نظریه‌های تک‌جنسی و دوجنسی

**نظریه‌های تک‌جنسی و دوجنسی** دو مدل در مدل‌سازی علمی برای توضیح کالبدشناسی انسان و گاهی رشد جنینی هستند که در کتاب *ساختن سکس: بدن و جنسیت از یونانیان تا فروید* نوشتهٔ توماس لاکئور طرح و بسط داده شده‌اند. لاکئور استدلال می‌کند که در اروپا، در سده‌های هجدهم و نوزدهم، نگرش‌های مسلط به اندام جنسی انسان دگرگون شد و از مدلی که مرد و زن را گونه‌های متفاوتی از یک جنس واحد می‌دید، به مدلی تغییر کرد که آن‌ها را دو جنس متمایز و متقابل می‌فهمید.

لاکئور با تکیه بر نویسندگان و پزشکان باستانی و میانه، از جمله ارسطو و جالینوس، می‌گوید تا پیش از سدهٔ هجدهم، زن و مرد غالباً دو صورت از یک جنسِ بنیادین در نظر گرفته می‌شدند؛ به این معنا که زن را دارای همان ساختار کلی تولیدمثلی مرد می‌دیدند و تفاوت اصلی را در درونی بودن اندام‌های جنسی زنانه نسبت به بیرونی بودنِ آن‌ها در بدن مرد توصیف می‌کردند. در برخی روایت‌های تشریحی این چارچوب، واژن به منزلهٔ نوعی آلت تناسلی مرد درونی، لابیا به منزلهٔ همتای پیش‌پوست، رحم به منزلهٔ همتای کیسهٔ بیضه و تخمدان‌ها به منزلهٔ همتای بیضه‌ها فهم می‌شدند. لاکئور همچنین به ایدهٔ تبدیل‌پذیری مایعات بدنی در پزشکی و فلسفهٔ طبیعی پیشامدرن اشاره می‌کند و آن را بخشی از دستگاه فکری سازگار با مدل تک‌جنسی می‌داند.

به روایت لاکئور، از حدود سدهٔ هجدهم به بعد، نگاه غالب به سمت مدل دوجنسی حرکت کرد؛ یعنی زن و مرد به عنوان دو جنس مستقل و متقابل صورت‌بندی شدند و تفاوت‌های کالبدی و فیزیولوژیک، اهمیت اجتماعی و سیاسی تازه‌ای پیدا کرد. او این تغییر را تا حد زیادی به جابه‌جایی‌های سیاسی و اجتماعی ربط می‌دهد؛ جایی که تعریف سکسوالیته و جایگاه زن در نظم اجتماعی، به مسئله‌ای مناقشه‌برانگیز تبدیل شد.

یکی از پیامدهای این گذار، برجسته شدن این ایده بود که ارگاسم زنانه برای لقاح ضروری نیست؛ برداشتی که به زعم لاکئور، در شکل‌دادن به تصور مدرن از تفاوت جنسی و نیز در حاشیه‌راندن اوج لذت جنسی زنان نقش داشت. در خوانش او، با تثبیت مدل دوجنسی، زن و مرد بیشتر به عنوان دو قطب متقابل فهمیده شدند و هر جنس در نسبت با دیگری تعریف شد. لاکئور همچنین به نقش فروید در بازتولید برخی هنجارهای جنسیتی اشاره می‌کند و استدلال می‌کند که بعضی روایت‌های علمی و روان‌شناختی سدهٔ نوزدهم و بیستم می‌توانستند اجتماعی‌سازی جنسی زنان را تقویت کنند.

## تاریخچه
### نظریهٔ تک‌جنسی
به گزارش لاکئور، پیش از سدهٔ هجدهم، وجود تفاوت‌های جسمانی میان اندام‌های جنسی زن و مرد شناخته شده بود، اما این تفاوت‌ها غالباً به عنوان تمایزهای تعیین‌کننده و مسئله‌ساز تلقی نمی‌شدند و کمتر تلاشی سازمان‌مند برای اثبات وجود دو جنس کاملاً متمایز صورت می‌گرفت. او می‌گوید تا آغاز سدهٔ هجدهم، مدل تک‌جنسی در بخش‌هایی از ادبیات پزشکی و فلسفی نفوذ داشت و شبکه‌ای از دانش و زبان برای پشتیبانی از آن وجود داشت.

لاکئور برای توضیح این ادعا به نمونه‌هایی از اندیشمندان باستان اشاره می‌کند. او در خوانش خود از جالینوس، بر این نکته تاکید می‌کند که در برخی صورت‌بندی‌ها، اندام‌های جنسی مردانه به عنوان اندام‌هایی تصور می‌شدند که اگر به درون بدن برگردند، همتای زنانهٔ خود را می‌سازند؛ به این ترتیب، دستگاه تولیدمثلی زنانه همچون شکل درونی‌شدهٔ دستگاه مردانه فهم می‌شد. لاکئور همچنین به این استدلال اشاره می‌کند که در برخی متون باستانی، زن نسخه‌ای از مرد تلقی می‌شد که به کمال نرسیده است، اما همچنان در امتداد همان جنس واحد قرار می‌گرفت.

در ادامه، لاکئور می‌گوید در دوره‌های کهن، واژگان تخصصی کاملاً تفکیک‌شده برای کالبدشناسی زنانه نسبتاً محدود بود و این امر را نشانه‌ای از تمایل پایین به برجسته کردن شکاف میان بدن زن و بدن مرد می‌داند. او در این زمینه به ارسطو نیز می‌پردازد و می‌گوید ارسطو از یک سو به نقش‌های اجتماعی زن و مرد توجه داشت، و از سوی دیگر در بیان کالبدشناسی، شباهت‌های گسترده میان اندام‌های زنانه و مردانه را می‌پذیرفت، هرچند دستگاه نظری او الزاماً به مدل تک‌جنسی لاکئور تقلیل‌پذیر نیست.

### نظریهٔ دوجنسی
به روایت لاکئور، گذار به مدل دوجنسی با شکل‌گیری نوعی روایت ساده و خطی همراه شد که در آن، زن و مرد به عنوان دو جنس مخالف تعریف می‌شوند و تفاوت‌های جسمانی به عنوان بنیان تفاوت‌های اجتماعی و اخلاقی توضیح داده می‌شوند. او توضیح‌های این گذار را هم معرفت‌شناختی می‌داند و هم سیاسی؛ از جمله این که در سدهٔ هجدهم، برخی صاحبان اقتدار علمی و اجتماعی تلاش کردند مرزهای طبیعی و غیرطبیعی را دقیق‌تر تعیین کنند و رابطه‌ای ضروری میان جنس زیستی و نقش‌های جنسیتی برقرار سازند.

لاکئور در بحث خود، به این هم اشاره می‌کند که برخی ویژگی‌های فکری مدل تک‌جنسی، مانند ایدهٔ تبدیل‌پذیری مایعات بدنی میان زن و مرد، در مدل دوجنسی اعتبار خود را از دست داد و جنسیت بیشتر به واقعیت‌های جسمانی و تمایزهای کالبدی گره خورد. در این چارچوب، ارجاع به رحم یا تفاوت‌های تولیدمثلی می‌توانست به توجیه جایگاه اجتماعی زنان تبدیل شود و نقش‌های جنسیتی حالت نهادی‌تر پیدا کند. او در این زمینه به برخی جریان‌های فکری عصر روشنگری و پس از آن نیز می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه تفکیک حوزهٔ خصوصی و عمومی می‌توانست در صورت‌بندی تفاوت‌های زنانه و مردانه اثرگذار باشد.

## نقش علم
### نظریهٔ تک‌جنسی
در بخشی از تاریخ کالبدشناسی رنسانس، تصویرسازی‌های تشریحی گاهی بدن زن را همچون بدن مردی که به درون برگشته است نمایش می‌دادند و اندام‌های زنانه و مردانه کنار هم قرار می‌گرفتند تا هم‌ارزی آن‌ها نشان داده شود. لاکئور در این زمینه از آندریاس وسالیوس نام می‌برد و می‌گوید در آثار او نیز می‌توان گرایش به نمایش اندام‌های زنانه به مثابهٔ نسخه‌هایی از اندام‌های مردانه را دید.

از دید لاکئور، در مدل تک‌جنسی، مرز سفت و سختی میان مایعات بدنی زنانه و مردانه فرض نمی‌شد و تفاوت‌ها بیشتر به تفاوت درجه و نسبت مزاج‌ها و مایعات نسبت داده می‌شد. او این الگو را در پیوند با نظریهٔ اخلاط اربعه نیز توضیح می‌دهد؛ جایی که افراد از نظر غلبهٔ سردی، گرمی، تری و خشکی متفاوت‌اند و تفاوت جنسی هم می‌توانست همچون تفاوت درجه‌ای در همین ترکیب‌ها فهم شود.

## نقش ارگاسم زنانه
### نظریهٔ تک‌جنسی
لاکئور توضیح می‌دهد که در بسیاری از روایت‌های سازگار با مدل تک‌جنسی، این باور رایج بود که زن برای باردار شدن باید به ارگاسم برسد و این موضوع با ایدهٔ اختلاط مایعات بدنی در تولیدمثل پیوند می‌خورد. او این نکته را هم اضافه می‌کند که در برخی شرح‌ها، ارگاسم پدیده‌ای مشترک میان زن و مرد تلقی می‌شد و رهاسازی مایع از سوی هر دو جنس، در قالب نظریه‌های تولیدمثلی توضیح داده می‌شد.

### نظریهٔ دوجنسی
در مدل دوجنسی، به روایت لاکئور، امکان بارداری بدون ارگاسم زنانه برجسته‌تر شد و همین امر می‌توانست در کاهش اهمیت اجتماعی لذت جنسی زنان نقش داشته باشد. او در ادامه بحث می‌کند که در این چارچوب، حضور یا فقدانِ میل و لذت جنسی در زنان، به نشانه‌ای برای تمایزگذاری جنسیتی تبدیل شد و زن به صورت کلیشه‌ای‌تر، به عنوان موجودی کم‌میل یا بی‌میل صورت‌بندی شد.

## جنسی‌سازی اجتماعی
لاکئور استدلال می‌کند که با تقویت مدل دوجنسی، تفاوت‌های اجتماعی نقش‌های زنانه و مردانه نیز پررنگ‌تر شد و تفاوت‌های بدنی می‌توانست به مبنایی برای تفاوت‌گذاری‌های اخلاقی و فرهنگی تبدیل شود. او در بحث خود از فروید، به مناقشهٔ ارگاسم واژنی (داخلی) و ارگاسم از طریق کلیتوریس (خارجی) می‌پردازد و می‌گوید برخی روان‌کاوی‌ها در روایت‌های خود می‌توانستند ارزش‌گذاری فرهنگی خاصی را بر بدن زن تحمیل کنند. در همین زمینه، نوشتهٔ آن کوئت دربارهٔ اسطورهٔ ارگاسم واژنی نیز در ادبیات فمینیستی به عنوان نقدی اثرگذار مطرح شده است.

## نقدها
نظریه‌های لاکئور با نقدهایی از سوی پژوهشگران تاریخ پزشکی و تاریخ جنسیت روبه‌رو شده است. هلن کینگ استدلال می‌کند که مدل‌های تک‌جنسی و دوجنسی در طول تاریخ می‌توانسته‌اند هم‌زمان وجود داشته باشند و تفکیک زمانی سخت میان آن‌ها، همیشه با پیچیدگی منابع تاریخی سازگار نیست. او همچنین تاکید می‌کند که روایت خطی و ساده از گذار تاریخی می‌تواند ظرافت‌های بافت تاریخی را کم‌رنگ کند.

مایکل شتولبرگ با تمرکز بر سده‌های شانزدهم و هفدهم، شواهدی ارائه می‌کند که نشان می‌دهد فهم‌های دوجنسی از دوگونگی جنسی و تفاوت‌های تشریحی، زودتر از زمانی که لاکئور پیشنهاد می‌کند نیز وجود داشته است و برخی بحث‌های پزشکی آن دوره، بدن را به شکل پررنگی دارای جنسیت می‌دانستند. او همچنین نشان می‌دهد که گذارهای معرفتی و روش‌شناختی، از جمله تاکید دوباره بر مشاهدهٔ تجربی و فاصله گرفتن از مکتب اخلاط، می‌توانستند در این دگرگونی نقش داشته باشند.

در ادبیات پژوهشی، به این نکته نیز اشاره شده است که بحث مدل تک‌جنسی و دوجنسی در اوایل دوران مدرن، موضوع مناقشه بوده و دیدگاه‌های متفاوتی هم‌زمان جریان داشته‌اند؛ برای نمونه، مقاله‌ای دربارهٔ مناقشه‌های اوایل دوران مدرن پیرامون مدل تک‌جنسی، بر همین تکثر و اختلاف تاکید می‌کند. همچنین در پژوهش‌های ثانویه به نقدهایی اشاره شده است که می‌گویند برخی خوانش‌ها ممکن است پیچیدگی منابع پیشامدرن را به سود یک روایت یکدست، کم‌رنگ کنند. جون کدن نیز نشان داده است که در دوره‌های باستان و قرون وسطی، نسبت به برخی صورت‌بندی‌های تک‌جنسی تردیدهایی وجود داشته و مرزبندی‌ها همیشه به شکل یک روایت تک‌خطی قابل توضیح نیستند.

## جدول‌ها

## منابع

رده:کالبدشناسی
رده:تاریخ پزشکی
رده:مطالعات جنسیت
رده:نظریه فمینیسم
رده:تاریخ‌نگاری
رده:تاریخ علم
رده:فلسفه زیست‌شناسی
رده:تمایلات جنسی