تخریب میراث فرهنگی در جریان تهاجم اسرائیل به نوار غزه

**تخریب میراث فرهنگی در جریان تهاجم اسرائیل به نوار غزه** به ویران‌سازی و آسیب‌رسانی گسترده به صدها ساختمان دارای ارزش فرهنگی یا تاریخی، کتابخانه‌ها، موزه‌ها و دیگر مراکز دانش و فرهنگ در نوار غزه در جریان حمله نظامی اسرائیل میان سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ اشاره دارد. افزون بر میراث مادی، میراث فرهنگی ناملموس نیز به‌شدت آسیب دیده‌است. تا ژانویه ۲۰۲۵ نزدیک به ۸۰ درصد ساختمان‌های نوار غزه آسیب دیده یا ویران شده و ۱٫۹ میلیون نفر آواره شده‌اند.

در جریان این جنگ بخش بزرگی از بلدهٔ قدیمی غزه — مهم‌ترین شهر تاریخی جنوب فلسطین با پنج‌هزار سال پیشینه سکونت — به‌شدت آسیب دید یا ویران شد. از جمله بناهای ویران‌شده می‌توان به مسجد عمری کبیر و کلیسای قدیس پورفیریوس (قدیمی‌ترین مسجد و قدیمی‌ترین کلیسای غزه)، مسجد ابن‌عثمان، قصرالباشا، بیت‌السقا، سوق‌القیساریه و حمام السمرة اشاره کرد. بندر باستانی آنتیدون به‌طور کامل ویران شد و موزه‌هایی مانند موزهٔ فرهنگی القراره، موزهٔ عقاد و موزهٔ رفح غارت، آسیب‌دیده یا تخریب شدند. یونسکو خواستار حفاظت از مکان‌های تراثی در طول جنگ شد و در ژوئیه ۲۰۲۴ دیر قدیس هیلاریون (تل ام‌العامر) را به فهرست میراث جهانی و فهرست میراث در معرض خطر افزود.

تخریب مکان‌های میراث فرهنگی از سوی برخی کارشناسان و رسانه‌ها نسل‌کشی فرهنگی خوانده شده و آفریقای جنوبی تخریب میراث فرهنگی غزه را به‌عنوان شاهدی بر نسل‌کشی در پروندهٔ خود علیه اسرائیل نزد دیوان بین‌المللی دادگستری ارائه کرده‌است.

## پیش‌زمینه
### میراث فرهنگی در غزه

میراث فرهنگی میراثی است که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود و دربرمی‌گیرد فرهنگ مادی مانند آثار هنری و ساختمان‌ها و نیز عناصر ناملموس مانند سنت‌ها و شیوه‌های زندگی. یک پیمایش در سال ۲۰۱۰ سیزده کتابخانه در نوار غزه شناسایی کرد و در سال ۲۰۱۷ پنج موزه در غزه وجود داشت. به باور باستان‌شناس ژان-باتیست هامبر: «جامعهٔ غزه نسبت به میراثش حساس است؛ اما سرکوبی که نیروهای اشغالگر در پنجاه سال گذشته تحمیل کرده‌اند به‌گونه‌ای بوده که اولویت‌های حیاتی مانند تغذیه، مراقبت و آموزش جمعیت، میراث فرهنگی را به‌عنوان تجملی برای کشورهای ثروتمند به حاشیه رانده‌است.»

نوار غزه از پرتراکم‌ترین مناطق جهان است و ساختمان‌های نوین اغلب بر روی محوطه‌های باستان‌شناختی بنا شده‌اند. در سال ۲۰۲۳ بیش از ۳۰۰ محوطهٔ معماری تراثی در غزه وجود داشت که دربرمی‌گرفت سازه‌های گوناگونی چون مسجدها، کاخ‌ها، مدارس و گورستان‌ها. بر پایهٔ داده‌های وزارت گردشگری و آثار باستانی فلسطین، رایج‌ترین گونه‌های مکان‌های تاریخی خانه‌ها هستند و پس از آن تل‌ها (تپه‌های باستانی) و مسجدها قرار دارند.

بناهای تاریخی و مکان‌های میراثی که ساختار یک مکان را شکل می‌دهند، تجسم هویت و تاریخ جمعی آن جامعه هستند و بخشی از هویت مردمان آن به‌شمار می‌روند. فرهنگ مادی — از اشیای کوچک تا ساختمان‌ها — می‌تواند یادمان رویدادها و مکان‌های مهم را نگه دارد. برای فلسطینیانی که در سال ۱۹۴۸ در جریان نکبت به‌زور از خانه‌هایشان آواره شدند، کلید فلسطینی به نمادی ملموس از خانه‌هایی بدل شد که مجبور به ترک آن‌ها شدند.

### تخریب میراث فرهنگی در جنگ‌ها

باستان‌شناس کورنلیوس هولتورف در این باره می‌گوید: «اگر میراث فرهنگی به هویت مردم کمک می‌کند، از دست رفتن آن می‌تواند حتی بیشتر در شکل‌گیری هویتشان نقش داشته باشد.» تخریب مکان‌ها و میراث فرهنگی اغلب بخشی از جنگ و نسل‌کشی است و هدف آن تضعیف یک جامعه است. این شیوه از دوران پیش از تاریخ و عصر باستان تا دوران مدرن — به‌ویژه در آزار یهودیان به دست نازی‌ها — به کار رفته‌است. فیلسوف جف مالپاس بهره‌گیری از تخریب برای اعمال قدرت و کنترل بر گروه‌های دیگر را مسئله‌ای مهم در روابط اسرائیل و فلسطین می‌داند.

مکان‌های فرهنگی به‌موجب مادهٔ ۵۳ پروتکل اول کنوانسیون ژنو حفاظت می‌شوند و تخریب عمدی بناها یا یادمان‌های تاریخی جنایت جنگی به‌شمار می‌رود. کنوانسیون لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در صورت درگیری مسلحانه نیز دولت‌ها را ملزم می‌سازد از هرگونه بهره‌گیری از اموال فرهنگی و محیط بلافصل آن برای مقاصدی که احتمال تخریب آن‌ها را در درگیری مسلحانه افزایش می‌دهد خودداری کنند.

درگیری‌های پیشین میان غزه و اسرائیل نیز به میراث فرهنگی نوار غزه آسیب رسانده بود. جنگ غزه (۲۰۰۸–۲۰۰۹) به کتابخانه‌ها و تنها موزهٔ غزه در آن زمان خسارت وارد کرد و جنگ ۲۰۱۴ غزه به بیش از ۱۷۰ مسجد آسیب زد.

## پیامدها
### نگاه کلی
در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ (۱۵ مهر ۱۴۰۲) حماس به اسرائیل حمله کرد و بیش از هزار نفر (از جمله بیش از ۸۰۰ غیرنظامی) را کشت و نزدیک به ۲۵۱ نفر را گروگان گرفت. در واکنش، اسرائیل حمله‌ای متقابل به غزه آغاز کرد. تمرکز نخستین بر شمال نوار غزه بود و بمباران‌ها در اواخر ۲۰۲۳ شدت گرفت و به جنوب نیز گسترش یافت؛ به‌طوری که تا ژانویهٔ ۲۰۲۴ بیش از نیمی از ساختمان‌های نوار آسیب‌دیده یا ویران شده بود. تا زمان آتش‌بس در ژانویهٔ ۲۰۲۵ بیش از ۴۶٬۶۰۰ فلسطینی کشته شده بودند که بیشتر آنان زنان و کودکان بودند. کارزار بمباران اسرائیل از ویرانگرترین‌ها در تاریخ معاصر شمرده می‌شود و تا ژوئیهٔ ۲۰۲۵ نزدیک به ۸۰ درصد ساختمان‌های نوار غزه آسیب دیده یا ویران شده بود. افزون بر این ارتش اسرائیل بر برخی محوطه‌های باستان‌شناختی مانند آنتیدون پایگاه نظامی برقرار کرد.

### گزارش‌ها و ارزیابی خسارت
وزارت فرهنگ فلسطین چندین گزارش میانی دربارهٔ پیامد جنگ بر میراث فرهنگی غزه منتشر کرد. در فوریهٔ ۲۰۲۴ گزارش داد که ۴۴ نفر از فعالان عرصهٔ هنر و فرهنگ کشته شده‌اند و نزدیک به ۲۰۰ ساختمان تاریخی آسیب‌دیده یا ویران شده‌اند؛ همچنین ۱۲ موزه و مراکز فرهنگی بی‌شماری آسیب دیده‌اند. میراث فرهنگی ناملموس نیز از رهگذر نابودی مراکزی که فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی را پشتیبانی می‌کردند آسیب دید. در ژانویهٔ ۲۰۲۵ پس از آتش‌بس، وزارت فرهنگ فرایند ارزیابی میدانی خسارت‌ها را آغاز کرد.

یونسکو نیز ارزیابی خسارت خود را ادامه می‌دهد؛ اما به دلیل ناتوانی در دسترسی به غزه تا فوریهٔ ۲۰۲۶ تنها توانسته پیامد تخریب را بر ۱۵۷ مکان تأیید کند. مرکز حفاظت از میراث فرهنگی با همکاری پروژهٔ «باستان‌شناسی در معرض خطر در خاورمیانه و شمال آفریقا» در دانشگاه آکسفورد گزارشی تهیه کرد که بر پایهٔ داده‌های گردآوری‌شده میان ژوئن تا سپتامبر ۲۰۲۴ آسیب به ۲۲۶ مکان میراث فرهنگی را مستند کرد.

بر پایهٔ برآورد بانک جهانی، تا پایان ژانویهٔ ۲۰۲۴ بیش از ۳۰۰ میلیون دلار خسارت به میراث فرهنگی غزه وارد شده بود؛ این رقم بخشی از ۱۸ میلیارد دلار خسارت کل به زیرساخت‌های غزه است.

## مکان‌های تخریب‌شده
### مساجد و اماکن مذهبی
تا ژانویهٔ ۲۰۲۵ اسرائیل ۸۱۵ مسجد و ۱۹ گورستان را ویران کرده بود. مسجد عمری کبیر — قدیمی‌ترین مسجد غزه — در دسامبر ۲۰۲۳ بر اثر بمباران اسرائیل ویران شد. مسجد الامین محمد در خان‌یونس نیز در ۸ اکتبر ۲۰۲۳ تخریب شد. مسجد ابن‌عثمان نیز از دیگر مسجدهای تاریخی تخریب‌شده‌است.

کلیسای قدیس پورفیریوس — قدیمی‌ترین کلیسای غزه — نیز آسیب شدید دید.

### بناها و مکان‌های تاریخی
بخش بزرگی از بلدهٔ قدیمی غزه — با پنج‌هزار سال پیشینهٔ سکونت — به‌شدت آسیب دید یا ویران شد. از جمله بناهای مهم تخریب‌شده قصرالباشا، بیت‌السقا، سوق‌القیساریه (بازار طلا) و حمام السمرة بودند.

### محوطه‌های باستان‌شناختی
بندر باستانی آنتیدون به‌طور کامل ویران شد. در ۸ اکتبر ۲۰۲۳ پژوهشگران آسیب‌هایی را در گورستان رومی ارض‌المحاربین شناسایی کردند.

### موزه‌ها
موزهٔ فرهنگی القراره در آغاز درگیری بر اثر بمباران اسرائیل ویران شد. موزهٔ عقاد در خان‌یونس و موزهٔ رفح نیز غارت، آسیب‌دیده یا ویران شدند.

## واکنش‌های بین‌المللی
یونسکو خواستار حفاظت از مکان‌های تراثی در جریان جنگ شد. در ژوئیهٔ ۲۰۲۴ دیر قدیس هیلاریون (تل ام‌العامر) را به فهرست میراث جهانی و فهرست میراث در معرض خطر افزود.

تخریب میراث فرهنگی از سوی برخی ناظران و رسانه‌ها نسل‌کشی فرهنگی توصیف شده‌است. آفریقای جنوبی تخریب میراث فرهنگی غزه را به‌عنوان شاهدی بر نسل‌کشی در پروندهٔ خود علیه اسرائیل در دیوان بین‌المللی دادگستری مطرح کرد.

گزارش هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل دربارهٔ درگیری غزه در سال‌های ۲۰۰۸–۲۰۰۹ نتیجه‌گیری کرده بود که «تخریب‌ها و خشونت نامتناسب علیه غیرنظامیان بخشی از یک سیاست عمدی» بوده‌است.

گستردگی این ویرانی‌ها سبب پدیدآمدن یا رواج واژه‌هایی چون «اسکولاستیساید» (، نابودی نظام آموزشی)، «مموریساید» (نابودی حافظه)، «هیستوریساید» (نابودی تاریخ) و «اکوساید» شده‌است.

## حفاظت حقوقی
مکان‌های فرهنگی به‌موجب مادهٔ ۵۳ پروتکل نخست کنوانسیون ژنو حمایت می‌شوند. تخریب عمدی بناها و یادمان‌های تاریخی بر پایهٔ حقوق بین‌الملل جنایت جنگی شمرده می‌شود. کنوانسیون لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در صورت درگیری مسلحانه دولت‌ها را ملزم می‌سازد از هر اقدامی که اموال فرهنگی را در معرض تخریب قرار دهد پرهیز کنند.

گزارش مؤسسه مطالعات فلسطین تخریب میراث فرهنگی غزه را سامان‌مند توصیف کرده‌است.

## جستارهای وابسته
* میراث فرهنگی
* نسل‌کشی فرهنگی
* تلفات جنگ غزه
* نوار غزه

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* ارزیابی خسارت نوار غزه در وبگاه یونسکو

رده:مقاله‌های خوب
رده:جنایت‌های جنگی اسرائیل
رده:درگیری اسرائیل و غزه
رده:نسل‌کشی فرهنگی
رده:نوار غزه در دهه ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:جنگ غزه
رده:تخریب میراث فرهنگی
رده:جنایت‌های جنگی اسرائیل در جنگ غزه