کشتار سنجار

**کشتار سنجار** (به کردی: ) مجموعه‌ای از کشتارها و ربایش‌های گسترده‌ای بود که در اوت ۲۰۱۴ از سوی دولت اسلامی عراق و شام (داعش) علیه اقلیت ایزدی در شهر سنجار و پیرامون آن در استان نینوای عراق انجام شد. این رویداد سرآغاز نسل‌کشی ایزدی‌ها به‌شمار می‌رود و با حمله داعش به سنجار و شهرهای همجوار در ۳ اوت آغاز شد. در جریان این کشتار، مردان بزرگ‌سال ایزدی به‌طور گسترده اعدام شدند و هزاران زن و کودک ربوده و به بردگی گرفته شدند.

پس از عقب‌نشینی ناگهانی نیروهای پیشمرگه از سنجار، نزدیک به ۵۰٬۰۰۰ ایزدی به کوه سنجار پناه بردند و هفته‌ها بدون آب و غذا و دارو در محاصره داعش گرفتار ماندند. در ۸ اوت ۲۰۱۴ ایالات متحده آمریکا و بریتانیا با حملات هوایی به مواضع داعش واکنش نشان دادند. سرانجام، نیروهای یگان‌های مدافع خلق و حزب کارگران کردستان با پشتیبانی ائتلاف بین‌المللی بخش بزرگی از ایزدیان محاصره‌شده را نجات دادند. برپایه برآوردهای گوناگون، میان ۲۰۰۰ تا ۵۵۰۰ ایزدی کشته و بیش از ۶۰۰۰ تن ربوده شدند و نزدیک به ۵۰۰٬۰۰۰ نفر آواره گشتند.

## پیش‌زمینه
سنجار پیش از هجوم داعش عمدتاً ایزدی‌نشین بود و نزدیک به ۷۰ درصد از ۶۰۰٬۰۰۰ ایزدی ساکن عراق در این منطقه زندگی می‌کردند. در ۲۹ ژوئن ۲۰۱۴، داعش خلافت اسلامی را در سرزمین‌های تحت کنترل خود در سوریه و عراق اعلام کرد. پس از فرار نیروهای ارتش عراق از برابر داعش، ساکنان محلی سلاح‌های رهاشده را برداشتند. سپس نیروهای پیشمرگه وارد این مناطق شدند و با مصادره جنگ‌افزارهای برجای‌مانده، به ساکنان اطمینان دادند که از آنان محافظت خواهند کرد.

بر پایه گفته نوری عبدالرحمن، رئیس بخش هماهنگی و پیگیری حکومت اقلیم کردستان، داعش قصد داشت بیشتر کردها را از مناطق راهبردی اخراج کند و عرب‌های فرمانبردار خود را جایگزین آنها سازد؛ همان‌گونه که نخستین موج عرب‌سازی در سال ۱۹۷۴ در همین منطقه آغاز شده بود.

## حمله داعش و محاصره
### یورش شبانه
در ۲ و ۳ اوت ۲۰۱۴، نیروهای داعش یورشی غافلگیرانه به کردستان عراق آغاز کردند. پیشمرگه‌ها در سنجار مقاومت چندانی نکردند و شهر را ترک کردند؛ عقب‌نشینی‌ای که ساکنان آن را خیانت تلقی کردند. دربارهٔ شمار نیروهای پیشمرگه در آن روز، برآوردها بسیار متفاوت است: فرماندهان حزب دموکرات کردستان مدعی حضور ۲۰۰۰ تا ۴۰۰۰ نیرو بودند، اما دیگران از جمله فرمانده نیروهای محافظ ایزدخان حیدر شیشو و مصطفی سعید قادر از جنبش گوران برآورد ۱۱٬۰۰۰ تا ۱۵٬۰۰۰ نیرو را مطرح کرده‌اند.

روستای سیبا شیخ خدر در جنوب‌غربی سنجار از نخستین نقاط مورد حمله بود: ۲۵۰ مرد از قبیله محلی مقاومت کردند اما به‌زودی مهماتشان تمام شد، اسیر و اعدام و در هفت گور دسته‌جمعی دفن شدند.

روستائیان با سلاح‌های شخصی از خود دفاع کردند، اما جنگجویان داعش با خمپاره آنان را گلوله‌باران کردند. تا ساعت ۳ بامداد، خطوط دفاعی شکسته شد و داعش هر کسی را که در فضای باز دیده می‌شد به قتل رساند.

بامداد ۳ اوت، داعش شهر سنجار و مناطق پیرامون آن را تصرف کرد. سپس جنگجویان داعش مسجد سیده زینب را منفجر کردند، مقاومت‌کنندگان را اعدام کردند و از ساکنان خواستند بیعت کنند و به اسلام بگروند یا کشته شوند.

### گریز ساکنان
در روستاهای اطراف، بسیاری فوراً گریختند. جنگجویان داعش از ایزدیان باقی‌مانده خواستند به اسلام بگروند یا مرگ را بپذیرند و حساب‌های توییتر داعش تصاویری از کشتارها در منطقه سنجار منتشر کردند. نزدیک به ۲۰۰٬۰۰۰ غیرنظامی، عمدتاً ایزدی و شماری شیعه، از درگیری‌ها در شهر سنجار گریختند.

### محاصره کوه سنجار
نزدیک به ۵۰٬۰۰۰ ایزدی به کوه سنجار گریختند و در آنجا بدون آب، غذا و دارو گرفتار شدند و با خطر مرگ ناشی از تشنگی و گرسنگی روبه‌رو گشتند. بر پایه گزارش کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد، ۲۰٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ پناهنده در کوه‌ها گرفتار شدند و دو روز پس از سقوط شهر، دست‌کم ۴۰ کودک از تشنگی جان باختند.

تحسین سعید، امیر ایزدیان، در ۳ اوت ۲۰۱۴ از رهبران جهان درخواست کمک بشردوستانه کرد.

بالگردهای حکومت اقلیم کردستان نیز برای توزیع کمک‌های بشردوستانه و تخلیه پناهندگان به کوه‌ها رفتند. اما در ۱۲ اوت یکی از این بالگردها که فیان دخیل، نماینده ایزدی پارلمان عراق را نیز حمل می‌کرد، هنگام بلندشدن سقوط کرد؛ خلبان کشته و نزدیک به ۲۰ سرنشین از جمله فیان دخیل زخمی شدند.

## کشتارها در سراسر منطقه سنجار
در ۷ اوت ۲۰۱۴ روزنامه نیویورک تایمز گزارش داد که داعش ده‌ها مرد ایزدی را در شهر سنجار اعدام و همسرانشان را برای ازدواج اجباری برده‌است. همچنین گزارش شد که جنگجویان داعش ده نگهبان زیارتگاه شیعی سیده زینب در سنجار را پیش از انفجار آن اعدام کردند.

در ۱۰ اوت، دولت عراق اعلام کرد که ۵۰۰ ایزدی از جمله زنان و کودکان توسط داعش قتل‌عام و در گور دسته‌جمعی دفن شده‌اند و برخی از آنان هنگام دفن هنوز زنده بودند. همچنین ۳۰۰ زن به بردگی جنسی گرفته شدند.

در جریان محاصره کوه سنجار، داعش صدها ایزدی را در دست‌کم شش روستای نزدیک کشت: ۲۵۰ تا ۳۰۰ مرد در روستای هردان، ۲۰۰ نفر میان عدنانیه و جزیره، ۷۰ تا ۹۰ نفر در قنیه و در جاده خروجی الشمال ده‌ها جسد مشاهده شد. صدها نفر دیگر نیز به دلیل امتناع از تغییر دین کشته شدند.

### کشتار کوجو
در ۱۵ اوت ۲۰۱۴ در روستای ایزدی‌نشین کوجو در جنوب سنجار، بیش از ۸۰ مرد پس از امتناع از تغییر دین کشته شدند. جنگجویان داعش زنان و کودکان را از مردان جدا کردند، اوراق هویت و طلا و هر چه داشتند را گرفتند و مردان را دسته‌دسته به بیرون روستا بردند و کشتند. سپس زنان را با خودرو به سمت سنجار منتقل کردند. زنان بالای ۵۵ سال نیز به قتل رسیدند: ۷۶ زن را به شهر سنجار بردند، تیرباران کردند و در گور دسته‌جمعی در نزدیکی مؤسسه فنی دانشگاهی دفن نمودند. از میان قربانیان کوجو، نادیا مراد و لمیاء حجی بشار بودند که بعدها برنده جایزه ساخاروف شدند.

## بردگی و بهره‌کشی جنسی

بر پایه گزارش دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، بیش از ۲۵۰۰ نفر، عمدتاً ایزدی، در استان نینوا ربوده شدند. ناوی پیلای، کمیسر عالی حقوق بشر، اعلام کرد که این افراد به تلعفر و موصل منتقل و به‌زور مسلمان شده‌اند. مردانی که از تغییر دین سر باز زدند اعدام شدند و زنان و کودکان به بردگی گرفته شدند.

بر پایه گزارش رصدخانه حقوق بشر سوریه، داعش ۳۰۰ دختر و زن ایزدی ربوده‌شده از عراق را میان جنگجویانش پخش کرد. دست‌کم ۲۷ نفر از آنان در استان‌های حلب، رقه و حسکه فروخته و به ازدواج اجباری با اعضای داعش درآمدند. هر زن در ازای ۱۰۰۰ دلار فروخته شد. بر پایه سخنگوی وزارت حقوق بشر عراق، ۷۰۰ زن ایزدی نیز در موصل فروخته شدند.

بر پایه گزارش فدراسیون بین‌المللی جامعه‌های حقوق بشر و سازمان عراقی کینیات در اکتبر ۲۰۱۸، شماری از زنان به جهادگران خارجی از کشورهای گوناگون از جمله عربستان سعودی، لیبی، تونس، لبنان، اردن، فرانسه، آلمان، آمریکا و چین فروخته شدند.

چندین برده ایزدی در دوران اسارت خودکشی کردند. در جامعه ایزدی تجاوز ننگ شمرده می‌شود، اما بابا شیخ، رهبر مذهبی ایزدیان، از اعضای جامعه خواست زنان ربوده‌شده را قربانی بدانند و به آنان احترام بگذارند. در آوریل ۲۰۱۹ شورای عالی روحانی ایزدیان به ریاست حازم تحسین سعید تصمیم گرفت کودکان متولدشده از تجاوز در جامعه ایزدی پذیرفته نشوند.

## مداخله بین‌المللی و شکستن محاصره
در ۷ اوت، هواپیماهای آمریکایی مواضع داعش را بمباران کردند و هم‌زمان کمک‌های بشردوستانه بر فراز کوه سنجار پرتاب شد. نیروهای ویژه آمریکا نیز به کوه اعزام شدند و در ۱۴ اوت، دریاسالار جان کربی اعلام کرد که بر پایه برآورد کلاه‌سبزها، ۴۰۰۰ تا ۵۰۰۰ ایزدی هنوز در کوه‌ها هستند. در همان روز باراک اوباما اعلام کرد که محاصره داعش شکسته شده‌است.

نیروهای یگان‌های مدافع خلق و حزب کارگران کردستان با پشتیبانی حملات هوایی آمریکا و بریتانیا، میان ۹ تا ۱۳ اوت بخش بزرگی از ۵۰٬۰۰۰ ایزدی گرفتار در کوه‌ها را تخلیه کردند. نزدیک به ۲۰٬۰۰۰ پناهنده ایزدی از راه سوریه و با کمک پیشمرگه و یگان‌های مدافع خلق به کردستان عراق بازگشتند و ۲۰۰۰ نفر دیگر به ترکیه پناه بردند. در مجموع دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ ایزدی در اوت در کردستان ترکیه پناهنده شدند.

در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۴، نیروهای پیشمرگه، حزب کارگران کردستان و یگان‌های مدافع خلق با پشتیبانی ۵۰ حمله هوایی ائتلاف به فرماندهی آمریکا، عملیات آزادسازی سنجار را آغاز کردند. این عملیات خطوط ارتباطی و تدارکاتی داعش میان موصل و رقه را قطع کرد. در کمتر از دو روز، پیشمرگه‌ها رشته‌کوه را تصرف کردند و پس از عقب‌نشینی داعش، کریدور زمینی به سوی کوه گشوده شد و ایزدیان تخلیه گشتند. در این عملیات نزدیک به ۱۰۰ جنگجوی داعش کشته شد.

## تلفات و برآوردها
برآوردهای گوناگونی از شمار قربانیان ارائه شده‌است:
* بر پایه سازمان ملل متحد، نزدیک به ۵۰۰۰ ایزدی کشته شدند و بیش از ۶۰۰۰ نفر ربوده شدند که بیشتر آنها زنان و کودکان بودند.
* پیمایش پزشکی ۲۰۱۷ در مجله PLOS Medicine برآورد کرد که ۲۱۰۰ تا ۴۴۰۰ نفر کشته و ۴۲۰۰ تا ۱۰٬۸۰۰ نفر ربوده شده‌اند.
* بر پایه سازمان یَزدا، در مجموع ۱۲٬۰۰۰ ایزدی کشته یا ربوده شدند.
* نزدیک به ۵۰۰٬۰۰۰ نفر آواره شدند.
* در ژانویه ۲۰۱۶، سازمان ملل اعلام کرد ۳۵۰۰ برده هنوز نزد داعش نگه‌داری می‌شوند که بیشترشان زنان و کودکان ایزدی‌اند.

## پس از آزادسازی

پس از عقب‌نشینی داعش در جریان عملیات‌های اواخر ۲۰۱۷، دولت مرکزی عراق و حکومت اقلیم کردستان هر دو ادعای حاکمیت بر این منطقه را مطرح کردند. جمعیت ایزدی که تنها نزدیک به ۱۵ درصد آنان به سنجار بازگشته بودند، در میان کشاکش سیاسی گرفتار ماندند. ایزدیان بازگشته، شهری ویران با ساختمان‌های فروریخته و بقایای مواد منفجره و اجساد قربانیان کشتار را یافتند. در نوامبر ۲۰۱۷ گور دسته‌جمعی نزدیک به ۷۰ نفر و یک ماه بعد در دسامبر گور دسته‌جمعی دیگری با حدود ۹۰ قربانی کشف شد.

## جستارهای وابسته
* نسل‌کشی ایزدی‌ها
* نادیا مراد
* لمیاء حجی بشار
* فیان دخیل
* سنجار
* کوه سنجار

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:کردستان عراق در ۲۰۱۴ (میلادی)
رده:عملیات‌های نظامی جنگ داخلی عراق در ۲۰۱۴ (میلادی)
رده:آزارهای کردها در عراق
رده:آزارهای ایزدیان در عراق
رده:حادثه‌های تروریستی در عراق در ۲۰۱۴ (میلادی)
رده:کشتارهای کردها
رده:حملات تروریستی اسلامی در ۲۰۱۴ (میلادی)