بودایی‌گرایی در سری‌لانکا

**بودایی‌گرایی در سری‌لانکا** بزرگ‌ترین و دین رسمی سری‌لانکا است و بر پایه سرشماری سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۶۹٫۸ درصد جمعیت این کشور را دربرمی‌گیرد. شاخه رایج بودیسم در این جزیره ترواده است و پیروان آن بیشتر از میان سینهالی‌ها هستند، هرچند برخی اقلیت‌های قومی مانند چینی‌تباران سری‌لانکا نیز بودایی‌اند. سری‌لانکا یکی از پنج کشور جهان با اکثریت بودایی ترواده است؛ چهار کشور دیگر تایلند، کامبوج، لائوس و میانمار هستند.

این جزیره از سده سوم پیش از میلاد که بودایی‌گرایی به آن راه یافت، یکی از کانون‌های دانش و پژوهش بودایی بوده و دانشمندان برجسته‌ای چون بوداگوسا را پرورش داده و مجموعه گسترده متون دینی پالی را پاس داشته‌است. در درازای تاریخ سری‌لانکا، پادشاهان نقش بزرگی در نگهداشت و احیای نهادهای بودایی جزیره داشته‌اند. بودایی‌گرایی بر پایه ماده ۹ قانون اساسی سری‌لانکا جایگاه ویژه‌ای دارد که ریشه در کوشش برای بازگرداندن پایگاه بودایی‌گرایی به وضعیت پیش از دوران استعمار هلندی و بریتانیایی دارد.

بودایی‌گرایی سینهالی به دلیل پیوندهای دیرینه با هند تا اندازه‌ای از هندوییسم و باورهای بومی تأثیر پذیرفته و برخی بودایی‌ها باورهایی مشترک با هندوها دارند؛ از جمله پرستش ایزدان هندو، نظام کاستی و جان‌گرایی. بر پایه گزارش عملکرد سال ۲۰۲۴ اداره امور بودایی سری‌لانکا، این کشور ۱۲٬۲۳۵ معبد بودایی ثبت‌شده، ۴۲٬۱۲۲ راهب بودایی ثبت‌شده، ۷۴۳ صومعه داساسیل‌ماتا و ۳۸ دِواله ثبت‌شده دارد.

## پیشینه
### دوره انورادهاپورا (۳۷۷ پ. م–۱۰۱۷ م)
ترواده (به معنای «بزرگان») شاخه‌ای از مکتب ویبهجّه‌واده («آموزه تحلیل») است که خود بخشی از ستاویره‌نیکایه بود؛ یکی از فرقه‌های بودایی اولیه هند. ستاویره‌ها از نخستین شکاف در جامعه بودایی پدید آمده بودند. میان مورخان امروزی دربارهٔ جزئیات و گاه‌شماری این جدایی همداستانی نیست. گفتنی است که احکام آشوکا به این شورا یا شکاف اشاره‌ای نمی‌کنند.

بر پایه منابع ترواده، این مکتب آموزه‌های ویبهجّه‌وادی را که در سومین شورای بودایی (در حدود ۲۵۰ پ. م) زیر نظر آشوکا و راهنمایی بزرگ موگّلیپوتّه‌تیسّه به توافق رسیده بود، حفظ کرد. ویبهجّه‌وادین‌ها با پشتیبانی امپراتوری مائوریا در سراسر جنوب آسیا گسترش یافتند و در جنوب هند مرکز پرنفوذی در آوانتی داشتند و همچنین در آندرا پرادش، واناواسا (در کرناتکه امروزی)، امراوتی و ناگارجوناکوندا فعال بودند.

#### ورود بودایی‌گرایی به جزیره

بر پایه گاه‌نامه‌های سنتی سری‌لانکا مانند ماهاوامسا و دیپاوامسا، بودایی‌گرایی در سده سوم پیش از میلاد پس از سومین شورای بودایی به دست ماهینده (به انگلیسی: ) و راهبه سانگامیتّا به جزیره آورده شد. بر پایه این گاه‌نامه‌ها، هر دو فرزندان امپراتور آشوکا بودند. هرچند احکام آشوکا از فرستادن هیئت بودایی به سری‌لانکا یاد می‌کنند، در هیچ‌کجای این احکام نام ماهینده یا سانگامیتّا نیامده است؛ از این رو پژوهشگران امروزی این ادعاها را به‌طور کامل نمی‌پذیرند.

بر پایه ماهاوامسا، آنان در دوره انورادهاپورا و در زمان فرمانروایی دِوانامپیه‌تیسّا (۳۰۷–۲۶۷ پ. م) به سری‌لانکا رسیدند. دِوانامپیه‌تیسّا به بودایی‌گرایی گروید و به ساخت نخستین استوپاها و انجمن‌های بودایی یاری رساند. او باغ شاهی‌ای در شهر را به انجمن بودایی بخشید که سرآغاز سنت ماهاویهاره شد. ماهینده با جایگاه میهینتله پیوند دارد که یکی از کهن‌ترین بناهای بودایی سری‌لانکا است.

بر پایه پژوهش اس.دی. باندارانایاکه، گسترش بودایی‌گرایی در این دوره هم از سوی دولت و هم از سوی مردم عادی پشتیبانی می‌شد. با آنکه بازمانده‌های هنری و معماری اندکی از این دوره آغازین برجای مانده، صدها غار بودایی با کتیبه‌های خط براهمی یافت شده که هدایای خانه‌داران و روسا به سانگها را ثبت کرده‌اند.

باندارانایاکه بیان می‌دارد که بودایی‌گرایی در فرمانروایی‌های دوتوگامونو و والاگامبا (میانه سده دوم تا میانه سده یکم پ. م) به «اقتدار بی‌چون‌وچرا» دست یافت. ماهاوامسا (بخش ۲۹) گزارش می‌دهد که در دوران فرمانروایی شاه یونانی-باختری مناندر یکم (۱۶۵/۱۵۵–۱۳۰ پ. م)، سرراهبی یونانی به نام ماهادارماراکشیتا ۳۰٬۰۰۰ راهب بودایی را از «شهر یونانی الاساندرا» (اسکندریه قفقاز، در حدود ۱۵۰ کیلومتری شمال کابل کنونی در افغانستان) برای مراسم گشایش استوپای روانولی‌سایا در انورادهاپورا به سری‌لانکا رهبری کرد.

#### ترواده در پادشاهی انورادهاپورا

فرهنگ، قوانین و حکومت پادشاهی انورادهاپورا به‌شدت از بودیسم تأثیر پذیرفته بود. در بیشتر تاریخ نخستین بودیسم انورادهاپورا، سه شاخه ترواده وجود داشت: ماهاویهاره، ابهیگیری و جِتَوَنه. هر سه در انورادهاپورا جای داشتند؛ پایتخت بزرگ و پرجمعیت پادشاهان باستانی سینهالی که خود را پاسداران و پشتیبانان بودیسم می‌دانستند.

ماهاویهاره نخستین سنت پایه‌گذاری‌شده بود، در حالی که ابهیگیری و جِتَوَنه از سوی راهبانی که از ماهاویهاره جدا شده بودند بنیاد نهاده شد و گرایش بیشتری به ماهایانه داشتند. ابهیگیری‌ها روابط نزدیکی با بودایی‌های هند داشتند و بسیاری از آموزه‌های آنان از جمله عناصر ماهایانه‌ای را پذیرفتند. سنت ماهاویهاره در مقابل، بسیاری از آموزه‌های ماهایانه را بدعت می‌شمرد و سوتراهای ماهایانه را جعلی می‌دانست.

کشمکش و مناظره میان این فرقه‌ها امری معمول بود، به‌ویژه از آن رو که پیوند نزدیک سانگها با فرمانروایان سینهالی به رقابت برای پشتیبانی شاهانه می‌انجامید. در دوران فرمانروایی وُهاریکه‌تیسّا (۲۰۹–۲۳۱ م)، سنت ماهاویهاره پادشاه را به سرکوب آموزه‌های ماهایانه واداشت. ورق در فرمانروایی ماهاسِنا (۲۷۷–۳۰۴ م) برگشت؛ او از بودایی‌گرایی ماهایانه پشتیبانی کرد و ماهاویهاره را سرکوب نمود و حتی بخشی از بناهای آن را ویران ساخت تا ابهیگیری و صومعه نوبنیاد جِتَوَنه را تقویت کند. بدین ترتیب ابهیگیری بزرگ‌ترین و پرنفوذترین سنت بودایی جزیره شد و ماهاویهاره تا دوره پولونّاروا در سال ۱۰۵۵ میلادی جایگاه برتر خود را بازنیافت.

در دوران فرمانروایی کیتسیریمِوان (۳۰۱–۳۲۸ م)، دندان یادگاری بودا از کالینگا به سری‌لانکا آورده شد. کیتسیریمِوان این یادگار را در جایگاه ویژه‌ای نهاد و فرمان داد هرساله آیینی به افتخار آن برگزار شود. دندان یادگاری بودا به‌زودی یکی از مقدس‌ترین اشیای کشور و نماد شاهنشاهی بودایی شد.

هنگامی که راهب چینی فاکسیان در آغاز سده پنجم میلادی از جزیره دیدن کرد، ۵۰۰۰ راهب در ابهیگیری، ۳۰۰۰ در ماهاویهاره و ۲۰۰۰ در ستیّه‌پبّته‌ویهاره شمرد. فاکسیان همچنین نسخه‌ای سنسکریت از وینایه ماهیساساکه را در ابهیگیری به دست آورد (حدود ۴۰۶ م) که سپس به چینی ترجمه شد و در تایشو تریپیتاکا ۱۴۲۱ برجای مانده‌است.

ویژگی معماری برجسته بودایی‌گرایی سری‌لانکایی در این دوره استوپای گنبدی‌شکل بود. در انورادهاپورا پنج استوپای مهم عبارت بودند از: توپارامه، میریساوتی، روانولی‌سایا (ماهاستوپا)، ابهیگیری و جِتَوَنه (بزرگ‌ترین استوپای پایتخت و احتمالاً بزرگ‌ترین در جهان بودایی در زمان ساخت).

دانسته‌است که در سده هشتم هم بودایی‌گرایی ماهایانه و هم شکل رازورزانه وجره‌یانه در سری‌لانکا رواج داشت و دو راهب هندی که در گسترش بودیسم رازورزانه در چین نقش داشتند ـ واجرابودهی و اموگاواجرا ـ در این دوره از جزیره دیدن کردند.

#### پدیدآیی سنت متنی ترواده
بودایی‌های سری‌لانکایی (سینهالی) در آغاز نوشته‌های مقدس بودایی (تریپیتاکا) را شفاهی نگاه می‌داشتند. اما بر پایه ماهاوامسا، در سده یکم پیش از میلاد ویرانی‌های ناشی از جنگ سبب شد این نوشته‌ها برای پاسداری نوشته شوند. جایگاه این رویداد معبد آلوویهاره بود. بنا بر گفته ریچارد گامبریچ، این «کهن‌ترین گزارشی است که از نوشتن نوشته‌های مقدس بودایی در هر کجای جهان داریم».

همه متن‌های پالی بازمانده از سنت ماهاویهاره سرچشمه گرفته‌اند. ترواده‌ای‌ها همچنین مجموعه‌ای از شرح‌ها (تفسیرها) بر نوشته‌های مقدس پدیدآوردند که اتهکتها خوانده می‌شد. شرح‌هایی نیز به زبان سینهالی نوشته شد، از جمله «ماها اتّکتها» (شرح بزرگ)، شرح اصلی سنت ماهاویهاره که اکنون از میان رفته‌است.

در پی کار دانشمندان جنوب هندی وابسته به ماهاویهاره، به‌ویژه بوداگوسا (سده‌های چهارم–پنجم میلادی)، دامّاپاله و بودادتّه، بودایی‌های سری‌لانکا زبان پالی را زبان اصلی دانشورانه خود پذیرفتند. پذیرش یک زبان میانجی به سنت سری‌لانکایی امکان داد تا بین‌المللی‌تر شود و پیوندهای آسان‌تری با انجمن‌های بودایی در جنوب هند و جنوب شرقی آسیا برقرار کند. اثر بوداگوسا دربارهٔ ابهیدارما و کنش بودایی، به‌ویژه ویسودّیمگّه، تا امروز پرنفوذترین متن سنت ترواده پس از متون دینی پالی به‌شمار می‌رود.

#### جنگ، فرودآیی و بازسازی سانگها

از سده پنجم (پس از مرگ ماهانامه در ۴۲۸ م) تا سده یازدهم، جزیره سری‌لانکا شاهد تضعیف اقتدار شاهی انورادهاپورا و جنگ‌های پیوسته میان پادشاهان سینهالی، مدعیان و مهاجمان بیگانه از دودمان‌های جنوب هندی (دودمان چولا، دودمان پالاوا و دودمان پاندیا) بود. این دودمان‌ها پیرو هندوییسم بودند و اغلب درپی زدودن نفوذ بودیسم بودند. با گذشت زمان، بودیسم جنوب هند نابود شد و پیوند فرهنگی کلیدی سری‌لانکا با جنوب هند گسسته شد.

این دوره آشوب به تاراج صومعه‌های بودایی و دشواری‌هایی برای بودایی‌گرایی انجامید. با این حال، این عصر گسترش فرهنگ، هنر و معماری بودایی را نیز دربرداشت. تا سده نهم، صومعه‌های بودایی نهادهای نیرومند اقتصادی بودند که دارایی، زمین و زیرساخت‌های آبیاری داشتند.

میان فرمانروایی‌های سِنا یکم (۸۳۳–۸۵۳) و ماهینده چهارم (۹۵۶–۹۷۲)، شهر انورادهاپورا دوره‌ای از آرامش و شکوفایی را تجربه کرد و بیشتر بازمانده‌های معماری کنونی این شهر از همین دوره است. اما در پی آن، تهاجم و تسخیر سرزمین‌های مرکزی انورادهاپورا به دست امپراتوری چولا (میان ۹۹۳ و ۱۰۷۷) انورادهاپورا را ویران ساخت و به پادشاهی پایان داد.

### دوره پولونّاروا (۱۰۱۷–۱۲۳۲)

در سال ۱۰۷۰ میلادی، ویجایاباهو یکم پولونّاروا جزیره را تسخیر کرد و به بازسازی صومعه‌ها پرداخت. وضع بودایی‌گرایی سری‌لانکایی در آن زمان چنان بد بود که حتی پنج بیکّو (راهب) نیز در سراسر جزیره برای برگزاری آیین ترسیم نمی‌شد یافت. از این رو او هیئتی به برمه فرستاد و برمه‌ای‌ها چند بزرگ دانشمند را همراه با متون بودایی روانه کردند. شاه بر ترسیم هزاران راهب نظارت کرد.

بازسازی شاهانه بودایی‌گرایی سری‌لانکایی در دوران پاراکرامباهو یکم (حدود ۱۱۵۳) ادامه یافت. او صومعه‌ها و استوپاهای بسیاری را بازسازی کرد. پاراکرامباهو یکم سنت‌های ابهیگیری و جِتَوَنه را کاملاً منحل کرد و راهبان آن‌ها یا به زندگی دنیوی بازگشتند یا زیر سنت ماهاویهاره از نو ترسیم شدند. او همچنین مقام سَنگاراجه («شاه سانگها») را برگزید؛ راهبی که بر سانگها و ترسیم‌ها در سری‌لانکا ریاست می‌کرد.

در این دوره ادبیات بودایی سری‌لانکایی بار دیگر شکوفا شد و سه نویسنده بزرگ ـ ماهاکسّپه‌ثِره، موگّلّانه‌ثِره و ساریپوتّه‌ثِره ـ شرح‌ها و زیرشرح‌هایی به پالی گردآوری کردند. پاراکرامباهو دوم دامبادنیه‌ای (از حدود ۱۲۳۶) پادشاهی دانشمند بود و چند متن بودایی سینهالی نوشت.

### میراث ماهایانه
با وجود چیرگی نهایی ماهاویهاره، عناصری از ماهایانه در بودایی‌گرایی سری‌لانکایی بر جای ماند. بزرگداشت اَوَلوکیتِشوَره تا امروز در سری‌لانکا ادامه دارد، جایی که او ناتا (به سینهالی: ) خوانده می‌شود. نخستین گزارش‌های اروپایی از سده هجدهم نیز راهبان بودایی سری‌لانکایی را در حال خواندن مَنتره‌ها و بهره‌گیری از تسبیح بودایی توصیف می‌کنند، همانند رسم‌های بودایی‌گرایی ماهایانه.

### دوره استعمار و بودایی‌گرایی
از آغاز سده شانزدهم، جزیره نخست زیر فرمانروایی پرتغال (۱۵۰۵–۱۶۵۸) و سپس هلند (۱۶۵۸–۱۷۹۶) درآمد. جنگ‌ها با پرتغالی‌ها و متحدانشان سانگها را ناتوان ساخت. در سال ۱۵۹۲ ویمَله‌دارماسوریه یکم از کندی از برمه کمک خواست تا راهبان بودایی را در جزیره ترسیم کند، زیرا دیگر تقریباً راهب درست‌ترسیم‌شده‌ای بر جای نمانده بود.

هلندی‌ها اگرچه در تبلیغ دینی کمتر از پرتغالی‌ها سخت‌گیر بودند، همچنان بودایی‌ها را از حقوق شهروندی محروم می‌کردند. در ۱۷۹۶ بریتانیایی‌ها جایگزین هلندی‌ها شدند و در ۱۸۱۵ با تسخیر کندی، به خطّ ۲۳۰۱ ساله پادشاهان بودایی پایان دادند. بریتانیایی‌ها ثبت نوزادان غیرمعمد و ازدواج‌های غیرمسیحی را نمی‌پذیرفتند و مسیحیان را در اداره حکومت ترجیح می‌دادند. آنان گروه‌های گوناگون میسیونر مسیحی را پشتیبانی می‌کردند که مدرسه‌هایی در جزیره بنیاد نهادند و آموزش در این مدرسه‌ها پیش‌شرط ورود به خدمات دولتی بود.

در میانه سده هجدهم، ترسیم بالاتر راهبان بودایی (اوپاسامپَده) که در آن زمان از میان رفته بود، با یاری راهبان تایلندی و به ابتکار وِلیویته سری ساراناکاره‌ثِره در دوران پادشاهی کیرتی سری راجاسینها بازبرقرار شد.

### احیای بودایی در سده نوزدهم

در حدود ۱۸۶۰ جنبشی برای احیای بودایی‌گرایی پدید آمد که در آن دو راهب، میگِتّووتّه گونانَنده (۱۸۲۳–۱۸۹۰) و هیکّادووه سومنگله (۱۸۲۶–۱۹۱۱)، نقش مهمی ایفا کردند. گونانَنده در ۱۸۶۲ نخستین انجمن تقویت بودایی‌گرایی در سری‌لانکا را بنیاد نهاد. سومنگله در ۱۸۵۵ یک چاپخانه خرید که برای مبارزه با تبلیغ مسیحی به کار رفت و در ۱۸۷۳ کالج بودایی ویدیودَیه را بنیاد گذاشت. مناظره‌های عمومی بودایی–مسیحی میان ۱۸۶۴ و ۱۸۷۳ برگزار شد که مهم‌ترین آن‌ها مناظره پانادورا (۱۸۷۳) بود و تأثیر بزرگی بر «بیداری» بودایی‌گرایی در جزیره داشت.

احیای سنت بودایی در سری‌لانکا معمولاً به آناگاریکا دارماپاله (نام اصلی: دان دِیوید هِواویتارنه، ۱۸۶۴–۱۹۳۳) بازگردانده می‌شود. او به‌عنوان یک لایّکوی (غیرراهب) بودایی که زندگی مجرد داشت و خرقه می‌پوشید، بودایی‌گرایی را به‌عنوان دینی خردمحور و سازگار با دانش نوین بازتعریف کرد و راه رهایی شخصی را برای مردم عادی نیز گشود.

در ۱۸۸۰ هنری استیل الکات و مادام بلاواتسکی از انجمن تئوزوفی به سری‌لانکا آمدند. الکات و رهبران بودایی سینهالی انجمن تئوزوفی بودایی را بنیاد نهادند تا مدرسه‌های بودایی بسازند (در آن زمان تنها سه مدرسه بودایی وجود داشت؛ تا ۱۹۴۰ شمار آن‌ها به ۴۲۹ رسید). به همت آنان، وِساک روز تعطیل رسمی شد و ثبت‌احوال ازدواج‌های بودایی پذیرفته شد.

دارماپاله پس از سفر به هند، در ۱۸۹۱ انجمن ماها بودهی را بنیاد نهاد با هدف احیای بودایی‌گرایی در هند و بازسازی زیارتگاه‌های باستانی بودایی در بودگیا، سارنات و کوشینارا.

### ناسیونالیسم بودایی-سینهالی
بودایی‌گرایی امروزه یکی از مهم‌ترین جنبه‌های هویت سینهالی است. بسیاری از سینهالی‌ها سری‌لانکا را سنگر بودایی‌گرایی و خود را مردمی برگزیده از سوی بودای تاریخی می‌بینند. ریشه‌های ناسیونالیسم بودایی سینهالی را می‌توان به دارماپاله بازگرداند که از داستان شاه دوتوگامونو (سده دوم پ. م) برای مشروعیت‌بخشی به جنگ علیه غیربودایی‌ها بهره جست.

پشتیبانی دولتی از ناسیونالیسم بودایی با نخست‌وزیری اس. دبلیو. آر.دی. باندارانایاکه (۱۹۵۶–۱۹۵۹) نیرو گرفت. زیر حکومت او سینهالی تنها زبان ملی شناخته شد، تاریخ بودایی در مدرسه‌ها آموزش داده شد و بودایی‌گرایی پیوسته تقویت شد. سیاست پیوسته محرومیت جمعیت غیربودایی سرانجام به درگیری‌های اجتماعی و جنگ داخلی سری‌لانکا (۱۹۸۳–۲۰۰۹) میان دولت و جنبش ملی‌گرای تامیلی ببرهای تامیل انجامید.

پس از پایان جنگ داخلی، به‌ویژه در سال ۲۰۱۴، حمله‌های خشونت‌آمیز افراطی‌گرایان بودایی ـ به‌ویژه سازمان بودو بالا سِنا ـ به مسلمانان و مسیحیان و مکان‌های مذهبی آنان رخ داد. بودو بالا سِنا خواستار لغو گواهینامه حلال در سری‌لانکا نیز شد.

## جمعیت‌شناسی

روند دگرگونی درصد جمعیت بودایی سری‌لانکا از ۱۸۸۱ تا ۲۰۲۴ بدین شرح است:

## پیوستگی رشته رهبانی
سری‌لانکا درازترین پیشینه پیوسته بودایی‌گرایی را در میان همه کشورهای بودایی دارد؛ سانگها از زمان ورود بودایی‌گرایی در سده سوم پیش از میلاد در رشته‌ای به‌طور عمده ناگسسته برجای مانده‌است. در دوره‌های فرودآیی، رشته رهبانی سری‌لانکا با یاری میانمار و تایلند باززنده شده‌است.

## جستارهای وابسته
* بودیسم
* ترواده
* بودایی‌گرایی در میانمار
* سری‌لانکا

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن گاه‌نامه ماهاوامسا به انگلیسی
* پیشینه کوتاه بودیسم در سری‌لانکا

رده:بوداگرایی در سری‌لانکا
رده:بوداگرایی بر پایه کشور
رده:دین در سری‌لانکا
رده:ترواده