صلبه

**صلبه** (به عربی: )، که با نام‌های **صلیب** و **سلیب** (به عربی: ) نیز شناخته می‌شود قبیله‌ای از طایفه حتیم در بخش شمالی شبه‌جزیره عربستان بودند که به‌روشنی از عرب‌ها متمایز بودند. صلبه‌ها از دیدگاه زبان‌شناسی و مردم‌شناسی یکی از جذاب‌ترین گروه‌های قومی منطقه به‌شمار می‌روند و برخی پژوهشگران آنان را بازماندگان شکارچیان دوره پارینه‌سنگی می‌دانند. این گروه به شیوه‌های کوچ‌نشینی خدماتی زندگی می‌کردند و به شکار، پرورش الاغ، فلزکاری، چرم‌سازی و درمانگری شهرت داشتند. بادیه‌نشینان آنان را در پایین‌ترین رتبه نظام سلسله‌مراتبی بیابانی جای می‌دادند و به‌عنوان طبقه‌ای فرودست (پاریا) می‌نگریستند.

به دلیل انگ اجتماعی، امروزه شمار بسیار اندکی از مردم آشکارا خود را صلیب معرفی می‌کنند. آخرین برخورد شناخته‌شده پژوهشگران غربی با صلبه‌ها در سال ۱۹۵۶ میلادی توسط قوم‌شناس اتریشی والتر دوستال در کویت انجام شد. پس از کشف نفت و شهرنشینی گسترده، بسیاری از صلبه‌ها در شهرک‌های نوبنیاد در کنار خطوط لوله نفت اسکان یافتند و هویت مستقل خود را از دست دادند.

## خاستگاه
### بازماندگان شکارچیان پیش‌ازتاریخ
صلبه‌ها با **سلاپایو** (به انگلیسی: ) در اسناد اکدی شناسایی شده‌اند و سرنخی از خاستگاه آنان بهره‌گیری‌شان از «بادبادک‌های بیابانی» و تله‌های شکار است که نخستین بار در یافته‌های باستان‌شناختی حدود ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد پدیدار می‌شود. زبان‌شناس و مردم‌شناس دانشگاه کمبریج، راجر بلنچ، صلبه‌ها را آخرین بازماندگان شکارچیان پارینه‌سنگی و بازرگانان نمک می‌داند که زمانی بر سراسر عربستان چیرگی داشتند. باستان‌شناس آلیسون بتس نیز به همسویی‌هایی اشاره می‌کند؛ زیرا صلبه‌ها در شیوه شکار خود به گروه‌های پیش‌ازتاریخ شباهت دارند و به نظر می‌رسد یادگار زندگی کهن‌بنیادی هستند. بتس تکنیک‌های شکاری را که از هزاره هفتم پیش از میلاد برای شکار غزال‌ها به کار می‌رفت به‌عنوان شاهد ارائه می‌دهد. در این شیوه دیواره‌ای نیم‌دایره‌ای سنگی ساخته می‌شد که در زاویه‌ای مشخص تنگ‌تر می‌گردید؛ غزال‌ها به سمت فضای نیم‌دایره رانده می‌شدند و تنها از نقطه‌ای از دیوار که فرورفتگی داشت می‌توانستند بگریزند و در پشت آن فرورفتگی گودالی قرار داشت که شکار را آسان می‌ساخت. بر پایه گزارش چندین پژوهشگر، صلبه‌ها از این سازه‌ها بهره می‌گرفتند.

بر پایه دیدگاه بلنچ، این شکارچیان در موج بعدی مهاجرت انسانی در هزاره ششم پیش از میلاد توسط دامداران گله‌ای جذب شدند. تازه‌واردان گاو، الاغ وحشی، گوسفند، سگ، شتر وحشی و بز را وارد کردند. این مردمان ممکن است از راه دریای سرخ با گویشوران زبان‌های کوشی یا زبان‌های نیلوصحرایی بازرگانی کرده باشند. در هزاره سوم و دوم پیش از میلاد، گویشوران زبان‌های سامی از خاور نزدیک رسیدند و بقیه ساکنان را به حاشیه راندند و جذب خود کردند.

### فرزندان صلیبیون
جهانگردان غربی گزارش کردند که بادیه‌نشینان صلبه‌ها را از فرزندان قحطان نمی‌دانستند. یک روایت می‌گوید آنان از گروه‌های مسیحی کهن و شاید از صلیبیون (که در عربی «صلیبیین» خوانده می‌شوند) سرچشمه گرفته‌اند و توسط بادیه‌نشینان به بردگی گرفته شدند. از خود صلبه‌ها نقل شده که خویشتن را فرزندان صلیبیون می‌خواندند و با فریاد «اولاد صلیبی» (فرزندان صلیبی‌ها) خود را معرفی می‌کردند. واژه «صُلیب» خود صورت تصغیری واژه «صلیب» (به معنای صلیب) است که خویشاوندی میان این دو واژه را نشان می‌دهد. لوئیس پلی نیز از مراسم عروسی و ختنه‌ای گزارش داده که در آن صلیب چوبی پوشیده با پارچه سرخ برافراشته می‌شد.

### دیگر نظریه‌ها
ورنر کاسکل نظریه خاستگاه صلیبی را نقد کرده و در عوض پیشنهاد می‌کند که اصطلاح «صلبه» مجموعه‌ای از گروه‌های دارای پیشینه‌های گوناگون را توصیف می‌کند: گروه الاحسا از مهاجران سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی از جنوب ایران و گروه غربی از جوامعی که پس از شکست توسط وهابی‌ها شکل گرفتند.

نظریه دیگری صلبه‌ها را گروهی بادیه‌نشین سابق می‌داند که گله‌های خود را از دست دادند و در نگاه دیگر بادیه‌نشینان سقوط کردند.

یک فرضیه دیگر نیز پرورش الاغ را در بررسی خاستگاه صلبه‌ها دخیل می‌داند. بر پایه این نظریه، نخستین کوچ‌نشینی در شمال آفریقا کوچ‌نشینی الاغ‌محور بود. الاغ‌های پرورشی از آنجا از راه دریای سرخ به ساحل عربستان و سپس به ایران، هند، بین‌النهرین و شام رسیدند. کوچ‌نشینانی که با الاغ‌هایشان به شبه‌جزیره عربستان آمدند با پدیدار شدن شتر به‌عنوان دام پرورشی جایگاه خود را از دست دادند و به رانده‌شدگان بدل گشتند. الهیات‌دان یوزف هنینگر بر این باور است که صلبه‌ها ممکن است نگاهبانان این سنت کوچ‌نشینی الاغ‌محور شمال‌آفریقایی باشند.

## جامعه
### ویژگی‌های فیزیکی و زبانی
جهانگردان غربی گزارش کرده‌اند که صلبه‌ها ویژگی‌های ظاهری متفاوتی با دیگر عرب‌ها داشتند؛ چشم و موی آنان اغلب روشن‌تر بود. آنان همچنین گونه‌ای ویژه از عربی سخن می‌گفتند که چندین واژه انحصاری در گویش‌شان وجود داشت.

### جایگاه اجتماعی
بادیه‌نشینان معمولاً میان صلبه‌ها و دیگر گروه‌های حتیمی تمایز می‌گذاشتند؛ زیرا برخلاف حتیمی‌ها، صلبه‌ها مستقل بودند و نیازی به پشتیبانی بادیه‌نشینان نداشتند. بادیه‌نشینان عرب صلبه‌ها را خوار می‌شمردند و آنان را مردمانی بی‌آبرو و فرودست‌تر از خود می‌دانستند. با این حال شناخت ژرف آنان از بیابان لقب «ابوالخلا» (پدران فضاهای تهی) را برایشان به ارمغان آورد.

صلبه‌ها به حرفه‌هایی چون نجاری، فلزکاری و چرم‌سازی می‌پرداختند. آنان همچنین به‌عنوان فالگیر، جادوگر، نوازنده و شاعر شناخته می‌شدند. بادیه‌نشینان دانش بیابانی آنان را ارج می‌نهادند و غالباً آنان را به‌عنوان پیشاهنگ به خدمت می‌گرفتند و برای درمان دام‌هایشان به آنان وابسته بودند. با وجود این وابستگی، بادیه‌نشینان صلبه‌ها را گرامی نمی‌داشتند و اغلب به دیده تحقیر به آنان می‌نگریستند. برخلاف دیگر گروه‌های کوچ‌نشین حتیمی و بادیه‌نشین، صلبه‌ها در غارت و تاراج شرکت نمی‌کردند و به همین دلیل بی‌طرف شمرده می‌شدند و معمولاً هنگام یورش‌ها از گزند در امان می‌ماندند. با وجود پایگاه اجتماعی پایین‌شان، مهمان‌نوازی‌شان پذیرفته بود؛ به‌ویژه هنگامی که جنگاوری بیمار یا زخمی می‌شد، زیرا صلبه‌ها به درمانگری شهره بودند.

### شیوه زندگی
در بهار، صلبه‌ها نزدیک آبادی‌های بادیه‌نشینان زندگی می‌کردند و از شیر دام‌هایشان تغذیه می‌نمودند. در تابستان به ژرفای بیابان می‌رفتند و تنها با الاغ‌های وحشی خود همراه بودند و از شکار روزگار می‌گذراندند. صلبه‌ها مالک دامنه‌ها و دره‌هایی در بیابان بودند و مردان جوان بخش‌هایی از سرزمین خود را به‌عنوان مهریه به خانواده عروس واگذار می‌کردند تا در آن شکار کنند.

### باورها و آیین‌ها
اگرچه صلبه‌ها به‌صورت رسمی مسلمان بودند، شمار اندکی از آنان پایبند احکام دینی بودند. به نظر می‌رسد برخی باورهای سنتی خود را حفظ کرده بودند و تخته‌سنگ «الولی ابورزومه» واقع در بیابان شام را می‌پرستیدند. نشان آنان که در جشن‌های آیینی نمایش داده می‌شد صلیبی پیچیده در جامه بود. به‌طور کلی آنان کافر (نامسلمان) انگاشته می‌شدند و از یورش‌های وهابی‌ها رنج بردند؛ کشتار بدنامی در دره عرعر از جمله این رویدادها بود.

لوئیس پلی از آیین‌های دیدنی صلبه‌ها خبر می‌دهد: در جشن‌های عروسی و ختنه صلیبی چوبی با پارچه سرخ برافراشته می‌شد و صلبه‌ها هنگام نماز بازوان خود را به دو سو می‌گشودند و خود شکل صلیب می‌گرفتند. این نشانه‌ها حاکی از درآمیختگی عناصر باورهای کهن و آیین‌های شکار با رسوم اسلامی است. هنگام ذبح شکار نیز رگ گردن جانور با گفتن «بسم‌الله» بریده می‌شد.

## اقتصاد
### شکار و بهره‌گیری از شکار
شکار غزال مهم‌ترین شیوه امرار معاش صلبه‌ها بود. آنان از پوست غزال‌ها جامه‌های بی‌همتایی می‌دوختند که از ۱۵ تا ۲۰ پوست غزال ساخته می‌شد. این جامه مانند شنل بود با روزنه‌ای برای سر، آستین‌های بلند و کلاهک، پوست به بیرون و سوی دباغی‌شده به درون دوخته می‌شد. این لباس هم در برابر گرما و هم سرما محافظت می‌کرد و با رنگ طبیعی‌اش شکارچی را با زمین و پوشش گیاهی هم‌رنگ می‌ساخت و شکار غزال را آسان‌تر می‌کرد. صلبه‌ها تنها گروهی بودند که از پوست جانوران به‌عنوان پوشاک بهره می‌گرفتند؛ زیرا نزد بادیه‌نشینان و عرب‌ها دست‌کم از سده سیزدهم میلادی دباغی و کار با پوست حیوان شایسته مقام‌شان شمرده نمی‌شد.

از پوست غزال‌ها همچنین به‌عنوان چادرپوش بهره‌گیری می‌شد؛ زیرا صلبه‌ها بافندگی نمی‌دانستند و چون نه گوسفند و نه بز نگه می‌داشتند سنت بافت پدید نیامده بود.

صلبه‌ها پیش از شکار آیین‌های پرهیزی داشتند؛ از جمله خودداری از آمیزش جنسی و پنهان نگه‌داشتن جزئیات شکار از زنان. دل و جگر شکار به‌عنوان نفیس‌ترین بخش‌ها همان‌جا در میدان شکار خورده می‌شد.

در دهه ۱۹۵۰ میلادی شمار غزال‌ها در شبه‌جزیره عربستان به‌شدت کاهش یافت. پیش‌تر بادیه‌نشینان شکارچیان میانه‌رویی بودند که با باز و تازی بیشتر برای سرگرمی شکار می‌کردند؛ اما با موتوری شدن، با خودرو به تعقیب شکار پرداختند و شمار غزال‌ها به‌شدت افت کرد. مجهز شدن صلبه‌ها به تفنگ نیز بر این کاهش افزود؛ آنان که پیش‌تر در هر شکار ۱۰ تا ۲۰ غزال می‌گرفتند با تفنگ تا ۳۰ غزال شکار می‌کردند.

### پرورش الاغ
پس از شکار، مهم‌ترین شاخه اقتصادی صلبه‌ها پرورش الاغ بود. صلبه‌ها به‌ویژه به پرورش الاغ‌های سفید شهرت داشتند که رنگ ویژه‌شان آنها را به کالای ارزشمندی بدل می‌ساخت و گفته می‌شود حتی از راه مراکش به انگلستان نیز رسیده بود. با وجود ویژگی‌های برجسته مانند سرعتی که گفته می‌شد از شتر نیز فراتر می‌رفت، پرورش الاغ نزد کوچ‌نشینان دامدار خوارکننده بود. در قرآن نیز الاغ جانوری نکوهیده شمرده شده و صدایش «زشت‌ترین آوا» خوانده شده‌است. با این حال به گفته آلویس موزیل «بهای آنها از یک اسب اصیل هم بالاتر بود و هر فرماندار و ثروتمندی می‌کوشید الاغ اصیل صلیبی داشته باشد». مهم‌ترین شهرها برای فروش الاغ‌ها دمشق، تدمر و بغداد بودند.

از سال ۱۸۸۰ میلادی به اجازه امیر حائل ابن رشید، صلبه‌ها توانستند به پرورش شتر نیز بپردازند؛ ولی امکانات کافی برای نگهداری گله‌های بزرگ نداشتند و این کار تنها در جایی شدنی بود که دولت مرکزی نیرومند دارایی آنان را از یورش بادیه‌نشینان محافظت می‌کرد.

### خدمات موسیقایی
نزدیک به همه سفرنامه‌نویسانی که با صلبه‌ها برخورد داشتند آنان را بسیار خوش‌ذوق در موسیقی و شعر توصیف کرده‌اند. بادیه‌نشینان ارزش دانش بیابانی صلبه‌ها را می‌دانستند و غالباً آنان را به‌عنوان راهنمای بیابان و پیشاهنگ به خدمت می‌گرفتند.

## جمعیت
برآورد دقیق شمار صلبه‌ها به دلیل پراکندگی‌شان در گستره جغرافیایی بزرگ دشوار است. در سال ۱۸۹۸ میلادی مجموع آنان در حدود ۳٫۰۰۰ نفر برآورد شد. نزدیک به ۱٫۷۰۰ نفر در بیابان شام پراکنده بودند. اسناد عثمانی حدود ۵۰۰ نفر صلبه را در ناحیه موصل نشان می‌دهد. شمار آنان در سده بیستم همچنان رو به کاهش نهاد و بسیاری در جریان شورش اخوان توسط وهابی‌ها کشته شدند؛ اما ابن سعود به آنان غرامت پرداخت.

پس از جنگ جهانی دوم، بسیاری از صلبه‌ها در ارتش‌های عراق، اردن و کویت به‌عنوان ردیاب‌های ماهر به کار گرفته شدند. پس از کشف نفت، صلبه‌ها و دیگر کوچ‌نشینان در شهرک‌های نوبنیاد در امتداد خطوط لوله اسکان یافتند؛ بسیاری هویت خود را با قبایل عرب محل سکونت‌شان یکی کردند و گروهی دیگر همچنان به نام صُلیب شناخته شدند.

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* مقاله راجر بلنچ درباره سامی‌شدن شبه‌جزیره عربستان

رده:مردمان باستانی خاور نزدیک
رده:اقوام در عربستان سعودی
رده:اقوام در عراق
رده:اقوام در کویت
رده:اقوام در اردن
رده:عشایر اوراسیا
رده:گروه‌های عربی