نبرد جزایر اگادی

**نبرد آیگادس** (؛ ) که در ۱۰ مارس ۲۴۱ پیش از میلاد رخ داد، نبرد دریایی پایانی جنگ اول پونیک بین ناوگان‌های روم و کارتاژ بود. این نبرد در آب‌های غرب جزایر اِگادی (Aegadian Islands) در ساحل غربی سیسیل روی داد و به پیروزی قاطع رومی‌ها منجر شد. این پیروزی کارتاژ را وادار به درخواست صلح کرد و به جنگ ۲۳ ساله خاتمه داد.

رومیان که از بن‌بست در محاصره قلعه‌های مستحکم کارتاژ در سیسیل (مانند لیلیبئوم و درپانا) خسته شده بودند، دریافتند که کلید پیروزی، قطع خطوط تأمیناتی کارتاژ از دریا است. آن‌ها با عزمی راسخ، ناوگان جدیدی متشکل از حدود ۲۰۰ کشتی جنگی ساختند. این ناوگان تحت فرماندهی توانمندِ کنسول رومی، گایوس لوتاتیوس کاتولوس، و با حمایت مالی شهروندان ثروتمند رومی تأمین شد.

در مقابل، ناوگان کارتاژ به فرماندهی هانو بزرگ، که عمدتاً حامل تدارکات و آذوقه برای نیروهای مستقر در سیسیل بود، برای شکستن محاصره دریایی روم عازم شد. کشتی‌های کارتاژی، برخلاف ناوگان سبک‌وزن و مانورپذیر روم، سنگین و پر از محموله بودند که این امر مانع جدی در کارایی آن‌ها به شمار می‌رفت.

## پیش‌زمینه
جنگ اول پونیک در سال ۲۶۴ پیش از میلاد بر سر کنترل سیسیل آغاز شد. پس از دو دهه درگیری‌های خشکی‌بی‌حاصل و فاجعه‌های دریایی برای هر دو طرف، روم که از شکست‌های قبلی خود درس گرفته بود، با بسیج منابع مالی شهروندان ثروتمند، ناوگان جدیدی متشکل از حدود ۲۰۰ کشتی پنج‌ردیفی (quinquereme) ساخت. این ناوگان تحت فرماندهی گایوس لوتاتیوس کاتولوس، که به‌تازگی به مقام کنسولی برگزیده شده بود، قرار گرفت. هدف روم محاصره و قطع خطوط تأمین کارتاژی‌های مستقر در سیسیل، به‌ویژه در دژ درپانوم (Drepana) و کوه اریکس (Mount Eryx) بود.

از سوی دیگر، کارتاژ نیز ناوگانی برای رساندن آذوقه و تدارکات به نیروهای خود در سیسیل تدارک دید. این ناوگان که احتمالاً حدود ۲۵۰ کشتی داشت، تحت فرماندهی هانو پسر هانیبال (Hanno, son of Hannibal) عازم سیسیل شد. ناوگان کارتاژ به‌دلیل عجله در حرکت، بار اضافی (تدارکات) حمل می‌کرد و خدمه آن به‌خوبی آموزش ندیده و آماده نبرد نبودند.

## نبرد
در صبح روز ۱۰ مارس ۲۴۱ پیش از میلاد، ناوگان کارتاژ در حال حرکت به سمت سیسیل بود که توسط ناوگان روم، که در حوالی جزایر آیگادس مستقر بود، رصد شد. کاتولوس که شرایط آب‌وهوایی (بادهای موافق) را به نفع خود دید، بلافاصله تصمیم به حمله گرفت.

کارتاژ که از ساخت ناوگان جدید روم مطلع شده بود، دریافت که سلطه دریایی آنان در خطر است. اگر قلعه‌های سیسیل سقوط می‌کرد، کل جزیره از دست می‌رفت. بنابراین، آنان نیز با عجله دست به کار شدند تا ناوگانی را برای رساندن آذوقه و تدارکات ضروری به نیروهای خود در سیسیل، به ویژه به دژ درپانوم و پایگاه کوه اریکس، اعزام کنند.

ناوگان کارتاژ، تحت فرماندهی هانو پسر هانیبال (Hanno, son of Hannibal)، احتمالاً از نظر تعداد کشتی (حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ فروند) برابر یا بزرگ‌تر از ناوگان روم بود. اما برخلاف رومیان، آن‌ها مرتکب چند اشتباه راهبردی فاجعه‌بار شدند. کشتی‌های کارتاژی تا حد انفجار پر از محموله‌های گران‌بها، آذوقه و سربازان بودند. این امر کشتی‌ها را سنگین، کند و غیرقابل مانور می‌کرد و آن‌ها را به اهداف آسانی برای کشتی‌های سبُک رومی تبدیل می‌نمود. به دلیل عجله در حرکت، خدمه و پاروزنان ناوگان کارتاژ به اندازه کافی آموزش ندیده و تمرین نکرده بودند. آن‌ها برای یک نبرد دریایی پیچیده در برابر یک دشمن مصمم و آماده، کاملاً ناآماده بودند. هانو ناوگان خود را از طریق جزایر اِگادی هدایت کرد، مسیری که اگرچه کوتاه‌تر بود، اما در معرض وزش بادهای نامساعد قرار داشت.

این شرایط باعث شد که ناوگان کارتاژ در دهم مارس ۲۴۱ ق.م، در حالی که کاملاً درگیر مقابله با شرایط جوی و حمل بار سنگین خود بود، به طور ناگهانی خود را در دیدار ناوگان منظم، آماده و سبُک بار رومی به فرماندهی لوتاتیوس کاتولوس ببیند. صحنه برای یک رویارویی نهایی و تعیین‌کننده کاملاً آماده بود.

کشتی‌های رومی که طراحی بهینه‌تر و سبک‌تری داشتند و از بار اضافی نیز رها بودند، مانورپذیری بسیار بالاتری نسبت به کشتی‌های سنگین کارتاژی داشتند. رومی‌ها با استفاده از تاکتیک محبوب خود، یعنی استفاده از کورووس (پل متحرک صعود)، به کشتی‌های دشمن نزدیک شده و با تبدیل نبرد دریایی به یک نبرد خشکی، لژیونرهای خود را به عرشه کشتی‌های حریف منتقل می‌کردند.

ناوبران و خدمه کارتاژی که تجربه و آمادگی کافی نداشتند، نتوانستند در مقابل مانورهای رومی‌ها مقاومت کنند. ناوگان روم به رهبری کاتولوس و زیرفرماندهی اش، کوئینتوس والریوس فالتو، به سرعت بر ناوگان کارتاژ مسلط شد. بادهای شدید نیز باعث شدند کشتی‌های کارتاژ که کنترلشان سخت‌تر بود، به‌راحتی به‌دام افتاده و غرق شوند.

## پس‌آمد
نتیجه نبرد یک فاجعه کامل برای کارتاژ بود. بر اساس گزارش‌های تاریخی، حدود ۵۰ کشتی کارتاژی غرق و ۷۰ کشتی به همراه خدمه و سربازانشان به اسارت رومی‌ها درآمدند. هزاران نفر اسیر شدند. تلفات رومی‌ها بسیار سبک بود و تنها ۳۰ کشتی از دست دادند.

این شکست سنگین، کارتاژ را از نظر مالی و انسانی به شدت تضعیف کرد. سنای کارتاژ که دیگر توانایی یا تمایلی به ادامه جنگ نداشت، به هامیلکار بارکا (Hamilcar Barca)، فرمانده نیروهایش در سیسیل، اختیار داد تا با روم مذاکره کند.

## پیامدها
پیروزی در نبرد آیگادس به‌طور قطعی جنگ اول پونیک را به نفع روم پایان داد. مذاکرات منجر به انعقاد پیمان لوتاتیوس (Treaty of Lutatius) شد که بر اساس آن:

کارتاژ می‌بایست سیسیل را به روم واگذار کند: غرامت سنگین ۳۲۰۰ تالنت نقره (به اقساط ده‌ساله) به روم بپردازد، از حمله به متحدان روم خودداری کرده و اسیران رومی را آزاد کند.

این شکست تأثیر عمیقی بر کارتاژ گذاشت و خشم و تمایل به انتقام را در میان شهروندان آن، به‌ویژه خاندان بارسید (Barcid) به رهبری هامیلکار بارکا، برانگیخت. این امر در نهایت به جنگ دوم پونیک و لشکرکشی هانیبال به روم منجر شد.

## اهمیت باستان‌شناختی
دریا در محل نبرد برای قرن‌ها مکان دقیق نبرد و بقایای کشتی‌های غرق‌شده نامشخص بود. تا این که در سال ۲۰۱۰، یک پروژه باستان‌شناسی زیرآب به رهبری *سباستیانو توسا* (Sebastiano Tusa) در نهایت موفق به کشف بقایای نبرد در شمال غربی جزیره لوانزو (Levanzo) شد. تاکنون چندین عرشه برنزی کشتی‌های جنگی رومی، کلاه‌خودها، ظروف و تعداد زیادی از رمی‌های (سر نیزه) مورد استفاده در کورووس کشف شده‌است. این اکتشافات به درک بهتر تاکتیک‌ها و تجهیزات مورد استفاده در این نبرد کمک شایانی کرده‌است.

## منابع
The Fall of Carthage (اثر Adrian Goldsworthy)

Carthage Must Be Destroyed: The Rise and Fall of an Ancient Civilization (اثر Richard Miles)

The Punic Wars (اثر Nigel Bagnall)

The First Punic War (اثر John F. Lazenby)

Battle of the Aegates

First Punic War

Gaius Lutatius Catulus

Treaty of Lutatius

Aegadian Islands

Quinquereme

Naval battles of the First Punic War