انقلاب خیوان

**انقلاب خیوان** به وقایع سال‌های ۱۹۱۷ تا ۱۹۲۴ اشاره دارد که منجر به انحلال خانات خیوه در سال ۱۹۲۰، تشکیل جمهوری خلق شوروی خوارزم، مداخله ارتش سرخ، مقاومت مسلحانه گسترده مردم (به باسمه‌چی مراجعه کنید) و سرکوب آن، الحاق این جمهوری به اتحاد جماهیر شوروی در ۲۷ اکتبر ۱۹۲۴ به عنوان یک جمهوری اتحادیه‌ای جداگانه، انحلال جمهوری تازه تأسیس در نتیجه تعیین مرزهای ملی و تشکیل جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان و جمهوری شوروی سوسیالیستی ترکمنستان در سال ۱۹۲۴ شد.

## خانات خیوه در سال‌های ۱۹۱۷–۱۹۲۰
### خیوه، دولت موقت روسیه و انقلاب اکتبر (۱۹۱۷)
از سال ۱۹۱۰ تا ۱۹۱۸، این خانات توسط اسفندیار خان اداره می‌شد. تلاش برای انجام اصلاحات لیبرال پس از انقلاب فوریه ۱۹۱۷، کناره‌گیری نیکلای دوم و روی کار آمدن دولت موقت روسیه، به ویژه به دلیل دیدگاه‌های محافظه‌کارانه اسفندیار خان که مانع این اصلاحات می‌شد، با شکست مواجه شد. نارضایتی در این خانات شروع به رشد کرد و به ویژه پس از انقلاب اکتبر در روسیه و انتشار فرامین مترقی (فرمان زمین) توسط بلشویک‌ها که در خیوه از آن مطلع شدند، تشدید شد. استقلال خانات خیوه توسط دولت موقت و پس از انقلاب اکتبر و انحلال دولت موقت توسط جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه به رسمیت شناخته شد.

### کودتا در خیوه (۱۹۱۸)
نارضایتی از سیاست اسفندیارخان تا سال ۱۹۱۸ به شدت افزایش یافت و در بهار ۱۹۱۸، جنیدخان، رهبر ترکمن‌های یمود، کودتای نظامی ترتیب داد، اسفندیارخان را سرنگون کرد و تقریباً بدون مقاومت قدرت را در خیوه به دست گرفت. سید عبدالله، یکی از بستگان اسفندیارخان، خان شد (۱۹۱۸–۱۹۲۰).

### خانات خیوه در سال‌های ۱۹۱۸–۱۹۲۰
دیکتاتوری واقعی جنید خان و سیاست خارجی تهاجمی او، کشور را به شکست‌های نظامی وحشتناکی (محاصره پترو-الکساندروفسک (۱۹۱۸)) سوق داد که باعث تشدید بیشتر مخالفت‌ها در خانات و مهاجرت از آن شد. در سال ۱۹۱۸، حزب کمونیست خوارزم در خارج از خیوه تأسیس شد. این حزب کوچک بود (تا نوامبر ۱۹۱۹ حدود ۶۰۰ نفر عضو داشت)، اما این حزب بود که بعداً (البته با کمک فراوان جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه) به نیرویی تبدیل شد که سلطنت را در خیوه سرنگون کرد. بوبوکون سلیموف یکی از فعالان جنبش جوانان اصلاح‌طلب خیوه بود.

## ایالت خیوه در سال‌های ۱۹۲۰–۱۹۲۴
### انحلال خانات خیوه و تأسیس جمهوری شوروی خلق خوارزم (۱۹۲۰)
تضادهای داخلی در خانات خیوه شدت گرفت و در نوامبر ۱۹۱۹ قیامی به رهبری کمونیست‌ها در خانات خیوه آغاز شد. با این حال، نیروهای شورشیان برای شکست نیروهای دولتی کافی نبودند. نیروهای ارتش سرخ از روسیه برای کمک به شورشیان اعزام شدند. تا اوایل فوریه ۱۹۲۰، ارتش جنید خان کاملاً شکست خورد. در ۲ فوریه، سید عبدالله خان از تخت سلطنت کناره‌گیری کرد و در ۲۶ آوریل ۱۹۲۰، جمهوری خلق شوروی خوارزم به عنوان بخشی از جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه اعلام شد.

### محاصره خیوه (۱۹۲۲)
در آوریل ۱۹۲۲، جنید خان شهرستان بولدوم‌ساز را تصرف کرد. در ۱۲ آوریل، او به قبایل چوودور **که** با شوروی متحد بودند حمله کرد و تلفات سنگینی به آنها وارد کرد.

در روزهای پایانی سال ۱۹۲۲، قیام‌های باسمچی‌ها علیه دولت شوروی در خیوه آغاز شد، که در آن شوروی‌ها شکست سنگینی از جنید خان و ملا عبدالقهار در خیوه متحمل شدند. عبدالقهار بعداً در طول قیام‌ها در کنار جنید خان در محاصره خیوه شرکت کرد. این امر منجر به تصرف خوارزم توسط جنید خان و ملا عبدالقهار شد.

### محاصره خیوه (۱۹۲۴)
#### پیشینه
پس از تصمیم به شروع یک لشکرکشی جدید علیه بلشویک‌ها، باسماچی‌ها از صحرا بیرون آمدند، چندین قشلاق را تصرف کردند و تحت رهبری وزیر سابق خانات، صادق باکالوف، و رهبر ترکمن‌ها، آقاجی ایشان، قیام‌هایی را در سادیوار، پیتناک و هزاراسپ سازماندهی کردند و خانقه، ازبکستان را تصرف کردند و شروع به پیشروی به سمت خیوه نمودند.

### محاصره
در اوایل ژانویه ۱۹۲۴، جنید خان موفق به تصرف چندین روستا شد و در ۱۹ ژانویه با حمایت بازرگانان و روحانیون خیوان، کنترل شهر خیوه را به دست گرفت و به مدت یک ماه آن را در دست گرفت. باسمه‌چیان حمله‌ای را علیه شهر هزاراسپ آغاز کردند و موفق به تصرف آن نیز شدند. گزارش‌های دفتر آسیای مرکزی، جمهوری خلق شوروی خوارزم را ناکارآمد و بدون پشتوانه توصیف می‌کرد. جمعیت ترکمن، که آن را یک مرجع خارجی ناتوان از محافظت از منافع خود می‌دانستند، آن را به‌طور کامل نادیده گرفتند و در عوض شکایات خود را مستقیماً به مقامات محلی مسکو بردند. حمله جنید خان به خیوه باعث قیام در سراسر کشور شد.

#### پاسخ و ضد حمله شوروی
رژیم شوروی به‌سرعت حضور نظامی خود را در منطقه افزایش داد. برای دفاع از شهر، گروه‌هایی از کارگران و دسته‌های کومسومول تشکیل شدند که شمارشان حدود ۵۰۰ نفر بود. در پایان ژانویه، ستون سواره‌نظام ارتش سرخ از چارجو اعزام شد و روزانه ۹۰ ورست پیشروی می‌کرد. نخستین برخورد آنان با نیروهای جُنعید در نزدیکی سادیوار رخ داد، اما نبرد سرنوشت‌ساز در ۲۹ ژانویه در نزدیکی پیتنیاک روی داد؛ جایی که پس از ۱۴ ساعت نبرد سخت، باسماچی‌ها در تاریکی شب عقب‌نشینی کردند و حدود ۳۰۰ کشته و بسیاری سلاح بر جای گذاشتند. در جریان نبرد، فرمانده پادگان، یک مجارستانی به نام آنجلو، به‌شدت زخمی و به دست باسماچی‌ها اسیر شد. او را شکنجه کردند و سپس سرش را بریدند و بر سرِ نیزه گذاشتند تا برای مدافعان قلعه به نمایش بگذارند. در دفاع از خیوه، حدود ۲۰۰ نفر از سربازان ارتش سرخ کشته یا به‌شدت زخمی شدند.برای یاری رساندن به خیوه، چند نیروی کمکی رسید: شرکت تورتکول با ۲۱۸ داوطلب از منطقه آمودریا، دسته داوطلب شوراخان، و یک گروه ترکیبی از نوو-اورگنج شامل ۱۳۰ سواره و ۴۵ پیاده. نبردهای شدیدی با باسماچی‌های رهبر ترکمن، آغاجی ایشان، درگرفت که حدود دو روز ادامه داشت. نیروهای ایشان شکست خوردند و ناچار به عقب‌نشینی شدند.

جنیدخان پس از اینکه متوجه شد نیروهایش در پیتناک، هزاراسپ و تورت‌کول شکست خورده‌اند، محاصره خیوه را با ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سوارکار به سمت چاه بالیکلی رها کرد. اما پس از درگیری شدید در پایان فوریه از این موقعیت رانده شد. جنید که توسط سواره نظام و هواپیماها تعقیب می‌شد و در نبرد و به دلیل فرار از خدمت، نفرات خود را از دست می‌داد، بیشتر و بیشتر به بیابان عقب‌نشینی کرد. به هنگ چهارم سواره نظام آکتوبه شوروی دستور داده شد تا نیروهای عقب‌نشینی شده او را به غرب کهنه‌گرگانج تعقیب کند. در ۲۶ فوریه ۱۹۲۴، این هنگ به عمق بیابان قره‌قوم رفت و دشمن را به سمت پایگاه‌هایشان در چاریشلی و اورتا-کویو دنبال کرد.

### پیامدها
اگرچه دولت شوروی خیوه را بازپس گرفت، اما هفت ماه طول کشید تا ارتش سرخ نیروی شورشی را بیرون کند. با توسعه بیشتر حمله، واحدهای ارتش سرخ توانستند عملاً نیروهای باسماچی را نابود کنند و تا پایان سال، دولت شوروی جنید خان و هوادارانش را به بیابان عقب رانده بود. جنید به حملات خود به سربازان و وسایل نقلیه شوروی ادامه داد تا اینکه به ایران گریخت و بعداً به افغانستان رفت. تا اواخر بهار ۱۹۲۴، تمام تشکیلات اصلی باسماچی در قلمرو جمهوری خوارزم نابود شده بودند. حمله جنید خان در سال ۱۹۲۴ به خیوه، هرگونه پیشرفتی را که دولت جدید جمهوری سوسیالیستی شوروی خوارزم به دست آورده بود، مختل کرد. پس از سرکوب شورش، امتیازاتی برای جلب حمایت مجدد مردم داده شد. این امتیازات شامل موارد زیر بود: از سرگیری ساخت و ساز سوسیالیستی، با تلاش‌هایی متمرکز بر احیای سریع کشاورزی. در مارس ۱۹۲۴، کمیته اجرایی مرکزی جمهوری خوارزم قانونی را تصویب کرد که به‌طور قابل توجهی مالیات بر دهقانان و صنعتگران کوچک را کاهش می‌داد، که تأثیر مثبتی بر توسعه اقتصادی و شکل‌دهی به آگاهی سیاسی جمعیت شاغل داشت.

## نتایج انقلاب در خیوه
در نتیجه انقلاب، سلطنت در خیوه (۱۹۲۰) سرنگون شد، جمهوری اعلام شد و بعداً بخشی از اتحاد جماهیر شوروی شد.

## منابع

رده:آسیا در دهه ۱۹۱۰ (میلادی)
رده:آسیا در دهه ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:باسماچی‌ها
رده:باسمه‌چی‌ها
رده:جنگ داخلی روسیه بر پایه مکان
رده:خانات خیوه