ماه‌پیما یکم

***ماه‌پیما یکم*** () یک فیلم مستند بلند محصول ۱۹۷۱ دربارهٔ پرواز آپولو ۱۱ است که نخستین انسان‌ها را بر روی ماه فرود آورد. این فیلم علاوه بر به تصویر کشیدن دستاورد عظیم فناورانه آن رویداد، آن را در بستری تاریخی قرار داده و تلاش می‌کند حال و هوا و احساسات مردم روی زمین را در زمانی که انسان برای نخستین بار بر روی جهانی دیگر قدم نهاد، ثبت کند.

## اکران اصلی ۱۹۷۰
پس از اتمام فیلم در سال ۱۹۶۹، به دلیل اشباع شدن افکار عمومی از برنامه فضایی ایالات متحده، به‌ویژه با چندین مأموریت قمری دیگر که در سه سال بعد از آپولو ۱۱ انجام شد، استقبال چندانی از آن صورت نگرفت. ناسا فیلم را در نیویورک برای توزیع‌کنندگان احتمالی به نمایش گذاشت، اما فیلم بیش از حد طولانی تشخیص داده شد و متعاقباً برای توزیع پذیرفته نشد. برای مقابله با این بی‌میلی، حدود ۱۵ دقیقه از فیلم نهایی به دستور ناسا حذف شد. این کار هم نتوانست توجه توزیع‌کنندگان را جلب کند، اما فیلم در تابستان ۱۹۷۱ در جشنواره فیلم کن به نمایش درآمد و در آنجا برنده جایزه ویژه‌ای شد و به عنوان یک «اسلیپر» (اثری که فراتر از انتظار ظاهر شد) توصیف گشت. موزه ویتنی هنر آمریکایی در نیویورک مجموعه فیلم جدیدی را با نام «کارگردانان جدید آمریکایی» آغاز کرد و *ماه‌پیما یکم* در اولین برنامه آن قرار گرفت. فیلم نقدهای مثبت بسیاری دریافت کرد و پس از آن با بهره‌گیری از تبلیغات برنامه موزه ویتنی، در مجموعه‌ای از سینماها در سطح ملی اکران شد.

## بازنشر ۲۰۰۹
در سال ۲۰۰۹، یک نسخه ۳۵ میلی‌متری از فیلم تله‌سینه شد و در نسخه ویژه «تدوین کارگردان» تحت نظارت تئو کامکی مجدداً منتشر گشت. این دی‌وی‌دی شامل تفسیر کارگردان، داستان ساخت فیلم و ویژگی‌های دیگر است. این نسخه برای نخستین بار در روز دوشنبه ۲۰ ژوئیه ۲۰۰۹ به نمایش درآمد.

## تاریخچه ساخت «ماه‌پیما یکم»
یک سال و نیم پیش از پرواز آپولو ۱۱، ناسا به شرکت فرانسیس تامپسون پیشنهاد ساخت فیلمی بسیار جاه‌طلبانه را داد که داستان کل برنامه آپولو را بازگو کرده و با فرود روی ماه به اوج برسد. فرانسیس تامپسون و شریکش الکساندر هکن‌اشمید در آن زمان به عنوان بهترین مستندسازان ایالات متحده شناخته می‌شدند؛ آن‌ها به عنوان سازندگان فیلم موفق نمایشگاه جهانی ۱۹۶۴–۶۵ نیویورک با نام *[[زنده بودن!]]* (To Be Alive!) به شهرت رسیده بودند، فیلمی چندپرده‌ای که با استقبال گسترده روبرو شد و در سی و هشتمین دوره جوایز اسکار برنده جایزه اسکار بهترین فیلم مستند کوتاه شده بود. فیلم ناسا با نام کاری «انسان در فضا» شناخته می‌شد. قرار بود این فیلم یک تولید سینمایی با بودجه حداقل چند میلیون دلاری با تأمین مالی و توزیع مترو گلدوین میر باشد و شامل بازسازی پیاده‌روی روی ماه در استودیو ضبط صدا بود.

شرکت فرانسیس تامپسون حتی فیلمبرداری‌های مقدماتی را در طول یک یا دو مأموریت اولیه برنامه فضایی آپولو انجام داد، اما در اوایل سال ۱۹۶۹ به دلیل تغییرات مدیریتی در MGM، پروژه حمایت مالی خود را از دست داد. تامپسون و ناسا به دنبال تأمین بودجه از منابع دیگر بودند اما نتیجه‌ای نداشت. شش هفته پیش از پرتاب آپولو ۱۱، ناسا دوباره تماس گرفت و گفت اگرچه فیلم با بودجه کلان منتفی است، اما آن‌ها نمی‌خواهند این رویداد از دستشان برود و همچنین نمی‌خواهند فیلمی صنعتی (تبلیغاتی) بسازند که معمولاً بعد از هر مأموریت تولید می‌شد. ناسا اعلام کرد که می‌تواند ۳۵۰٬۰۰۰ دلار فراهم کند. فرانسیس تامپسون که درگیر پروژه دیگری بود، کار را به تئو کامکی سپرد که تدوین‌گر فیلم *زنده بودن!* بود.

## استون‌هنج و «ماه‌پیما یکم»
به دلیل زمان بسیار کوتاه، چالش فوری کامکی شناسایی مکان‌ها، تعیین موارد فیلمبرداری و انتخاب چندین گروه فیلمبرداری برای ثبت رویدادی بود که در مدت زمان بسیار کوتاهی رخ می‌داد. در طول سفر شناسایی به دماغه کاناورال بود که ایده شروع فیلم با استون‌هنج به ذهن او خطور کرد؛ جایی که سال قبل در یک سپیده‌دم ابری هنگام فیلمبرداری فیلم دیگری در انگلیس دیده بود. به نظر او، دو تلاش آپولو و استون‌هنج از هم جدایی‌ناپذیر بودند.

در لحظه پرتاب آپولو ۱۱، کامکی از گروه‌های تصویربرداری خود خواست که در برابر وسوسه تماشای پرتاب مقاومت کنند و در عوض روی چهره افرادی که تماشا می‌کردند تمرکز کنند. خود او در «مرکز کنترل پرتاب» همراه با یک فیلمبردار ناسا حضور داشت و تنها غیرنظامی بود که تا آن زمان اجازه ورود به اتاق شلیک را دریافت کرده بود. در زمان پیاده‌روی روی ماه، او در اتاق کنترل مأموریت (MOCR) در هیوستون، تگزاس بود.

## عناصر فیلم
جدا از تمام تصاویر قابل پیش‌بینی موجود از ناسا (۱۶ میلی‌متری، ویدئو و عکس‌های ثابت گرفته شده در طول مأموریت)، بخش‌های عظیمی باید پر می‌شد. محققان آرشیوی مأمور یافتن تصاویر خبری آن زمان و تصاویر زیبا و غیرعادی از سراسر جهان شدند تا هم مردم و هم سیاره را در زمان وقوع این رویداد نمایندگی کنند. صحنه‌های ساخت فضاپیمای آپولو و لباس‌های فضایی (A7L) و آزمایش‌های استقامت انسانی در ماه‌های پس از اولین پیاده‌روی روی ماه فیلمبرداری شد. سکانس پرتاب با تمام نماهای اسلوموشن از شعله، دود و یخ‌های در حال سقوط، از فیلم‌های مهندسی گرفته شده توسط دوربین‌های مستقر در سکوی پرتاب و برج مونتاژ شد. کامکی متوجه شد که علاوه بر چند نمای محدود برای رسانه‌ها، ۲۴۰ دوربین فیلمبرداری به صورت خودکار در هنگام پرتاب فعال شده بودند. او متوجه شد که این فیلم‌ها پس از ظهور به مرکز پروازهای فضایی مارشال در هانتسویل، آلاباما فرستاده شده‌اند.

کامکی به هانتسویل سفر کرد و آن تصاویر را در دو کارتن مقوایی زیر یک میز کار پیدا کرد. مهندسان تنها زمانی به آن‌ها علاقه داشتند که چیزی منفجر می‌شد یا شلنگ پیش‌رانه به درستی جدا نمی‌شد. کامکی چندین حلقه را انتخاب کرد و به نیویورک برد. اکثر آن‌ها روی فیلم ۱۶ میلی‌متری و با نرخ فریم بسیار بالا گرفته شده بودند که به نظر می‌رسید اصلاً حرکتی ندارند؛ بنابراین آن‌ها را با سرعت مناسب بازسازی کرده و به فیلم ۳۵ میلی‌متری تبدیل کردند.

## جلوه‌های نوری
در ساخت *ماه‌پیما یکم* از «جلوه‌های نوری» (Opticals) بسیاری استفاده شد. برای مثال، طلوع زمین از افق ماه، یا حرکت پانوراما از زمین شناور در فضا به سطح نزدیک ماه. هیچ تصویری توسط فضانوردان گرفته نشده بود که قابل مقایسه با این‌ها باشد. سکانس «شعر زمین» از عکس‌های ثابت هاسلبلاد ترکیب شده بود که توسط فضانوردان در مأموریت‌های قبلی گرفته شده بود و با جلوه‌های نوری، حرکت‌های بسیار آرامی روی سطح آن‌ها ایجاد شد.

توضیحات انیمیشنی دربارهٔ نحوه مونتاژ موشک آپولو-ساترن، نحوه عملکرد آن و نحوه رها شدن هر قطعه مصرف شده که تنها گردونه فرماندهی کلمبیا را برای بازگشت به زمین باقی می‌گذاشت، طوری طراحی شده بود که شبیه انیمیشن‌های کامپیوتری ساده به نظر برسد. در سال ۱۹۷۰، حتی ساده‌ترین انیمیشن کامپیوتری چنان گران و زمان‌بر بود که انجام انیمیشن سل (Cell animation) که در آن هر تصویر روی طلق‌های شفاف کشیده می‌شد (مانند کارتون‌های میکی ماوس)، بسیار ارزان‌تر تمام می‌شد. مستند سال ۲۰۱۹ با نام *[[آپولو ۱۱ (فیلم ۲۰۱۹)|آپولو ۱۱]]* با استفاده مجدد از طراحی‌های فضاپیمای انیمیشنی در پویانمایی‌های رایانه‌ای واقعی، به فیلم *ماه‌پیما یکم* ادای احترام می‌کند.

## موسیقی و جلوه‌های صوتی
آهنگساز انتخاب شده برای *ماه‌پیما یکم* چارلز مورو بود. برای سکانس «شعر زمین»، او از صدای ضربان قلب، تنفس و یک خط نوازندگی بسیار تأثیرگذار ویولنسل استفاده کرد.

در بخش‌هایی از فیلم، صداهای دستگاه‌های دورسنجی فضاپیماها به گونه‌ای ادغام شدند که خود به موسیقی تبدیل گشتند. هیچ‌کدام از این صداهای دورسنجی مربوط به آپولو نبود، زیرا در آن زمان دورسنجی چنان سریع و با بسامدی بود که حتی با کاهش سرعت نیز برای گوش غیرقابل شنیدن بود. صداهای دورسنجی از مارینر ۴ گرفته شده بود که سال‌ها قبل از کنار مریخ پرواز کرده بود.

صدای پرتاب موشک آپولو ترکیبی از صدای موشک وی-۲ و بمب اتمی است که با صدای ضربه به فلز (که تداعی‌گر ناقوس کلیسا است) قطع می‌شود. این موضوع پیوندی با سازهای برنجی در موسیقی استون‌هنج و موسیقی ارگ لوله‌ای ایجاد می‌کند که پرواز موشک آپولو ۱۱ را به جهان‌های خرد و کلان پیوند می‌دهد.

## راوی
به گفته تئو کامکی، کارگردان فیلم، در گفتگو با فیلمساز کریستوفر رایلی در بخش تفسیر کارگردان نسخه ۲۰۰۹، راوی فیلم یعنی لارنس لاکین‌بیل به این دلیل انتخاب شد که او نه یک گوینده معمولی، بلکه بازیگری بود که نه تنها صدا، بلکه طبع لازم برای درک حال و هوای فیلم را داشت.

## تولید نهایی فیلم
از آنجایی که تصاویر فیلم از منابع بسیار متنوعی (۷۰ میلی‌متری، ۳۵ میلی‌متری، ۱۶ میلی‌متری، ویدئو و عکس) تهیه شده بود، لازم بود در مراحل اولیه تولید بر روی فرمتی توافق شود که همه این منابع را بدون اینکه پرش از یک منبع به منبع دیگر مشخص باشد، در خود جای دهد. مشخصات اصلی فیلم که از طرح مشترک با MGM باقی مانده بود، برای فیلمبرداری ۷۰ میلی‌متری بود. پس از پیاده‌روی روی ماه، کامکی به ناسا توضیح داد که با بودجه موجود، فیلمبرداری ۷۰ میلی‌متری به دلیل هزینه فیلم و پردازش و سنگینی تجهیزات امکان‌پذیر نیست. تصمیم گرفته شد که فیلم در فرمت ۳۵ میلی‌متری با نسبت تصویر سنتی ۴:۳ منتشر شود.

فیلم نهایی توسط شرکت تکنی‌کالر در کالیفرنیا با استفاده از همان سیستمی که تمام فیلم‌های رنگی بزرگ سینمای آمریکا از دهه ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰ را تولید کرده بود، چاپ شد. این فرایند «انتقال رنگ» (Dye-transfer) نام داشت. این روش بسیار گران‌تر از استفاده از فیلم‌های حساس به نور معمولی بود، اما شفافیت و کنترل آن دقیق‌تر و با کیفیت‌تر بود. *ماه‌پیما یکم* یکی از آخرین فیلم‌های آمریکایی بود که با استفاده از این فرایند ساخته شد.

## بازخورد
منتقدان نقدهای مثبتی به فیلم دادند. ای‌بی‌سی نیوز گزارش داد که *ماه‌پیما یکم* اولین مستند شایسته عظمت خود پرتاب ماه است و مجله «کیو» (Cue Magazine) در سال ۱۹۷۲ آن را به عنوان یک مستند فوق‌العاده با ابعاد تاریخی و ارزش «کپسول زمان» توصیف کرد. آرچر وینستن در روزنامه *[[نیویورک پست]]* در نوامبر ۱۹۷۲ اعلام کرد که این فیلم شایسته است که به عنوان اثری مکمل در کنار شاهکار سال ۱۹۶۸ استنلی کوبریک یعنی *[[۲۰۰۱: ادیسه فضایی (فیلم)]]* قرار گیرد.

## منابع

* 

رده:فیلم‌های ۱۹۷۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های انگلیسی‌زبان دهه ۱۹۷۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های درباره فضانوردان
رده:فیلم‌های مستند آمریکایی
رده:فیلم‌های مستند انگلیسی‌زبان
رده:فیلم‌های مستند درباره برنامه فضایی ایالات متحده آمریکا
رده:نمودهای فرهنگی باز آلدرین
رده:نمودهای فرهنگی مایکل کالینز
رده:نمودهای فرهنگی نیل آرمسترانگ