معماری اسلامی در هند

[بندانگشتی|[آرامگاه شاه رکن عالم (ساخته شده در ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۴) در ملتان، پاکستان|alt=]]
[بندانگشتی|دروازه [بلنددروازه به فاتح پور سیکری، ساخته شده توسط اکبر کبیر در ۱۶۰۱]]
**معماری اسلامی در هند** معماری شبه‌قاره هند است که توسط و برای حامیان و مقاصد اسلام در هند تولید شده است. با وجود حضور اولیه اعراب در ایالت سند، توسعه معماری هندو-اسلامی به‌طور جدی با استقرار دهلی به عنوان پایتخت غوریان در سال ۱۱۹۳ آغاز شد. پس از غوریان، سلطان‌نشین دهلی روی کار آمد؛ مجموعه‌ای از سلسله‌های آسیای مرکزی که بخش‌های زیادی از شمال، شرق و مرکز هند را یکپارچه کردند، و پس از آن خاندان گورکانیان هند در اوایل قرن شانزدهم قدرت گرفتند. هر دوی این سلسله‌ها معماری اسلامی و سبک‌های هنری را از غرب آسیا به شبه‌قاره هند معرفی کردند.

انواع و اشکال ساختمان‌های بزرگی که نخبگان مسلمان به آن‌ها نیاز داشتند، که مسجدها و آرامگاه‌ها رایج‌ترین آن‌ها بودند، بسیار متفاوت از بناهایی بود که پیش‌تر در هند ساخته می‌شد. نمای بیرونی هر دو اغلب با گنبدهای بزرگ پوشیده می‌شد و استفاده گسترده‌ای از طاقها در آن‌ها صورت می‌گرفت. هر دوی این ویژگی‌ها در معماری معابد هندو و سایر سبک‌های بومی هند به ندرت استفاده می‌شدند. هر دو نوع ساختمان اساساً از یک فضای بزرگ واحد در زیر یک گنبد بلند تشکیل شده‌اند و کاملاً از مجسمه‌سازی پیکرنما که در معماری معابد هندو بسیار مهم است، پرهیز می‌کنند.

ساختمان‌های اسلامی در ابتدا مهارت‌های نیروی کاری را که در سنت‌های پیشین هند آموزش دیده بودند، با طرح‌های خود تطبیق دادند. برخلاف اکثر مناطق جهان اسلام که در آن‌ها آجر غالب بود، هند دارای بنایان بسیار ماهری بود که به تولید سنگ‌تراشی با کیفیت بسیار بالا عادت داشتند. در کنار معماری توسعه‌یافته در دهلی و مراکز برجسته فرهنگ گورکانی مانند آگره، لاهور و پریاگراج، انواع سبک‌های منطقه‌ای در پادشاهی‌های محلی مانند شاهی بنگاله، سلطنت گجرات، سلطان‌نشین‌های دکن، جونپور و دودمان شاهمیری شکل گرفت. در دوره گورکانی، که عموماً به عنوان اوج این سبک شناخته می‌شود، جنبه‌های سبک اسلامی شروع به تأثیرگذاری بر معماری ساخته شده برای هندوها کرد، به طوری که حتی معابد از طاق‌های دالبری و بعدها گنبدها استفاده کردند. این موضوع به‌ویژه در معماری کاخ‌ها صادق بود. پس از فروپاشی امپراتوری گورکانی، نواب‌های منطقه‌ای مانند لکنو، حیدرآباد (هند) و میسور به سفارش و حمایت از ساخت معماری به سبک گورکانی در ایالت‌های شاهزاده‌نشین ادامه دادند.

معماری هندو-اسلامی تأثیر زیادی بر معماری هندی مدرن، معماری در پاکستان و معماری بنگلادشی گذاشته است، همان‌طور که در مورد تأثیر آن بر معماری گورکانی نو در اواخر راج بریتانیا مشاهده می‌شود. هم ساختمان‌های سکولار و هم ساختمان‌های مذهبی تحت تأثیر معماری هندو-اسلامی قرار دارند.

## معماری سلطان‌نشین دهلی
[بندانگشتی|[قطب منار (چپ، شروع ساخت حدود ۱۲۰۰) در کنار دروازه دروازه علایی (۱۳۱۱)؛ مجموعه قطب در دهلی]]

بهترین نمونه حفظ‌شده از یک مسجد مربوط به دوران آغازین اسلام در جنوب آسیا، مسجد ویران‌شده در بانپور در ایالت سند، پاکستان، متعلق به سال ۷۲۷ است که تنها نقشه آن قابل استنتاج است.

آغاز سلطان‌نشین دهلی در سال ۱۲۰۶ تحت فرمان قطب‌الدین ایبک، یک دولت بزرگ اسلامی را با استفاده از سبک‌های آسیای مرکزی به هند معرفی کرد. مجموعه قطب مهم در دهلی تحت فرمان معزالدین محمد غوری، تا سال ۱۱۹۹ آغاز شد و تحت فرمان قطب‌الدین ایبک و سلاطین بعدی ادامه یافت. مسجد قوت‌الاسلام، که اکنون ویرانه است، اولین سازه بود. مانند دیگر ساختمان‌های اولیه اسلامی، این بنا از عناصری مانند ستون‌های معابد ویران‌شده هندو و جین استفاده مجدد کرد، از جمله معبدی در همان مکان که از سکوی آن دوباره استفاده شد. سبک آن ایرانی بود، اما طاق‌ها هنوز به روش سنتی هندی طاق پتکین بودند.

در کنار آن، قطب منار بسیار مرتفع قرار دارد، یک مناره یا برج پیروزی که چهار طبقه اصلی آن به ۷۳ متر می‌رسد (با یک طبقه نهایی که بعداً اضافه شد). نزدیک‌ترین نمونه قابل مقایسه با آن، منار جام تمام‌آجری ۶۲ متری در افغانستان، مربوط به حدود ۱۱۹۰ است، که حدود یک دهه قبل از شروع احتمالی برج دهلی ساخته شده است. سطوح هر دو با کتیبه‌ها و الگوهای هندسی به دقت تزئین شده‌اند؛ در دهلی، ساقه منار شیاردار است و در بالای هر طبقه دارای «چکنده‌سنگ‌های (مقرنس‌های) عالی زیر بالکن‌ها» می‌باشد. به‌طور کلی، استفاده از منارهها در هند به کندی رواج یافت و اغلب در جایی که وجود دارند، از مسجد اصلی جدا هستند.

[بندانگشتی|آرامگاه [ایلتتمش، دهلی، تا سال ۱۲۳۶، با طاق‌های پتکین]]
آرامگاه ایلتتمش تا سال ۱۲۳۶ اضافه شد؛ گنبد آن، که سکنجهایش باز هم پتکین بودند، اکنون از بین رفته است و حکاکی‌های پیچیده آن به دلیل کار سنگ‌تراشانی که در یک سنت ناآشنا کار می‌کردند، دارای «خشونت زاویه‌دار» توصیف شده است. عناصر دیگری در طول دو قرن بعد به این مجموعه اضافه شدند.

مسجد بسیار قدیمی دیگری که در دهه ۱۱۹۰ آغاز شد، مسجد آدهای دین کا جانپرا در اجمیر، راجستان است که برای همان حاکمان دهلی ساخته شد و باز هم دارای طاق‌ها و گنبدهای پتکین است. در اینجا ستون‌های معبد هندو (و احتمالاً برخی ستون‌های جدید) به صورت سه‌تایی روی هم قرار گرفته‌اند تا ارتفاع بیشتری به دست آید. هر دو مسجد دارای دیوارهای حائل بزرگ جداگانه با طاق‌های نوک‌تیز پتکین بودند که احتمالاً تحت فرمان ایلتتمش چند دهه بعد در جلوی آن‌ها اضافه شد. در این‌ها طاق مرکزی بلندتر است که تقلیدی از یک ایوان می‌باشد. در اجمیر، طاق‌های کوچک‌تر دیواره برای اولین بار در هند به‌طور آزمایشی دالبری شده‌اند.

در حدود سال ۱۳۰۰، گنبدها و طاق‌های واقعی با سنگ‌چین ساخته می‌شدند؛ آرامگاه بالبان ویران‌شده (فوت ۱۲۸۷) در دهلی ممکن است قدیمی‌ترین نمونه باقی‌مانده باشد. دروازه دروازه علایی در مجموعه قطب، از سال ۱۳۱۱، هنوز رویکردی محتاطانه به فناوری جدید را نشان می‌دهد، با دیوارهای بسیار ضخیم و گنبدی کم‌خیز که تنها از فاصله یا ارتفاع خاصی قابل مشاهده است. رنگ‌های متضاد جسورانه در بنایی، با ماسه‌سنگ قرمز و سنگ مرمر سفید، چیزی را معرفی می‌کنند که قرار بود به یک ویژگی رایج در معماری هندو-اسلامی تبدیل شود و جایگزین کاشی‌های چندرنگ مورد استفاده در ایران و آسیای مرکزی گردد. طاق‌های نوک‌تیز در پایه خود کمی به هم نزدیک می‌شوند و جلوه‌ای ملایم از طاق نعل‌اسبی ایجاد می‌کنند، و لبه‌های داخلی آن‌ها دالبری نیستند بلکه با برجستگی‌های «سرنیزه‌ای» متعارف پوشیده شده‌اند که احتمالاً نمایانگر غنچه‌های لاله مردابی هستند. شباکها، صفحات مشبک‌کار سنگی، در اینجا معرفی می‌شوند؛ آن‌ها پیش‌تر مدت‌ها در معابد استفاده می‌شدند.

### معماری تغلق
[بندانگشتی|آرامگاه [غیاث‌الدین تغلق (فوت ۱۳۲۵)، دهلی]]
آرامگاه شاه رکن عالم (ساخته شده در ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۴) در ملتان، پاکستان، یک آرامگاه یادمانی بزرگ هشت‌ضلعی آجری با تزئینات لعاب‌دار چندرنگ است که به سبک‌های ایران و افغانستان بسیار نزدیک‌تر باقی مانده است. چوب نیز در فضای داخلی استفاده شده است. این اولین بنای مهم تغلق‌شاهیان (۱۳۲۰–۱۴۱۳) بود که در طول گسترش ناپایدار قلمرو عظیم آن‌ها ساخته شد. این بنا برای یک ولی (اسلام) ساخته شد نه یک سلطان، و اکثر آرامگاه‌های تغلق متعدد، بسیار کمتر پرزرق‌وبرق هستند. آرامگاه بنیان‌گذار سلسله، غیاث‌الدین تغلق (فوت ۱۳۲۵) ساده‌تر اما چشمگیر است؛ مانند یک معبد هندو، با یک آمالاکای کوچک و یک سرمناره گرد شبیه به یک کالاشا پوشیده شده است. برخلاف ساختمان‌های ذکر شده قبلی، این بنا کاملاً فاقد متون حکاکی شده است و در محوطه‌ای با دیوارهای بلند و بارو قرار دارد. هر دوی این آرامگاه‌ها دارای دیوارهای خارجی هستند که کمی به سمت داخل شیب دارند، به میزان ۲۵ درجه در آرامگاه دهلی، مانند بسیاری از استحکامات از جمله قلعه تغلق‌آباد ویران‌شده در مقابل آرامگاه، که به عنوان پایتخت جدید در نظر گرفته شده بود.

تغلق‌ها گروهی از معماران و سازندگان دولتی داشتند و در این نقش و نقش‌های دیگر، بسیاری از هندوها را به کار گرفتند. آن‌ها ساختمان‌های بسیاری و یک سبک سلسله‌ای استاندارد شده از خود به جای گذاشتند. گفته می‌شود سومین سلطان، فیروزشاه تغلق (حکومت ۱۳۵۱–۸۸) خود ساختمان‌هایی را طراحی می‌کرد و طولانی‌ترین حاکم و بزرگ‌ترین سازنده این سلسله بود. مجموعه کاخ فیروز شاه او (شروع ۱۳۵۴) در حصار، هریانا ویرانه است، اما بخش‌هایی از آن در وضعیت نسبتاً خوبی قرار دارند. برخی از ساختمان‌های دوره سلطنت او اشکالی به خود می‌گیرند که در ساختمان‌های اسلامی نادر یا ناشناخته بوده‌اند. او در مجموعه حوض خاص بزرگ در دهلی دفن شد، همراه با بسیاری از ساختمان‌های دیگر از دوره او و دوران متأخر سلطان‌نشین، از جمله چندین پاویون گنبدی کوچک که تنها توسط ستون‌ها پشتیبانی می‌شوند.

تا این زمان، معماری اسلامی در هند برخی از ویژگی‌های معماری هندی پیشین را اتخاذ کرده بود، مانند استفاده از یک پایه ستونی بلند، و اغلب گچ‌بری (Mouldings) در اطراف لبه‌های آن، و همچنین ستون‌ها و براکت‌ها و تالارهای ستون‌دار. پس از مرگ فیروز، تغلق‌ها رو به افول نهادند و سلسله‌های بعدی دهلی ضعیف بودند. اکثر ساختمان‌های یادمانی ساخته شده آرامگاه بودند، اگرچه باغ‌های لودی در دهلی (تزئین شده با فواره‌ها، باغ‌های *[[چهارباغ (معماری)|چهارباغ]]*، حوض‌ها، آرامگاه‌ها و مساجد) توسط سلسله متأخر لودی ساخته شدند. معماری سایر دولت‌های مسلمان منطقه‌ای اغلب چشمگیرتر بود.


File:Adhai Din Ka Jhonpra (literally "shed of 2½ days").jpg|دیواره مسجد آدهای دین کا جانپرا، اجمیر، حدود ۱۲۲۹؛ طاق پتکینها، برخی دالبری شده.
File:Balban Khan's Tomb 029.jpg|احتمالاً اولین طاق‌های "واقعی" در هند؛ آرامگاه بالبان (فوت ۱۲۸۷) در دهلی
File:The tomb of Ferozshah ii ag61.jpg|پاویون‌ها در مجموعه حوض خاص، دهلی
File:The Tomb of Sikander Lodi, seen from the Sheesh Gumbad.JPG|آرامگاه سکندر لودی در باغ‌های لودی، دهلی


## معماری منطقه‌ای پیشاگورکانی
[بندانگشتی|طاق‌ها در مسجد اصلی در [گلبرگه، ۱۳۶۷]]
[بندانگشتی|[مسجد شاهی جامع، سمبهل|مسجد شاهی جامع سمبهل در سمبهل در اوتار پرادش (۱۷۸۹). طراحی با مداد و آبرنگ، ۲۹٫۷ در ۴۸٫۸ سانتی‌متر. کتابخانه بریتانیا، لندن]]
سبک‌های منطقه‌ای مهمی در سلطنت‌های مستقلی که با تضعیف امپراتوری تغلق در اواسط قرن چهاردهم شکل گرفتند، توسعه یافتند و تا زمانی که اکثر آن‌ها در قرن شانزدهم جذب امپراتوری گورکانی شدند، دوام آوردند. سلطنت‌های فلات دکن، گجرات، بنگال و کشمیر در زیر مورد بحث قرار می‌گیرند. معماری سلطنت مالوا و سلطنت‌های جونپور نیز ساختمان‌های مهمی از خود به جای گذاشته‌اند.

### سلطان‌نشین‌های دکن

[بندانگشتی|[گل گنبد (هند)|گل گنبد آرامگاه یادمانی، حدود ۱۶۵۰، سلطنت بیجاپور به سبک دکنی، دومین گنبد بزرگ پیشامدرن جهان پس از ایا صوفیه در استانبول.]]
سلطان‌نشین بهمنی در دکن در سال ۱۳۴۷ از تغلق‌ها جدا شد و از گلبرگه، کارناتاکا و سپس بیدر حکومت کرد تا اینکه در سال ۱۵۲۷ توسط گورکانیان سرنگون شد. مسجد جامع گلبرگه (۱۳۶۷) در قلعه کالابوراگی یا ارگ بزرگ، از این نظر غیرمعمول است که هیچ حیاطی ندارد. در مجموع ۷۵ گنبد وجود دارد که همگی کوچک و کم‌خیز هستند، به جز یک گنبد بزرگ در بالای «محراب» و چهار گنبد کوچکتر در گوشه‌ها. فضای داخلی بزرگ دارای یک فضای مرکزی ستون‌دار و راهروهای عریض با طاق‌های «عرضی» است که از ارتفاعی غیرمعمول پایین آغاز می‌شوند (تصویر). این ویژگی متمایز در سایر ساختمان‌های بهمنی یافت می‌شود و احتمالاً نشان‌دهنده نفوذ ایرانی است که در ویژگی‌های دیگری مانند ایوان و کاشی‌های لعاب‌دار نیز دیده می‌شود؛ برخی از این کاشی‌ها در واقع از ایران وارد شده و در جاهای دیگر استفاده شده‌اند. گفته می‌شود معمار این مسجد ایرانی بوده است.

برخی از مقبره‌های سلطنتی متأخر بهمنی دوتایی هستند، با دو واحد از فرم معمول مستطیل با گنبد که با هم ترکیب شده‌اند؛ یکی برای حاکم و دیگری برای خانواده‌اش، مانند گروه مقبره‌های سلطنتی «هفت گنبد» در خارج از گلبرگه. مدرسه محمود گاوان (شروع ساخت دهه ۱۴۶۰) یک مدرسه بزرگ ویران‌شده «با طراحی کاملاً ایرانی» در بیدر است که توسط یک وزیر اعظم تأسیس شد و بخش‌هایی از آن با کاشی‌های لعاب‌دار وارد شده از طریق دریا از ایران تزئین شده است. در خارج از شهر، مقبره‌های اشتور گروهی از هشت مقبره سلطنتی گنبددار بزرگ هستند. این‌ها گنبدهایی دارند که در پایه کمی به داخل کشیده شده‌اند، که مقدم بر گنبد پیازیهای معماری گورکانی است.

سلطان‌نشین گلکنده در حیدرآباد، که تا سال ۱۶۸۷ جذب گورکانیان نشد، شهر و منطقه اطراف آن را به شدت توسعه داد و مساجد بسیاری مانند مکه مسجد، مسجد خیرآباد، مسجد حیات بخشی و مسجد تولی، و همچنین گلکنده، آرامگاه‌های قطب‌شاهی، چهارمنار، چار کمان و تاراماتی باراداری را ساخت. کاخ تابستانی تیپو سلطان در بنگلور نیز نمونه‌ای زیباست.


File:BidarMadarsa.jpg|مدرسه محمود گاوان (شروع ساخت در دهه ۱۴۶۰).
File:Great Mosque in Gulbarga Fort..jpg|مسجد جامع گلبرگه (ساخت ۱۳۶۷)، تصویربرداری شده در ۱۸۸۰.
File:Haft Gumbad (Tombs of Firozshah).jpg|آرامگاه «دوتایی» تاج‌الدین فیروزشاه (فوت ۱۴۲۲)، در گلبرگه
File:Kranti 9.JPG|ردیفی از آرامگاه‌های بهمنی در اشتور، بیدر
File:Charminar-Pride of Hyderabad.jpg|چهارمنار در بخش قدیمی شهر حیدرآباد، ۱۵۹۱
File:Mecca Masjid Hyderabad.JPG|مکه مسجد
File:Char Kaman 01.jpg|چار کمان در حیدرآباد
File:Frong view hayat bakshi begum mosque.JPG|مسجد حیات بخشی در حیدرآباد
File:Khairtabad Mosque.jpg|مسجد خیرآباد


### سلطان‌نشین بنگال

[بندانگشتی|[مسجد چوتو سونا (حدود ۱۵۰۰)]]
شاهی بنگاله (۱۳۵۲–۱۵۷۶) معمولاً از آجر به عنوان مصالح اصلی ساخت ساختمان‌های بزرگ استفاده می‌کرد، همان‌طور که ساختمان‌های پیش از اسلام انجام داده بودند. سنگ باید به بیشتر مناطق بنگال وارد می‌شد، در حالی که خاک رس برای آجر فراوان است. اما سنگ برای ستون‌ها و جزئیات برجسته، معمولاً با استفاده مجدد از معابد هندو یا بودایی، استفاده می‌شد. آرامگاه یک‌لاخی مربوط به اوایل قرن پانزدهم در پاندوا، مالدا یا آدینا، اغلب به عنوان قدیمی‌ترین ساختمان اسلامی تک‌گنبدی مربعی باقی‌مانده در بنگال در نظر گرفته می‌شود که فرم استاندارد مساجد و آرامگاه‌های کوچکتر است. اما مسجد کوچکی در مولا سیملا، ناحیه هوگلی وجود دارد که احتمالاً مربوط به ۱۳۷۵ است، یعنی قدیمی‌تر از آرامگاه. آرامگاه یک‌لاخی بزرگ است و دارای چندین ویژگی است که قرار بود در سبک بنگال رایج شود، از جمله قرنیز کمی خمیده، پشت‌بندهای تزئینی گرد بزرگ در گوشه‌ها و تزئینات با آجر سفالین کنده‌کاری شده.

این ویژگی‌ها همچنین در مسجد چوتو سونا (حدود ۱۵۰۰) دیده می‌شوند؛ بنایی سنگی که برای بنگال غیرمعمول است، اما سبک رایج را حفظ کرده و گنبدها را با سقف منحنی «شالی» که برگرفته از سقف‌های کاهگلی خانه‌های روستایی است، ترکیب می‌کند. چنین سقف‌هایی حتی با شدت بیشتری در معماری معابد هندوی بنگال متأخر، با انواعی مانند دوچالا، جوربانگلا و چارچالا دیده می‌شوند. برای مساجد بزرگتر، معماران بنگالی تعداد گنبدها را افزایش دادند؛ فرمول نه گنبد (سه ردیف سه تایی) یکی از گزینه‌ها بود که در چهار نمونه باقی‌مانده که همگی متعلق به قرن ۱۵ یا ۱۶ هستند و اکنون در بنگلادش قرار دارند، دیده می‌شود، اگرچه نمونه‌های دیگری با تعداد گنبدهای بیشتر نیز وجود داشته‌اند.

[بندانگشتی|فضای داخلی تالار [تالار ستون‌دار|هیپوستیل (ستون‌دار) در مسجد آدینا]]
ساختمان‌هایی که در این سبک قرار دارند شامل مسجد نه گنبد و مسجد شصت گنبد (تکمیل شده در ۱۴۵۹) و چندین بنای دیگر در مساجد شهر باگرهات هستند؛ شهری متروکه در بنگلادش که اکنون به عنوان میراث جهانی ثبت شده است. این بناها ویژگی‌های متمایز دیگری را نیز نشان می‌دهند، مانند تعدد درها و محراب‌ها؛ مسجد شصت گنبد دارای ۲۶ در است (۱۱ در در جلو، ۷ در در هر طرف و یک در در پشت). این امر نور و تهویه را افزایش می‌داد. مساجد دیگر عبارتند از بارو شونا مسجد، مسجد پاترایل، مسجد باغا، مسجد داراس‌باری و مسجد کوسومبا. مساجد تک‌گنبدی شامل مسجد سینگار و مسجد شانکارپاشا شاهی هستند.

هر دو پایتخت سلطان‌نشین بنگال، ابتدا پاندوا یا آدینا و سپس از سال ۱۴۵۰ گائودا یا گور، اندکی پس از فتح سلطان‌نشین توسط گورکانیان در سال ۱۵۷۶ متروکه شدند و ساختمان‌های باشکوه بسیاری، عمدتاً مذهبی، بر جای گذاشتند. مصالح ساختمان‌های غیرمذهبی توسط سازندگان در دوره‌های بعدی بازیافت شد. در حالی که مناره‌ها در اکثر مساجد به‌طور چشمگیری غایب هستند، فیروز منار در گائودا برای بزرگداشت پیروزی‌های نظامی بنگالی ساخته شد.

مسجد آدینای ویران‌شده (۷۵–۱۳۷۴) بسیار بزرگ است که در بنگال غیرمعمول می‌باشد، و دارای یک تالار مرکزی با طاق آهنگ است که توسط فضاهای ستون‌دار احاطه شده است. گفته می‌شود که این بزرگ‌ترین مسجد در شبه‌قاره است و از طاق کسری در تیسفون، عراق، و همچنین مسجد اموی دمشق الگوبرداری شده است. بارندگی شدید در بنگال نیاز به فضاهای سقف‌دار بزرگ را ایجاب می‌کرد و مسجد نه گنبد، که امکان پوشش مساحت زیادی را فراهم می‌کرد، در آنجا محبوب‌تر از هر جای دیگری بود. پس از تکمیل تثبیت اسلامی بنگال، برخی از ویژگی‌های محلی به خصوص در ساختمان‌های کوچکتر ادامه یافت، اما گورکانیان در سفارش‌های امپراتوری از سبک معمول خود استفاده می‌کردند.


File:Shat Gombuj Mosque 0016.JPG|مسجد شصت گنبد در مساجد شهر باگرهات
File:Sixty Dome Mosque (2).jpg|فضای داخلی مسجد شصت گنبد
File:Darashbari Mosque PRG 8157.jpg|محراب‌های ویران‌شده و اسلیمی‌ها در داخل مسجد داراس‌باری، قرن پانزدهم
File:Chapai KhaniaDighiMosque 03Jun16 MG 4937.jpg|اسلیمی‌های سفالین روی دیوار مسجد خانیا دیگی، گائودا، قرن پانزدهم
File:Faridpur PatrailMoshjid MG 2977.jpg|مسجد پاترایل چندگنبدی، قرن پانزدهم
File:Eklakhi Mausoleum at Pandua in Malda district 01.jpg|آرامگاه یک‌لاخی تک‌گنبدی، اوایل قرن پانزدهم
File:Firoze Minar at Gaur in Malda district 08.jpg|فیروز منار، گائودا، دهه ۱۴۸۰
File:Choto Sona Mosque from Bangladesh 03.jpg|برج گوشه‌ای با اسلیمی در مسجد چوتو سونا، اواخر قرن ۱۵ و اوایل قرن ۱۶
File:"DAKHIL DARWAZA, GOUR".jpg|دروازه دخیل، گائودا، قرن شانزدهم


### معماری هندو-اسلامی گجرات
[بندانگشتی|[مسجد کوادا، چامپانیر
سبک متمایز معماری هندو-اسلامی گجرات عناصر ریز-معماری را از معماری مارو-گورجارای پیشین گرفت و آن‌ها را در محرابها، سقف‌ها، درها، مناره‌ها و نماها به کار برد. در قرن پانزدهم، سبک هندو-اسلامی گجرات به‌ویژه برای استفاده خلاقانه و ظریف از منارهها قابل توجه است. آن‌ها اغلب به صورت جفت در دو طرف ورودی اصلی قرار دارند، و عمدتاً نسبتاً باریک و حداقل در سطوح پایین دارای حکاکی‌های پرنقش‌ونگار هستند. برخی از طرح‌ها در فواصل معین در بالای بدنه منار، بالکن‌هایی را بیرون زده‌اند؛ افراطی‌ترین نسخه این طرح در بخش‌های بالایی از بین رفتهٔ به اصطلاح «مناره‌های لرزان» در مسجد جامع احمدآباد بود، که در یک زمین‌لرزه در سال ۱۸۱۹ فرو ریختند. این حکاکی‌ها از مهارت‌های سنتی سنگ‌تراشان محلی بهره می‌برد که پیش‌تر در معابد هندو به سبک مارو-گورجارا و دیگر سبک‌های محلی کار می‌کردند.

تحت سلطنت گجرات، که بین سال‌های ۱۴۰۷ و ۱۵۴۳ مستقل بود، گجرات یک سلطان‌نشین منطقه‌ای مرفه تحت حکومت مظفریان بود که به‌طور سخاوتمندانه‌ای دست به ساخت‌وساز زدند، به‌ویژه در پایتخت، احمدآباد. این سلطان‌نشین مساجدی مانند مسجد جامع احمدآباد، مسجد جامع چامپانیر، مسجد جامع در کهمبهات، مسجد قطب‌الدین، مسجد رانی روپاماتی، سرخیج روزا، مسجد سیدی بشیر، مسجد کوادا، مسجد سیدی سید، مسجد نگینا و مسجد پاتروالی، و همچنین سازه‌هایی مانند تین دروازه، قلعه بهادرا و چاه‌پله دادا هریر در احمدآباد را سفارش داد.

پارک باستان‌شناسی چامپانر-پاواگاه، پایتخت قرن شانزدهمی سلطان‌نشین گجرات، شهر اولیه اسلامی و پیشا-امپراتوری گورکانی را مستند می‌کند که بدون هیچ تغییری باقی مانده است.
سبک معماری هندو-اسلامی گجرات پیش‌بینی‌کننده بسیاری از عناصر معماری است که بعدها در معماری گورکانی یافت شد، از جمله «محراب‌های» پرنقش‌ونگار و مناره‌ها، «شباک» (صفحات مشبک کنده‌کاری شده در سنگ)، و «چترها» (پاویون‌هایی که با گنبدک پوشیده شده‌اند).


File:Jama Mosque,PMS.jpg|مسجد جامع چامپانیر
File:Jama Masjid Ahmedabad heritage.jpg|مسجد جامع احمدآباد (بخش‌های بالایی مناره‌ها در ورودی اکنون از بین رفته است).
File:The Teen Darwaza Gate..JPG|تین دروازه (سه دروازه)، ورودی به احمدآباد
File:Sarkhej Roza 1.JPG|مجموعه سرخیج روزا، احمدآباد
File:Shaking Minarets.jpg|جایگزین=مسجد سیدی بشیر|مسجد سیدی بشیر، احمدآباد
File:Mosque of Sidi Sayed Jaali.JPG|«شباک» در مسجد سیدی سید
File:Bhadra Fort 5 jpeg.jpg|قلعه بهادرا، احمدآباد
File:Into the dark, Dada Harir Stepwell, Ahmedabad, Gujarat.jpg|چاه‌پله دادا هریر، احمدآباد
File:Jami Mosque, Khambhat, Gujarat, India.jpg|فضای داخلی مسجد جامع کهمبهات


### کشمیر

[بندانگشتی|[مسجد عالی در سرینگر، کشمیر.]]
تا سال ۱۳۳۹، شمس‌الدین شاه‌میر از دودمان شاهمیری سلطان‌نشینی را تأسیس کرد که شامل کشمیر (متشکل از گلگت-بلتستان، کشمیر آزاد، جامو و کشمیر، لداخ و اقصی چین امروزی) می‌شد و امکان اسلامی‌سازی تدریجی منطقه و ترکیب فرهنگ و معماری فارسی‌مآب با سبک‌های بومی بودایی کشمیر را فراهم کرد.

در پایتخت در سرینگر در کشمیر تحت اداره هند امروزی، سکندر شاه‌میر (فوت ۱۴۱۳) مسجد جامع سرینگر را ساخت؛ یک مسجد جامع چوبی بزرگ که عناصری از ساختار پاگودای بودایی را در خود جای داده است، و همچنین مسجد چوبی خانقاه معلی. همچنین مسجد عالی و آرامگاه زین‌العابدین در سرینگر قرار دارند. دو مسجد چوبی قرن چهاردهمی در گلگت-بلتستان عبارتند از مسجد چقچن در خپلو (۱۳۷۰) و مسجد امبورک در شگر. هر دو دارای هسته‌های سنگی با گالری‌های بیرونی چوبی با کنده‌کاری‌های پرنقش‌ونگار هستند که در امبورک در دو طبقه ساخته شده و اقتباسی از سبک‌های محلی سنتی است.


File:JAmia Masjid.jpg|مسجد جامع در سرینگر، کشمیر
File:Jami masjid interiors (6133555683).jpg|فضای داخلی مسجد جامع
File:Khanqah Shah Hamdan (6133633921).jpg|خانقاه معلی در سرینگر، کشمیر
File:Tomb of Zain-ul-Abedin's mother.jpg|آرامگاه مادر زین‌العابدین در سرینگر، کشمیر
File:Evening at Chaqchan Mosque.jpg|مسجد چقچن در خپلو، گلگت-بلتستان
File:Amburiq Mosque.jpg|مسجد امبورک در گلگت-بلتستان


## معماری گورکانی

[بندانگشتی|[آرامگاه همایون، دهلی، نخستین آرامگاه امپراتوری کاملاً توسعه‌یافته گورکانی، ۷۰–۱۵۶۹]]
امپراتوری گورکانی، یک امپراتوری اسلامی که از ۱۵۲۶ تا ۱۸۵۷ در هند دوام آورد، نشانی بر معماری هند گذاشت که ترکیبی از معماری اسلامی، ایرانی، عربی، آسیای مرکزی و هندی بومی بود. جنبه اصلی معماری گورکانی ماهیت متقارن ساختمان‌ها و حیاط‌ها است. اکبر کبیر که در قرن شانزدهم حکومت می‌کرد، کمک‌های عمده‌ای به معماری گورکانی کرد. او به‌طور نظام‌مند قلعه‌ها و شهرها را در سبک‌های متقارن مشابهی طراحی کرد که سبک‌های هندی را با تأثیرات بیرونی درهم می‌آمیخت. دروازه قلعه‌ای که اکبر در آگره طراحی کرد، گریفین امپراتوری آشور، فیل‌های هندی و پرندگان را به نمایش می‌گذارد.

[بندانگشتی|دروازه پادشاه در [فاتح پور سیکری، نزدیکی آگره]]
در طول امپراتوری گورکانی، عناصر طراحی معماری اسلامی-ایرانی با هنر هندوستانی ترکیب شد و اغلب فرم‌های سرزنده‌ای تولید کرد. لاهور، اقامتگاه گهگاهی فرمانروایان گورکانی، بناهای مهم متعددی از امپراتوری را به نمایش می‌گذارد، از جمله مسجد پادشاهی (ساخته شده در ۱۶۷۳–۱۶۷۴)، قلعه لاهور (قرن‌های ۱۶ و ۱۷) با دروازه عالمگیری مشهور، مسجد وزیر خان رنگارنگ، (لاهور، ۱۶۳۴–۱۶۳۵) و همچنین مساجد و آرامگاه‌های متعدد دیگر. مسجد شاه‌جهان (تهته) در تهته، ایالت سند تحت فرمان، و احتمالاً عمدتاً توسط شاه جهان ساخته شد، اما به شدت منعکس‌کننده سبک اسلامی آسیای مرکزی است، زیرا امپراتور اخیراً در نزدیکی سمرقند لشکرکشی کرده بود. به‌طور منحصربه‌فردی، گورستان چوکندی بی‌شمار دارای نفوذ شرقی هستند. اگرچه بین قرن‌های ۱۶ و ۱۸ ساخته شده‌اند، اما هیچ شباهتی به معماری گورکانی ندارند. کارهای سنگ‌تراشی نشان‌دهنده صنعتگری نسبتاً بومی سندی است که احتمالاً مربوط به دوران پیش از اسلام است.

معماری متأخر گورکانی، که تحت فرمان اورنگ‌زیب (حکومت ۱۶۵۸–۱۷۰۷) ساخته شد، شامل مسجد پادشاهی در لاهور و مقبره بی‌بی در اورنگ‌آباد است. تا اواخر قرن هجدهم این سبک عملاً پایان یافته بود. با این حال، تا این زمان نسخه‌هایی از سبک گورکانی، که اغلب «پس‌گورکانی» نامیده می‌شوند، به‌طور گسترده‌ای توسط حاکمان ایالت‌های شاهزاده‌نشین و دیگر افراد ثروتمند از همه ادیان برای کاخ‌هایشان و در صورت لزوم، آرامگاه‌هایشان اقتباس شده بود. حامیان هندو اغلب جنبه‌های معماری معابد هندو و معماری سنتی کاخ‌های هندو را با عناصر گورکانی و بعداً اروپایی ترکیب می‌کردند.

نمونه‌های اصلی معماری هندو-اسلامی عبارتند از:
* آرامگاه‌ها: تاج محل، سیکندرا، مقبره بی‌بی، آرامگاه صفدر جنگ و آرامگاه همایون
* قلعه‌ها: لعل قلعه (دهلی)، قلعه لاهور، قلعه آگره و قلعه ادراک‌پور
* مساجد: مسجد جامع دهلی، مسجد پادشاهی و موتی مسجد
* باغ‌ها: باغ شالیمار، باغ بابر و ورینگ
* کاروانسراها: اکبری سرای و بارا کاترا
* پل‌ها: پل شاهی، پل گورکانی، آت‌پولا و باراپولا
* میل‌نشان‌ها: کوس منار


File:Elephant-shaped column brackets at Lahore Fort.jpg|استفاده از براکت‌های ستونی فیل‌شکل در ساختمان‌های قلعه لاهور نشان‌دهنده تأثیرات هندو بر معماری گورکانی در دوران سلطنت اکبر کبیر است.
File:Agra 03-2016 05 Taj Mahal complex.jpg|دروازه روضه (دروازه بزرگ) تاج محل.
File:Jama Masjid, Delhi.jpg|مسجد جامع دهلی، یکی از بزرگترین مساجد در هند.
File:Red Fort in Delhi 03-2016 img3.jpg|دروازه لاهوری لعل قلعه، دهلی، هند.
File:Tomb of Nisar Begum at Khusro Bagh Allahabad.jpg|آرامگاه نثار بیگم در خسرو باغ، پریاگراج، هند.
File:Akbar's Tomb 04.jpg|سیکندرا در آگره، مانند بسیاری از بناهای گورکانی از ماسه‌سنگ قرمز و سنگ مرمر سفید استفاده می‌کند. تاج محل یک استثنای قابل توجه است، زیرا فقط از مرمر استفاده می‌کند.
File:Bibi Ka Maqbara - The Taj Of Deccan.jpg|مقبره بی‌بی در اورنگ‌آباد، ساخته شده توسط پسر امپراتور گورکانی اورنگ‌زیب، محمد اعظم شاه برای مادرش.
File:Badshahi Mosque 33 (edited).jpg|مسجد پادشاهی در لاهور، پاکستان، اواخر دوره گورکانی، ساخته شده در ۱۶۷۳–۱۶۷۴.
File:Ustad's Tomb Nakodar, Punjab.jpg|یکی از آرامگاه‌های استاد و شاگرد، ناکودار، هند.
File:Shalimar Garden Lahore.jpg|باغ شالیمار، پاکستان


### تاج محل
[بندانگشتی|تاج محل در [آگره، هند، که به‌طور گسترده‌ای به عنوان اوج معماری اسلامی در شبه‌قاره در نظر گرفته می‌شود.]]
مشهورترین نمونه معماری گورکانی تاج محل است. این بنا به عنوان یک آرامگاه یادمانی برای ممتاز محل، همسر شاه جهان که در سال ۱۶۳۱ درگذشت، ساخته شد. ایده‌ها و مضامین اصلی آرامگاه‌های باغی (مقبره‌هایی در میان باغ) پیش‌تر توسط امپراتوران قبلی گورکانی مورد کاوش قرار گرفته بود و این بنا نقطه اوج تمام آن کارهای پیشین در یک نماد ملی بود. آرامگاه سفید بر فراز یک استخر بازتاب‌دهنده، در درون یک باغ دیوارکشی‌شده بزرگ برمی‌خیزد.

### لعل قلعه
لعل قلعه در دهلی نیز نمونه مهمی از معماری گورکانی است. این بنا در دوران اوج امپراتوری گورکانی تحت فرمان شاه جهان ساخته شد. این بنا در سال ۲۰۰۷ به عنوان میراث جهانی تعیین گردید. به عنوان یکی از بزرگ‌ترین قلعه‌ها در هند، نزدیک به ۲۰۰ سال به عنوان اقامتگاه رسمی پادشاهان گورکانی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

## معماری اسلامی پساگورکانی
[بندانگشتی|[رومی دروازه در لکنو، ۱۷۸۴، از نمای پشت، در هنگام سیلاب.]]
به دنبال فروپاشی امپراتوری گورکانی پس از جنگ‌های گورکانی-مارات‌ها، ظهور امپراتوری سیک و تهاجمات نادرشاه، احمدشاه درانی و کمپانی هند شرقی بریتانیا، استان‌های مرفه امپراتوری گورکانی مانند اوده، بنگال، حیدرآباد و میسور به عنوان دولت‌های منطقه‌ای قدرتمند و مستقل از دهلی ظهور کردند.

در اوده (شامل شرق اوتار پرادش امروزی)، لکنو به عنوان مرکز فرهنگ گنگا-جامونی و ادبیات اردو/هندوستانی پدیدار شد. نواب‌های اوده از ساخت شاهکارهای معماری مانند حسینیه آصفی (بارا امامبارا)، رومی دروازه، حسینیه کوچک لکنو (چوتا امامبارا)، سیکندر باغ و برج ساعت در لکنو، و همچنین گلاب باری و آرامگاه باهو بیگم در فیض‌آباد حمایت کردند.

در حیدرآباد، دودمان آصف جاه (نظام‌ها) بسیار ثروتمند شدند و تا اواسط قرن بیستم یکی از ثروتمندترین خانواده‌های سلطنتی در جهان بودند. نظام دستور ساخت کارهای عمومی و ساختمان‌های مختلفی را در ایالت خود داد (اغلب به سبک هندو-ساراسنی و گورکانی)؛ از جمله دادگاه عالی تلنگانا، سیتی کالج، باغ‌های عمومی (سابقاً «باغ عام»)، تالار جوبیلی، کتابخانه مرکزی ایالتی حیدرآباد، ساختمان مجلس، بیمارستان نیلوفر، دانشگاه عثمانیه و کالج پزشکی عثمانیه، و همچنین کاخ‌هایی مانند خانه حیدرآباد و کاخ چومحله.

به اصطلاح معماری گورکانی نو، که در اواخر قرن هجدهم آغاز شد اما عمدتاً از دهه ۱۸۴۰ تا استقلال هند در یک قرن بعد توسعه یافت، بیشتر توسط معماران بریتانیایی یا دیگر معماران اروپایی طراحی می‌شد و ویژگی‌های اسلامی یا مشخصاً هندی را اتخاذ می‌کرد؛ معمولاً به عنوان یک پوسته تزئینی بر روی ساختمان‌هایی که فرم‌های اصلی آن‌ها بازتاب‌دهنده انواع و کاربردهای غربی معاصر بود، چه به عنوان ساختمان‌های اداری، کاخ‌ها، دادگاه‌های عدالت، ایستگاه‌های راه‌آهن یا هتل‌ها. این سبک که بسیار متغیر است، بدین ترتیب به یکی از تعدادی از سبک‌های احیاءگری تبدیل شد که در دسترس معماران ویکتوریایی بود. نوع معمول معماری هندی که از آن وام گرفته می‌شد، معماری گورکانی یا نسخه کاخ‌های راجپوت آن بود.

## منابع

* 

## پیوند به بیرون

رده:اسلام در پاکستان
رده:اسلام در هند
رده:سبک‌های معماری
رده:معماری اسلامی
رده:معماری پاکستان