استحقاق (روان‌شناسی)

**استحقاق** ()

در روان‌شناسی، **ذهنیت محق‌بودن** (Entitlement mentality) به عنوان احساس شایستگی یا مورد لطف قرار گرفتن تعریف می‌شود، در حالی که فعالیت خاصی برای مستحقِ رفتار ویژه بودن انجام نشده است؛ به عبارتی باور به اینکه فرد به صورت  شایسته امتیازات یا رفتار خاص است (اغلب از عبارت «احساس محق‌بودن» استفاده می‌شود). این ویژگی را می‌توان در اعمال فرد مشاهده کرد؛ مانند باوری که فرد تصور می‌کند علی‌رغم عملکرد ضعیف، صرفاً به دلیل موقعیتش شایسته پاداش است. عوامل دیگری نیز می‌توانند در شکل‌گیری این ذهنیت، به‌ویژه در دوران کودکی، نقش داشته باشند؛ از جمله والدگری هلیکوپتری و پاداش دادن به رفتارهای ناشایست. مفهوم محق‌بودن به‌ویژه در بحث‌های مربوط به نسل جوان که به عنوان دانشجو در موسسات آموزش عالی پذیرفته می‌شوند، رایج است. احساس محق‌بودن می‌تواند منجر به این شود که افراد در صورت آسیب دیدن تصویر ذهنی‌شان توسط عوامل بیرونی، بر باورهای خود پافشاری بیشتری کنند. در حالی که ممکن است برخی افراد در موقعیت‌های خاص واقعاً مستحق رفتار ترجیحی باشند، این مقاله عمدتاً بر «احساس محق‌بودن غیرموجه» تمرکز دارد.

## روان‌شناسی
احساس بیش‌ازحدِ آنچه گاهی «محق‌بودن روان‌شناختی» (Psychological entitlement) نامیده می‌شود — که می‌تواند غیرواقع‌بینانه، اغراق‌آمیز یا صلب باشد — به‌ویژه در میان افراد خودشیفته برجسته است. طبق دی‌اس‌ام-۵، افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته (NPD) احتمالاً دارای «احساس محق‌بودن نسبت به رفتار ویژه و اطاعت دیگران از خود» هستند، که معمولاً بدون داشتن ویژگی‌ها یا دستاوردهای متناسب با آن است: به همین ترتیب، شخصیت خودشیفته تلاش می‌کند تا با ساختن لایه‌هایی از بزرگ‌منشی و احساس محق‌بودنِ عظیم، از خودِ آسیب‌پذیرش محافظت کند. هنگامی که استحقاقِ این افراد مورد تهدید قرار می‌گیرد، آن‌ها به رفتارهای آسیب‌زا روی می‌آورند و به تصویر یا احترامی که اطرافیانشان برای آن‌ها متصور شده‌اند، تکیه می‌کنند. خودشیفته‌ها همچنین ممکن است با افزایش جایگاه اجتماعی خود از طریق تعاملات گزینشی، به رفتارهای مبتنی بر حق‌به‌جانب بودن بپردازند. طبق تحقیقات دکتر جان گاندرسون و دکتر السا رانینگستام، مشابه افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته، افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی (BPD) نیز احساس شدیدی از محق‌بودن را نشان می‌دهند. رانینگستام و گاندرسون بیان می‌کنند: «ویژگی‌های مشترک بین این دو اختلال که در تمایز میان NPD و BPD ناتوان هستند، قابل توجه است. در مطالعات موری و مطالعات ما، احساس محق‌بودن در هر دو گروه تشخیصی رخ داد؛ به این معنا که هم افراد خودشیفته و هم افراد مرزی احساس می‌کردند که دیگران باید نیازهای آن‌ها را به رسمیت بشناسند و به آن‌ها امتیازات ویژه بدهند.»

یک «احساس محق‌بودنِ اکتسابی» معمولاً سودمندتر از یک استحقاق صرفاً روان‌شناختی است. با این حال، نوع اول نیز ممکن است همتای مخربی داشته باشد؛ مانند احساس محق‌بودن برای انتقام‌جویی که بر اساس انباشتِ شکایات و رنج‌ها شکل می‌گیرد.

طبق یک مطالعه، خودشیفتگی با استقلال (autonomy) مرتبط نیست و با جامعه‌گرایی (sociotropy) همبستگی معکوس دارد، که نشان‌دهنده درجات پایینی از وابستگی بدون وابستگی مفرط است. در مقابل، «محق‌بودن» الگوی مختلطی از وابستگی به دیگران و تمایل به استقلال از آن‌ها را نشان داد که هر دو ویژگی جامعه‌گرایی و استقلال را به‌طور مثبت پیش‌بینی می‌کرد؛ بنابراین، علی‌رغم داشتن نگرش خودمحور مشترک، محق‌بودنِ روان‌شناختی و خودشیفتگی جهت‌گیری‌های متفاوتی نسبت به دیگران دارند.

روان‌کاوی در میان کودکان سه نوع اصلی از احساس محق‌بودن را متمایز کرده است: نرمال، تورم‌یافته (کاذب) و آسیب‌دیده (compromised). احساس محق‌بودنِ تورم‌یافته به دنبال امتیازات ویژه تنها برای خود فرد است، که احتمالاً برای جبران رنج‌های دوران کودکی یا جراحت خودشیفتگی شکل گرفته است. نوع آسیب‌دیده شامل ناتوانی در انتظارِ داشتنِ حقوق اولیه‌ای است که اطرافیان فرد از آن برخوردارند. یک احساس محق‌بودنِ نرمال یا سالم شامل انتظار پاسخگویی از سوی افراد مهم زندگی، حس فاعلیت (agency) و احساس حقِ داشتنِ احساسات شخصی است که همگی عناصر مثبتی در عزت‌نفس تشکیل می‌دهند.

ایوان بوزورمنی-ناگی در زندگی بزرگسالی، بین «کسبِ» (earning) اخلاقیِ استحقاق در روابط (که ناشی از مراقبت و ملاحظه است) و احساس ذهنیِ محق‌بودن (که مبنای واقعی آن ممکن است بسیار متفاوت باشد) تمایز قائل شد. بر این اساس، فرد افسرده ممکن است احساس محق‌بودنِ به‌ناحق پایینی داشته باشد و فرد مانیک (شیدا) ممکن است احساسی به‌شدت اغراق‌آمیز داشته باشد. یک قمارباز ممکن است برای جبران محرومیت‌های دوران کودکی، خود را «محق» بداند که انتظار یک برد بزرگ را داشته باشد. کسانی که با بلندترین صدا چنین غرامتی را از سرنوشت مطالبه می‌کنند، ممکن است در واقع به‌طور ناخودآگاه در محق‌بودن خود نسبت به هر چیزی شک داشته باشند.

## ظهور در افراد
احساس محق‌بودن معمولاً در افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته یافت می‌شود که احتمالاً ناشی از نحوه پرورش فرد در دوران کودکی است. محق‌بودن و خودشیفتگی می‌تواند از طریق این ایده که فرد رفتار شایسته‌ای را که سزاوارش است دریافت نمی‌کند، منجر به احساس نارضایتی در روابط (اعم از عاطفی و دوستانه) شود. کسانی که دارای این ذهنیت هستند، ممکن است سطوح پایین‌تری از رضایت را در زندگی شخصی خود تجربه کنند، به‌ویژه زمانی که رفتارهای خودشیفته‌وار آن‌ها توسط دیگران آشکار شود.

احساس محق‌بودن بسته به بافت (Context) و زمینه‌ای که فرد در آن عمل می‌کند، تغییر می‌کند. این مفهوم می‌تواند بر اساس جنسیت متفاوت دیده شود، زیرا هنجارهای اجتماعی میزان استحقاقی را که هر جنسیت تجربه می‌کند، دیکته می‌کنند. برای مثال، دانشگاهیان و دانشجویان مرد نسبت به زنان، میزان بیشتری از «استحقاق تحصیلی» را گزارش کرده‌اند. موارد دیگر می‌تواند در محیط کار رخ دهد. هرگاه کارگری احساس کند که از سوی کارفرما به داشتن روحیه محق‌بودن متهم شده است، این امر می‌تواند منجر به اثرات منفی در هر دو طرف شود؛ اما بسته به شدت اتهام، ممکن است منجر به پیامدهای مثبتی نیز بگردد. افراد دارای این ذهنیت ممکن است تصور کنند که رفتارهایشان کاملاً در چارچوب مرزهای تعیین‌شده بر اساس زمینه‌های شخصی خودشان است.

## جستارهای وابسته
* خودشیفتگی
* نظریه جهان عادل

## منابع

## منابع

رده:خودشیفتگی
رده:مطالعات توسعه
رده:مفاهیم روان‌شناسی
رده:وضعیت اجتماعی