مجتمع قثم بن عباس

**مجتمع قثم بن عباس** () یادمانی معماری در سمرقند است که به دورهٔ سده‌های یازدهم تا پانزدهم میلادی تعلق دارد و بخشی از مجموعهٔ «شاه‌زنده» به‌شمار می‌آید. این مجموعه شامل مسجد، آرامگاه یادمانی و زیارتگاهی است که در دوره‌های مختلف ساخته شده‌اند و پیرامون آرامگاه «قثم بن عباس» بنا گردیده است.

## توضیحات
ورود به مجموعه از طریق دری دوطبقه در سمت شرقی صحن صورت می‌گیرد. یک مناره زیبا (به ارتفاع ۱۲ متر، قرن دوازدهم) با یک قفس فوق‌العاده در بالای آن، در سمت راست راهرو حفظ شده است. مسجد به ۳ قسمت تقسیم شده بود، ستون‌های دیوار جانبی به اتاق‌های کمکی متصل بودند. دیوار داخلی با پرچ‌های ستاره‌ای شکل تزئین شده بود. تصاویر توسط یک دایره اسلیمی دوتایی با حاشیه پرچ شده احاطه شده بودند. کتاب‌های روی محراب نیز با پرچ‌های نقره‌ای تزئین شده بودند. در شرق مسجد، یک میان‌سرایی وجود دارد که از گوشه جنوب شرقی آن تا مقبره امتداد دارد. در ابتدا، مقبره‌ای ساخته شده بود که شامل یک مقبره مربع شکل پوشیده از گنبد، یک ضریح و یک محراب بود. فرتوری قثم بن عباس در زمان سلطنت امیر تیمور ساخته شد: فرتوری دارای ۳ مستطیل است که روی هم قرار گرفته‌اند و ۱ سطح منحنی روی آنها، که در مجموع از ۴ قسمت تشکیل شده است، سطح اضلاع با نقوش اسلامی طلاکاری شده تزئین شده است، آیات قرآن و احادیث بین آنها نوشته شده است. در کنار غار، فرتوری از حرم دیده می‌شود. یک نرده چوبی روی دیوار نصب شده است. بعدها، مسجد و بناهای دیگری ساخته شد. اضلاع بنا با مقرنس تزئین شده و گنبد دارای پوشش لعابی است. درهای این مجموعه با کنده‌کاری‌های دو لایه با الگوهای زیبا و کتاب‌هایی به خط ثلث تزئین شده‌اند.

در سمت شرقی تالار، دری چوبی کنده‌کاری‌شده و دوطبقه قرار دارد. این در به دستور امیر تیمور و به‌دست استاد سعید یوسف شیرازی در سال‌های ۱۴۰۴–۱۴۰۵ ساخته شد. نقش‌ونگار آن بر پایهٔ طرحی هنری منحصربه‌فرد شکل گرفته و کتیبه‌های عربی آن با عاج تزئین شده‌اند. بر هر دو لنگهٔ در این عبارت‌ها نگاشته شده است: «درهای بهشت بر فقیران گشوده است» و در لایهٔ دوم آمده است: «درهای رحمت بر نیکوکاران گشوده است». در سمت راست گذرگاه گنبددار، مناره‌ای متعلق به قرن یازدهم قرار دارد. پوشش این مناره صیقلی است و ویژگی‌های معماری قرن یازدهم را نشان می‌دهد؛ بدنهٔ آن از آجر ساخته شده و درونش پلکانی مارپیچ تعبیه شده است. راهرو با بنای بعدی آغاز می‌شود؛ مسجدی که در قرن یازدهم ساخته شده و بر بقایای سازه‌ای از قرن دوازدهم بنا گردیده است. قسمت پایین دیوارها و محراب با کاشی‌های لعاب‌دار تزئین شده است.

مقبره قثم بن عباس مهم‌ترین و قدیمی‌ترین مقبره در این مجموعه است. این مقبره شامل یک مقبره و یک زیارتگاه است. یک انبار کوچک از غرب به غار متصل بوده است. در قسمت پایین یک چله خانه وجود دارد. هر کدام از آنها وظایف خاص خود را دارند. بقایای تزئینات حرم که قدمت آن به اواخر قرن یازدهم میلادی برمی‌گردد، بر روی دیوار شمالی نگهداری می‌شد و در نتیجه بازرسی‌ها در سال ۱۹۶۰ کشف شد. حتی قطعات چوبی مسجدی که قبل از حمله مغول ساخته شده بود، در اینجا حفظ شده است. این قطعات چوبی حکاکی شده، بنایی بی‌نظیر از دوران آل افراسیاب هستند. این حرم در دهه ۳۰ سده چهاردهم میلادی ساخته شده است. گنبد ساختمان قرن یازدهم بازسازی و با کاشی پوشانده شده است. در ضلع جنوب غربی قسمت هشت ضلعی که گنبد نقاشی دیواری در آن قرار دارد، یک طرح گیاهی وجود دارد که مربوط به سال ۷۳۵ هجری قمری (۱۳۳۴–۱۳۳۵) است که در سکوت ثبت شده است.

از میان نرده چوبی دیوار جنوبی داخل حرم، کلبه قثم بن عباس در غار قابل مشاهده است. این غار همزمان با مقبره در قرن یازدهم ساخته شده است. در دهه هشتاد قرن چهاردهم، کلبه جدیدی بر روی قبر ساخته شد. آیاتی از قرآن کریم با طلا بر روی دیواره‌های آن نوشته شده است. سال ۵۷ هجری قمری، سال ۶۷۶–۶۷۷ و نام قثم بن عباس در ضلع بالایی نوشته شده است. این امر تکامل صد ساله کلبه‌های مجلل در شاه زنده را از آغاز قرن چهاردهم تا اواسط قرن پانزدهم روشن می‌کند. متأسفانه بخش اصلی آن از قرن یازدهم و دوازدهم به دلیل قدمت از بین رفته است.

## نوسازی
بر اساس تصمیم هیئت وزیران در تاریخ ۱۶ ژوئیه ۲۰۰۴ و به ابتکار نخستین رئیس‌جمهور اسلام کریم‌اف، با عنوان «سازمان‌دهی کارهای مرمت و زیباسازی در مجموعهٔ یادمانی شاه‌زنده»، اقدامات انجام‌شده در مجموعهٔ شاه‌زنده و پیرامون آن شایستهٔ ستایش دانسته شد. در گذر سال‌ها، نیاز به تعمیرات به‌عنوان عاملی در حفظ بناهای تاریخی برای مدت طولانی‌تر مطرح گردید که نمونهٔ روشن آن شاه‌زنده است. در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۰، مجموعهٔ قُسام ابن عباس با بودجهٔ تأمین‌شده از سوی پادشاهی اردن مورد بازسازی قرار گرفت.

## منابع

رده:آرامگاه‌ها در ازبکستان
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در سمرقند
رده:نیایشگاه‌ها در ازبکستان