دلایل توجیه جنگ عراق

**دلایل توجیه جنگ عراق** به مجموعه ادعاها و استدلال‌هایی اشاره دارد که دولت ایالات متحده آمریکا و بریتانیا برای توجیه حمله ۲۰۰۳ به عراق و جنگ عراق مطرح کردند. دولت جرج دابلیو. بوش از اواخر سال ۲۰۰۱ فشار فزاینده‌ای برای مداخله نظامی در عراق آغاز کرد. توجیه نخستین این جنگ در قطعنامه مشترکی از سوی کنگره ایالات متحده آمریکا موسوم به قطعنامه عراق تدوین شد. هدف اعلام‌شده آمریکا «خلع سلاح عراق از سلاح‌های کشتار جمعی، پایان دادن به حمایت صدام حسین از تروریسم و آزادسازی مردم عراق» بود.

در دوره پیش از حمله، ایالات متحده و بریتانیا به‌دروغ مدعی شدند که صدام حسین در حال ساخت سلاح‌های کشتار جمعی است، به‌طور پنهانی از القاعده پشتیبانی می‌کند و تهدیدی برای همسایگان عراق و جامعه جهانی به‌شمار می‌رود. بر پایه پژوهشی از مرکز صداقت عمومی، هشت مقام ارشد دولت بوش دست‌کم ۹۳۵ اظهار نادرست در دو سال پیش از جنگ منتشر کردند. پس از آغاز حمله، سیا، آژانس اطلاعات دفاعی و دیگر نهادهای اطلاعاتی مدارک مربوط به سلاح‌های عراقی و نیز ادعای پیوند با القاعده را بی‌اعتبار اعلام کردند و دولت‌های بوش و بلر به توجیه‌های فرعی همچون پرونده حقوق بشر حکومت صدام حسین و ترویج دموکراسی در عراق روی آوردند.

دبیرکل سازمان ملل متحد کوفی عنان در سپتامبر ۲۰۰۴ جنگ را غیرقانونی خواند و گفت که «با شورای امنیت سازگاری ندارد». نظرسنجی‌ها نشان می‌داد که مردم تقریباً همه کشورها با جنگ بدون مجوز سازمان ملل مخالف بودند و دیدگاه جهانی نسبت به ایالات متحده به عنوان تهدیدی برای صلح جهانی به‌طور چشمگیری افزایش یافته بود.

## پیشینه
جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱) هیچ‌گاه به‌طور رسمی با ترک مخاصمه پایان نیافت و در نتیجه روابط میان ایالات متحده، سازمان ملل و عراق همچنان تنش‌آلود بود. صدام حسین بیانیه‌های رسمی در محکومیت تهاجم عراق به کویت صادر کرد و غرامت پرداخت، اما آمریکا و سازمان ملل سیاست «سد نفوذ» را در قبال عراق ادامه دادند که دربرمی‌گرفت تحریم‌های اقتصادی، مناطق پرواز ممنوع (اجرا شده توسط آمریکا، بریتانیا و فرانسه) و بازرسی‌های مداوم از برنامه‌های تسلیحاتی عراق. در سال ۲۰۰۲، شورای امنیت به اتفاق آرا قطعنامه ۱۴۴۱ را تصویب کرد که عراق را ملزم به «پایبندی به تعهدات خلع سلاح» و پذیرش بازرسی تسلیحاتی می‌کرد. منتقدان جنگ عراق مانند اسکات ریتر، بازرس پیشین تسلیحاتی، مدعی بودند که این تحریم‌ها و سیاست‌های بازرسی که از سوی هر دو دولت بوش و کلینتون پشتیبانی می‌شد، در واقع هدف تغییر رژیم را دنبال می‌کرد.

بازرسان کمیسیون ویژه سازمان ملل () از ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۸ نزدیک به ۹۰ درصد سلاح‌های کشتار جمعی یافت‌شده و ۹۸۰ موشک بالستیک از ۱۰۰۰ موشک عراق را نابود کردند. با این حال، تنش به دلیل اتهامات مکرر آمریکا و بریتانیا و مانورهای غیرشفاف عراق ادامه یافت.

### قانون آزادی عراق
سیاست آمریکا در سال ۱۹۹۸ با تصویب قانون آزادی عراق از سوی کنگره و امضای بیل کلینتون دگرگون شد. این قانون پس از آن تصویب شد که عراق در اوت همان سال همکاری با بازرسان تسلیحاتی سازمان ملل را قطع کرد. قانون، سیاست رسمی آمریکا را «حمایت از تلاش‌ها برای برکناری رژیم صدام حسین» اعلام کرد، هرچند تصریح کرد که «هیچ‌چیز در این قانون به معنای مجوز کاربرد نیروهای مسلح ایالات متحده نیست». این قانون در تضاد با قطعنامه ۶۸۷ شورای امنیت بود که هیچ اشاره‌ای به تغییر رژیم نداشت.

### عملیات روباه صحرا
یک ماه پس از تصویب قانون آزادی عراق، ایالات متحده و بریتانیا بمباران عراق را با نام عملیات روباه صحرا آغاز کردند. هدف اعلام‌شده این عملیات جلوگیری از توانایی حکومت صدام حسین در تولید سلاح‌های شیمیایی، زیستی و هسته‌ای بود، اما مقامات امنیت ملی آمریکا امیدوار بودند که این بمباران قبضه قدرت صدام را نیز تضعیف کند.

### پروژه قرن آمریکایی جدید و زمینه‌سازی برای حمله

برنامه انتخاباتی حزب جمهوری‌خواه در سال ۲۰۰۰ خواستار «اجرای کامل» قانون آزادی عراق و برکناری صدام حسین بود. مشاوران کلیدی بوش از جمله معاون رئیس‌جمهور دیک چنی، وزیر دفاع دانلد رامسفلد و معاون او پل ولفویتز از مدافعان دیرینه حمله به عراق بودند و در گزارش سپتامبر ۲۰۰۰ پروژه‌ای برای قرن آمریکایی جدید استدلال کردند که حمله به عراق به آمریکا امکان می‌دهد «نقشی ماندگارتر در امنیت منطقه خلیج فارس ایفا کند». پل اونیل، وزیر خزانه‌داری سابق بوش، پس از ترک دولت اعلام کرد که «برنامه‌ریزی احتمالی» برای حمله به عراق از همان آغاز ریاست‌جمهوری در جریان بوده و نخستین نشست شورای امنیت ملی شامل بحث دربارهٔ تهاجم بوده‌است. ژنرال بازنشسته هیو شلتون، رئیس پیشین ستاد مشترک نیروهای مسلح ایالات متحده آمریکا، گفت که در دوره نخست ریاست‌جمهوری بوش نشانه‌ای از نزدیک بودن حمله به عراق ندیده‌است.

دانلد رامسفلد با آغاز ریاست‌جمهوری بوش (ژانویه ۲۰۰۱) به عنوان وزیر دفاع، پل ولفویتز به عنوان معاون او، ریچارد آرمیتیج به عنوان معاون وزیر خارجه و ریچارد پرل به عنوان رئیس هیئت مشاوره سیاست دفاعی وارد دولت شدند. در نخستین نشست شورای امنیت ملی در ۳۰ ژانویه ۲۰۰۱ بحث دربارهٔ تغییر رژیم در عراق مطرح شد.

## تأثیر حملات ۱۱ سپتامبر

پس از حملات ۱۱ سپتامبر، تیم امنیت ملی دولت بوش به‌طور جدی حمله به عراق را بررسی کرد. به گفته دستیاران همراه رامسفلد در مرکز فرماندهی نظامی ملی در ۱۱ سپتامبر، رامسفلد خواست: «بهترین داده‌ها را سریع بیاورید. ارزیابی کنید که آیا می‌توان همزمان صدام حسین را هم زد. نه فقط اسامه بن لادن.» شامگاه ۱۲ سپتامبر، رئیس‌جمهور بوش به ریچارد کلارک، هماهنگ‌کننده ضدتروریسم کاخ سفید، دستور داد احتمال دخالت عراق در حملات ۱۱ سپتامبر را بررسی کند. دولت بر این باور بود که حمله‌ای به این ویرانگری باید پشتیبانی یک دولت را داشته باشد. کلارک و جامعه اطلاعاتی آمریکا بر این نظر بودند که عراق پیوند مهمی با القاعده یا حملات ۱۱ سپتامبر ندارد و تماس‌های اندک موجود صرفاً تلاش عراق برای پایش این گروه بوده‌است.

معاون رئیس‌جمهور چنی و وزیر دفاع رامسفلد نسبت به اطلاعات سیا ابراز تردید کردند. آن‌ها شایستگی سیا را در تولید داده‌های دقیق زیر سؤال بردند و به ناتوانی آن سازمان در پیش‌بینی رویدادهایی چون انقلاب ایران، تهاجم عراق به کویت و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی اشاره کردند. آن‌ها در عوض تحلیل‌ها و اطلاعات ارائه‌شده از سوی کنگره ملی عراق به رهبری احمد چلبی و نیز داده‌های بررسی‌نشده را ترجیح می‌دادند. این داده‌ها مدعی بودند که عراق از طریق سازمان اطلاعاتی خود با القاعده در ارتباط است و با آن‌ها در ساخت سلاح‌های کشتار جمعی همکاری می‌کند.

یادداشتی که رامسفلد در ۲۷ نوامبر ۲۰۰۱ نوشت، جنگ آمریکا و عراق را بررسی می‌کرد. بخشی از این یادداشت توجیه‌های گوناگون احتمالی برای چنین جنگی را فهرست می‌کرد. دولت بوش تصمیم گرفت حمله به عراق را به تعویق بیندازد و نخست به افغانستان حمله کند.

### سخنرانی محور شرارت
رئیس‌جمهور بوش در سخنرانی وضعیت کشور در ژانویه ۲۰۰۲ عراق را عضو «محور شرارت» خواند و اعلام کرد: «ایالات متحده آمریکا اجازه نخواهد داد که خطرناک‌ترین رژیم‌های جهان ما را با ویرانگرترین سلاح‌های جهان تهدید کنند.» مفسران این سخنرانی را تقریباً هم‌ارز یک اعلام جنگ ارزیابی کردند.

### تصمیم بریتانیا برای مشارکت
تونی بلر، نخست‌وزیر بریتانیا، در ابتدا مایل نبود عراق را در «جنگ با ترور» بگنجاند. یک سند گزینه‌ها (۸ مارس ۲۰۰۲) که برای دیدار بلر با بوش تهیه شد، نتیجه گرفت که جنگ با عراق را تنها می‌توان با خطر سلاح‌های کشتار جمعی و نقض قطعنامه ۶۸۷ سازمان ملل توجیه کرد، نه با تغییر رژیم یا دفاع از خود. ریچارد دیرلاو، رئیس ام‌آی‌سیکس، پس از سفر به واشینگتن در ۲۳ ژوئیه ۲۰۰۲ به بلر گزارش داد که دولت آمریکا برکناری نظامی صدام را «اجتناب‌ناپذیر» می‌داند و در تلاش است گزارش‌های اطلاعاتی را با این هدف هماهنگ کند. صورت‌جلسه این نشست که به «یادداشت خیابان داونینگ» شهرت یافت، در ۱ مه ۲۰۰۵ منتشر شد.

جک استرا، وزیر خارجه بریتانیا، استدلال جنگ را «سست» خواند زیرا صدام هیچ کشور همسایه‌ای را تهدید نمی‌کرد و سلاح‌های کشتار جمعی کمتری نسبت به لیبی، کره شمالی یا ایران داشت. او پیشنهاد کرد که به عراق اولتیماتومی برای پذیرش بازرسان داده شود تا در صورت رد آن، توجیه حقوقی آسان‌تر فراهم آید.

## سخنرانی کالین پاول در شورای امنیت
طی سال بعد، دولت بوش تلاش خود را برای جلب حمایت بین‌المللی تشدید کرد. این تلاش‌ها در سخنرانی کالین پاول در ۵ فوریه ۲۰۰۳ در شورای امنیت سازمان ملل متحد به اوج خود رسید. با این حال، پیش از این تلاش‌ها، جامعه اطلاعاتی به دولت بوش اطلاع داده بود که عراق سلاح هسته‌ای ندارد، دربارهٔ سلاح‌های زیستی آن داده‌ای در دست نیست و عراق پیوندی با القاعده ندارد.

گزارشی به تاریخ ۵ سپتامبر ۲۰۰۲ از تیپ‌سار گلن شَفر نشان می‌داد که مدیریت اطلاعات ستاد مشترک نتیجه گرفته بود دانش آمریکا دربارهٔ ابعاد گوناگون برنامه سلاح‌های کشتار جمعی عراق از صفر تا نزدیک به ۷۵ درصد متغیر است و به‌ویژه دربارهٔ برنامه احتمالی سلاح هسته‌ای ضعیف است: «دانش ما دربارهٔ برنامه سلاح هسته‌ای عراق عمدتاً — شاید ۹۰ درصد — بر پایه تحلیل اطلاعات غیردقیق استوار است.»

## آغاز حمله
پس از ناکامی در کسب حمایت سازمان ملل برای مجوز اضافی، ایالات متحده به همراه بریتانیا و واحدهای کوچکی از استرالیا، لهستان و دانمارک در ۲۰ مارس ۲۰۰۳ بر پایه قطعنامه‌های ۶۶۰ و ۶۷۸ شورای امنیت حمله را آغاز کردند.

پژوهشی در سال ۲۰۰۸ از سوی مرکز صداقت عمومی و بنیاد روزنامه‌نگاری مستقل آشکار ساخت که میان سپتامبر ۲۰۰۱ و سپتامبر ۲۰۰۳، جرج دابلیو. بوش و هفت مقام ارشد دولت او در دست‌کم ۵۳۲ مورد صراحتاً اعلام کرده بودند که عراق سلاح‌های کشتار جمعی دارد یا با القاعده اتحاد پنهانی برقرار کرده یا هر دو. این پژوهش نتیجه گرفت که این اظهارات بخشی از یک «کارزار سازمان‌یافته» برای ایجاد نگرش‌های جنگ‌طلبانه در جامعه آمریکا و آغاز جنگ بر بنیاد «بهانه‌های دروغین» بوده‌است.

## قطعنامه جنگ عراق
در اکتبر ۲۰۰۲ کنگره ایالات متحده آمریکا در قطعنامه جنگ عراق چندین عامل را برای توجیه بکارگیری نیروی نظامی علیه عراق برشمرد:
* عدم پایبندی عراق به شرایط آتش‌بس ۱۹۹۱ از جمله ایجاد مانع بر سر راه بازرسان تسلیحاتی سازمان ملل
* ادعای اینکه سلاح‌های کشتار جمعی عراق و برنامه‌های ساخت آن‌ها «تهدیدی برای امنیت ملی ایالات متحده و صلح و امنیت بین‌المللی در منطقه خلیج فارس» است
* «سرکوب بی‌رحمانه جمعیت غیرنظامی» عراق
* «توانایی و تمایل عراق به بکارگیری سلاح‌های کشتار جمعی علیه کشورهای دیگر و مردم خودش»
* خصومت عراق با ایالات متحده چنان‌که در ترور نافرجام رئیس‌جمهور پیشین جرج بوش پدر در ۱۹۹۳ و تیراندازی به هواپیماهای ائتلاف در مناطق پرواز ممنوع نمایان شد
* ادعای حضور اعضای القاعده در عراق
* «پشتیبانی مداوم عراق از سازمان‌های تروریستی بین‌المللی» از جمله سازمان‌های ضدآمریکایی
* پرداخت کمک‌های مالی عراق به عاملان حملات انتحاری
* اشاره به قانون آزادی عراق ۱۹۹۸ و تأکید بر اینکه سیاست آمریکا باید برکناری رژیم صدام حسین و گذار به دموکراسی باشد

این قطعنامه از رئیس‌جمهور خواست که تلاش‌های دیپلماتیک خود را در شورای امنیت برای «اقدام سریع و قاطع» به‌کار گیرد تا عراق از راهبرد «تأخیر، فرار و دور زدن» قطعنامه‌های شورای امنیت دست بردارد.

## سلاح‌های کشتار جمعی
نگرانی از سلاح‌های کشتار جمعی عراق محور اصلی استدلال دولت بوش برای جنگ بود. جرج بوش و تونی بلر صراحتاً اعلام کردند که تنها پرسش پیش روی بازرسان سازمان ملل این است: «آیا رژیم عراق همان‌گونه که قطعنامه ۱۴۴۱ شورای امنیت خواسته بود به‌طور کامل خلع سلاح شده یا نه؟» دولت آمریکا ادعاهای خود را بر اسنادی استوار کرده بود که خود سیا و دیگر آژانس‌ها آن‌ها را ناموثق می‌دانستند.

در عراق پس از حمله هیچ سلاح کشتار جمعی یافت نشد. گزارش کمیسیون ۱۱ سپتامبر در ژوئیه ۲۰۰۴ ادعای پیوند عراق با القاعده را رد کرد. تا سال ۲۰۰۷ گزارش‌های تحقیقی دیگری نیز بقیه توجیه‌های جنگ را بی‌اعتبار اعلام کردند.

## نقش اسکات ریتر
اسکات ریتر، رئیس پیشین تیم بازرسی سازمان ملل، در ۱۷ ژوئیه ۲۰۰۲ هشدار داد که عراق نمی‌تواند ذخایر احتمالی سلاح‌های زیستی و شیمیایی را بیش از سه تا پنج سال نگهداری کند و سازمان‌های اطلاعاتی تا آن زمان هیچ واقعیتی مبنی بر ساخت دوباره ارائه نکرده‌اند. او ابراز اعتقاد کرد که آمریکا درخواست بازرسی را ابزاری برای توجیه جنگ از پیش برنامه‌ریزی‌شده به‌کار می‌برد. ریتر در ۱۹۹۹ نیز اعلام کرده بود که عراق تا پایان ۱۹۹۸ برنامه‌های سلاح شیمیایی و زیستی خود را برچیده و موشک‌های دوربرد خود را نابود کرده و دیگر تهدیدی برای همسایگانش نیست.

## پایان حضور رزمی آمریکا
ایالات متحده رسماً پایان نقش رزمی خود در عراق را در ۳۱ اوت ۲۰۱۰ اعلام کرد. چندین هزار نیرو تا دسامبر ۲۰۱۱ در کشور باقی ماندند و سپس همه نیروهای آمریکایی خارج شدند. در ژوئن ۲۰۱۴ نیروهای آمریکایی به دلیل تشدید بی‌ثباتی در منطقه به عراق بازگشتند و در ژوئن ۲۰۱۵ شمار نیروهای زمینی آمریکا به ۳٬۵۵۰ تن رسید. میان دسامبر ۲۰۱۱ و ژوئن ۲۰۱۴، مقامات وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا برآورد می‌کردند که ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر در سفارت آمریکا در بغداد مستقر بوده‌اند.

## ارزیابی گزارش چیلکات
گزارش چیلکات (۲۰۱۶) که از سوی دولت بریتانیا سفارش شده بود، همه نگرانی‌هایی را که پیش از تصمیم به جنگ مطرح شده بود تأیید کرد، اما فریب‌کاری آگاهانه از سوی دولت بریتانیا را نامحتمل دانست. با این حال بسیاری از مورخان و خبرنگاران تحقیقی توجیه نادرست جنگ را فریب عمدی و کارزارگونه‌ای ارزیابی می‌کنند که هدف آن فراهم آوردن رضایت کافی برای تصمیمی بود که پیش‌تر گرفته شده بود. بسیاری نیز منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی آمریکا و بریتانیا به‌ویژه در حوزه نفت را علل واقعی جنگ می‌دانند.

## واکنش جهانی و مشروعیت حقوقی
کوفی عنان، دبیرکل سازمان ملل متحد، در مصاحبه‌ای در سپتامبر ۲۰۰۴ جنگ را غیرقانونی خواند و گفت «با شورای امنیت سازگاری ندارد». نظرسنجی‌ها نشان می‌داد که مردم تقریباً همه کشورها با جنگی بدون مجوز سازمان ملل مخالف بودند و درک جهانی از ایالات متحده به عنوان خطری برای صلح جهان به‌طور چشمگیری افزایش یافته بود.

ایالات متحده همچنین تلاش‌هایی را برای «هدایت مجدد دانشمندان، کاردان‌های فنی و مهندسان سابق سلاح‌های کشتار جمعی عراق به مشاغل غیرنظامی و جلوگیری از مهاجرت این جامعه از عراق» رهبری کرد.

## جستارهای وابسته
* حمله ۲۰۰۳ به عراق
* جنگ عراق
* عراق و سلاح‌های کشتار جمعی
* پیش‌درآمد جنگ عراق
* قطعنامه ۱۴۴۱ شورای امنیت
* قانون آزادی عراق

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* سخنرانی رئیس‌جمهور بوش درباره آغاز عملیات آزادی عراق
* بهانه‌های دروغین — مرکز صداقت عمومی

رده:جنگ عراق
رده:حمله ۲۰۰۳ به عراق
رده:سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا
رده:صدام حسین
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:همه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبع
رده:صفحه‌هایی که از زیرگروه‌های ناوبری نظامی بدون سبک عریض استفاده می‌کنند