تولید پنبه در جمهوری آذربایجان

چپ|بندانگشتی|پنبه آماده چیدن
از منظر تاریخی، **تولید پنبه در جمهوری آذربایجان** نقش بسزایی در اقتصاد ملی این کشور ایفا کرده و حدود ۲۵ درصد از درآمد بخش کشاورزی را به خود اختصاص داده است. این محصول عمدتاً در نواحی غربی دریای خزر کشت می‌شود. شواهد تاریخی و یافته‌های باستان‌شناسی حاکی از آن است که کشت پنبه در آذربایجان تا قرون پنجم و ششم میلادی رواج داشته است. در دوران اتحاد جماهیر شوروی، پنبه به عنوان «طلای سفید» این کشور شهرت یافته بود. با این حال، پس از فروپاشی اتحاد شوروی و دستیابی آذربایجان به استقلال، به دلیل سودآوری بیشتر محصولات دیگری همچون نفت و غلات برای کشاورزان آذری، میزان تولید پنبه به‌طور قابل توجهی کاهش یافت.

تولید پنبه در جمهوری آذربایجان با افزایش هزینه همراه بوده است؛ چنان‌که بر اساس داده‌های موجود، هزینه‌های عملیاتی تولید این محصول در آذربایجان در حال حاضر حدود سه برابر ایالات متحده برآورد می‌شود و به‌طور متوسط به ۳۰۰ دلار آمریکا در هر هکتار می‌رسد. عامل اصلی این هزینه بالای تولید، عملکرد پایین در حدود ۱٫۵ تن در هر هکتار است که ریشه در ساختار و میراث به‌جامانده از دوران اتحاد جماهیر شوروی دارد. برای دستیابی به سطح عملکرد مطلوب‌تر، یعنی حدود ۳ تن در هر هکتار، انجام فرایندهای نوسازی و به‌روزرسانی فناوری‌های تولیدی امری ضروری است.

## تاریخچه
### تاریخ اولیه
پنبه در آذربایجان دارای پیشینه‌ای کهن است؛ چنان‌که کاوش‌های باستان‌شناسی در منطقه مینگه‌چویر، شواهدی از وجود کلاف پنبه سوخته و دانه‌های پنبه متعلق به قرون پنجم و ششم میلادی را آشکار ساخته‌اند. افزون بر این، منابع تاریخی اشاره دارند که شهرهایی چون بردع، نخجوان، گنجه، شمکر و دیگر مراکز شهری آذربایجان در گذشته به تولید و صدور منسوجات پنبه‌ای اشتغال داشته‌اند. همچنین در قرن پانزدهم میلادی، پنبه تولیدشده در شهر شماخی به روسیه صادر می‌گردید.

مناطق اصلی کشت پنبه در آذربایجان عمدتاً شامل دشت‌های میلمغان، شروان، سالیانمغان، میلقره‌باغ، شیروان و گنجهقزاق در ناحیه مرکزی کشور بوده‌اند. بیشترین میزان تولید پنبه در نواحی بیلقان، زرداب، صابرآباد، ساعتلی و بردع مشاهده می‌شود. با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و در پرتو شرایط مساعد اقلیمی و خاک حاصل‌خیز، آذربایجان در حال حاضر از ظرفیت بالقوه‌ای برای دستیابی به سطوح بالای تولید، مشابه با دوره‌های اوج تاریخی خود، برخوردار است.

در قرن نوزدهم، گونه‌های جدیدی از پنبه از جمله گونه‌های مازندران، ایروان، مصر و آمریکا معرفی شدند. در اوایل این قرن، سطح زیر کشت پنبه در کشور حدود ۱۰۰٬۰۰۰ هکتار (معادل ۲۵۰٬۰۰۰ جریب فرنگی) برآورد می‌شد که سالانه حدود ۶۵٬۰۰۰ تن محصول تولید می‌کرد. بنا بر گزارش‌های مسافران آن دوران، پنبه به عنوان محصولی تابستانی – که در زبان محلی «سیفی» نامیده می‌شد – در ماه آوریل کاشته و در مناطق خشک‌تر آذربایجان در ماه اکتبر برداشت می‌گردید. نوع غالب پنبه کشت‌شده از گونه‌های دانه‌درشت و کوتاه‌الیاف بود. با این حال، به دلیل هزینه‌های بالای حمل‌ونقل، ضعف در فرآیندهای پاک‌سازی و نبود استانداردهای قابل اعتماد در بسته‌بندی، تقاضا برای این محصول در بازارهای اروپایی کاهش یافت. پس از فروپاشی صادرات پنبه ایالات متحده در دهه ۱۸۶۰ میلادی، آذربایجان به یکی از تولیدکنندگان عمده پنبه تبدیل شد و در بسیاری از مناطق، کشت این محصول جایگزین محصولات غذایی گردید. هرچند کشاورزان در برابر سیاست‌های کشت اجباری مقاومت نشان دادند، اما این روند ادامه یافت و حتی در جریان انقلاب روسیه شدت بیشتری پیدا کرد. در اواخر قرن نوزدهم، دولت روسیه برای تأمین منابع داخلی پنبه، با توزیع رایگان بذرهای پنبه در آذربایجان، تلاش کرد تولید آن را افزایش دهد؛ با این وجود، شرایط اقلیمی این منطقه نسبت به سایر مناطق مناسب‌تر برای کشت پنبه، کمتر مساعد بود.

### دوران مدرن
[بندانگشتی|پوستری از آذربایجان در سال ۱۹۳۶ که توسط بوریس ایلیچ لبشف طراحی شده و آرمان‌های [جنبش استاخانوفیت|استاخانوف را ترویج می‌دهد.]]
بندانگشتی|یک پوستر کشاورزی به زبان آذربایجانی مربوط به سال ۱۹۳۷ که توسط ای.ام. میرزوئف طراحی شده است.
با افزایش نیاز دولت مرکزی به تأمین پنبه با قیمتی پایین و ثابت، روند تولید این محصول در آذربایجان مجدداً رشد یافت، به‌گونه‌ای که در فاصله سال‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۲، مساحت زمین‌های زیر کشت پنبه دو برابر شد. تا اوایل دهه ۱۹۳۰، نیمی از اراضی اختصاص‌یافته به کشت پنبه در کشور تحت نظام اشتراکی اداره می‌شدند.

زین‌العابدین تقی‌یف، صنعتگر برجسته آذربایجانی (متوفی ۱۹۲۴)، نخستین کارخانه نخ آذربایجان را تأسیس کرد. همچنین حمیده جوانشیر (۱۸۷۳–۱۹۵۵)، از زنان روشنفکر و پیشگام آذربایجان، با ایجاد یک کارخانه فرآوری پنبه در این کشور، زمینه اشتغال زنان را فراهم ساخت و در سال ۱۹۱۲ در سیزدهمین کنگره تولیدکنندگان پنبه ماوراءقفقاز شرکت نمود.

تا اواخر دههٔ ۱۹۸۰، جمهوری آذربایجان از جمله تولیدکنندگان برجستهٔ پنبه در جهان به‌شمار می‌رفت و بازدهی بالایی در تولید پنبه خام داشت؛ به‌گونه‌ای که عملکرد متوسط آن به حدود ۲٫۵ تن در هر هکتار و میزان تولید ناخالص سالانه به ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تن می‌رسید. شرایط اقلیمی و خاک حاصل‌خیز آذربایجان نیز زمینه‌ساز رشد و پایداری این صنعت بوده است. در اوج شکوفایی تولید، یعنی در سال ۱۹۸۱، میزان تولید پنبه در آذربایجان به ۸۳۱ هزار تن رسید و صنعت پنبه بیش از ۲۵ درصد از درآمد حاصل از بخش محصولات گیاهی کشور را به خود اختصاص داد. از سال ۱۹۸۷ به بعد، عواملی همچون افت ارزش پنبه در بازارهای فروش، تمرکززدایی مدیریتی، واگذاری زمین‌ها به کشاورزان کوچک با دانش فنی محدود و نبود نظام کارآمد نظارت کشاورزی، موجب افول چشمگیر این صنعت شد. در همین دوران، بسیاری از شرکت‌ها از جمله Jekot و MKT با تغییر رویکرد به سمت «ترکیب انواع» فعالیت‌ها، به خصوصی‌سازی کارخانه‌های پنبه‌پاک‌کنی و گسترش نقش خود در زمینهٔ توزیع بذر، سوخت، کود و سایر نهاده‌های کشاورزی پرداختند. از دیگر عوامل مؤثر بر کاهش تولید پنبه، درگیری‌های منطقه‌ای با ارمنیان بود که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و جابه‌جایی‌های جمعیتی ناشی از آن، بر فعالیت‌های کشاورزی در بخش‌هایی از آذربایجان تأثیر منفی گذاشت.

در سال ۱۹۹۹، میزان تولید پنبه دانه‌ای در جمهوری آذربایجان به حدود ۱۰۱ هزار تن رسید که از سطح زیر کشت ۱۵۶ هزار هکتار (معادل ۳۹۰ هزار جریب فرنگی) به‌دست آمد. اگرچه تولید پنبه در این دوره کاهش یافته بود، اما این محصول در دههٔ ۲۰۰۰ همچنان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین محصول نقدی کشور محسوب می‌شد. با وجود آنکه استفاده از آفت‌کش‌ها و حشره‌کش‌ها هزینه زیادی برای کشاورزان آذری به همراه دارد، هیچ‌یک از محصولات پنبه‌ای تولیدشده در آذربایجان دارای گواهی ارگانیک نیستند. در تاریخ ۲۷ اکتبر ۲۰۱۰، قیمت جهانی پنبه آذربایجان به بالاترین سطح خود در بیش از ۱۴۰ سال گذشته رسید؛ امری که به شرایط نامساعد آب‌وهوایی در سایر کشورهای تولیدکننده و کاهش برداشت جهانی این محصول نسبت داده می‌شود. با این حال، بنا بر گزارش وزارت کار ایالات متحده، بخشی از تولید پنبه در آذربایجان به کار کودکان وابسته بوده است. هرچند طبق ارزیابی‌ها، «تعداد کودکان کار فعال در تولید پنبه [...] در دهه گذشته به‌طور قابل توجهی کاهش یافته است»، اما *[[فهرست کالاهای تولیدی کودکان کار یا کار اجباری|فهرست TVPRA 2014 از کالاهای تولیدشده از طریق کار کودکان یا کار اجباری]]* که توسط دفتر بین‌المللی امور کار منتشر شده، همچنان پنبه را در میان کالاهای تولیدی مرتبط با کار کودکان در آذربایجان طبقه‌بندی می‌کند.
[بندانگشتی|مزرعه پنبه واقع در [شهرستان بردع، آذربایجان، ۲۰۱۸]]
صنعت پنبه از جمله بخش‌های مهم و راهبردی اقتصاد جمهوری آذربایجان به‌شمار می‌رود. در سال‌های اخیر، دولت این کشور برنامه‌هایی را با هدف توسعه و احیای این صنعت در دستور کار قرار داده و گام‌های عملی متعددی در این زمینه برداشته است. در همین راستا، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، در سپتامبر ۲۰۱۶ فرمانی را با موضوع حمایت دولت از تولید پنبه صادر کرد. به دنبال این اقدام، وزارت کشاورزی آذربایجان «برنامه دولتی توسعه کشت پنبه ۲۰۲۰–۲۰۱۷» را تدوین نمود که بر اساس آن، مقرر شد کشت پنبه در زمینی به مساحت ۱۲۰ هزار هکتار در ۲۷ منطقه از جمهوری آذربایجان انجام گیرد.

## تحقیقات علمی
مؤسسه تحقیقات علمی پنبه‌کاری در شهر گنجه واقع شده است. این مؤسسه که در سال ۱۹۲۵ تأسیس گردیده، مأموریت دارد روش‌های نوین و کارآمدی را برای کشت پنبه با هدف تولید پنبه خام و الیاف با کیفیت بالا توسعه دهد. از دیگر حوزه‌های پژوهشی این مؤسسه می‌توان به حفاظت از خاک، صرفه‌جویی در مصرف انرژی و منابع، و به‌کارگیری فناوری‌های سازگار با محیط‌زیست اشاره کرد. افزون بر این، در ساختار سازمانی مؤسسه، بخش‌هایی تخصصی در زمینه‌های شیمی کشاورزی، فنون زراعی، آبیاری و حفاظت گیاهان فعالیت دارند.

## جستارهای وابسته
* کشاورزی در جمهوری آذربایجان

## منابع

رده:تولید پنبه
رده:کشاورزی در آذربایجان
رده:کشاورزی در اتحاد شوروی