لوئیجی دادا

**لوئیجی دادا** (۲۹ آوریل ۱۹۲۳) – ۲۶ اکتبر ۲۰۱۲) یک مهندس کامپیوتر ایتالیایی بود که بیشتر به خاطر طراحی ضرب‌کننده دادا و به عنوان یکی از اولین محققان کامپیوترهای مدرن در ایتالیا شناخته می‌شود. او از سال ۱۹۷۲ تا ۱۹۸۴ رئیس دانشگاه فنی پلی‌تکنیک میلان بود و تا سال ۲۰۱۲ در همان دانشگاه در تحقیقات همکاری داشت او عضو مادام‌العمر مؤسسه مهندسان برق و الکترونیک بود.

او در دانشگاه پلی‌تکنیک میلان در رشته مهندسی برق تحصیل کرد و در سال ۱۹۴۷ با پایان‌نامه‌ای در مورد انتقال سیگنال، یک پل رادیویی مایکروویو بین شهرهای تورین و تریسته، فارغ‌التحصیل شد.

او پس از آغاز فعالیت علمی خود به‌عنوان استاد یار، علاقه‌اش را به مدل‌سازی و رایانه‌های آنالوگ معطوف کرد و در سال ۱۳۳۲ خورشیدی، بورسیه‌ای از بنیاد ملی علوم ایالات متحده دریافت کرد تا در مؤسسه فناوری کالیفرنیا در پاسادنا به پژوهش بپردازد. در همین فاصله، دانشگاه پلی‌تکنیک میلان درخواست بودجه‌ای برای تهیهٔ یک رایانهٔ دیجیتال در چارچوب طرح مارشال ارائه داد؛ این درخواست با مبلغ ۱۲۰ هزار دلار پذیرفته شد. رئیس وقت دانشگاه، پروفسور کاسینیس، از او دعوت کرد تا به تیم طراحی در شرکت پژوهش رایانه‌ای سن‌دیگو بپیوندد، چرا که دستگاه مورد نظر پس از انتقال به ایتالیا توسط شرکت سازنده پشتیبانی نمی‌شد و نیاز به تخصص داخلی برای نگهداری و بهره‌برداری داشت. او دعوت را پذیرفت، از بورسیهٔ بنیاد ملی علوم صرف‌نظر کرد، و به سن‌دیگو منتقل شد تا در طراحی و راه‌اندازی این رایانهٔ پیشرفته مشارکت کند. این تصمیم، نقطهٔ عطفی در مسیر علمی و فنی او بود و زمینه‌ساز ورود فناوری رایانه‌ای به فضای دانشگاهی ایتالیا شد.

او همراه با دستگاه گران‌بهای رایانه‌ای، با یک کشتی تجاری قدیمی از نوع لیبرتی به سوی ایتالیا سفر کرد. برای محافظت از لوله‌های حساس دستگاه در برابر لرزش‌های خطرناک، آن را درون گلوله‌های پنبه‌ای بسته‌بندی کرده بودند. پس از رسیدن به بندر جنوا، دستگاه در گمرک به‌عنوان «وسیلهٔ الکتریکی» ثبت شد، چرا که در طبقه‌بندی کالاهای آن زمان، تنها نوع شناخته‌شدهٔ رایانه «ماشین پانچ کارت» بود، و از آن‌جا که دستگاه مذکور فاقد خوانشگر کارت پانچ بود، در هیچ‌یک از دسته‌بندی‌های موجود نمی‌گنجید. مشکل دیگری نیز وجود داشت: در آن دوره، قوانین مالیاتی ایتالیا ایجاب می‌کرد که بر هر لولهٔ الکترونی موجود در دستگاه، برگهٔ مالیاتی کوچکی شبیه تمبر چسبانده شود تا پرداخت عوارض اثبات گردد. از آن‌جا که باز کردن دستگاه برای چسباندن این برگه‌ها ممکن نبود، گمرک به ددا اجازه داد که مالیات را به‌صورت کلی پرداخت کند و بسته‌ای از برگه‌ها را به او تحویل داد تا «در اولین فرصت» آن‌ها را روی دستگاه بچسباند. آن برگه‌ها، سال‌ها درون کشوی میز ددا باقی ماندند.

در نهایت دستگاه رایانه‌ای نوین به دانشگاه پلی‌تکنیک میلان منتقل شد و در اتاقی در بخش جنوبی (اتاق شمارهٔ ۲) نصب و راه‌اندازی گردید. این رخداد نه‌تنها یک دستاورد فنی، بلکه نقطهٔ عطفی تاریخی به‌شمار می‌آمد: رایانه‌ای که در آن‌جا به کار گرفته شد، نخستین رایانهٔ دیجیتال عملیاتی در ایتالیا و حتی در تمام اروپای قاره‌ای بود. ورود این فناوری پیشرفته، سرآغاز فصلی تازه در تاریخ آموزش و پژوهش رایانه‌ای شد، فصلی که مسیر پیشرفت علمی و مهندسی رایانه را در این بخش از اروپا هموار ساخت و جایگاه ایتالیا را در خط مقدم نوآوری‌های دیجیتال تثبیت کرد.

در سال‌های پس از نصب نخستین رایانه در پلی‌تکنیک میلان، دِدا فعالیت‌های پژوهشی خود را به شکلی گسترده بر روی کاربردهای علمی و صنعتی این فناوری متمرکز کرد. او از رایانه نه‌تنها به‌عنوان ابزاری برای حل مسائل پیچیدهٔ ریاضی و مهندسی بهره گرفت، بلکه به‌خوبی دریافت که آیندهٔ علم وابسته به تربیت نسل تازه‌ای از متخصصان است. به همین دلیل، آموزش دانشجویان و پژوهشگران جوان را در اولویت قرار داد و نخستین دوره‌های آموزشی رسمی در حوزهٔ علوم رایانه را در دانشگاه پایه‌گذاری و تدریس کرد؛ دوره‌هایی که به‌سرعت به الگویی برای سایر مراکز علمی کشور بدل شدند.

از نظر فنی نیز دِدا دستاوردهای درخشانی بر جای گذاشت. او مطالعاتی عمیق دربارهٔ ساختار و کارکرد واحدهای محاسبه و منطق (ALU) انجام داد و با نوآوری‌های خود توانست عملکرد این بخش حیاتی از رایانه را به‌طور قابل‌توجهی ارتقا دهد. یکی از برجسته‌ترین دستاوردهای او ارائهٔ طرحی نو برای مدارهای ضرب، موسوم به «ضرب‌کنندهٔ دِدا» بود؛ راه‌حلی ابتکاری که سرعت و کارایی محاسبات را افزایش داد و زمینه را برای توسعهٔ نسل‌های پیشرفته‌تر رایانه‌های دیجیتال فراهم آورد. این نوآوری‌ها نه‌تنها جایگاه دِدا را به‌عنوان پیشگام رایانه‌ای در ایتالیا تثبیت کردند، بلکه در سطح بین‌المللی نیز توجه بسیاری از دانشمندان و مهندسان را به خود جلب نمودند.

او در سال ۱۹۶۰ به مقام استاد تمام در دانشگاه پلی‌تکنیک میلان رسید و از سال ۱۹۶۲ کرسی مهندسی برق به او واگذار شد. سپس به مطالعه شبکه پتری به عنوان الگویی برای طراحی سیستم‌های کنترل پیچیده پرداخت. در پردازش سیگنال، سیستم‌های جدیدی برای کانولوشن پیشنهاد داد. او به عنوان مدیر مرکز محاسبات و سپس آزمایشگاه معماری کامپیوتر «بخش الکترونیک و اطلاعات» دانشگاه پلی‌تکنیک میلان خدمت کرده است.

او در سال ۱۹۶۱ از بنیان‌گذاران انجمن رایانه‌ای ایتالیا بود و بین سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۴۹ ریاست آن را بر عهده داشت. همچنین از مؤسسان و مدیران نشریهٔ برجستهٔ علمی «نشریهٔ انفورماتیک» بود که در حوزهٔ علوم رایانه در ایتالیا جایگاه ویژه‌ای داشت. او پیشنهاددهندهٔ شبکهٔ اطلاعاتی اروپا بود که در قالب پروژهٔ COST 11 توسط جامعهٔ اقتصادی اروپا تحقق یافت.

در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۰، ریاست کمیتهٔ علوم و فناوری وابسته به دفتر نخست‌وزیر ایتالیا را بر عهده داشت و نقش مهمی در سیاست‌گذاری علمی کشور ایفا کرد. افزون بر آن، بیش از یک دهه ریاست مؤسسهٔ پژوهشی آلارِی در دانشگاه سوئیس ایتالیایی‌زبان را بر عهده داشت. او همچنین عضو کمیتهٔ فنی و مشاور هیئت‌مدیرهٔ مرکز مطالعات و آزمایش‌های مخابراتی بود، و در این نقش‌ها، پیوند میان صنعت، دولت و دانشگاه را تقویت کرد. فعالیت‌های او، تلفیقی از دانش فنی، مدیریت راهبردی و تعهد به توسعهٔ علمی اروپا بود.

او در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۲ در سن ۸۹ سالگی در میلان ایتالیا درگذشت.

در سال ۲۰۱۶، جایزه معتبر «IEEE Milestone» به پاس قدردانی از مشارکت‌های او به یاد او اهدا شد.

## منابع

رده:اهالی لودی، لمباردی
رده:دانشمندان رایانه اهل ایتالیا
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه پلی‌تکنیک میلان
رده:درگذشتگان ۲۰۱۲ (میلادی)
رده:زادگان ۱۹۲۳ (میلادی)