معلول (روستای ویران‌شده فلسطینی)

**معلول** () روستایی فلسطینی با جمعیتی مرکب از مسلمانان و اقلیت چشمگیری از مسیحیان فلسطین بود که در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل از سکنه تخلیه و ویران شد. این روستا در شش کیلومتری باختر شهر ناصره قرار داشت و بسیاری از ساکنانش پس از تخلیه به ناصره و شهرک همسایه یافه الناصره پناه بردند و به آوارگان درون‌سرزمینی فلسطین تبدیل شدند. با آنکه این ساکنان هرگز سرزمینی را که بخشی از اسرائیل شد ترک نکردند، بیشتر آنها بر پایه «قانون اموال غایبان» به عنوان «غایب» شناخته شدند و زمین‌هایشان مصادره گردید.

امروزه بخش بزرگی از زمین‌های این روستا در مالکیت صندوق ملی یهود است. از سازه‌های پیشین روستا تنها دو کلیسا، یک مسجد و یک آرامگاه یادمانی دوره رومی بر جای مانده که مردم محلی آن را «قصر الدیر» می‌نامند.

## پیشینه
### دوره عثمانی
معلول در سال ۱۵۱۷ به امپراتوری عثمانی ملحق شد. بر پایه سرشماری سال ۱۵۹۶ میلادی، این روستا در ناحیه طبریه از لوای صفد جای داشت و ۷۷ تن جمعیت داشت. ساکنانش بر محصولاتی چون گندم و جو و همچنین بز و کندوهای عسل مالیات می‌پرداختند.

معلول و روستاها و شهرهای همسایه‌اش شامل ناصره، مجیدل، یافا، جبثه و کنفیس مالیات خود را به راهبان ناصره می‌پرداختند. این راهبان حق جمع‌آوری مالیات را در سال ۱۷۷۷ از مقامات عثمانی به بهای دویست دلار خریده بودند و سی سال بعد دوباره همین حق را به بهای دو هزار و پانصد دلار خریداری کردند. پیر ژاکوتن نام روستا را در نقشه خود از سال ۱۷۹۹ «ماتون» ثبت کرده‌است.

در سال ۱۸۵۹ جمعیت روستا نزدیک به ۲۸۰ تن برآورد شد که ۴۲ فدان زمین کشاورزی داشتند. در سال ۱۸۷۵ ویکتور گرن جمعیت معلول را ۳۵۰ تن گزارش کرد که همگی مسلمان بودند مگر نزدیک به ۳۰ تن «رومی ارتدکس».

در اواخر سده نوزدهم، روستا از آجرهای خشتی ساخته شده و بر روی تپه‌ای قرار داشت. درست بیرون روستا آرامگاه یادمانی باشکوه رومی‌ای به نام «قصر الدیر» وجود داشت. فهرست جمعیتی نزدیک به سال ۱۸۸۷ جمعیت معلول را حدود ۶۵۰ تن نشان می‌دهد که همگی مسلمان بودند.

### دوره قیمومت بریتانیا

در آغاز سده بیستم، ساکنان معلول مالک زمین‌هایی که کشت می‌کردند نبودند بلکه آنها را از خاندان سرسق بیروتی اجاره کرده بودند. خاندان سرسق مالکان غایبی بودند که پیش‌تر زمین‌های روستا را به دست آورده بودند. در سال ۱۹۲۱ خاندان سرسق همه زمین‌های معلول به‌جز ۲٬۰۰۰ دونوم را به «شرکت توسعه اراضی فلسطین» صهیونیستی فروخت. پیشگامان صهیونیست همان سال موشاو نحلل را بر آن زمین‌ها بنیاد نهادند. دو هزار دونوم باقی‌مانده برای تأمین معاش جمعیت روستا کافی نبود. از این رو به درخواست دولت قیمومت، شرکت پذیرفت ۳٬۰۰۰ دونوم دیگر را تا سال ۱۹۲۷ به ساکنان روستا اجاره دهد و ساکنان حق خرید این زمین‌ها را پیش از پایان اجاره داشتند.

در سال ۱۹۲۷ وکیلی از سوی ساکنان روستا دعوایی اقامه کرد مبنی بر اینکه آنها خواهان خرید زمین هستند؛ اما شرکت اعلام کرد که ساکنان از حق خرید خود بهره‌گیری نکرده‌اند و مالکیت زمین به صندوق ملی یهود منتقل شده‌است. نزاع حقوقی ادامه یافت تا اینکه در سال ۱۹۳۷ دولت راه‌حل سازشی پیشنهاد داد. اما طرح تقسیم ۱۹۳۷ و کتاب سفید ۱۹۳۹ مبادله زمین را متوقف ساخت. صندوق ملی یهود سرانجام در سال ۱۹۴۵ خواستار اخراج ساکنان روستا شد و دولت برای جلوگیری از خون‌ریزی در سال ۱۹۴۶ مذاکرات تازه‌ای آغاز کرد که طی آن صندوق ملی یهود پذیرفت ۳٬۷۰۰ دونوم زمین نزدیک معلول را در برابر ۵٬۴۳۳ دونوم زمین در نزدیکی بیسان واگذار کند؛ ولی اجرای این توافق نیز به سرانجام نرسید.

بر پایه سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین، معلول ۴۳۶ ساکن داشت: ۱۸۶ مسلمان و ۲۵۰ مسیحی که همگی ارتدکس بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به ۳۹۰ تن کاهش یافت: ۲۲۸ مسلمان و ۱۶۲ مسیحی در ۹۰ خانه. در آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت معلول ۶۹۰ تن بود: ۴۹۰ مسلمان و ۲۰۰ مسیحی. مساحت کل زمین‌ها ۴٬۶۹۸ دونوم بود که ۶۵۰ دونوم آن باغ‌ها و زمین‌های آبی، ۳٬۴۶۲ دونوم زمین غلات و ۲۹ دونوم زمین ساخته‌شده بود.

خانه‌های روستا به‌هم فشرده و از سنگ و گل، سنگ و سیمان یا بتن ساخته شده بود. ساکنان آب مورد نیاز خود را از چشمه‌ها و چاه‌ها تأمین می‌کردند و به‌طور عمده به کشاورزی و به‌ویژه کشت غلات و زیتون می‌پرداختند و روغن زیتون را با دستگاه فشار دستی استخراج می‌کردند. پرورش دام نیز از دیگر کارهای اقتصادی ساکنان بود.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن

روستا در ۱۵ ژوئیه ۱۹۴۸ در جریان عملیات دکل به دست ارتش اسرائیل تصرف شد. ساکنان به زور بیرون رانده شدند و خانه‌ها ویران گردید. بنا بر گزارش مورخ اسرائیلی بنی موریس، معلول یک روز پیش از تصرف ناصره سقوط کرد. در سال ۱۹۴۹ یک پایگاه نظامی اسرائیلی بر زمین‌های روستا ساخته شد.

ولید خالدی وضعیت بازمانده‌های معلول را در سال ۱۹۹۲ چنین توصیف کرده‌است:

بر پایه منابع عبری، یکی از دو کلیسا در سال ۲۰۱۰ بازسازی شد و اکنون به دست بازماندگان ساکنان روستا اداره می‌شود. در ژوئن ۲۰۱۹ سلوا سالم قبطی، زاده روستا و مقیم کفرکنا، پس از دهه‌ها تلاش اجازه یافت سالانه سه بار از گورستان مسیحی واقع در محدوده پایگاه نظامی بازدید کند.

ساکنان مسیحی سابق معلول و خانواده‌هایشان هر سال مجوز برگزاری مراسم رسمی دومین روز عید پاک را دریافت می‌کنند و این مناسبت به جشنی سالانه تبدیل شده که همه ساکنان پیشین روستا در آن شرکت می‌کنند.

## شهرک‌های اسرائیلی بر زمین‌های روستا
بنی موریس گزارش می‌دهد که شهرک تیموریم در ژوئن ۱۹۴۸ یعنی یک ماه پیش از تصرف روستا در نزدیکی معلول بنیاد نهاده شد و بعدها به نقطه‌ای در شمال کریات گات منتقل گردید. شهرک تیمرات (مزرعه آموزشی) در دهه ۱۹۵۰ نزدیک محل روستا تأسیس و سپس رها شد. آژانس یهود در اواخر دهه ۱۹۷۰ طرح بازسازی تیمرات را تدوین کرد و در سال ۱۹۸۳ به پایان رساند. تا سال ۱۹۸۸ تعداد ۸۶۲ یهودی در آنجا زندگی می‌کردند. تیمرات ۱٫۵ کیلومتر غرب محل روستا قرار دارد و بخشی از آن بر زمین‌های معلول ساخته شده‌است. کفار هحورش (تأسیس ۱۹۳۳) در غرب روستا و میگدال هائمک (تأسیس ۱۹۵۲) در جنوب‌غربی آن بر زمین‌هایی قرار دارند که به روستای مجیدل تعلق داشت.

## فیلم مستند
معلول درونمایه فیلم مستند «معلول جشن ویرانی‌اش را برپا می‌دارد» (۱۹۸۵) به کارگردانی میشل خلیفی است. این فیلم یکی از آثار برجسته سینمای فلسطین شمرده می‌شود.

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* معلول در وبگاه Palestine Remembered
* معلول در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده