مردم آذری باستان

**مردم آذری باستان** مردمانی ایرانی‌تبار و ساکن منطقه آذربایجان بودند که از دوران مادها تا سده‌های میانه اسلامی در این ناحیه می‌زیستند. آن‌ها به زبانی ایرانی به‌نام **آذری** سخن می‌گفتند که تا چند قرن پس از ورود ترک‌زبانان به منطقه رواج داشت. مطالعات زبان‌شناسی، تاریخی و ژنتیکی معاصر همگی بر ایرانی‌تبار بودن و اصالت بومی این مردم در شمال‌غرب ایران دلالت دارند.

## ریشه و خاستگاه
ریشه مردم آذری باستان به دوره شاهنشاهی ماد بازمی‌گردد. پس از سقوط مادها و ادغام آن‌ها در ساختار هخامنشیان، مردم بومی آذربایجان با حفظ زبان و ساختار فرهنگی خود، به حیات مستقل ادامه دادند. در منابع تاریخی اسلامی، همواره از مردم این منطقه با صفاتی چون «ایرانی‌زبان» و «پهلوی‌زبان» یاد شده است.

## ساختار قومی و فرهنگی
مردم آذری باستان دارای فرهنگ منسجم، سنت‌های بومی و دین زرتشتی بودند. آنان در نواحی کوهستانی و جلگه‌ای آذربایجان، با ساختار اجتماعی روستایی و ایلیاتی زندگی می‌کردند. با وجود سلطه اعراب و بعدتر ترک‌ها، این مردم برای مدت‌ها به حفظ زبان و فرهنگ بومی خود ادامه دادند. بقایای آیین‌ها، پوشش‌ها و باورهای محلی آن‌ها، در برخی مناطق آذربایجان همچنان دیده می‌شود.

## زبان آذری
زبان مردم آذری باستان، **آذری ایرانی** یا **فهلوی آذربایجانی**، شاخه‌ای از زبان‌های ایرانی شمال‌غربی بود. این زبان با تاتی و تالشی نزدیکی زبانی داشته و در بسیاری منابع از جمله آثار احمد کسروی به‌عنوان ادامه زبان مادی معرفی شده است. کسروی در کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» به مستندات تاریخی و زبانی این زبان پرداخته است.

## شواهد تاریخی
ابن حوقل در صورت‌الارض، زبان مردم آذربایجان را فارسی (پهلوی) معرفی کرده است.

یعقوبی، مقدسی و حمزه اصفهانی نیز گزارش‌هایی دربارهٔ ایرانی‌بودن زبان مردم این ناحیه آورده‌اند.

یاقوت حموی، جغرافی‌دان قرن هفتم هجری، از زبانی موسوم به «آذری» سخن گفته که خاص مردم آذربایجان بوده و دیگر اقوام آن را درک نمی‌کردند.

زکریا قزوینی و ابن ندیم نیز اشاره‌هایی به این زبان کرده‌اند.

## نژاد و ژنتیک
تحقیقات ژنتیکی انجام‌شده در دهه‌های اخیر (از جمله پژوهش‌های Broushaki و Cavalli-Sforza) نشان می‌دهد که مردم بومی آذربایجان، ترکیب ژنتیکی مشابه با دیگر اقوام ایرانی مانند کردها، لرها و فارس‌ها دارند. این یافته‌ها دلالت دارد بر اینکه مردم آذری باستان از تبار ایرانو-آریایی و بخشی از جمعیت بومی فلات ایران بوده‌اند. در این مطالعات، تأثیر ژنتیکی اقوام ترک‌تبار مهاجر آسیای مرکزی در جمعیت کنونی آذربایجان کمتر از ۱۵٪ برآورد شده است.

## تغییر زبان و آذری‌زدایی
از سده پنجم هجری به‌بعد، با ورود و استقرار اقوام ترک‌زبان مانند غزها، سلجوقیان و مغولان، روند ترکی‌زبان‌شدن تدریجی مردم آذربایجان آغاز شد. در دوره صفویان به‌دلیل تکیه حکومت بر قبایل ترک‌زبان قزلباش، زبان ترکی آذربایجانی رسمیت یافت و آذری ایرانی به‌تدریج به نواحی کوهستانی محدود شد.

## بازماندگان زبانی
بقایای زبان آذری هنوز در قالب گویش‌های تاتی و هرزنی در برخی نقاط آذربایجان مشاهده می‌شود. مناطقی مانند خوشکندشت، عنبران، کلور، چنقرالو، هشجین و هرزن گویش‌هایی را حفظ کرده‌اند که ردپایی از زبان آذری دارند.

## اهمیت پژوهشی
مطالعه بر مردم آذری باستان برای درک تحول زبانی و قومی منطقه قفقاز جنوبی و ایران‌زمین حائز اهمیت است. بسیاری از پژوهشگران زبان‌شناس، ایران‌شناس و تاریخ‌نگار تلاش کرده‌اند تا با تکیه بر شواهد متنی، گویشی و ژنتیکی، بازسازی دقیقی از هویت و زبان این مردم ارائه دهند. آثاری از احمد کسروی، عنایت‌الله رضا، حسن رضایی باغ بیدی، ابراهیم پورداوود، ریچارد فرای و دیگران منابع مهم این حوزه به‌شمار می‌آیند.

## منابع

* احمد کسروی، «آذری یا زبان باستان آذربایجان (کتاب)»، چاپ پنجم، تهران
* عنایت‌الله رضا، «اران از دوران باستان تا آغاز عهد مغول»، نشر نی
* یاقوت حموی، «معجم‌البلدان»
* ابن حوقل، «صورت‌الارض»
* یعقوبی، «تاریخ یعقوبی»
* مقدسی، «احسن‌التقاسیم»
* زکریا قزوینی، «آثار البلاد»
* حسن رضایی باغ بیدی، «زبان آذری در منابع اسلامی»، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران
* ابراهیم پورداوود، مجموعه یادداشت‌های زبان‌شناسی ایران
* Richard N. Frye, "The Heritage of Persia", 1962
* Cavalli-Sforza, L. Luca. "The History and Geography of Human Genes." Princeton University Press, 1994
* Broushaki et al. , 2016, "Early Neolithic genomes from the eastern Fertile Crescent", Science
رده:آذری‌ها