مسجد ابن عثمان

**مسجد ابن عثمان** () مسجدی ویران‌شده در خیابان سوق (خیابان بازار) در محلهٔ ترکمان در جنوب شرقی منطقهٔ شجاعیه در شهر غزه در نوار غزه بود. این مسجد از نظر زیبایی و جایگاه به‌عنوان مسجد جامع، دومین مسجد پس از مسجد جامع غزه به‌شمار می‌رفت.

مسجد ابن عثمان که به الگوهای معماری‌اش شهرت داشت در سه مرحلهٔ جداگانه در دوران حکومت مملوکان بُرجی بر غزه بنا شد. بازار بزرگ شجاعیه در روبه‌روی ساختمان قرار داشت و مسجد پایین‌تر از سطح خیابان واقع بود. این مسجد در ژوئیهٔ ۲۰۲۴ در جریان بمباران نوار غزه ویران شد.

## پیشینه
### بنیان‌گذاری و نام‌گذاری
مسجد ابن عثمان را شیخ احمد بن محمد بن عثمان بن عمر بن عبدالله النابلسی المقدسی بنیاد نهاد و نام مسجد از او گرفته شده‌است. وی که زادهٔ نابلس بود به غزه کوچید و در آنجا به‌عنوان مردی پارسا شناخته شد. در سال‌های ۱۴۰۲–۱۴۰۳ میلادی شیخ احمد بن عثمان در مکه درگذشت. در سنت محلی او را «مِن الصالحین» (از نیکوکاران) می‌شمردند. هرچند کتیبه‌ای در مسجد به نام شیخ احمد بن عثمان نیست، منابع ادبی دوران مملوک تأیید می‌کنند که مسجد به نام او نام‌گذاری شده‌است.

### وقف و درآمد
در سال‌های ۱۳۹۴–۱۳۹۵ میلادی امیر ارزمک مازاد بازار شجاعیه، چهار دکان در مجاورت مسجد ابن مروان و خانهٔ خود در غزه را به‌صورت وقف برای نگهداری مسجد ابن عثمان اختصاص داد. دیگر درآمدهای این وقف صرف مدرسه، مکتب‌خانه، سبیل (آب‌نمای عمومی) و مرکز توزیع نان شد که ارزمک بنیاد نهاده بود.

### مراحل ساخت
اجزای نخستین مسجد شامل نمای غربی دو ورودی، نخستین اتاق‌های پشت نما و مناره پیش از سال‌های ۱۳۹۹–۱۴۰۰ ساخته نشدند. بر پایهٔ کتیبه‌ای در مسجد، این نخستین مرحلهٔ ساخت زیر نظر امیر آقبغا بن الطلوطماری انجام شد. با این حال چون دورهٔ حکمرانی امیر آقبغا بر غزه پیش از ۱۳۹۸ پایان یافته بود، محتمل‌تر آن است که کار ساختمانی در دوران وی آغاز شده ولی پس از انتقالش به کرک در ۱۳۹۹ به پایان رسیده باشد. کتیبه‌ای دیگر امیر اَزدَمُر را —سردار چرکسی سلطان برقوق— بنیان‌گذار مسجد در ۱۸ آوریل ۱۳۹۸ معرفی می‌کند.

بر پایهٔ کتیبه‌ای بالای محراب حیاط، مسجد پیش از ۱۴۱۸ تا حد زیادی ویران یا فرو ریخته بود. سلطان المؤید شیخ در ۱۳ سپتامبر ۱۴۱۸ مرحلهٔ دوم ساخت مسجد را فرمان داد. افزون بر بازسازی مسجد اصلی، در این پروژه که زیر نظر امیر ابوبکر الیغموری —فرماندهٔ گارد سلطانی در غزه— اجرا شد، حیاط و ایوان جلوی دیوار قبله نیز ساخته شد. اندازه و شکل کنونی ساختمان به کارهای دوران المؤید شیخ بازمی‌گردد. امیر علم‌الدین سنجر آخرین مرحلهٔ ساخت را در سال‌های ۱۴۳۰–۱۴۳۱ سرپرستی کرد و طی آن ایوان‌های شمالی و جنوبی و نیز محراب اصلی و گنبد آن ساخته شدند و تعمیرات دیگری نیز انجام گرفت.

### آرامگاه و کتیبه‌ها
بنا بر نوشتهٔ دانشمند مسلمان شمس‌الدین سخاوی، مسجد ابن عثمان آرامگاه سعدالدین یلخوجه الناصری، یکی از حاکمان کوتاه‌مدت غزه، نیز هست. سخاوی نوشته‌است: «او در مسجد ابن عثمان در بیرون غزه دفن شد.» یلخوجه امیر سلطان برقوق و سپس سلطان ناصرالدین فرج بود و پیش از مرگش در اوت ۱۴۴۶ خواستار دفن در این مسجد شده بود. کتیبه‌ای با تاریخ ۱۳ فوریهٔ ۱۴۵۰ که فرمان سلطان جقمق مبنی بر لغو مالیات نمک وارداتی غزه را یادآوری می‌کند بر فراز ورودی مسجد نصب شده‌است.

### ویرانی در ۲۰۲۴
در ۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۴ (۱۳ تیر ۱۴۰۳) مسجد ابن عثمان در جریان حملهٔ هوایی اسرائیل به منطقهٔ شجاعیه و در چارچوب حمله اسرائیل به نوار غزه ویران شد. منبع عربی دیگری گزارش کرده‌است که این نخستین بار نبود که مسجد آسیب می‌دید؛ پیش از آن نیز در جریان انتفاضهٔ نخست آسیب دیده بود. تا فوریهٔ ۲۰۲۶، یونسکو تأیید کرد که این مسجد یکی از بیش از ۱۵۰ میراث فرهنگی است که بر پایهٔ تصاویر ماهواره‌ای آسیب‌دیده شناسایی شده‌اند.

## معماری

نقشهٔ مسجد ابن عثمان از الگوی سنتی مسجدهای دوران مملوک پیروی می‌کند. مساحت کل آن ۴۵ در ۳۶٫۵ متر است و از این رو دومین بنای بزرگ اسلامی غزه به‌شمار می‌رفت. حیاطی به ابعاد ۳۰٫۸ در ۲۷٫۹ متر در مرکز مجموعه قرار دارد که از چهار سو با ایوان‌ها محاصره شده‌است. دو ورودی در نمای غربی جای گرفته‌اند و میان آن دو مناره بلند شده که شامل پایه، بدنهٔ هشت‌ضلعی دو طبقه و شرفه است. پشت نما سه اتاق وجود دارد که یکی از آن‌ها آرامگاه یلخوجه الناصری است و دو اتاق دیگر کاربردهای گوناگون خدماتی داشتند.

هر یک از چهار ایوان به‌وسیلهٔ ردیف ستون‌هایی به دو بخش تقسیم شده و همگی با طاق‌های متقاطع (Cross-vault) پوشیده شده‌اند. ایوان اصلی در برابر دیوار قبله ساخته شد. ایوان‌های شمالی و جنوبی دارای قوس‌های نوک‌تیزی هستند که بر ستون‌های مربع‌شکل تکیه دارند.

محراب امیر سنجر از طاقچه‌ای نیم‌دایره‌ای تشکیل شده که گنبدی بر فراز آن قرار گرفته‌است. به گفتهٔ معین صادق، کارشناس معماری اسلامی، این محراب «شاهکاری بی‌همتا» است. محراب با ورقه‌های مرمر تزیین شده و منبر نیز از سنگ مرمر ساخته شده‌است.

## جستارهای وابسته
* مسجد جامع غزه
* اسلام در فلسطین
* تخریب میراث فرهنگی در جریان تهاجم اسرائیل به نوار غزه
* شجاعیه

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* 

رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان عربی
رده:یادکردهای دارای عنوان به خط عربی (کد ar)
رده:صفحه‌هایی که از افزونه نقشه‌نگار استفاده می‌کنند
رده:ساختمان‌ها و سازه‌های تخریب‌شده در ۲۰۲۴ (میلادی)
رده:انحلال‌های ۲۰۲۴ (میلادی) در فلسطین
رده:ساختمان‌های مسجد دارای مناره در فلسطین