دلیل‌تراشی (روان‌شناسی)

**دلیل‌تراشی** () یک مکانیزم دفاعی (دفاعِ اگو) است که در آن دلایل منطقیِ ظاهری برای توجیه رفتاری ارائه می‌شود که انگیزه آن تکانه‌های غریزیِ ناهشیار است. این عمل، تلاشی برای یافتن دلیل برای رفتارها، به‌ویژه رفتارهای خودِ فرد است. دلیل‌تراشی‌ها برای دفاع در برابر احساس گناه، حفظ عزت‌نفس و محافظت از خود در برابر انتقاد به کار می‌روند.

دلیل‌تراشی در دو مرحله رخ می‌دهد:
# یک تصمیم، اقدام یا قضاوت به دلیلی مشخص، یا بدون هیچ دلیل (مشخصی)، اتخاذ می‌شود.
# یک دلیل‌تراشی انجام می‌شود و دلیلی به ظاهر خوب یا منطقی ساخته می‌شود تا تلاشی باشد برای توجیه آن عمل پس از وقوع (برای خود یا دیگران).

دلیل‌تراشی باعث ترویج رفتارها، انگیزه‌ها یا احساسات غیرمنطقی یا غیرقابل‌قبول می‌شود و اغلب شامل فرضیه تبیین‌کننده تک‌موردی است. این فرایند از حالت کاملاً هشیار (مثلاً برای ارائه یک دفاع بیرونی در برابر تمسخر دیگران) تا عمدتاً ناهشیار (مثلاً برای ایجاد سدی در برابر احساسات درونیِ احساس گناه یا شرم) را در بر می‌گیرد. افراد به دلایل مختلفی دلیل‌تراشی می‌کنند؛ گاهی زمانی که فکر می‌کنیم خودمان را بهتر از آنچه هست می‌شناسیم. دلیل‌تراشی ممکن است تبیین جبرگرایانه اصلیِ رفتار یا احساس مورد نظر را متمایز (متفاوت) جلوه دهد.

## تاریخچه
کوئینتیلیان و معانی و بیان کلاسیک از اصطلاح «رنگ» (color) برای ارائه یک عمل در مطلوب‌ترین چشم‌انداز ممکن استفاده می‌کردند. لورنس استرن در قرن هجدهم با پیگیری این نکته، استدلال کرد که اگر انسانی اعمال خود را بررسی کند، «به زودی خواهد یافت که آن دسته از اعمالش که تمایلات قوی و عادت او را به ارتکاب آن‌ها واداشته است، عموماً با تمام زیبایی‌های کاذب [رنگ] که دستی نرم و چاپلوس می‌تواند به آن‌ها ببخشد، آراسته و رنگ‌آمیزی شده‌اند».

## تعریف راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی
طبق راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی، دلیل‌تراشی زمانی رخ می‌دهد که «فرد با پنهان کردن انگیزه‌های واقعیِ افکار، اعمال یا احساسات خود از طریق بسط توضیحات اطمینان‌بخش یا خودپسندانه اما نادرست، با تعارضات عاطفی یا استرس‌زاهای درونی یا بیرونی مقابله می‌کند».

## نمونه‌ها
### فردی
* دلیل‌تراشی می‌تواند برای اجتناب از پذیرش ناامیدی به کار رود: «من در شغلی که برایش درخواست داده بودم پذیرفته نشدم، اما اصلاً از همان اول هم آن کار را نمی‌خواستم.»

دلیل‌تراشی‌های فاحشی که با هدف سلب مسئولیت انجام می‌شوند، می‌توانند به شکل حملات شخص‌ستیزانه یا تکنیک DARVO (انکار، حمله و جابه‌جایی جایگاه قربانی و متجاوز) نیز ظاهر شوند. برخی دلیل‌تراشی‌ها در قالب مقایسه صورت می‌گیرند. معمولاً این کار برای کاهش درکِ آثار منفی یک عمل، توجیه یک اقدام، یا تبرئه از تقصیر انجام می‌شود:
* «حداقل [آنچه رخ داده] به بدیِ [یک نتیجه بدتر] نیست.»
* در پاسخ به یک اتهام: «حداقل من [کاری بدتر از عمل متهم شده] را انجام ندادم.»
* به عنوان شکلی از دوراهی کاذب: «انجام [کار نامطلوب] بسیار بهتر از [یک کار بدتر] است.»
* در واکنش به رفتار غیرمنصفانه یا آزارگرانه از سوی یک فرد یا گروه دیگر: «حتماً خطایی از من سر زده که آن‌ها با من این‌طور رفتار می‌کنند.»

جان بانجا بر اساس شواهد روایتی و نظرسنجی‌ها بیان می‌کند که در حوزه پزشکی، مقدار نامتناسبی از دلیل‌تراشی برای «سرپوش گذاشتن» بر خطاها به کار گرفته می‌شود. عذرهای رایجی که آورده می‌شوند عبارتند از:
* «چرا خطا را فاش کنیم؟ بیمار به هر حال قرار بود بمیرد.»
* «گفتن خطا به خانواده فقط حال آن‌ها را بدتر می‌کند.»
* «تقصیر خود بیمار بود. اگر او اینقدر (مریض و غیره) نبود، این خطا این همه آسیب نمی‌زد.»
* «خب، ما تمام تلاشمان را کردیم. این اتفاقات پیش می‌آیند.»
* «اگر کاملاً و مطلقاً مطمئن نیستیم که خطا باعث آسیب شده، مجبور نیستیم چیزی بگوییم.»
* «آن‌ها که به هر حال مرده‌اند، پس سرزنش کردن کسی فایده‌ای ندارد.»

در سال ۲۰۱۸، مول کاپتین و مارتیان وان هلوورت مدلی به نام «ساعت زنگ‌دارِ غیراخلاقی‌سازی‌ها» توسعه دادند که تمام غیراخلاقی‌سازی‌های موجود را به شکلی منطقی پوشش می‌دهد. غیراخلاقی‌سازی‌ها که خنثی‌سازی یا دلیل‌تراشی نیز نامیده می‌شوند، به عنوان توجیهات و عذرهایی برای رفتار انحرافی تعریف می‌شوند. غیراخلاقی‌سازی‌ها تبیین‌های مهمی برای پیدایش و تداوم رفتارهای انحرافی هستند. تکنیک‌های متفاوت و هم‌پوشان بسیاری برای غیراخلاقی‌سازی وجود دارد.

### جمعی
* دلیل‌تراشی‌های جمعی به‌طور منظم برای اعمال تجاوزکارانه ساخته می‌شوند، که بر پایه تمجید از «گروه خودی» و اهریمن‌سازی از طرف مقابل استوار است؛ همان‌طور که فریتس پرلز بیان کرده: «سربازان خودیِ ما از خانواده‌های فقیر مراقبت می‌کنند؛ اما دشمن به آن‌ها تجاوز می‌کند».
* فرهنگ سلبریتی را می‌توان به عنوان دلیل‌تراشی برای شکاف بین غنی و فقیر، و قدرتمند و بی‌قدرت در نظر گرفت که امکان مشارکت را برای هر دو دیدگاه سلطه‌گر و فرودست از واقعیت فراهم می‌کند.

## روان‌کاوی

ارنست جونز در سال ۱۹۰۸ اصطلاح «دلیل‌تراشی» را به روان‌کاوی وارد کرد و آن را به عنوان «اختراع دلیلی برای یک نگرش یا عمل که انگیزه آن بازشناخته نشده است» تعریف نمود—توضیحی که (اگرچه نادرست است) می‌تواند معقول به نظر برسد. این اصطلاح (*Rationalisierung* در آلمانی) تقریباً بلافاصله توسط زیگموند فروید برای تبیین توضیحاتی که بیماران در مورد علائم روان‌رنجوری خود ارائه می‌دادند، به کار گرفته شد.

همان‌طور که روان‌کاوان به کاوش در انگیزه‌های ناهشیارِ جلا داده شده ادامه می‌دادند، اتو فنیکل انواع مختلفی از دلیل‌تراشی را متمایز کرد—هم توجیهِ اعمال غریزیِ غیرمنطقی بر این اساس که آن‌ها معقول یا از نظر هنجاری معتبر هستند، و هم دلیل‌تراشی برای ساختارهای دفاعی که هدفشان ناشناخته است اما بر این اساس توجیه می‌شوند که معنایی کاملاً متفاوت اما به نوعی منطقی دارند.

روان‌کاوان بعدی به دو دسته تقسیم شده‌اند: گروهی که نگاهی مثبت به دلیل‌تراشی به عنوان پله‌ای در راه رسیدن به بلوغ دارند، و گروهی که نگاهی مخرب‌تر به آن دارند و آن را جداکننده احساس از فکر و در نتیجه تضعیف‌کننده قدرت عقل می‌دانند.

## ناهماهنگی شناختی

لئون فستینگر در سال ۱۹۵۷ بر ناراحتی ناشی از آگاهیِ افراد از افکار ناهمسازشان تأکید کرد. دلیل‌تراشی می‌تواند با تبیین و رفعِ تناقضِ مورد نظر، این ناراحتی را کاهش دهد؛ مانند زمانی که افرادی که پس از ترکِ قبلی، دوباره سیگار کشیدن را شروع می‌کنند، به این نتیجه می‌رسند که شواهدِ مضر بودنِ آن کمتر از آن چیزی است که قبلاً فکر می‌کردند.

## جستارهای وابسته
* فرضیه جهان عادل
* تصدیق تالی
* سوگیری تأییدی
* انکارگرایی
* جابه‌جایی
* پندار دوگانه
* استحقاق
* تبیین
* عدالت
* توهم برتری
* فرضیه جهان عادل
* ساده‌انگاری
* استدلال باانگیزه
* تعصب تفریطی
* فرافکنی
* واپس‌رانی
* عقلانیت
* واکنش وارونه
* تقلیل‌گرایی
* بازگشت
* خودفریبی
* چرخش
* دوپاره‌سازی
* سرزنش قربانی

## منابع

رده:توجیه
رده:سازوکارهای دفاعی
رده:سوگیری‌های شناختی
رده:مغالطه‌های ناساختاری
رده:واژگان روان‌کاوی