کشاورزی در تاجیکستان

چپ|بندانگشتی|300x300پیکسل|یک تراکتور بلاروسی در تاجیکستان
تاجیکستان کشوری با جامعه زراعی بالا است، با جمعیت روستایی بیش از ۷۰ درصد و کشاورزی که ۶۰ درصد اشتغال و حدود ۲۰ درصد تولید ناخالص داخلی در سال ۲۰۲۰ را تشکیل می‌دهد. همان‌طور که برای اقتصادهای وابسته به کشاورزی معمول است، تاجیکستان درآمد سرانه پایینی دارد: تاجیکستان شوروی فقیرترین جمهوری بود که ۴۵ درصد از جمعیت آن در پایین‌ترین سطح درآمد قرار داشتند (ازبکستان، دومین کشور فقیر در رتبه‌بندی شوروی، ۳۴ درصد از جمعیت را در پایین‌ترین گروه درآمدی داشت). در سال ۲۰۰۶، تاجیکستان همچنان کمترین درآمد سرانه را در بین کشورهای مشترک‌المنافع کشورهای مستقل (CIS) داشت: ۱۴۱۰ دلار (معادل برابری قدرت خرید (PPP)) در مقایسه با تقریباً ۱۲۰۰۰ دلار برای روسیه. درآمد پایین و وضعیت بالای کشاورزی، تلاش‌ها برای اصلاحات کشاورزی را از سال ۱۹۹۱ به امید بهبود رفاه مردم توجیه و هدایت می‌کند.

کشاورزی در تاجیکستان به‌واسطه جغرافیای کشور به دو نظام عمده تقسیم می‌شود: در مناطق کوهستانی، کاشت سیب‌زمینی و گندم همراه با باغداری رواج دارد، در حالی‌که در مناطق پست، کشت آبی پنبه غالب است.

تولیدات کشاورزی در تاجیکستان به دلیل کمبود نسبی زمین‌های زراعی، کمبود سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، ماشین‌آلات و تجهیزات کشاورزی با مشکل مواجه است. صندوق بین‌المللی توسعه کشاورزی (IFAD) از «کمبود دانش فنی در میان دامداران کوچک، مدیریت ضعیف مراتع، مدیریت ناکارآمد دام‌های محلی، کمبود خوراک دام در ماه‌های زمستان، تخریب محیط زیست و عدم دسترسی به بذر علوفه با کیفیت خوب» به عنوان موانع قابل توجه توسعه کشاورزی و دامداری نیز ابراز تاسف می‌کند.

## تولید کشاورزی
تاجیکستان تولید شده در سال ۲۰۱۸:
* ۹۶۴ هزار تن سیب‌زمینی؛
* ۷۷۸ هزار تن گندم؛
* ۶۸۰ هزار تن پیاز؛
* ۶۴۱ هزار تن هندوانه؛
* ۴۴۳ هزار تن گوجه فرنگی؛
* ۳۵۶ هزار تن هویج؛
* ۳۰۸ هزار تن سبزیجات؛
* ۳۰۰ هزار تن پنبه؛
* ۲۴۱ هزار تن انگور؛
* ۲۳۸ هزار تن سیب؛
* ۲۳۷ هزار تن ذرت؛
* ۲۱۱ هزار تن خیار؛
* ۱۱۶ هزار تن کلم؛
* ۱۰۸ هزار تن جو؛
* ۹۰ هزار تن برنج.

علاوه بر مقادیر کمتری از سایر محصولات کشاورزی، مانند زردآلو (۳۱ هزار تن).

پس از چند دهه رشد پایدار کشاورزی در دوران اتحاد جماهیر شوروی، که طی آن حجم تولیدات کشاورزی بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۸ سه برابر شد، تاجیکستانِ مستقل – مانند بیشتر کشورهای مستقل همسود (CIS) – با افت شدید در دوران گذار مواجه شد، به‌طوری‌که شاخص تولید ناخالص کشاورزی (GAO) بین سال‌های ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۷ حدود ۵۵٪ کاهش یافت. با این حال، از سال ۱۹۹۷ به بعد تولیدات کشاورزی به‌طرز چشمگیری بهبود یافته و امروزه GAO تقریباً به سطح سال ۱۹۹۱ بازگشته است، پس از آنکه از پایین‌ترین نقطه خود در سال ۱۹۹۷ بیش از دو برابر شده است.

پنبه و گندم دو محصول اصلی تجاری در تاجیکستان هستند که تقریباً ۷۰٪ از سطح زیر کشت را تشکیل می‌دهند (۳۰٪ زیر کشت پنبه، ۳۶٪ زیر کشت گندم، ۹٪ زیر کشت سایر غلات). الیاف پنبه کالای صادراتی کشاورزی پیشرو تاجیکستان است که ۱۶٪ از کل صادرات را تشکیل می‌دهد (پس از آلومینیوم، که ۶۰٪ از صادرات کشور را تشکیل می‌دهد، در رتبه دوم قرار دارد). پنبه به دمای بالا و آبیاری شدید نیاز دارد و عمدتاً در دره‌های رودخانه‌ای گرم کشت می‌شود: دره فرغانه در کنار سیر دریا در شمال تاجیکستان (استان سغد)، دره‌های کفارنیهون سفلی و وخش در جنوب غربی ختلان، دره‌های قزل‌سو و پنج در جنوب شرقی ختلان، و دره گیسار که از غرب دوشنبه تا مرز ازبکستان در اطراف مسیر میانی رودخانه کفارنیهون امتداد دارد. استان ختلان منطقه اصلی کشت پنبه در تاجیکستان است که ۶۰٪ از برداشت پنبه را به خود اختصاص می‌دهد. دره فرغانه در شمال استان سغد ۳۰٪ و دره گیسار (در منطقه تابع جمهوری) ۱۰٪ دیگر را تأمین می‌کنند. بخش تاجیکی دره زرافشان در جنوب استان سغد برای پنبه بسیار سرد است، که فقط در قسمت غربی‌تر دره ازبکستان در نزدیکی بخارا رشد می‌کند. آبیاری شدید پنبه در دره‌های تاجیکستان، جریان آب در دو رودخانه بزرگ تغذیه‌کننده دریای آرال را کاهش می‌دهد: سیر دریا در دره فرغانه در شمال و آمودریا در امتداد مرز جنوبی با افغانستان که به نوبه خود به شاخه‌های فرعی خود یعنی رودخانه‌های کفارنیهون، وخش و قزل‌سو متکی است. «طلای سفید» تاجیکستان، همچنین ترکمنستان و ازبکستان، ممکن است در خشک شدن فاجعه‌بار دریای آرال در دوران شوروی و پس از آن نقش داشته باشند.

گندم و جو در مناطق دیم، عمدتاً در دشت‌های جنوبی استان ختلان کشت می‌شوند. در مقابل، برنج در دره‌های رودخانه‌ای کاشته می‌شود، جایی که با ایجاد آب‌بندان‌ها از طریق سیلاب، شرایط مناسب برای کشت فراهم می‌گردد. استان سغد اصلی‌ترین تولیدکنندهٔ برنج در تاجیکستان است؛ به‌طوری‌که ۴۴٪ از برداشت برنج کشور از دره‌های زرافشان و فرغانه در این استان به‌دست می‌آید، ۳۶٪ دیگر در دشت‌های پست و به‌شدت آبیاری‌شدهٔ ختلان تولید می‌شود و ۲۰٪ باقی‌مانده از درهٔ حصار که با رودخانهٔ کوفرنی‌هان آبیاری می‌شود، تأمین می‌گردد. از دیگر محصولات کشاورزی تاجیکستان می‌توان به سیب‌زمینی، سبزیجات و انواع خربزه اشاره کرد که در سراسر کشور کشت می‌شوند. شمال تاجیکستان نیز تولیدکنندهٔ اصلی زردآلو، گلابی، آلو، سیب، گیلاس، انار، انجیر و انواع مغزها است. میوه‌های تازه عمدتاً در داخل کشور مصرف می‌شوند، در حالی‌که میوه‌های خشک از جمله صادرات سنتی تاجیکستان به‌شمار می‌روند (که در سال ۲۰۰۵ بیش از ۱٪ از کل صادرات را تشکیل می‌دادند و روسیه اصلی‌ترین مقصد آن‌ها بود).

دام‌هایی که در تاجیکستان پرورش داده می‌شوند، به‌ترتیب اهمیت شامل مرغ، گاو، گوسفند، بز و اسب هستند. گوشت گاو، گوسفند و مرغ از مهم‌ترین فرآورده‌های گوشتی به‌شمار می‌روند؛ همچنین شیر گاو، شیر بز، پنیر و پشم از محصولات مهم دیگر این کشور هستند. تولید ابریشم نیز در تاجیکستان وجود دارد، اما در مقایسه با سایر بخش‌های کشاورزی، صنعتی کوچک و کم‌اهمیت‌تر محسوب می‌شود.

## منابع زمین
تنها ۲۸٪ از مساحت ۱۴٫۳ میلیون هکتاری تاجیکستان، زمین کشاورزی است. از کل مساحت زمین‌های کشاورزی (۴٫۱ میلیون هکتار در سال ۲۰۰۶)، ۲۱٪ زمین‌های زراعی، ۳٪ زیر کشت محصولات چند ساله (باغ‌ها و تاکستان‌ها) و ۷۶٪ مراتع و علفزارهای یونجه است. تاجیکستان با تنها ۰٫۱ هکتار زمین کشت شده به ازای هر نفر، کمترین میزان زمین کشت شده را در آسیای مرکزی دارد (تا سال 2010).

کشاورزی آبی در تاجیکستان به‌شدت به آبیاری وابسته است. مساحت زمین‌های آبیاری‌شده در دوران شوروی به‌طور پیوسته افزایش یافت؛ از ۳۰۰ هزار هکتار در سال ۱۹۵۰ به ۷۱۴ هزار هکتار در سال ۱۹۹۰، یعنی در آستانه استقلال. پس از سال ۱۹۹۰، توسعه چشمگیری در آبیاری صورت نگرفته و در سال ۲۰۰۶ مساحت زمین‌های آبیاری‌شده به ۷۲۴ هزار هکتار رسید. نزدیک به ۷۰ درصد از زمین‌های زراعی کشور به‌صورت آبی کشت می‌شوند.

سامانه‌های آبیاری تاجیکستان ۷۳۷٬۷۰۰ هکتار از زمین‌ها را پوشش می‌دهند که از این میان، ۳۰۰ هزار هکتار در مناطق دارای آبیاری ماشینی قرار دارند. این سامانه‌ها بر اساس تجهیزات فنی به چهار دسته تقسیم می‌شوند: (۱) سامانه‌های آبیاری مدرن (۲۸۲ هزار هکتار)، (۲) سامانه‌های آبیاری با کانال‌های اصلی بدون پوشش ضد نفوذ و بدون تأسیسات هیدروتکنیکی (۲۰۲ هزار هکتار)، (۳) سامانه‌های آبیاری با شبکه‌های بازسازی‌شده و کانال‌های اصلی بزرگ (۲۰۰ هزار هکتار)، و (۴) سامانه‌های آبیاری با تجهیزات ناکافی (۵۳٬۷۰۰ هکتار). ایستگاه‌های پمپاژ ۴۰٪ از اراضی آبی را پوشش می‌دهند که ۶۴٪ از آن‌ها در استان سغد واقع شده‌اند. برآوردها نشان می‌دهد حدود ۲۰٪ از زمین‌های آبی کشور با کمبود آب مواجه‌اند که این مسئله ناشی از تنظیم نامناسب جریان رودخانه‌هاست. در منطقه استروشن (۳۰ هزار هکتار)، تنها ۵۵٪ از نیاز آبی برآورده می‌شود. در حوضه قیزیل‌سو–یاه‌سو در ناحیه کولاب (۶۰ هزار هکتار)، فقط ۶۵٪ از آب مورد نیاز تأمین می‌شود. وضعیت مشابهی برای ۱۲ هزار هکتار از اراضی حصار نیز وجود دارد.

فنون آبیاری کشاورزی در سال‌های اخیر تغییر چندانی نکرده و بیشتر به روش جوی‌پشته‌ای انجام می‌شود. پیش از سال ۱۹۹۰، تنها ۳٬۵۰۰ هکتار از زمین‌ها از طریق لوله‌های انعطاف‌پذیر برای رساندن آب به جوی‌ها آبیاری می‌شدند و آبیاری بارانی برای ۲۹۶ هکتار مورد استفاده قرار می‌گرفت. با معرفی فناوری‌های نوین (مانند آبیاری بارانی، زیرزمینی و قطره‌ای)، میزان صرفه‌جویی در آب می‌تواند دو تا سه برابر افزایش یابد.

## تغییر ساختار مزرعه
تا سال ۱۹۹۱، کشاورزی در تاجیکستان (در آن زمان جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان) مانند دیگر جمهوری‌های شوروی، در قالب نظامی دوگانه سازمان یافته بود که در آن، مزارع دولتی و تعاونی بزرگ‌مقیاس در کنار مزارع خرد خصوصی‌مانند در قطعات خانگی به‌صورت همزیستانه فعالیت می‌کردند. روند گذار به اقتصاد بازار که پس از سال ۱۹۹۲ در تاجیکستان مستقل آغاز شد، به ایجاد نوع جدیدی از مزارع متوسط منجر گردید که به نام «مزارع دهقان» (به تاجیکی: хоҷагиҳои деҳқонӣ (фермерӣ)، به روسی: дехканские (фермерские) хозяйства) شناخته می‌شوند. این مزارع از نظر اندازه میان قطعات خانگی کوچک و بنگاه‌های بزرگ کشاورزی قرار دارند. تا سال ۲۰۰۶، حدود ۲۵٬۰۰۰ مزرعه دهقان حدود ۶۰٪ از زمین‌های قابل کشت کشور را، معادل ۵۳۰٬۰۰۰ هکتار، در اختیار داشتند (۴۰٪ باقی‌مانده تقریباً به‌طور مساوی میان قطعات خانگی و مزارع بزرگ تقسیم شده بود). با این حال، بهره‌وری مزارع دهقان نسبتاً پایین بود؛ زیرا تنها ۳۴٪ از ارزش کل تولید محصولات زراعی را در سال ۲۰۰۶ تشکیل می‌دادند، در حالی که قطعات خانگی با کمتر از ۲۰٪ از زمین‌های قابل کشت، ۴۵٪ از کل ارزش محصولات را تولید می‌کردند.

با وجود این، مزارع دهقان در سال ۲۰۰۶ حدود ۵۰٪ از کل غلات و نزدیک به ۶۰٪ از پنبه کشور را برداشت کردند. قطعات خانگی اما در بخش دامداری نیروی مسلط به‌شمار می‌آیند، به‌طوری‌که ۸۹٪ از گاوها و ۹۴٪ از ماده‌گاوها در مالکیت آن‌ها قرار دارد. به همین نسبت، آن‌ها ۹۰٪ از ارزش کل تولیدات دامی در سال ۲۰۰۶ را به خود اختصاص دادند. مزارع بزرگ کشاورزی که در دوره شوروی نقش اصلی را ایفا می‌کردند، امروزه اهمیت چندانی ندارند.

## تحولات اخیر
در نوامبر ۲۰۰۴، معاون نخست‌وزیر کشاورزی، قاضی دولت قیمدادوف، خاطرنشان کرد که رشد اقتصادی و افزایش کیفیت محصولات کشاورزی از اجزای کلیدی سیاست ملی تاجیکستان هستند. به گفته وی، مزارع دهقان (واحدهای کشاورزی) در تمام مناطق جمهوری تأسیس شده و ۷۵۰۰۰ هکتار زمین در رژیم او بین کشاورزان توزیع شده است. با این حال، کشاورزان دهقان به دلیل هزینه‌های بالا و پیچیدگی‌های اداری، تمایلی به جدایی از واحد اشتراکی نشان نداده‌اند.

در مارس ۲۰۰۸، صندوق بین‌المللی پول اعلام کرد که تاجیکستان بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۶ بیش از ۴۷ میلیون دلار آمریکا از تسهیلات کاهش فقر و رشد بر اساس اطلاعات نادرست در مورد بدهی دولت و ذخایر بانک ملی برداشت کرده است. بانک ملی تاجیکستان وام‌هایی را برای بخش پنبه تضمین کرده بود و در نتیجه تعهدات دولت را بدون اطلاع صندوق بین‌المللی پول افزایش داده بود. صندوق بین‌المللی پول به این کشور دستور داد که این مبلغ را در اقساط شش‌ماهه در طول سال‌های ۲۰۰۸–۲۰۰۹ بازپرداخت کند، در حالی که اقداماتی را برای بهبود و تقویت نظارت بر داده‌های گزارش شده به صندوق انجام می‌دهد. بی‌بی‌سی گزارش می‌دهد که یک منبع صندوق بین‌المللی پول این را یکی از بدترین موارد گزارش نادرست به صندوق توصیف می‌کند.

در نوامبر ۲۰۱۱، دولت ژاپن برای تقویت بخش کشاورزی و آموزش در استان شمالی سغد تاجیکستان کمک مالی ارائه داد. این پروژه reportedly در چارچوب «برنامه کمک‌های بلاعوض ژاپن برای پروژه‌های امنیت انسانی در سطح محلی» (GGP) با مبلغی معادل ۱۱۳٬۵۳۹ دلار آمریکا اجرا شد.

در سال‌های اخیر، اقتصاد تاجیکستان به عنوان بخشی از ابتکار عمل عظیم «کمربند و جاده» چین، به شدت به این کشور وابسته شده است. چین دو سوم سرمایه‌گذاری خارجی تاجیکستان را به خود اختصاص داده و نزدیک به ۴۰ درصد از بدهی‌های خارجی این کشور را در اختیار دارد.

کشت سیب‌زمینی به دلیل بذرهای سیب‌زمینی بی‌کیفیت و فاقد گواهی، عدم آگاهی از فناوری‌های جدیدتر و تکنیک استفاده از آفت‌کش‌ها با مشکل مواجه شده است. بنیاد آقاخان این مشکلات را شناسایی کرد و از سال ۲۰۱۸ به سازماندهی و تأمین مالی آموزش و تعاونی‌های کشاورزان کمک کرد AKF به ویژه از گونه «رز بزرگ» حمایت کرده است.  کشاورزان نتایج خوبی را گزارش می‌دهند.

در سال ۲۰۲۱، بانک جهانی پروژه جدیدی را با همکاری وزارت کشاورزی این کشور آغاز کرد تا از توسعه بذر و مواد کاشت، همراه با پروژه‌های تحقیقاتی و توسعه قابلیت‌های مدیریت بخش دولتی، حمایت کند.

## جستارهای وابسته
* کشاورزی در آسیای مرکزی
* کشاورزی

## منابع


رده:کشاورزی در آسیا بر پایه کشور
رده:کشاورزی در آسیا