مجموعه عبد درون

**مجموعه عبد درون** () زیارتگاهی کهن است که در بخش شرقی دیوار دژ سمرقند قرار دارد. پیرامون آرامگاه علامه عبدالمزیدالدین، که در قرن نهم میلادی می‌زیست، بناهای گوناگونی شکل گرفت و این مکان به زیارتگاهی معماری بدل شد. در مرکز مجموعه، بزرگ‌ترین بنا یعنی تالار (قرن پانزدهم) برجسته است. نمای بیرونی، گنبد و تزئینات دیوارهای آن نشان می‌دهد که محصول معماری دورهٔ االغ‌بیگاست. این آرامگاه یادمانی ساختمانی عمومی بود که کارکرد مسجد داشت و درون تالار، آرامگاه آن عارف قرار دارد. در نتیجهٔ مرمت‌های انجام‌شده، سیمای اصلی بنای آرامگاه تغییر کرده است. حوضی در میانهٔ صحن قرار دارد که بر روی چشمه‌ای ساخته شده و آب آن در زمستان و تابستان در سطحی ثابت باقی می‌ماند؛ در میان مردم، این آب خاصیت شفابخش داشته است. اتاق‌های پیرامون صحن و مسجدی که در بخش غربی قرار دارد، به قرن نوزدهم تعلق دارند. در میان تزئینات مسجد، نام استادکاران نیز حفظ شده است.

## تاریخچه
نام این مجموعه به فقیه اسلامی عبدالمزیدالدین (در برخی منابع معیدین) معروف به خواجه عبدی نسبت داده شده است. او یکی از قضات محترم سمرقند بود. او حدود سال ۸۶۱ درگذشت و طبق رسم مسلمانان در باغی نزدیک دیوار بیرونی شهر در قسمت جنوب شرقی سمرقند به خاک سپرده شد. این باغ ملک شخصی خواجه عبدی بود. منابع در مورد اصل و نسب عبدالمزیدین متفاوت هستند. ابو طاهر خواجه در کتاب «سامره» او را پسر خواجه محمد یعقوب و نوه خواجه ابو بن عثمان می‌نامد. در همان زمان، متکلم اسلامی ابو حفصه نجم الدین عمر در اثر خود «قندیه» نسب او را به خلیفه عثمان و محمد مرتبط می‌کند.

در نیمهٔ نخست قرن دوازدهم، به فرمان سلطان سنجر، آرامگاه کوچکی به شکل مکعب هشت‌ضلعی بر فراز قبر عبدالمزیدالدین ساخته شد. در همان زمان احتمالاً قبور دیگری نیز پیرامون این آرامگاه پدید آمد. این بنا آن‌قدر کوچک بود که تقریباً تمام فضای داخلی آن با قبر عارف پر شده بود. از این‌رو، در نیمهٔ نخست قرن پانزدهم و در دوران حکومت الغ‌بیگ، پس از پاک‌سازی محوطهٔ اطراف، بنایی کاشی‌کاری‌شده ساخته شد و در برابر آرامگاه، اتاق‌هایی بنا گردید. اندکی بعد، اتاق‌های خدماتی بیشتری در دو سوی تالار و آرامگاه افزوده شد. در قرن پانزدهم، نخستین مسجد و چندین ساختمان دیگر در مجموعه پدید آمد که تا امروز باقی مانده‌اند. در نیمهٔ نخست قرن نوزدهم، مسجدی تازه بر پایهٔ کهن در بخش غربی مجموعه ساخته شد، اما پس از بازسازی‌های آغاز قرن بیستم دیگر حفظ نشد. در همان زمان، دری در گوشهٔ شمال‌غربی مسجد ساخته شد و راهرویی از بیرون و از میان گورستان به آن کشیده شد. در سال ۱۹۰۵، مدرسهٔ کوچکی در بخش شمالی مجموعه بنا شد و در سال ۱۹۰۹، ساختمانی بزرگ‌تر به شکل L در جای مسجد قدیمی در بخش غربی ساخته شد. در میان نقاشی‌های مسجد، نام استادکاران قرن بیستم همچون صابر نجّاره، صدیق، عبدالزاهد و عبدالغنی حسن‌خان طایلوُقی حفظ شده است. در همین دوره، حوض مجموعه به شکل هشت‌ضلعی درآمد. به‌واسطهٔ کارهای مرمتی آغاز قرن بیستم، مجموعهٔ عبد درون تا امروز به‌خوبی حفظ شده است. در گذر از قرن بیستم به بیست‌ویکم، عناصر تزئینی بیرونی که در قرون وسطی از میان رفته بودند، از جمله «سکوفی» گنبد بنا، بازسازی شدند. مجموعه از سمت شرقی با ایوانی دارای ستون‌های چوبی احاطه گردید. همچنین مناره‌ای تازه در بخش شرقی و در محدودهٔ گورستان کهن ساخته شد و ورودی جدیدی در سمت شمال‌غربی مجموعه در خیابان صدرالدین عینی احداث گردید.

کلمه «دارون» (که از زبان تاجیکی به معنای داخلی، یعنی واقع در داخل دیوار شهر ترجمه شده است) با مجموعه آبدی‌برون (بیرون - خارجی، یعنی واقع در بیرون) متفاوت است. مساحت مقبره ۱۵ هکتار است.

## نگارخانه

پرونده:Abdidarun_qabristoni.jpg|جایگزین=Cemetery|گورستان
پرونده:Ensemble_Abdidarun.jpg|جایگزین=Mausoleum|آرامگاه
پرونده:Ensemble_Abdi_Darun._Samarkand.jpg|جایگزین=Mosque|مسجد
پرونده:Abdidarun_majmuasining_umumiy_ko'rinishi.jpg|جایگزین=Overall view of the complex|نمای کلی مجتمع


## منابع

رده:آرامگاه‌ها در ازبکستان
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در سمرقند