منطقه درز

**منطقه درز** () اصطلاحی است که به نواری از سرزمین در کرانه باختری تحت اشغال اسرائیل اشاره دارد. این منطقه در شرق خط سبز و در غرب دیوار حائل کرانه باختری قرار گرفته و بیشتر ساکنان آن اسرائیلی‌هایی هستند که در شهرک‌سازی‌هایی مانند الفی مناش، آریئل، بیت آریه، مودیعین عیلیت، گیوات زیو، معاله آدومیم، بیتار عیلیت و افرات زندگی می‌کنند. مساحت این منطقه در حدود ۱۳۷ کیلومتر مربع برآورد شده‌است.

بر پایه برآوردهای سال ۲۰۰۶، نزدیک به ۵۷٬۰۰۰ فلسطینی در روستاهایی زندگی می‌کردند که به‌صورت مناطق محصور در منطقه درز قرار گرفته و از بقیه کرانه باختری جدا شده بودند. سازمان ملل متحد برآورد کرده‌است که در صورت تکمیل مجموعه دیوارها، حصارها، سیم‌های خاردار و خندق‌ها در مسیر برنامه‌ریزی‌شده، نزدیک به یک‌سوم فلسطینیان کرانه باختری متأثر خواهند شد؛ ۲۷۴٬۰۰۰ نفر در مناطق محصور درون منطقه درز قرار می‌گیرند و نزدیک به ۴۰۰٬۰۰۰ نفر از زمین‌های کشاورزی، محل کار، مدرسه‌ها و بیمارستان‌های خود جدا می‌شوند. دادگاه عالی اسرائیل دستور تغییر مسیر دیوار را برای کاهش شمار افراد متأثر صادر کرد و بر پایه حکم دادگاه این شمار به ۳۵٬۰۰۰ نفر رسید.

در ژوئیه ۲۰۰۶، بتسلیم پیش‌بینی کرد که ۸٫۵ درصد از کرانه باختری از جمله اورشلیم شرقی در منطقه درز قرار خواهد گرفت. این منطقه همچنین دربرگیرنده ۹۹ شهرک اسرائیلی (از جمله ۱۲ شهرک در اورشلیم شرقی) است. بر پایه برآورد سال ۲۰۰۴، نزدیک به ۳۸۱٬۰۰۰ شهرک‌نشین اسرائیلی (۱۹۲٬۰۰۰ نفر در اورشلیم شرقی) در منطقه درز ساکن بودند.

## هدف
به گفته مقامات اسرائیلی، تصمیم به ایجاد منطقه درز دلایل گوناگونی داشت. از جمله این دلایل «نیاز به ایجاد یک منطقه حائل با دور نگه‌داشتن دیوار از خانه‌های اسرائیلی‌هایی که در نزدیکی آن زندگی می‌کنند، چه در جامعه‌های درون اسرائیل و چه در شهرک‌ها» بود. بر پایه گفته دفتر دادستان کل، «این منطقه حائل برای مقابله با مهاجمانی که ممکن است پیش از اجرای نقشه‌شان از دیوار عبور کنند حیاتی است.» دلیل دیگری که به آن استناد شد نیاز به «دفاع از نیروهایی است که از دیوار حفاظت می‌کنند با عبور مسیر از مناطقی که از شرق دیوار قابل کنترل [توپوگرافیک] نیست.» ادعا شده‌است که به دلیل توپوگرافی منطقه، اجرای کل مسیر دیوار در امتداد خط سبز «امکان حفاظت از سربازانی که در امتداد دیوار گشت‌زنی می‌کنند را فراهم نمی‌کرد؛ زیرا آنان در بسیاری از موارد در موقعیت توپوگرافیک پایین‌تری قرار می‌گرفتند.»

### ساختار حقوقی و سامانه مجوزها
منطقه درز به‌موجب یک فرمان نظامی — فرمان نیروهای دفاعی اسرائیل دربارهٔ مقررات امنیتی (یهودا و سامره) (شماره ۳۷۸)، اعلامیه شماره S/2/03 (منطقه درز) — صادرشده در ۲ اکتبر ۲۰۰۳، به‌عنوان «منطقه بسته» برای همه افرادی که اسرائیلی یا یهودی خارج از کشور نیستند تعیین شده‌است. این فرمان مقرر می‌دارد که «هیچ‌کس به منطقه درز وارد نخواهد شد و هیچ‌کس در آنجا نخواهد ماند». اما این مقرره شامل اسرائیلی‌ها نمی‌شود. از نظر این فرمان، «اسرائیلی» به معنای «شهروند دولت اسرائیل، ساکن دولت اسرائیل ثبت‌شده در دفتر ثبت جمعیت بر پایه قانون ثبت جمعیت و هر شخصی که بر پایه قانون بازگشت حق مهاجرت به اسرائیل را دارد» تعریف شده‌است.

یک روز پیش از صدور فرمان نظامی، وزارت امور خارجه اسرائیل بیانیه‌ای منتشر کرد و توضیح داد که ایجاد منطقه درز «از اهمیت بسیار بالایی» برخوردار است و به «نیاز امنیتی شدید به ساخت دیوار حفاظتی در منطقه درز و در حلقه اورشلیم» اشاره کرد.

فلسطینیانی که نزدیک منطقه درز زندگی می‌کنند تنها در صورت داشتن مجوز کتبی — به عربی «تصریح» () — که اجازه اقامت دائم می‌دهد، حق ورود و ماندن دارند. فلسطینیانی که ساکن منطقه درز نیستند می‌توانند برای مجوزهای شخصی درخواست دهند به شرط آنکه دلیل مشخصی داشته باشند. درخواست مجوز باید از پیش انجام شود. ۱۲ دسته متفاوت مجوز شخصی وجود دارد که شامل مجوز برای کشاورزان، کارمندان، صاحبان کسب‌وکار و کارکنان تشکیلات خودگردان فلسطین می‌شود. معیارهای مشخص پذیرش یا رد درخواست‌ها در مقررات تعیین نشده‌است.

دارندگان مجوز باید برای سفر با خودرو، آوردن کالا یا اقامت شبانه در منطقه درز مجوز ویژه‌ای درخواست کنند. حتی کسانی که مجوز دائم یا شخصی دارند تنها می‌توانند از دروازه‌ای که در مجوزشان مشخص شده عبور کنند. مجوزهای شخصی صادرشده از جمله آن‌هایی که برای کشاورزان صادر می‌شود اغلب فقط برای دوره‌ای محدود معتبرند. دسترسی به منطقه درز برای دارندگان مجوز همچنین به ساعات کار دروازه‌ها بستگی دارد. شیوه‌ها و ساعات باز بودن از دروازه‌ای به دروازه دیگر متفاوت است و همیشه قابل پیش‌بینی نیست.

بر پایه گزارش دفتر سازمان ملل متحد برای هماهنگی امور بشردوستانه در ژوئیه ۲۰۰۵، ۳۸ درصد درخواست‌های مجوز رد شد. گروه‌های حقوق بشری اسرائیلی و فلسطینی اشاره کرده‌اند که گرایش فزاینده‌ای به صدور مجوز تنها برای مالکان ثبت‌شده زمین و فرزندان مستقیم آنان وجود دارد. در نتیجه، نیروی کار بخش کشاورزی فلسطین که کارْبَر است عملاً کنار گذاشته می‌شود. این محدودیت‌ها همراه با دشواری‌هایی که حتی دارندگان مجوز با آن روبه‌رو هستند سبب شده‌است که زمین‌های منطقه درز به‌طور فزاینده‌ای بدون کشت بمانند. بر پایه قانون اسرائیل، زمین‌هایی که سه سال پیاپی کشت نشوند می‌توانند مصادره و «زمین دولتی» اعلام شوند. به گفته دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل، بخش بزرگی از زمین‌های منطقه درز پیش‌تر «زمین دولتی» اعلام شده‌است.

منابع اسپانیایی‌زبان نشان می‌دهند که شمار مجوزهای کشاورزی صادرشده برای فلسطینیان در این منطقه به‌شدت کاهش یافته‌است؛ به‌طوری‌که نرخ رد درخواست‌ها از ۲۴ درصد در ۲۰۱۴ به ۷۲ درصد در ۲۰۱۸ رسید و شمار کل درخواست‌های مجوز کشاورزی از ۲۴٬۴۲۴ در سال ۲۰۱۴ به تنها ۲٬۹۵۹ در سال ۲۰۱۸ افت کرد. از سال ۲۰۱۴ نهاد اسرائیلی اداره‌کننده سرزمین‌های اشغالی حق زمین را برای همسر یا فرزندان مالک به رسمیت نمی‌شناسد و تنها مجوزهای موردی به‌عنوان «کارمند» به آنان می‌دهد. در سال ۲۰۱۹ مقررات تازه‌ای دسترسی فلسطینیان به زمین‌هایشان در منطقه درز را بازهم محدودتر کرد و آن را تنها به فصل برداشت محدود ساخت.

## انتقادها
گروه‌های حقوق بشری از جمله گروه‌های درون اسرائیل قانونی بودن هم دیوار حائل و هم منطقه درز را بر پایه حقوق بین‌الملل به چالش کشیده‌اند. برای نمونه، سازمان مردم‌نهاد اسرائیلی هاموکد (مرکز دفاع از فرد) در دادخواستی به دادگاه عالی اسرائیل اعلام کرد:

«شبکه‌ای از اعلامیه و فرمان‌ها در منطقه درز نوعی آپارتاید حقوقی پدیدآورده که تحمل‌ناپذیر، غیرقانونی و غیراخلاقی است. به بیان دیگر، ساختار توپوگرافیک تبعیض‌آمیز و سرکوب‌گرانه بر زیرساختی هنجاری و ننگین استوار است که در حقوق اسرائیل بی‌سابقه است.»

## شهرها و روستاها در مناطق محصور منطقه درز
تا سال ۲۰۱۰ ساخت دیوار حائل در همه مناطق به پایان نرسیده بود. بر پایه نقشه رسمی دولت اسرائیل، شهرها و روستاهای فلسطینی زیر در غرب دیوار حائل تکمیل‌شده یا برنامه‌ریزی‌شده قرار می‌گیرند:
* **منطقه محصور برطعه** (شمال طولکرم): شامل برطعه شرقیه، ام‌الریحان، خربت عبدالله الیونس، خربت الشیخ سعید، خربت المنطار الغربیه، خربت المنطار الشرقیه و ظهرالملک
* **منطقه محصور [[بیر نبالا]]** (شمال‌غربی اورشلیم): شامل بیت حنینا، جدیره و الجیب
* **۹ روستا در منطقه [[بیت‌لحم]]**: بتیر، حوسان، نحالین، وادی فوکین، الجبعه، خربت زکریا، خربت البلوطه، خلت عفانه و الولجه

روستاهای خربت جباره (نزدیک طولکرم)، عزون، رأس‌الطیره، دبعه، وادی رشا و عرب الرمادین (همگی نزدیک قلقیلیه) در نقشه نخست قرار بود در غرب دیوار باشند؛ اما دادگاه عالی اسرائیل دستور تغییر مسیر دیوار را صادر کرد تا این روستاها در شرق آن قرار گیرند.

قلقیلیه و منطقه حبله (شامل رأس عطیه و عزبت جلعود) به معنای دقیق محصور نیستند زیرا نوارهای باریک زمین آن‌ها را به مناطق شرق دیوار پیوند می‌دهد؛ اما ارتش اسرائیل هر از گاهی با برپایی ایست‌بازرسی دسترسی به این مناطق را محدود می‌کند.

در سپتامبر ۲۰۲۵ یک فرمان نظامی روستاهای النبی ساموئل، بیت اکسا و محله الخلایله از الجیب (که با ایست‌بازرسی از الجیب جدا شده‌است) را به منطقه درز افزود. این اقدام مساحت منطقه درز را ۷ درصد افزایش داد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* اطلس بشردوستانه — کرانه باختری و نوار غزه، دفتر هماهنگی امور بشردوستانه، دسامبر ۲۰۱۱
* [آوارگان دیوار: جابه‌جایی اجباری در پی دیوار کرانه باختری](https://web.archive.org/web/20130719085846/http://www.internal-displacement.org/8025708F004BE3B1/(httpInfoFiles)/D03CD0BE11176177C12571F5003523AD/$file/displaced%20by%20wall.pdf)، مرکز بدیل و شورای پناهندگان نروژ، سپتامبر ۲۰۰۶
* وبگاه وزارت دفاع اسرائیل درباره حصار امنیتی

رده:جغرافیای کرانه باختری
رده:دیوار حائل کرانه باختری
رده:مرزهای اسرائیل
رده:مرزهای کرانه باختری
رده:سرزمین‌های تحت اشغال اسرائیل