اجزم

**اجزم** () روستایی فلسطینی در بخش حیفا از قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود که ۱۹٫۵ کیلومتر جنوب حیفا قرار داشت. این روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل از سکنه تخلیه شد و بیشتر ساکنان آن پس از عملیات شوتر در ۲۴ ژوئیه ۱۹۴۸ به منطقه جنین پناه بردند.

خاندان‌های سرشناس اجزم شامل خانواده‌های مادی، نبهانی و الحسن بودند. این خاندان‌ها روی‌هم‌رفته بیش از ۴۰٬۰۰۰ دونوم (۴۰ کیلومترمربع) زمین در اختیار داشتند و روستا یکی از ثروتمندترین روستاهای فلسطین به‌شمار می‌رفت. خاندان نبهانی از شاخه‌ای از قبیله بدوی بنو نبهان بود که از دیرباز در منطقه ساکن شده بود.

## پیشینه
### دوران باستان
محوطه روستا نشانه‌هایی از سکونت از دوران پیش‌ازتاریخ دارد. این محل به‌ویژه در دوره‌های بیزانسی و مملوکی شکوفا بوده‌است. وجود چندین دستگاه روغن‌کشی نشان‌دهنده اقتصاد روستایی مبتنی بر زیتون است.

### دوره عثمانی
در سال ۱۵۱۷ اجزم همراه با سرزمین فلسطین به امپراتوری عثمانی ملحق شد. در سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی روستا به امارت طورابای (۱۵۱۷–۱۶۸۳) تعلق داشت که مرج ابن عامر، حیفا، جنین، دره بیت شیان، شمال جبل نابلس و بخش شمالی دشت شارون را نیز دربرمی‌گرفت.

در سال ۱۵۹۶ اجزم روستایی در ناحیه شفا (لوای لجون) بود و ۱۰ خانوار مسلمان داشت که جمعیت تخمینی آن ۵۵ نفر بود. ساکنان مالیاتی ثابت به میزان ۲۵ درصد بر محصولاتی چون گندم، جو و زیتون و نیز بر بزها و کندوهای عسل می‌پرداختند؛ جمعاً ۱۲٬۰۰۰ آقچه.

روستا با نام «اگزیم» () در نقشه‌ای که پیر ژاکوتن در جریان لشکرکشی ناپلئون به مصر و شام در ۱۷۹۹ ترسیم کرد ظاهر شده‌است.

اجزم خاستگاه خاندان مادی و بزرگ‌ترین سکونتگاه منطقه در بخشی از سده هجدهم و نیمه نخست سده نوزدهم بود. خاندان مادی از ناحیه ساحلی جنوب کوه کرمل و دامنه‌های غربی جبل نابلس برخاسته بودند. در آن زمان خاندان مادی بانفوذترین خانواده در جنوب جلیل و سواحل بودند. دوران اوج نفوذ این خاندان میان پایان حکمرانی جزار پاشا (۱۸۰۴) و اشغال مصری (۱۸۳۱) بود. مسعود المادی هنگام هجوم مصری فرماندار غزه بود و در شورش دهقانی ۱۸۳۴ کشته شد. دیگر اعضای این طایفه زندانی شدند و برخی به قسطنطنیه گریختند. پس از بازگشت عثمانی‌ها برخی از اعضای خاندان به‌عنوان شیخ یا حاکم در اجزم، حیفا و صفد منصوب شدند. با این حال تا دهه ۱۸۵۰ خاندان مادی دیگر قدرت محلی چشمگیری نداشت.

در سال ۱۸۵۹ کنسول بریتانیا راجرز از روستا دیدن کرد و جمعیت آن را ۱٬۰۰۰ نفر برآورد نمود که ۶۴ فدان زمین زیر کشت داشتند. کاوشگر فرانسوی ویکتور گِرَن در ۱۸۷۰ از روستا بازدید کرد و ستون مرمرین کهنی را در ورودی مسجد، چاهی بزرگ و مربع‌شکل با سازه طاقی در دره زیر روستا و پی‌های برجی باستانی را توصیف نمود. در ۱۸۷۳ پیمایش فلسطین غربی سه آرامگاه صخره‌ای باستانی را در شمال روستا بررسی کرد.

### دوره قیمومت بریتانیا

در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که از سوی مقام‌های قیمومت بریتانیا انجام شد جمعیت اجزم ۱٬۶۱۰ نفر بود؛ یک مسیحی و بقیه مسلمان. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین اجزم همراه با خربة المنارة، المزار و قمبازه شمارش شد. جمعیت کل ۲٬۱۶۰ نفر بود؛ ۸۸ مسیحی و ۲٬۰۸۲ مسلمان در ۴۴۲ خانه.

بر پایه آمار روستایی ۱۹۴۵ جمعیت اجزم ۲٬۹۷۰ نفر بود؛ ۲٬۸۳۰ مسلمان و ۱۴۰ مسیحی. مساحت زمین‌های روستا ۴۵٬۹۰۵ دونوم بود. از این میان ۲٬۳۶۷ دونوم باغ و زمین آبی، ۱۷٬۷۹۱ دونوم زراعت غلات و ۹۱ دونوم بافت ساخته‌شده (شهری) بود.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
اجزم یکی از سه روستای «مثلث کوچک» بود که ماه‌ها ترابری یهودیان را در بزرگراه اصلی تل‌آویو–حیفا مسدود کرد. نیروهای یهودی دو بار ناموفق تلاش کردند روستا را تصرف کنند. سومین تلاش در ۲۴ ژوئیه ۱۹۴۸ با بهره‌گیری از توپخانه و حملات هوایی همراه بود و نبردی سخت دو روزه درگرفت. این حمله در زمان آتش‌بس رسمی صورت گرفت و ازاین‌رو «عملیات انتظامی» نامیده شد؛ مقام‌های اسرائیلی بعدها به سازمان ملل متحد دروغ گفتند و مدعی شدند هواپیمای نظامی به‌کار نرفته‌است. افسر اطلاعاتی اسرائیلی بعدها گزارش داد که هنگام ورود به روستا در ۲۸ ژوئیه «نیروهای ما ۲۰۰ جسد جمع‌آوری کردند که بسیاری از آنها غیرنظامیانی بودند که بر اثر بمباران ما کشته شده بودند».

با تصرف اجزم بیشتر ساکنان یا اخراج شدند یا گریختند. اکثریت آنان در منطقه جنین در آن‌سوی خطوط آتش‌بس ۱۹۴۹ ساکن شدند. گروهی نیز در روستای دروزی دالیة الکرمل پناه گرفتند. چند ده نفر از ساکنان اجزم به دلیل پیوندهایی با یهودیان صاحب‌نفوذ اجازه یافتند در خانه‌های خود بمانند. اینان به کار زمین‌های حاصلخیز خود ادامه دادند و محصولات کشاورزی را به حیفا می‌فرستادند. آنها در نخستین سرشماری اسرائیل ثبت‌نام شدند و کارت شناسایی اسرائیلی دریافت کردند.

در دسامبر ۱۹۴۸ میان حامیان یهودی ساکنان اجزم و فرمانده نظامی منطقه حیفا بر سر ماندن روستاییان اختلاف درگرفت. نخست تصمیم گرفته شد که ساکنان باقی‌مانده بمانند و پناهندگان دالیة الکرمل اجازه بازگشت یابند. اما فرمانده منطقه از قول خود برگشت و دستور اخراج روستاییان را صادر کرد و آنان به روستای فریدیس پناه بردند.

مرون بنونیستی بر این باور است که یکی از انگیزه‌های اخراج ساکنان اجزم علاقه مسئولان استعمار به تبدیل روستا به موشاوی مهاجرنشین بود. در تابستان ۱۹۴۹ تنها چند ماه پس از اخراج روستاییان موشاوی متشکل از مهاجران چکسلواکی و رومانی در اجزم برپا شد.

برخلاف بسیاری از روستاهای تخلیه‌شده فلسطینی که خانه‌های عربی آنها ویران و سکونتگاه‌های یهودی دائمی جایگزین شد، خانه‌های اجزم برای سکونت مهاجران جدید نگهداری شدند. مهمان‌خانه (مضافه) مجلل خاندان مادی متعلق به سده هفدهم به موزه و سپس خانه یک خانواده یهودی تبدیل شد، مدرسه روستا به کنیسه و گورستان روستا به پارک عمومی بدل گشت. مسجد بزرگ روستا که در سده نوزدهم ساخته شده بود رها شد تا ویران گردد.

برخی از روستاییان اجزم تلاش کردند زمین‌های خود را حفظ کنند و چند سال در کلبه‌های حلبی و سازه‌های موقت زندگی کردند. اما همه آنان جز یک خانواده سرانجام پذیرفتند زمین‌های خود را در اجزم با قطعات ساختمانی در فریدیس مبادله کنند. آن یک خانواده عرب که در برابر فشار ایستادگی کرد همچنان در خانه خود در کنار چشمه مقدسی به نام «ست مقوره» زندگی می‌کند که امروزه هم عرب‌ها و هم یهودیان برای نیایش و روشن‌کردن شمع به آنجا می‌آیند.

آمی آیالون رئیس پیشین شاباک در یکی از خانه‌های سابق اجزم زندگی می‌کند.

اندرو پیترسن باستان‌شناس متخصص معماری اسلامی در ۱۹۹۴ روستا را بررسی کرد و دو سازه بزرگ یعنی مسجد و «قلعه» را توصیف نمود.

اجزم از جمله روستاهای فلسطینی است که راهپیمایی‌های بازگشت یادبود برای آن برگزار شده‌است.

## جمعیت‌شناسی

## چهره‌های سرشناس
* عدنان عوض، سیاستمدار و انقلابی
* مسعود المادی، سیاستمدار و انقلابی
* معین الماضی، سیاستمدار
* تقی‌الدین نبهانی، قاضی، عالم اسلامی و سیاستمدار
* یوسف نبهانی، قاضی، شاعر و عالم اسلامی

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* Welcome To Ijzim در Palestine Remembered
* Ijzim در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:بخش (تقسیم کشوری) حیفا