کورنیزاتسیا

[بندانگشتی|پوستر استخدام نیروهای شوروی در آموزش نظامی در سال ۱۹۲۱ با مضمون [اوکراینی‌سازی . متن این پوستر چنین است: «پسرم! در  ثبت‌نام کن.» ، و دفاع از اوکراین شوروی تضمین خواهد شد.» این پوستر از تصاویر سنتی اوکراینی با متنی به زبان اوکراینی برای جذب مخاطب بیشتر استفاده می‌کند. مدرسه فرماندهان سرخ در خارکف برای ارتقای شغلی کادر ملی اوکراین در ارتش سازماندهی شده بود.]]

سیاست «کرنیزاتسیا» (به روسی: коренизация، به‌معنای بومی‌سازی یا ملی‌سازی) یکی از سیاست‌های اولیهٔ اتحاد جماهیر شوروی برای ادغام ملیت‌های غیرروس در حکومت جمهوری‌های شوروی بود. این واژه از «коренной народ» (کورنوی نارود) به‌معنای «مردم بومی» یا «جمعیت بومی» گرفته شده است.

در دههٔ ۱۹۲۰، این سیاست نمایندگان ملت‌های صاحب‌عنوان و اقلیت‌های ملی آنان را به سطوح پایین‌تر اداری، دیوان‌سالاری و دستگاه حکومتی جمهوری‌های شوروی ارتقا می‌داد. هدف اصلی کرنیزاتسیا پرورش کادرهای کمونیست برای هر ملیت بود.

اصطلاح کرنیزاتسیا از عبارت «коренное население» (کورنوی ناسلنیه) به‌معنای «جمعیت بومی» مشتق شده است. این سیاست عملاً در میانهٔ دههٔ ۱۹۳۰ با تبعیدهای گستردهٔ ملیت‌های مختلف پایان یافت.

از نظر سیاسی و فرهنگی، سیاست بومی‌سازی (کرنیزاتسیا) با هدف از میان برداشتن سلطه و فرهنگ روسی در جمهوری‌های شوروی که روس‌های قومی در آن‌ها اکثریت نداشتند اجرا شد. این سیاست حتی در مناطقی با جمعیت زیاد روس‌زبان نیز اعمال گردید؛ برای نمونه، در اوکراین همهٔ کودکان موظف بودند آموزش خود را به زبان اوکراینی دریافت کنند.

سیاست‌های کرنیزاتسیا موجب شد که حزب کمونیست زبان‌های محلی را در عرصه‌های حکومتی، آموزشی، انتشاراتی، فرهنگی و زندگی عمومی تثبیت کند. به این ترتیب، کادرهای محلی حزب کمونیست در همهٔ سطوح حکومتی ارتقا یافتند و کارمندان روسی در این دستگاه‌ها ملزم بودند زبان و فرهنگ محلی جمهوری شوروی مربوط را بیاموزند.

لنین بر این باور بود که ملی‌گرایی می‌تواند به جذب متحدان طبقاتی برای بلشویک‌ها کمک کند و بی‌اعتمادی تاریخیِ ملت‌های غیرروس نسبت به روس‌های بزرگ را می‌توان از این راه برطرف کرد. سیاست کرنیزاتسیا در اصل اقدامی پیشگیرانه بود تا از رشد ملی‌گرایی در میان ملت‌های غیرروس که پیش‌تر تحت ستم قرار گرفته بودند جلوگیری شود.

بلشویک‌ها اعتقاد داشتند که **شوونیسم روس‌های بزرگ** خطری جدی‌تر از جنبش‌های ملی محلی است. به همین دلیل، کرنیزاتسیا شامل انتقاد از فرهنگ روسی و استفاده از الفبای روسی نیز می‌شد، زیرا این موارد با سیاست‌های استعماری و روسی‌سازی رژیم تزاری پیشین پیوند داشتند.

این سیاست همچنین برای پشتیبانی از روند استعمارزدایی طراحی شده بود؛ روندی که بلشویک‌ها آن را اجتناب‌ناپذیر می‌دانستند. در عین حال، کرنیزاتسیا به حفظ وحدت سرزمینی امپراتوری سابق روسیه نیز کمک می‌کرد.

## آغازها
سیاست ملیت‌ها در سال ۱۹۱۳، چهار سال پیش از به قدرت رسیدن بلشویک‌ها در روسیه، تدوین شد. ولادیمیر لنین، ژوزف استالینِ جوان را ـ که خود اهل گرجستان و از اقلیت‌های قومی بود ـ به وین فرستاد؛ شهری که به‌دلیل جایگاهش به‌عنوان پایتخت امپراتوری اتریش-مجارستان، تنوع قومی فراوانی داشت. استالین پس از بازگشت به مسکو، دیدگاه‌های خود را دربارهٔ این سیاست ارائه کرد. خلاصهٔ این دیدگاه‌ها در جزوهٔ او با عنوان «مارکسیسم و مسئلهٔ ملی» (۱۹۱۳)، که نخستین اثر علمی منتشرشدهٔ استالین به‌شمار می‌رود، بیان گردید.

نخستین بیان روشن و جامع از سیاست ملیت‌ها توسط ژوزف استالین در مقاله‌ای در روزنامهٔ پراودا در تاریخ ۱۰ اکتبر ۱۹۲۰ منتشر شد. در این مقاله، استالین تأکید کرد که همهٔ نهادهای شوروی فعال در مناطق مرزی ـ از جمله دادگاه‌ها، اداره‌ها، نهادهای اقتصادی، حکومت‌های محلی و سازمان‌های حزبی ـ باید از افرادی تشکیل شوند که با آداب، شیوهٔ زندگی و زبان‌های جمعیت‌های محلی آشنا باشند. این سخن نقطهٔ عطفی در سیاست ملیت‌های شوروی به‌شمار می‌رفت.

سیاست کرنیزاتسیا بعدها به‌طور نظام‌مند تعریف شد، به‌ویژه در کنگره‌های حزبی مارس ۱۹۲۱ و آوریل ۱۹۲۳، و حول دو هدف اصلی شکل گرفت:

* **پرورش کادرهای کمونیست محلی**: ایجاد و تربیت نیروهای حزبی و اداری از میان ملیت‌های غیرروس، تا بتوانند در ساختارهای حکومتی جمهوری‌های شوروی نقش‌آفرینی کنند.
* **تقویت زبان‌ها و فرهنگ‌های بومی**: گسترش استفاده از زبان‌های محلی در آموزش، اداره، انتشارات و زندگی عمومی، و حمایت از فرهنگ‌های ملی برای کاهش سلطهٔ فرهنگی روس‌ها و جلوگیری از رشد ملی‌گرایی ضدشوروی.

این دو هدف، چارچوب اصلی سیاست بومی‌سازی را تشکیل دادند و مسیر سیاست ملیت‌های شوروی را در دهه‌های نخست شکل دادند.

سیاست کرنیزاتسیا که در سال ۱۹۲۳ به‌طور رسمی پذیرفته شد، شامل آموزش و اداره به زبان جمهوری‌ها و همچنین ارتقای افراد غیرروس به سمت‌های حکومتی و حزبی در جمهوری‌های شوروی بود. در این چارچوب، برای مدتی واحدهای اداری ویژه‌ای به نام **ناتس‌سووتی** (нацсоветы، شوراهای ملی روستایی) و **ناتس‌رایونی** (нацрайоны، نواحی ملی) ایجاد شدند که بر اساس تمرکز اقلیت‌ها در جمهوری‌های اقلیت‌نشین سازمان‌دهی می‌شدند.

برای نمونه، در اوکراینِ اواخر دههٔ ۱۹۲۰ حتی ناتس‌سووتی برای روس‌ها و استونیایی‌ها نیز وجود داشت. این اقدام نشان‌دهندهٔ تلاش بلشویک‌ها برای گنجاندن همهٔ گروه‌های قومی در ساختارهای حکومتی و کاهش سلطهٔ فرهنگی و سیاسی روس‌های بزرگ بود.

در دههٔ ۱۹۲۰ همچنان دشمنی‌هایی نسبت به روس‌ها و همچنین نسبت به دیگر ملیت‌ها از سوی روس‌ها وجود داشت. افزون بر این، میان سایر ملیت‌ها نیز درگیری‌ها و رقابت‌هایی مشاهده می‌شد.

## علیه شوونیسم ولیکاروس
در سال ۱۹۲۳، در دوازدهمین کنگرهٔ حزب، استالین دو تهدید را برای موفقیت سیاست ملیت‌ها شناسایی کرد: **شوونیسم قدرت بزرگ** (به روسی: великодержавный шовинизм، *velikoderzhavnyy shovinizm*)، یعنی گرایش‌های شوونیستی روس‌های بزرگ که می‌توانست بر دیگر ملیت‌ها سلطه یابد. **ملی‌گرایی محلی**، یعنی گرایش‌های جدایی‌طلبانه یا تأکید بیش از حد بر هویت‌های قومی و محلی.

با این حال، استالین تهدید نخست یعنی شوونیسم قدرت بزرگ را خطر بزرگ‌تر دانست، زیرا آن را میراث مستقیم سلطهٔ تزاری و عامل اصلی بی‌اعتمادی و نارضایتی ملت‌های غیرروس می‌دید.

این بخش از سخنان استالین در کنگرهٔ دوازدهم حزب (۱۹۲۳) به‌خوبی نشان می‌دهد که او **شوونیسم روس‌های بزرگ** را بزرگ‌ترین تهدید برای سیاست ملیت‌ها و بقای اتحاد شوروی می‌دانست.

او توضیح می‌دهد که روحیهٔ شوونیستی روس‌های بزرگ، که با سیاست اقتصادی جدید (نپ) تقویت شده بود، در رفتار تحقیرآمیز و بوروکراتیکِ مسئولان روسی نسبت به نیازها و خواسته‌های جمهوری‌های ملی نمود پیدا می‌کرد. به باور استالین، تنها در صورتی دولت چندملیتی شوروی می‌تواند پایدار و همکاری میان ملت‌ها واقعاً برادرانه باشد که این بقایای شوونیسم به‌طور قاطع و برگشت‌ناپذیر از نهادهای حکومتی ریشه‌کن شوند.

از همین رو، او نخستین وظیفهٔ فوری حزب را «مبارزهٔ جدی با بقایای شوونیسم روس‌های بزرگ» اعلام کرد. این موضع‌گیری، نقطهٔ عطفی در سیاست ملیت‌های شوروی بود و نشان‌دهندهٔ تلاش برای ایجاد توازن میان ملت‌های مختلف در ساختار حکومتی جدید.

خطر اصلی، یعنی **شوونیسم روس‌های بزرگ**، باید توسط خود روس‌ها مهار شود تا هدف بزرگ‌تر یعنی ساختن سوسیالیسم تحقق یابد. در مناطق اقلیت‌های ملی، لازم بود نهادهای تازه‌ای سازمان‌دهی شوند تا به دولت در همه‌جا ویژگی ملی (اقلیتی) بدهند؛ این امر بر پایهٔ استفاده از زبان‌های ملی در حکومت و آموزش، و همچنین جذب و ارتقای رهبران از میان گروه‌های اقلیت استوار بود.

در سطح مرکزی نیز مقرر شد که ملیت‌ها در «شورای ملیت‌ها» (*Soviet of Nationalities*) نمایندگی داشته باشند. این ساختار نشان‌دهندهٔ تلاش بلشویک‌ها برای ایجاد توازن میان ملت‌های مختلف و جلوگیری از سلطهٔ فرهنگی و سیاسی روس‌های بزرگ در اتحاد شوروی بود.

## ایجاد کشورهای سوسیالیستی
هدف اصلی سیاست **کرنیزاتسیا** پرورش کادرهای کمونیست برای هر ملیت بود. تا میانهٔ دههٔ ۱۹۳۰، درصد افراد محلی در حزب و در خدمات دولتی به‌طور چشمگیری افزایش یافت. این امر نشان‌دهندهٔ موفقیت نسبی سیاست بومی‌سازی در جذب و ارتقای نیروهای غیرروس در ساختارهای حکومتی و حزبی اتحاد شوروی بود.

دورهٔ نخست سیاست **کرنیزاتسیا** همراه با توسعهٔ واحدهای اداری ملی-سرزمینی و فرهنگ‌های ملی بود. این روند بیش از همه در حوزهٔ **ساخت زبان‌ها** و **آموزش** نمود پیدا کرد.

* برای چندین ملیت کوچک در روسیه که زبان ادبی نداشتند، نهادی به نام **کمیتهٔ شمال** تشکیل شد تا الفباهایی برای آن‌ها ایجاد کند. به این ترتیب، زبان‌های ملی می‌توانستند در مدارس آموزش داده شوند و سواد به زبان مادری به مردم منتقل گردد؛ اقدامی که اقلیت‌ها را از عقب‌ماندگی به سوی جهان مدرن سوق می‌داد.
* در جمهوری بزرگ اوکراین، برنامهٔ **اوکراینی‌سازی** موجب تغییر عمیق زبان آموزش در مدارس به زبان اوکراینی شد.

این اقدامات نشان‌دهندهٔ تلاش بلشویک‌ها برای تثبیت زبان‌ها و فرهنگ‌های محلی در ساختار آموزشی و اداری اتحاد شوروی بود.

در سال ۱۹۳۰، استالین در شانزدهمین کنگرهٔ حزب اعلام کرد که ساختن سوسیالیسم دوره‌ای برای شکوفایی فرهنگ‌های ملی است. هدف نهایی، ادغام این فرهنگ‌ها در یک فرهنگ بین‌المللی با زبانی مشترک بود.

در همین زمان، نخستین برنامهٔ پنج‌ساله (۱۹۲۸–۱۹۳۱) با فضایی از رادیکالیسم، آرمان‌گرایی و خشونت همراه شد که به‌عنوان «انقلاب فرهنگی» شناخته می‌شود. در این دوره:

* میراث فرهنگی روسیه مورد حمله قرار گرفت.
* کلیساها بسته و تخریب شدند.
* متخصصان قدیمی از کار برکنار شدند.
* علم و هنر به‌طور گسترده «پرولتاریزه» شدند، یعنی در خدمت طبقهٔ کارگر و ایدئولوژی کمونیستی قرار گرفتند.

این تحولات نشان‌دهندهٔ تلاش بلشویک‌ها برای بازسازی جامعه و فرهنگ بر پایهٔ اصول سوسیالیستی بود، هرچند با هزینه‌های سنگین برای سنت‌ها و نهادهای پیشین.

تاکتیک‌های بلشویک‌ها در تلاش برای خنثی‌سازی گرایش‌های ملی‌گرایانه تا آغاز دههٔ ۱۹۳۰ به نتایج سیاسی مشخصی منجر شد. ساختار قدیمی امپراتوری روسیه از میان رفت و یک ساختار فدرالی سلسله‌مراتبی بر پایهٔ اصل ملیت‌ها ایجاد گردید.

این ساختار شامل دولت‌های مبتنی بر ملیت بود که در آن فرهنگ‌های قومی شکوفا می‌شدند و زبان‌های ملی در مدارس و اداره‌های محلی به‌کار گرفته می‌شدند. این گذار واقعی بود و صرفاً یک امپراتوری متمرکز روسی با پوششی تازه به نظر نمی‌رسید، بلکه نشان‌دهندهٔ تغییر بنیادین در سازمان سیاسی و فرهنگی اتحاد شوروی بود.

در کنگرهٔ هفدهم حزب در سال ۱۹۳۴ اعلام شد که ساختن پایه‌های مادی جامعهٔ سوسیالیستی به موفقیت رسیده است. اتحاد شوروی نخستین بار در سال ۱۹۳۶، با تصویب قانون اساسی جدید، رسماً به‌عنوان یک جامعهٔ سوسیالیستی شناخته شد.

قانون اساسی جدید بیان می‌کرد که ملت‌های سوسیالیستی گوناگون به‌طور داوطلبانه به یک اتحادیهٔ هماهنگ تبدیل شده‌اند. بر اساس این قانون اساسی، ساختار سیاسی شامل موارد زیر بود:

* ۱۱ جمهوری سوسیالیستی
* ۲۲ جمهوری خودمختار
* ۹ منطقهٔ خودمختار
* ۹ قلمرو ملی

در همان زمان، ادارهٔ کشور به‌شدت متمرکز شد و همهٔ جمهوری‌ها موظف شدند در خدمت یک دولت سوسیالیستی واحد قرار گیرند. این تغییر نشان‌دهندهٔ گذار از سیاست‌های بومی‌سازی و تنوع فرهنگی به تمرکزگرایی شدید در چارچوب دولت شوروی بود.

## پایان کورنیزاتسیا

### پاکسازی کادرهای ملی
میان سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۸ سیاست **کرنیزاتسیا** رسماً لغو نشد، اما اجرای مفاد آن متوقف گردید. در همین دوره، پاکسازی‌های گسترده‌ای در رهبری جمهوری‌ها و نواحی ملی آغاز شد.

اتهام اصلی علیه غیرروس‌ها این بود که آنان موجب برانگیختن اختلافات ملی شده و روس‌ها یا دیگر اقلیت‌ها را در جمهوری‌ها تحت فشار قرار داده‌اند. در سال ۱۹۳۷، دولت شوروی اعلام کرد که نخبگان محلی به «عوامل مزدور خارجی» تبدیل شده‌اند و هدفشان تجزیهٔ اتحاد شوروی و بازگرداندن سرمایه‌داری است.

در این فضای سیاسی، شعار «اکنون زمان آن است که روس‌ها رفتار منصفانه‌ای دریافت کنند» مطرح شد و رهبری‌های ملی جمهوری‌ها و خودمختاری‌ها به‌طور گسترده و دسته‌جمعی از میان برداشته شدند. این روند عملاً پایان دورهٔ بومی‌سازی و آغاز تمرکزگرایی شدید در اتحاد شوروی بود.

### بازگشت به روسی‌سازی
تا میانهٔ دههٔ ۱۹۳۰، با آغاز پاکسازی‌ها در برخی مناطق ملی، سیاست **کرنیزاتسیا** مسیر تازه‌ای یافت. تا پایان همان دهه، ترویج زبان‌های محلی با روند رو به رشد **روسی‌سازی** متعادل شد؛ هرچند این تغییر الزاماً به معنای روسی‌سازی آشکار یا تلاش برای جذب کامل اقلیت‌ها نبود.

در این دوره:

* اقلیت‌های غیرروس احساس کردند که سیاست بومی‌سازی بیش از آنکه نیازهایشان را برآورده کند، عطش آنان را برای هویت ملی بیشتر کرده و حتی نشانه‌هایی از تشویق خشونت‌های بین‌قومیتی پدیدار شد؛ به‌گونه‌ای که تمامیت ارضی اتحاد شوروی در معرض خطر قرار گرفت.
* روس‌های قومی نسبت به «تبعیض معکوس» نهادی‌شده که به سود غیرروس‌ها بود، ناخشنود شدند و آنان را ناسپاس و فرصت‌طلب تلقی کردند.
* اقلیت‌های غربی اتحاد شوروی ـ از جمله بلاروس‌ها، اوکراینی‌ها، لهستانی‌ها و فنلاندی‌ها ـ که پیش‌تر با حسن‌نیت آگاهانه مورد حمایت قرار گرفته بودند تا ارزش تبلیغاتی برای هم‌قوم‌هایشان در کشورهای همسایه داشته باشند، اکنون به‌عنوان گروه‌های آسیب‌پذیر در برابر نفوذ خارجی دیده می‌شدند؛ «ستون پنجم» دولت‌های توسعه‌طلبی که به‌دنبال تصرف سرزمین‌های شوروی با جمعیت هم‌قوم خود بودند.

همچنین، پایبندی توده‌ها به هویت ملی بیش از هویت طبقاتی بود؛ چه در روسیه و چه در دیگر جمهوری‌ها و مناطق. میان سال‌های ۱۹۳۷ تا ۱۹۵۳، سیاست‌های نژادی به‌تدریج وارد سیاست‌های ملیت‌ها شدند و برخی ملیت‌ها ـ به‌ویژه در مرزهای ناپایدار ـ دارای ویژگی‌های تغییرناپذیر و ذاتی تلقی شدند. این تغییر نشان‌دهندهٔ گذار از سیاست بومی‌سازی به تمرکزگرایی همراه با نگاه نژادی در اتحاد شوروی بود.

استالین در اواخر دههٔ ۱۹۳۰ به‌طور آشکار در پی کاهش شمار ملیت‌های رسمی شناخته‌شده بود؛ به‌گونه‌ای که فهرست رسمی ملیت‌ها در سرشماری ۱۹۳۹ نسبت به سرشماری ۱۹۲۶ کوچک‌تر شد.

در همین زمان، روند ایجاد **«مدارس ملی»** (*национальные школы*) ادامه یافت؛ مدارسی که زبان‌های اقلیت‌های ملی در آن‌ها رسانهٔ اصلی آموزش بودند. این سیاست موجب گسترش سواد و آموزش همگانی به زبان‌های ملی شد، در حالی که زبان روسی به‌عنوان یک درس اجباری تدریس می‌گردید.

اصطلاح **کرنیزاتسیا** در نیمهٔ دوم دههٔ ۱۹۳۰ از کاربرد افتاد و جای خود را به اصطلاحات بوروکراتیک‌تری مانند **«انتخاب و جای‌گذاری کادرهای ملی»** (*подбор и расстановка национальных кадров*) داد. این تغییر واژگانی نشان‌دهندهٔ گذار از سیاست بومی‌سازی به تمرکزگرایی اداری و کنترل بیشتر بر مدیریت ملیت‌ها در اتحاد شوروی بود.

از سال ۱۹۳۷، مطبوعات مرکزی شوروی آغاز به ستایش زبان و فرهنگ روسی کردند. در همین زمان، کارزارهای گسترده‌ای برای محکوم کردن «دشمنان مردم» سازمان‌دهی شد. در این فضای سیاسی، **«ملی‌گرایان بورژوا»** به‌عنوان دشمنان تازهٔ مردم روس معرفی شدند؛ کسانی که گویا زبان روسی را سرکوب کرده بودند.

در نتیجه، سیاست **بومی‌سازی (کرنیزاتسیا)** رسماً کنار گذاشته شد. در سال‌های بعد، زبان روسی به‌عنوان یک درس اجباری در همهٔ مدارس شوروی تدریس شد و جایگاه آن به‌عنوان زبان مشترک و غالب در نظام آموزشی و فرهنگی اتحاد شوروی تثبیت گردید.

در این دوره، **ملی‌گرایی روسیِ پیش از انقلاب** نیز بازسازی و دوباره مشروعیت یافت. بسیاری از قهرمانان تاریخ روسیه دوباره مورد استفاده قرار گرفتند و برای بزرگداشت و ستایش بازآفرینی شدند.

* مردم روس به‌عنوان **«برادر بزرگ‌تر» خانوادهٔ سوسیالیستی ملت‌ها** معرفی شدند، جایگاهی که نشان‌دهندهٔ برتری و نقش راهبری آنان در اتحاد شوروی بود.
* نوع تازه‌ای از میهن‌دوستی، یعنی **میهن‌دوستی شوروی** (*Soviet patriotism*) شکل گرفت؛ میهن‌دوستی‌ای که در آن **بقای ملی** بر اختلافات ایدئولوژیک میان کمونیست‌ها و فاشیست‌ها اولویت داشت.

این تغییرات نشان‌دهندهٔ گذار از سیاست‌های بومی‌سازی و چندملیتی به تمرکز بر روس‌ها و ایجاد یک هویت مشترک شوروی بود که بر پایهٔ تاریخ و فرهنگ روسی بازسازی شده بود.

## منابع
### نقل قول‌ها

See "National Factors in Party and State Affairs – Theses for the Twelfth Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks), Approved by the Central Committee of the Party," available here: http://www.marx2mao.com/Stalin/NF23.html.

See "National Factors in Party and State Affairs – Theses for the Twelfth Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks), Approved by the Central Committee of the Party," available here: http://www.marx2mao.com/Stalin/NF23.html.

### کتابشناسی

رده:ایدئولوژی حزب کمونیست اتحاد شوروی
رده:حقوق زبانی
رده:سیاست در اتحاد جماهیر شوروی
رده:واژگان دوره اتحاد شوروی