سوفیا پانینا

کنتس **سوفیا ولادیمیروونا پانینا** (روسی: Софья Владимировна Панина؛ ۲۳ اوت ۱۸۷۱ – ۱۶ ژوئن ۱۹۵۶) معاون وزیر رفاه دولت و معاون وزیر آموزش و پرورش در دولت موقت روسیه پس از انقلاب فوریه ۱۹۱۷ بود. او پس از انقلاب اکتبر به دلیل برداشت غیرمجاز از بودجهٔ وزارت آموزش و پرورش محاکمه شد و پس از پرداخت وجهی از سوی دوستانش با «سبک‌ترین مجازات ممکن» آزاد گردید. او آخرین عضو خاندان اشرافی پانین بود.

## پیشینهٔ خانوادگی
کنتس سوفیا ولادیمیروونا پانینا دختر کنت ولادیمیر ویکتوروویچ پانین و آناستازیا سرگئیونا مالتسوا بود. پدربزرگ مادری او، ژنرال سرگئی ایوانوویچ مالتسوف (۱۸۰۱–۱۸۹۳)، صنعتگری بود که کارگاه‌های متنوع او بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ کارگر داشت. کنت Viktor Nikitich Panin، پدربزرگ پدری او، یکی از ثروتمندترین مالکین رعیتی روسیه و همچنین وزیر دادگستری به مدت بیش از بیست و پنج سال بود.

پدر پانینا در سال ۱۸۷۲، زمانی که او هنوز کمتر از دو سال داشت، درگذشت و او وارث اصلی ثروت عظیم پانین شد. مادرش که قیم ارث او بود، در سال ۱۸۸۲ دوباره ازدواج کرد. پدر دوم او، ایوان پتروونکوویچ (ru)، یکی از بنیان‌گذاران جنبش لیبرال روسیه علیه خودکامه و بعداً یکی از بنیان‌گذاران حزب اصلی لیبرال در ۱۹۰۵، حزب دموکراتیک مشروطه (کادت‌ها) بود. پتروونکوویچ به دلیل فعالیت‌های مخالف خود در سال ۱۸۷۹ دستگیر و به تبعید داخلی فرستاده شده بود و ازدواج آناستازیا با او خانوادهٔ پانین را شدیداً نگران کرد.

مادربزرگ پدری پانینا، کنتس ناتالیا پاولونا پانینا، با موفقیت از امپراتور الکساندر سوم خواست تا سوفیا یازده ساله را از حضانت مادرش خارج کند و او را در مؤسسه کاترین در سن پترزبورگ ثبت‌نام کرد، یکی از مدارس شبانه‌روزی ممتاز برای دختران اشراف. پس از فارغ‌التحصیلی و ورود به جامعهٔ پترزبورگ، سوفیا پانینا در سال ۱۸۹۰ با میلیاردر الکساندر پولوستوف ازدواج کرد. او پسر همجنسگرای الکساندر پولوستوف و از بستگان الکساندر دوم، امپراتور روسیه بود. با این حال تا سال ۱۸۹۶ از او جدا شد و به نام خانوادگی اصلی خود بازگشت. آن‌ها فرزندی نداشتند و او هرگز رسماً دوباره ازدواج نکرد.

## فعالیت‌های خیریه

در سال ۱۸۹۱، سوفیا پانینا با معلمی از پترزبورگ که بیست سال از او بزرگ‌تر بود، الکساندرا واسیل‌یونا پشهخونوا، آشنا شد و تأثیر او را عامل اصلی تغییر مسیر زندگی‌اش در دههٔ ۱۸۹۰ می‌دانست؛ دور شدن از دنیای اشرافی و گرایش به خیریهٔ پیشرفته.

پانینا و پشهخونوا ابتدا یک کافه‌تریا برای کودکان مدارس فقیر در یک منطقهٔ کارگری سن پترزبورگ ایجاد کردند. آن‌ها به تدریج برنامه‌های خوانش عمومی روز یکشنبه برای والدین و خواهران و برادران بزرگ‌تر کودکان راه‌اندازی کردند، یک کتابخانه تأسیس کردند و دوره‌های شبانه برای بزرگسالان ارائه کردند.

در سال ۱۹۰۳، پانینا از جولیوس بنوآ استفاده کرد تا یک ساختمان مرکزی برای جای دادن تمامی خدمات متنوعی که با پشهخونوا شروع کرده بود بسازد، که به نام خانهٔ مردم لیگوفسکی شناخته شد، برای ساکنان کارگری همان منطقهٔ فقیرنشین در حومهٔ جنوبی سنت پترزبورگ. این مرکز مأموریت پیشرفته‌ای برای ترویج آموزش عمومی، ارتقای فرهنگی و سرگرمی منطقی برای بزرگسالان و کودکان داشت و بخشی از پروژهٔ او برای حمایت از توسعهٔ آن‌ها به عنوان شهروندان بود. این ساختمان امروزه به عنوان یک مرکز اجتماعی تحت عنوان «کاخ فرهنگ کارگران راه‌آهن» در سن پترزبورگ فعالیت می‌کند.

دوره‌های شبانه و انجمن‌های ادبی آن، محل ملاقات مردان کارگر با گرایش‌های سوسیالیستی بود و در جریان انقلاب ۱۹۰۵، پانینا خانهٔ مردم لیگوفسکی را برای گروه‌های مختلف سیاسی برای جلسات و تجمعات باز کرد. در ۹ می ۱۹۰۶، ولادیمیر لنین اولین اجتماع عمومی خود در روسیه را در آنجا برگزار کرد.

پانینا همچنین یکی از بنیان‌گذاران و حامیان مالی اصلی «انجمن حمایت از زنان روسیه» در سال ۱۹۰۰ بود، سازمانی ضد فحشا. علاوه بر ساخت مدارس و بیمارستان‌ها در املاک مختلف خود، به افراد بسیاری نیز کمک مالی ارائه می‌کرد. در سال ۱۹۰۱، او ملک کریمه‌ای خود، گاسپرا، را به رمان‌نویس لئو تولستوی که از بیماری خطرناک رنج می‌برد، قرض داد؛ تولستوی و خانواده‌اش نزدیک به یک سال در ملک او زندگی کردند.

## فعالیت سیاسی

با وجود اینکه مادرش با پتروونکوویچ ازدواج کرده بود، سوفیا تا انقلاب فوریه ۱۹۱۷ نقش سیاسی نداشت. او در خاطرات خود نوشت: «من هرگز به هیچ حزب سیاسی تعلق نداشتم و علاقه‌ام معطوف به مسائل آموزش و فرهنگ عمومی بود، که تنها آن‌ها، به شدت معتقد بودم، می‌توانند پایه‌ای محکم برای یک نظم سیاسی آزاد فراهم کنند.»

با این حال، در طول جنگ، او برای دوما شهر سن پترزبورگ فعالیت می‌کرد و اطمینان حاصل می‌کرد خانواده‌های ذخیره‌نظامیان فراخوانده‌شده برای جنگ مراقبت شوند. در روز جهانی زنان،  ۱۹۱۷، پانینا همراه با چند زن شایسته دیگر به عنوان نماینده به دوما پتروگراد (سن پترزبورگ) منصوب شد. موقعیت‌های آن‌ها در انتخابات اوت تأیید گردید.

او در اوایل ماه مه به کمیته مرکزی حزب کادت انتخاب شد و به زودی اولین زن در تاریخ جهان شد که به یک هیئت دولت منصوب گردید، زمانی که به عنوان معاون وزیر در وزارت رفاه دولت تازه تأسیس، تحت وزیر شاهزاده دیمیتری شاخوفسکوی، منصوب شد. سپس در اوت، به معاونت وزارت آموزش و پرورش زیر نظر سرگئی اولدنبورگ منصوب شد. حزب دموکراتیک مشروطه او را در فهرست نامزدهای پتروگراد برای انتخابات مجلس مؤسسان در اواسط نوامبر قرار داد، اما حزب نتوانست آرا کافی کسب کند تا او در میان نمایندگان خود داشته باشد.

با این حال، زمانی که حزب دموکراتیک مشروطه با انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ مواجه شد، سوفیا نقش برجسته‌تری یافت. در شب ۲۵ اکتبر، دوما او را به عنوان یکی از سه نماینده برای بازدید از *[[ناو آئورورا]]* اعزام کرد تا در تلاشی ناموفق آن‌ها را به خودداری از شلیک متقاعد کند. پس از تصاحب قدرت، خانهٔ او در خیابان ۲۳ سرگیفسکایا در منطقه لیتینی برای جلسات سه گروه مهم ضدبلشویکی استفاده شد: شورای کوچک (که به نام دولت موقت زیرزمینی نیز شناخته می‌شود)، کمیتهٔ نجات میهن و انقلاب متشکل از نمایندگان دوما از کادت‌ها و سوسیالیست‌ها به ریاست نیکلای آستروف (ru)، شهردار کادت پتروگراد و همچنین کمیتهٔ مرکزی حزب کادت.

بر اساس دستور وزیران کادت، الکساندر کونوالوف و Nikolai Kishkin برای براندازی حکومت بلشویک پس از انقلاب اکتبر، او در ۱۵ نوامبر انتقال کل بودجهٔ وزارت آموزش و پرورش (در مجموع ۹۳٬۰۰۰ روبل) به حسابی ناشناس، احتمالاً در بانک خارجی، را مجاز اعلام کرد تا از دسترسی دولت جدید به آن‌ها جلوگیری شود.

اتهامی علیه او توسط دادگاه انقلابی شورای پتروگراد به وسیلهٔ معاون کمیسر آموزش، اساک روگالسکی، مطرح شد که نتوانست تصاحب وزارتخانه را کامل کند و پانینا در ۲۸ نوامبر دستگیر شد.

در طول بازجویی اولیه، او اعتراف کرد که دستور انتقال بودجه را داده اما از افشای مقصد آن خودداری کرد، با این استدلال که به دولت موقت وفادار است.

به او پیشنهاد قرار وثیقه شد که آن را رد کرد، زیرا مبلغ پیشنهادی دو برابر مبلغ منتقل‌شده بود.

## محاکمه

سوفیا پانینا در ۱۰ دسامبر ۱۹۱۷ توسط دادگاه انقلابی شورای پتروگراد به جرم اختلاس ۹۳٬۰۰۰ روبل از وزارت آموزش و پرورش محاکمه شد. محاکمه در کاخ نیکلاس برگزار شد و خبرنگاران خارجی جان رید و لوئیس بریانت در آن حضور داشتند. از آنجا که موضوع به امتناع متهم از شناخت و همکاری با دولت جدید مرتبط بود، پژوهش‌های اخیر در آمریکای شمالی محاکمهٔ او را نخستین محاکمه سیاسی در روسیهٔ تحت حکومت بلشویک قلمداد کرده‌اند، که با ادعای وکیل پانینا در دادگاه همخوانی دارد. جولی کسیدی محاکمه را نمونه‌ای از «تئاتری شدن ابتدایی دادگاه بلشویک» توصیف کرده است. آدله لیندنمایر، زندگینامه‌نویس پانینا، محاکمه را از منظر تئاتر نیز تحلیل کرده است. این دیدگاه با روایت دفاعی پانینا در خاطراتش همخوان است که آن‌ها را صحنه‌آرایی‌شده می‌خواند.

دادگاه به ریاست کارگر ایوان ژوکوو و با ترکیبی از هفت مرد، دو سرباز و پنج کارگر برگزار شد که شش نفر از آن‌ها عضو حزب بلشویک بودند. دادستان منصوب نشد و هیچ فردی از عموم برای انجام وظیفه داوطلب نشد. یاکوف گورویچ (ru) که نمایندهٔ پانینا بود، ماهیت سیاسی محاکمه را با ادعای فقدان قوانین معتبر پس از انقلاب و این که بودجهٔ وزارت آموزش و پرورش به منزلهٔ یک کمک خیریهٔ خصوصی است، مطرح کرد.

کارگر ایوانوف، عضو حزب سوسیالیست انقلابی، برای دفاع از پانینا با ارائهٔ شواهد شخصیتی در مورد حمایت او از آموزش عمومی در خانهٔ مردم (Narodnyi Dom) داوطلب شد. در این مرحله، ژوکوو از پانینا پرسید که آیا طی دو روز پول را بازمی‌گرداند یا نه که او امتناع کرد و تأکید کرد که تنها به مجلس مؤسسان پاسخگوست.

ژوکوو از گرگوری کراماروف، عضو منشویک‌ها که شاهدی به نفع متهم بود، گذشت و کارگری به نام ناوموف را دعوت کرد تا ارزش کمک‌های خیریهٔ پانینا را در مقایسه با اقدامات او برای طبقهٔ خود و «در مخالفت سازمان‌یافته با قدرت مردم» تحلیل کند. آخرین شهادت از سوی معاون کمیسر روگالسکی بود که گفت بودجهٔ مفقود شده پرداخت دستمزدهای عقب‌افتادهٔ معلمان گرسنه، از جمله بسیاری از زنان، را غیرممکن کرده و همچنین او و همکارانش را به دریافت پاداش تعطیلات قبل از انتقال پول متهم کرد.

پانینا در پایان با مقایسهٔ خود با یک نگهبان نظامی که بودجه را برای مردم حفظ می‌کند، سخن گفت و تنها نمایندگی قانونی را مجلس مؤسسان دانست. هنگامی که دادگاه برای صدور حکم بازنشسته شد، اختلافات بیشتری رخ داد: گورویچ از ترتیب روند محاکمه انتقاد کرد، روگالسکی تلاش کرد مدارک اضافی ارائه دهد، سرگئی اولدنبورگ او را متهم به دروغ کرد و کراماروف به دلیل اعتراض به عدم اجازهٔ صحبت حذف شد.

دادگاه پانینا را به «مخالفت با قدرت مردم» محکوم کرد اما تنها به توبیخ عمومی به دلیل شهرت خوب او حکم داد. او تا بازگرداندن بودجهٔ مفقود شده به کمیساریای آموزش تحت بازداشت قرار گرفت و پس از جمع‌آوری مبلغ توسط دوستانش، در ۱۹ دسامبر، نه روز بعد آزاد شد.

## منابع

## پیوند به بیرون

رده:درگذشتگان ۱۹۵۶ (میلادی)
رده:روس‌های سفید مهاجرت‌کرده به ایالات متحده آمریکا
رده:زادگان ۱۸۷۱ (میلادی)
رده:وزیران زن دولت روسیه