گام فریژین نمایان

**گام فریژین نمایان** (به انگلیسی: ) که با نام‌های **فریژین ♮۳**، **هارمونیک دومینانت**، **حجاز** و **فریگیش** () نیز شناخته می‌شود، پنجمین مد گام مینور هارمونیک است که از روی درجهٔ نمایان آن ساخته می‌شود. این گام از نظر ساختار به مد فریژین شباهت دارد، با این تفاوت که به‌جای سوم کوچک، دارای سوم بزرگ است. فاصلهٔ دوم افزوده میان درجهٔ دوم و سوم گام، صدای ویژه و شناختنی آن را پدیدمی‌آورد.

این گام در سنت‌های گوناگون موسیقی خاورمیانه‌ای، موسیقی هندی، موسیقی بالکان، موسیقی یونانی، موسیقی اروپای شرقی، موسیقی آسیای مرکزی و فلامنکو کاربرد گسترده دارد. در موسیقی عربی و مصری «مقام حجاز» خوانده می‌شود، در موسیقی کلزمر و نیایش‌های عبری «اَهاوا رابا» یا «فریگیش» نام دارد و در موسیقی کلاسیک ایرانی با دستگاه همایون مرتبط است. در نظام آموزشی برکلی، این گام با عنوان میکسولیدین ♭۹ ♭۱۳ شناخته می‌شود و به‌عنوان گامِ آکوردِ نمایان فرعی به کار می‌رود.

## ساختار
اگر این گام بر پایهٔ دو (C) ساخته شود، نت‌های آن چنین خواهد بود:
: دو – ر♭ – می – فا – سل – لا♭ – سی♭ – دو

در مقایسه با درجه‌های گام ماژور، فرمول گام به این صورت است:
: ۱ – ♭۲ – ۳ – ۴ – ۵ – ♭۶ – ♭۷ – ۱

توالی فاصله‌ها در این گام عبارت است از:
* نیم‌پرده – دوم افزوده – نیم‌پرده – پرده – نیم‌پرده – پرده – پرده

هنگامی که مجموعه نت‌های این گام با گام مینور هارمونیک مقایسه شود، مشاهده می‌شود که هر دو دقیقاً نت‌های یکسانی دارند؛ تنها نقطهٔ آغاز (پایه) متفاوت است. برای نمونه، گام فریژین نمایان بر پایهٔ می، همان نت‌های گام لا مینور هارمونیک را دربرمی‌گیرد. به همین دلیل در نظریهٔ آکورد-گام جاز، این گام را با نماد HM5 (پنجمین مد مینور هارمونیک) نشان می‌دهند.

## کاربرد سنتی
### خاورمیانه و شمال آفریقا
این گام در موسیقی خاورمیانه‌ای به‌ویژه در موسیقی عربی و مصری با نام «مقام حجاز» شناخته می‌شود. فاصلهٔ دوم افزوده میان درجهٔ دوم و سوم که ویژگی اصلی صدای این گام است، در گوش شنوندگان غربی اغلب با ملودی‌سازی شرقی پیوند می‌خورد.

### موسیقی ایرانی و هندی
در موسیقی کلاسیک ایرانی این ساختار با دستگاه همایون مرتبط است. در موسیقی کلاسیک شمال هند، راگای «حجاز بهایراو» (بسنت مکهاری) و در موسیقی کارناتیک جنوب هند، راگای «واکولابهارانام» بر پایهٔ همین گام ساخته شده‌اند.

### موسیقی یهودی
در نیایش‌های عبری و موسیقی کلزمر، این گام «اَهاوا رابا»، «فریگیش» یا به‌سادگی «گام یهودی» نامیده می‌شود. نمونه‌های شناخته‌شده‌ای همچون برخی اجراهای «هاوا ناگیلا» و «شا شتیل» بر همین گام استوارند. در اجرای کلزمر، درجهٔ ششم گاهی در حرکت نزولی ملودی بِمُل نمی‌شود و ممکن است درجهٔ هفتم نیز بالا برده شود تا نقش محسوس را ایفا کند.

### فلامنکو و موسیقی اسپانیایی
این گام گاهی «گام فریژین اسپانیایی»، «گام کولی اسپانیایی» (نگاه کنید به گام کولی) یا «گام فریژین بزرگ» نامیده می‌شود و در فلامنکو بسیار رایج است. همچنین در ترانه‌های سنتی اسپانیایی بیرون از فلامنکو نیز یافت می‌شود، به‌ویژه در مناطق جنوبی و مرکزی اسپانیا که با نام «اِسکالا آندالوسا» (گام اندلسی) شناخته می‌شود. گام‌های خویشاوند با نت‌های کروماتیک در درجهٔ دوم که میان نیم‌پرده و پرده در نوسان‌اند، در موسیقی سنتی کاستیا و لئون با نام «گاما اسپانیولا» (گامهٔ اسپانیایی) شناخته می‌شوند.

از دیدگاه منابع آلمانی‌زبان، برای نوازندگان فلامنکو نیازی به تمایز واژه‌شناختی میان مد فریژین با سوم بزرگ و بدون آن نیست، زیرا آن‌ها مد فریژین () را ذاتاً با گونه‌های آوایی گوناگون به کار می‌برند. اصطلاح «فریژین ماژور» ساختهٔ نظریه‌پردازان غربی است و معادلی در اصطلاحات نوازندگان اسپانیایی ندارد.

## کاربرد در جاز
### میکسولیدین ♭۹ ♭۱۳
در روش آموزشی برکلی، این گام با عنوان میکسولیدین ♭۹ ♭۱۳ شناخته می‌شود؛ یعنی گام میکسولیدین که درجهٔ نهم (دوم) و درجهٔ سیزدهم (ششم) آن نیم‌پرده پایین آورده شده‌اند. در نظریهٔ آکورد-گام جاز، می‌توان این گام را حاصل فرافکنی یک آکورد نمایان هفتم گسترش‌یافته با افزوده‌های ♭۹ و ♭۱۳ در گسترهٔ یک اکتاو دانست.

### نمایان فرعی
گام فریژین نمایان در آهنگ‌سازی و بداهه‌نوازی جاز بر روی آکوردهای نمایان فرعی (secondary dominant) آکوردهای مینور در یک گام ماژور کاربرد دارد؛ برای نمونه بر روی آکورد VI⁷ در یک پیشرفت هارمونیک VI⁷–ii⁷–V⁷–I. برخی قطعات مودال جاز مانند «ناردیس» اثر مایلز دیویس نیز در مد فریژین نمایان ساخته شده‌اند.

## آکوردهای اصلی
آکوردهای اصلی برآمده از این گام عبارت‌اند از: I (ماژور)، ♭II (ماژور)، iv (مینور) و vii (مینور). وجود آکورد ♭II ماژور در کنار آکورد پایهٔ ماژور، رنگ هارمونیک متمایزی به این گام می‌بخشد.

## نمونه‌های شناخته‌شده
برخی از آثار شناخته‌شده‌ای که بر پایهٔ گام فریژین نمایان ساخته شده‌اند:
* بخشی از نسخه‌های «هاوا ناگیلا»
* «میسیرلو» (برخی اجراها از گام دوهارمونیک بزرگ بهره می‌گیرند)
* «شا شتیل»
* «ناردیس» اثر مایلز دیویس

در موسیقی هنری غربی نیز نمونه‌هایی از کاربرد این ساختار یافت می‌شود: آنتراکت پردهٔ چهارم اپرای «کارمن» اثر ژرژ بیزه و «کاپریچو اسپانیایی» اثر ریمسکی-کورساکف از جملهٔ آن‌ها هستند.

## جستارهای وابسته
* مد فریژین
* گام مینور هارمونیک
* گام کولی
* فلامنکو
* همایون (دستگاه موسیقی)
* کلزمر
* گام هفت‌درجه‌ای

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* گام‌های موسیقی یهودی به همراه نت‌نویسی و نمونهٔ صوتی

رده:فلامنکو
رده:هفت‌درجه‌ای‌ها