اشغال ارمنستان غربی

**اشغال ارمنستان غربی** توسط امپراتوری روسیه در جریان جنگ جهانی اول از سال ۱۹۱۵ آغاز شد و رسماً با پیمان برست-لیتوفسک پایان یافت. گاهی به آن به عنوان **جمهوری وان** توسط ارمنیان اشاره می‌شد. آرام مانوکیان (زاده ۱۸۷۹) از فدراسیون انقلابی ارمنی تا ژوئیه ۱۹۱۵ به عنوان رهبر «عملاً» اداره را برعهده داشت. این منطقه گاه به عنوان «واسپوراکان آزاد» نیز شناخته می‌شد. پس از ناکامی در اوت ۱۹۱۵، این دولت موقت دوباره در ژوئن ۱۹۱۶ بازسازی شد. این منطقه طبق Sazonov–Paléologue Agreement در آوریل ۱۹۱۶ توسط متفقین به روسیه اختصاص یافت.

از دسامبر ۱۹۱۷، تحت کمیسر ویژه فراملی قفقاز بود، با هاکوب زاوریف به عنوان کمیسر، و در مراحل ابتدایی تأسیس جمهوری نخست ارمنستان، همراه با دیگر شوراهای ملی ارمنی در ارمنستان کوتاه‌مدت متحد گنجانده شد.

این دولت موقت بر واحدهای داوطلب ارمنی متکی بود و پس از محاصره وان در حدود آوریل ۱۹۱۵، ساختار اداری تشکیل داد. نمایندگی غالب از فدراسیون انقلابی ارمنی بود. آرام مانوکیان، یا «آرام وان»، مشهورترین فرماندار این اداره بود.

## توزیع جمعیت
در جریان مقاومت وان، تعداد ارمنیان در ولایت وان بین ۶۷٬۷۹۲ نفر (بر اساس برآورد جمعیت عثمانی در ۱۹۱۴) تا ۱۸۵٬۰۰۰ نفر (بر اساس برآورد اسقف ارمنی در ۱۹۱۲) متغیر بود. در شهر وان خود حدود ۳۰٬۰۰۰ ارمنی حضور داشتند، اما در طول حمله عثمانی، ارمنیان بیشتری از روستاهای اطراف به آن‌ها پیوستند.

## تاریخچه

### تشکیل، ۱۹۱۵
این درگیری در ۲۰ آوریل ۱۹۱۵ آغاز شد، با آرام مانوکیان به عنوان رهبر مقاومت و به مدت دو ماه ادامه یافت. در ماه مه، گردان‌های ارمنی و نیروهای منظم روس وارد شهر شدند و ارتش عثمانی را از وان بیرون راندند.

#### خروج از وان
ژوئیه دومین ماه خودگردانی تحت رهبری مانوکیان بود. سپس روند درگیری به ضرر ارمنیان تغییر کرد. ارتش عثمانی به فرمان پاشا کریم، ضدحمله‌ای در منطقه دریاچه وان انجام داد و روس‌ها را در نبرد ملازگرد شکست داد.

روسیه به سمت شرق عقب‌نشینی کرد. تا ۲۵۰٬۰۰۰ ارمنی در شهر وان تجمع یافته بودند. این افراد از فراریان قانون تهجیر بودند؛ شامل بسیاری نیز می‌شدند که از ستون‌های تبعید جدا شده و در مسیر موصل از منطقه عبور می‌کردند. ارمنیان این منطقه به مرز روسیه عقب‌نشینی کردند.

در طول ضدحمله، مانوکیان و Sampson Aroutiounian، رئیس شورای ملی ارمنیان تفلیس، به پناهجویان کمک کردند تا به واغارشاپات برسند. به دلیل قحطی و خستگی، بسیاری از پناهجویان به بیماری‌ها، به ویژه دیسانتری مبتلا شدند. در ۲۹ دسامبر ۱۹۱۵، Dragoman کنسولگری وان، طبق گزارش اسقف ارمنی ایروان و منابع دیگر، توانست پناهجویان قفقاز را از منطقه خارج کند.

#### بازگشت به وان
در زمستان ۱۹۱۵، نیروهای عثمانی بار دیگر عقب‌نشینی کردند و این امکان را برای آرام مانوکیان فراهم آورد تا به وان بازگردد و سمت خود را بازسازی کند. فرماندار در دسامبر ۱۹۱۵ اقداماتی سخت‌گیرانه برای جلوگیری از غارت و تخریب اموال اعلام کرد. برخی خرمن‌کوبها و آسیاب آردسازها در منطقه به فعالیت خود بازگشتند تا نانوایی‌ها بازگشایی شوند و بازسازی ساختمان‌ها در برخی خیابان‌ها آغاز شد.

### گسترش، ۱۹۱۶
در آغاز سال ۱۹۱۶، پناهندههای ارمنی به خانه‌های خود بازگشتند، اما دولت روسیه موانعی ایجاد کرد. در طول سال‌های ۱۹۱۶–۱۹۱۷، حدود ۸٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ ارمنی اجازه داشتند در وان سکونت کنند.

یک گزارش بیان می‌کرد:

«مردان به تعداد زیاد وارد می‌شوند؛ کاروان‌هایی از بازگشت‌کنندگان به سرزمین پدری از طریق ایغدیر (شهر) وارد می‌شوند. بیشتر پناهجویان استان ایروان به وان بازگشتند.»


بنیاد کمک‌رسانی خاور نزدیک به قربانیان جنگ کمک رساند و در سال ۱۹۱۶ خانه‌ای برای کودکان در وان تأسیس کرد. خانه کودکان به آموزش خواندن و نوشتن به کودکان پرداخت و لباس‌های مناسب برای آن‌ها فراهم کرد. بنیاد Near East Relief همچنین در سوریه و در جریان کارزار قفقاز به «چند صد هزار» پناهجو کمک رساند.

#### برنامه‌های روسیه
در آوریل ۱۹۱۵، نیکولای یودنیچ گزارش زیر را به کنت ایلارین ایوانوویچ ورونتسوف-داشکوف داد:

امکانات کشاورزی واقع در نواحی ساحلی دریای سیاه و بالادست فرات برای مهاجران روسی مناسب شناخته شد. پس از توافق آوریل ۱۹۱۶ Sazonov–Paléologue Agreement، سند *Rules for the Temporary Administration of Turkish Areas occupied by the Right of War* در ۱۸ ژوئن ۱۹۱۶ امضا شد که اداره‌ای تحت سیستم تأسیس‌شده توسط آرام مانوکیان را ایجاد کرد.

### اسکان، ۱۹۱۷
تقریباً ۱۵۰٬۰۰۰ ارمنی در سال ۱۹۱۷ به ولایت ارضروم، ولایت بیتلیس، موش و ولایت وان منتقل شدند.

#### کمیته ویژه قفقاز
نایب‌الملک قفقاز توسط دولت موقت روسیه در ۱۸ مارس ۱۹۱۷ لغو شد و تمام اختیارات، به جز در منطقه ارتش فعال، به نهاد مدنی به نام کمیته ویژه قفقاز یا *اوزاکوم* واگذار شد. هاکوب زاوریف نقش مهمی در صدور فرمان اداره سرزمین‌های اشغالی توسط اوزاکوم داشت. این منطقه رسماً به عنوان *سرزمین ارمنستان غربی* شناخته شد و به حکومت مدنی تحت نظارت زاوریف واگذار گردید، که نواحی طرابزون، ارضروم، بیتلیس و وان را تحت کنترل داشت.

#### خط مقدم ملی
ارتش روسیه در قفقاز بر اساس خطوط ملی و قومی سازمان‌دهی شده بود، مانند واحدهای داوطلب ارمنی و ارتش قفقاز روسیه در آستانه سال ۱۹۱۷. با این حال، ارتش قفقاز روسیه متلاشی شد و سربازان ارمنی تنها مدافعان در برابر ارتش عثمانی شدند.

خط مقدم شامل سه بخش اصلی بود که به ترتیب توسط مؤسس سیلیکیان، آندرانیک اوزانیان و Mikhail Areshian هدایت می‌شدند. دسته‌های فدایی ارمنی جنگ چریکی نیز این واحدهای اصلی را همراهی می‌کردند. عثمانی‌ها بر روی خط مقدم  طولانی، که شامل مناطق کوهستانی و گذرگاه‌های بلند بود، سه برابر ارمنی‌ها تعداد داشتند.

### عقب‌نشینی، ۱۹۱۸
رئیس کمیته امداد وان (Near East Relief) Kostin Hambartsumian بود که با در نظر گرفتن شرایط سیاسی کلی، هزار و پانصد یتیم خانه کودکان وان را در سال ۱۹۱۷ به گیومری منتقل کرد.

#### پیمان برست-لیتوفسک، مارس ۱۹۱۸

یک مرز جدید توسط پیمان برست-لیتوفسک که در ۳ مارس ۱۹۱۸ بین جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه شوروی و امپراتوری عثمانی امضا شد، ترسیم گردید. این پیمان ولایت وان همراه با Kars Vilayet، اردهان و باتومی را به امپراتوری عثمانی واگذار کرد. همچنین در این پیمان آمده بود که قفقاز جنوبی باید مستقل اعلام شود.

#### مقاومت، مارس ۱۹۱۸
نمایندگان کنگره ارامنه شرق (ACEA) در دومای روسیه به همکاران خود پیوستند و استقلال قفقاز جنوبی از روسیه را اعلام کردند.

در ۵ آوریل، رئیس هیئت قفقاز جنوبی Akakii Chkhenli پیمان برست-لیتوفسک را به عنوان پایه‌ای برای مذاکرات پذیرفت و به نهادهای حکومتی پیام داد و از آنها خواست تا این موضع را بپذیرند. فضای حاکم در تفلیس کاملاً متفاوت بود؛ این پیمان بلوک متحدی ایجاد نکرد. ارمنستان وجود حالت جنگ با امپراتوری عثمانی را تأیید کرد. این فدراسیون کوتاه‌مدت قفقاز جنوبی فروپاشید. پس از آزادی از کنترل روسیه، ACEA آغاز به کار رسمی *[[جمهوری نخست ارمنستان]]* را اعلام کرد. ACEA پیمان برست-لیتوفسک را به رسمیت نشناخت و امپراتوری عثمانی مخالف جمهوری دموکراتیک ارمنستان بود. ACEA سیاست‌هایی برای هدایت تلاش جنگی، کمک‌رسانی و بازگرداندن پناهندگان تدوین کرد و قانونی برای سازماندهی دفاع از قفقاز در برابر امپراتوری عثمانی با استفاده از تجهیزات و مهمات باقی‌مانده از ارتش روسیه تصویب نمود. کنگره ارمنی همچنین کمیته اجرایی دائمی ۱۵ نفره‌ای به نام شورای ملی ارمنستان انتخاب کرد. رئیس این کمیته آوتیس آهارونیان بود که اعلام کرد اداره ارمنستان غربی بخشی از جمهوری دموکراتیک ارمنستان است.

وزارت دفاع امپراتوری عثمانی و انور پاشا، ارتش سوم عثمانی را به ارمنستان فرستادند. تحت فشار شدید نیروهای مشترک ارتش عثمانی و یاغیان کرد، جمهوری ارمنستان مجبور شد از ارزنجان به ارزروم عقب‌نشینی کند. نبرد ساردارآباد، ۲۲–۲۶ مه ۱۹۱۸، نشان داد که ژنرال مؤسس سیلیکیان می‌تواند ارتش عثمانی را مجبور به عقب‌نشینی کند. در جنوب شرقی‌تر، در وان، ارامنه تا آوریل ۱۹۱۸ در برابر ارتش عثمانی مقاومت کردند، اما نهایتاً مجبور به تخلیه وان و عقب‌نشینی به ایران شدند. ریچارد هوهانیسیان شرایط مقاومت آنها در مارس ۱۹۱۸ را اینگونه توضیح می‌دهد:

مردم آذری تاتارها به امپراتوری عثمانی پیوستند و خطوط ارتباطی را تصرف کردند و شوراهای ملی ارمنی در باکو و ایروان را از شورای ملی در تفلیس جدا کردند. بریتانیا یک نیروی نظامی کوچک به فرماندهی ژنرال لیونل دانسترویل به باکو فرستاد که در ۴ اوت ۱۹۱۸ رسید.

در ۳۰ اکتبر ۱۹۱۸، امپراتوری عثمانی متارکه مودروس را امضا کرد و فعالیت نظامی در منطقه متوقف شد. جنبش انور پاشا با آتش‌بس متلاشی شد.

## منابع

رده:ارمنستان در دهه ۱۹۱۰ (میلادی)
رده:ارمنستان عثمانی
رده:امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۹۱۸ (میلادی)
رده:دولت‌های موقت
رده:روسیه تزاری در جنگ جهانی اول
رده:زیربخش‌های امپراطوری عثمانی
رده:سیاست در امپراتوری عثمانی
رده:ولایت وان
رده:کشورهای کوتاه‌عمر