جنگ‌های روسیه و قموق‌ها

**جنگ‌های روسیه–قموق** () مجموعه‌ای از درگیری‌های نظامی بین روسیه تزاری (و بعدها امپراتوری روسیه) و قموق‌ها شمخال‌نشین ترخو و سایر دولت‌ها و مالکیت‌های فئودالی قموق (شاهزاده‌نشین اندیری، سلطان‌نشین اوتامیش، خانات مهدی‌اوغلی، اوسمی‌نشین قیتاق و دیگر نهادهای داغستان و قفقاز شمالی) در طی قرن‌های ۱۶ تا ۱۸ بود. در پایان قرن ۱۸، همچنین در طول و پس از جنگ قفقاز و تا پایان قرن ۱۹ و آغاز قرن ۲۰، درگیری‌ها به شکل قیام‌ها در شمخال‌نشین، شمال و جنوب قموقیا و اعتراضات ضد استعماری روستاهای جداگانه ادامه یافت. نتیجه این جنگ‌ها و قیام‌ها، تخریب چندباره برخی مناطق و روستاهای قموق بود.

## پیش‌زمینه
سقوط اردوی زرین در سال ۱۵۰۲، افق‌های جدیدی برای فرمانروایان شمخال (عنوان) قموق برای گسترش مرزهایشان به سمت شمال گشود. به زودی، فرمانروایان خانات تایومن (شمخالان یا تایومن قفقاز)، یک واحد سیاسی با مرکزیت در دهانه رود ترک، تحت نفوذ شمخال‌ها قرار گرفتند. در غرب، منافع شمخال‌نشین با چرکس (شاخه قاباردی‌ها آنان) برخورد داشت و در شمال با خانات آستراخان.

فرمانروایان خانات تایومن در نیمه اول قرن ۱۶، با حمایت «چرکس‌ها» (قموق، سایر مردم ترک و ارباب‌رعیتی‌های قاباردی که با آنان متحد بودند)، بارها در درگیری‌های داخلی خانات آستراخان مداخله کردند و در سال ۱۵۳۲ حتی آک-کوبک، پسر مرتضی و نوه احمد، را به تخت آنجا منصوب کردند. در سال ۱۵۵۶، خانات آستراخان توسط روسیه تزاری فتح شد. این رویداد همراه با ازدواج ایوان مخوف با شاهزاده قاباردی ماریا دختر تمروک باعث دخالت روسیه در سیاست‌های قفقاز شد.

## نخستین کارزارهای روسیه
در سال ۱۵۵۷، سفارت قاباردی به اداره روسیه در آستراخان درخواست اقدام نظامی علیه شمخال‌نشین ترخو را ارائه داد. این درخواست در سال ۱۵۵۸ توسط پسران تمروک ایداروف، یکی از شاهزادگان قاباردیا تکرار شد. طبق نظر کارشناسان قفقاز، دلیل این درخواست‌ها دشمنی تمروک ایداروف با شمخال بود. ایوان چهارم به زودی ارتشی علیه شمخال‌نشین و تایومن قفقاز فرستاد.

در تابستان ۱۵۶۰، نیروهای وویوودای I.S. Cheremisinov از آستراخان به سمت دریای خزر حرکت کردند تا پایتخت شمخال‌نشین ترخو — ترخو — را تصرف کنند. نیروهای روس موفق به گرفتن شهر شدند، اما سعی نکردند آن را حفظ کنند و تنها آن را به آتش کشیدند.

شمخال به مداخله در امور شاهزادگان قاباردی ادامه داد. نبرد عمومی بین متحدان تمروک ایداروویچ و ارتش تزار از یک سو و شمخال بودای و متحد قاباردی او پشیمخائو کیتوکین از سوی دیگر در سال ۱۵۶۶ رخ داد که به کشته شدن شمخال بودای، برادرش سورخای و متحد قاباردی‌شان انجامید. این نبرد اهمیت زیادی داشت، زیرا مناطق غربی از شمخال‌نشین جدا شدند و ذکر شده که در قرن ۱۶ شمخال‌ها «یاساق» (خراج) از مناطق تا بالقارها و قره‌چای‌ها جمع‌آوری می‌کردند.

سپس ایداروف‌ها کارزارهای تزار را به خانات تایومن هدایت کردند، که فرمانروای آن، سلطانای، در اتحاد با شمخال، در برابر تهاجم مشترک روسیه و قاباردی مقاومت می‌کرد. با این حال، در سال ۱۵۸۸ استرلتسی قلعه ترکی را در مرکز خانات تایومن بر رود ترِک تأسیس کرد.

دو سال بعد، حمله‌ای به سرزمین‌های شمخال‌ها انجام شد، اما توسط قموق‌ها دفع شد. سرزمین‌های خانات تایومن نهایتاً در سال ۱۵۹۴ توسط روسیه تزاری فتح و الحاق شدند.

## کارزار داغستان خوروستینین ۱۵۹۴
پس از رسیدن به توافق با تزار الکساندر دوم و همچنین با قموق کریم‌شمخال (معاون شمخال و خویشاوند شمخال که به‌طور سنتی وارث تخت محسوب می‌شد)، ارتش روسیه متشکل از ۵۰۰۰ نفر به فرماندهی وووید خوروستینین از قلعه کویسینسکی حرکت کرده و پیشروی به سمت ترخو را آغاز کرد. شمخال ترجیح داد در نبردهای مستقیم با روس‌ها وارد نشود. ترخو با استحکامات نه چندان قوی خود، به سرعت اشغال شد.

شمخال وارد مذاکره نشد و از درگیری مستقیم با روس‌ها خودداری کرد و با حملات کوچک، نیروهای روسی را خسته کرد و ترخو را تحت محاصره گسترده نگه داشت. کوه‌نشینان شب و روز به روس‌ها استراحت ندادند. به گفته وی. پوتو:

"شمخال طرفدار روش جنگ صبر و مشاهده بود و طبق قاعده داغستان عمل می‌کرد – عقرب را از دم بگیر."

ارتباطات پشتیبانی روس‌ها هدف قرار گرفت و هیچ کاروان تدارکاتی نتوانست به ایمنی به ترخو برسد یا از آن خارج شود. در همین حال، به دلیل گرمای هوا و کمبود غذا، تب در ارتش روسیه آغاز شد. تعداد بیماران و مجروحان در برخورد با قموق‌ها روز به روز افزایش یافت. در مقابل، ارتش شمخال دائماً با نیروهای تازه‌نفس تقویت می‌شد و حلقه محاصره تدریجاً تنگ‌تر شد.

وضعیت محاصره‌شدگان به وضعیت بحرانی رسید و خوروستینین تصمیم به عقب‌نشینی از ترخو گرفت. در شبی تاریک، نیروهای روسیه به سمت قلعه کویسینسکی حرکت کردند. در ابتدا، نیروهای در حال عقب‌نشینی توانستند حملات پراکنده داغستانی‌ها را دفع کنند، اما رسیدن نیروهای اصلی به فرماندهی شمخال خود، روس‌ها را مجبور به رها کردن بارهای سنگین و مجروحان کرد.

در نهایت، تنها یک‌چهارم از کل نیروهای روسی که قبلاً از قلعه کویسینسکی حرکت کرده بودند، بازگشتند. تلفات کل ارتش روسیه در این کارزار ۳۰۰۰ نفر بود. بر اساس برخی روایت‌های محلی، از ۱۰۰۰ کازاک‌های ترِک که به راه افتادند، بیش از ۳۰۰ نفر به خانه بازنگشتند. این کارزار بدون موفقیت پایان یافت.

## کارزار بوتورلین ۱۶۰۴–۱۶۰۵
**[[کارزار شِوکال]]**
در آغاز قرن هفدهم، قفقاز شمالی وارد جنگ‌های داخلی شد. مالکان فئودال محلی اغلب به دنبال کمک از قدرت‌های همسایه بودند. وابستگان کاباردی مسکو و مورزای اوکوتسک از گسترش مسکو حمایت می‌کردند. مداخله روسیه همچنین با درخواست جدید گرجی‌ها برای حمایت در برابر امپراتوری عثمانی و متحد منطقه‌ای نزدیک آن، شمخال‌نشین، که به‌طور منظم به ایبریا حمله می‌کرد، تسهیل شد.

در تلاش برای بهره‌برداری از وضعیت سیاسی مناسب (جنگ دیگری بین ایران و عثمانی آغاز شد)، دولت تزار تصمیم گرفت یک لشکرکشی جدید به داغستان سازمان دهد. ارتش شامل ۱۰٬۰۰۰ استرلسی، کازاک‌های یایتسک و ترِک، و وابستگان محلی مسکو (برخی مالکان فئودال کاباردی طرفدار روسیه و مورزای اوکوتسک) بود. این نیرو، نیروی قابل توجهی در منطقه به‌شمار می‌رفت. بر اساس گفته تاجر هلندی Isaac Massa، مجموع نیروها ۵۰٬۰۰۰ نفر بود که به فرماندهی وووید ایوان میخایلوویچ بوتورلین حرکت می‌کرد (این برآورد تعداد احتمالاً اغراق‌آمیز است). در ۱۶۰۴، نیروهای تزار حرکت کردند.

قموق‌ها، همانند ۱۵۹۴، وارد برخوردهای عمده با روس‌ها نشدند و جنگ چریکی انجام دادند. نیروهای روسیه تمام دشت‌های قموق را اشغال کرده و ترخو را تسخیر کردند. شمخال سورخای دوم به قلعه‌های خان آوار عقب‌نشینی کرد و اختیار ارتش خود را به برادرزاده فعالش، سلطان موت، سپرد. به زودی بوتورلین با کمبود تدارکات مواجه شد و مجبور شد بخشی از ارتش را به آستراخان و قلعه ترکی بفرستد. نیروهای در حال عقب‌نشینی توسط سلطان موت مورد حمله قرار گرفتند، اما توانستند مهاجمان را دفع کرده و تلفات زیادی به آنها وارد کنند.

با این حال، در بلندمدت، شاهزاده سلطان موت توانست ائتلافی از قموق‌ها، دیگر اقوام داغستان و برخی مالکان فئودال ضدروس کاباردی (خویشاوندان مادری سلطان موت) ایجاد کند. کمک‌هایی نیز از طرف عثمانی‌ها و احمد یکم با اعزام ۱٬۰۰۰ ینی‌چری و تاتارهای کریمه ارائه شد. ارتش متحد به قلعه‌های ساخته شده توسط روس‌ها حمله کرد. قلعه کویسینسکی، قلعه روس‌ها در آکتاش و برخی قلعه‌های دیگر سقوط کردند. بوتورلین کاملاً محاصره شد.

به زودی نیروهای سلطان موت ترخو را محاصره کردند. آنها خندق‌ها را پر کرده و تپه‌ای از شن و بوته در سطح دیوار قلعه ایجاد کردند. مهم‌ترین پایگاه‌های روس‌ها دو برج بالا بودند که برد شلیک گسترده‌ای داشتند. یک محموله بزرگ باروت زیر یکی از برج‌ها گذاشته شد. پس از انفجار، «بهترین گروهان‌های» استرلسی‌های مسکو کشته شدند و ینی‌چری‌ها و نیروهای داغستانی قلعه را تصرف کردند. بخشی از دیوار قلعه نابود شد و نیروهای طوفان عظیم وارد شکاف شدند. با این حال، روس‌ها توانستند تمام حملات را دفع کرده و خسارت زیادی به مهاجمان وارد کنند. محاصره‌شدگان نیز تلفات سنگینی دادند.

با دیدن بی‌فایده بودن ادامه نبرد، طرفین وارد مذاکره شدند. این مذاکرات به توافقی برای خروج امن ارتش روسیه به ترکی منجر شد. با این حال، مردم قموقیا و داغستان پس از مشاهده ویرانی سرزمین‌هایشان و کشته شدن بسیاری از هموطنان، سلطان موت را برای اقدام قاطع علیه روس‌های در حال عقب‌نشینی تحریک کردند.

به زودی ارتش بوتورلین توسط قموق‌ها و متحدانشان محاصره شد و در نبرد کارامان کاملاً نابود گردید، جایی که ایوان بوتورلین خود کشته شد. طبق منابع روسی، تلفات روس‌ها حدود ۷ هزار نفر بود، «علاوه بر مردم بویار». نیکولای کارامزین و چند منبع دیگر از تلفات ۶ تا ۷ هزار نفر روس‌ها گزارش داده‌اند.

نبرد کارامان، به گفته کارامزین، باعث شد قلمرو قفقاز شمالی به مدت ۱۱۸ سال دیگر از برنامه‌های توسعه فعال روسیه تزاری خارج بماند.

## منابع

رده:امپراتوری روسیه در سده ۱۹ (میلادی)
رده:پادشاهی کارتلی-کاختی
رده:تاریخ استعمارگری اروپای مدرن
رده:تاریخ داغستان
رده:تاریخ قفقاز شمالی
رده:تاریخ مردم قموق
رده:جنگ‌های ایران و روس
رده:فرگشت سرزمینی روسیه