پروازراه آسیای مرکزی

بندانگشتی|300x300پیکسل|فلامینگوهای کوچک در حال پرواز در دریاچه چیلیکا

**پروازراه آسیای مرکزی**، **مسیر پرواز آسیای مرکزی**، **مسیر پروازی آسیای مرکزی-هند**، یا **مسیر پروازی آسیای مرکزی-جنوب آسیا،** گذرگاه پروازی است که منطقه وسیعی از اوراسیا را بین اقیانوس منجمد شمالی، اقیانوس هند و زنجیره‌های جزیره‌ای مرتبط با آن پوشش می‌دهد. این مسیر شامل چندین مسیر مهم مهاجرت پرندگان آبزی است که بیشتر آنها از شمالی‌ترین مناطق تولید مثلی در سیبری تا جنوبی‌ترین مناطق زمستان‌گذرانی غیر تولید مثلی در غرب آسیا، هند، مالدیو و قلمرو اقیانوس هند بریتانیا کشیده شده‌اند.

## محدوده
مسیر پروازی یک مفهوم عملیاتی است که با پرندگان آبزی مرتبط است و برای مدیریت جمعیت آن‌ها در کل محدوده مهاجرتشان استفاده می‌شود.

محدوده مسیر پروازی آسیای مرکزی در یکی از سه منطقه اصلی زمستان‌گذرانی پرندگان آبزی در جهان قدیم، یعنی شبه قاره هند، متمرکز شده است. دو منطقه مهم دیگر در آفریقا، در قلمرو مسیر پروازی آفریقا-اوراسیا (AEWA) در غرب، و جنوب شرقی آسیا در گذرگاه پروازی شرق آسیا–استرالیا (EAAF) در شرق قرار دارند. این مناطق زمستان‌گذرانی از لحاظ جغرافیایی مستقل هستند و هر کدام موقعیت‌های اکولوژیکی، تاریخی و فرهنگی منحصربه‌فرد خود را دارند.

این مسیر پروازی ۳۰ کشور از شمال، مرکز و جنوب آسیا و ماورای قفقاز را پوشش می‌دهد. حوزه آبریز شمالی CAF با هر دو منطقه AEWA و EAAF همپوشانی دارد که عمدتاً در یک کشور واحد، یعنی فدراسیون روسیه، قرار دارد، اگرچه ۱۶ کشور از ۳۰ کشور تحت پوشش CAF (افغانستان، ارمنستان، آذربایجان، بحرین، چین، گرجستان، جمهوری اسلامی ایران، قزاقستان، مغولستان، پاکستان، فدراسیون روسیه، عربستان سعودی، سریلانکا، تاجیکستان، ترکمنستان، امارات متحده عربی، بریتانیا، جزایر چاگوس و ازبکستان) در منطقه AEWA واقع شده‌اند.

دیگر کشورهای مسیر پروازی آسیای مرکزی عبارتند از بنگلادش، بوتان، هند، عراق، کویت، قرقیزستان، مالدیو، میانمار، نپال، عمان، قطر و یمن.

## گونه‌ها
پروازراه آسیای مرکزی شامل حداقل ۲۷۹ جمعیت مهاجر پرندگان آبزی از ۱۸۲ گونه است، که شامل ۲۹ گونه تهدیدشده و گونه‌های نزدیک تهدید می‌شود، که در این منطقه تولیدمثل می‌کنند، مهاجرت می‌کنند و دوره زمستانی غیرتولیدمثلی خود را می‌گذرانند. برخی از گونه‌ها کاملاً یا عمدتاً محدود به محدوده مسیر پروازی آسیای مرکزی هستند، از جمله:
بندانگشتی|اردک بائر
* در معرض خطر انقراض -اکراس سرتاس شمالی، حواصیل شکم سفید و اردک ساکت بائر
* در معرض خطر - استخوان‌خور بزرگ
* آسیب‌پذیر - درنای گردن‌سیاه، آب شکاف هندی، استخوان خور کوچک، باله‌پنجه نقاب‌دار، باکلان گلوسیاه و پاشلک جنگلی
* در معرض خطر انقراض - اکراس سرتاس شمالیاکراس سرتاس شمالی، فلامینگوی کوچک، باکلان کوتوله و کاکایی چشم سفید

بندانگشتی|مرغابی خوش‌مشرب
علاوه بر این، محدوده تولیدمثل برخی گونه‌ها عمدتاً به این منطقه محدود است، اگرچه محدوده‌های غیرتولیدمثلی آن‌ها با مسیرهای پروازی مجاور همپوشانی دارد. نمونه‌ها شامل:
* در معرض خطر انقراض - درنای سیبری ،گیلانشاه خال‌دار، خروس کلی اجتماعی و آبچلیک نوک قاشقی
* در معرض خطر انقراض - عروس‌غاز، آبچلیک پاسبز خال‌دار و اردک سر سفید
* آسیب‌پذیر - پلیکان نوک خالدار، پلیکان خاکستری، غاز پیشانی سفید کوچک، اردک مرمری و کاکایی بازمانده
* در معرض تهدید - گلاریول بال سیاه، اردک بلوطی، یلوه حنایی و پاشلک آب‌نورد آسیایی

## حفاظت
بندانگشتی|130x130پیکسل|لوگوی رامسر
همکاری‌های منطقه‌ای میان کشورهای مسیر پروازی آسیای مرکزی با هدف حفظ پرندگان آبزی مهاجر و زیستگاه‌های آن‌ها انجام می‌شود. این همکاری‌ها شامل کنوانسیون‌های بین‌المللی مختلفی از جمله «طرح اقدام مسیر پروازی پرندگان آبزی آسیای مرکزی»، «کنوانسیون حفاظت از گونه‌های مهاجر» (CMS)، «توافق‌نامه حفاظت از پرندگان آبزی مهاجر آفریقایی-اوراسیا» (AEWA)، «کنوانسیون تالاب‌های با اهمیت بین‌المللی» (رامسر) و «کنوانسیون تنوع زیستی» (CBD) است. همچنین آژانس‌های توسعه‌ای مانند برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP)، برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP)، بانک جهانی و بانک توسعه آسیا (ADB) و سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی مانند BirdLife International، اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)، صندوق جهانی حیات وحش (WWF) و Wetlands International در سطح منطقه‌ای و ملی برای حفاظت از حیات وحش همکاری می‌کنند.

طرح‌های منطقه‌ای مکمل اقداماتی هستند که توسط دولت‌های ملی برای ترویج حفاظت انجام می‌شود. چندین کشور دارای منطقه حفاظت‌شده پایدار هستند تا زیستگاه‌های مهم پرندگان آبزی مهاجر را حفظ کنند.

; بنگلادش

چپ|بندانگشتی|تصویر ماهواره‌ای از سونداربانس
بر اساس تعریف رامسر، بیش از دوسوم مساحت کشور را می‌توان به عنوان تالاب طبقه‌بندی کرد. بنگلادش کشوری است که تالاب‌ها در آن غالب هستند، از جمله مصب‌ها، مرداب‌های مانگرو مانند سوندربن، مرداب‌های آب شیرین مانند هاور، باتلاق‌ها و رودخانه‌ها. حدود ۶۲۸ گونه پرنده در بنگلادش وجود دارد که ۲۴۴ گونه از آن‌ها مهاجر هستند. حدود ۱۰۰ گونه پرنده مهاجر به‌طور منظم یا گاه‌به‌گاه از این کشور بازدید می‌کنند. با توجه به تهدیدات کنونی برای حفاظت از پرندگان آبزی در کشور، ۳۱ گونه پرنده مهاجر برای اقدامات آینده حفاظتی در اولویت بالایی قرار دارند که از این میان ۱۴ گونه در معرض تهدید هستند.
[بندانگشتی|نگرانی کمتر در مورد [ماهی‌خورک گوش‌آبی|مرغ ماهی‌خوار گوش‌آبی در سانداربانس.]]
تالاب‌ها زیستگاه حدود ۷۰ گونه پرنده آبزی بومی هستند، از جمله اردک‌ها، گریب‌ها، کرمورن‌ها، بیت‌ها، هِرُن‌ها، اگرت‌ها، لک‌لک‌ها، ریل‌ها، جاکاناها، فین‌فوت‌ها، پرندگان ساحلی، مرغ‌های دریایی، ترن‌ها و اسکیمرها. یازده گونه پرنده آبزی بومی به عنوان در معرض تهدید شناسایی شده‌اند. گونه‌های مهم تهدیدشده شامل فین‌فوت نقاب‌دار، اسکیمر هندی، ایبیس سیاه‌سر، آدجوتانت بزرگ، آدجوتانت کوچک، اردک بایکال، پوچارد بِر، پوچارد فِروژینوس، سنایپ چوبی، گرین‌شَنک نوردمن و شن‌پای قاشقی هستند.

تالاب‌های بنگلادش به‌سرعت در حال تخریب هستند، که این امر ناشی از فشار جمعیت، برداشت آب برای آبیاری، تخریب جنگل‌های باتلاقی و بسیاری عوامل انسانی و طبیعی دیگر است. تغییرات گسترده در زیستگاه، سیاست‌های برداشت غیرمستدام و کمبود توجه به ملاحظات اکولوژیکی منجر به نابودی زیستگاه‌های ارزشمند تالابی برای پرندگان آبزی و دیگر گونه‌های مرتبط شده است. اقدامات فوری برای بازسازی این زیستگاه‌ها و حفاظت از پرندگان آبزی در بنگلادش ضروری است.
[بندانگشتی|چالان بیل در [ناحیه ناتوره]]
مناطق اصلی تولیدمثل و توقف پرندگان در بنگلادش شامل هاورهایی مانند مصب مهگنا، تانگوار و هایل-هکالوک، چالان بیل، سندربنز و سایر مرداب‌های مانگروی ساحلی مانند هاتیا و نیجهوم دیوپ، و همچنین هاورهای شمال غرب و جزایر دور از ساحل می‌شوند.

جنگل مانگرو سوندربن در بنگلادش در محدوده ۱۳۹٬۶۹۹ هکتار (۵۳۹ مایل مربع) از سه پناهگاه حیات‌وحش قرار دارد که بخشی ازفهرست‌های میراث جهانی سوندربن هستند. وزارت محیط زیست و جنگل‌ها (MoEF) از طریق اداره محیط زیست و دایره «مدیریت حیات‌وحش و حفاظت از طبیعت» در اداره جنگل، ساختار اصلی نهادی برای حفاظت از حیات‌وحش، از جمله پرندگان آبزی و زیستگاه‌های آن‌ها، محسوب می‌شود. وزارت زمین نیز مرجع قانونی برای مدیریت زمین، از جمله تالاب‌ها است.

بنگلادش عضو کنوانسیون تنوع زیستی (CBD)، کنوانسیون حفاظت از گونه‌های مهاجر (CMS)، کنوانسیون تجارت بین‌المللی گونه‌های وحشی در معرض خطر (CITES) و کنوانسیون رامسر است. هیچ ابتکار عمل ملی برای حفاظت از پرندگان آبزی انجام نشده است، اما هر سال سرشماری خودگردان پرندگان آبزی در زیستگاه‌های منتخب انجام می‌شود.

; هند
هند کشور مرکزی مسیر پروازی آسیای مرکزی (CAF) است و میزبان ۲۵۷ گونه پرنده آبزی می‌باشد. از این تعداد، ۸۱ گونه پرنده مهاجر تحت حفاظت CAF قرار دارند، که شامل سه گونه در خطر انقراض شدید، شش گونه در خطر انقراض و ۱۳ گونه نزدیک به تهدید است. وزارت محیط زیست و جنگل‌ها نهاد محوری برای تدوین استراتژی و برنامه‌های عملیاتی و مدیریت برنامه‌های ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی در زمینه حفاظت از پرندگان آبزی و تالاب‌ها است. اجرای برنامه‌های عملیاتی از طریق آژانس‌های محیط زیست و جنگل ایالتی انجام می‌شود و فعالیت‌های تکمیلی توسط مؤسسات دانشگاهی، سازمان‌های غیردولتی حفاظتی، مؤسسات حرفه‌ای و آژانس‌های بین‌المللی انجام می‌گیرد. مؤسسات دولتی ملی که در زمینه تحقیقات و مدیریت پرندگان آبزی مهاجر و تالاب‌ها فعالیت دارند شامل بررسی جانورشناسی هند، مرکز سالیم علی برای پرنده‌شناسی و تاریخ طبیعی، مؤسسه حیات‌وحش هند، مؤسسه مدیریت جنگل هند، مرکز آموزش محیط زیست، مؤسسه رشد اقتصادی هند، مؤسسه تحقیقات توسعه‌ای ایندرا گاندی و شورای تحقیقات کشاورزی هند هستند. هند بیش از ۳۰۰ سایت بالقوه رامسر شناسایی کرده است که از این میان ۲۵ سایت عملیاتی شده‌اند. هند در میان کشورهای مسیر پروازی آسیای مرکزی برجسته است، زیرا دارای مجموعه گسترده‌ای از مناطق مهم پرندگان و مناطق حفاظت‌شده شامل پناهگاه‌های پرندگان، پناهگاه‌های حیات‌وحش و پارک‌های ملی در تالاب‌ها است که مناطق توقف و زمستان‌گذرانی مناسبی برای پرندگان مهاجر استفاده‌کننده از مسیر پروازی آسیای مرکزی فراهم می‌کنند.

## منابع

رده:پرندگان آسیا
رده:پرندگان بنگلادش
رده:پرندگان روسیه
رده:پرندگان شمالگان
رده:پرندگان مهاجر (نیم‌کره شرقی)
رده:پرندگان هند
رده:زیاگان آسیای مرکزی
رده:زیاگان جنوب آسیا
رده:سازمان‌های جهانی محیط زیست
رده:مسیر پرواز پرندگان