کشاورزی در قطر

[بندانگشتی|سیستم [آبیاری چرخشی در مزارع الرکیه در مرکز قطر]]
**کشاورزی در [[قطر]]** به‌دلیل شرایط نامساعد اقلیمی و کمبود اراضی قابل کشت، به‌صورت ذاتی از گستره محدودی برخوردار است. با این حال، تا پیش از قرن بیستم، کشاورزی در مقیاس خرد، گله‌داری عشایری و صید ماهی از جمله شیوه‌های اصلی معیشت در این منطقه به‌شمار می‌رفتند. همچنین، فعالیت‌های دریایی نظیر صید مروارید و ماهیگیری، تا آغاز حفاری‌های نفتی در سال ۱۹۳۹، از مهم‌ترین منابع درآمد مردم قطر محسوب می‌شدند.

اگرچه اهمیت نسبی این فعالیت‌ها به‌عنوان منابع اصلی امرار معاش کاهش یافته است ــ و صید تجاری مروارید به‌طور کامل از میان رفته است ــ دولت قطر کوشیده است با تشویق بخش‌های کشاورزی و ماهیگیری، تا حدی خودکفایی غذایی را در کشور تحقق بخشد.

## تاریخچه
[بندانگشتی|نمایش [خرماهای قدیمی در موزه الزباره]]
نخل خرما از نخستین محصولات کشاورزی بود که در شبه‌جزیره قطر کشت می‌شد. از دوران عصر برنز، تجارت نخل خرما نقشی قابل‌توجه در اقتصاد این سرزمین ایفا می‌کرد. برگ‌های نخل خرما نیز معمولاً به‌عنوان مصالح ساختمانی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. با این حال، به‌دلیل شرایط جغرافیایی و اقلیمی نامناسب برای کشاورزی در مقیاس وسیع، دادوستد نخل خرما در مقایسه با تجارت مروارید تأثیر کمتری بر درآمدهای قطر داشت. از آنجا که آب‌های پیرامونی قطر از غنی‌ترین بسترهای طبیعی مروارید در جهان برخوردار است، صید و تجارت مروارید تا زمان کشف نفت در قرن بیستم، مهم‌ترین منبع درآمد ساکنان این کشور به‌شمار می‌رفت. در برخی مناطق، این فعالیت با پرورش شتر تکمیل می‌شد و صید ماهی نیز جایگاهی مهم در ساختار اقتصادی آن دوران داشت.

جی.جی. لوریمر در سال ۱۹۰۸ در کتاب ''فرهنگ جغرافیایی خلیج فارس'' دربارهٔ نقش کشاورزی برای روستاییان ساکن نوشت:

بندانگشتی|مزرعه شتر در جنوب قطر

پس از آنکه قطر در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ میلادی از محل استخراج نفت به درآمدی قابل‌توجه دست یافت، شمار قطری‌های شاغل در بخش کشاورزی رو به کاهش گذاشت؛ زیرا این کشور در آن زمان توانایی و امکانات لازم برای واردات گسترده مواد غذایی را به‌دست آورده بود.

با آغاز افزایش قیمت مواد غذایی در اوایل دهه ۱۹۷۰ میلادی، دولت قطر به اهمیت دستیابی به خودکفایی غذایی پی برد. در ابتدای سال ۱۹۷۴، این امیرنشین از «سازمان عربی توسعه کشاورزی» درخواست کرد تا گروهی از پژوهشگران را برای مطالعه وضعیت کشاورزی و منابع طبیعی کشور اعزام کند و نتایج تحقیقات آنان را با یافته‌های گزارش پیشین سازمان ملل متحد دربارهٔ منابع زمینی و دریایی قطر تطبیق دهد. پس از نزدیک به شش ماه بررسی که از ژوئیه ۱۹۷۴ آغاز شد، هیئت پژوهشی یادشده گزارش نهایی خود را در نوامبر همان سال به دولت قطر ارائه کرد. همچنین در سپتامبر همان سال، دولت کمیته‌ای تشکیل داد تا راهکارهای تقویت توسعه کشاورزی کشور را مورد مطالعه و ارزیابی قرار دهد. بر اساس گزارشی که در همان سال از سوی وزارتخانه‌های قطر منتشر شد، بخش کشاورزی تنها ۰٫۶۵ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل می‌داد.

در مارس ۱۹۸۵، «اداره تحقیقات کشاورزی و آب» قطر با همکاری «مرکز عربی مطالعات مناطق خشک و بیابانی» (ACSAD) پروژه‌ای را با هدف بررسی امکان استفاده از آب دریا در فعالیت‌های کشاورزی آغاز کرد. هدف اصلی این طرح، حفاظت از منابع طبیعی کشور ــ به‌ویژه خاک و آب ــ و توسعه روش‌های کارآمد مدیریت این منابع در چارچوب شرایط اقلیمی و جغرافیایی محلی بود. این ابتکار شامل بهره‌گیری از آب شور با درجه شوری بین ۲٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ قسمت در میلیون برای مصارف کشاورزی می‌شد.

## کشت و دامداری
بندانگشتی|بزها در حال چرا در زمین‌های خشک بیابانی
بندانگشتی|مزرعه نخل خرما در المشابیه، جنوب قطر
تنها حدود ۲٫۵ درصد از اراضی قطر، معادل ۲۸٬۰۰۰ هکتار، قابل کشت یا مناسب برای استفاده به‌عنوان مرتع است. این میزان در مقایسه با دو دهه پیش، افزایش چشمگیری را نشان می‌دهد. بر اساس آمار، در سال ۱۹۹۶ مساحت زمین‌های قابل کشت در قطر به ۸٬۳۱۲ هکتار رسید، در حالی که در سال ۱۹۸۰ این رقم تنها ۲٬۲۵۶ هکتار بود.

بخش کشاورزی در حال حاضر نقش بسیار محدودی در اقتصاد قطر ایفا می‌کند. از مجموع ۸٬۳۱۲ هکتار زمین قابل کشت در سال ۱۹۹۴، حدود ۲٬۳۴۵ هکتار به کشت محصولات دائمی و ۵٬۹۸۷ هکتار به کشت محصولات یک‌ساله اختصاص داشت. در میان محصولات پایا، نخل خرما بیشترین سهم را به خود اختصاص داده بود. همچنین، سبزیجات ریشه‌ای نظیر هویج، سیب‌زمینی، پیاز و چغندر علوفه‌ای از جمله مهم‌ترین محصولات تولیدی مزارع قطر به‌شمار می‌رفتند.

در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰، بخش کشاورزی در قطر رشد قابل‌توجهی را تجربه کرد. به‌عنوان نمونه، شمار مزارع در این دوره چهار برابر شد و به ۴۱۱ واحد رسید. این تعداد تا ژوئن ۱۹۸۶ بیش از دو برابر افزایش یافت و بنا بر گزارش‌ها، به ۸۸۳ مزرعه رسید. مالکان قطری زمین‌ها و املاک کشاورزی، عموماً در بخش دولتی اشتغال دارند و برای اداره و مدیریت مزارع خود، از کارگران یا مدیران پاکستانی و دیگر اعراب غیرقطری استفاده می‌کنند. دولت نیز به‌منظور پژوهش و توسعه در حوزه کشاورزی، یک مزرعه آزمایشی را اداره می‌کند.

از مجموع زمین‌های زیر کشت در سال ۱۹۹۰، حدود ۴۸ درصد به کشت سبزیجات اختصاص داشت که تولیدی معادل ۲۳٬۰۰۰ تن را به همراه داشت. ۳۳ درصد از زمین‌ها برای تولید میوه و خرما مورد استفاده قرار گرفت و ۸٬۰۰۰ تن محصول از این بخش به‌دست آمد. همچنین، ۱۱ درصد از اراضی زیر کشت به تولید علوفه اختصاص داشت که حدود ۷۰٬۰۰۰ تن محصول تولید کرد، و ۸ درصد دیگر برای کشت غلات مورد استفاده قرار گرفت که حاصل آن حدود ۳٬۰۰۰ تن بود. در همان سال، جمعیت دامی قطر شامل حدود ۱۲۸٬۰۰۰ رأس گوسفند، ۷۸٬۰۰۰ رأس بز، ۲۴٬۰۰۰ شتر، ۱۰٬۰۰۰ گاو و ۱٬۰۰۰ اسب بود. افزون بر این، در کشور مزارع لبنی و حدود ۲٬۰۰۰ واحد مرغداری فعالیت داشتند. حدود ۸۰ درصد از نیاز داخلی به تخم‌مرغ نیز در داخل کشور تأمین می‌شد. با وجود تلاش‌های دولت برای گسترش کشاورزی و ماهیگیری، این دو بخش در سال ۱۹۸۹ در مجموع تنها حدود ۱ درصد از تولید ناخالص داخلی قطر را تشکیل می‌دادند.

در ژوئیه ۲۰۱۷، پس از بسته شدن تنها مرز زمینی قطر با عربستان سعودی، دولت قطر اعلام کرد که قصد دارد چهار هزار رأس گاو را از طریق حمل‌ونقل هوایی به کشور وارد کند تا حدود یک‌سوم از نیاز داخلی به لبنیات را تأمین کند. شرکت محلی بلدنا مسئولیت تولید و توزیع محصولات لبنی را بر عهده گرفت. در ادامه، شرکت بلدنا اعلام کرد که قصد دارد ده هزار رأس گاو دیگر نیز وارد کند تا بتواند تا سال ۲۰۱۸ به‌طور کامل نیاز لبنی کشور را تأمین نماید. بر اساس گزارش وزارت شهرداری و محیط زیست، تولید داخلی گوشت، لبنیات و محصولات کشاورزی قطر از ژوئن ۲۰۱۷ ــ هم‌زمان با آغاز بحران دیپلماتیک ــ تا مارس ۲۰۱۸ افزایشی معادل ۴۰۰ درصد داشته است. در همین دوره، تقریباً ۹۸ درصد از تقاضای داخلی مرغداری‌ها در داخل کشور تأمین شد.

تا سال ۲۰۱۹، میزان تولید سبزیجات در قطر نسبت به اواسط سال ۲۰۱۷ حدود ۲۰ درصد افزایش یافت و به ۶۶٬۰۰۰ تن در سال رسید. پیش‌بینی می‌شد این رقم تا سال ۲۰۲۰ بین ۲۰ تا ۴۰ هزار تن دیگر افزایش یابد. پیش از اعمال تحریم‌ها، قطر تنها حدود ۲۰ درصد از نیاز لبنی و ۱۰ درصد از نیاز مرغ خود را در داخل کشور تولید می‌کرد، اما تا سال ۲۰۱۹ موفق شد در هر دو بخش به خودکفایی کامل دست یابد.

### شیره خرما
[بندانگشتی|[خرماهای جعبه‌ای]]
تولید شیره خرما یکی از کهن‌ترین صنایع در قطر به‌شمار می‌رود و پیشینه آن دست‌کم به قرن هفدهم میلادی بازمی‌گردد. چشم‌انداز طبیعی قطر تنها از معدودی از انواع کشاورزی پشتیبانی می‌کند که در میان آن‌ها، نخل خرما جایگاهی ویژه دارد. شیره خرما به‌وسیله دستگاه سنتی فشردن خرما، موسوم به «مدابی» یا «مدباسه»، استخراج می‌شد. این فرآورده به دلیل ارزش کالری بالا و تراکم زیاد مواد مغذی، منبعی ارزان و سریع برای تأمین انرژی مردم محلی، به‌ویژه غواصان صید مروارید، محسوب می‌گردید.

با توجه به فصل کوتاه برداشت خرما، تولید شیره خرما امکان نگهداری و مصرف این محصول را در بازه‌های زمانی طولانی‌تر فراهم می‌کرد. این شیره هم در مصارف خانگی و هم در فعالیت‌های تجاری کاربرد داشت و به‌عنوان یک کالای قابل معامله مورد دادوستد قرار می‌گرفت. در دوره‌های درگیری‌ها و ناآرامی‌های قبیله‌ای نیز، شیره خرما به‌عنوان منبعی پایدار برای تأمین معیشت مردم ایفای نقش می‌کرد. هرچند روند مدرن‌سازی و تغییر سبک زندگی در آغاز موجب کاهش مصرف این محصول شد، اما گرایش‌های اخیر به سمت استفاده از جایگزین‌های طبیعی و سالم، بار دیگر علاقه‌مندی به این شیرین‌کننده سنتی را احیا کرده است.

### خاک‌ها
خاک‌های قطر از نظر ترکیب و بافت، تنوع قابل‌توجهی دارند و از خاک‌های لوم شنی تا خاک‌های رسی آهکی سنگین متغیرند. بیشترین سطح زیر کشت کشور بر روی خاک‌های لوم رسی قرار دارد. با این حال، این نوع خاک با چالش‌هایی نظیر شوری بالا، فقر مواد مغذی و نفوذپذیری پایین آب مواجه است. افزون بر این، بیشتر خاک‌های قطر از نوع «اورتانت» هستند؛ به این معنا که فاقد افق‌های تکامل‌یافته بوده و عمق آن‌ها بسیار کم است.

## منابع