تاریخچه برق در ایران

[بندانگشتی|خیابان چراغ برق، یکی از اولین خیابان‌های [تهران که با برق روشن شد]]
**تاریخچه برق در ایران**، به رویدادها و تأسیسات گذشته در ایران در زمینه استفاده از برق که دارای ارزش تاریخی هستند، می‌پردازد.

اولین استفاده شناخته شده از برق در ایران را اوایل دهه ۱۸۵۰ دانشجویان ایرانی مؤسسه دارالفنون برای ارسال سیگنال تلگراف به ثبت رساندند. گذشته از استفاده از برق برای ارتباطات، اولین استفاده شناخته شده از برق برای روشنایی در باب همایون تهران، حدود سال ۱۸۷۹، صورت گرفت. در سال ۱۸۸۳، ژنراتور برقی دیگر برای کاخ شاه آورده شد که عموم مردم هم در مراسم می‌توانستند از آن استفاده کنند.

اولین نیروگاه ایران در سال ۱۹۰۲ در مشهد تأسیس شد و کمی بعد، در سال ۱۹۰۵، نیروگاه دیگری در تهران تأسیس شد. بخش‌های خصوصی و شهرهای مختلف بعداً نیروگاه‌های خود را تأسیس کردند. تا سال ۱۹۶۹، همزمان با شروع بهره‌برداری از نیروگاه‌های سد امیرکبیر، طرشت و فرج‌آباد، نیروگاه‌های کوچک تعطیل شدند.

## پیشینه
در ربع اول قرن نوزدهم، حکومت ایران دستورالعملی مبنی بر نصب فانوس در خیابان‌ها صادر کرد. بعدها، استفاده از روشنایی گازی به جای فانوس‌های سنتی آغاز شد و کارخانه چراغ گازی که کارخانه روشنایی گازی بود، اولین کارخانه از این نوع در ایران شد. این کارخانه را در حدود سال ۱۸۷۳ میلادی، میرزا حسین سپهسالار، که در آن زمان وزیر اعظم ایران بود، در خیابان چراغ گازی تهران تأسیس کرد. این کارخانه با استفاده از زغال‌سنگ، برخی از خیابان‌های تهران را روشن می‌کرد.

## استفاده از برق توسط باتری بغداد
باتری بغداد نامی است که به مجموعه‌ای از سه شیء باستانی داده می‌شود که با هم پیدا شده‌اند: ظرفی سرامیکی، لوله‌ای مسی و میله‌ای آهنی. این باتری در نزدیکی تیسفون، پایتخت امپراتوری‌های اشکانی (۱۵۰ پیش از میلاد - ۲۲۳ میلادی) و ساسانی (۲۲۴–۶۵۰ میلادی) کشف شده و ممکن است قدمت آنها به هر یک از این دو دوره برگردد. ویلهلم کونیگ این فرضیه را مطرح کرده که این شیء به عنوان پیل گالوانی عمل می‌کرده و احتمالاً برای آبکاری الکترولیتی یا نوعی برق‌درمانی استفاده می‌شده است، اما هیچ شیء آبکاری شده‌ای از این دوره شناخته نشده است و این ادعاها تقریباً به‌طور کلی توسط باستان شناسان رد شده است.

## استفاده از برق برای ارتباطات
پیش از استفاده از برق برای روشنایی، برای اولین بار در اوایل دهه ۱۸۵۰ میلادی، از برق برای ارتباط تلگرافی آزمایشی بین دو اتاق در مؤسسه دارالفنون استفاده شد. این کار را دانشجویان ایرانی این مؤسسه انجام دادند و دفعه بعدی، طول آزمایش خود را تا باغ لاله‌زار گسترش دادند.

حاصل کار این دانشجویان، ایجاد خط تلگرافی بین کرج تا سلطانیه تحت نظارت دولت بود. بعدها تبریز به سلطانیه متصل شد و در نتیجه دو شهر استراتژیک تهران و تبریز در سال ۱۸۶۰ به هم متصل شدند

## اولین استفاده از برق برای روشنایی
بر اساس خاطرات محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، مولد برقی در «باب همایون» نصب شده بود و تعدادی لامپ به آن متصل بود که خیابان «باب همایون» را روشن می‌کرد. تاریخ استفاده از این مولد مشخص نیست، اما احتمالاً قبل از سال ۱۸۷۹ بوده است.
همچنین گزارشی از اعتمادالسلطنه وجود دارد که تأسیس کارخانه‌ای کوچک برای برق را توسط میرزا علی خان امین الدوله در مجمع الصنایع واقع در خیابان باب همایون شرح می‌دهد. این کارخانه را ۴ سپتامبر ۱۸۷۹ ناصرالدین شاه قاجار افتتاح کرد. گزارش دیگری به وجود لامپ‌های برقی (که می‌توانستند شعاع انتشار خود را افزایش دهند)، عایق سوزنی و پریزهای برق در کارخانه اشاره می‌کند. همچنین در مراسمی در ۳۰ اکتبر ۱۸۸۴ به روشنایی برق اشاره شده است که نشان دهنده وجود کارخانه برق در این سال‌ها است.

## نورپردازی کاخ شاه و مراسم
کمی پس از موفقیت‌های ادیسون در زمینه روشنایی، در سال ۱۸۸۳، مولد برق دیگری که می‌توانست حداقل هشت لامپ را روشن کند، به ایران وارد شد. در اسناد منتشر شده در مورد صنعت برق ایران، داستان واردات این مولد شرح داده شده است. این لامپ‌ها برای روشنایی کاخ گلستان استفاده می‌شدند، اما دو سال بعد برای روشنایی مراسم عمومی برای مردم عادی هم استفاده شدند.

با توجه به تولید لامپ‌های الکتریکی به دست ادیسون در سال ۱۸۷۹، ایران یکی از اولین کشورهای جهان بود که از این اختراع بهره‌مند شد. گفته می‌شود در سال‌های بعد، حتی لامپ‌هایی وجود داشتند که تصویر شاهان قاجار را به تصویر کشیده بودند که اکنون در مجموعه‌های خصوصی یک مجموعه‌دار ایرانی در تبریز نگهداری می‌شوند.

تاج السلطنه، دختر ناصرالدین شاه قاجار، در خاطرات خود دربارهٔ بازی با استفاده از لامپ‌های برقی در دربار نوشته است که به «چراغ خاموشی» معروف بوده است. به این صورت که وقتی چراغ‌ها را شاه خاموش می‌کرده، خانم‌های دربار می‌توانستند هر طور که دلشان می‌خواست سروصدا و شلوغی ایجاد کنند، اما ناگهان با روشن شدن چراغ، همه باید به همان حالتی که بودند می‌ماندند. این بازی ممکن است اولین استفاده ثبت شده از برق به عنوان سرگرمی باشد.

## کارخانه‌های بزرگ تولید برق
اولین نیروگاه بزرگ شهری ایران را سال ۱۹۰۲ محمد باقر میلانی، که بیشتر با نام «رضایف» شناخته می‌شد، در شهر مشهد تأسیس شد. سرمایه آن را مظفرالدین شاه تأمین کرد و علاوه بر حرم امام رضا، خیابانی به نام «بالا خیابان» را که بین کارخانه و حرم قرار داشت، روشن می‌کرد.

محمدحسین امین‌الضرب نیروگاه بزرگ شهری بعدی را در سال ۱۹۰۵ در تهران تأسیس کرد. ظرفیت برق این نیروگاه ۴۰۰ کیلووات بود و با موتور پیستونی بخار کار می‌کرد. او که سرمایه‌داری اصفهانی الاصل بود و این کارخانه را در سفر خود به روسیه به قیمت ۵۰۰ تومان خریداری کرد. این نیروگاه که «چراغ برق» نام داشت، برق تک فاز ۲۲۰ ولت و برق سه فاز ۳۸۰ ولت را به مدت ۶ ساعت در روز به مشتریان ارائه می‌داد.

## تحولات مدرن
حدود سال ۱۹۲۴ میلادی، بخش‌های خصوصی شامل کارخانه‌های آرد، ریسندگی و نساجی، به همراه برخی از شهرداری‌ها در شهرهای مختلف ایران، ژنراتورهای کوچک خود را از نوع موتور دیزل یا توربین بخار تأسیس کردند تا بتوانند برق مورد نیاز صنایع خود یا روشنایی شهر را تأمین کنند.

در سال ۱۹۳۷، شهرداری تهران اولین نیروگاه برق با قدرت ۶۴۰۰ کیلووات، از نوع بخار را خرید. این نیروگاه در شمال شرقی تهران، خارج از دروازه دوشان تپه (میدان شهدا) واقع شده بود و بعدها ژنراتورهای دیزلی و همچنین توربین‌های بخار دیگری برای افزایش قدرت تولید نیروگاه به آن اضافه شد.

با بهره‌برداری از نیروگاه‌های سد امیرکبیر، آلستوم (نیروگاه طرشت) و فرج‌آباد (بعثت) تا سال ۱۳۴۸ و تولید برق کافی برای آن زمان، نیروگاه‌هایی که در دوشان تپه واقع شده بودند، تعطیل شدند.

امروزه بیش از ۹۱ درصد از تولید برق در ایران از نیروگاه‌های حرارتی است که بر پایه گاز طبیعی، نفت کوره و گازوئیل بنا شده‌اند. از سوی دیگر، بیش از ۹۵ درصد از کل تولید برق فسیلی ایران، در ۶۱ نیروگاه بزرگ ایرانی مستقر است.

## منابع

رده:نیروی برق در ایران