اختراع مخرب

***اختراع مخرب*** (به چکی: **Vynález zkázy**) (که با نام ***دنیای شگفت‌انگیز ژول ورن*** نیز شناخته می‌شود) یک فیلم علمی تخیلی و ماجراجویی سیاه‌وسفید محصول سال ۱۹۵۸ چکسلواکی به کارگردانی کارل زمان است. در این فیلم که توسط زدنیک نواک تهیه شده، بازیگرانی چون لوبور توکوش، آرنوشت ناوراتیل و میلسلاف هلوب به ایفای نقش پرداخته‌اند. این فیلم بر پایه چندین اثر از ژول ورن، به ویژه رمان ۱۸۹۶ او با نام *[[در برابر پرچم]]* (که فیلم عنوان چکی خود را از آن گرفته) ساخته شده است. سبک بصری فیلم با ترکیب بازیگران زنده و انواع مختلف انیمیشن، تصاویر و حکاکی‌های اصلی کتاب‌های ورن را تداعی می‌کند.

این فیلم در سال ۱۹۶۱ توسط وارنر برادرز پیکچرز در آمریکای شمالی با نام *دنیای شگفت‌انگیز ژول ورن* و با دوبله انگلیسی توزیع شد. فیلم در ۷۲ کشور جهان به نمایش درآمد و مورد توجه گسترده قرار گرفت. از این اثر به عنوان موفق‌ترین فیلم تاریخ سینمای چکسلواکی یاد می‌شود.

در طول دهه ۲۰۰۰، نسخه ۳۵ میلی‌متری اصلی فیلم با زیرنویس انگلیسی در جشنواره‌های بین‌المللی با عنوان انگلیسی «یک اختراع مرگبار» به نمایش درآمد. در سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۵، یک بازسازی دیجیتال از فیلم انجام شد که شامل بازگرداندن صحنه‌ای حذف شده بود که از زمان پیش‌نمایش‌های اولیه فیلم در سال ۱۹۵۸ دیده نشده بود. اکنون هم نسخه اصلی چکی با زیرنویس انگلیسی و هم نسخه دوبله شده انگلیسی با کیفیت ویدئوی اچ‌دی در سطح بین‌المللی در دسترس هستند.

## خلاصه داستان
یک باند از دزدان دریایی که برای کنت آرتیگاس شرور کار می‌کنند، یک دانشمند و دستیارش را می‌ربایند تا به راز سلاح آینده‌نگرانه این دانشمند دست یابند. هدف کنت از دستیابی به این سلاح، اجرای نقشه‌اش برای سلطه جهانی است.

در این داستان: پروفسور روش، دانشمند فرانسوی، ماده‌ای منفجره اختراع کرده است که با آن می‌توان زمین را نابود کرد. روش و دستیارش، مهندس سیمون هارت، توسط یک باند از دزدان دریایی به جزیره‌ای ربوده می‌شوند که تنها یک راه ورودی زیرآبی دارد. دزدان دریایی برای این کار از یک زیردریایی استفاده می‌کنند.

از آنجا که دزدان دریایی این دانشمند ساده‌لوح را متقاعد می‌کنند که ربودن او تنها برای کمک به توسعه بیشتر اختراعش بوده است، روش به کار بر روی تکمیل سلاح خود ادامه می‌دهد. در واقع، دزدان دریایی می‌خواهند با تصاحب این سلاح کامل، غارت‌های خود را بدون ترس از مجازات انجام دهند. اما سیمون هارت به انگیزه‌های واقعی دزدان دریایی پی می‌برد و موفق می‌شود جامعه بین‌المللی را مطلع کند. در نتیجه، جزیره توسط کشتی‌های جنگی محاصره می‌شود. روش متوجه می‌شود که فریب خورده است و با استفاده از سلاح خود، جزیره را منفجر می‌کند. هارت و جانا، که او نیز توسط دزدان دریایی ربوده شده بود، با یک بالون فرار می‌کنند.

## بازیگران
بندانگشتی|لباس لوبور توکوش در نقش سیمون هارت
* لوبور توکوش در نقش سیمون هارت
* آرنوشت ناوراتیل در نقش پروفسور روش
* میلسلاف هلوب در نقش کنت آرتیگاس
* فرانتیشک شلگر در نقش کاپیتان اسپید
* واتسلاو کیزلینک در نقش مهندس سرک
* جانا زاتلوکالووا در نقش جانا
* اتو شیمانک در نقش مرد در قطار (در عنوان‌بندی نیامده)
* واتسلاو ترگل (در عنوان‌بندی نیامده)
* فرانتیشک چرنی (در عنوان‌بندی نیامده)

## تولید
### منابع
کارل زمان، کارگردان و انیماتور چکی، به شدت تحت تأثیر رمان‌های ژول ورن بود و بین سال‌های ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۰ چهار فیلم بلند ساخت که از مجموعه *[[سفرهای شگفت‌انگیز]]* ورن الهام گرفته شده بودند. اولین آن‌ها، *[[سفر به آغاز زمان]]*، با الهام از *[[سفر به مرکز زمین]]* ساخته شد. دومین فیلم ورنی او همین فیلم «اختراع مخرب» بود؛ فیلم‌های بعدی او عبارت بودند از *[[کشتی هوایی دزدیده شده]]* بر پایه *[[تعطیلات دوساله]]* و *[[در ستاره دنباله‌دار]]* بر پایه *[[هکتور سرواداک]]*.

منبع اصلی ادبی برای این فیلم، رمان ۱۸۹۶ ورن یعنی *[[در برابر پرچم]]* بود. با این حال، زمان به جای یک اقتباس ساده، فیلم را به گونه‌ای طراحی کرد که گویی داستان توسط یکی از شخصیت‌هایش، یعنی مهندس جوان سیمون هارت، روایت می‌شود. علاوه بر این، چون رمان «در برابر پرچم» شامل بسیاری از بن‌مایه‌های خاطره‌انگیز ورنی (مانند زیردریایی‌ها، آتشفشان‌ها و فناوری‌های قدرتمند) بود، زمان تصمیم گرفت عناصری از دیگر رمان‌های ورن را نیز در فیلم بگنجاند. برای مثال، سکانس‌های زیر دریا به رمان *[[بیست هزار فرسنگ زیر دریا]]* و هواپیمای «آلباتروس» به رمان *[[روبر فاتح]]* ارجاع دارند. رمان *[[جزیره اسرارآمیز]]* نیز ممکن است الهام‌بخش برخی جزئیات بوده باشد.

این فیلم همچنین ادای احترامی به سبک پیشگام سینمای اولیه، ژرژ ملی‌یس، است. زمان احتمالاً آثار ملی‌یس را در آرشیو ملی فیلم چک در پراگ دیده بود. او آزادانه از سبک ملی‌یس الهام گرفت؛ برای مثال، موتور بخار پیستونی و زیردریایی در این فیلم، نسخه‌های خلاقانه‌ای از ماشین‌های مشابه در فیلم *[[سفر غیرممکن (فیلم ۱۹۰۴)]]* هستند. از دیگر منابع سینمایی احتمالی می‌توان به فیلم *[[متروپلیس (فیلم ۱۹۲۷)]]* اثر فریتس لانگ، *[[رزم‌ناو پوتمکین]]* اثر سرگئی آیزنشتاین و حتی نسخه ۱۹۱۶ *[[۲۰٬۰۰۰ فرسنگ زیر دریا (فیلم ۱۹۱۶)]]* اشاره کرد.

### سبک بصری
[بندانگشتی|«جزیره بک-کاپ»: یکی از چندین حکاکی [لئون بنت که به وفور در فیلم بازسازی شده است]]
این فیلم به دلیل سبک بصری منحصر به فردش که وفادارانه سبک حکاکی خطی دوران ویکتوریا (اثر هنرمندانی چون ادوارد ریو و لئون بنت) را بازسازی می‌کند، مشهور است. به گفته لودمیلا زمان، دختر کارگردان: «در کودکی به یاد دارم تمام کتاب‌هایی را که این حکاکی‌های زیبا را داشتند، داشتم. واقعاً نمی‌توانم داستان را به شکل دیگری تصور کنم و پدرم هم چون عاشق ورن بود احساس می‌کرد تنها راه درست برای روایت دوباره، استفاده از همان تکنیک‌هاست.» کارل زمان در توضیح فرایند کار خود چنین گفت:

بسیاری از این جلوه‌ها به لطف طراحی تولید فیلم، در حین فیلم‌برداری (در دوربین) خلق شدند. تیم «زمان» برای افزودن هاشورزنی‌های شبیه به حکاکی روی دکور و لباس‌ها، از غلتک‌های رنگ لاستیکی سخت ساخته‌شده توسط خودشان استفاده کردند. (پالین کیل در نقد این فیلم اشاره کرد که «در لباس‌ها، دکور و خودِ تصویر، خطوط و الگوهایی بیش از آنچه یک فرد عاقل بتواند به راحتی تصور کند، وجود دارد».) برای تکمیل این اثر، «زمان» و تیمش فیلم را با انواع مختلف انیمیشن، از جمله پویانمایی سل، پویانمایی کات‌اوت و استاپ‌موشن، در کنار جلوه‌های مینیاتوری و نقاشی مات ترکیب کردند که همگی به گونه‌ای طراحی شده بودند تا سبک حکاکی را به شکلی یکپارچه حفظ کنند. حتی کلیپ‌های تصاویر آرشیوی از پرندگان، امواج دریا و سایر جزئیات با استفاده از فیلترهای خط‌دار و پس‌زمینه‌های مات برای آسمان، با این سبک بصری تطبیق داده شدند.

«زمان» برای هماهنگی با جلوه‌های بصری، به بازیگران دستور داد تا به شیوه‌ای شیک و سبک‌پردازی شده حرکت کنند و در این باره گفت: «قهرمانان من حتی اجازه عطسه کردن یا خاراندن سرشان را نداشتند؛ آن‌ها باید خود را کاملاً با محیط غیرواقعی اطرافشان وفق می‌دادند.»

### موسیقی
موسیقی فیلم توسط زدنیک لیشکا نوشته شده است؛ آهنگساز برجسته‌ای که به دلیل مهارتش در شخصیت‌پردازی موسیقایی و طنز و همچنین استفاده نوآورانه از تکنیک‌های موسیقی الکترونیک شناخته می‌شد. در اواسط قرن بیستم، او پیشروترین آهنگساز چکی برای موسیقی فیلم فانتزی بود. موسیقی فیلم در سبکی قدیمی نوشته شده که مکمل ویژگی‌های عجیب جلوه‌های بصری است و اغلب صدای ماشین‌آلات خیالی فیلم را تداعی می‌کند. «لیشکا» برای تسریع ریتم فیلم و هماهنگی بهتر موسیقی با تصاویر روی پرده، پیشنهادهایی برای برش‌های تدوین به کارگردان ارائه می‌داد.

تم اصلی که یادآور یک جعبه موسیقی است، برای هارپسیکورد و با همراهی موسیقی مجلسی شامل سازهای زهی و ساز بادی چوبی تنظیم شده است. تم عاشقانه که ظاهراً بر اساس آهنگ «Tit-willow» از اپرای کمدی میکادو اثر گیلبرت و سالیوان است، به همین ترتیب توسط سازهای بادی چوبی و یک هارپسیکورد بی‌صدا نواخته می‌شود. موسیقی لیشکا همچنین شامل قطعات کوتاه‌تری نظیر یک تم پر از پاتوس برای غرق شدن کشتی «آملی»، ضربات کیبورد هماهنگ با حملات به اختاپوس غول‌پیکر و یک فینال آرام برای ارکستر زهی است. موسیقی این فیلم همچنان یکی از برجسته‌ترین آثار لیشکا محسوب می‌شود.

## مضامین
*اختراع مخرب* با مضامین علمی رمان‌های ژول ورن با علاقه‌ای طنزآمیز برخورد می‌کند؛ به گونه‌ای که ضمن ستایش ضمنی سبک ورن، عمداً بر قدیمی بودن علم به کار رفته در آن‌ها تأکید می‌ورزد. لودمیلا زمان در مصاحبه‌ای مضامین فیلم را چنین خلاصه کرد که ورن «همیشه هشدار می‌داد که حتی اگر آینده با تمام این امکانات رفاهی از نظر تکنولوژیکی عالی باشد، باز هم به عشق، شعر و جادو نیاز دارد. او باور داشت که تنها این‌ها می‌توانند به مردم حس خوشبختی و محبوب بودن بدهند.»

## انتشار و بازخورد
بندانگشتی|پوستر اکران سینمایی ایالات متحده اثر رینولد براون، با عنوان و سبک تبلیغاتی جدید
*اختراع مخرب* در ۲۲ اوت ۱۹۵۸ در چکسلواکی اکران شد و در اکسپو ۵۸ در بروکسل به نمایش درآمد و جایزه بزرگ جشنواره بین‌المللی فیلم را از آن خود کرد. در طول سال بعد، این فیلم همچنین برنده «سامبرروی نقره‌ای» در اولین جشنواره بین‌المللی فیلم در گوادالاخارا، خالیسکو، جایزه منتقدان فیلم چکسلواکی، ستاره کریستال از آکادمی فیلم فرانسه و جوایز دیگر شد. در فرانسه، آندره بازن در کایه دو سینما و پل لویی تیرار در پوزیتیف با گرمی از فیلم تمجید کردند. آلن رنه، کارگردان فرانسوی، آن را به عنوان یکی از ده فیلم برتر سال انتخاب کرد. در سال ۲۰۱۰، نشریه‌ای از وزارت امور خارجه جمهوری چک، *اختراع مخرب* را موفق‌ترین فیلم در تاریخ سینمای چک برآورد کرد.

این فیلم در سال ۱۹۶۱ توسط کارآفرین آمریکایی جوزف ئی. لوین به ایالات متحده آورده شد. او فیلم را به انگلیسی دوبله کرد و عنوان آن را به «دنیای شگفت‌انگیز ژول ورن» تغییر داد. وارنر برادرز پیکچرز آن را به عنوان یک دو فیلم با یک بلیت (سینما) برای کودکان همراه با فیلم «بیمبو بزرگ» منتشر کرد. در این نسخه، نام بسیاری از عوامل فیلم به صورت انگلیسی‌شده درج شد: لوبور توکوش، آرنوشت ناوراتیل و میلسلاف هلوب به ترتیب با نام‌های لویی تاک، ارنست ناوارا و مایلو هال معرفی شدند. همچنین در نسخه آمریکایی، بخش مقدماتی اصلی با بخشی با حضور ستاره تلویزیونی آمریکایی هیو داونز جایگزین شد.

پس از اکران در آمریکا، فیلم تحسین‌کنندگان مشهور دیگری نیز پیدا کرد. هوارد تامپسون، منتقد نیویورک تایمز، آن را فیلمی «تازه، خنده‌دار و بسیار تخیلی» با «جلوه‌های ترفندی شگفت‌انگیز» توصیف کرد. پالین کیل نیز به همین اندازه مشتاق بود و فیلم را یک «فانتزی علمی شگفت‌انگیز و سرگیجه‌آور» نامید و افزود که «زمان» توانسته است لحن ویکتوریایی و لذت ناشی از جادوی علم را حفظ کند، که باعث می‌شود آثار ورن بسیار بازیگوشانه و قدیمی به نظر برسند. چارلز استینسون از لس آنجلس تایمز نقد بسیار مثبت خود را با این جمله آغاز کرد: «دنیای شگفت‌انگیز ژول ورن دقیقاً همان چیزی است که می‌گوید. برای یک بار هم که شده، نویسندگان عنوان و مأموران تبلیغاتی در مبالغه شکست خورده‌اند.» به لطف اکران آمریکایی، این فیلم نامزد جایزه هوگو برای بهترین نمایش درام در سال ۱۹۶۲ شد. با این حال، فیلم در گیشه آمریکا موفقیت چندانی کسب نکرد، زیرا سنت جا افتاده فیلم‌های علمی تخیلی هالیوود باعث شده بود تماشاگران به جای جلوه‌های بصری سبک‌پردازی شده «زمان»، انتظار واقع‌گرایی بیشتری داشته باشند.

بیل وارن در دانشنامه خود درباره فیلم‌های علمی تخیلی دهه ۱۹۵۰ با نام *Keep Watching the Skies* (۱۹۸۲)، نوشت که *اختراع مخرب* «بهترین فیلم بررسی شده در این کتاب» و همچنین «بهترین فیلمی است که تا به حال از یکی از آثار ورن اقتباس شده است.» در سال ۲۰۱۰، مفسر *Experimental Conversations* اظهار داشت که این فیلم «باید در کنار فیلم مطب دکتر کالیگاری به عنوان یکی از دستاوردهای بزرگ بصری و سبکی مدیوم سینما قرار گیرد» و فرآیند ساخت فیلم توسط «زمان» را چیزی دانست که «واقعاً باید دیده شود تا باور شود.» در سال ۲۰۱۱، نویسنده علمی تخیلی جان سی. رایت، *اختراع مخرب* را اولین اثر استیم‌پانک و «زمان» را مخترع این ژانر معرفی کرد و گفت که اگر این فیلم «جام مقدسِ استیم‌پانک نیست، پس حتماً باید باشد.»

این فیلم در دسامبر ۲۰۱۲ توسط موزه هنر مدرن (MoMA) به عنوان بخشی از نمایشگاه «تاریخ مولف‌گرای سینما» به نمایش درآمد. چارلز سیلور، متصدی فیلم موزه هنر مدرن، این اثر را «لبریز از تخیلی بی‌سابقه» با «کیفیتی انکارناپذیر از یک افسانه شاعرانه» خواند. فیلم بار دیگر در اوت ۲۰۱۴ توسط انجمن فیلم مرکز لینکلن در نیویورک به عنوان بخشی از مجموعه «سرزمین‌های عجیب: علمی-تخیلی بین‌المللی» اکران شد. آلن شرستول در *[[ویلج ویس]]* اظهار داشت که «این خیره‌کنندگی‌های دست‌ساز هنوز هم امروز خیره‌کننده هستند... آیا ممکن است جلوه‌های ویژه قدیمی که وابسته به ترفندهای دوربین و ابداعات تئاتری بودند، چیزی همدلانه در ما برانگیزند که پیکسل‌های صیقلی نمی‌توانند؟»

در سال ۲۰۱۴، موزه کارل زمان در پراگ اعلام کرد که با همکاری České bijáky و تلویزیون چک، بازسازی دیجیتالی کامل فیلم را آغاز کرده‌اند تا در اکسپو ۲۰۱۵ ایتالیا به نمایش درآید. این نسخه بازسازی شده در سال ۲۰۱۵ توسط Bontonfilm روی دی‌وی‌دی و بلو-ری در جمهوری چک منتشر شد. همچنین در سال ۲۰۱۵، فیلم در بریتانیا توسط Second Run روی بلو-ری و در سال ۲۰۲۰ در ایالات متحده توسط مجموعه کرایتریون به عنوان بخشی از مجموعه کارل زمان منتشر شد. این نسخه‌ها با عنوان انگلیسی *Invention for Destruction* عرضه شدند. هر دو نسخه غیر کرایتریون فاقد قفل منطقه‌ای (region-free) هستند و شامل نسخه اصلی چکی با زیرنویس انگلیسی و نسخه دوبله انگلیسی به همراه ویژگی‌های جانبی متفاوت می‌باشند.

## منابع

## پیوند به بیرون

* 

رده:فیلم‌های ۱۹۵۸ (میلادی)
رده:فیلم‌های استیم‌پانک
رده:فیلم‌های پویانمایی ۱۹۵۸ (میلادی)
رده:فیلم‌های پویانمایی علمی-تخیلی چکی
رده:فیلم‌های دزد دریایی
رده:فیلم‌های سیاه‌وسفید چکسلواکی
رده:فیلم‌های سیاه‌وسفید چکی
رده:فیلم‌های علمی تخیلی ۱۹۵۸ (میلادی)