گرایش‌های صهیونیسم

**گونه‌های صهیونیسم** به رویکردهای گوناگونی اشاره دارد که در چارچوب جنبش صهیونیسم برای ایجاد سرزمینی برای یهودیان شکل گرفته‌اند. صهیونیسم به‌عنوان یک ایدئولوژی سیاسی از حق تعیین سرنوشت مردم یهود در سرزمین نیاکانی‌شان پشتیبانی می‌کند. با آن‌که همهٔ گرایش‌های صهیونیستی در باور به حق یهودیان برداشتن سرزمینی ملی هم‌داستان‌اند، دیدگاه‌های گوناگونی دربارهٔ چگونگی دستیابی به این هدف و سرشت دولت آینده پدید آمده‌است.

پژوهشگران باورهای صهیونیستی را به حدود دوازده گونه دسته‌بندی کرده‌اند. نخستین صهیونیست‌ها یا سیاسی بودند یا عملی که تئودور هرتسل نمایندهٔ سرشناس آنان به‌شمار می‌رود. برآمدن جنبش‌های سوسیالیستی در آغاز سدهٔ بیستم به پیدایش صهیونیسم کارگری انجامید. صهیونیسم ترکیبی و صهیونیسم عمومی اندیشه‌های سیاسی و عملی را درهم‌آمیختند. صهیونیسم تجدیدنظرطلبانه خواستار گسترش مرزهای سرزمینی بود، صهیونیسم دینی صهیونیسم را بخشی جدایی‌ناپذیر از یهودیت ارتدکس می‌دانست و صهیونیسم فرهنگی بر رویکردی سکولار تأکید داشت. گونه‌های دیگر دربرگیرندهٔ صهیونیسم مسیحی، صهیونیسم انقلابی و صهیونیسم اصلاح‌گرا هستند. صهیونیسم‌ستیزی نیز در برابر صهیونیسم قرار دارد.

## پیشاصهیونیسم
اندیشهٔ بازگشت یهودیان به سرزمین خود پیش از تئودور هرتسل نیز وجود داشت و متفکرانی که چنین باوری را مطرح کردند «پیشاصهیونیست» نامیده می‌شوند.

## صهیونیسم سیاسی
صهیونیسم سیاسی خواستار آن بود که از راه گفت‌وگوهای دیپلماتیک با قدرت‌های حاکم بر منطقه، سرزمینی به‌رسمیت‌شناخته‌شده و قانونی برای یهودیان در سرزمین فلسطین فراهم شود. این رویکرد بر حل «مسئله یهود» و یهودستیزی در اروپا تمرکز داشت و پیش از به‌دست آوردن حاکمیت، با مهاجرت گسترده مخالف بود. در آغاز حتی مکان‌هایی غیر از فلسطین (مانند آفریقا) نیز مورد بررسی قرار گرفت.

ناتان بیرنباوم، یهودی اهل وین، پایه‌گذار اصلی صهیونیسم سیاسی بود. او در ۱۸۹۰ واژهٔ «صهیونیسم» و دو سال بعد اصطلاح «صهیونیسم سیاسی» را ابداع کرد. بیرنباوم نشریه‌ای به نام  (رهایی خود) منتشر کرد که «اندیشهٔ رستاخیز یهودی و بازاستقرار در فلسطین» را ترویج می‌کرد. او بیش از همه از لئون پینسکر تأثیر پذیرفته بود. پس از کناره‌گیری بیرنباوم از جنبش خود، تئودور هرتسل چهرهٔ شناخته‌شدهٔ صهیونیسم نوین شد. صهیونیسم سیاسی سپس به رهبری هرتسل و ماکس نوردائو ادامه یافت و در نخستین کنگرهٔ صهیونیستی (۱۸۹۷) رویکرد غالب بود.

## صهیونیسم عملی

صهیونیسم عملی (به عبری: ) به رهبری موشه‌لیب لیلینبلوم و لئون پینسکر و با الهام از سازمان «دوستداران صهیون» شکل گرفت. این رویکرد بر آن بود که باید هرچه زودتر مهاجرت یهودیان (علیا) به سرزمین مقدس و استقرار در آن آغاز شود، حتی اگر هنوز منشور قانونی به دست نیامده باشد.

صهیونیسم عملی پس از مرگ هرتسل به جریان غالب تبدیل شد و بر خلاف صهیونیسم سیاسی، صهیونیسم را نه صرفاً پاسخی به مسئله یهود بلکه هدفی فی‌نفسه می‌دانست و «آرمان برپاکردن اجتماعی نخبه‌گرا و آرمان‌شهری در فلسطین» را دنبال می‌کرد. این رویکرد به «کنش‌های بزرگ سیاسی» بی‌اعتماد بود و فرایندی تدریجی و گام‌به‌گام را ترجیح می‌داد.

## صهیونیسم کارگری

صهیونیسم کارگری (یا صهیونیسم سوسیالیستی) به رهبری سوسیالیست‌هایی چون ناحمان سیرکین، حاییم آرلوزوروف و برل کاتسنلسون و مارکسیست دوو بر بوروخوف شکل گرفت. صهیونیست‌های کارگری خواستار پایه‌گذاری جامعه‌ای کشاورزی نه بر پایهٔ سرمایه‌داری بورژوایی بلکه بر پایهٔ برابری بودند. این جریان گونه‌ای از صهیونیسم بود که سوسیالیسم یا سوسیال دموکراسی را نیز ترویج می‌کرد.

### سرآغاز جنبش
هرچند سوسیالیست‌های صهیونیستی در سدهٔ نوزدهم نیز وجود داشتند (مانند موشه هس)، صهیونیسم کارگری با تأسیس گروه‌های «پوعالی صهیون» (کارگران صهیون) در اروپای شرقی و غربی و آمریکای شمالی در دههٔ ۱۹۰۰ به جنبشی توده‌ای تبدیل شد. دیگر سازمان‌های نخستین صهیونیسم سوسیالیستی عبارت بودند از جنبش جوانان هاپوئل هاتزعیر به بنیان‌گذاری آ.د. گوردون و حزب کارگران سوسیالیست صهیونیست به رهبری سیرکین.

### انشعاب و تحولات
صهیونیسم کارگری جریانی مارکسیستی داشت که بوروخوف آن را رهبری می‌کرد. پس از ۱۹۱۷ — سال مرگ بوروخوف و هم‌زمان با انقلاب روسیه و بیانیه بالفور — پوعالی صهیون میان چپ هوادار بلشویسم (و سپس اتحاد جماهیر شوروی) و راست سوسیال‌دموکرات که در فلسطین غالب شد دوپاره گشت.

### کنش در فلسطین عثمانی و قیمومتی

در فلسطین عثمانی، پوعالی صهیون سازمان نگهبانی هاشومیر را بنیاد نهاد که از مستوطنه‌های یه‌شو پاسداری می‌کرد و ایدئولوژی «تسخیر کار» و «کار عبری» را برگرفت. همچنین جنبش‌های جوانان هشومر هتسعیر و هابونیم درور از آن برآمدند. صهیونیست‌های کارگری در فلسطین روستانشینی‌های اشتراکی به نام «کیبوتص» بنیان نهادند که نمادی از علیای دوم بودند و بر اشتراک‌گرایی، برابری‌خواهی و خودبسندگی تأکید فراوان داشتند و تا اندازه‌ای نمایانگر سوسیالیسم تخیلی به‌شمار می‌رفتند.

پوعالی صهیون «سرمایه‌داری را علت فقر و فلاکت یهودیان در اروپا می‌دانست و باور داشت که یهودیان تنها با ایجاد دولت‌ـملتی مانند دیگران می‌توانند از این چرخه رهایی یابند».

### تسلط بر سیاست فلسطین و اسرائیل

در دههٔ ۱۹۲۰ صهیونیست‌های کارگری اتحادیهٔ کارگری هیستادروت و حزب ماپای را پدیدآوردند. پوعالی صهیون در ۱۹۱۹ منحل شد تا جای خود را به اخدوت هاآودا به رهبری داوید بن گوریون بدهد. هاپوئل هاتزعیر در ۱۹۳۰ با اخدوت هاآودا ادغام شد و ماپای شکل گرفت.

صهیونیسم کارگری که ماپای نمایندهٔ آن بود، نیروی غالب در زندگی سیاسی و اقتصادی یه‌شو در دوران قیمومت بریتانیا بر فلسطین گردید. احزاب جانشین پوعالی صهیون — ماپام، ماپای و حزب کارگر اسرائیل — به رهبری چهره‌هایی چون داوید بن گوریون و گلدا مئیر تا انتخابات ۱۹۷۷ بر سیاست اسرائیل چیره بودند. هیستادروت تا دههٔ ۱۹۷۰ پس از دولت اسرائیل بزرگ‌ترین کارفرمای کشور بود.

### نقد صهیونیسم کارگری
زیو اشترنهل و بنی موریس هر دو استدلال کرده‌اند که در صهیونیسم کارگری، گرایش‌های ملی‌گرایانه سرانجام بر گرایش‌های سوسیالیستی چیره شدند و آن‌ها را به حاشیه راندند. مورخ اسرائیلی آنیتا شاپیرا نیز کاربرد خشونت از سوی صهیونیسم کارگری علیه فلسطینیان را در ماهیت تفاوت چندانی با گروه‌های تندروی راست‌گرا نمی‌داند. به گفتهٔ شاپیرا، در جریان شورش اعراب در فلسطین (۱۹۳۶–۱۹۳۹) خطوط جداکنندهٔ رفتار نظامی پالماخ و ایرگون «مبهم و عمداً درهم» بود.

## صهیونیسم ترکیبی، عمومی و لیبرال

صهیونیسم ترکیبی به رهبری حییم وایزمن، لئو موتسکین و ناحوم سوکولوف رویکردی بود که خواستار درهم‌آمیختن صهیونیسم سیاسی و عملی بود. این رویکرد ایدئولوژی صهیونیسم عمومی بود — جریان میانه‌رو میان صهیونیسم کارگری و صهیونیسم دینی — که از نخستین کنگرهٔ صهیونیستی در ۱۸۹۷ تا پس از جنگ جهانی اول گرایش غالب در جنبش صهیونیستی به‌شمار می‌رفت. صهیونیست‌های عمومی با طبقهٔ میانهٔ لیبرال اروپایی هم‌هویت بودند.

حییم وایزمن به‌عنوان رئیس سازمان جهانی صهیونیسم نقشی تعیین‌کننده در سیاست‌های جنبش داشت. هدف نهایی وایزمن برپایی دولتی یهودی بود که مرزهایش حتی از «اسرائیل بزرگ» نیز فراتر رود — از ساحل شرقی رود اردن تا رود لیتانی در لبنان. راهبرد وی بر شهرک‌سازی تدریجی و خرید زمین استوار بود. وایزمن با اندیشهٔ ادارهٔ مشترک فلسطین با اعراب از راه شورایی منتخب با نمایندگی برابر موافق بود، اما اعراب را شریکان برابر در مذاکرات دربارهٔ آیندهٔ کشور نمی‌دانست و بر «برتری اخلاقی» ادعای یهودیان بر فلسطین پافشاری می‌کرد.

این جریان دو بال داشت: بال چپ («صهیونیست‌های عمومی الف») که از اقتصاد مختلط و روابط خوب با بریتانیا پشتیبانی می‌کرد و بال راست («صهیونیست‌های عمومی ب») که ضدسوسیالیست و ضدبریتانیا بود. پس از استقلال اسرائیل، هیچ‌کدام نقش چشمگیری در سیاست اسرائیل نداشتند.

صهیونیسم لیبرال هرچند امروزه با حزب خاصی پیوند ندارد، همچنان گرایشی نیرومند در سیاست اسرائیل است و از اصول بازار آزاد، دموکراسی و حقوق بشر هواداری می‌کند. بازوی سیاسی آن از نیاکان لیکود کنونی بود. کادیما، حزب اصلی میانه‌رو در دههٔ ۲۰۰۰ که از لیکود جدا شد، با بسیاری از سیاست‌های بنیادین صهیونیسم لیبرال هم‌سو بود و از جمله خواستار تشکیل دولت فلسطینی و برابری حقوق شهروندان عرب اسرائیل بود.

## صهیونیسم تجدیدنظرطلبانه

صهیونیسم تجدیدنظرطلبانه نخست به رهبری زیو ژابوتینسکی و سپس جانشین او مناخم بگین (نخست‌وزیر آیندهٔ اسرائیل) شکل گرفت. این جریان بر عناصر رمانتیک ملیت یهودی و میراث تاریخی مردم یهود در سرزمین اسرائیل به‌عنوان پایهٔ سازندهٔ اندیشهٔ ملی صهیونیستی تأکید می‌ورزید. تجدیدنظرطلبان از لیبرالیسم و به‌ویژه لیبرالیسم اقتصادی پشتیبانی می‌کردند و با صهیونیسم کارگری و برپایی جامعه‌ای کمونیستی مخالف بودند.

ژابوتینسکی در ۱۹۲۵ حزب تجدیدنظرطلب را بنیاد نهاد. او راهبرد گام‌به‌گام وایزمن را رد کرد و خواستار اعلام فوری حاکمیت بر کل منطقه — هر دو سوی رود اردن — بود. ژابوتینسکی از همان آغاز امکان «توافق داوطلبانه» با اعراب فلسطین را رد کرد و در عوض باور داشت که باید «دیوار آهنین» نیروی نظامی یهود ساخته شود تا مقاومت عرب‌ها درهم بشکند و سپس بتوان به توافق رسید.

صهیونیست‌های تجدیدنظرطلب بر آن بودند که دولت یهودی باید هر دو سوی رود اردن یعنی ماوراءاردن را نیز دربرگیرد. آنان با هرگونه مماشات در برابر خشونت عربی مخالف بودند و کنش نظامی قاطع را پشتیبانی می‌کردند. همین موضع سبب شد دسته‌ای از رهبران تجدیدنظرطلب جدا شوند و سازمان زیرزمینی ایرگون را بنیاد نهند. این جریان هوادار اندیشهٔ «اسرائیل بزرگ» نیز شناخته می‌شود.

## صهیونیسم دینی

صهیونیسم دینی به رهبری یتسحاق یعقوب رینس — بنیان‌گذار جنبش مزراحی — و ابراهیم اسحاق کوک شکل گرفت. این جریان بر آن بود که هویت ملی یهود و تأسیس دولت اسرائیل تکلیفی دینی برگرفته از تورات است. برخلاف بخش‌هایی از جامعهٔ یهودی غیرسکولار که باور داشتند رهایی سرزمین اسرائیل تنها پس از آمدن مسیحا رخ خواهد داد، صهیونیست‌های دینی بر آن بودند که کنش انسانی برای بازپس‌گیری سرزمین، خود زمینه‌ساز آمدن مسیحاست. شعار آنان چنین بود: «سرزمین اسرائیل برای مردم اسرائیل بر پایهٔ تورات اسرائیل» (به عبری: ). امروزه اینان معمولاً «ملی‌گرایان دینی» یا «شهرک‌نشینان» نامیده می‌شوند و از هواداران اندیشهٔ «اسرائیل بزرگ» به‌شمار می‌روند.

## صهیونیسم فرهنگی

صهیونیسم فرهنگی به رهبری آحاد هاعام (آشر صوی هیرش گینسبرگ) بر آن بود که رستاخیز ملی یهود باید از راه ایجاد کانون فرهنگی در سرزمین اسرائیل و مرکز آموزشی برای یهودیان پراکنده تحقق یابد. این دو کانون باهم سنگری در برابر خطر همگون‌سازی خواهند بود که موجودیت مردم یهود را تهدید می‌کرد. آحاد هاعام بر خلاف صهیونیسم سیاسی که بر تأسیس دولت تمرکز داشت، بر احیای فرهنگ و زبان عبری تأکید می‌ورزید و فلسطین را نه‌تنها پناهگاهی سیاسی بلکه مرکزی فرهنگی برای همهٔ یهودیان جهان می‌دانست.

## صهیونیسم انقلابی
صهیونیسم انقلابی به رهبری آبراهام اشترن، اسرائیل الداد و آوری صوی گرینبرگ، صهیونیسم را پیکاری انقلابی برای گردآوری یهودیان از پراکندگی، احیای زبان عبری به‌عنوان زبان محاوره و بازبرپایی پادشاهی یهود در سرزمین اسرائیل می‌دانست. اعضای لحی در دههٔ ۱۹۴۰ به جنگ چریکی علیه نظام قیمومت بریتانیا پرداختند تا راه را برای استقلال سیاسی یهودیان بگشایند.

پس از تأسیس دولت اسرائیل، شخصیت‌های برجستهٔ این جریان استدلال کردند که ایجاد دولت اسرائیل هیچ‌گاه هدف نهایی صهیونیسم نبوده بلکه ابزاری بوده برای دستیابی به هدف اصلی که آن را به عبری «ملکوت یسرائل» (پادشاهی اسرائیل) می‌نامیدند. صهیونیست‌های انقلابی اغلب به اشتباه در زمرهٔ تجدیدنظرطلبان جای داده می‌شوند اما از نظر ایدئولوژیک تفاوت‌هایی بنیادین با آنان دارند: تجدیدنظرطلبان بیشتر ملی‌گرایان سکولاری بودند که دولتی یهودی در چارچوب امپراتوری بریتانیا می‌خواستند، در حالی که انقلابی‌ها گونه‌ای مسیحاگرایی ملی را ترویج می‌کردند که آرزوی پادشاهی یهودی پهناور با بازسازی معبد اورشلیم را در سر داشت. صهیونیسم انقلابی عموماً دیدگاه‌های ضداستعماری داشت و هم ملی‌گرایان راست‌گرا و هم چپ‌گرا را در میان هوادارانش دربرمی‌گرفت.

## صهیونیسم اصلاح‌گرا
صهیونیسم اصلاح‌گرا (یا صهیونیسم پیشرو) بازوی صهیونیستی شاخهٔ اصلاح‌گرای یهودیت است. این جریان می‌کوشد اسرائیل را کانون زندگی مقدس و هویت یهودی برای یهودیان اصلاح‌گرا قرار دهد و از اسرائیل به‌عنوان دولتی یهودی، کثرت‌گرا، عادلانه و دموکراتیک دفاع کند. در اسرائیل، صهیونیسم اصلاح‌گرا با «جنبش اسرائیل برای یهودیت پیشرو» پیوند دارد.

## پساصهیونیسم
پساصهیونیسم استدلال می‌کند که صهیونیسم با تأسیس دولت اسرائیل به هدف خود دست یافته و اکنون اسرائیل باید هویت مدنی نوینی بر پایهٔ لیبرال دموکراسی چندقومیتی بسازد.

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* صهیونیسم سیاسی — کتابخانهٔ مجازی یهود
* صهیونیسم عملی — کتابخانهٔ مجازی یهود
* صهیونیسم ترکیبی — کتابخانهٔ مجازی یهود
* صهیونیسم دینی — کتابخانهٔ مجازی یهود

رده:صهیونیسم
رده:انواع صهیونیسم
رده:جنبش‌های یهودی