پنج‌گنج نظامی (تبریز ۱۴۸۱)

بندانگشتی|کولوفون به «خمسه» نظامی، نوشته عبدالرحیم خوارزمی انیسی در ۱۴۸۱ (TKS H762، f. 316a)
***پنج‌گنج نظامی*** **(تبریز، ۱۴۸۱)** نسخه‌ای خطی از *[[پنج گنج|پنج‌گنج نظامی]]* است که عمدتاً به سفارش یعقوب بیگ، حاکم آق قویونلو، در سال ۱۴۸۱، در شهر تبریز نوشته شده است. نگارش این نسخه خطی بسیار قبل از آن، در سال‌های ۱۴۴۹–۵۷ در دربار تیموریان هرات آغاز شد و در طول قرن‌های ۱۵ و ۱۶ بارها دست به دست شد. در طول این جابجایی سبک‌های مختلفی در این کتاب به کار گرفته شدند تا اینکه در نهایت شاه اسماعیل حاکم جدید صفوی،  در سال ۱۵۰۵ به آن اضافه کرد. بخش عمده‌ای از این نسخه خطی اکنون در کتابخانه موزه کاخ توپکاپی در استانبول  قرار دارد، اما چند برگ دیگر جدا شده و اکنون  در لندن هستند. 

این نسخه خطی در ترکیب نهایی خود در کتابخانه موزه کاخ توپکاپی، از ۳۱۷ برگ (ارتفاع ۰٫۳۰۰ × عرض ۰٫۱۹۵) تشکیل شده است. دو تکمیل روی برگ‌های ۱۴۸ و ۳۱۶ نشان می‌دهد که عبدالرحیم بن عبدالرحمن خوارزمی  ("متعلق به سلطان یعقوب بیگ ") آن را خوشنویسی کرده و در ماه محرم ۸۸۶ هجری (مارس ۱۴۸۱) در محله *دارالسلطنه* تبریز تکمیل کرده است. علاوه بر این، این نسخه خطی دارای تذهیب و ۱۹ نقاشی است. همچنین سه نقاشی دیگر از این نسخه خطی شناخته شده است که برداشته شده‌اند و اکنون در مجموعه کییر در لندن هستند.

## گاه‌شناسی
### آغاز حکومت تیموریان (۱۴۴۹–۵۷)
این نسخه خطی در ابتدا به سفارش شاهزاده تیموری ابوالقاسم بابر (حکومت: ۱۴۴۹–۱۴۵۷) در پایتخت تیموریان، هرات، نوشته شد که برای نوشتن آن به خوشنویس ازهر تکیه داشت.  اما این کار با مرگ حاکم در سال ۱۵۵۷ ناتمام ماند. 

### تصرف قراقویونلوها
یک سال بعد، جهان شاه، حاکم قراقویونلو، هرات را (۱۴۵۸) از تیموریان گرفت و شش ماه شهر را در اشغال خود داشت.  پسر جهانشاه، پیر بداق، هنگام عقب‌نشینی آنها از شهر هرات، این نسخه خطی را با خود به شیراز برد. 

### تصرف آق قویونلو (۱۴۶۷–۱۴۸۱)

پس از آنکه آق‌قویونلوها در سال ۱۴۶۷ میلادی قراقویونلوها را شکست دادند، شهر شیراز را سلطان خلیل اداره می‌کرد که او نیز علاقه زیادی به این کتاب داشت و به خوشنویس عبدالرحمن خوارزمی، معروف به انیسی، مأموریت داد تا نسخه‌برداری از متن را به پایان برساند و دو مینیاتوریست، شیخی و درویش محمد، را برای تصاویر به کار گمارد. 

سلطان خلیل در سال ۱۴۷۸ میلادی تاج و تخت را به ارث برد، هنرمندان کارگاه *کتاب‌خانه* شیراز خود را با خود به پایتخت آق‌قویونلوها، تبریز، برد و راه را برای تبدیل تبریز به بهترین کارگاه سلطنتی آق‌قویونلوها هموار کرد. او همچنین نسخه‌های خطی، از جمله *پنج‌گنج را* با خود برد. اما سلطان خلیل در همان سال توسط برادرش یعقوب ترور شد و نسخه خطی ناتمام ماند. سپس یعقوب بیگ با همکاری دو مینیاتوریست شیخی و درویش محمد، تلاش‌هایی را برای تکمیل نسخه خطی و به ویژه برنامه مینیاتورسازی انجام داد.  طبق نوشته روی جلد، او این نسخه خطی را در سال ۱۴۸۱ میلادی تکمیل کرد. این نسخه به عنوان «برترین و نهایی‌ترین ثمره حمایت هنری او» در نظر گرفته می‌شود. سبک تصویری آن به عنوان «شدت وجدآور» توصیف شده است.

مینیاتورهایی که در زمان یعقوب بیگ خلق شده‌اند و اکنون در کتابخانه موزه کاخ توپکاپی نگهداری می‌شوند و عبارتند از:  یکی از مشهورترین مینیاتورهایی که یعقوب بیگ اضافه کرده است، «*بهرام گور در غرفه سبز»* است که هنرمند هرات، شیخی، آن را نقاشی کرده است. در مقایسه با سبک متعادل هرات بهزاد، به عنوان مثال، این سبک مینیاتور از پالت رنگی بسیار شدیدتری استفاده می‌کند، با سبزهای اسیدی و آبی‌های زنده و پوشش گیاهی فراوان که به نظر می‌رسد قهرمانان داستان را در خود فرو می‌برد. 

تصور می‌شود که خود یعقوب بیگ در چندین مینیاتور، مانند *بازدید بهرام گور از کاخ سبز* و *بهرام گور در کاخ زرد*، در نقش بهرام گور به تصویر کشیده شده است.

یکی دیگر از نقاشی‌های معروف یعقوب بیگ که اکنون در مجموعه کییر در لندن نگهداری می‌شود، نقاشی کاخ ''هشت بهشت'' در تبریز است، کاخی که اوزون حسن ساخت آن را آغاز و پسرش یعقوب بیگ آن را تکمیل کرد. در اینجا، کاخ یعقوب در تبریز به عنوان صحنه‌ای برای ترکیب‌بندی صحنه عاشقانه *خسرو زیر پنجره‌های شیرین* استفاده شده است.

*پنج‌گنج نظامی (تبریز، ۱۴۸۱)* نمایانگر برخی از بهترین سبک‌های درباری است و باید آن را از بسیاری از نسخه‌های خطی هم‌زمان با آن که متعلق به سبک تجاری ترکمن‌ها با محوریت شهر شیراز بودند، متمایز کرد. 
پرونده:Khusraw_and_Bahram_Chubin_in_battle_(51v)._Tabriz_1481_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Khusraw and Bahram Chubin in battle (folio 51v)| خسرو و بهرام چوبین در نبرد (برگ ۵۱)
پرونده:Farhad_carries_Shirin_and_her_horse_(69r)._Tabriz_1481_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Farhad carries Shirin and her horse (folio 69r)| فرهاد شیرین و اسبش را حمل می‌کند (برگ ۶۹r)
پرونده:Khusrau_leaving_Shirin's_palace_(folio_82v)._Khamsa_of_Nizami_(TSM_H762),_1475-81_Tabriz.jpg|جایگزین=Khusrau leaving Shirin's palace (folio 82v)| خسرو در حال ترک کاخ شیرین (برگ ۸۲ق)
پرونده:Bahram_enthroned_in_a_meadow,_surrounded_by_his_retinue_(163v)._Tabriz_1481_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Bahram Gur enthroned in a meadow, surrounded by his retinue (folio 163v)| بهرام گور در چمنزاری بر تخت نشسته و همراهانش او را احاطه کرده‌اند (برگ ۱۶۳v)
پرونده:Bahram_observes_Fitna_carrying_a_young_calf_(167r)._Tabriz_1481_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Bahram observes Fitna carrying a young calf (folio 167r)| بهرام فتنه را در حال حمل گوساله‌ای جوان مشاهده می‌کند (برگ ۱۶۷r)
پرونده:Bahram_Gur_in_the_Black_Pavilion_(171v)._Tabriz_1481_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Bahram Gur in the Black Pavilion (folio 171v)| بهرام گور در غرفه سیاه (برگ ۱۷۱ جلد)
پرونده:Bahram_Gur_with_the_Moorish_princess_in_the_Yellow_pavilion_(177v)._Tabriz_1481_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Bahram Gur with the Moorish princess in the Yellow pavilion (folio 177v)| بهرام گور به همراه شاهزاده خانم مور در غرفه زرد (برگ ۱۷۷v)
پرونده:Bahram_in_the_red_palace._Khamsa_of_Nizami._Tabriz_1481_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Bahram in the red palace (folio 183v)| بهرام در کاخ سرخ (برگ ۱۸۳)
پرونده:Bahram_Gur_in_the_Blue_Pavilion_(187r)._Tabriz_1481_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Bahram Gur in the Blue Pavilion (folio 187r)| بهرام گور در کوشک آبی (برگ ۱۸۷r)


### الحاقات صفوی (حدود ۱۵۰۵ میلادی)

این نسخه خطی را اسماعیل اول (حکومت ۱۵۰۱–۱۵۲۴)، که تازه تبریز را در ۱۵۰۱–۱۵۰۲ فتح کرده بود و سلسله صفوی را تأسیس می‌کرد، تکمیل کرد. او یازده مینیاتور جدید به این نسخه خطی اضافه کرد.  شاه اسماعیل تصویرگری این یازده مینیاتور را به نقاش جوان ، سلطان محمد، که بعدها به هنرمند کلیدی مکتب صفوی تبدیل شد، سپرد. مینیاتورهایی که در زمان شاه اسماعیل خلق شده‌اند و اکنون در کتابخانه موزه کاخ توپکاپی قرار دارند، شامل  هستند.

معیاری که برای تمایز مینیاتورهای صفوی از مینیاتورهای آق‌قویونلو به کار می‌رود، تا حد زیادی بر اساس شمایل‌نگاری است؛ زیرا قهرمانان نقاشی‌های شاه اسماعیل عموماً عمامه مخصوص او، *[[تاج حیدری]]*، را که هنگام اشغال تبریز در سال‌های ۱۵۰۱–۱۵۰۲ معرفی کرد، بر سر دارند.

برخی از نقاشی‌های سلطان محمد برای این نسخه خطی، بسیار بدیع تلقی می‌شوند، مانند *[[:پرونده:The Mir'aj of Prophet Muhammad. Khamsa of Nizami (commissioned by Yaqub Beg), 1505 addition by Shah Ismail, Tabriz (Keir Collection, III. 207).jpg|معراج حضرت محمد]]* (که اکنون در مجموعه کییر در لندن قرار دارد). در این اثر می‌توان پیامبر اسلام را در حال طلوع بر فراز مسجد جامع مکه، کعبه و مقبره‌اش، سوار بر توده‌ای از ابرهای آسمانی به همراه فرشتگان فراوان، دید. آسمان با یک *[[اوکولوس (معماری)|اکولوس]]*، وسیله‌ای هنری با منشأ احتمالی اروپایی، تزئین شده است. کتیبه‌ای کوچک با حروف طلایی بر روی سردر ساختمانی کوچک روی تراس، تاریخ ایجاد این تصویر را ۱۵۰۵ میلادی نشان می‌دهد. 
پرونده:Sultan_Sanjar_and_the_old_woman_(12r)._Tabriz,_1501-1510_addition_by_Shah_Ismail_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Sultan Sanjar and the old woman (12r)| سلطان سنجر و پیرزن (۱۲ سال)
پرونده:Khusraw_spies_Shirin_bathing_(38v)._Tabriz,_1501-1510_addition_by_Shah_Ismail_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Khusraw spies Shirin bathing (38v)| خسرو شیرین را در حال حمام کردن می‌بیند (۳۸v)
پرونده:Khusraw_rescues_Shirin_by_killing_a_lion_with_his_bare_hands_(46r)._Tabriz,_1501-1510_addition_by_Shah_Ismail_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Khusraw rescues Shirin by killing a lion with his bare hands (46r)| خسرو با کشتن شیر با دست خالی، شیرین را نجات می‌دهد (۴۶r)
پرونده:The_marriage_of_Khusrau_and_Shirin_(folio_89v)._Khamsa_of_Nizami_(TSM_H762),_1501-1510_addition_by_Shah_Isma'il,_Tabriz.jpg|جایگزین=The marriage of Khusrau and Shirin (folio 89v)| ازدواج خسرو و شیرین (برگ ۸۹)
پرونده:Bahram_Gur_in_the_Sandalwood_Pavilion_(191r)._Tabriz,_1501-1510_addition_by_Shah_Ismail_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Bahram Gur in the Sandalwood Pavilion (folio 191r)| بهرام گور در غرفه صندل (برگ ۱۹۱r)
پرونده:The_wedding_of_Khosrov_and_Shirin._Khamsa_of_Nizami._Tabriz,_1501-1510_addition_by_Shah_Ismail_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=The wedding of Khosrov and Shirin (folio 196)| عروسی خسرو و شیرین (برگ ۱۹۶)
پرونده:Iskandar_comforting_the_dying_Dara_(233r)._Tabriz,_1501-1510_addition_by_Shah_Ismail_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Iskandar comforting the dying Dara (folio 223r)| اسکندر در حال دلداری دادن به دارا در حال مرگ (برگ ۲۲۳r)
پرونده:Nushaba_recognizing_Iskandar_from_his_portrait_(244r)._Tabriz,_1501-1510_addition_by_Shah_Ismail_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Nushaba recognizing Iskandar from his portrait (244r)| نوشابه، اسکندر را از روی تصویرش تشخص می‌دهد (244r)
پرونده:Iskandar_conversing_with_a_Shepherd_(285r)._Tabriz,_1501-1510_addition_by_Shah_Ismail_(Istanbul,_Topkapi_H._762).jpg|جایگزین=Iskandar conversing with a Shepherd (285r)| اسکندر در حال گفتگو با یک چوپان (285r)
پرونده:Shirin's_Suicide.jpg|جایگزین=Shirin's Suicide (uncertain folio, Keir collection)| خودکشی شیرین (قطعه نامشخص، مجموعه کییر)


## منابع
* 

## پانویس

رده:دست‌نوشته‌های تذهیب‌شده اسلامی
رده:نسخه‌های خطی تذهیب‌شده اسلامی
رده:نسخه‌های خطی تذهیب‌شده سده ۱۵ (میلادی)
رده:نظامی گنجوی