جنجال مواد منفجره القعقاع

**جنجال مواد منفجره القعقاع** به ناپدید شدن احتمالی نزدیک به ۳۷۷ تن مواد منفجره قوی (اچ‌ام‌ایکس و آردی‌ایکس) از مجتمع صنعتی در عراق پس از حمله ۲۰۰۳ به عراق اشاره دارد. بر پایه گزارش‌ها، شورشیان عراقی این مواد را از تأسیسات القعقاع خارج کردند؛ هرچند سخنگوی پنتاگون، لارنس دی ریتا، اعلام کرد که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مدرکی ارائه نکرده که رقم ۳۷۷ تن مواد منفجره مفقودشده را توجیه کند و این آژانس تنها وجود ۲۱۹ تن مواد منفجره در القعقاع و تأسیسات پیرامون آن را تأیید کرده‌است.

بازرسان تسلیحاتی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۳ وجود این مواد منفجره را درون انبارهایی تأیید کردند که درهایشان با زنجیر و مهر سازمان ملل بسته شده بود. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی این مواد را خطرناک ارزیابی کرده بود. تا اکتبر ۲۰۰۴ تأسیسات به‌طور کامل خالی شده بود. این رویداد به یکی از جنجال‌های سیاسی مهم در آستانه انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۰۴ آمریکا تبدیل شد.

## پیشینه
در اکتبر ۲۰۰۴، دولت موقت عراق به ایالات متحده هشدار داد که نزدیک به ۳۸۰ تن مواد منفجره متعارف از تأسیسات القعقاع خارج شده‌است. دولت جرج دبلیو بوش به دلیل ناتوانی در حفاظت از انبارهای تسلیحاتی شناخته‌شده‌ای به این بزرگی پس از حمله مورد انتقاد قرار گرفت. منتقدان مدعی شدند که نیروهای آمریکایی مسئول غارت هستند و سلاح‌هایی که پیش‌تر تحت نظارت سازمان ملل بودند به دست شورشیان رسیده‌اند.

دولت بوش پیش از انتخابات ۲۰۰۴ ادعا کرد که مواد منفجره یا پیش از تصرف تأسیسات توسط مهاجمان از سوی عراق خارج شده یا به‌درستی توسط نیروهای آمریکایی ثبت شده‌است، حتی در حالی که مقامات کاخ سفید و پنتاگون پذیرفته بودند که مواد منفجره پس از حمله ناپدید شده‌اند.

شبکه ام‌اس‌ان‌بی‌سی نوشت: «اینکه آیا نیروهای صدام حسین مواد منفجره را پیش از رسیدن نیروهای آمریکایی در ۳ آوریل ۲۰۰۳ خارج کردند یا اینکه پس از آن به دست غارتگران و شورشیان افتاد — زیرا نیروهای آمریکایی از محل نگهبانی نمی‌کردند — به مسئله‌ای کلیدی در مبارزات انتخاباتی تبدیل شده‌است.»

مجله تایم توالی رویدادها را چنین گزارش کرد: «در اواخر آوریل، رئیس بازرسان تسلیحاتی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در عراق دربارهٔ آسیب‌پذیری این محل به آمریکا هشدار داد و در مه ۲۰۰۳ یادداشت درون‌سازمانی آژانس هشدار داد که تروریست‌ها ممکن است «بزرگ‌ترین غنیمت مواد منفجره در تاریخ» را غارت کنند. هفده ماه بعد در ۱۰ اکتبر، در پاسخ به درخواست دیرینه آژانس برای شناسایی مواد حساس، دولت موقت عراق به آژانس اطلاع داد که القعقاع به‌طور کامل خالی شده‌است. کاخ سفید چند روز بعد از این اطلاعیه آگاه شد.»

شواهد نشان می‌داد که مواد منفجره به احتمال زیاد پس از تصرف تأسیسات توسط نیروهای آمریکایی خارج شده‌اند. سربازان ذخیره ارتش آمریکا و گارد ملی از واحدهای جداگانه و نیز مقامات دولت جدید عراق شاهد غارت بودند. فرانک ریچ در یادداشتی در نیویورک تایمز (۱۵ مه ۲۰۰۵) نوشت که این داستان نخست توسط دولت و برخی وبلاگ‌نویسان جعلی خوانده شد اما بعداً توسط سربازان ذخیره و نیز معاون وزیر صنایع عراق تأیید شد که القعقاع تنها یکی از بسیاری انبارهای تسلیحاتی ربوده‌شده بوده‌است.

## غارت تأسیسات دیگر
سامی الاعرجی، معاون وزیر صنایع عراق، اشاره کرد که علاوه بر القعقاع، غارتگران مواد منفجره و تسلیحاتی دیگری را از کارخانه نداء، مؤسسه عمومی بدر، الامیر، الرضوان، حطین و القادسیه به سرقت بردند. برخی از این کارخانه‌ها در برنامه سلاح‌های کشتارجمعی اهمیت داشتند؛ از جمله کارخانه نداء و الرضوان که بخشی از برنامه هسته‌ای صدام در اوایل دهه ۱۹۹۰ بودند. تصاویر ماهواره‌ای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی غارت پنج مورد از این مواقع را تأیید کرد.

پیتر دبلیو گالبرایث، سفیر پیشین آمریکا که از جنگ بوش در عراق حمایت کرده بود، دو رویداد بزرگ غارت دیگر را در عراق پس از حمله گزارش کرد. او شاهد ایستادن سربازان آمریکایی بیرون مرکز بیماری‌های بغداد بود در حالی که غارتگران در ۱۶ آوریل ۲۰۰۳ به مجتمع حمله کردند و «ویروس زنده اچ‌آی‌وی و تب سیاه و مواد بالقوه کشنده دیگر را بردند». همزمان غارتگران به تأسیسات هسته‌ای عراق در تویثه حمله کردند و «بشکه‌های کیک زرد (اورانیوم خام) را بردند». گالبرایث یادآور شد که همه تأسیسات تحت مهر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بودند و «تا رسیدن نیروهای آمریکایی دست‌نخورده باقی مانده بودند».

دنیل بنجامین و استیون سایمون، مدیران پیشین مبارزه با تروریسم در شورای امنیت ملی ایالات متحده آمریکا، دربارهٔ خطر رسیدن این مواد هسته‌ای به دست تروریست‌ها نوشتند: «یکی دیگر از پیامدهای بالقوه حمله، گسترش سلاح‌های کشتارجمعی به القاعده یا دیگر تروریست‌ها است… این مواد می‌توانند برای ساخت بمب‌های کثیف به‌کار روند… سرانجام این مواد ممکن است به دست القاعده برسد. تصور پیامدی وحشتناک‌تر و طعنه‌آمیزتر از این برای جنگ دشوار است.»

## پیامد غارت
بسیاری از تحلیلگران ابراز نگرانی کردند که مواد منفجره به دست تروریست‌ها افتاده و توسط شورشیان عراقی برای حمله به نیروهای آمریکایی و عراقی به‌کار خواهد رفت. بسیاری از حملات شورشیان با بمب‌های کنارجاده‌ای ساخته‌شده از مهمات نظامی، به‌ویژه گلوله‌های توپخانه ۱۲۲ میلی‌متری و مین‌های زمینی انجام شده بود. بمب‌های کنارجاده‌ای ساخته‌شده با مواد منفجره قوی بسیار ویرانگرتر بودند و در برخی از مرگبارترین حملات در عراق به‌کار رفتند؛ از جمله حمله انتحاری ۱۹ اوت ۲۰۰۳ به دفتر سازمان ملل و حمله ۱۷ مارس ۲۰۰۴ به هتل جبل لبنان که هر دو در بغداد رخ دادند.

در ۲۸ اکتبر ۲۰۰۴ ویدئویی از سوی گروهی به نام «کتائب جیش اسلام، لواء الکرار» منتشر شد که در آن مردی نقاب‌دار ادعا کرد «اطلاعات آمریکایی» به آنها در به‌دست آوردن «مقدار عظیمی از مواد منفجره تأسیسات القعقاع» کمک کرده و این مواد «علیه نیروهای اشغالگر و همکارانشان» به‌کار خواهد رفت. گزارشی از یک گروه ویژه اطلاعاتی مشترک وزارت دفاع آمریکا در دسامبر ۲۰۰۳ نتیجه گرفت که شورشیان عراقی «عملاً به همه سامانه‌های تسلیحاتی و مهماتی که پیش‌تر تحت کنترل ارتش و نهادهای امنیتی و اطلاعاتی عراق بود دسترسی دارند. انبارهای تسلیحاتی نامحافظت‌شده و دسترسی به بازار سیاه نیاز شورشیان به نگهداری زرادخانه بزرگ را برطرف می‌کند.»

مانتگومری مک‌فیت از برنامه تیم عرصه انسانی در سال ۲۰۰۵ نوشت: «توانایی شورش برای ساخت بمب‌های کنارجاده‌ای به در دسترس بودن مواد بمب‌سازی به‌ویژه مواد منفجره بستگی دارد… در حال حاضر نزدیک به ۸۰ تن مواد منفجره قوی متعارف (عمدتاً اچ‌ام‌ایکس و آردی‌ایکس) از پایگاه نظامی پیشین عراق در القعقاع مفقود است… رئیس واحد پلیس عراقی که بمب‌ها را خنثی و بررسی می‌کند می‌گوید: 'یکی از اشتباهات مرگبار ائتلاف این بود که به تروریست‌ها اجازه ورود به انبارهای ارتش را داد.'»

## مواد منفجره
مواد منفجره قوی به دلیل ماهیت حساس و کاربرد دوگانه‌شان در سلاح‌های کشتارجمعی تحت نظارت سازمان ملل نگهداری می‌شدند. بر پایه گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ۳۴۰ تن مواد منفجره شامل موارد زیر بود:
* ۱۹۴٫۷۴۱ تن اچ‌ام‌ایکس (HMX)
* ۱۴۱٫۲۳۳ تن آردی‌ایکس (RDX)
* ۵٫۸۰۰ تن پی‌ای‌تی‌ان (PETN)

این مواد منفجره به صورت بلوری جامد انبار شده بودند و می‌توانستند برای ساخت مواد منفجره خمیری قدرتمند به‌کار روند. حمل‌ونقل آنها بی‌خطر بود و در اثر ضربه منفجر نمی‌شدند. مجموع مقدار یعنی ۳۴۱٫۷۴۴ تن (۷۵۳٬۴۱۷ پوند) به نزدیک به ۴۰ کامیون بزرگ برای جابه‌جایی نیاز داشت.

## تجهیزات جنگ‌افزار شیمیایی
افزون بر مواد منفجره، القعقاع بخشی از بقایای برنامه جنگ شیمیایی عراق از اوایل دهه ۱۹۹۰ را در خود جای داده بود؛ از جمله «۸۰۰ قطعه تجهیزات شیمیایی». بخش‌هایی از تأسیسات که در فرایند شیمیایی به‌کار می‌رفتند «در اثر آتش‌سوزی و غارت گسترده احتمالی پس از حمله ویران شدند». نیویورک تایمز گزارش داد: «سرنوشت تجهیزاتی مانند جداکننده‌ها، مبدل‌های حرارتی، مخلوط‌کن‌ها و واکنشگاه‌های شیمیایی — که همگی در ساخت جنگ‌افزار شیمیایی کاربرد دارند — نامعلوم است.» گری میلهولین، مدیر پروژه ویسکانسن برای کنترل تسلیحات هسته‌ای گفت: «غارت هدفمند این‌گونه تجهیزات باید تهدیدی برای اشاعه تسلیحات تلقی شود.»

## تأسیسات نگهداری
اچ‌ام‌ایکس در انبار القعقاع نگهداری می‌شد که یکی از چندین تأسیسات مجتمع القعقاع بود. این مجتمع بسیار بزرگ بود و ۲۸ کیلومتر مربع زمین نزدیک اسکندریه (عراق) و نزدیک به ۴۸ کیلومتر جنوب بغداد را اشغال می‌کرد و نزدیک به ۱۱۰۰ سازه و ساختمان جداگانه داشت — تقریباً هم‌اندازه نیوپورت (رود آیلند) یا باث (سامرست).

انبار القعقاع در انتهای جنوبی تأسیسات در پناهگاه‌های زیرزمینی قرار داشت. درهای پناهگاه توسط مقامات آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مهروموم شده بودند اما خود پناهگاه به‌طور کامل آب‌بندی نشده بود و دریچه‌های تهویه مسدود نشده بودند. مواد منفجره مورد بحث تنها موادی بودند که تحت مهر سازمان ملل در القعقاع قرار داشتند.

آردی‌ایکس در انبارهای المحاویل نگهداری می‌شد که از نظر فیزیکی جدا از القعقاع ولی تحت مدیریت آن بود.

تصاویر ماهواره‌ای مجتمع اصلی القعقاع برای سال ۲۰۰۱ از وب‌گاه گلوبال‌سکیوریتی و برای سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ از دیجیتال‌گلوب در دسترس عموم بود.

## ادعاهای خارج شدن مواد پیش از رسیدن نیروهای آمریکایی
* فاکس نیوز گزارش داد که یک افسر ارتش آمریکا در ۲۹ اکتبر ۲۰۰۴ ادعا کرد لشکر سوم پیاده نزدیک به ۲۵۰ تن مهمات و مواد دیگر شامل مواد منفجره خمیری را ده روز پس از سقوط حکومت صدام حسین در آوریل ۲۰۰۳ از القعقاع خارج کرده‌است. با این حال به گفته‌ای‌بی‌سی نیوز «پنتاگون تأیید نکرد که مواد مفقودشده همان موادی هستند که این تیم برداشته است.»
* یک عکس هوایی که دونالد رامسفلد آن را از حالت محرمانه خارج و منتشر کرد دو کامیون را در محل پس از آخرین بازدید بازرسان آژانس پیش از حمله نشان می‌داد. با این حال کامیون‌ها در هیچ‌یک از پناهگاه‌هایی که مواد منفجره در آنها شناسایی شده بود نبودند و تنها بخش کوچکی از ظرفیت حمل‌ونقل لازم برای جابه‌جایی همه مواد را نشان می‌دادند.
* سرهنگ دیوید پرکینز، فرمانده تیپ دوم لشکر سوم پیاده که نخست تأسیسات را تصرف کرد، ادعای خارج شدن مواد پس از حضور نیروهای آمریکایی را «بسیار بعید» خواند و گفت: «اینکه دشمن کاروانی از کامیون‌های ده‌تنی را یواشکی بیاورد و در تاریکی شب بارگیری کند و از میان کاروان شما خارج شود — این کمی زیادی دور از ذهن است.»
* طبق گزارش خبرنگاران ان‌بی‌سی همراه با لشکر ۱۰۱ هوابرد، در ۱۰ آوریل ۲۰۰۳ ذخایر بزرگی از جنگ‌افزارهای متعارف یافت شد اما ۳۸۰ تن اچ‌ام‌ایکس یا آردی‌ایکس یافت نشد.

## شواهد علیه ادعای خارج شدن پیش از رسیدن نیروهای آمریکایی
* نامه‌ای از ناجی صبری، وزیر امور خارجه پیشین عراق (که در آن زمان منبع سازمان سیا نیز بود) به صدام حسین «پیشنهاد خارج کردن اچ‌ام‌ایکس از پناهگاه‌های زیرزمینی که تحت مهر آژانس نگهداری می‌شدند و سپردن آنها به عاملان انتحاری» را مطرح کرده بود. این نامه در ۴ آوریل ۲۰۰۳ نوشته شده بود.
* سرهنگ جان پیبادی از لشکر سوم پیاده به خبرگزاری اسوشیتدپرس گفت که نیروهایش در ۵ آوریل ۲۰۰۳ هزاران جعبه مواد منفجره را در تأسیسات سالم یافتند.
* آژانس اطلاعات دفاعی (DIA) در گزارشی به تاریخ ۹ نوامبر ۲۰۰۳ نتیجه گرفت که «اکثریت قاطع مواد منفجره و مهمات به‌کاررفته در بمب‌های کنارجاده‌ای ضد ائتلاف از انبارهای مهمات غارت‌شده عراقی و انبارهای پیش از جنگ برداشته شده‌اند.»
* یک مقام پنتاگون به اسوشیتدپرس در ۲۵ اکتبر ۲۰۰۴ گفت که نیروهای ائتلاف بلافاصله پس از حمله مارس ۲۰۰۳ القعقاع را بازرسی کردند و تأیید کردند که مواد منفجره که از سال ۱۹۹۱ تحت مهر آژانس بودند سالم هستند. پس از آن نیروهای آمریکایی محل را تأمین نکردند.
* نوار ویدئویی ضبط‌شده توسط خبرنگاران تلویزیون کی‌اس‌تی‌پی سنت‌پل مینه‌سوتا که همراه نیروهای لشکر ۱۰۱ هوابرد بودند در ۱۸ آوریل ۲۰۰۳ — نُه روز پس از سقوط صدام — ظروف مهروموم‌شده مواد منفجره را در محل نشان می‌داد. نیویورک تایمز در آوریل ۲۰۰۵ خلاصه کرد: «ویدئوهای ضبط‌شده توسط گروه‌های تلویزیونی همراه با نیروهای آمریکایی نشان می‌دهد که پناهگاه‌ها پس از حمله همچنان پر از مواد منفجره بودند.»
* محمد الشرع، رئیس بخش نظارت بر مواقع وزارت علوم عراق اعلام کرد: «غیرممکن است که این مواد پیش از سقوط حکومت از این محل خارج شده باشند. مقاماتی که پیش‌تر در این تأسیسات بودند تأیید می‌کنند که حتی یک تکه کاغذ هم پیش از سقوط از آنجا خارج نشد.»
* لس آنجلس تایمز در ۲۷ اکتبر ۲۰۰۴ گزارش داد: «با توجه به حجم انبار مفقودشده، جابه‌جایی آن بدون شناسایی پیش از حمله — زمانی که ماهواره‌های جاسوسی آمریکا فعالیت‌ها را رصد می‌کردند — دشوار بود.»
* بازرسی دولت موقت عراق: سامی الاعرجی دربارهٔ پژوهش دولت عراق گزارش داد که غارتگران «با جرثقیل و کامیون آمدند و کل مواقع را تخلیه کردند. آنها می‌دانستند چه می‌کنند؛ می‌دانستند چه می‌خواهند. این غارت سازمان‌یافته بود.»

## گاه‌شمار رویدادها
مجتمع القعقاع در ۳ آوریل ۲۰۰۳ پس از نبردی کوتاه توسط لشکر سوم پیاده ارتش ایالات متحده به مدت دو روز اشغال شد. هرچند جنگ‌افزار ممنوعه‌ای یافت نشد، آتروپین و پرالیدوکسیم کلراید — هر دو پادزهر گاز اعصاب — کشف شدند. هزاران بطری پودر سفید نیز یافت شد که مواد منفجره بودند نه جنگ‌افزار شیمیایی.

در ۱۰ آوریل ۲۰۰۳، نیروهای تیپ دوم لشکر ۱۰۱ هوابرد در مسیر بغداد به القعقاع رسیدند و یک شب ماندند. به گفته فرمانده تیپ سرهنگ جوزف اندرسون، مجتمع در آن زمان نشانه‌های اندکی از غارت یا آسیب داشت. القعقاع تا رسیدن گروه ویژه ۷۵ در ۲۷ مه بدون نگهبان ماند. تا آن زمان مجتمع به‌طور کامل غارت شده بود و ساکنان محلی حتی کامیون‌هایشان را به غارتگران اجاره می‌دادند. گروه ویژه ۷۵ با وجود بازرسی ۳۲ پناهگاه و ۸۷ ساختمان دیگر نشانه‌ای از جنگ‌افزار شیمیایی، زیستی یا هسته‌ای نیافت و هیچ‌یک از مواد منفجره مهروموم‌شده توسط بازرسان آژانس را پیدا نکرد.

در ۱۳ آوریل، تیمی از لشکر سوم پیاده به سرکردگی سرگرد آستین پیرسون به القعقاع رسید. پیرسون در کنفرانس خبری پنتاگون گفت مأموریتش تأمین و انهدام مهمات بوده و تیمش نزدیک به ۲۵۰ تن مواد شامل تی‌ان‌تی، مواد منفجره خمیری، فتیله انفجاری و مهمات را خارج کرده‌است. این ادعا با تردید روبه‌رو شد زیرا صبح پس از انتشار نوار ویدئویی جدیدی بیان شد که مواد منفجره هنوز در ۱۸ آوریل ۲۰۰۳ در پایگاه بودند. نوار بشکه‌هایی با مهر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نشان می‌داد. دیوید ای. کی که شکار جنگ‌افزارهای کشتارجمعی در عراق را رهبری کرده بود گفت: «عکس‌ها با آنچه من از القعقاع می‌دانم سازگار است. نکته محکوم‌کننده مُهرها هستند. عراقی‌ها روی هیچ چیزی مُهر نمی‌زدند. پس کاملاً مطمئنم که این مُهر آژانس است.»

وضعیت بیش از یک سال ناشناخته ماند اما مقامات آژانس گزارش‌شده از مه ۲۰۰۳ هشدار داده بودند که غارت القعقاع ممکن است «بزرگ‌ترین غنیمت مواد منفجره در تاریخ» باشد. بازرسان آژانس به دلیل ممنوعیت حضورشان توسط آمریکا قادر به بازرسی حضوری نبودند اما توانستند تصاویر ماهواره‌ای تجاری را در اواخر ۲۰۰۳ به‌دست آورند که آسیب شدید به تأسیسات را نشان می‌داد.

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* تصاویر ماهواره‌ای القعقاع در گلوبال‌سکیوریتی

رده:شورشیان عراق
رده:مناقشه‌های دوران زمامداری جرج دابلیو بوش
رده:جنگ عراق
رده:روابط ایالات متحده آمریکا و عراق
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده
رده:دولت عراق
رده:سلاح‌های کشتار جمعی و عراق