نسل‌کشی لیبی (۱۹۲۹–۱۹۳۴)

**نسل‌کشی لیبی** که در لیبی با نام **شَر** نیز شناخته می‌شود، به نسل‌کشی عرب‌های لیبی و نابودی نظام‌مند فرهنگ لیبی در طول و پس از جنگ دوم ایتالیایی–سنوسی میان سال‌های ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۴ اشاره دارد. در این دوره، بین ۲۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ نفر از مردم لیبی به دست مقام‌های استعماری ایتالیا تحت بنیتو موسولینی کشته شدند. حدود ۵۰٪ از جمعیت سیِرنایکا (بَرقَه) تبعید و در اردوگاه‌های کار اجباری محبوس شدند که این امر به کاهش جمعیت از ۲۲۵٬۰۰۰ به ۱۴۲٬۰۰۰ غیرنظامی انجامید.

این دوره با کارزار بی‌رحمانه‌ای همراه بود که با جنایت‌های جنگی گسترده و عمدهٔ ایتالیا مشخص می‌شود. این جنایت‌ها شامل پاکسازی قومی، کشتار جمعی، جابجایی اجباری، راه‌پیمایی‌های مرگ اجباری، استعمار اسکان‌محور، استفاده از سلاح‌های شیمیایی، به‌کارگیری اردوگاه‌های کار اجباری، اعدام‌های دسته‌جمعی غیرنظامیان و امتناع از پذیرش اسیران جنگی و در عوض اعدام جنگجویان تسلیم‌شده بود. جمعیت بومی، به‌ویژه قبایل کوچ‌نشین بادیه‌نشین، با خشونت و سرکوب شدید روبه‌رو شدند تا مقاومت سنوسیان در برابر سلطهٔ استعماری درهم شکسته شود؛ مقاومتی که در نتیجهٔ آن جمعیت به نصف کاهش یافت.

اخبار مربوط به این نسل‌کشی به‌شدت از سوی ایتالیای فاشیست سرکوب شد و شواهد تا حد زیادی نابود گردید، به‌گونه‌ای که یافتن پرونده‌های باقی‌مانده در اردوگاه‌های کار اجباری ایتالیا در لیبی حتی پس از پایان حکومت فاشیستی در ایتالیا در سال ۱۹۴۵ دشوار بود. تنها اردوگاهی که پروندهٔ زندانیان آن باقی مانده، اردوگاه «سوانی الطریه» است. با این حال، گورهای دسته‌جمعی همچنان گواه این نسل‌کشی‌اند. در سال ۲۰۰۸ ایتالیا بابت کشتار، ویرانی و سرکوب مردم لیبی در دوران استعمار این کشور، عذرخواهی کرد. به گفتهٔ برخی تاریخ‌نگاران، نسل‌کشی لیبی با هولوکاست پیوندهایی داشت؛ چرا که اردوگاه‌های مرگ توسط شخصیت‌های برجستهٔ نازی همچون هاینریش هیملر و هرمان گورینگ بازدید شده بودند.

## زمینه
در جریان یورش ایتالیا به لیبی در سال ۱۹۱۱، ایتالیایی‌ها خود را به‌عنوان آزادکنندگان لیبی از سلطهٔ امپراتوری عثمانی معرفی می‌کردند و همزمان هرگونه نشانه‌ای از کارزارهای سرکوب و کشتارهای جنگ ایتالیا–عثمانی – از جمله آنچه پس از نبرد و کشتار در شارع الشط رخ داد – پنهان می‌ساختند. در مقابل، عرب‌ها به‌عنوان «وحشیانی» توصیف می‌شدند که نیاز داشتند توسط اروپاییان «متمدن» شوند. گزارش شده است که هم افسران و هم سربازان ایتالیایی اعلام کرده بودند: «ما باید عرب‌ها را نابود کنیم.» گزارش‌های رسمی در مورد این فجایع، نفرت نژادی، روحیهٔ انتقام‌جویانه و «نقایص روان‌شناختی» را به‌عنوان علل بنیادین آن‌ها برجسته می‌کردند. چنین جنایت‌های جنگی ایتالیا در لیبی عمدتاً با فاشیسم ایتالیایی پیوند داده می‌شوند، اما در دورهٔ دوران لیبرال نیز رخ داده بودند، هرچند به‌شکلی کمتر سازمان‌یافته. پس از ورود به لیبی، ایتالیا بلافاصله سیاست‌های نژادپرستانه و تبعیض‌آمیز مبتنی بر تقسیم طبقاتی را آغاز کرد، از جمله ایجاد اردوگاه‌های کار اجباری ایتالیا در لیبی که در آن‌ها حدود ۵۰٬۰۰۰ لیبیایی در دههٔ ۱۹۳۰ جان خود را از دست دادند. لیبی برای ایتالیا اهمیت راهبردی داشت و همین امر موجب شد این کشور آن را به‌عنوان «ساحل چهارم» ضمیمه کند تا مسیرهای تجاری گسترده‌تری در اختیار ایتالیا قرار گیرد و سود فراوانی عایدش شود.

## انگیزه
استعمار لیبی توسط ایتالیا با انگیزهٔ رقابت با سایر قدرت‌های اروپایی که مستعمرات خود را داشتند صورت گرفت. لیبی همراه با حبشه از آخرین کشورهای آفریقایی بود که به استعمار درآمد. افزون بر این، لیبی به‌عنوان «ساحل چهارم» در نظر گرفته می‌شد؛ مفهومی از سوی موسولینی دربارهٔ «ایتالیای بزرگ» که یادآور امپراتوری روم بود. به بیان دیگر، لیبی به‌عنوان یک استعمار اسکان‌محور تلقی می‌شد، مشابه با الجزایر فرانسه.

ایتالو بالبو، فیلدمارشال و از معماران این مستعمره، برنامه‌ریزی کرده بود تا تا دههٔ ۱۹۶۰ تعداد ۵۰۰٬۰۰۰ ایتالیایی را – به‌ویژه در منطقهٔ جبل الاخضر («کوه‌های سبز» به عربی) – اسکان دهد و در این مسیر جمعیت بومی لیبی را به بیابان‌ها تبعید کند. جبل الاخضر به‌دلیل حاصلخیز بودن در منطقه‌ای عمدتاً خشک انتخاب شد، زیرا شرایط مناسبی برای کشاورزی فراهم می‌کرد.

## راه‌پیمایی‌های مرگ
شایع‌ترین نمونهٔ جابه‌جایی اجباری از منطقهٔ جبل الاخضر برای ایجاد فضای اسکان مهاجران ایتالیایی به شهر سرت بود؛ شهری نامساعد در حاشیهٔ صحرای بزرگ آفریقا. همچنین چندین جابه‌جایی دیگر از نواحی واحه‌ها به درون صحرای اصلی صورت گرفت؛ از جمله برای قبایل مغاربه، زویّه، فواخر، فرجان و حصون که در نزدیکی اجدابیا در غرب بنغازی زندگی می‌کردند. این جابه‌جایی‌ها بسیار سخت و با نرخ مرگ‌ومیر بالا همراه بود و تحت اجبار ارتش ایتالیا انجام می‌شد؛ ارتشی که دستور داشت هر فرد یا حیوانی را که در حرکت تعلل می‌کرد، بکشد. این راه‌پیمایی‌های طاقت‌فرسا، اگر بازماندگان موفق به بقا می‌شدند، آنان را به مقصد نهایی‌شان در یکی از ۱۶ اردوگاه کار اجباری اصلی می‌رساند. افزون بر این، همزمانی این راه‌پیمایی‌ها با قحطی گسترده – که ناشی از کشتار عمدی تقریباً همهٔ دام‌ها بود – باعث شد بسیاری در این مسیر جان خود را از دست بدهند.

## اردوگاه‌های مرگ
ای.ای. ایوانز-پریچارد، کارشناس برقه، نوشته است: «در این سرزمین غم‌انگیز، در تابستان ۱۹۳۰، هشتاد هزار مرد، زن و کودک، و ششصد هزار رأس دام به درون کوچک‌ترین اردوگاه‌های ممکن رانده شدند. گرسنگی، بیماری و دل‌شکستگی تلفات سنگینی بر جمعیت زندانی وارد آورد. بادیه‌نشینان در قفس جان باختند. زیان در دام‌ها نیز بسیار بزرگ بود، زیرا حیوانات چراگاه کافی در نزدیکی اردوگاه‌ها برای ادامهٔ بقا نداشتند و گله‌ها که پیش‌تر در جریان نبردها به‌شدت کاهش یافته بودند، در اردوگاه‌ها تقریباً نابود شدند.»

در اردوگاه «سلوغ» بود که عمر مختار در برابر ۲۰٬۰۰۰ غیرنظامی زندانی در ۱۱ سپتامبر ۱۹۳۱ به دار آویخته شد تا پیامی برای مردم بومی فرستاده شود. امروزه در همان‌جا زیارتگاهی برای بزرگداشت عمر مختار قرار دارد؛ پس از آنکه یک لیبیایی جسد او را – با شهادت بر خاک‌سپاری مخفیانه‌اش توسط ایتالیایی‌ها پس از اعدام – پیدا کرد.

## نسل‌کشی
در ۲۰ ژوئن ۱۹۳۰، افسر ارتش ایتالیا پیترو بادولیو خواستار نابودی کامل جمعیت برقه شد و در نامه‌ای به ژنرال رودولفو گراتسیانی نوشت: «از نظر راهبرد کلی، ضروری است که جدایی چشمگیر و روشنی میان جمعیت تحت کنترل و نیروهای شورشی ایجاد شود. من اهمیت و جدیت این اقدام را پنهان نمی‌کنم، اقدامی که می‌تواند به نابودی جمعیت مغلوب بینجامد… اما اکنون مسیر تعیین شده است و ما باید آن را تا پایان اجرا کنیم، حتی اگر تمام جمعیت برقه نابود شود.»

بر پایهٔ نوشته‌های ملون پیج و پنی زوننبرگ، بنیتو موسولینی شخصی بود که در نهایت مسئول «حبس ۸۰٬۰۰۰ لیبیایی در اردوگاه‌های کار اجباری، مسدود کردن و مسموم‌سازی چاه‌ها، ساخت شبکه‌ای از پادگان‌ها در مناطق ناآرام، بمباران روستاها با گاز خردل، کشتار و مصادرهٔ صدها هزار رأس گوسفند و شتر، و احداث حصار سیم‌خاردار به طول ۲۰۰ مایل در مرز لیبی و مصر برای جلوگیری از عبور شورشیان مرزی» بود.

تا سال ۱۹۳۱، بیش از نیمی از جمعیت برقه در ۱۶ اردوگاه کار اجباری ایتالیا محبوس شدند، جایی که بسیاری از آنان بر اثر ازدحام، کمبود آب، غذا و دارو جان باختند. مقام‌های استعماری ایتالیا ۱۰۰٬۰۰۰ بادیه‌نشین لیبی شرقی – نیمی از جمعیت برقه – را به‌زور از محل سکونت‌شان بیرون راندند و این زمین‌ها به مهاجران ایتالیایی واگذار شد؛ اقدامی که به‌عنوان پاکسازی قومی توصیف شده است. کمتر از ۴۰٬۰۰۰ لیبیایی بازمانده پس از آزادی در سال ۱۹۳۴ اردوگاه‌های پناهندگان ایتالیا را ترک کردند.

## تلفات انسانی
برآوردها از تعداد کل جان‌باختگان بسیار متفاوت است  و بین ۲۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ نفر گزارش شده است. جمعیت کل برقه تقریباً یک‌سوم کاهش یافت که برابر با حدود ۸۳٬۰۰۰ نفر است. علاوه بر مرگ و میر در اردوگاه‌ها و حین تبعید، ۱۲٬۰۰۰ نفر نیز در سال‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۳۱ به اتهام شورش اعدام شدند.

تعیین دقیق تعداد کل جان‌باختگان دشوار است؛ بخش زیادی از اسناد توسط مقام‌های استعماری ایتالیا نابود شد، آرشیوها همچنان دشوار برای جستجو هستند و اخبار این فجایع سرکوب می‌شد. برآوردهای متفاوت از جمعیت لیبی نیز مشکل‌ساز است؛ سرشماری ۱۹۱۱ امپراتوری عثمانی که جمعیت برقه را حدود ۲۰۰٬۰۰۰ نفر گزارش کرده، و جمعیت طرابلس و فزان را ۵۷۶٬۰۰۰ نفر اعلام کرده است که شامل بسیاری از ساکنان خارج از شهرها نمی‌شد، زیرا منابع و کنترل سیاسی کافی نبود. برآوردهای جمعیت کل لیبی در سال ۱۹۱۱، درست پیش از جنگ ایتالیا–عثمانی، بین ۸۰۰٬۰۰۰ تا ۱٫۰ میلیون و ۱٫۵ میلیون نفر متغیر است. در آغاز کارزار «آرام‌سازی» در ۱۹۲۹، جمعیت برقه حدود ۲۲۵٬۰۰۰ نفر برآورد شد و در پایان به ۱۴۲٬۰۰۰ کاهش یافت. تا اواسط تا اواخر دههٔ ۱۹۳۰، جمعیت لیبی بین ۷۰۰٬۰۰۰ تا ۸۸۸٬۴۰۰ نفر برآورد شد که شامل تعداد فزاینده‌ای از مهاجران ایتالیایی نیز بود—۶۴٬۰۰۰ نفر تا سال ۱۹۳۶ و ۱۱۰٬۰۰۰ نفر تا سال ۱۹۴۰.

بسیاری از لیبیایی‌ها نیز به تبعید رفتند که به کاهش چشمگیر جمعیت کمک کرد و برآورد می‌شود حداقل ۲۰٬۰۰۰ نفر بوده است. تاریخ‌نگار علی عبد اللطیف احمیده می‌نویسد که حدود ۲۵۰٬۰۰۰ لیبی در طول دورهٔ کامل از آغاز جنگ ایتالیا–عثمانی در ۱۹۱۱ تا پایان حکومت ایتالیا در ۱۹۴۳ کشور را ترک کردند، پس از موفقیت کارزار صحرای غربی.

جمعیت بادیه‌نشین لیبی نصف شد، با حدود ۱۰۰٬۰۰۰ نفر کشته یا در تبعید، هرچند ایلان پپه معتقد است این ۱۰۰٬۰۰۰ نفر یا مستقیماً کشته شده یا در اردوگاه‌ها جان باخته‌اند.

پس از به قدرت رسیدن در لیبی در ۱۹۶۹، معمر قذافی اغلب ادعا می‌کرد که نیمی از جمعیت کل لیبی در دوران استعمار ایتالیا جان باخته‌اند، یعنی حدود ۷۵۰٬۰۰۰ نفر، اگرچه این بدون شواهد است. در دوران ادارهٔ متفقین بر لیبی پیش از استقلال، سازمان ملل متحد برآورد کرد که بین ۱۹۱۲ تا ۱۹۴۲، ۲۵۰٬۰۰۰ تا ۳۰۰٬۰۰۰ بومی لیبی تحت سلطهٔ ایتالیا بر اثر همهٔ عوامل غیرطبیعی (مانند جنگ، اعدام، بیماری، قحطی و تشنگی) جان باختند. علی عبد اللطیف احمیده این رقم را بالاتر، یعنی ۵۰۰٬۰۰۰ نفر، تخمین زده است.

## پیوندها با هولوکاست
ارتباطات مستقیم فراوانی میان نسل‌کشی لیبی و هولوکاست وجود دارد. نشریات به زبان عربی با حمایت ایتالیا، به‌ویژه «لیبیا المصوّره»، و فیلم‌های دورهٔ استعماری نشان می‌دهند که مقامات آلمان نازی چندین بار از لیبی بازدید کرده‌اند. تاریخ‌نگار علی عبد اللطیف احمیده بیان کرده است که خشونت شدید اعمال‌شده علیه لیبیایی‌ها توسط فاشیست‌های ایتالیایی به‌عنوان الگویی برای فجایعی که بعدها آلمان نازی در اروپا مرتکب شد، عمل کرده است.

در آوریل ۱۹۳۹، فیلدمارشال آلمانی هرمان گورینگ به‌طور رسمی از طرابلس بازدید کرد و با فرماندار کل ایتالیا در لیبی، ایتالو بالبو، دیدار داشت. او پس از مشاهدهٔ پاکسازی مردم بومی و اسکان ۲۰٬۰۰۰ دهقان ایتالیایی، این روند را «موفق» توصیف کرد؛ موضوعی کلیدی برای رهبران نازی که برنامه‌ای برای اسکان ۱۵ میلیون آلمانی در اروپای شرقی داشتند. هرمان گورینگ بعدها مسئول اولین اردوگاه‌های کار اجباری نازی شد. همچنین در سال ۱۹۳۹، هاینریش هیملر، رئیس اس‌اس و معمار اردوگاه‌های کار اجباری، نیز به‌طور رسمی از لیبی بازدید کرد تا نتایج روش‌های ایتالیایی را مشاهده کند. او به‌عنوان مبتکر ایدهٔ راه‌حل نهایی شناخته می‌شود.

تاریخ‌نگار پاتریک برنارد یادآور می‌شود که کمیساریای نازی برنامه‌های ویژه‌ای برای بازدید از مستعمرهٔ لیبی سازمان‌دهی کرده بود. بازدید از طرابلس در سال‌های ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸ توسط رهبران بلندپایهٔ نازی مانند رابرت لی، رودولف هس، رئیس اس‌اس هاینریش هیملر و فیلدمارشال هرمان گورینگ انجام شد. این بازدیدها به امضای توافقی برای آموزش ۱۵۰ افسر اس‌اس در مدرسهٔ استعماری ایتالیا در تیولی یا رم در ۱۹۳۷ منجر شد. افزون بر این، مقامات دولتی آلمان برنامه‌ای فعال برای کار میدانی آغاز کردند، که شامل بررسی تجربهٔ استعماری ایتالیا، تماس با مقامات ایتالیایی و بازدیدهای میدانی از ایتالیا و مستعمرهٔ لیبی بین سال‌های ۱۹۳۸ تا ۱۹۴۱ بود و در این دوره، تعداد زیادی کتاب و مقالهٔ مطبوعاتی آلمانی منتشر شد.

## میراث
میراث اصلی این نسل‌کشی، بازنگری در تاریخ استعماری است؛ به‌گونه‌ای که رویدادهای رخ‌داده در آفریقا به‌عنوان پیش‌زمینه‌ای برای سوءاستفاده‌های رژیم‌های تمامیت‌خواه در اروپا، به‌ویژه آلمان نازی دیده می‌شوند.

هانا آرنت نخستین متفکر برجسته‌ای بود که پیوندی میان نسل‌کشی‌های استعماری در آفریقا و هولوکاست برقرار کرد و خشونت‌ها در جریان تکه‌تکه‌سازی آفریقا را چنین توصیف نمود: «برخی جنبه‌های بنیادین این دوران آن‌قدر به پدیده‌های تمامیت‌خواهانهٔ قرن بیستم نزدیک‌اند که می‌توان کل دوره را مرحلهٔ آماده‌سازی برای فجایع آینده به‌شمار آورد.»هرچند تمرکز آرنت عمدتاً بر فاجعه‌های بلژیکی در کنگو بلژیکی بود، اما این ایده در پژوهش‌های اخیر دنبال شده است، مانند «نسل‌کشی در لیبی: شر، یک تاریخ استعماری پنهان» نوشتهٔ علی عبد اللطیف احمیده و «با قرض گرفتن از موسولینی: آرزوهای استعماری آلمان نازی در سایهٔ گسترش ایتالیا» اثر پاتریک برنارد.

نوآم چامسکی این فرضیه را تأیید می‌کند و پس از بررسی پژوهش‌های اخیر گفته است: «این مطالعهٔ تکان‌دهنده، که بر پایهٔ تحقیقات شگفت‌آور صورت گرفته، نه‌تنها سیاست‌های نسل‌کشی سرکوب‌شدهٔ دولت فاشیست ایتالیا را روشن می‌سازد، بلکه بازنگری جدی در نحوهٔ چارچوب‌بندی تاریخ استعماری و منشأ جنایات هولناک نازی‌ها را نیز به دنبال دارد.»

## جستارهای وابسته
* کنوانسیون نسل‌کشی
* جنایت‌ها در دولت آزاد کنگو
* نسل‌کشی در هررو و نامیبیا
* نسل‌کشی کامبوج
* نسل‌کشی رواندا
* نسل‌کشی غزه

## یادداشت‌ها

## پانویس

## منابع

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

رده:استعمار ایتالیا در آفریقا
رده:پاکسازی قومی در آفریقا
رده:پیش‌نازیسم
رده:جنایات جنگی ایتالیا در لیبی
رده:جنگ دوم ایتالیا و سنوسی‌ها
رده:خشونت با انگیزه‌های نژادپرستانه در آفریقا
رده:راه‌پیمایی‌های اجباری
رده:عرب‌ستیزی در آفریقا
رده:لیبی در دهه ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:لیبی در دهه ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:نسل‌کشی بومیان در آفریقا
*