باشی‌بوزوق

**باشی‌بوزوق** (؛  ) یا **باشوبوزوک** () سرباز چریکی و نامنظم در ارتش امپراتوری عثمانی بود که در زمان جنگ فراخوانده می‌شد. ارتش عمدتاً آلبانیایی‌ها و گاهی چرکس‌ها را به عنوان باشی‌بوزوق به خدمت می‌گرفت، اما سربازان از تمام گروه‌های قومی امپراتوری عثمانی از جمله بردگان اروپایی یا آفریقایی، جذب می‌شدند.

باشی‌بوزو‌ق‌ها به بی‌انضباطی و بی‌رحمی شهرت داشتند و به دلیل نبود نظارت و این انتظار که هزینه‌های خود را از طریق غارت زمین‌ها تأمین کنند، در غارتگری و آسیب رساندن به غیرنظامیان بدنام بودند.

## خاستگاه و تاریخچه
اگرچه ارتش‌های عثمانی همواره شامل نیروهای مزدور و همچنین سربازان رسمی بودند، اما فشار بر نظام فئودالی عثمانی (که عمدتاً ناشی از وسعت بی‌اندازه امپراتوری بود)، تکیه بر نیروهای نامنظم (چریک‌ها) را به ضرورتی جدی بدل کرد. این نیروها توسط دولت تسلیح و پشتیبانی می‌شدند، اما حقوق دریافت نمی‌کردند و لباس متحدالشکل یا نشان متمایزی نداشتند. انگیزه اصلی آن‌ها برای جنگیدن، عمدتاً چشم‌داشت به غنایم بود. اگرچه اکثریت این نیروها پیاده می‌جنگیدند، اما برخی از آن‌ها (موسوم به *[[آخنجی]]*) سواره‌نظام بودند. این نیروها به دلیل عدم انضباط، توانایی انجام عملیات‌های نظامی بزرگ را نداشتند، اما برای وظایف دیگری نظیر دیده‌بانی و نگهبانی در پاسگاه‌ها مفید بودند. با این حال، تندخویی و رفتارهای غیرقابل‌پیش‌بینی آن‌ها گاهی باعث می‌شد که نیروهای منظم عثمانی مجبور شوند آن‌ها را با توسل به زور خلع سلاح کنند.

ارتش عثمانی از بخش‌های زیر تشکیل شده بود:
* قشون خاصه سلطان: موسوم به «قپوقولی» که حقوق‌بگیر بودند و مشهورترین آن‌ها سپاه ینی‌چری بود.
* سربازان ایالتی: که به آن‌ها زمین (سیورغال/تیول) واگذار شده بود؛ مهم‌ترین آن‌ها سپاهیان تیمارگر و همراهانشان (موسوم به «جبل‌لو» یا مردان مسلح) بودند، البته گروه‌های دیگری نیز وجود داشتند.
* سربازانِ دولت‌های تحت‌الحمایه یا متحد: (مهم‌ترین آن‌ها نیروهای خان مکرم تاتارهای کریمه بودند).
* باشی‌بوزوق‌ها: که معمولاً حقوق منظمی دریافت نمی‌کردند و از راه غارت روزگار می‌گذراندند.

در منطقه روم‌ایلی، بسیاری از ترک‌های آفریقایی‌تبار، آلبانیایی‌ها، تاتارهای کریمه، رومانیایی‌های مسلمان (کولی‌ها) و پوماک‌ها در زمره باشی‌بوزوق‌ها بودند. تلاش «قوجا خسرو محمد پاشا» برای منحل کردن باشی‌بوزوق‌های آلبانیایی به نفع نیروهای منظمش، جرقهٔ شورش‌هایی را زد که در نهایت منجر به تأسیس خدیویه مصر توسط محمدعلی پاشا شد. استفاده از باشی‌بوزوق‌ها تا اواخر قرن نوزدهم منسوخ شد، اما بعدها همچنان گروه‌های خودجوشی از این نیروها ظاهر می‌شدند.

همچنین اصطلاح «باشی‌بوزوق» برای یک نیروی سواره در برخی ایالات امپراتوری عثمانی به کار می‌رفت که در زمان صلح، وظایف ژاندارمری و حفظ نظم را بر عهده داشتند.

## بدنامی و جنایات
باشی‌بوزوق‌ها به خشونتِ بی‌رحمانه و بی‌انضباطی شهرت داشتند و همین موضوع باعث شد که این واژه در بسیاری از زبان‌ها، معنای عامیانه دومی پیدا کند: «راهزنِ یاغی». این اصطلاح در قرن بیستم توسط مجموعه کمیک *[[ماجراهای تن‌تن]]* محبوبیت دوباره یافت؛ جایی که کاپیتان هادوک مکرراً از این کلمه به عنوان یک ناسزا استفاده می‌کند.

کشتار باتاک (۱۸۷۶) توسط هزاران باشی‌بوزوق که برای سرکوب یک شورش محلی فرستاده شده بودند، صورت گرفت. به همین ترتیب، باشی‌بوزوق‌ها عاملان کشتار کاندیا در ۱۸۹۸ و کشتار فوسیا (فوچا) در ۱۹۱۴ بودند. در طول قیام «ایلیندن–پره‌اوبرانیّه» در سال ۱۹۰۳ در مقدونیه عثمانی، این نیروها ۱۱۹ روستا را به آتش کشیدند و ۸۴۰۰ خانه را ویران کردند که در پی آن، بیش از ۵۰٬۰۰۰ پناهنده بلغار مجبور به فرار به کوهستان شدند.


File:Пиотровский. батакская резня. 1889 год.jpeg|باشی‌بوزوق‌ها در حال انجام کشتار باتاک. اثر آنتونی پیوتروفسکی، (۱۸۸۹).
File:Basibozuk-1877.jpg|قساوت‌های باشی‌بوزوق‌ها در بلغارستان عثمانی. نویسنده ناشناس، (۱۸۷۷).
File:Konstantin Makovsky - The Bulgarian martyresses.jpg|«شهدای زن بلغار» (۱۸۷۷)، نقاشی اثر کنستانتین ماکوفسکی که تجاوز به دو زن بلغار در یک کلیسا توسط یک باشی‌بوزوق آفریقایی‌تبار و دو باشی‌بوزوق ترک‌تبار را در جریان قیام آوریل به تصویر می‌کشد.
File:Gérôme-Black Bashi-Bazouk-c. 1869.jpg|یک باشی‌بوزوق آفریقایی، نقاشی اثر ژان-لئون ژروم (۱۸۶۹).


## بازنمایی در هنر

File:Chef arnaute by Jean-Léon Gérôme.jpg|یک باشی‌بوزوق آلبانیایی در مصر. نقاشی اثر ژان-لئون ژروم، ۱۸۷۰.
File:A Bashi-Bazouk, drawn by Francis Davis Millet.jpg|طراحی یک باشی‌بوزوق اثر فرانسیس دیویس میلت، ۱۸۸۹.
File:Jean-Léon Gérôme – Bachi-bouzouk Arnaoute.jpg|یک باشی‌بوزوق آلبانیایی؛ نقاشی اثر ژان-لئون ژروم در دهه ۱۸۶۰.
File:Vernet-Lecomte 7.jpg|یک باشی‌بوزوق در حال تأمل بر غنایم خود. نقاشی اثر امیل ورنه-لکومته، ۱۸۶۲.
File:Jean-Léon Gérôme - A Bashi-Bazouk.jpg|یک باشی‌بوزوق آفریقایی؛ نقاشی اثر ژان-لئون ژروم، دهه ۱۸۶۰.
File:Два ястреба (Башибузуки).jpg|دو باشی‌بوزوقِ اسیر شده؛ نقاشی اثر واسیلی ورشچگین، ۱۸۷۸.


## جستارهای وابسته
* تاریخ هند
* مزدور
* ارتش امپراتوری عثمانی

## منابع

*
*
**Ottoman warfare*, 1500–1700 by Rhoads Murphey. London : UCL Press, 1999.
*Özhan Öztürk (2005). *Karadeniz* (Black Sea): Ansiklopedik Sözlük. 2 Cilt. Heyamola Yayıncılık. İstanbul. .
*Montgomery, Viscount Bernard (1968). *A History of Warfare*, The World Publishing Company. .

رده:آزار مسیحیان در امپراتوری عثمانی
رده:امپراتوری عثمانی در سده ۱۹ (میلادی)
رده:بالکان عثمانی
رده:تاریخ نظامی امپراتوری عثمانی
رده:تبهکاران
رده:جنایت‌های جنگی عثمانی
رده:سارقین مسلح
رده:سازمان‌های نظامی امپراتوری عثمانی
رده:واژه‌ها و عبارت‌های ترکی