علار (روستای ویران‌شده فلسطینی)

**علار** () یا **علار الفوقا** («علار بالا»)، همچنین شناخته‌شده به نام **علار البصل**، روستایی عرب فلسطینی بود که در جنوب غربی بخش قدیمی اورشلیم نزدیک وادی الصرار («دره سنگریزه‌ها») در کنار وادی تنور جای داشت. این نام با روستای همزاد آن یعنی علار السفلی («علار پایین») یا خربة التنور مشترک بود و دفترهای رسمی امپراتوری اغلب هر دو را زیر یک عنوان واحد «علار» ثبت می‌کردند.

سکونت در این روستا سده‌ها دوام داشت و بازمانده‌های معماری و اسناد دوره‌های صلیبی، مملوکی، عثمانی و قیمومت فلسطین گواه آن است. علار در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل تخلیه شد و سرزمین آن به دولت اسرائیل پیوست. موشاوهای ماتا و بار گیورا بر زمین‌های پیشین آن بنیاد نهاده شدند.

## پیشینه
از میان دو روستا، علار السفلی (پایین) کهن‌تر به نظر می‌رسد. بازمانده‌های کلیسایی از دوره صلیبی و صومعه‌ای شامل پنج ساختمان طاق‌دار دیگر، نشان‌دهنده سکونت در آنجا در سده دوازدهم میلادی است. یکی از این ساختمان‌ها خانه‌ای سیسترسی و خواهرخانده صومعه بلمون دانسته می‌شود که در سال ۱۱۶۱ میلادی ساخته شده و به نام «سالواسیو» () شناخته بوده‌است.

از سده سیزدهم تا شانزدهم میلادی، این روستاها زیر فرمان سلطنت ممالیک مستقر در قاهره بودند و در سندی مربوط به حدود سال ۱۲۶۴ میلادی ذکر شده‌اند که واگذاری زمین‌هایی در سرزمین فلسطین از سوی سلطان بیبرس به امیرانش را فهرست می‌کند.

### دوره عثمانی
در آغاز چهار سده فرمانروایی امپراتوری عثمانی بر این منطقه، در اوت ۱۵۵۳ دو تن از سران علار به دلیل ناتوانی روستا در پرداخت مالیات از سوی مقام‌های امپراتوری بازداشت شدند. دفتر مالیاتی امپراتوری در سال ۱۵۹۶ علار را بخشی از ناحیه قدس ثبت کرده و ۳۷ خانوار با جمعیتی برآوردی ۲۰۴ تن، همگی مسلمان، در آن نشان داده‌است. روستاییان مالیاتی ثابت به نرخ ۳۳٫۳ درصد بر فراورده‌های کشاورزی گوناگون مانند گندم، جو، زیتون، شیره، بز و کندوی عسل می‌پرداختند که جمع آن ۱۱٬۴۰۰ آقچه بود. همه درآمد به وقف اختصاص داشت.

تولیت وقف مسجد علار (و نیز مسجد بیت نوبا) در سال ۱۸۱۰ از سوی مقام‌های عثمانی به خاندان دجانی، از خاندان‌های سرشناس بیت‌المقدس، سپرده شد. در روستا همچنین زیارتگاهی به نام الشیخ ابراهیم وجود داشت.

از جهانگردان غربی که از این روستا نوشته‌اند، ادوارد رابینسون است که در ۱۸۳۸ در سراسر سرزمین فلسطین و سوریه سفر کرد و ویکتور گِرَن که سفرهایش در نیمه دوم سده نوزدهم انجام شد. هر دو علار پایین و بالا را دو روستای جداگانه در یک دره توصیف کرده‌اند. رابینسون آن را وادی الرمانی («دره انار») و گِرَن آن را «وادی اللیمون» («دره لیمو») نامیده‌اند؛ نام اخیر به سبب فراوانی گونه‌ای از مرکبات بود که عرب‌ها آن را «لیمون» می‌خواندند. هر دو به وجود کلیسای بزرگ ویران‌شده کهنی در علار پایین اشاره کرده‌اند. رابینسون از چشمه‌ای زیبا در بالای دره یاد می‌کند که درختان میوه و باغ‌های پایین‌دست را آبیاری می‌کرد و فراوانی درختان زیتون را خاطرنشان می‌سازد. گِرَن علار پایین را واحه‌ای توصیف کرده پوشیده از تاکستان، مرکبات، انار و انجیر که به‌وسیله آبراهه‌ای کهن و سرچشمه پایان‌ناپذیر دیگری آبیاری می‌شد.

در سال ۱۸۵۶ روستا با نام «علار الفوکا» در نقشه فلسطین کیپرت نمایانده شد. فهرست روستاهای عثمانی در حدود ۱۸۷۰ شمار ۵۶ خانه و ۱۷۶ تن جمعیت را ثبت کرده بود، هرچند شمارش تنها مردان را دربرمی‌گرفت.

در ۱۸۸۳ پیمایش غرب فلسطین از سوی صندوق اکتشاف فلسطین علار را چنین توصیف کرد: «روستایی کوچک بر دامنه پشته‌ای، با چاهی در جنوب. در شمال آن گورهای کنده‌شده در صخره دیده می‌شود.»

ساکنان علار بالا در پایان سده نوزدهم به علار پایین کوچ کردند.

در سال ۱۸۹۶ جمعیت علار در حدود ۲۴۳ تن برآورد شد.

### دوره قیمومت بریتانیا
در دوره فرمانروایی بریتانیا بر فلسطین تحت قیمومت، علار بالا بار دیگر سکونت یافت و دبستانی در آن دایر شد، اما در سرشماری‌های بریتانیا به‌صورت «مزرعه» ثبت می‌شد.

بر پایه آمار سال ۱۹۴۵، علار ۴۴۰ مسلمان جمعیت داشت و مساحت کل زمین‌هایش ۱۲٬۳۵۶ دونوم بود. از این مساحت، ۳۵۳ دونوم آبیاری یا باغ بود، ۲٬۲۳۴ دونوم به کشت غلات اختصاص داشت و ۱۲ دونوم زمین ساخته‌شده (شهری) عربی بود.


File:Ras Abu Ammar 1945.jpg|علار، پیمایش دوره قیمومت، مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰
File:Allar 1945.jpg|علار، ۱۹۴۵، مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰


### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدها

در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، علار در ۲۲ اکتبر ۱۹۴۸ در پی حمله نظامی نیروهای اسرائیلی تخلیه شد. این روستا یکی از مجموعه روستاهایی بود که در عملیات هاهار اشغال شد؛ تهاجمی که تیپ ۱۰ هارئیل و تیپ ۶ اتزیوتی برای گسترش دالان قدس (کریدور اورشلیم) به راه انداختند. پناهندگان فلسطینیی که در دره‌ها و غارهای پیرامون اردو زده بودند، در یورش‌های بعدی رانده شدند.

پس از جنگ، ویرانه‌های علار بر پایه توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ میان اسرائیل و اردن زیر نظارت اسرائیل ماند.

دو شهرک اسرائیلی در سال ۱۹۵۰ بر زمین‌های علار بنا شد: ماتا و بار گیورا.

آوارگان علار و دیگر روستاهای فلسطینی که سن‌شان برای به‌یاد آوردن زندگی در آنجا بسنده بوده، دلتنگی خود را برای فراوانی طبیعی آن سرزمین بازگو کرده‌اند. یکی از آنان به نام ام‌جمال از بادمجان، انار، خیار و لوبیای سبز به‌عنوان بخشی از فراورده‌های بسیار زمین‌های روستا یاد می‌کند که از چشمه‌هایی سیراب می‌شدند؛ چشمه‌هایی با نام‌های «ام الحسن» (مادر نیکی)، «ام السعد» (مادر شادمانی)، «ام نوح» (مادر نوح)، «العیون» (چشمه‌ها) و «ام العیون» (مادر چشمه‌ها).

در سال ۱۹۹۲ محل روستا چنین توصیف شده‌است: «آوار سنگی، بلوک‌ها و تخته‌سنگ‌های بتنی و میله‌های فولادی همراه با بقایای تراس‌ها و دیوارهای سنگی در سراسر محل پراکنده‌اند. ساختمانی سنگی با گنبد که پیش‌تر مدرسه بوده هنوز برپاست. بر دامنه‌های مشرف بر محل، درختان بادام و سرو و کاکتوس‌ها در امتداد تراس‌ها رشد می‌کنند.»

## مقام

ویکتور گِرَن در سال ۱۸۶۳ از مقامی (زیارتگاه) در شمال شرق روستا یاد کرده و آن را «خربة شیخ هوبین» نامیده‌است. وی متوجه شد که در ساخت آن قطعات کهن به کار رفته‌است.

در سال ۱۸۸۳ پیمایش غرب فلسطین آن را «خربت هوبین» نامید، یعنی «ویرانه هوبین» برگرفته از نام شخصی، و آن را چنین توصیف کرد: «پایه‌های روستایی کوچک ویران‌شده با یک قبه.»

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* علار در وبگاه Palestine Remembered
* علار در ذاکرات
* علار در مرکز فرهنگی خلیل سکاکینی

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:ولسوالی اورشلیم
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان فرانسوی