گفتار اجرایی

**گفتار اجرایی** (به انگلیسی: Performative utterances) در فلسفه زبان و کنش گفتاری به جمله‌هایی گفته می‌شود که نه‌تنها واقعیتی را توصیف می‌کنند، بلکه هم‌زمان واقعیت اجتماعی‌ای را که درباره آن سخن می‌گویند تغییر می‌دهند.

جان لانگشاو آستین در مجموعه سخنرانی‌های سال ۱۹۵۵ خود که بعدها با عنوان *چگونه با واژه‌ها کار انجام دهیم* منتشر شد، در برابر دیدگاه اثبات‌گرایانه‌ای استدلال کرد که بر اساس آن همهٔ گفته‌ها صرفاً چیزی را توصیف می‌کنند و بنابراین فقط می‌توانند صادق یا کاذب باشند. او پس از اشاره به نمونه‌هایی از جمله‌ها که نه توصیفی‌اند و نه صدق‌پذیر، مانند جمله‌های مهمل، پرسشی، امری و گزاره‌های اخلاقی، مفهوم «گفتار اجرایی» یا کنش غیربیانی را معرفی کرد.

در سال ۱۹۷۱ این مفهوم در گفت‌وگوی جاناتان میلر با اینوک پاول دربارهٔ مهاجرت در بریتانیا، در برنامهٔ تلویزیونی دیک کاوت، نیز به کار گرفته شد.

## تعریف آستین
آستین برای توضیح گفتار اجرایی، میان جمله‌هایی که واقعیتی را گزارش می‌کنند و می‌توان آن‌ها را صادق یا کاذب دانست و آن‌ها را «گزارشی» یا «توصیفی» می‌نامد، و گفتار اجرایی تمایز می‌گذارد. به نظر او:

* گفتار اجرایی صادق یا کاذب نیستند، بلکه اگر به‌درستی انجام نشوند «ناموفق» و اگر درست انجام شوند «موفق» هستند.
* بیان یک گفتهٔ اجرایی خود نوعی انجام عمل است، عملی که معمولاً صرفاً گفتن یا توصیف‌کردن به شمار نمی‌رود.

نمونه‌هایی که آستین ارائه می‌دهد شامل این موارد است:
* من این زن را به همسری می‌پذیرم، در جریان مراسم ازدواج
* این کشتی را ملکه الیزابت می‌نامم
* این ساعت را به برادرم می‌بخشم، در وصیت‌نامه
* شرط می‌بندم فردا باران ببارد

آستین بعدها این نمونه‌ها را «اجرایی‌های صریح» نامید، زیرا نوع کنش انجام‌شده در خود جمله تصریح شده است. در مقابل، گفتار اجرایی ضمنی نیز وجود دارند. برای نمونه، وقتی کسی با گفتن «برو» کسی را از اتاق بیرون می‌فرستد، این جمله بخشی از اجرای فرمان است، هرچند به‌صراحت اعلام نمی‌کند که فرمانی در کار است.

آستین همچنین تأکید می‌کند که کنش‌های اجرایی می‌توانند از نظر اجتماعی محل مناقشه باشند. برای مثال، جملهٔ طلاق در برخی سنّت‌ها معتبر دانسته می‌شود و در برخی دیگر نه.

هر گفتهٔ اجرایی شرایط و خطرهای خاص خود را دارد که آستین آن‌ها را «ناموفقی‌ها» می‌نامد. برای موفق‌بودن یک کنش غیربیانی، شرایطی مانند صلاحیت گوینده باید فراهم باشد. افزون بر زمینه، خود گفتهٔ اجرایی نیز باید بدون ابهام و با قصد جدی بیان شود.

## جان سرل
جان سرل با تکیه بر کار آستین، نظریه‌ای نظام‌مندتر درباره کنش‌های گفتاری ارائه کرد و آن‌ها را گونه‌ای رفتار قاعده‌مند دانست. او میان قواعد تنظیم‌کننده زبان و قواعد سازندهٔ کنش‌ها تمایز می‌گذارد و گفتار اجرایی را در زمره کنش‌های اعلامی قرار می‌دهد؛ کنش‌هایی که با انجام موفق آن‌ها، تطابق میان واژه و جهان تحقق می‌یابد.

سرل بعدها استدلال کرد که گفتار اجرایی نیز می‌تواند صادق یا کاذب باشد و آن‌ها را بخشی از مقولهٔ اعلام‌ها دانست.

## متن اجرایی
بر پایهٔ مفهوم گفتار اجرایی، پژوهشگران به بررسی نسبت متن گفتاری یا نوشتاری با زمینهٔ گسترده‌تر آن پرداخته‌اند. این بحث نقش مهمی در شکل‌گیری چرخش اجرایی در علوم اجتماعی و انسانی داشته است و در روش‌شناسی تاریخ، تحلیل گفتمان و مطالعات فرهنگی به کار رفته است.

برخی نظریه‌ها بر قواعد تثبیت‌شده و تمایز روشن میان متن و زمینه تأکید می‌کنند، در حالی که رویکردهای دیگر بر ساخت فعال واقعیت از طریق زبان و پیوند آن با قدرت و عاملیت انسانی انگشت می‌گذارند.

## نظریه‌های پسا‌مدرن
در سنت پسا‌مدرن، متفکرانی مانند ژاک دریدا به نقد دیدگاه آستین و سرل پرداختند و نشان دادند که معنا و زمینه هیچ‌گاه به‌طور کامل قابل تثبیت نیست. دریدا مفهوم تکرارپذیری را مطرح کرد و بر این نکته تأکید گذاشت که هر کنش گفتاری، به‌سبب امکان تکرار، همواره از نیت کامل گوینده فراتر می‌رود.

جودیت باتلر با الهام از آستین، دریدا و میشل فوکو، خوانشی سیاسی از گفتار اجرایی ارائه داد و نشان داد که چگونه قدرت، مرزهای آنچه قابل گفتن است را تعیین می‌کند و در عین حال امکان عاملیت و مقاومت نیز در دل همین محدودیت‌ها شکل می‌گیرد.

## روش‌شناسی تاریخی
کوئنتین اسکینر نظریه‌های کلاسیک و پسا‌مدرن درباره متن اجرایی را به روشی عملی در تاریخ‌نگاری بدل کرد. او با استفاده از مفاهیم آستین، تلاش می‌کند دریابد نویسندگان تاریخی با نوشتن متون خود چه کنش‌هایی انجام داده‌اند و چگونه این کنش‌ها در بستر قدرت معنا می‌یابند.

## جستارهای وابسته
* پراگماتیک
* کنش غیربیانی
* اجراگری

## منابع

رده:فلسفه زبان
رده:کاربردشناسی