دوره اوستایی

**دوره اوستایی** ()  دورانی است در تاریخ ایران که مجموعه متن‌های آیین زرتشت به نام *[[اوستا]] پدید آمد*  و در این دوره دگرگونی‌ها و تحولات مهمی در اندیشه‌های آیینی و اساطیری ایرانی و سنت شعر حماسی رخ داد که نمونه بارز آن *[[شاهنامه]]* است. 

پژوهشگران با اطمینان بالائی میان دو لایه زبانی مختلف در *اوستا* با عنوان «اوستایی کهن» و «اوستایی جوان» تمایز قائل هستند. این دو لایه نمایانگر دو مرحله در توسعهٔ زبان اوستایی و گویشوران آن هستند.  جامعه‌ای که زرتشت و پیروان بلافصلش به آن تعلق داشتند جامعه اوستایی قدیم بود. جامعه اوستایی جوان کمتر به وضوح ترسیم شده و دوره زمانی طولانی‌تر را نشان می‌دهد. 

در خصوص گاهشماری و گستره جغرافیایی دوره اوستایی اجماع علمی متفاوت است. این که این گستره، بخش شرقی ایران بزرگ را نشان می‌دهد به میزان زیادی در پژوهش‌ها پذیرفته شده است.  پژوهش‌های اولیه زرتشت را در سده ششم پیش از میلاد مسیح می‌دانستند، ولی تحقیقات جدیدتر او را چندین قرن زودتر در نظر می‌گیرند و این تاریخ‌گذاری به‌طور گسترده‌ای قبول شده است.   این گاهشماری اولیه دوره اوستایی را ، تعیین نموده که عمده آن به پیش از فرمانروایی هخامنشیان بین ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد مربوط است؛ لذا گاهشماری اولیه دوران اوستایی را به کهن‌ترین دوره در تاریخ ایران تبدیل می‌نماید که منابع ادبی برای آن موجود است. 

## هویت آریا و ایرانی
مردم اوستا همواره اصطلاح آریا ()، ) را به عنوان یک درون نام استفاده می‌کنند. در غرب ایران، همین اصطلاح ( همین واژه (Old Persian :𐎠𐎼𐎡𐎹, ariyaʰ) در قرن‌های ششم و پنجم پیش از میلاد در چندین کتیبه از داریوش و خشایارشا پدیدار می‌شود. در کتیبه‌ها، استفاده از کلمه آریا از قبل نشان‌دهندهٔ حس یک فضای فرهنگی گسترده‌تر و مشترک است؛ محققان مدرن آریای اوستایی و فارسی باستان را به عنوان بیان یک هویت ایرانی متمایز تفسیر می‌کنند.   با این حال، این یکی دانستن «آریا» با «ایرانی» بستگی به زمینه و بستر خاص خود دارد.
اصطلاح آریا ( واژه «آریا» () در هند باستان نیز به عنوان درون نام مردم در دوره ودایی ظاهر می‌شود. مردم وداها - قدیمی‌ترین کتاب مقدس هندوها که به زبان سانسکریت نوشته شده است - و مردم اوستا طیف گسترده‌ای از شباهت‌های زبانی، اجتماعی، مذهبی و فرهنگی را با هم دارند و محققان نتیجه می‌گیرند که این دو از یک قوم قدیمی‌تر به نام مردمان هندوایرانی منشعب شده‌اند.  آشکار نیست که آیا این دو قوم پس از انشعابشان به تعامل ادامه داده‌اند یا خیر، زیرا نه *اوستا* و نه وداها هیچ اشاره صریحی به گروه دیگر ندارند.

اوستا همچنین از تعدادی از افرادی که آریا با آنها در تماس مداوم بود به نام‌های *تورییا*، *سایریما*، *ساینو* و *داهی* نام می‌برد؛ به نظر می‌رسد که همه آنها مردمانی ایرانی‌زبان بوده‌اند.   *توریا* همان تورانی‌های افسانه‌ های بعدی هستند؛ گفته می‌شود که آنها در ماوراءالنهر، منطقه تاریخی آسیای مرکزی بین رودخانه‌های آمودریا (یا اکسوس) و سیردریا زندگی می‌کردند. زبان‌شناسان، *سیریما* و *داهی* را با سرمتی‌ها  و داهه  یکی دانسته‌اند؛ هویت *ساینوها* ناشناخته است. پژوهشگران این مردمان را همان اقوام کوچ‌نشین ایرانی دنیای سکایی-سیبری که در منطقه استپی شمال آسیای مرکزی زندگی می‌کردند، در نظر می‌گیرند. 

## جغرافیا
بخش‌های اوستایی کهن *اوستا* حاوی هیچ نام مکان جغرافیایی نیست که بتوان با هیچ درجه‌ای از اطمینان آن را شناسایی کرد.  سنت‌های ایرانی متأخر آیریانم وئجه را به عنوان سرزمین ایرانیان اولیه و زادگاه زرتشت معرفی می‌کنند. با این حال، اجماعی در مورد محل قرارگیری آیریانم ویجه یا حتی اینکه آیا مکانی واقعی بوده یا صرفاً افسانه‌ای، وجود ندارد.  بنابراین، تلاش‌ها برای تعیین محل زندگی جامعه اوستایی باستان اغلب بر اساس گاهشماری مفروض متن انجام می‌شود. طرفداران گاهشماری اولیه، زرتشت و پیروانش را در آسیای مرکزی یا شرق ایران درنظر می‌گیرند، در حالی که طرفداران گاهشماری متاخر گاهی او را در غرب ایران قرار می‌دهند. 

بخش اوستایی جدید متن شامل تعدادی نام مکان و اشارات قابل تشخیص است که می‌توان آنها را با مکان‌های امروزی یکی دانست و امکان ترسیم دقیق‌تر جغرافیای اوستایی را فراهم می‌کند.  عموماً پذیرفته شده است که این نام‌های مکان در بخش‌های شرقی ایران بزرگ (در اطراف افغانستان و تاجیکستان امروزی) متمرکزند.  

## گاه‌شناسی
در پژوهش‌های مدرن، بحث‌های طولانی در مورد گاهشماری دوره اوستایی، به ویژه در مورد زندگی زرتشت، وجود داشته است. اگرچه گاهشماری نسبی بین زمان زرتشت و جامعه او در دوره اوستایی جوان با قطعیت برقرار شده است، اما نظرات در مورد جایگاه مطلق آن در زمان در دهه‌های اخیر به‌طور قابل توجهی تغییر کرده است. عموماً پذیرفته شده است که دوره اوستایی جوان در مقایسه با دوره اوستایی کهن، تغییرات زبانی، اجتماعی و فرهنگی قابل توجهی را نشان می‌دهد.  محققان معتقدند که چنین تغییری تنها می‌تواند در طول چندین قرن رخ دهد.  ژان کلنز تخمینی تقریباً ۴۰۰ سال ارائه می‌دهد،  در حالی که پرودس اوکتور اسکیارو فرض می‌کند که ممکن است ۳۰۰ تا ۵۰۰ سال بین اوستایی قدیم و جدید فاصله باشد. 

تلاش‌ها برای تعیین یک تاریخ‌گذاری قطعی منجر به دو گاه‌شماری متفاوت، یکی متأخر و دیگری متقدم، شده است.

گاهشماری متأخر فرض را بر این نموده که زرتشت در سده ششم پیش از میلاد می‌زیسته است. در این گاهشماری، دوره اوستایی جوان در دوره امپراتوری سلوکی (۳۱۲ تا ۶۳ پیش از میلاد) یا اوایل دوره اشکانی (۲۴۷ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی) از تاریخ ایران رخ داده است. این تاریخ‌گذاری با برخی از روایت‌های یونانی از زندگی زرتشت و همچنین با متون زرتشتی متأخر مانند *[[بندهشن]]* مطابقت دارد. محققانی مانند والتر برونو هنینگ، ایلیا گرشویچ و گراردو گنولی، همگی گاهشماری متأخر را ترجیح می‌دادند.  

با این حال، گاهشماری اولیه فرض می‌کند که:
* زرتشت در زمانی بین حدود ۱۵۰۰ تا ۹۰۰ پیش از میلاد می‌زیست؛ و
* متون اوستایی جوان در حدود میان سالهای. ۹۰۰–۴۰۰ پیش از میلاد ایجاد شده‌اند.

دو گروه کلی از استدلال‌ها، گاهشماری اولیه را پشتیبانی می‌کنند. اول، شباهت‌های قوی و بی‌شماری بین اوستای قدیم و دوره اولیه ودایی در نیمه دوم هزاره دوم پیش از میلاد است.  اوستایی باستان و زبان سانسکریت هندوآریایی *[[ریگ‌ودا]]* بسیار شبیه به هم هستند، که نشان می‌دهد انشعاب نسبتاً جدیدی از جد مشترک نیاهندوایرانی خود داشته‌اند.  هم *اوستا* و هم *ریگ ودا* جامعه‌ای از دامداران نیمه‌کوچ‌نشین را به تصویر می‌کشند که ارابه می‌رانند و مرتباً به گله‌داری می‌پردازند و هیچ‌کدام از متون از آهن نامی نمی‌برند.   دوم، متون اوستای جوان فاقد هرگونه تأثیر قابل تشخیص فارسی یا مادی هستند، که نشان می‌دهد بخش عمده‌ای از متون پیش از پیدایش امپراتوری هخامنشی در حدود ۵۵۰ پیش از میلاد تولید شده‌اند.    در نتیجه، تحقیقات جدیدتر اکنون از گاهشماری اولیه برای دوره اوستایی پشتیبانی می‌کنند.    

این گاهشماری اولیه همچنین توسط یک تاریخ‌گذاری قدیمی‌تر یونانی از زندگی زرتشت پشتیبانی می‌شود که - در حالی که تاریخی به طرز غیرقابل باوری زودهنگام، یعنی ۶۰۰۰ سال قبل از زمان خشایارشا (حکومت ۴۸۶–۴۶۵ پیش از میلاد) را ارائه می‌دهد - نشان می‌دهد که یونانیان در ابتدا زرتشت را در گذشته‌ای دور قرار داده‌اند. 

## جامعه
### دوره اوستایی قدیم

متون اوستای کهن، دیدگاه یک جامعهٔ شبانی و دامدار را بازتاب می‌دهند.  گاو از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و مقدس شمرده می‌شود.  علاوه بر گاو، از دام‌هایی مانند گوسفند و بز نیز در متون یاد شده است. نام‌های مانند ویشتاسپا، پوروشاسپا و هاکاتاسپا (، 'اسب') ارزشی را که برای اسب‌ها قائل هستند نشان می‌دهد. افزون بر این، نام‌های دیگری مانند زرتشت و فرهوسترا (، «شتر») اهمیت شتر دوکوهانه را نشان می‌دهد، جانوری که به خوبی با شرایط سخت مناطق استپی و بیابانی آسیای میانه سازگار است. 

خویشاوندی به صورت حلقه‌های متحدالمرکز درک می‌شود که درونی‌ترین آنها خانواده () و به دنبال آن طایفه ( و بیرونی‌ترین آنها قبیله () است.  این گروه‌های خویشاوندی ممکن است به تمایزات جغرافیایی مربوط باشند، به طوری که خانواده خانه‌ای مشترک ( دارند. طایفه‌ای که در یک آبادی زندگی می‌کند ()) و قبیله‌ای که به‌طور مشترک در یک سرزمین زندگی می‌کنند ().  مرز مشخصی بین کاهن از یک سو و جنگجو-گله‌دار از سوی دیگر وجود دارد. با این حال، مشخص نیست که آیا گروه اخیر مانند جوامع مرتبط اوستایی جوان و ودایی، بیشتر از هم جدا شده‌اند یا خیر.  در جامعهٔ غیرزرتشتی اوستایی کهن، کاهنان عموماً  نامیده می‌شوند. در حالی که کاهنِ انجام دهنده مراسم،  نامیده می‌شود (مقایسه کنید ) و مانتراها توسط کاهنانی به نام  خوانده می‌شوند (مقایسه کنید ). 

هیچ اشاره‌ای به اسب‌سواری نشده است، اما اشارات متعددی به ارابه‌ها و مسابقات ارابه‌رانی شده است. مردم اوستای باستان با فلزکاری آشنا بودند. مانند اصطلاح ودایی قدیمی برای  فلزی معنی اصطلاح  در اوستای باستان ناشناخته است، اما به عنوان مس/برنز تفسیر شده است، که با محیط عصر برنز مطابقت دارد.  

### دوره اوستایی جوان

متون اوستای جوان، دیدگاهی اساساً متفاوت ارائه می‌دهند. جامعه اکنون عمدتاً ساکن و یکجانشین است و اشارات متعددی به سکونتگاه‌ها و ساختمان‌های بزرگتر شده است.  کشاورزی پر اهمیت است و متون از فعالیت‌هایی مانند شخم زدن، آبیاری، کاشت، برداشت و بوجاری نام می‌برند. غلاتی مانند جو ( ذکر شده است) و گندم (). وندیداد به‌طور خاص بیان می‌کند که چگونه «هر که دانه بکارد، آشا کاشته است» و چگونه این معادل «ده هزار ینگهه هاتام مانترا» است. علاوه بر این، کوچ کوهستانی گاو، گوسفند و بز انجام می‌شود و هر ساله در ماه سپتامبر جشنی شبیه به المابتریب ( برگزار می‌شود. جشنی به نام *راندن دام (به داخل*) برگزار می‌شود که پس از آن دام‌ها در طول زمستان در اصطبل نگهداری می‌شوند. 

جامعه جوان اوستایی دارای حلقه‌های متحدالمرکز مشابهی از خویشاوندی است؛ خانواده ()، طایفه () و قبیله (). همراه با اصطلاح زمین ()، آنها به تمایزات جغرافیایی اوستایی باستان مربوط می‌شوند. اکنون یک تقسیم‌بندی سه‌گانه مشخص از جامعه به کاهنان ( وجود دارد. ، «کاهن آتش»)، جنگجویان ( , ، «کسی که در راثا می‌ایستد») و مردم عادی (، «کسی که گاو را در چراگاه‌ها پروار می‌کند»).  با وجود همان تقسیم‌بندی و اصطلاحات عمومی موجود در جامعه ودایی، نام‌های خاص کاهنان، جنگجویان و مردم عادی متفاوت است که ممکن است نشان‌دهنده توسعه مستقل این دو سیستم باشد.  در اوستا تنها یک عبارت وجود دارد که از طبقه چهارم، یعنی صنعتگران ( نام می‌برد). 

به نظر می‌رسد جامعه بسیار جنگ آور است و اشارات متعددی به نبردها با مهاجمان کوچ‌نشین شده است.  درخواست لطف و عنایت از خدایان در امور جنگی، رایج‌ترین درخواستی است که در متون اوستایی جوان یافت می‌شود.  پیش از نبرد، جنگجویان از جادوی بلاگردان برای محافظت از خود در برابر سلاح‌های دشمن استفاده می‌کنند.  برخی از این آیین‌های جادویی، مانند استفاده از طلسم ساخته شده از ساقه هوم یا نوازش بدن با پر پرنده، همانطور که در آتاروا ودا شرح داده شده است، توسط مردم ودایی نیز مورد استفاده قرار می‌گرفتند.  لشکریان در سطح طوایف و قبایل سازماندهی شده‌اند.  آنها با پرچم‌های برافراشته به سوی نبرد رهسپار می‌شوند.  سران قوم سوار بر ارابه‌ها می‌جنگند، در حالی که مردم عادی پیاده و جنگجویان سوار بر اسب می‌جنگند. جنگ‌افزارهایشان شامل نیزه، گرز و شمشیرهای کوتاه می‌شوند.  هیچ اشاره‌ای به تدارکات جنگی نشده است، و احتمالاً لشکرکشی‌ها فقط در مقیاس کوچکی سازماندهی می‌شدند. 

در جامعه اوستایی جوان، تعدادی از ویژگی‌های مرتبط با آیین زرتشت، مانند کشتن حیوانات موذی، قوانین پاکی، احترام به سگ و دوگانگی شدید بین خیر و شر، از پیش کاملاً وجود داشته است.  تأکید زیادی بر تولید مثل می‌شود و اعمال جنسی که برای این هدف مفید نیستند، مانند خودارضایی، همجنس‌گرایی و فحشا، به شدت محکوم می‌شوند.  یکی از عناصر جامعهٔ اوستایی جوان، ترویج خویدوده ()، حتی بین خویشاوندان مستقیم بود. اگرچه مشخص نیست که این رسم تا چه حد توسط مردم عادی اجرا می‌شده است، اما گمان می‌رود که این رسم بخشی از یک فرایند هویت‌سازی بوده که در آن آداب و رسوم گروه‌های نزدیک به هندوایرانی عمداً وارونه شده است. 

## دین
زرتشت یک نوآور یا اصلاح‌گر در دین ایران باستان بود. هیچ منبع مستقیمی در مورد باورهای مذهبی مردمان ایران قبل از زرتشت وجود ندارد، اما محققان از اشارات متون زرتشتی و مقایسه آن با دین تاریخی ودایی هند باستان استفاده می‌کنند. شباهت‌های آیین‌های زرتشتی و دین ودایی، منشأ مشترکی را در آیین کهن آریایی‌ها نشان می‌دهد.  ماهیت دقیق اصلاحات زرتشت همچنان موضوع بحث‌های علمی است، اما خصومتی که جامعه اولیه زرتشتی توصیف کرده است، نشانگر این است که این اصلاحات چشمگیر و اساسی بوده‌اند.  یکی از اهداف اصلی انتقاد زرتشت، فرقه ایرانی دیوها بود.  این موجودات ماوراءالطبیعه در دین ودایی و بعدها در هندوئیسم به عنوان خدایانی به نام *[[دوا (هندوئیسم)|دِواها]]* ظاهر می‌شوند و فرض بر این است که آنها در برهه‌ای از زمان خدایان اقوام ایرانی نیز بوده‌اند. 

### دوره اوستایی قدیم
نوآوری‌های عمده‌ای که به زرتشت نسبت داده می‌شود، معرفی یک خدای برتر به نام اهورامزدا (، *دانای کل*) یا اهورا (، *پروردگار*)، توسط اوست و ایجاد یک دوگانه‌گرایی کیهان‌شناختی سختگیرانه - تقابل خیر و شر. آموزه‌های زرتشت شامل عناصر یکتاپرستی و چندخداپرستی است.  در مورد خاستگاه اهورا مزدا، که در دین ودایی وجود ندارد، اتفاق نظر وجود ندارد. برخی از محققان می‌پذیرند که این خدا ممکن است یک نوآوری مذهبی زرتشت باشد؛ برخی دیگر معتقدند که این خدا معادل ایرانی وارونا ودایی است؛ برخی دیگر معتقدند که خدای اهورا مزدا نمایانگر یک نوآوری اولیه ایرانی متمایز از سنت ودایی است.   دوگانه‌گرایی بیان‌شده در گاتها، هم در تضاد بین اشا (، *حقیقت*) و دروج (، *فریب*) و همچنین بین وُهو مَنَه (*ذهن نیک*) و اکا مَنَه (*ذهن بد*) وجود دارد. در حالی که اشا و دروج معادل‌هایی در رتا و دروه ودایی دارند، هر دو مفهوم نقش برجسته‌تر و گسترده‌تری در تفکر زرتشت دارند.  گاتها اصطلاح «اهورا» را هم برای اهورا مزدا و هم برای برخی از موجودات ماوراء طبیعی به نام امشاسپندان مرتبط با اهورا مزدا به کار می‌برند.  و همانند دیوها، این اهوراها معادلی هندی باستانی در اسوراها دارند. در دوره ودایی قدیم، هم دِواها و هم آسوراها خدایان محسوب می‌شدند، اما آسوراها در دوره ودایی متأخر اهریمنی شدند، فرآیندی که مشابه اهریمنی شدن دِواها در ایران باستان است.

### دوره اوستایی جوان
اعمال مذهبی توصیف‌شده در متون اوستای جوان، عناصری را نشان می‌دهند که می‌توانند ارتباط نزدیکی با آیین زرتشتی داشته باشند.  دوگانه‌گرایی متون اوستای کهن اکنون در حوزه الهی به صورت تقابل بین اهورا مزدا (*خداوند دانا*) که نامش اکنون ثابت است، و انگره مینیو (، *روح شر*)، بیان می‌شد که مستقیماً در گاتها ظاهر نشده است. با این حال، چشمگیرترین تفاوت بین این متون و متون اوستایی کهن، خدایان متعددی به نام یزَتَه ( *کسی که شایسته پرستش است*) هستند.  این خدایان عنصر چندخدایی آشکاری را به دین می‌افزایند.  برخی از این خدایان در دین ودایی همتایانی دارند، در حالی که برخی دیگر ممکن است ابداعات ایرانی باشند.  در مورد چگونگی و چرایی پدیدار شدن این خدایان در متون اوستایی جدید، اتفاق نظری وجود ندارد. محققانی از جمله مری بویس معتقدند که ظهور آنها نشان دهنده ادامه آموزه‌های زرتشت است. در مقابل، ایلیا گرشویچ و دیگران معتقدند که زرتشتی‌گری اوستایی جوان، دینی تلفیقی است که به عنوان تلفیقی از آموزه‌های توحیدی و دوگانه‌انگارانه زرتشت با شرک سنتی ایرانی که زرتشتی‌گری با گسترش در منطقه اوستا آن را جذب کرد، پدیدار شد. 

## جستارهای وابسته
* جغرافیای اوستایی
* دوره ودایی
* مردمان هندوایرانی

## منابع


رده:اسطوره‌شناسی ایرانی
رده:اوستا
رده:تاریخ باستان ایران
رده:تاریخ‌نگاری افغانستان
رده:دوره‌های تاریخی
رده:مزدیسنا