نخستین جنگ انگلستان و ماراتا

**نخستین جنگ انگلستان و ماراتا** (از ۱۱۵۳ تا ۱۱۶۱ خورشیدی) اولین درگیری بود که بین شرکت هند شرقی بریتانیا و امپراتوری ماراتا در هند رخ داد. این جنگ که بین سورات و پونا درگرفت، با عهدنامه سورات در سال ۱۱۵۳ خورشیدی آغاز شد؛ پس از آنکه شرکت هند شرقی موافقت کرد از ادعای راغونات رائو که اخیراً خلع شده بود، به عنوان پیشوای امپراتوری ماراتا حمایت کند. چندین سال لشکرکشی‌های متناوب و عمدتاً بی‌نتیجه در پی آن آمد که طی آن شرکت هند شرقی نتوانست ماراتاهای بسیار متحرک را قاطعانه شکست دهد. جنگ در سال ۱۱۶۱ خورشیدی پس از عهدنامه سالبای به پایان رسید. طبق این معاهده، هر دو طرف قلمروهای تصرف شده یکدیگر را بازگرداندند و بریتانیا حمایت خود را از راغونات رائو پس گرفت. بریتانیا و ماراتا تا ۲ دهه بعد در دومین جنگ انگلستان و ماراتا دوباره با یکدیگر نجنگیدند.

## پیش‌زمینه
پس از مرگ مادهاورائو پیشوا در سال ۱۱۵۱ خورشیدی، برادرش نارایانرائو، پیشوا (نخست‌وزیر) امپراتوری ماراتا شد. نگهبانان کاخ نارایانرائو در مرداد ۱۱۵۲ خورشیدی او را به قتل رساندند و عمویش راغونات رائو (راگوبا) پیشوا شد. با این حال، گانگابای، همسر نارایانرائو، پسری پس از مرگ او به دنیا آورد که وارث قانونی تاج و تخت بود. این نوزاد «ساوایی مادهاورائو» (ساوایی به معنای "یک و یک‌چهارم") نامیده شد. دوازده رئیس ماراتا که به **باربهای** (Baarbhai) معروف بودند و توسط نانا فادناویس رهبری می‌شدند، تلاش کردند تا نوزاد را به عنوان پیشوای جدید منصوب کرده و به نام او به عنوان نایب‌السلطنه حکومت کنند.

راغونات رائو که حاضر به دست کشیدن از مقام قدرت خود نبود، از بریتانیا در بمبئی کمک خواست و عهدنامه سورات را در تاریخ ۱۵ اسفند ۱۱۵۳ خورشیدی امضا کرد. طبق این معاهده، راغونات رائو قلمروهای سالست و باسین (واسای) را به بریتانیا واگذار کرد، همراه با بخشی از درآمدهای حاصل از مناطق سورات و بهروچ. در عوض، بریتانیا قول داد ۲۵۰۰ سرباز در اختیار راغونات رائو قرار دهد.

همزمان، **مارات‌ها** تلاش کردند تا با فرانسه یک اتحاد نظامی تشکیل دهند. دو فرانسوی، سنت-لوبین و ام. مونتینی، به عنوان واسطه بین فرانسه و نایب‌السلطنه پونا عمل کردند. اگرچه پیشنهادات اتحاد به جایی نرسید، اما در بحبوحه جنگ استقلال آمریکا که همزمان در جریان بود، ظن بریتانیا نسبت به یک جبهه جهانی ضد بریتانیایی افزایش یافت.

شورای کلکته بریتانیا عهدنامه سورات را محکوم کرد و سرهنگ آپتون را به پونه فرستاد تا آن را لغو کند و پیمان جدیدی با نایب‌السلطنه ببندد. عهدنامه پوراندَر (۱۰ اسفند ۱۱۵۴ خورشیدی) پیمان سورات را باطل کرد، راغونات رائو بازنشسته شد و علت او کنار گذاشته شد، اما درآمدهای حاصل از مناطق سالست و بهروچ توسط بریتانیا حفظ شد. دولت بمبئی این پیمان جدید را رد کرد و به راغونات رائو پناه داد. در سال ۱۱۵۶ خورشیدی، نانا فادناویس با اعطای یک بندر در ساحل غربی به فرانسویان، پیمان خود را با شورای کلکته نقض کرد. بریتانیا با فرستادن نیرویی به سمت پونه تلافی کرد.

## مرحله اولیه و عهدنامه پوراندَر (۱۱۵۳–۱۱۵۴ خورشیدی)
نیروهای بریتانیا تحت فرماندهی سرهنگ کیتینگ، در تاریخ ۲۴ اسفند ۱۱۵۳ خورشیدی از سورات به سمت پونا حرکت کردند. اما آنها توسط هاریپانت فادکه در آداس متوقف شدند و در ۲۸ اردیبهشت ۱۱۵۴ خورشیدی کاملاً شکست خوردند. تلفات نیروی کیتینگ که راغونات رائو نیز آنها را همراهی می‌کرد، شامل ۹۶ کشته بود. تلفات **مارات‌ها** در نبرد آداس (گجرات) شامل ۱۵۰ کشته بود.

وارن هستینگز تخمین زد که اقدامات مستقیم علیه پونه مضر خواهد بود؛ بنابراین، شورای عالی بنگال عهدنامه سورات را محکوم کرد و سرهنگ آپتون را به پونه فرستاد تا آن را لغو کند و پیمان جدیدی با نایب‌السلطنه ببندد. توافقی بین آپتون و وزرای پونه به نام عهدنامه پوراندَر در ۱۰ اسفند ۱۱۵۴ خورشیدی امضا شد.

**عهدنامه پوراندَر** پیمانی بود که در تاریخ ۱۰ اسفند ۱۱۵۴ خورشیدی توسط پیشوای امپراتوری ماراتا و شورای عالی بنگال شرکت هند شرقی بریتانیا در کلکته امضا شد. بر اساس مفاد این توافق، بریتانیا توانست سالست را حفظ کند.
این پیمان بین **وارن هستینگز**، فرماندار کل وقت، که سرهنگ آپتون را اعزام کرده بود، و **نانا فادناویس** از پیشوا امضا شد، که در آن بریتانیا ساوایی مادهاو رائو را به عنوان پیشوای جدید پذیرفت و **مارات‌ها** نیز پذیرفتند که وجود فرانسوی‌ها در هند را به رسمیت نشناسند.

عهدنامه پوراندَر (۱۰ اسفند ۱۱۵۴ خورشیدی) عهدنامه سورات را باطل کرد، راغونات رائو بازنشسته شد و علتش کنار گذاشته شد، اما درآمدهای حاصل از مناطق سالست و بهروچ توسط بریتانیا حفظ شد.

## نبرد وادگائون

پس از پیمان بین فرانسه و دولت پونا در سال ۱۱۵۵ خورشیدی، دولت بمبئی تصمیم گرفت حمله کند و راگوبا را دوباره به قدرت برساند. آنها نیرویی را تحت فرماندهی سرهنگ اگردون اعزام کردند که به خوپولی رسید و از طریق گات غربی در بور گت به سمت کارلا حرکت کرد، و در تاریخ ۱۴ دی ۱۱۵۷ خورشیدی، در حالی که تحت حملات **مارات‌ها** بود، به آنجا رسید. سرانجام بریتانیا مجبور شد به وادگائون عقب‌نشینی کند، اما خیلی زود محاصره شدند. بریتانیا تسلیم شد و مجبور شد عهدنامه وادگائون را در تاریخ ۲۶ دی ۱۱۵۷ خورشیدی امضا کند، که پیروزی برای **مارات‌ها** بود.

نیروهای کمکی از شمال هند، به فرماندهی سرهنگ (بعداً ژنرال) **توماس ویندام گدارد**، خیلی دیر رسیدند تا نیروی بمبئی را نجات دهند. وارن هستینگز، فرماندار کل بریتانیا در بنگال، این پیمان را رد کرد، به این دلیل که مقامات بمبئی اختیار قانونی برای امضای آن نداشتند، و به گدارد دستور داد منافع بریتانیا در منطقه را تأمین کند.

گدارد با ۶۰۰۰ نیرو به قلعه بهادرا حمله کرد و احمدآباد را در تاریخ ۲۶ بهمن ۱۱۵۷ خورشیدی تصرف کرد. در آنجا یک پادگان متشکل از ۶۰۰۰ پیاده‌نظام عرب و سندی و ۲۰۰۰ سواره نظام وجود داشت. تلفات در این نبرد در مجموع ۱۰۸ نفر بود، از جمله دو بریتانیایی. گدارد همچنین باسین را در تاریخ ۲۱ آذر ۱۱۵۹ خورشیدی تصرف کرد. یک نیروی اعزامی دیگر از بنگال به رهبری کاپیتان پاپهام و با کمک رانا گوهاد، گوالیور را در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۱۵۹ خورشیدی، قبل از اینکه مهادجی شیندا بتواند مقدمات کار را فراهم کند، تصرف کرد. درگیری‌های نامعلومی بین مهادجی شیندیا و ژنرال گدارد در گجرات رخ داد. هستینگز نیروی دیگری را برای آزار دادن مهادجی شیندا فرستاد که توسط سرگرد کاماک فرماندهی می‌شد.

## هند مرکزی و دکن

پس از تصرف باسین، گدارد به سمت پونه لشکر کشید. اما او در نبرد بور گت در اردیبهشت ۱۱۶۰ خورشیدی توسط **پرشورامبا**، هاری پانت و توکوجی هولکار شکست خورد.

در هند مرکزی، مهادجی در مالوا مستقر شد تا کاماک را به چالش بکشد. در ابتدا، مهادجی دست برتر را داشت و نیروهای بریتانیایی تحت فرماندهی کاماک، که مورد آزار قرار گرفته و تعدادشان کم شده بود، مجبور به عقب‌نشینی به هادور شدند.

در بهمن ۱۱۵۹ خورشیدی، بریتانیا شیندیا را در شهر سیپری شکست داد، اما هر حرکتی که پس از آن انجام دادند، توسط ارتش بسیار بزرگتر او تحت نظر بود، و تدارکات آنها قطع شد، تا اینکه در اواخر اسفند، یک حمله شبانه نومیدانه انجام دادند و نه تنها تدارکات، بلکه حتی توپ‌ها و فیل‌ها را نیز تصرف کردند. پس از آن، تهدید نظامی نیروهای شیندیا برای بریتانیا بسیار کاهش یافت.

رقابت اکنون به همان اندازه متعادل بود. در جایی که مهادجی یک پیروزی مهم بر کاماک در نبرد سیرونج به دست آورد، بریتانیا از طریق نبرد دوردا در تاریخ ۴ فروردین ۱۱۶۰ خورشیدی انتقام باخت را گرفت.

سرهنگ مور با نیروهای تازه در اردیبهشت ۱۱۶۰ خورشیدی برای کمک به پاپهام و کاماک رسید. پس از شکست مهادجی شیندا در سیپری، او که مشتاق بود اتحادی با بریتانیا برقرار کند و از درگیری بیشتر اجتناب ورزد، با وجود مخالفت‌های درون اردوگاه خود، پیمان جدیدی را پیشنهاد کرد.

## عهدنامه سالبای

جنگ در تاریخ ۲۷ اردیبهشت ۱۱۶۱ خورشیدی با امضای عهدنامه سالبای بین **وارن هستینگز** و **مهادجی شیندیا** به پایان رسید، که بعداً توسط هستینگز در خرداد ۱۱۶۱ خورشیدی و توسط نانا فادناویس در بهمن ۱۱۶۱ خورشیدی تصویب شد.

در ازای به رسمیت شناختن واگذاری سالست و قلعه باسین توسط راغونات رائو به شرکت هند شرقی توسط امپراتوری ماراتا، بریتانیا حمایت خود را از او پس گرفت و مادهاورائو دوم را به عنوان پیشوای امپراتوری ماراتا به رسمیت شناخت. بریتانیا همچنین ادعاهای ماراتا در غرب رودخانه جمنا را به رسمیت شناخت و موافقت کرد که قلمروهایی را که در طول جنگ اشغال کرده بود بازگرداند. با این حال، در عوض، ماراتا موافقت کرد که قلمروهایی را که از بریتانیا تصرف کرده بود بازگرداند، و در عین حال، حاکمیت بریتانیا بر نواب آرکات را نیز به رسمیت بشناسد. **مارات‌ها** همچنین قول دادند که امتیازات تجاری قبلی بریتانیا را حفظ کنند و در عین حال توافق کردند که از هیچ قدرت اروپایی دیگری حمایت نکنند. این امر در زمانی بود که بریتانیا مشتاق بود از نفوذ بیشتر فرانسه—که قبلاً از میسور حمایت می‌کرد—در منطقه در طول جنگ جاری انگلستان و فرانسه جلوگیری کند.

این معاهده به **اولین جنگ انگلستان و ماراتا** پایان داد، وضعیت قبل از جنگ را بازگرداند و صلح نسبی را بین دو طرف برای ۲۰ سال تا زمان وقوع دومین جنگ انگلستان و ماراتا برقرار کرد.

## پیامدها
این جنگ در نهایت نقاط قوت و ضعف سبک جنگی عمدتاً اروپایی مورد استفاده شرکت هند شرقی و سبک جنگی *[[گانیمی کاوا]]* مورد استفاده ماراتا را برجسته کرد. با وجود اینکه بریتانیا در طول جنگ در حال تهاجم بود، فاقد سواره‌نظام متحرک و توانمند برای تعقیب ارتش‌های بسیار متحرک ماراتا بود. در مقابل، اگرچه ارتش‌های ماراتا به‌طور مداوم بریتانیا را مورد آزار قرار می‌دادند و از نبردهای میدانی اجتناب می‌کردند، اینها به تنهایی برای دستیابی به یک پیروزی قاطع کافی نبودند. استفاده گسترده **مارات‌ها** از تاکتیک‌های زمین سوخته علیه بریتانیا نیز تلفات قابل توجهی به جمعیت محلی وارد کرد.

با این حال، در کوتاه‌مدت، **مارات‌ها** با موفقیت دسیسه‌های بریتانیا در غرب هند را با خنثی کردن بازگشت راغونات رائو در ازای امتیازات سرزمینی جزئی، به شکست کشاندند و بریتانیا را مجبور به به رسمیت شناختن ادعاهای خود در غرب رودخانه جمنا کردند.

با این حال، مهم‌ترین پیامد **اولین جنگ انگلستان و ماراتا**، انزوای متعاقب پادشاهی میسور بود، که خود با شرکت هند شرقی در دومین جنگ انگلستان و میسور می‌جنگید؛ با پایان جنگ علیه ماراتا، شرکت هند شرقی توانست تلاش‌های خود را علیه این پادشاهی متمرکز کند. اگرچه عهدنامه منگالور در سال ۱۱۶۳ خورشیدی بین بریتانیا و میسور نیز جاه‌طلبی‌های شرکت را مهار کرد و آن را مجبور به بی‌طرفی در جنگ‌های ماراتا و میسور نمود، میسور ۸ سال بعد در سومین جنگ انگلستان و میسور توسط اتحاد انگلستان و ماراتا به شدت شکست خورد.

تا زمان دومین جنگ انگلستان و ماراتا، شکست میسور، تحکیم قدرت بریتانیا، و افزایش تفرقه در امپراتوری ماراتا، شرکت هند شرقی را در موقعیتی بسیار قوی‌تر از آنچه در سال‌های ۱۱۵۰ خورشیدی داشت، قرار داد.

## در فرهنگ عامه
فیلم هالیوودی محصول ۲۰۱۳ با عنوان *[[عاشقان (فیلم ۲۰۱۳)|عاشقان]]* بر اساس پس‌زمینه این جنگ ساخته شده است.

## جستارهای وابسته

* دومین جنگ انگلستان و ماراتا
* سومین جنگ انگلستان و ماراتا
* فهرست دودمان‌ها و ایالت‌های ماراتا
* جیمز هارتلی (افسر هندی)

## یادداشت‌ها

## پانویس

## برای مطالعه بیشتر
* Beck, Sanderson. *India & Southeast Asia to 1800* (2006)   "Marathas and the English Company 1701–1818" online . Retrieved 1 October ۲۰۰۴.
* Gordon, Stewart. *Marathas, marauders, and state formation in eighteenth-century India* (Oxford University Press, 1994).
* Gordon, Stewart. "The Marathas," in * New Cambridge History of India,* II.4, (Cambridge U Press, 1993).
* Seshan, Radhika. "The Maratha State: Some Preliminary Considerations." *Indian Historical Review* 41.1 (2014): 35–46. online

## پیوند به بیرون
* Athale, Anil. Anil Athale on Joffe's Invaders. Retrieved 21 July 2011.
* Hameed, Shahul. The First Anglo-Maratha War (1775–1782). Retrieved 1 October 2004.
* . Retrieved 1 October 2004.
* Paranjpe, Amit et al. . Retrieved 1 October 2004.
* Anglo Maratha Wars 

رده:CS1: مقدار volume طولانی
رده:امپراتوری بریتانیا در ۱۷۷۵ (میلادی)
رده:امپراتوری بریتانیا در ۱۷۸۲ (میلادی)
رده:تاریخ نظامی هند بریتانیا
رده:جنگ‌های بریتانیای کبیر
رده:جنگ‌های هند بریتانیا
رده:ستیزه‌های ۱۷۷۵
رده:ستیزه‌های ۱۷۷۶
رده:ستیزه‌های ۱۷۷۷
رده:ستیزه‌های ۱۷۷۸
رده:ستیزه‌های ۱۷۷۹
رده:ستیزه‌های ۱۷۸۰
رده:ستیزه‌های ۱۷۸۱
رده:ستیزه‌های ۱۷۸۲
رده:هند در ۱۷۸۲ (میلادی)
رده:۱۷۸۰ (میلادی) در هند