خط همایون

**خط همایون** (، ) که با نام **خط شریف** () نیز شناخته می‌شود، اصطلاحی در دیپلماتیک (سندشناسی) برای سند یا یادداشت دست‌نوشته‌ای با ماهیت رسمی بود که از سوی سلطان عثمانی نگاشته و شخصاً امضا می‌شد. این یادداشت‌ها معمولاً به دست خود سلطان نوشته می‌شدند، هرچند گاه کاتب دربار آنها را رونویسی می‌کرد. خط همایون‌ها غالباً در پاسخ به سندی نوشته می‌شدند که صدراعظم یا دیگر مقامات دولت عثمانی به سلطان تقدیم کرده بودند و مستقیماً بر روی همان سند نگاشته می‌شدند. بدین ترتیب می‌توانستند شامل تأیید یا رد دادخواست، اعلام وصول گزارش، اعطای اجازه برای درخواست، حاشیه‌نویسی بر فرمان یا دیگر اسناد دولتی باشند. خط همایون‌ها همچنین می‌توانستند از آغاز نگاشته شوند و نه صرفاً در پاسخ به سندی موجود.

پس از دوره تنظیمات (۱۸۳۹–۱۸۷۶) که هدف آن نوسازی امپراتوری عثمانی بود، خط همایون‌های معمول و نیز فرمان‌ها جای خود را به شیوه «اراده سنیه» () دادند. در این شیوه، پاسخ شفاهی سلطان به پیشنهادهای صدراعظم توسط کاتب سلطان بر روی سند ثبت می‌شد. نزدیک به ۱۰۰٬۰۰۰ خط همایون در آرشیوهای عثمانی در استانبول نگهداری می‌شود. از مشهورترین آنها خط شریف گلخانه (۱۸۳۹) و فرمان اصلاحات (۱۸۵۶) هستند.

## ریشه‌شناسی
اصطلاحات «خط همایون» و «خط شریف» ترکیب‌های اضافی هستند متشکل از  (از عربی  به معنی «دست‌خط، فرمان») و  (از فارسی  به معنی «شاهانه، فرخنده») یا  (از عربی  به معنی «والا، بزرگوار»).

اصطلاح «اراده سنیه» نیز ترکیب اضافی عربی  (اراده) و  (به معنی «والا») است. در اواخر دوره عثمانی واژه «اراده» در انتشارات اروپایی رواج داشت اما در سده بیست‌ویکم در زبان‌های اروپایی از کاربرد افتاد.

## گونه‌های خط همایون
خط همایون معمولاً خطاب به صدراعظم یا در غیاب او، خطاب به جانشینش (قائم‌مقام)، یا مقام ارشد دیگری مانند دریاسالار (کاپودان دریا) یا فرمانروای کل (بیگلربیگی) روم‌ایلی نوشته می‌شد. سه گونه خط همایون وجود داشت:
* خطاب به مقام دولتی
* «بر سفید» (بر صفحه سفید)
* بر روی سند

### خط همایون خطاب به مقام دولتی

فرمان‌های معمول یا اسناد امتیاز (برات) توسط کاتب نوشته می‌شدند، اما آنهایی که خطاب به مقامات خاصی بودند یا اهمیت ویژه‌ای داشتند، با یادداشت دست‌نوشته سلطان در کنار مُهرش (طغرا) همراه می‌شدند. طغرا و یادداشت ممکن بود در قابی تزیینی محصور باشند. این یادداشت بخش خاصی از فرمان را برجسته می‌کرد و اجرای دقیق آن را تأکید یا دستور می‌داد. چنین فرمان‌هایی «خط همایون‌لا مُوَشَّح فرمان» (فرمان آراسته به خط همایون) یا «عنوانینا خط همایون» (خط همایون خطاب به مقام) نامیده می‌شدند. یادداشت ممکن بود شامل عبارت‌های کلیشه‌ای مانند «آن‌گونه که مقتضی است انجام شود» یا «فرمان من باید مطابق مقتضیات اجرا شود و هیچ‌کس حق مداخله ندارد» باشد. برخی فرمان‌ها با ستایش سلطان از شخص مخاطب آغاز می‌شدند. به‌ندرت تهدیدی نیز در آنها دیده می‌شد، مانند «اگر سرت را می‌خواهی، این فرمان را مطابق مقتضیات اجرا کن».

### خط همایون بر سفید

«خط همایون بر سفید» () اسنادی بودند که از سوی خود سلطان صادر می‌شدند و نه به‌صورت حاشیه‌نویسی بر سند موجود. دلیل نام‌گذاری آنها این بود که فرمان‌بر صفحه‌ای سفید (خالی) نوشته می‌شد. این اسناد می‌توانستند فرمان، حکم انتصاب، یا نامه به فرمانروای بیگانه باشند.

خط همایون‌هایی نیز وجود دارند که بیانگر نظرات یا حتی احساسات سلطان دربارهٔ موضوعات خاص هستند. برای نمونه پس از دفاع پیروزمندانه از موصل در برابر نیروهای نادرشاه در سال ۱۷۴۳، سلطان محمود یکم خط همایونی به والی حاج‌حسین‌پاشا فرستاد و در آن به نظم، دلاوری‌های والی و جنگاوران موصل را ستود.

### خط همایون بر روی سند

در رویه عادی دیوان‌سالاری، صدراعظم یا جانشینش (قائم‌مقام) سندی را به سلطان تقدیم می‌کرد که در آن وضعیتی را خلاصه نموده و خواست سلطان را دربارهٔ آن جویا می‌شد. این اسناد تا سده نوزدهم «تلخیص» (چکیده) و سپس «تقریر» (پیشنهاد) نامیده می‌شدند. پاسخ دست‌نوشته سلطان (فرمان یا تصمیم او) «خط همایون بر تلخیص» یا «خط همایون بر تقریر» خوانده می‌شد. انواع دیگر اسنادی که به سلطان تقدیم می‌شدند عبارت بودند از: دادخواست‌ها (عرض‌حال)، رونوشت‌های سوگندخورده از دادخواست‌های شفاهی (محضر)، گزارش‌ها از مقام بالاتر به پایین‌تر (شُقّه)، گزارش‌های شرعی قاضیان به مقامات بالاتر (اعلام) و دفترهای ثبت (تحریرات). سلطان نه‌تنها به اسناد تقدیمی وزیران بلکه به دادخواست‌های رعایا که پس از نماز جمعه تقدیم می‌شدند نیز پاسخ می‌داد. بدین‌سان، خط همایون‌های بر روی سند همانند توقیعات پاپی و رقم‌های مرسوم در دیگر نظام‌های شاهنشاهی بودند.

هنگامی که سلطان برای نماز جمعه یا مناسبت‌های دیگر در میان مردم حاضر می‌شد، مردم دادخواست‌های خود را به او تقدیم می‌کردند. این دادخواست‌ها سپس در شورای وزیران بررسی و درباره‌شان تصمیم‌گیری می‌شد. وزیران چکیده‌ای از همه دادخواست‌ها و تصمیمات مربوط به هریک تهیه می‌کردند. سلطان بر همان برگه چندین بار عبارت «آگاهم شد» () را می‌نوشت و شماره بند مربوطه را درج می‌کرد. پس از اصلاحات تنظیمات، تصمیم سلطان مستقیماً توسط سرکاتب در پایین سند چکیده نوشته می‌شد و این نوشته بر همه تصمیمات اِعمال می‌گردید.

## شیوه‌ها
هنگامی که دادخواست یا یادداشتی نیازمند تصمیم سلطان بود، صدراعظم معمولاً چکیده مدیریتی (تلخیص) به‌عنوان پیوست تهیه می‌کرد. در برخی موارد به‌جای تهیه سند چکیده مجزا، صدراعظم یا جانشینش خلاصه و دیدگاه‌هایش را به‌صورت مورب، در حاشیه‌های بالا یا پایین اسناد رسیده از مقامات پایین‌تر می‌نوشت. چنین حاشیه‌نویسی‌هایی «درکنار» نامیده می‌شدند. گاه صدراعظم صفحه پوششی جداگانه‌ای بر روی پیشنهاد مقام پایین‌تر مانند خزانه‌دار (دفتردار) یا وزیر جنگ (سراسکر) می‌افزود. در چنین مواردی سلطان خط همایون خود را بر صفحه پوششی می‌نوشت. گاه نیز صدراعظم خلاصه موضوع را مستقیماً در حاشیه سند تقدیمی می‌نوشت و سلطان نیز بر همان صفحه پاسخ می‌داد. در مواردی سلطان تصمیمش را بر کاغذ جداگانه‌ای ضمیمه سند می‌نوشت.

در بیشتر موارد خط همایون‌ها به دست خود سلطان نوشته می‌شدند، هرچند نمونه‌هایی نیز وجود دارند که توسط سرکاتب یا مقام دیگری تحریر شده‌اند. خط همایون‌های مهم بر سفید گاه توسط رئیس‌الکتاب یا دبیر دریاسالاری (کاپودان‌پاشا) پیش‌نویس می‌شدند. در برخی موارد یادداشت‌هایی مبنی بر اینکه چه کسی پیش‌نویس سند را تهیه کرده وجود داشت که سپس سلطان آن را بازنویسی می‌کرد.

خط همایون‌ها معمولاً تاریخ نداشتند، هرچند برخی از آنها که به برداشت پول از خزانه مربوط بودند تاریخ‌دار بودند. بیشتر خط همایون‌ها و اراده‌های دوره متأخر تاریخ داشتند. عبدالحمید یکم به‌ویژه تمایل داشت خط همایون‌هایش را تاریخ‌گذاری کند. صدراعظم او کوجا یوسف پاشا بعدها این رویه را به جانشین عبدالحمید، سلیم سوم، پیشنهاد کرد تا بتواند پیگیری کند که آیا فرمان‌هایش اجرا شده‌اند یا خیر؛ اما این پیشنهاد پذیرفته نشد. عبدالحمید دوم در اواخر دوران سلطنتش از امضا بهره می‌گرفت.

## زبان

زبان خط همایون‌های بر روی سند معمولاً گونه‌ای از ترکی بود که حتی امروز نیز (به‌صورت شفاهی) قابل‌فهم است و در گذر سده‌ها تغییر چندانی نکرده‌است. بسیاری از اسناد یا حاشیه‌ها عبارت‌های کوتاهی بودند مانند «دادم» ()، «داده شود» ()، «نمی‌شود» ()، «نوشته شود» ()، «روشن است» ()، «دیده شد» () و «پاسخ داده شود» ().

برخی سلطانان یادداشت‌های بلندتری می‌نوشتند که با عبارت «آگاهم شد» آغاز شده و سپس با مقدمه‌ای دربارهٔ موضوع و سپس نظرشان ادامه می‌یافت.

خط همایون‌های خطاب به مقام اغلب عبارت‌های کلیشه‌ای مانند «آن‌گونه که مقتضی است انجام شود» یا «آن‌گونه که مقتضی است انجام شود و تخلف نشود» را دربرداشتند.

خط همایون‌های بر سفید پیچیده‌تر بودند و برخی ممکن بود پیش از نگارش سلطان توسط کاتبی پیش‌نویس شده باشند. این اسناد اغلب با خطاب به گیرنده آغاز می‌شدند. سلطان صدراعظمش را «وزیرم» خطاب می‌کرد و اگر صدراعظم در جنگ بود، جانشین او را «قائم‌مقام پاشا» می‌نامید. خطاب به دیگر مقامات اغلب با عبارتی مانند «تو که وزیر روم‌ایلی من محمدپاشا هستی» آغاز می‌شد. شیخ‌الاسلام یا معلم شخصی سلطان به‌سادگی و با احترام مورد خطاب قرار می‌گرفت. در مواردی که خط همایون با شمشیر و خلعت شاهانه تسلیم می‌شد، مانند انتصاب به مقامی والا، سلامی آراسته به کار می‌رفت مانند «پس از آنکه تو را با سلام شاهانه‌ام مفتخر ساختم، بدان که…». یادداشت بدون مخاطب برای صدراعظم یا جانشینش در نظر گرفته می‌شد.

## پیشینه

کهن‌ترین خط همایون شناخته‌شده نامه‌ای است که سلطان مراد یکم در سال ۱۳۸۶ میلادی به اورنوس‌بیگ فرستاد و در آن فرمانده را به سبب فتوحاتش ستود و دربارهٔ شیوه اداره مردم به او اندرز داد. تا دوره سلطنت مراد سوم، وزیران امور را به‌صورت شفاهی به سلطانان عرضه می‌کردند و سلطان نیز شفاهی پاسخ می‌داد. خط همایون‌ها پیش از این دوره بسیار نادر بودند اما پس از آن به‌ویژه در دوران سلطنت سلطانانی چون عبدالحمید یکم، سلیم سوم و محمود دوم که می‌خواستند نظارتشان را افزایش دهند و از همه امور آگاه باشند، فزونی یافتند.

درونمایه خط همایون‌ها بازتاب‌دهنده کشمکش قدرت میان سلطان و شورای وزیران (دیوان) بود. کاربرد خط همایون برای اجازه‌دهی به اقدامات صدراعظم از دوره مراد سوم آغاز شد. این امر به کاهش اقتدار و استقلال صدراعظم انجامید، درحالی‌که اشخاص دیگر دربار مانند آقای حرم‌سرا یا زنان حرم که دسترسی بیشتری به سلطان داشتند نفوذ بیشتری یافتند. مادران سلطانان مانند نوربانو سلطان و صفیه سلطان در دوران فرمانروایی پسرانشان با اتحاد پنهانی با صدراعظم‌ها و برخی اعضای مهم دیوان بر اقتدار سلطان سایه انداختند. حتی خندان سلطان، حلیمه سلطان، کوسم سلطان و تورخان سلطان به سبب خردسالی یا ناتوانی پسرانشان از سوی آنها عمل کردند و مسئول تصمیمات کلیدی بودند. با ارائه دستورالعمل‌ها یا توصیه‌های مفصل، سلطانان نقش صدراعظم‌ها را به ناظر اجرای فرامین تقلیل دادند. این وضعیت واکنشی برانگیخت و در بیشتر سده هفدهم تلاش‌هایی برای بازگرداندن اعتبار صدراعظم‌ها و اختیار «وکیل مطلق» صورت گرفت و خط همایون‌ها به سادگی پیشین بازگشتند. با این حال در سده هجدهم، سلیم سوم نگران تمرکز بیش‌ازحد دیوان‌سالاری و ناکارآمدی عمومی آن شد. او نهادهای مشورتی (مجلس مشورت) ایجاد کرد تا بخشی از اختیارات را با آنها تقسیم کند. سلیم سوم پاسخ‌های مفصلی بر خط همایون‌ها می‌نوشت و پیگیری می‌کرد که آیا تصمیماتش اجرا شده‌اند یا خیر. خط همایون ابزار سلیم سوم برای تضمین اجرای سریع و دقیق تصمیماتش شد.

در دوره سلطنت محمود دوم در آغاز دهه ۱۸۳۰، شیوه نوشتن بر یادداشت‌های صدراعظم جای خود را به ثبت تصمیم سلطان توسط سرکاتب دفتر شاهانه (مابین همایون باش‌کاتبی) داد. پس از تنظیمات، دستگاه دیوان‌سالاری ساده‌سازی شد. برای بیشتر مکاتبات معمول، کاتب شاهانه (سرکاتب شهریاری) اراده شفاهی سلطان (اراده) را ثبت می‌کرد و بدین ترتیب اراده (که «اراده سنیه» یعنی «اراده والا» یا «اراده شاهانه» نیز نامیده می‌شد) جایگزین خط همایون شد. کاربرد خط همایون بر سفید میان سلطان و صدراعظم تنها برای امور بسیار مهم مانند انتصابات و ترفیعات عالی‌رتبه ادامه یافت.

شمار بسیار زیاد اسنادی که نیازمند تصمیم سلطان از راه خط همایون یا اراده سنیه بودند نشان‌دهنده میزان تمرکز حکومت عثمانی است. عبدالحمید یکم خود در یکی از خط همایون‌هایش نوشته‌است: «وقتی ندارم که قلم از دستم جدا شود، به خدا سوگند جدا نمی‌شود.»

خط همایون‌های نخستین به شیوه‌های خوشنویسانه تعلیق، تعلیق‌کرمه‌سی (گونه‌ای از تعلیق)، نسخ و رقعه نوشته می‌شدند. پس از محمود دوم تنها به خط رقعه نگاشته می‌شدند. احمد سوم و محمود دوم خوشنویسان ماهری بودند و خط همایون‌هایشان به حاشیه‌نویسی‌های بلند و پرکار بر اسناد رسمی شهرت دارند.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* خط همایون در تاریخ و مدنیت

رده:سیاست در امپراتوری عثمانی
رده:دولت امپراتوری عثمانی