دین در عربستان پیش از اسلام

**دین در عربستان پیش از اسلام** به مجموعه باورها و آیین‌های دینی اشاره دارد که پیش از ظهور اسلام در شبه‌جزیره عربستان رواج داشتند. شکل غالب دین‌ورزی در عربستان پیش از اسلام چندخداپرستی عربی بود که بر پایه ستایش خدایان و ارواح گوناگون استوار بود. از جمله خدایانی که پرستیده می‌شدند هبل و سه ایزدبانو لات، عزی و منات بودند. پرستش در پرستشگاه‌ها و معابد محلی و به‌ویژه کعبه در مکه انجام می‌گرفت. خدایان از راه زیارت، پیشگویی و قربانی کردن ستایش و خوانده می‌شدند. بسیاری از توصیف‌های ظاهری خدایان پیش از اسلام برگرفته از بت‌هایی است که به‌ویژه در نزدیکی کعبه یافت شده‌اند؛ گفته می‌شود کعبه تا ۳۶۰ بت در خود جای داده بود.

دین‌های دیگر، به‌ویژه مسیحیت و یهودیت، نیز در این منطقه نمایندگانی داشتند که نقش آن‌ها از سده چهارم تا هفتم میلادی برجسته‌تر شد. نفوذ امپراتوری روم و پادشاهی اکسوم به پرورش جامعه‌های مسیحی در شمال غربی، شمال شرقی و جنوب عربستان یاری رساند. در بخش‌های دیگر شبه‌جزیره، مسیحیت حضور چندانی نداشت؛ شکل غالب آن میافیزیسم بود و در شمال شرق و پیرامون خلیج فارس نسطوریسم رواج داشت. از آغاز دوره رومی، مهاجرت یهودیان به عربستان افزایش یافت و جامعه‌ای مهاجر از قبایل یهودی عربستان شکل گرفت. افزون بر این، نفوذ شاهنشاهی‌های ایرانی از جمله اشکانیان و ساسانیان به گسترش محدود زرتشتی‌گری، به‌ویژه در شرق و جنوب عربستان یاری رساند. شواهد آزمایشی نیز از حضور احتمالی آیین مانوی یا آیین مزدک در بخش‌هایی از شبه‌جزیره حکایت دارد.

## پیشینه و منابع
تا نزدیک به سده چهارم میلادی، تقریباً همه ساکنان عربستان دین‌های چندخداپرستانه را پی می‌گرفتند و از آن پس یکتاپرستی پیش‌اسلامی عربی رو به گسترش نهاد. از سده چهارم تا ششم، جمعیت‌های یهودی، مسیحی و دیگر گروه‌های یکتاپرست پدید آمدند. تا چند دهه پیش، باور بر این بود که چندخداپرستی همچنان نظام دینی غالب بوده‌است، اما پژوهش‌های نوین نشان می‌دهند که از سده چهارم به بعد، تک‌خداگزینی یا یکتاپرستی شکل غالب دین‌ورزی بوده‌است.

منابع هم‌روزگار دربارهٔ دین و خدایان عربستان پیش از اسلام دربرگیرنده شمار فزاینده‌ای از کتیبه‌های پیش‌اسلامی عربی است که به خط‌هایی مانند صفائی، سبائی و عربی کهن نوشته شده‌اند. شعر پیش از اسلام، منابع بیرونی مانند گزارش‌های یهودی و یونانی و نیز سنت اسلامی مانند قرآن و نوشته‌های مسلمانان از دیگر خاستگاه‌های آگاهی دربارهٔ این دین‌هایند، هرچند داده‌ها همچنان اندک است.

یکی از نخستین گواهی‌های بیرونی بر چندخداپرستی عربی، سالنامه‌های اسرحدون است که در آن‌ها از خدایانی چون عتارسمین، نوخای، رولدایو و عتارقوروما نام برده شده‌است. هرودوت در کتاب تاریخ خود گزارش داد که عرب‌ها اوروتالت (یکی‌دانسته با دیونیزوس) و آلیلات (یکی‌دانسته با آفرودیته) را می‌پرستیدند. استرابون نوشت که عرب‌ها دیونیزوس و زئوس را می‌پرستیدند و اوریگن گفت آن‌ها دیونیزوس و اورانیا را ستایش می‌کردند.

از منابع اسلامی دربارهٔ چندخداپرستی عربی، کتاب الاصنام نوشته هشام کلبی (سده هشتم میلادی) مهم‌ترین اثر شناخته می‌شود؛ فرانسیس ادوارد پیترز آن را جامع‌ترین بررسی آیین‌های دینی عربستان پیش از اسلام دانسته‌است. نوشته‌های تاریخ‌نگار یمنی ابومحمد همدانی دربارهٔ باورهای دینی عربستان جنوبی نیز از منابع ارزشمند است.

بر پایه کتاب بت‌ها، بازماندگان پسر ابراهیم (اسماعیل) که در مکه ساکن شده بودند، هنگام مهاجرت به سرزمین‌های دیگر سنگ‌های مقدسی را از کعبه با خود بردند، آن‌ها را برپا داشتند و مانند کعبه گِرد آن‌ها طواف کردند. به گفته کلبی، این روند به پیدایش بت‌پرستی انجامید. بر این پایه، شاید عرب‌ها نخست سنگ‌ها را گرامی می‌داشتند و سپس زیر نفوذ بیگانگان بت‌پرستی را پذیرفتند. با این حال، اسطوره‌ها و روایت‌هایی که پیشینه این خدایان و معنای لقب‌هایشان را روشن سازد، بسیار اندک مانده‌است.

## موجودات فراطبیعی
### خدایان (پانتئون‌ها)

دین‌های پیش‌اسلامی عربی چندخداپرستانه بودند و نام بسیاری از خدایان شناخته شده‌است. پانتئون‌های رسمی بیشتر در سطح پادشاهی‌ها دیده می‌شوند؛ از شهر-دولت‌های ساده گرفته تا اتحادیه‌های قبیله‌ای. قبیله‌های عرب، شهرها، طایفه‌ها، تبارها و خانواده‌ها نیز آیین‌های خاص خود را داشتند. کریستیان ژولین روبن بر آن است که این ساختار جهان الهی بازتاب جامعه آن روزگار بود. کاروان‌های بازرگانی نیز نفوذهای دینی و فرهنگی بیگانه را به منطقه می‌آوردند. شمار بسیاری از خدایان نام ویژه نداشتند و با لقب‌هایی خوانده می‌شدند که بیانگر ویژگی، خویشاوندی یا جایگاهی بود و پیش از آن «ذو» (او که) یا «ذات» (آن‌که، مؤنث) می‌آمد.

باورها و آیین‌های دینی بادیه‌نشینان با باورهای قبیله‌های شهرنشین مانند مکه تفاوت داشت. گمان می‌رود باورهای کوچ‌نشینان دربرگیرنده فتیشیسم، توتم‌پرستی و نیاپرستی بود و بیشتر با نگرانی‌های آنی سروکار داشت و پرسش‌های فلسفی بزرگ‌تر مانند پس از مرگ را دربرنمی‌گرفت. در برابر، عرب‌های شهرنشین به پانتئون پیچیده‌تری باور داشتند. مکیان و دیگر ساکنان حجاز خدایانشان را در پرستشگاه‌های پایدار در شهرها و آبادی‌ها می‌پرستیدند، حال آنکه بادیه‌نشینان آیین‌های خود را در حرکت و کوچ به‌جای می‌آوردند.

### ارواح خُرد
در عربستان جنوبی، «مندهت» ارواح نگهبان بی‌نام جامعه و ارواح نیاکان خانواده بودند. آن‌ها «خورشید (شمس) نیاکانشان» خوانده می‌شدند.

در شمال عربستان، «گینایه» از کتیبه‌های تدمری به‌عنوان «خدایان نیک و پاداش‌دهنده» شناخته شده‌اند و احتمالاً با جنّ غرب و مرکز عربستان خویشاوند بودند. برخلاف جنّ در روزگاران پسین، گینایه نمی‌توانستند به انسان‌ها آسیب برسانند یا بر آن‌ها چیره شوند و بیشتر به جنیوس رومی شباهت داشتند. بر پایه باور رایج عربی، غیب‌گویان، فیلسوفان پیش از اسلام و شاعران الهام خود را از جنّ دریافت می‌کردند. با این حال، از جنّ نیز بیم داشتند و آن‌ها را مسبب بیماری‌ها و ناخوشی‌های روانی گوناگون می‌دانستند.

### موجودات بدخواه
در کنار خدایان و ارواح نیک‌خواه، موجودات بدخواه نیز وجود داشتند. این موجودات در سنگ‌نبشته‌ها یاد نشده‌اند ولی در شعر عربی پیش از اسلام به آن‌ها اشاره شده و افسانه‌هایشان را نویسندگان مسلمان پسین گرد آورده‌اند.

از پربسامدترین آن‌ها غول‌ها هستند. واژه انگلیسی ghoul از واژه عربی «غول» برآمده که از «غال» به معنای «ربودن» آمده و با واژه سومری «گالو» خویشاوند است. گفته می‌شد چهره‌ای هولناک و پاهایی مانند الاغ دارند.

کریستیان ژولین روبن یادآوری می‌کند که همه خدایان شناخته‌شده عربستان جنوبی نقشی مثبت یا نگهبانانه داشتند و نیروهای شرور تنها به‌صورت غیرمستقیم یاد می‌شدند و هرگز شخصیت‌پردازی نشدند.

### نقش خدایان
#### نقش الله
برخی پژوهشگران بر آنند که در عربستان پیش از اسلام، از جمله در مکه، الله خدایی در شمار خدایان دانسته می‌شد و شاید خدای آفریننده یا فرمانروای خدایان در یک پانتئون چندخدایی بود. واژه «الله» (از عربی «الإله» به معنای «آن خدا») شاید بیشتر لقب بوده تا نام. مفهوم الله در دین مکی ممکن است مبهم بوده باشد. بر پایه منابع اسلامی، مکیان و همسایگانشان بر آن بودند که ایزدبانوان لات، عزی و منات دختران الله هستند.

گونه‌های منطقه‌ای واژه «الله» در کتیبه‌های پیش‌اسلامی هم بت‌پرستانه و هم مسیحی یافت شده‌است. اشاره به الله در شعر زهیر بن ابی سلمی، شاعر پیش‌اسلامی که یک نسل پیش از محمد می‌زیست، و نیز در نام‌های شخصی پیش از اسلام دیده می‌شود. نام پدر پیامبر اسلام «عبدالله» بود یعنی «بنده الله».

چارلز راسل کولتر و پاتریشیا ترنر نام الله را احتمالاً برآمده از خدای پیش‌اسلامی «آیلیه» دانسته‌اند و آن را همسان با ال، ایل، اله و یهووا شمرده‌اند. آنان برخی ویژگی‌های الله را ظاهراً بر پایه خدایان ماهی چون المقه، کهل، شاکر، ود و وراخ تفسیر کرده‌اند. آلفرد گیوم اظهار داشت که پیوند میان «اله» – که الله از آن ساخته شده – و «ایل» بابلی کهن یا «ال» اسرائیل باستان روشن نیست. ولهاوزن گفته‌است که الله از منابع یهودی و مسیحی شناخته بود و عرب‌های بت‌پرست او را خدای برتر می‌شناختند. وینفرید کوردوان در نظریه پیوند الله با خدای ماه تردید کرده و گفته‌است واژه الله کارکردی عام داشت، همان‌گونه که ال-الیون لقبی برای خدای سین بود.

کتیبه‌های عربستان جنوبی از سده چهارم میلادی از خدایی به نام رحمان («بخشنده») یاد می‌کنند که آیین یکتاپرستانه‌ای داشت و «پروردگار آسمان و زمین» خوانده می‌شد. آرون هیوز می‌گوید پژوهشگران مطمئن نیستند آیا رحمان از نظام‌های چندخدایی پیشین برآمده یا بر اثر نفوذ فزاینده جامعه‌های مسیحی و یهودی پدید آمده و پیوند دادن الله با رحمان دشوار است. با این حال ماکسیم رودینسون یکی از نام‌های الله یعنی «الرحمن» را شکل دیرینه‌تر رحمانان دانسته‌است.

#### لات، عزّا و منات

لات، عُزّا و منات نام‌هایی رایج بودند که برای چندین ایزدبانو در سراسر عربستان به کار می‌رفتند. جی.آر. هاوتینگ می‌گوید پژوهشگران نوین بارها نام‌های این سه ایزدبانو را با آیین‌های مرتبط با اجرام آسمانی، به‌ویژه زهره، پیوند داده‌اند.

لات (به عربی: ) در سراسر خاور نزدیک باستان با پیوندهای گوناگون پرستیده می‌شد. هرودوت در سده پنجم پیش از میلاد «آلیلات» (به یونانی: ) را نام عربی آفرودیته دانست. عُزّا (به عربی: ) ایزدبانوی باروری یا شاید ایزدبانوی عشق بود. منات (به عربی: ) ایزدبانوی سرنوشت بود.

آیین لات در سوریه و شمال عربستان گسترده بود. از کتیبه‌های صفائی و حسمایی برمی‌آید که او با نام «لت» پرستیده می‌شد. اف.وی. وینت لات را خدای ماه دانست چون هلال ماه در «عین الشلاله» با او همراه بود. رنه دوسو و گونزاگ ریکمنز او را با زهره و دیگران با خورشید پیوند دادند. جان اف. هیلی بر آن است که عُزّا شاید در آغاز لقبی برای لات بود و سپس در پانتئون مکی به خدایی جداگانه تبدیل شد.

## آیین‌ها و مناسک

### پیکره‌های آیینی و بت‌ها
پرستش سنگ‌های مقدس یکی از مهم‌ترین آیین‌های مردمان سامی‌زبان، از جمله عرب‌ها، بود. پیکره آیینی یک خدا بیشتر بلوک سنگی نتراشیده بود. رایج‌ترین نام این بلوک‌ها از ریشه سامی «نصب» (برپاداشتن) آمده، ولی نام‌های دیگری نیز به کار می‌رفت؛ مانند نبطی «مسجدا» (جای سجده) و عربی «دُوار» (شیء طواف) که در شعر عربی پیش از اسلام پربسامد است. این سنگ‌نمادها معمولاً صفحه‌ای ایستاده بودند ولی در سرزمین نبطی‌ها بیشتر روی سطح صخره تراشیده می‌شدند. گاه چهره بر سنگ حک می‌شد (به‌ویژه در نبطیه) یا نمادهای ستاره‌ای (به‌ویژه در جنوب عربستان). زیر نفوذ یونانی-رومی، گاه پیکره انسان‌گونه جایگزین می‌شد.

کتاب بت‌ها دو گونه پیکره را بازمی‌شناسد: بت (صنم) و تصویر (وثن). اگر پیکره از چوب، طلا یا نقره و به شکل انسان ساخته شده بود، صنم خوانده می‌شد و اگر از سنگ بود وثن نام داشت.

بازنمایی خدایان به شکل جانوران در عربستان جنوبی رایج بود؛ مانند خدای سَیین از حضرموت که به شکل عقابی در نبرد با ماری یا گاو نمایانده می‌شد. نام سَیین (به عربی: ) به خط یادمانی عربستان جنوبی باستان بر سکه‌های ضرب‌شده در پادشاهی حضرموت میان سده‌های یکم تا سوم میلادی دیده می‌شود.

### جایگاه‌های مقدس

جایگاه‌های مقدس با نام‌های «حِمی»، «حرم» یا «مَحرَم» شناخته می‌شدند و در درون آن‌ها همه جانداران آسیب‌ناپذیر شمرده شده و خشونت ممنوع بود. در بیشتر عربستان، این جایگاه‌ها به شکل پرستشگاه‌های روباز با ویژگی‌های طبیعی مانند چشمه‌ها و بیشه‌ها بودند. شهرها دارای معابدی بودند که منطقه مقدس را با دیوار دربرمی‌گرفتند و سازه‌های آراسته‌ای داشتند.

### کاهنان و مقام‌های آیینی
جایگاه‌های مقدس اغلب نگهبان یا برگزارکننده آیین داشتند. وظیفه این مقام‌ها نگهداری منطقه، دریافت پیشکش‌ها و انجام پیشگویی بود. آن‌ها با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شدند: «اَفکَل» در حجاز، «کاهن» در شبه‌جزیره سینا و نگو، و «کومرا» در مناطق آرامی‌نفوذ. در عربستان جنوبی واژه‌های «رسو» و «افکل» برای کاهنان و نیز «قین» (سرپرست) و «مرتد» (وقف‌شده به خدایی ویژه) به کار می‌رفت.

### زیارت‌ها
عربستان پیش از اسلام سرزمین آیین‌های زیارتی بسیاری فراتر از حج بود. مهم‌ترین زیارت در عربستان جنوبی زیارت معبد اَوّام بود که به خدای المقه وقف شده بود و با حرم یا محرم پیوند داشت. زیارت به جایگاه‌های مقدس در زمان‌های خاصی از سال انجام می‌شد. بازارهای زیارتی مرکز و شمال عربستان در ماه‌هایی برگزار می‌شد که خشونت در آن‌ها ممنوع بود و بازرگانی و دادوستد رونق می‌گرفت.

#### زیارت‌های عربستان جنوبی
مهم‌ترین زیارت در سبأ احتمالاً زیارت المقه در مأرب بود که در ماه ذوابهی (تقریباً در ژوئیه) برگزار می‌شد. زیارت تألَب ریام در کوه طورعت و معبد زبیان در حدقان انجام می‌گرفت و زیارت ذوسمَوی، خدای قبیله عامر، در یَثِل برپا می‌شد. افزون بر زیارت‌های سبأیی، زیارت سَیین در شبوه برگزار می‌شد.

#### زیارت مکه
زیارت مکه دربرگیرنده ایستگاه‌های عرفات، مزدلفه، مِنا و مرکز مکه بود که کوه صفا و مروه و نیز کعبه را شامل می‌شد. زائران در دو ایستگاه نخست «وقوف» یا ایستادن در پرستش به‌جای می‌آوردند. در منا جانوران قربانی می‌شدند.

## دین‌ها بر پایه منطقه
### شرق عربستان
تمدن دلمون که در کرانه‌های خلیج فارس و بحرین تا سده ششم پیش از میلاد وجود داشت، جفتی از خدایان به نام‌های اینزاک و مسکیلاک را می‌پرستید. یافتن چاه‌ها در محوطه‌های معبدی دلمون نشان می‌دهد که آب شیرین نقش مهمی در آیین‌های دینی داشته‌است. در دوره یونانی-رومی، شواهدی از آوردن پرستش خدایان غیربومی به این منطقه توسط بازرگانان و مسافران وجود دارد. این خدایان از جمله بیل (رایج در پالمیرا)، خدایان بین‌النهرینی نبو و شمش و خدایان یونانی پوسیدون و آرتمیس و نیز خدایان عربی غربی مانند کاهل و منات را دربرمی‌گرفتند.

### عربستان جنوبی
تمدن‌های عربستان جنوبی پیشرفته‌ترین تمدن‌های شبه‌جزیره بودند. رایج‌ترین خدا در جنوب عربستان عثتر بود، ولی خدای پشتیبان (شیم) اهمیت فوری بیشتری داشت. بدین‌سان پادشاهی سبأ المقه، پادشاهی معین ود، پادشاهی قتبان عَم و پادشاهی حضرموت سین را خدای پشتیبان خود می‌دانستند. هر قومی «فرزندان» خدای پشتیبان خویش خوانده می‌شد. شواهد کتیبه‌ای نشان می‌دهد هر یک از پادشاهی‌های جنوبی سه تا پنج خدای ویژه خود داشت و خدای اصلی همیشه مذکر بود.

در پادشاهی حمیر، حمیریان در آغاز بت‌پرست بودند و عثتر و شمس را می‌پرستیدند، اما در سده چهارم میلادی به یکتاپرستی روی آوردند و خدا را «رحمن» نامیدند و او را «پروردگار آسمان‌ها و زمین» خواندند.

#### نفوذ بر اکسوم
پیش از پذیرش مسیحیت، پادشاهی اکسوم بسیار از خدایان و آیین‌های عربستان جنوبی تأثیر پذیرفته بود و دینی چندخدایانه را پی می‌گرفت که با دین عربستان جنوبی همانندی داشت. خدای ماه عربستان جنوبی هوبس در اکسوم پرستیده می‌شد و المقه در حولتی ملازو (در اریتره امروزی) مورد پرستش بود.

## بت‌های نامدار عرب
بر پایه منابع اسلامی و باستان‌شناختی، شماری از بت‌ها نزد قبیله‌های گوناگون عرب جایگاه ویژه‌ای داشتند.

### هبل
هبل یکی از مهم‌ترین خدایان قریش و بت اصلی درون کعبه بود. پیکره‌اش از عقیق سرخ و به شکل انسان تراشیده شده بود و دست راستش شکسته و با دستی زرین جایگزین شده بود.

### ود
ود بت قبیله بنی‌کلب در دومةالجندل بود و نخستین بتی شمرده شده که پرستیده شد.

### سواع
سواع بت بنی‌هذیل بود و به شکل زن ساخته شده بود.

### [[یعوق]]
یعوق بت بنی‌همدان بود و به شکل اسب ساخته شده بود.

### نسر
نسر بت بنی‌حمیر بود و به شکل کرکس ساخته شده بود. نقش عقاب بر برخی یافته‌های باستان‌شناختی پادشاهی‌های عربستان جنوبی (معین، سبأ، حمیر و حضرموت) و نیز نبطی‌ها در شمال دیده می‌شود.

### [[ذوشرا]]
ذوشرا از خدایان نبطی‌ها در اردن بود و خدای کوهستان شمرده می‌شد.

### [[ذوالخلصه]]
بتی که قبیله‌های بجیله، خثعم، ازد سراة و بنی‌حارث بن کعب آن را می‌پرستیدند.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* دانشنامه یهودی: پرستش سنگ و سنگ‌پرستی

رده:عربستان پیش از اسلام
رده:اسطوره‌شناسی عرب
رده:اسطوره‌های اسلامی
رده:فرهنگ عرب