndineede e atopik walla ko wonaa atopik, ɗo atopik woni ko jogori arde e ƴellitde mbaydi 1 gonndi e ɓuuɓri gonndi e ɓuuɓri.

Alaa safaara anndaaɗo e ñawu nguu, kono ina waawi safreede. Maale ɗee ina mbaawi haɗeede e rewrude e reentaade ko addata ɗum, ko wayi no alerji e ɓuuɓri fooftere, e suppiteede e huutoraade kortikosteroiduuji foofaaɗi. Agonisteeji beta juutɗi (LABA) walla antileukotriyen ina mbaawi huutoreede e ko jiidaa e kortikosteroid foofaandu so tawii maale Cukku ina keddii e ƴeewteede. Safrude maale ñawu nguu ɓeydotooɗe yaawde ko heewi ko e foofaango, ko wayi no salbutamol e kortikosteroid ƴettaaɗo e hunuko. E nder caɗeele teeŋtuɗe, ina waawi ɗaɓɓude kortikosteroid e nder ƴiiƴam, sulfaat magnesium, e lopitaal.

E hitaande 2019, Cukku ina heɓtoo fotde 262 miliyoŋ neɗɗo, ina addana fotde 461 000 maayɗo. Ko ɓuri heewde e maayɓe ɓee ko e leyɗeele ƴellitiiɗe ɗee. Cukku ina heewi fuɗɗoraade e cukaagu, tee ina ɓeydoo heewde gila e kitaale 1960. Cukku ina anndaa gila e Misra ɓooyɗo. Konngol Cukku ngol ummorii ko e ɗemngal Gerek ἆσθμα (âsthma), firti ko ‘ɓuuɓde’.

## Sawta e maandolji
Cukku ina maantiniri ɓuuɓri ɓuuɓri, ɓuuɓri fooftere, ɓuuɓri ɓalndu, e ɓuuɓri ɓuuɓri.[21] Sputum ina waawi yaltude e ɓuuɓri e ɓuuɓri kono ina heewi saɗtude addude. E nder cellal e ñawu Cukku (exacerbation), ɓuuɓri ina waawi feeñde no ɓuuɓri nii, sabu ɓuuɓri ƴiiƴam ɓaleeri ina wiyee eosinophiles. Maale ɗee ina keewi bonde e jamma e subaka law walla e jaabawol fijirde walla henndu ngulndu. Won e yimɓe wonduɓe e Cukku ina famɗi ɗo keɓata maale, ko ɓuri heewde ko e jaabawol gonngol e ɓuuɓri, woɗɓe ina mbaawi jaabaade ko heewi e ko yaawi, ina keɓa maale duumotooɗe.

### Sartiiji jokkondirɗi
Ko heewi e ngonkaaji cellal goɗɗi ina keewi feeñde e yimɓe wonduɓe e Cukku, gastroesophageal reflux disease (GERD), rhinosinusitis, e obstructive sleep apnea. Rafiiji hakkille kadi ɓuri heewde, rafiiji kulɓiniiɗi ina keɓa hakkunde 16 e 52% e rafiiji ɓernde ina keɓa hakkunde 14–41%. Anndaaka so tawii Cukku ina addana neɗɗo caɗeele hakkille walla caɗeele hakkille ina addana neɗɗo Cukku. Cukku jooni oo, kono wonaa Cukku ɓooyɗo oo, ina jokkondiri e ɓeydagol maayde e nder safaaraaji kala, maayde e ñawu ɓernde, e maayde e ñawu nguu e nder reedu les. Cukku, haa teeŋti noon e Cukku tiiɗɗo, ina jokkondiri no feewi e ƴellitaare ñawu nguu (COPD). Ɓeen wonduɓe e Cukku, haa teeŋti noon so tawii ko ko ŋakki e reentaade, ina ɓeydoo heewde baasal e reentaade raajo-kontrast.

Kaɓirɗe ɓuri heewde feeñde ko e yimɓe wonduɓe e Cukku. Ina gasa tawa ɗum jokkondirii e batte ustude ƴiiƴam (agonistes beta2-adrenergiques). Ɗeeɗoo leɗɗe ina mbaawi kadi ustude baasal dental.

## Patofisiyoloji

Cukku ko batte ɓuuɓri gonndi e nokku ɗo ƴiiƴam ɗam woni ɗoo (ko ɓuri teeŋtude e ɓuuɓri ƴiiƴam e ɓuuɓri ƴiiƴam), ko ɗum addanta caggal ɗuum ɓeydagol ɓuuɓri ƴiiƴam ɗam taariindi mum. Ɗuum e nder geɗe goɗɗe ina addana neɗɗo ɓuuɓde ƴiiƴam e maale ɓuuɓɗe (classiques) ɓuuɓɗe. Naatgol ngol ina heewi wayleede tawa ina safree walla tawa alaa. Sahaa e sahaa fof, laabi henndu ɗii e koye mum en ina mbayla. Waylooji keewɗi e nder laabi henndu ina mbaɗi ɓeydagol eosinofiiluuji e teddeendi lamina retikulaar. E nder dumunna juutɗo, ƴiiƴam ɗam ina waawi ɓeydaade mawnude e ɓeydagol limoore ƴiiƴam ɗam. Ko wayi no limfositte T, makrofaaji, e neutrofiiluuji, ina heen sifaaji cellal goɗɗi. Ina waawi kadi tawa ina waɗi heen geɗe goɗɗe gonɗe e nder ɓalndu, ko wayi no sitokineeji, kemokineeji, histamin, e leukotrien e nder goɗɗi ɗii.

## Firooji