خربة زکریا

**خربة زکریا** () روستایی فلسطینی در بخش رمله از قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود. این روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل در ۱۲ ژوئیه ۱۹۴۸ و در مرحله دوم عملیات دانی تخلیه شد. خربة زکریا در فاصله نزدیک به ۹ کیلومتری شرق رمله قرار داشت.

محوطه باستان‌شناختی این روستا که به عبری **حوربت زخاریا** () نیز شناخته می‌شود، امروزه در کنار پارک فناوری مودیعین-مکابیم-ریعوت در اسرائیل واقع است. این محوطه بخشی از مجموعه‌ای از مکان‌های باستانی در تپه‌های مودیعین و در مجاورت جاده‌های کهن میان اورشلیم و دشت ساحلی اسرائیل است. این مجموعه شامل محوطه خربة الکلخ (حوربت کلاح) و غارهای الحبس نیز می‌شود.

در سده نوزدهم میلادی، خربة زکریا نام یک ملک کشاورزی بود که بخشی از قلمرو خاندان خواجه از گروه قبیله‌ای یمن را تشکیل می‌داد. این خاندان در روستای نعلین در شرق مستقر بودند. ساکنان روستا آب مورد نیاز خود را از چشمه‌ای در سمت شمالی محوطه تأمین می‌کردند و به دامداری و کشاورزی دیم می‌پرداختند.

## کشف و پژوهش‌های نخستین
محوطه خربة زکریا در اواخر سده نوزدهم میلادی توسط پژوهشگران اروپایی بررسی شد. در سال ۱۸۷۰ میلادی، پژوهشگر فرانسوی ویکتور گرن این محوطه را چنین توصیف کرد: «در حال حاضر با محصولات باشکوهی پوشیده شده که در میان آن‌ها پاره‌سفال‌های فراوان از سفال‌های باستانی و شمار قابل‌توجهی مکعب‌های معرق‌کاری بر روی زمین پراکنده دیده می‌شود. چندین گور و برخی آب‌انبارهای کهن توجه مرا جلب می‌کند. بزرگ‌ترین ویرانه‌ها بر روی تپه‌ای قرار دارند که بقایای ساختاری نسبتاً مستحکم با بلوک‌های بزرگ سنگی در آن دیده می‌شود و تنها چند قوس از آن بر جای مانده‌است.»

در سال‌های ۱۸۷۱ تا ۱۸۷۴ میلادی، شارل سیمون کلرمون-گانو از محوطه بازدید کرد و در آنجا یک تعمیدگاه زیبا با کتیبه‌ای یونانی حاوی نام اهداکننده «سوفرونیا» و نیز در یک غار دفن در همان مکان کتیبه یونانی دیگری متعلق به دوره مسیحیت یافت.

در سال ۱۸۸۲ میلادی، پیمایش فلسطین غربی وابسته به صندوق اکتشاف فلسطین نیز حوضچه تعمید موجود در خربة الکلخ را ثبت کرد و آن را با نمونه یافت‌شده در تقوع مقایسه نمود. آنها همچنین بنیادهای سنگ‌های بزرگ خام پیرامون قبه نبی زکریا را توصیف کردند که ظاهراً باستانی بودند. در الحبس مجاور نیز آنچه به نظر می‌رسید حجره یک زاهد باشد کشف شد: اتاقی حفرشده در صخره با پنجره‌هایی رو به شمال.

در سال ۱۸۹۱ میلادی، پل ام. سژورنه در جریان سفری به منطقه از محوطه بازدید کرد و تعمیدگاه اهداشده به «سوفرونیا» را بر بالای تپه یافت. او گزارش داد که کتیبه دیگر از میان رفته‌است. سژورنه از غارهای صومعه‌ای الحبس نیز بازدید کرد و چندین گور از جمله یک غار دفن حجاری‌شده «قابل‌توجه» را گزارش نمود.

در سال ۱۹۴۴ میلادی، اداره آثار باستانی قیمومت بریتانیا کاوشی در نزدیکی مقام نبی زکریا انجام داد؛ اما گزارش آن در بایگانی موجود نیست و تنها چند عکس از بقایای نیمه‌کاوش‌شده یک سازه سنگ‌نمایی باقی مانده که فقط تا سطح پی‌ها بر جای مانده بود. این سازه دارای سامانه زهکشی و تالاری با کف موزاییکی بود و قطعاتی از عناصر معماری مانند قرنیز نیز از خاک بیرون آمد.

## پژوهش‌های جدید
در دهه ۱۹۹۰ میلادی، سازمان باستان‌شناسی اسرائیل پیمایشی در منطقه به سرپرستی آلون شاویت انجام داد و هر سه محوطه بررسی شدند. در سال ۱۹۹۸ میلادی، این سازمان منطقه‌ای را که برای ساخت پارک فناوری مودیعین اختصاص یافته بود پیمایش کرد که دربرمی‌گرفت حوربت کلاح، حوربت زخاریا و پسکرانه‌های کشاورزی آنها در تپه‌های جنوبی و شرقی. در سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۸، کاوش گسترده‌ای به سرپرستی آوراهام اس. تندلر از سازمان باستان‌شناسی اسرائیل، استقرارگاه بزرگ و ناشناخته‌ای از دوره اسلامی را در جنوب آثار شناخته‌شده خربة زکریا آشکار کرد.

### حوربت زخاریا
محوطه اصلی حوربت زخاریا (محوطه ۲۳۵) یک استقرارگاه بزرگ مسیحی آغازین است که عمدتاً به دوره بیزانسی تاریخ‌گذاری شده و بر گستره‌ای به مساحت ۲۵ دونم پراکنده‌است. پاره‌سفال‌های یافت‌شده بر سطح زمین متعلق به ظروف دوره‌های اسلامی آغازین، سده‌های میانه و عثمانی نیز بودند. در مرکز محوطه بقایای یک بنای بزرگ عمومی از سنگ‌های تراشیده به ابعاد ۶٫۲ × ۱۱٫۳ متر قرار دارد. این ساختمان دارای پایه‌های ستون بود و یک ستون نیم‌ضمیمه نیز مشاهده شد. آب‌انبارها، سنگ‌های سرپوش و غارهای طبیعی در سراسر محوطه پراکنده‌اند.

#### استقرارگاه دوره اسلامی
کاوش نجات‌بخشی سال‌های ۲۰۱۷–۲۰۱۸ سازمان باستان‌شناسی اسرائیل استقرارگاهی ناشناخته از دوره اسلامی را آشکار ساخت. ۳٫۵ دونم از این استقرارگاه در جنوب‌غربی محوطه اصلی و بر بالای تپه کاوش شد. این استقرارگاه برنامه‌ریزی‌شده و نیک‌ساخت در سده نهم میلادی و در دوره خلافت عباسی بنا شده بود. ساختمان‌ها مستقیماً بر روی سنگ بستر بنا شده و به یکدیگر متصل بودند و دیوارهای مشترک داشتند؛ کاوشگران ۶۳ واحد را شناسایی کردند. این استقرارگاه دارای انبارها، دست‌کم سه روغن‌کشی زیتون، یک کوره، آب‌انبار و یافته‌های خرد فراوان بود. چندین فضا با کف‌های موزاییکی فرش شده بودند.

چندین سازه که ویران و بازسازی شده بودند به سده یازدهم میلادی و دوره خلافت فاطمیان تاریخ‌گذاری شدند. علت ویرانی احتمالاً یکی از زمین‌لرزه‌های ۱۰۳۳ یا ۱۰۶۸ میلادی در منطقه بوده‌است. استقرارگاه هرگز به‌طور کامل بازیابی نشد و تراکم جمعیت کاهش یافت. شواهد باستان‌شناختی در برخی ساختمان‌ها حکایت از ادامه سکونت در سده دوازدهم میلادی (دوره صلیبیان) دارد. چندین سازه در سده‌های سیزدهم یا چهاردهم و در دوره سلطنت ممالیک ساخته شدند که یکی از آن‌ها دارای حیاط بود. در اواخر سده پانزدهم، محوطه به گورستان تبدیل شد و ۶۴ گور صندوقی در درون ساخت‌وسازهای پیشین حفر شد. بقایای باستان‌شناختی گواهی بر وابستگی دینی ساکنان به دست نمی‌دهد و کاوشگران نتیجه گرفتند که استقرارگاه شکوفای دوره اسلامی آغازین ممکن است جمعیتی مسیحی، مسلمان یا آمیخته داشته باشد.

### حوربت الکلاح
در حوربت الکلاح (محوطه ۱۶۸) ویژگی‌های معماری در گستره‌ای ۴۰ دونمی گزارش شد. این یافته‌ها دربرمی‌گرفت سازه‌هایی از سنگ تراشیده، غارهای حفرشده در صخره (یکی از آنها با پلکان)، تأسیسات و تمرکزی از گورهای صندوقی. یک آرکوسولیوم که در کاربرد ثانویه به آب‌انبار تبدیل شده بود مشاهده شد. چندین کارگاه شراب‌سازی نیز پیمایش شد. یافته‌ها شامل سفال، ظروف مرمری، سفال‌پوش بام، قطعات موزاییک و ابزارهای سنگ چخماقی بودند. یافته‌های شاخص به دوره‌های آهن دوم، هخامنشی، هلنی، رومی، بیزانسی و اسلامی آغازین تاریخ‌گذاری شدند.

## تاریخ
### دوره قیمومت بریتانیا
روستا بر تپه‌ای شیب‌دار رو به غرب واقع بود و از آن می‌شد دشت ساحلی را با چشم غیرمسلح دید. از شمال و جنوب دو دره آن را در میان گرفته بودند که در غرب محوطه به هم می‌پیوستند. خانه‌های روستا بیشتر از خشت ساخته شده بودند. ساکنان از چشمه‌ای در بخش شمالی محوطه آب برمی‌داشتند و به کشاورزی دیم و دامداری می‌پرداختند؛ غلات، میوه و سبزیجات می‌کاشتند.

بر پایه آمار روستایی سال ۱۹۴۵، خربة زکریا ۴٬۵۳۸ دونم زمین داشت. از این میزان، ۲٬۱۶۱ دونم به کشت غلات اختصاص داشت و ۲٬۳۷۷ دونم زمین غیرقابل‌کشت طبقه‌بندی شده بود.

### تخلیه ۱۹۴۸ و پس از آن
خربة زکریا در ۱۲ تا ۱۳ ژوئیه ۱۹۴۸ در جریان عملیات دانی و پس از حمله نظامی نیروهای اسرائیلی تخلیه شد. در سال ۱۹۶۴ میلادی، شهرک «مِوو مودیعیم» در شمال‌شرقی محوطه روستا بنا شد.

امروزه روستا از دور همچون تپه‌ای بی‌درخت پوشیده از خار و گیاهان وحشی به نظر می‌رسد. سنگ‌ها در سراسر محوطه پراکنده‌اند و اسرائیلی‌ها از آن به عنوان چراگاه بهره می‌گیرند. تشخیص سنگ‌های طبیعی از بقایای خانه‌های روستا دشوار است، هرچند بقایای چاه‌ها و سنگ‌های تراشیده هنوز نمایان هستند.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* خربة زکریا در Palestine Remembered
* خربة زکریا در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین