لوکوترواده

**لوکوتّرواده** (؛ ) یکی از فرقه‌های بودایی اولیه بود که بر پایه منابع آموزه‌شناختی مهایانه‌ای گردآوری‌شده به دست بهاویوکا، وینیتادوا و دیگران شناسایی شده‌است. این فرقه زیرشاخه‌ای از مکتب ماهاسانگهیکه بود که در شمال باختری هند رشد و گسترش یافت.

لوکوتّرواده‌ای‌ها بر سرشت فراجهانی بودا تأکید می‌ورزیدند و باور داشتند که زندگی و نمود جسمانی بودا تنها نمایشی ظاهری است. آنان دو گونه تهیگی را تنها واقعیت‌های جهان می‌دانستند: تهیگی خود و تهیگی پدیدارها. متن مهاوستو که زندگی‌نامه بودا را دربرمی‌گیرد، مهم‌ترین اثر بازمانده از این مکتب است و به زبان سنسکریت نوشته شده‌است.

این مکتب که در سده سوم پیش از میلاد پدید آمد، در دوران شاهنشاهی کوشانی به اوج شکوفایی خود رسید. راهب بودایی چینی هیون تسیانگ در سده هفتم میلادی از صومعه‌ای لوکوتّرواده‌ای در بامیان دیدن کرد که بازمانده‌های آن بعدها به دست باستان‌شناسان بازیافته شد.

## ریشه‌شناسی
واژه *لوکوتّرواده* به معنای پیروان آموزه‌های فراجهانی (سنسکریت: *لوکوتّره* یعنی فراتر از جهان) یا متعالی است. با وجود آنکه این نام تنها بر این فرقه نهاده شده بود، همه زیرشاخه‌های ماهاسانگهیکه گونه‌هایی از آموزه‌های فراجهانی یا متعالی را پذیرفته بودند.

## پیشینه
### خاستگاه
متن‌های *شاریپوتراپری‌پریچها* و *سَمَیَبهِدوپَرَچَنَچَکرَ* هر دو گواهی می‌دهند که لوکوتّرواده ریشه در فرقه‌های اِکَویاوَهاریکه و کوکّوتیکه داشته‌است. در حالی که ماهاسانگهیکه‌ها نخست در ناحیه پیرامون مگادا شکوفا شدند، لوکوتّرواده‌ای‌ها در شمال باختری هند گسترش یافتند.

بر پایه گزارش روسی، این مکتب در سده سوم پیش از میلاد شکل گرفت و شاخه‌ای از اِکَویاوَهاریکه بود.

### جابه‌جایی به شمال
راهب هندی سده ششم میلادی پَرَمارتَه نوشت که ۲۰۰ سال پس از پَری‌نیرواناکامل بودا، بخش بزرگی از مکتب ماهاسانگهیکه به شمال راجگریهه کوچید و بر سر گنجاندن رسمی آموزه‌های مهایانه در تریپیتکه‌شان دچار اختلاف شدند. بنا بر این گزارش، آنان بر پایه شیوه و میزان پذیرش اعتبار متون مهایانه به سه گروه بخش شدند. بنا بر گزارش پَرَمارتَه، لوکوتّرواده‌ای‌ها سوتراهای ماهایانه را سخنان بودا (بودَّهَوَچَنَه) می‌دانستند.

### دوره کوشانی و بامیان
مرکز اصلی لوکوتّرواده در بامیان (افغانستان) پدید آمد و در سده‌های یکم و دوم میلادی در دوران فرمانروایی کوشانیان و به‌ویژه کَنیشکه به اوج خود رسید. به فرمان کَنیشکه تندیس‌های بزرگ بودا در بامیان ساخته شد که در سال ۲۰۰۱ میلادی به دست طالبان ویران شدند. مورّخ تبتی تاراناتها گزارش داده‌است که در سده‌های هشتم تا دوازدهم میلادی و در دوران فرمانروایی دودمان پاله، صومعه‌های لوکوتّرواده‌ای در مگادا و بنگال نیز وجود داشتند.

## متن‌ها
### مهاوستو
دیدگاه‌های لوکوتّرواده‌ای‌ها از متن *مهاوستو* شناخته می‌شود که یکی از معدود متون بازمانده ماهاسانگهیکه به زبان سنسکریت است. مهاوستو زندگی‌نامه بودا است که خود را به لوکوتّرواده‌ای‌ها منتسب می‌کند و به نظر می‌رسد بخش گسترده‌ای از ویرایش وینَیَه آنان بوده باشد. متن سنسکریت مهاوستو در کتابخانه‌های بودایی‌های مهایانه‌ای نپال نگهداری شده‌است. این متن به سنسکریت دورگه در سده‌های دوم و سوم میلادی نگاشته شده و آن را «وینَیَه‌پیتَکه» ماهاسانگهیکه‌ها نیز دانسته‌اند.

### تأثیر بر سوکهاوتی‌ویوهه
برخی پژوهشگران بر این باورند که سوتره مهایانه‌ای *زندگی بی‌پایان* در دوران شاهنشاهی کوشانی و در سده‌های یکم و دوم میلادی به دست انجمنی از راهبان ماهیشاسَکه در گندهاره گردآوری شده‌است. با این حال، احتمال دارد که نسخه بلندتر این سوتره تا اندازه بسیاری وامدار لوکوتّرواده‌ای‌ها نیز بوده باشد؛ زیرا در آن عنصرهای مشترک فراوانی با مهاوستو دیده می‌شود. کهن‌ترین ترجمه‌های این سوتره نشانه‌هایی از برگردان از گندهاری دارند.

### گنجینه دست‌نوشته‌های صومعه بامیان

راهب بودایی چینی هیون تسیانگ در سده هفتم میلادی از صومعه‌ای لوکوتّرواده‌ای در بامیان (افغانستان کنونی) دیدن کرد؛ این جایگاه صومعه بعدها به دست باستان‌شناسان بازیافته شد. دست‌نوشته‌های پوست توس و برگ نخل از گنجینه این صومعه — از جمله سوتراهای مهایانه — در این جایگاه یافت شده و اکنون در مجموعه شوین نگهداری می‌شوند. برخی دست‌نوشته‌ها به گندهاری و به خط خروشتی نوشته شده‌اند و برخی دیگر به سنسکریت و به خط گوپته. دست‌نوشته‌ها و پاره‌نوشته‌هایی که از گنجینه این صومعه برجای مانده‌اند عبارت‌اند از:
* *پراتیموکشه ویبهنگه* ماهاسانگهیکه-لوکوتّرواده (MS 2382/269)
* *مهاپَری‌نیرواناسوتره* از آگمه‌ها (MS 2179/44)
* *چَمکی‌سوتره* از آگمه‌ها (MS 2376)
* *وَجرَچّهِدیکا پرَجناپارَمیتاسوتره* (سوتره الماس)، سوتره مهایانه (MS 2385)
* *بهَیشَجیَگورو سوتره*، سوتره مهایانه (MS 2385)
* *شری‌مالادِوی سیمهَنادَ سوتره*، سوتره مهایانه (MS 2378)
* *پرَواراناسوتره*، سوتره مهایانه (MS 2378)
* *سَرودَرمَپرَوریتّی‌نیردِشَه سوتره*، سوتره مهایانه (MS 2378)
* *اَجاتَشَتروکوکریتیَوینودَنَه سوتره*، سوتره مهایانه (MS 2378)
* *شاریپوترابهیدَرمه شاستره* (MS 2375/08)

## آموزه‌ها
### دیدگاه کلی
به احتمال زیاد لوکوتّرواده‌ای‌ها تمایزهای آموزه‌ای مهمی نداشتند که آنان را از ماهاسانگهیکه جدا کند، بلکه تفاوت بیشتر جغرافیایی بود. تاراناتها اِکَویاوَهاریکه‌ها، لوکوتّرواده‌ای‌ها و گوکولیکه‌ها را ذاتاً یکسان می‌دانست و حتی اِکَویاوَهاریکه را نام عمومی ماهاسانگهیکه‌ها به‌شمار می‌آورد. *سَمَیَبهِدوپَرَچَنَچَکره* واسومیتره نیز این سه فرقه را از نگاه آموزه‌ای یکسان می‌داند.

### تهیگی
لوکوتّرواده‌ای‌ها می‌گفتند که در جهان هیچ چیز واقعی وجود ندارد مگر دو گونه تهیگی (سنسکریت: *[[خلأ خلاق|شونیَتا]]*): تهیگی خود (سنسکریت: ) و تهیگی پدیدارها (سنسکریت: ). این دیدگاه دوگانه دربارهٔ تهیگی از ویژگی‌های بارز مهایانه نیز هست.

### بوداها و بوداسف‌ها
بنا بر واسومیتره، ۴۸ گزاره میان این سه فرقه ماهاسانگهیکه‌ای مشترک بود. از این ۴۸ گزاره ویژه که *سَمَیَبهِدوپَرَچَنَچَکره* به این فرقه‌ها نسبت داده، ۲۰ مورد به سرشت فراجهانی بوداها و بوداسف‌ها مربوط می‌شود. بنا بر *سَمَیَبهِدوپَرَچَنَچَکره* این چهار گروه باور داشتند که بودا می‌تواند همه دَرمه‌ها را در یک لحظه ذهن بشناسد.

بودا فراجهانی (سنسکریت: *لوکوتّره*) دانسته می‌شد و زندگی و نمود جسمانی او صرفاً نمایش بود. مکتب لوکوتّرواده دیدگاه ماهاسانگهیکه دربارهٔ سرشت فراجهانی بوداها و بوداسف‌ها و ناکاملی و خطاپذیری اَرهت‌ها را تأیید می‌کرد.

### راه بوداسف
مهاوستو لوکوتّرواده‌ای‌ها از آیین بودا به‌عنوان دربرگیرنده *سه گردونه* سخن می‌گوید و دستورهای ویژه‌ای دربارهٔ راه بوداسف و کنش‌های بوداسف‌ها ارائه می‌دهد. از مهاوستو برمی‌آید که لوکوتّرواده‌ای‌ها برداشتی از پیشرفت بوداسف به سوی روشنیدگی داشتند که ده مرحله یا *بهومی* را دربرمی‌گرفت — همان‌گونه که برای بوداسف‌های مهایانه‌ای لازم است. این بهومی‌ها همانندی‌هایی با بهومی‌های *سوتره ده مرحله* مهایانه دارند، هرچند نام‌گذاری مرحله‌ها تا اندازه‌ای متفاوت است.

### بوداکشِتره‌ها (سرزمین‌های بودا)

از مهاوستو پیداست که لوکوتّرواده‌ای‌ها باور داشتند سرزمین‌های پاک بی‌شماری (سنسکریت: ** یعنی «بوداکشِتره») وجود دارد که در سراسر آن‌ها بوداهای بی‌شمار و بوداسف‌های بهومی‌دهم بی‌شماری هستند که بودا خواهند شد. هر یک از آنان گفته شده موجودات دارای احساس بی‌شماری را به رهایی می‌رساند، با این حال شمار موجودات دارای احساس ذاتاً بی‌نهایت باقی می‌ماند.

### برابری بوداها
در مهاوستو گزارش‌هایی لوکوتّرواده‌ای دربارهٔ سرشت بوداها هست که همانندی‌های نیرومندی با سوتراهای مهایانه دارند. در یک بخش، انبوهی از دِوه‌ها چتر آفتاب‌گیر به افتخار بودا برپا می‌دارند و بودا در زیر هر یک از آن‌ها نشسته خود را نشان می‌دهد. هر دِوه گمان می‌کند تنها او مورد احترام ویژه قرار گرفته و از سرشت فریبکارانه بودای خود که با دیگران تفاوتی ندارد آگاه نیست. این روایت همانندی با گزارشی در *شورَنگَمَه سَمادی سوتره* دارد. در آن متن، بودا هم‌زمان بر شمار بسیاری از تخت‌های شیر که دِوه‌های گوناگون آماده کرده‌اند پدیدار می‌شود، اما هر دِوه تنها بودایی را می‌بیند که بر تخت خودش نشسته‌است. در لحظه مناسب همه بوداها بر دِوه‌ها آشکار می‌شوند و یکی می‌پرسد کدام واقعی است — بودای خودش یا همه دیگران. در این سوتره پاسخ نهایی بودا آن است که همه برابرند؛ زیرا سرشت بوداها از همه پدیدارها جدا نیست.

### بوداهای آینده
در مهاوستو، بودای آینده مایتریا بارها یاد شده و متن بیان می‌دارد که او تنها یکی از هزار بودایی خواهد بود که در آینده پس از گوتاما بودا پدیدار خواهند شد. دیدگاه ماهاسانگهیکه-لوکوتّرواده با دیدگاه ترواده که پنج بودا را جانشین گوتاما می‌داند در تضاد است.

## جستارهای وابسته
* آیین بودایی در افغانستان
* فرقه‌های بودایی اولیه
* مهایانه

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* J. J. Jones (1949). The Mahavastu (English translation), including footnotes and glossary.

رده:مکاتب بوداگرایی آغازین
رده:مقاله‌های حاوی متن به زبان چینی