شورش حزب دموکرات کردستان ایران

**شورش حزب دموکرات کردستان ایران** درگیری مسلحانه‌ای بود که از ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۶ میان حزب دموکرات کردستان ایران و نیروهای جمهوری اسلامی ایران در چارچوب جدایی‌طلبی کردها در ایران درگرفت. آغاز این دور از درگیری‌ها ترور عبدالرحمان قاسملو، رهبر حزب دموکرات، در ژوئیه ۱۹۸۹ به دست عوامل مشکوک حکومت ایران بود. خشونت‌بارترین رویدادها در سال‌های ۱۹۹۰ و ۱۹۹۱ روی داد که نیروهای کرد حملات گسترده‌ای را به پایگاه‌های نظامی ایران در مناطق کردنشین انجام دادند.

حکومت ایران در واکنش، سیاست حذف رهبران حزب دموکرات را در پیش گرفت و در ۱۹۹۲ صادق شرفکندی و دیگر سران حزب را در رستوران میکونوس در برلین ترور کرد. با ادامه سیاست ترورهای هدفمند، حزب دموکرات کردستان تا ۱۹۹۶ توانایی ادامه فعالیت نظامی را از دست داد و آتش‌بس یکجانبه اعلام کرد. این درگیری جان صدها تن از نیروهای دولتی ایران و رزمندگان کرد را گرفت.

## پیشینه
در ۱۹۷۹ شورش گسترده‌ای در مناطق کردنشین ایران درگرفت و حزب دموکرات کردستان ایران و متحدان کردش در برابر حکومت تازه‌تأسیس مقاومت کردند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای بازپس‌گیری کنترل مناطق کردنشین وارد عمل شد و در جریان این عملیات بیش از ۱۰٬۰۰۰ کرد کشته شدند.

گروه‌هایی از شورشیان حزب دموکرات تا ۱۹۸۳ به نبردهای سطح پایین ادامه دادند، زیرا نیروهای ایرانی با تشدید جنگ ایران و عراق به جبهه عراق منتقل شده بودند. حزب دموکرات کردستان با وجود سرکوب شدید پس از شورش ۱۹۷۹ به فعالیت‌های مخالفت‌آمیز خود در دهه ۱۳۶۰ ادامه داد. با این حال سرکوب همچنان ادامه یافت و عبدالرحمان قاسملو، رهبر حزب، در ژوئیه ۱۹۸۹ به دست عوامل حکومت ایران ترور شد.

بهانه بلافصل تجدید شورش حزب دموکرات رویداد فوریه ۱۹۹۰ بود که هزاران کرد در هفت شهر ایران تظاهرات کردند و بیش از ۵۰۰ نفر بازداشت شدند. گفته می‌شود این اعتراض‌ها به سبب اعدام ۱۷ فعال کرد بود. در پی این سرکوب، حزب دموکرات فعالیت‌های نظامی خود را از سر گرفت.

## گاه‌شمار درگیری
### ۱۹۸۹
عبدالرحمان قاسملو، رهبر حزب دموکرات کردستان ایران، در ۱۳ ژوئیه ۱۹۸۹ در وین اتریش به دست عوامل مشکوک اطلاعاتی ایران ترور شد. این ترور موجب تشدید فوری درگیری کردها با ایران شد. نیروهای دولتی و شورشیان کرد در سپتامبر و اکتبر ۱۹۸۹ در نزدیکی مهاباد درگیر شدند که به کشته شدن ۱۷۲ سرباز دولتی انجامید.

### ۱۹۹۰
از آوریل تا اوت ۱۹۹۰ رزمندگان کرد حملات متعددی را علیه نیروهای دولتی انجام دادند. بیش از ۳۰۰ سرباز ایرانی کشته و بیش از ۱۵۰ نفر اسیر شدند. مخالفان کرد ۱۵۲ اسیر جنگی را در ۲۸ ژوئیه ۱۹۹۰ به نشانه حسن‌نیت آزاد کردند.

در نوامبر ۱۹۹۰ نیروهای امنیتی ایران یک سرباز کرد متهم به کشتن دو پاسدار در حملات تابستانه را بازداشت کردند.

### ۱۹۹۱
در سراسر سال ۱۹۹۱ ایران سرکوب سیاسی را افزایش داد و حزب دموکرات کردستان دولت را به نقض حقوق بشر متهم کرد. در ۱۴ ژانویه ۱۹۹۱ ایران هفت کرد عضو حزب دموکرات را به اتهام «جاسوسی، قتل و فعالیت‌های مسلحانه» اعدام کرد.

در مارس ۱۹۹۱ نیروهای ایرانی از مرز عراق عبور کردند و به نیروهای مخالفان ایران از جمله نیروهای کرد حمله بردند. در طول تابستان، رزمندگان کرد ایرانی حملاتی علیه ارتش ایران انجام دادند و ادعا شد در اوت پنج نقشه‌بردار ایرانی را در نزدیکی مرز ترکیه کشتند. چریک‌های حزب دموکرات همچنین نمایشگاه ماشین‌آلات صنعتی را در مهاباد آتش زدند و برای مدتی کوتاه مأموران پلیس را گروگان گرفتند.

### ۱۹۹۲
در اوایل ۱۹۹۲ اعتراض و درگیری در چندین شهر کردنشین غرب ایران درگرفت. در شهر بوکان ۱۷ نفر کشته یا زخمی شدند. در مارس ۱۹۹۲ گزارش‌های متعددی از حمله کردهای ایرانی به ایران از آن سوی مرز عراق منتشر شد.

در ۱۳ سپتامبر ۱۹۹۲ ایران و ترکیه بر تقویت امنیت مرزی و محدود کردن جمعیت کرد یکدیگر توافق کردند. مخالفان هر دو کشور از خاک کشور دیگر به عنوان پایگاه عملیاتی بهره می‌بردند.

در ۱۷ سپتامبر ۱۹۹۲ دو مرد مسلح که گمان می‌رفت از عوامل حکومت ایران باشند، به هشت مقام حزب دموکرات کردستان در بن آلمان تیراندازی کردند. سه سیاستمدار حزب دموکرات از جمله صادق شرفکندی دبیرکل حزب و راننده آنها ترور شدند.

### ۱۹۹۳
در سراسر سال ۱۹۹۳ نیروهای ایرانی مواضع نیروهای مخالف کرد ایرانی را در عراق با توپخانه و هواپیما بمباران کردند. میان آوریل و مه ۱۹۹۳ نیروهای ایرانی از مرز عراق گذشتند و به نیروهای کرد حمله بردند و سرانجام «منطقه امنیتی» به مساحت بیش از ۱۰۰ کیلومتر مربع را اشغال کردند. در ۹ اوت ۱۹۹۳ نیروهای ایرانی بار دیگر وارد خاک عراق شدند و به نیروهای کرد حمله کردند. در پاییز، سربازان کرد نبرد خود را با سپاه پاسداران از سر گرفتند.

در ۱۵ نوامبر ۱۹۹۳ ایران خودرویی را در کردستان عراق منفجر کرد که به کشته شدن شش نفر از جمله پنج عضو حزب دموکرات انجامید. این رویداد و حوادث مشابه سبب شد هم سازمان ملل و هم سازمان عفو بین‌الملل حکومت ایران را به ترور سیاسی اعضای مخالفان کرد متهم کنند.

### ۱۹۹۴
در ۷ ژانویه ۱۹۹۴ یک عضو برجسته حزب دموکرات کردستان به دست مردان مسلح وابسته به نیروهای امنیتی ایران ترور شد.

در ۱۷ اوت ۱۹۹۴ حزب دموکرات اعلام کرد ۱۵ پاسدار را در درگیری‌ای در غرب ایران کشته‌است. دو هفته بعد، در ۱ سپتامبر ۱۹۹۴ خبرگزاری ایرنا گزارش داد سربازان کرد بزرگراهی در غرب ایران را مسدود کرده، دو خودروی نظامی را آتش زده و یک‌نفر را زخمی کرده‌اند.

در ۲۵ سپتامبر ۱۹۹۴ ترکیه و ایران بر جلوگیری از فعالیت گروه‌های مخالف در خاک یکدیگر توافق کردند. پس از آن ایران سرکوب شدیدی را علیه جمعیت کرد آغاز کرد؛ در ۱۱ اکتبر ۱۹۹۴ حزب دموکرات اعلام کرد چهار روستای کرد توسط ایران ویران شده و به ساکنان پنج روستای دیگر دستور تخلیه داده شده‌است. در ۶ تا ۹ نوامبر ایران چندین گروه مخالف کرد ایرانی را در عراق بمباران کرد.

### ۱۹۹۵
در آوریل ۱۹۹۵ شش کرد ایرانی در حملاتی در کردستان عراق به دست عوامل حکومت ایران کشته شدند. در ۵ ژوئن دو عضو دیگر از یک گروه کرد ایرانی در کردستان عراق به دست عوامل حکومت ایران به قتل رسیدند. در ۴ اوت ۱۹۹۵ حزب دموکرات اعلام کرد عوامل حکومت ایران نماینده این حزب در بغداد را ترور کرده‌اند. تهران این اتهامات را رد کرد و مدعی شد کشتارها نتیجه درگیری‌های درونی نیروهای مخالف بوده‌است.

در سپتامبر و اکتبر، یک گروه مخالف کرد ایرانی مقامات ایران را به شکنجه و اعدام ده زندانی سیاسی کرد هوادار حزب دموکرات متهم کرد. همچنین ۳۴۵ نفر دیگر به همین اتهام بازداشت شدند.

درگیری‌های نظامی در ۴ دسامبر ۱۹۹۵ از سر گرفته شد و حزب دموکرات کردستان ۱۵ عضو نیروهای امنیتی ایران را در درگیری‌هایی در غرب ایران کشت.

### ۱۹۹۶
در ۲۲ ژوئن ۱۹۹۶ نیروهای ترکیه در داخل خاک ایران هفت عضو حزب دموکرات کردستان را کشتند. در ۱۰ ژوئیه عوامل ایران خودروی بمب‌گذاری‌شده‌ای را در نزدیکی مجتمع مسکونی اردوگاه‌های اصلی پناهندگان حزب دموکرات در شمال عراق منفجر کردند. در ۲۸ ژوئیه رحمان رجبی همواند، عضو حزب دموکرات، اعدام شد؛ اتهامات علیه او ناشی از شکایت یک شخص حقیقی بود که بعداً پس گرفته شد.

در ۲۹ ژوئیه ۱۹۹۶ حدود ۳٬۰۰۰ سرباز ایرانی وارد سرزمین کردها در شمال عراق شدند و در جست‌وجوی چریک‌های حزب دموکرات ۲۰ عضو این حزب را کشتند و بیش از ۲٬۰۰۰ پناهنده کرد ایرانی را آواره کردند. مقامات ایران مدعی شدند حمله بر پایه دفاع مشروع بوده‌است.

پس از این عملیات، در ۴ اوت ۱۹۹۶ اعضای حزب دموکرات اعلام کردند حملات فرامرزی از عراق به ایران را متوقف خواهند کرد.

## پیامدها
پس از اعلام آتش‌بس یکجانبه ۱۹۹۶، ستیز حزب دموکرات با حکومت ایران از حوزه نظامی به مخالفت سیاسی تغییر جهت داد. در آوریل ۱۹۹۷ بهبود روابط تهران و آنکارا به اخراج بیش از ۷۰ عضو حزب دموکرات از ترکیه به شمال عراق انجامید. در ۱۳ آوریل، کردهای ایرانی مقامات ایران را به تلاش برای مسموم کردن اعضای حزب دموکرات متهم کردند، پس از آنکه ۸۵ کرد ایرانی به دلیل مسمومیت غذایی با ماده‌ای بسیار سمی تحت درمان قرار گرفتند.

فشار بر حزب دموکرات پس از انتخاب دولت میانه‌رو محمد خاتمی در ۱۹۹۷ کاهش یافت.

در ۱۶ فوریه ۱۹۹۹ بازداشت عبدالله اوجالان، رهبر حزب کارگران کردستان، به شورش کردها در ایران به‌ویژه در غرب کشور و نیز سراسر اروپا انجامید.

از ۲۰۰۴ شورش تازه‌ای در کردستان ایران از سوی سازمان کرد دیگری به نام حزب حیات آزاد کردستان (پژاک) آغاز شد.

### بازگشت تنش‌ها
در ژانویه ۲۰۱۴ نیروهای ایرانی یک عضو حزب دموکرات را هنگام پخش اعلامیه کشتند.

در سپتامبر ۲۰۱۴ حزب دموکرات کردستان در چندین درگیری برای نخستین‌بار پس از سال‌ها با نیروهای امنیتی ایران رویارو شد و دست‌کم ۶ سرباز ایرانی کشته شدند. روشن نبود که آیا این رویداد نتیجه تغییر سیاست حزب دموکرات بود یا رشته‌ای از برخوردهای منفرد.

در مه ۲۰۱۵ حمله‌ای مشکوک به ایران (که گفته می‌شد عوامل آن در قالب رزمندگان پ.ک. ک فعالیت می‌کردند) بر نیروی پژاک در مرز ایران و کردستان عراق به کشته شدن ۶ نفر انجامید؛ ۲ عضو حزب دموکرات و ۴ عضو پ.ک.ک.

در ژوئن ۲۰۱۵ حمله حزب دموکرات به نیروهای سپاه پاسداران به کشته شدن ۶ نفر انجامید.

در ۲۰۱۶ حزب دموکرات کردستان شورش نظامی خود را علیه ایران از سر گرفت.

## واکنش‌ها
### مقامات ایران
در ۲۳ اوت ۱۹۹۶ ابوالحسن بنی‌صدر، رئیس‌جمهور پیشین ایران، اعلام کرد در طی ۱۵ سال گذشته حکومت ایران فرمان قتل بیش از ۶۰ مخالف را صادر کرده‌است که از جمله آنها ۴ رهبر حزب دموکرات در آلمان در ۱۹۹۲ بودند.

### اتحادیه اروپا
در ۱۰ آوریل ۱۹۹۷ دادگاهی در آلمان حکومت ایران را در قتل ۴ مخالف کرد در آلمان در ۱۹۹۲ دخیل دانست. همه کشورهای اتحادیه اروپا به‌جز یونان، سفیران خود را به‌طور موقت از ایران فراخواندند و تحریم‌های دیپلماتیک محدودی بر ایران اعمال کردند.

## جستارهای وابسته
* فهرست درگیری‌های معاصر در خاورمیانه
* ترور میکونوس
* درگیری ایران و حزب حیات آزاد کردستان
* حزب دموکرات کردستان ایران

## منابع

* 
* 
* 

رده:جنگ‌های ایران
رده:ایران در سده ۲۰ (میلادی)