تاریخ آتن

**تاریخ آتن**، سرگذشت یکی از مشهورترین و تأثیرگذارترین دولت‌شهرهای جهان است که از دوران باستان تا به امروز امتداد دارد. این شهر که اغلب به عنوان «گهواره تمدن غرب» و «زادگاه دموکراسی» شناخته می‌شود، صحنه ظهور ایده‌های بزرگ در فلسفه، هنر، و سیاست بود. با این حال، تاریخ آتن روایتی پیچیده از نوآوری‌های اجتماعی، شکوه امپریالیستی، و درگیری‌های خونین است؛ داستانی که در آن مفاهیم آزادی و دموکراسی اغلب در کنار برده‌داری و انحصارطلبی قدرت وجود داشت.

## دوران اسطوره‌ای و پیشاتاریخ
پیش از آنکه تاریخ‌نگاران قلم به دست بگیرند، اسطوره‌ها داستان آتن را روایت می‌کردند. بر اساس این روایات، شهر توسط شاهان اسطوره‌ای همچون تسئوس، که مینوتور را شکست داد، پایه‌گذاری و متحد شد. رقابت میان آتنا و پوسایدون بر سر حامی شهر بودن نیز یکی از مشهورترین افسانه‌هاست که در نهایت با هدیه درخت زیتون از سوی آتنا، به نفع او تمام شد. این داستان‌ها، بیش از آنکه واقعیت تاریخی باشند، ابزاری برای ساخت هویت جمعی و توجیه برتری آتن بر دیگر شهرها بودند.

شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که تپه آکروپولیس از دوران نوسنگی مسکونی بوده و در عصر تمدن میسنی (حدود ۱۶۰۰–۱۱۰۰ پ. م) به یک مرکز مهم و مستحکم تبدیل شده بود. برخلاف دیگر مراکز میسنی مانند میسن یا پیلوس که پس از تهاجم دوری‌ها از بین رفتند، آتن توانست از این دوران تاریکی جان سالم به در ببرد و هویت خود را حفظ کند.

## ظهور دولت‌شهر و اصلاحات اجتماعی
در حدود قرن هشتم پیش از میلاد، آتن به عنوان یک دولت‌شهر (پولیس) سازمان‌یافته ظهور کرد. در ابتدا، قدرت در دست اشراف زمین‌دار (آریستوکرات‌ها) بود که از طریق شورای آرئوپاگوس حکومت می‌کردند. این ساختار، تنش‌های اجتماعی فزاینده‌ای را به همراه داشت، زیرا کشاورزان خرده‌پا اغلب زیر بار بدهی له شده و به بردگی کشیده می‌شدند.

برای جلوگیری از یک جنگ داخلی تمام‌عیار، سولون، یکی از دولتمردان آتن، در سال ۵۹۴ پ. م اصلاحات گسترده‌ای را آغاز کرد. او بدهی‌ها را بخشید، بردگی به دلیل بدهی را لغو کرد و شهروندان را بر اساس ثروت و نه فقط تبار، به چهار طبقه تقسیم کرد. این اصلاحات، اگرچه دموکراسی کامل نبود، اما اولین گام برای شکستن انحصار قدرت آریستوکرات‌ها و مشارکت دادن توده‌های مردم در سیاست بود.

پس از دوره‌ای از حکومت جباریت تحت رهبری پیسستراتوس و پسرانش، که به‌طور متناقضی به توسعه شهر و تضعیف بیشتر اشرافیت کمک کرد، آتن آماده گام بعدی بود.

## دموکراسی آتنی: یک باشگاه انحصاری
در سال ۵۰۸ پ. م، کلیستنس اصلاحاتی را به اجرا گذاشت که سنگ بنای **[[دموکراسی آتنی]]** را تشکیل داد. او شهروندان را در ده قبیله جدید بر اساس محل سکونتشان (و نه خویشاوندی) سازماندهی کرد و «شورای پانصد نفره» را ایجاد کرد که اعضای آن به قید قرعه از میان شهروندان انتخاب می‌شدند. این ساختار، قدرت را به «دموس» (مردم) واگذار می‌کرد.

اما این «جشن دموکراسی» مهمانان زیادی را پشت درهای بسته نگه داشت. شهروندان آتنی تنها مردان بالغی بودند که والدینشان هر دو آتنی بودند. زنان، بردگان، و خارجیان مقیم شهر (*[[متیک]]*) از هرگونه حق سیاسی محروم بودند. در عمل، دموکراسی آتنی یک دموکراسی مستقیم اما بسیار انحصاری بود که بر پایه نیروی کار بردگان و نادیده گرفتن نیمی از جمعیت (زنان) استوار بود.

## عصر طلایی: شکوهی که با پول دیگران ساخته شد
پس از پیروزی یونانیان بر شاهنشاهی هخامنشی در جنگ‌های ایران و یونان (۴۹۰–۴۷۹ پ. م)، که در آن آتن نقشی کلیدی ایفا کرد، این شهر وارد دوران اوج قدرت و نفوذ خود شد که به «عصر پریکلس» مشهور است. آتن رهبری اتحادیه دلوس را بر عهده گرفت؛ اتحادیه‌ای نظامی از دولت‌شهرهای یونانی که در ابتدا برای مقابله با ایران تشکیل شده بود اما به سرعت به یک امپراتوری دریایی تحت سلطه آتن تبدیل شد.

خزانه اتحادیه از جزیره دلوس به آتن منتقل شد و حق عضویت اعضا، عملاً به خراجی برای تأمین مالی پروژه‌های جاه‌طلبانه آتن تبدیل گشت. ساخت بنای باشکوه پارتنون و دیگر ساختمان‌های آکروپولیس، که با نظارت فیدیاس انجام شد، عمدتاً با پول همین متحدان، یا به عبارت بهتر، رعایای آتن تأمین مالی شد. در این دوره، چهره‌های برجسته‌ای همچون سقراط، افلاطون، آریستوفان، و سوفوکل در آتن زندگی می‌کردند و این شهر به مرکز فکری و هنری جهان یونان تبدیل شد.

## جنگ پلوپونز و افول
قدرت روزافزون آتن و امپریالیسم بی‌محابای آن، به ناچار به درگیری با دیگر قدرت بزرگ یونان، یعنی اسپارت، منجر شد. **[[جنگ پلوپونز]]** (۴۳۱–۴۰۴ پ. م) یک جنگ فرسایشی و ویرانگر بود که کل جهان یونان را درگیر خود کرد. تاریخ‌نگار بزرگ، توکودیدس، شرح دقیقی از این جنگ ارائه داده است. اشتباهات استراتژیک آتن، به ویژه لشکرکشی فاجعه‌بار به سیسیل، و همچنین شیوع طاعون در شهر، در نهایت منجر به شکست کامل آتن شد. اسپارت‌ها دیوارهای بلند شهر را تخریب کردند و دموکراسی را با یک حکومت دست‌نشانده و سرکوبگر به نام «سی جبار» جایگزین کردند.

اگرچه دموکراسی مدتی بعد احیا شد، اما آتن دیگر هرگز نتوانست قدرت و نفوذ سابق خود را بازیابد. این شهر در قرن چهارم پ. م همچنان یک مرکز فرهنگی مهم باقی ماند و افلاطون آکادمی خود و ارسطو نیز لوکئوم را در آنجا تأسیس کردند، اما از نظر سیاسی تحت‌الشعاع قدرت‌های جدیدی مانند تبای و سپس پادشاهی مقدونیه به رهبری فیلیپ دوم و اسکندر مقدونی قرار گرفت.

## دوران هلنیستی تا سلطه روم و بیزانس
با فتوحات اسکندر، آتن به بخشی از جهان گسترده‌تر دوره هلنیستی تبدیل شد. این شهر دیگر یک بازیگر سیاسی مستقل و قدرتمند نبود، بلکه به یک مرکز معتبر فلسفه و آموزش تبدیل شده بود؛ جایی که فرزندان نخبگان از سراسر مدیترانه برای تحصیل به آنجا می‌آمدند.

در سال ۱۴۶ پ. م، آتن به همراه باقی یونان تحت سلطه جمهوری روم درآمد. رومی‌ها احترام زیادی برای میراث فرهنگی آتن قائل بودند و آن را به جای یک شهر تسخیر شده، یک مرکز فرهنگی و آموزشی نگه داشتند. با این حال، در سال ۸۶ پ. م، آتن در جریان جنگ‌های مهردادی از پادشاه پونتوس حمایت کرد و در نتیجه توسط ژنرال رومی، سولا، غارت شد.

در دوران امپراتوری بیزانس، آتن به یک شهر استانی افول کرد. معابد باستانی مانند پارتنون به کلیسا تبدیل شدند و با فرمان ژوستی‌نین یکم در سال ۵۲۹ میلادی مبنی بر بستن مدارس فلسفی، آخرین بقایای شکوه فکری کلاسیک آن نیز به پایان رسید.

## از سلطه عثمانی تا آتن مدرن
آتن در سال ۱۴۵۸ به دست امپراتوری عثمانی افتاد و برای نزدیک به ۴۰۰ سال بخشی از این امپراتوری بود. در این دوره، پارتنون به یک مسجد تبدیل شد. شهر اهمیت چندانی نداشت و به یک سکونتگاه کوچک تبدیل شده بود.

پس از جنگ استقلال یونان، در سال ۱۸۳۴، آتن به عنوان پایتخت کشور تازه‌تأسیس یونان انتخاب شد. این انتخاب بیشتر به دلایل تاریخی و نمادین بود تا عملی. معماران اروپایی، به‌ویژه باوارایی‌ها، مأمور شدند تا یک پایتخت مدرن با الهام از آرمان‌های نوکلاسیسیسم بسازند. در این فرایند، بسیاری از آثار به جا مانده از دوران عثمانی و بیزانس به بهانه «احیای شکوه باستانی» تخریب شد تا تصویری ایده‌آل و خالص از گذشته کلاسیک شهر ارائه شود.

## جستارهای وابسته
* دموکراسی آتنی
* عصر پریکلس
* جنگ پلوپونز
* آکروپولیس آتن
* سولون
* کلئیستنس

## منابع