صرعه

**صرعه** () روستایی فلسطینی عرب‌نشین بود که در ۲۵ کیلومتری غرب اورشلیم قرار داشت. این روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ از سکنه تخلیه شد. روستا بر فراز تپه‌ای به بلندای نزدیک به ۳۵۰ متر از سطح دریا بنا شده بود و بر روی تل باستان‌شناختی «تل صرعه» جای داشت که احتمالاً همان شهر کهن صورعه کنعانی است.

صرعه از دوران کنعانیان آبادی داشت و در دوره‌های مختلف تاریخی از جمله دوران عثمانی و قیمومت بریتانیا مسکون بود. جمعیت روستا در سال ۱۹۴۵ به ۳۴۰ نفر رسید که همگی مسلمان بودند. در ۱۳ تا ۱۴ ژوئیه ۱۹۴۸ نیروهای تیپ ۱۰ هارئیل روستا را در چارچوب عملیات دانی تصرف کردند و ساکنان آن آواره شدند. پس از جنگ موشاو تاروم و کیبوتص تسورعا بر زمین‌های آن برپا شدند.

## پیشینه
### از عصر برنز تا دوره روم
صرعه احتمالاً بر بقایای شهر باستانی کنعانی صورعه بنا شده بود که بعدها به شهری وابسته به قبیله دان تبدیل شد. رومیان این مکان را «سارئا» (Sarea) می‌نامیدند.

کاوش‌های باستان‌شناختی گسترده‌ای در تل صرعه انجام شده که یافته‌هایی از دوران پیش‌ازتاریخ تا دوره عثمانی را آشکار کرده‌است. سکونت انسان در این تل از دوره نوسنگی پیشاسفالین دوم آغاز شده و به نزدیک به ۹۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد.

از دوره نوسنگی بنایی کامل با دست‌کم دو مرحله ساخت اصلی کشف شده که نقشه‌ای مستطیلی، کف گچ‌اندود و سه اتاق دارد. یافته‌های درون بنا شامل سرپیکان‌ها، تیغه‌های داسی، سنگ‌های صیقلی و بقایای جانوری است.

از دوره مس‌سنگی پسین (فرهنگ غسولی) بقایایی بر فراز آبادی نوسنگی یافت شده که دارای سه مرحله پیاپی ساخت و بهره‌برداری بوده و سفالینه‌ها و ابزارهای سنگی فراوانی در آن کشف شده‌است.

در دوره برنز بناها و یافته‌های فراوانی در سراسر تل آشکار شده، از جمله ساختمان‌های بزرگ و پیچیده با گوشه‌های گرد و بناهای دایره‌ای انبار. آبادی دوره برنز آغازین شامل سه مرحله اصلی با ساختار شهری برنامه‌ریزی‌شده بود. در عصر برنز پسین آبادی تل صرعه مرکز شهری مهمی بود و حتی در نامه‌های آمارنا (سده چهاردهم پیش از میلاد) از آن یاد شده‌است.

در دوره‌های رومی و بیزانسی صرعه مرکز کشاورزی مهمی بود و بقایای فراوانی از چَرخُشت‌های انگور و بادکوب‌های زیتون در سراسر تل و پیرامونش یافت شده که نشان‌دهنده نقش محوری تاکداری و زیتون‌کاری در اقتصاد منطقه است.

### دوره عثمانی
صرعه در سال ۱۵۱۷ همراه با سراسر فلسطین به امپراتوری عثمانی ملحق شد. بر پایه دفاتر مالیاتی سال ۱۵۹۶ این روستا در ناحیه رمله از لوای غزه قرار داشت و ۱۷ خانوار مسلمان با جمعیتی برآوردی نزدیک به ۹۴ تن در آن می‌زیستند. ساکنان مالیات محصولاتی چون گندم، جو، زیتون، بز و کندوهای عسل را جمعاً به مبلغ ۶٬۰۰۰ آقچه می‌پرداختند.

در سال ۱۸۳۸ ادوارد رابینسون گزارش داد که روستا به جناح «قیس» وابسته است و زیر فرمان شیخ‌های بیت عتاب قرار دارد.

در سال ۱۸۶۳ ویکتور گرن جمعیت روستا را نزدیک به سیصد تن برآورد کرد. فهرست روستاهای عثمانی در نزدیکی ۱۸۷۰ شمار خانه‌ها را ۲۱ و جمعیت (تنها مردان) را ۵۹ تن ثبت کرد.

سی.آر. کاندر در سال ۱۸۷۳ از روستا دیدن کرد و آن را «صورعه باستانی» بازشناخت و «دهکده‌ای کوچک گلی» توصیفش کرد. در سال ۱۸۸۳ کتاب «پیمایش فلسطین غربی» از سوی صندوق اکتشاف فلسطین صرعه را روستایی میان‌اندازه بر فراز تپه‌ای کم‌ارتفاع توصیف کرد. مقام گنبددار «نبی سامت» در جنوب روستا قرار داشت. این پیمایش همچنین به وجود غارها، آرامگاه‌های صخره‌ای، آب‌انبارها و چَرخُشت انگور در شمال مقام اشاره کرد. شیخ سامت برادر «شمشون الجبار» دانسته می‌شد که مقامش در اشوع بود.

جی. گیکی در دهه ۱۸۸۰ مقام را چنین توصیف کرد: بنایی کوتاه و چهارگوش سنگی با گنبدی ساده و حیاطی کوچک که دیوار سنگی کهنی آن را فراگرفته بود؛ تنها یک درخت نخل از دیوار بالاتر می‌رفت و شیخ سامت در گورش تنها و فراموش‌شده آرمیده بود.

در سال ۱۸۹۶ جمعیت صرعه نزدیک به ۱۶۸ تن برآورد شد.

### دوره قیمومت بریتانیا
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت صرعه ۲۰۵ نفر و همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به ۲۷۱ نفر در ۶۵ خانه رسید که همچنان همگی مسلمان بودند.

بر پایه آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت صرعه ۳۴۰ نفر و همگی مسلمان بودند. مساحت کل زمین‌های روستا ۴٬۹۶۷ دونوم بود که ۱۹۴ دونوم باغ و زمین آبی، ۲٬۹۷۹ دونوم زمین زراعی غلات و ۱۶ دونوم بافت ساخته‌شده (شهری) را دربرمی‌گرفت.

### جنگ ۱۹۴۸

صرعه در ۱۳ تا ۱۴ ژوئیه ۱۹۴۸ از سوی تیپ ۱۰ هارئیل اسرائیل در جریان عملیات دانی در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل تصرف شد. بسیاری از ساکنان پیش‌تر گریخته بودند زیرا روستا از آوریل در خط مقدم قرار داشت. کسانی که مانده بودند با آغاز آتش خمپاره‌ای ستون‌های تیپ هارئیل گریختند و شمار اندکی که در طول حمله باقی ماندند بعداً اخراج شدند. ساکنان روستا به اردوگاه‌های پناهندگان گوناگون در کرانه باختری از جمله قلندیا گریختند.

### پس از تأسیس اسرائیل
پس از جنگ منطقه به کشور اسرائیل ملحق شد. موشاو تاروم در سال ۱۹۵۰ در بخش شمال‌شرقی زمین‌های صرعه تأسیس شد و کیبوتص تسورعا نزدیک به ۲ کیلومتر جنوب‌غربی محل روستا بر زمین‌های دیر آبان برپا گردید.

به گفته ولید خالدی، مورخ فلسطینی، ساختارهای باقی‌مانده روستا در سال ۱۹۹۲ چنین بود:

در دهه ۱۹۹۰ «شهرک صنعتی هَر طوو» بر زمین‌های زراعی روستا در دره جنوب‌شرقی بنا شد. این شهرک صنعتی از آن زمان گسترش یافت؛ فروشگاه بزرگ ایکه‌آ در سال ۲۰۲۰ گشایش یافت و مرکز داده سرویس‌های وب آمازون نیز برای ۲۰۲۳ برنامه‌ریزی شد. در جریان کارهای عمرانی کاوش‌های باستان‌شناختی چندی انجام شد و یافته‌هایی از دوره‌های پیش‌ازتاریخ تا دوره عثمانی به دست آمد که نشان می‌دهد سکونت در تل صرعه از دوره نوسنگی پیشاسفالین دوم (نزدیک به ۹۰۰۰ سال پیش از میلاد) آغاز شده و کم‌وبیش پیوسته تا ویرانی روستا در ۱۹۴۹ ادامه یافته‌است.

در سال ۲۰۱۵ میخائیل کمینر، مستندساز اسرائیلی و ساکن کیبوتص تسورعا، فیلمی مستند با نام «صرعه» ساخت که در آن به جست‌وجوی خود برای رویارویی با این واقعیت می‌پردازد که کیبوتصش بر ویرانه‌های روستای فلسطینی بنا شده‌است.

## نشانه‌ها و بناهای تاریخی
صرعه دارای دو مقام بود. نخستین مقام که در دهه ۱۹۵۰ ویران شد متعلق به «النبی سامت» بود و دومی به شخصی ناشناس تعلق داشت.

در محل روستا چندین خربه (ویرانه آبادی کهن) وجود دارد از جمله خربة الطاحونه که بقایای بنایی از سنگ تراشیده و پی ساختمان‌های دیگر در آن دیده می‌شود.

## ساختار روستا و اقتصاد
خانه‌های صرعه از سنگ و خشت ساخته شده و به سه بخش تقسیم می‌شدند که هر بخش یکی از محله‌های روستا را تشکیل می‌داد. خانه‌ها در هر بخش به‌هم چسبیده بودند و تنها کوچه‌های باریکی میان آن‌ها فاصله می‌انداخت. با وجود گسترش ساخت‌وساز به سوی شمال‌شرق مساحت بافت مسکونی روستا در سال ۱۹۴۵ از ۸ دونوم فراتر نمی‌رفت.

اقتصاد روستا بر کشاورزی استوار بود. زمین‌ها برای کشت غلات و درختان میوه‌ای چون زیتون، انگور، انجیر و زردآلو بهره‌برداری می‌شد. باغ‌های زیتون در شرق و درختان میوه در شمال متمرکز بودند و جنگل‌ها و علفزارهای طبیعی دامنه‌های غربی و جنوبی را می‌پوشانیدند. کشاورزی به آب باران و چشمه‌های بستر دره‌ها وابسته بود.

## جستارهای وابسته
* فهرست شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* صرعه در Palestine Remembered
* صرعه در ذاکرات
* صرعه در مرکز فرهنگی خلیل سکاکینی

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:ولسوالی اورشلیم