ذوالفقارخان نصرت جونگ

**محمد اسماعیل** (۱۶۴۹/۱۶۵۷–۱۱ فوریه ۱۷۱۳)، که با لقب **ذوالفقار خان** شناخته می‌شد، یکی از اشراف و ژنرال‌های برجسته نظامی امپراتوری گورکانی بود. پدرش اسد خان، *وزیر* (صدراعظم) امپراتور مغول، اورنگ زیب، بود. در دوران سلطنت اورنگ زیب، ذوالفقار خان چندین لشکرکشی نظامی را در راستای جاه‌طلبی‌های امپراتور در دکن و جنوب هند رهبری کرد که از جمله آنها می‌توان به محاصره جینجی اشاره کرد. او در اواخر سلطنت اورنگ زیب، سمت *میر بخشی* (سرپرست کل) را بر عهده داشت و توسط امپراتور بهادر شاه اول به فرمانداری دکن منصوب شد. این سمت‌ها به ذوالفقار خان کمک کرد تا اوایل دهه ۱۷۰۰ به قدرتمندترین اشراف امپراتوری تبدیل شود.

ذوالفقار خان به دلیل نقشش در به تخت نشستن امپراتور جهاندار شاه، به عنوان اولین پادشاه‌ساز در تاریخ مغول لقب گرفته است. در طول سلطنت کوتاه این امپراتور، ذوالفقار خان به عنوان *وزیر* (صدراعظم) خدمت کرد و تا قبل از اعدامش در سال ۱۷۱۳ توسط فرخ‌سیار، مدعی تاج و تخت، به عنوان حاکم مؤثر امپراتوری عمل می‌کرد.

## اوایل زندگی
ذوالفقار خان با نام محمد اسماعیل متولد شد. به گفته مورخ ساتیش چاندرا، او در سال ۱۶۴۹ متولد شد، در حالی که ویلیام ایروین می‌گوید که او در سال ۱۶۵۷ متولد شده است. پدر او اسد خان بود که بعدها *وزیر* (نخست‌وزیر) اورنگ زیب شد و از چهره‌های برجسته در سیاست مغول‌ها بود. از نظر نسب، محمد اسماعیل به یک خانواده ایرانی تعلق داشت - پدربزرگش خانلر پس از اعدام پدربزرگش ذوالفقار خان، *بیگلربیگی* شیروان صفوی، توسط امپراتور ایران شاه عباس اول در حدود سال ۱۶۰۰ به هند نقل مکان کرده بود. مادر محمد اسماعیل مهرالنسا بیگم، دختر آصف خان، *وزیر* در دوران سلطنت شاه جهان بود.

محمد اسماعیل در کودکی با اعطای منصب *(* رتبه) رسماً به جرگه اشراف مغول پیوست. در سال ۱۶۷۷، با دختر شایسته خان، نجیب‌زاده مغول، ازدواج کرد و عنوان «اعتقادخان» (به معنای «ارباب امین») به او اعطا شد.

## شغل
### سلطنت اورنگ زیب
در سال ۱۶۸۹، محمد اسماعیل (که اکنون لقب اعتقادخان را داشت) به دستور اورنگ زیب موفق به تصرف قلعه مراتا در راجگر شد. هدف اصلی نبرد دستگیری راجارام بونسل، پادشاه مراتا بود، اما راجارام موفق به فرار به قلعه جینجی شد. از سوی دیگر، اعتقادخان موفق به دستگیری خانواده سمباجی، سلف راجارام، شد. پسر جوان او شاهو به یک سرمایه کلیدی در مبارزه مغول‌ها علیه مراتاها تبدیل شد. همچنین مقدار زیادی گنج از قلعه به دست آمد. به دلیل این موفقیت، رتبه محمد اسماعیل افزایش یافت و به او لقب «ذوالفقار خان» اعطا شد.

از اواخر دهه ۱۶۸۰ به بعد، اشراف دربار اورنگ زیب به دو جناح اصلی تقسیم شدند؛ یکی به رهبری ذوالفقار خان و پدرش اسد خان. جناح دیگر به رهبری غازی الدین خان، چین قلیچ خان و محمد امین خان. تفاوت تعیین‌کننده بین دو طرف، مسئله چگونگی برخورد با مراتهه‌ها بود. ذوالفقار خان و جناح او عموماً رویکردی آشتی جویانه داشتند، در حالی که طرف دیگر بر نگرشی سختگیرانه تر اصرار داشت.

در سال ۱۶۹۰، ذوالفقار خان توسط اورنگ زیب به فرماندهی محاصره جینجی منصوب شد تا راجارام فراری را تعقیب کند.  کام بخش، شاهزاده مغول، نیز در سال ۱۶۹۱ به این فرماندهی منصوب شد. محاصره به دلیل استحکام قلعه و اختلالات مکرر خطوط تدارکاتی توسط مراتهه‌ها که منجر به پیشرفت کند می‌شد، دشوار بود. در سال ۱۶۹۳، کام بخش برخلاف دستور اورنگ زیب، مذاکراتی را با راجارام آغاز کرد. ذوالفقار خان و پدرش اسد خان پس از کشف این موضوع، او را دستگیر کردند. محاصره در طول دهه ادامه یافت - در این مدت، ذوالفقار خان به تدریج ارتباطات محلی با اشراف دکنی برقرار کرد. از سال ۱۶۹۰، او همچنین حملات دوره‌ای به پادشاهی‌های تانجور و تریچینوپولی را رهبری کرد و بخش‌های عمده‌ای از ثروت جمع‌آوری شده را به جیب زد. در سال ۱۶۹۲، پس از دستگیری علی مردان خان، *فئودار* و *دیوان ایالتی قبلی منطقه، توسط نیروهای مراتهه، اورنگ زیب او را به عنوان فوجدار* کارناتاک (که قبلاً استان جنوبی سلطنت گلکنده بود) منصوب کرد. این نشان دهنده تغییر در مدیریت مغولی کارناتاک به سیستمی بود که صرفاً تحت کنترل نظامی بود.

طولانی شدن محاصره جینجی باعث شد ناظران معاصر، ذوالفقار خان را به تبانی با دشمن متهم کنند. در سال ۱۶۹۸، قلعه جینجی سرانجام سقوط کرد، اما راجارام بار دیگر از اسارت گریخت. رتبه ذوالفقار خان ارتقا یافت و عنوان «نصرت جنگ» به او اعطا شد؛ قلعه «نصرتگره» نام گرفت. ذوالفقار خان به اردوگاه امپراتور فراخوانده شد و داوود خان پانی، از زیردستان نزدیک او، در غیاب او به عنوان معاون *فوجدار* کارناتیک خدمت کرد.

پس از این رویداد، ذوالفقار خان برای مقابله با شورش مراتهه به چندین عملیات تعقیب و گریز اعزام شد. در سال ۱۷۰۲، پس از مرگ بهرمند خان *، به عنوان میربخشی* (سرپرست کل) امپراتوری منصوب شد. این امر او را پس از پدرش به یکی از بالاترین مقامات امپراتوری تبدیل کرد. لشکرکشی نظامی قابل توجه بعدی او در سال ۱۷۰۵ در محاصره واگینگرا بود، جایی که او به امپراتور اورنگ زیب در تغییر روند نبرد علیه پیدیا نایاک کمک کرد. با این حال، پیدیا نایاک فرار کرد و اورنگ زیب به ذوالفقار خان مشکوک شد که از او رشوه گرفته است. با این وجود، به دلیل کمک‌هایش، رتبه او بیشتر افزایش یافت.

اورنگ زیب در سال ۱۷۰۷ درگذشت و جنگ جانشینی بین پسرانش درگرفت. ذوالفقار خان و پدرش اسد خان با اکراه از شاهزاده اعظم شاه حمایت کردند. ارتش اعظم شاه در همان سال در نبرد جاجو با ارتش شاهزاده محمد معظم روبرو شد. در بحبوحه خسارات شدید از جانب اعظم، ذوالفقار خان عقب‌نشینی را توصیه کرد - با این حال، اعظم به پیشروی خود ادامه داد. ذوالفقار خان، اعظم را رها کرد و با جراحات جزئی به گوالیور گریخت، در حالی که اعظم کشته شد.

### سلطنت بهادر شاه
محمد معظم در سال ۱۷۰۷ به عنوان امپراتور بهادر شاه بر تخت سلطنت نشست. ذوالفقار خان (به همراه دیگر اشراف) به دربار دعوت شد و با وجود اینکه در جنگ جانشینی، طبق سنت مغول، جانب اعظم را گرفته بود، با او آشتی کرد. در حالی که پدرش اسد خان مقام *وزیر* را به منعم خان واگذار کرد، مقام ذوالفقار خان ارتقا یافت و در مقام *میر بخشی* خود مجدداً تأیید شد. در سال ۱۷۰۹، ذوالفقار خان پس از شکست برادرش کام بخش توسط بهادر شاه، به عنوان فرماندار دکن نیز منصوب شد (او به صورت غیابی خدمت می‌کرد و داوود خان پانی به عنوان معاون او فعالیت می‌کرد). این مناصب بسیار تأثیرگذار و سودآور بودند و به ذوالفقار خان قدرت بی‌سابقه‌ای برای یک اشراف‌زاده می‌دادند و او را به یکی از مهم‌ترین مردان امپراتوری مغول تبدیل می‌کردند. ذوالفقار خان در مقام فرماندار دکن، در پی اتخاذ سیاست‌های آشتی‌جویانه با مراتهه‌ها بود، که حول محور به رسمیت شناختن شاهو به عنوان پادشاه برحق مراتهه (همان‌طور که اورنگ زیب در نظر داشت) می‌چرخید. با این حال، بهادر شاه این توصیه را نپذیرفت و مراتهه‌ها را به فرماندهی شاهو به حملات و یورش‌های بیشتری دعوت کرد.

در سال ۱۷۱۰، ذوالفقار خان توانست تا حدودی بر اعطای *منصب* (رتبه) به اشراف کنترل پیدا کند و اقتدار خود امپراتور را محدود کند. ذوالفقار خان همچنین به دنبال مقام *وزیر* برای خانواده‌اش بود، زیرا پدرش دیگر این مقام را نداشت؛ او دائماً علیه منعم خانِ وقت تا زمان مرگش در سال ۱۷۱۱ موضع می‌گرفت. ذوالفقار خان اصرار داشت که مقام *وزیر* به پدرش اسد خان بازگردد - این درخواست رد شد، زیرا مستلزم آن بود که یک خانواده واحد سه مقام فوق‌العاده قدرتمند امپراتوری را اشغال کند. ذوالفقار خان مانع از انتصاب وزیر توسط امپراتور *در* بقیه دوران سلطنتش شد و وظایف این مقام بین چندین مقام تقسیم شد. مورخ مونس فاروقی از این مثال‌ها برای اشاره به قدرت رو به افزایش ذوالفقار خان، به قیمت اقتدار سلطنتی بهادر شاه، استفاده می‌کند.

در سال ۱۷۱۲، بهادر شاه بیمار شد و در بستر مرگ افتاد که این امر باعث جنگ جانشینی بین پسرانش شد. قدرتمندترین شاهزاده، عظیم-شان بود که نفوذ قابل توجهی در دربار بهادر شاه داشت و به عنوان فرماندار بنگال، ثروت قابل توجهی را در اختیار داشت. سه مدعی دیگر برای تاج و تخت، جهان شاه، رفیع-شان و جهاندار شاه بودند که دومی ضعیف‌ترین آنها بود. ذوالفقار خان، که اکنون قدرتمندترین اشراف‌زاده امپراتوری بود، توانست پیروزی جهاندار شاه را ترتیب دهد. او بین این سه شاهزاده اتحادی ایجاد کرد و به آنها در شکست عظیم-شان کمک کرد و سپس از جهاندار شاه در کشتن شاهزادگان باقی مانده حمایت کرد. ذوالفقار خان با مهندسی به تنهایی برای به سلطنت رساندن ضعیف‌ترین شاهزاده به قیمت قوی‌ترین شاهزاده، ادعای جهاندار شاه را برای تاج و تخت کاملاً به خود وابسته کرد. مونس فاروقی، ذوالفقار خان را به خاطر اقداماتش، اولین «سلطنت‌ساز» در تاریخ مغول می‌نامد. به گفته ریچارد ایتون، این امر سابقه‌ای برای عمل کارگزاران قدرت ایجاد کرد که حاکمان دست‌نشانده مغول را بر تخت سلطنت می‌نشاندند، مانند نمونه برادران سید و فرخ‌سیار.

وقایع‌نگاری‌ها نشان می‌دهند که ذوالفقار خان جاه‌طلبی‌هایی برای متمرکز کردن اداره امپراتوری حول یک *وزیر* واحد (مقامی که او برای خود در نظر داشت) داشت، در حالی که سلطنت امپراتوری بین شاهزادگان تقسیم شده بود؛ این ممکن است اساس اتحاد بین شاهزادگان بوده باشد، اگرچه آبیشک کایکر اظهار می‌کند که این ممکن است در عوض یک ابزار تخیلی بوده باشد که توسط وقایع‌نگاران آینده برای درک وقایع پیرامون جنگ جانشینی استفاده شده است.

### سلطنت جهاندار شاه
جهاندار شاه یک ماه پس از مرگ بهادر شاه در سال ۱۷۱۲ به تخت سلطنت نشست. پس از جلوس، ذوالفقار خان را به مقام *وزیر* امپراتوری رساند؛ مقام *میربخشی* به کوکالتاش خان، برادر رضاعی امپراتور، رسید. به دلیل وابستگی جهاندار شاه به ذوالفقار خان، او قدرت مؤثری بر امپراتوری داشت و این اولین بار در تاریخ مغول بود که امپراتور از کنترل دست می‌کشید. ذوالفقار خان همچنین به عنوان فرماندار غایب دکن، که توسط معاونش داوود خان پانی اداره می‌شد، ادامه داد.

ذوالفقار خان به عنوان حاکمی مؤثر، تلاش کرد تا با راجپوت‌ها، سیک‌ها و مراتهه‌ها که به‌طور فزاینده‌ای از امپراتوری دور شده بودند، پل ارتباطی برقرار کند. او *جزیه* (مالیات مذهبی) را لغو کرد و به حاکمان راجپوت، جای سینگ دوم و آجیت سینگ، مناصب معتبری اعطا کرد. او به سیاست‌های آشتی‌جویانه با مراتهه‌ها که به عنوان فرماندار دکن برقرار کرده بود، ادامه داد و شیواجی دوم را رسماً به رسمیت شناخت. چنین سیاست‌هایی مورد استقبال این گروه‌ها قرار گرفت. با این حال، ذوالفقار خان موقعیت متزلزلی در دربار داشت و نتوانست حمایت اشراف کلیدی مانند چین قلیچ خان و محمد امین خان و همچنین افراد نزدیک به امپراتور مانند لعل کونوار را به دست آورد. قدرت و اقتدار ذوالفقار خان باعث شد که خود امپراتور جهاندار شاه از ترس علیه او توطئه کند، زیرا دومی سعی کرد افراد خود را به سمت مناصب کلیدی امپراتوری منصوب کند. علاوه بر این، ذوالفقار خان با یک سیستم اداری مالیاتی رو به زوال مواجه بود که در دوران سلطنت بهادر شاه بدتر شده بود.

سلطنت جهاندار شاه و حکومت ذوالفقار خان کوتاه بود؛ پسری از شاهزاده مرحوم عظیم‌الشان به نام فرخ‌سیار با حمایت برادران سید شورشی را آغاز کرد. جهاندار شاه با ارتشی کم‌حقوق و بی‌نظم، در ژانویه ۱۷۱۳ در آگرا شکست سختی خورد.

## مرگ
پس از شکست، جهاندار شاه به خانه اسد خان در دهلی رسید و از او و ذوالفقار خان درخواست حمایت کرد. با این حال، این دو تصمیم گرفتند امپراتور را به فرخ‌سیار تحویل دهند، به این امید که نظر فرخ‌سیار را جلب کنند. این تصمیم در چندین وقایع‌نامه آن دوره مورد بررسی دقیق قرار گرفته است، اگرچه بسیاری از روایت‌های مربوط به منطق پشت این تصمیم احتمالاً تخیلی هستند. این استراتژی نتیجه نداد و ذوالفقار خان در ۱۱ فوریه ۱۷۱۳ توسط فرخ‌سیار اعدام شد، با وجود اطمینانی که وجود داشت. اجساد ذوالفقار خان و جهاندار شاه را بر روی فیل‌ها در دهلی رژه بردند و در مقابل دروازه دهلی رها کردند تا بپوسد. به گفته ویلیام ایروین، ذوالفقار خان سپس در کنار دروازه مقبره همایون در دهلی به خاک سپرده شد و چند سال بعد، سید حسین علی خان مقبره‌ای در این مکان ساخت.

## جستارهای وابسته
* سلطان‌نشین کارناتیک

## منابع

رده:اشراف
رده:گورکانیان هند
رده:اشراف آسیایی