جاده اکسیانا

**جاده اکسیانا** سفرنامه‌ای از رابرت بایرون (Robert Byron) (۲۶ فوریه ۱۹۰۵ تا ۲۴ فوریه ۱۹۴۱) (اسفند ۱۲۸۳ تا اسفند ۱۳۱۹خ) کاشف انگلیسی است که نخستین بار در ۱۹۳۷م(۱۳۱۶خ) نشر شد و سفر بایرون در سراسر ایران و غرب و شمال‌غرب افغانستان را مستند می‌کند و یکی از تأثیرگذارترین گزارش‌های سفر دهه ۱۹۳۰م/۱۳۱۰خ است. واژه «اکسیانا» در عنوان این کتاب، به نام باستانی رود آمو و منطقه جنوب آن در امتداد مرز شمالی افغانستان اشاره دارد. مقدمه این کتاب را بروس چتوین (Bruce Chatwin) سفرنامه نویس، رمان‌نویس و خبرنگار انگلیسی نوشته است.

## طرح
این کتاب گزارشی از سفر ده‌ماههٔ بایرون، نوه شاعر معروف لرد بایرون، به خاورمیانه، افغانستان و هند در سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۴م(۱۳۱۲ تا ۱۳۱۳خ) است که بخشی از آن را در همراهی با کریستوفر ساکس، پسر پرسی سایکس گذراند. کتاب به صورت یک دفتر خاطرات نوشته شده و نخستین یادداشت آن با عنوان **«ونیز، ۲۰ اوت ۱۹۳۳»**(یکشنبه، ۲۹ مرداد ۱۳۱۲) آغاز شده. پس از آن، بایرون با کشتی به جزیرهٔ قبرس رفت و سپس سفر خود را به فلسطین، سوریه، عراق، ایران و افغانستان ادامه داد. این سفر سرانجام در **[[پشاور|پیشاور]]، هند** (که اکنون بخشی از پاکستان است) در **۱۹ ژوئن ۱۹۳۴** (سه شنبه، ۲۹ خرداد ۱۳۱۳) به پایان رسید و از آنجا به انگلستان بازگشت.

هدف اولیه از این سفر بازدید از گنجینه‌های معماری منطقه بود که بایرون دانش گسترده‌ای در مورد آنها داشت، همان‌طور که مشاهدات او در طول مسیر نشان می‌دهد. بایرون در مسیر سفرش با مردم محلی تعامل داشت و برای تأمین وسایل حمل‌ونقل، از جمله خودرو، اسب و الاغ، مذاکره می‌کرد تا سفر خود را ادامه دهد. او با گرما، سرما، گرسنگی و تشنگی روبه‌رو شد و از مزاحمت حشرات، کک‌ها، شپش‌ها و بیماری‌های جسمی رنج برد. او برای درامان ماندن از عواقب احتمالی، به‌جای نام رضا پهلوی در کتاب از «مارجوری بنکز» استفاده کرده است.

## نویسنده
رابرت بایرون نویسندهٔ انگلیسی سفرنامه است و به‌خاطر همین کتاب نیز شهرت یافت. او همچنین نویسنده، منتقد هنری و مورخ برجسته‌ای بود. بایرون در مدرسه ایتن (Eton) و کالج مرتون، آکسفورد تحصیل کرد. بایرون پیش از سفر به ایران و افغانستان به نقاط گوناگونی چون کوه آتوس، هند، اتحاد جماهیر شوروی و تبت سفر کرده بود، اما در ایران و افغانستان بود که موضوعی یافت که توانست سبک خاص خود در سفرنامه‌نویسی مدرن را بر پایهٔ آن شکل دهد. او این کتاب را در پکن نوشت.

علاقهٔ عمیق به معماری از ویژگی‌های برجستهٔ نوشته‌های بایرون است. او از پیشگامان حفظ بناهای تاریخی و از اعضای بنیان‌گذار گروه جورجیایی (Georgian Group) بود که برای حفاظت از معماری تاریخی بریتانیا فعالیت می‌کرد. همچنین او به تاریخ بیزانس علاقه داشت و از جمله پیشگامان احیای توجه به این حوزهٔ تاریخی به‌شمار می‌رفت.

او در سال ۱۹۴۱، در جریان جنگ جهانی دوم، هنگامی که کشتی‌ای که با آن سفر می‌کرد توسط یک زیردریایی آلمانی (U-Boat) در نزدیکی کیپ راث (Cape Wrath) اسکاتلند مورد حمله قرار گرفت و غرق شد، جان باخت. او در مسیر سفر به مصر بود.

## گزیده‌ها
۱. ۲. ۳. ۴. ۵. ۶. دربارهٔ مسجد شیخ لطف‌الله

## فهرست جاهای بازدید شده در کتاب جاده اکسیانا
* قبرس: کایرنیا، نیکوزیا، فاماگوستا، لارناکا
* فلسطین: اورشلیم
* سوریه: دمشق، بیروت،
* ایران: کرمانشاه، تهران، قلهک، زنجان، تبریز، مراغه، صومعه‌سرا، آینه ورزان، شاهرود، نیشابور، مشهد، قم، دلیجان، اصفهان، شیراز، کویر، کازرون، پرسپولیس، یزد، ماهان، کرمان، سلطانیه، سمنان، دامغان، استرآباد، عباس‌آباد و بندر شاه.
* افغانستان: هرات، کرُخ، قلعه‌نو (بادغیس)، مُقُر، بالامرغاب، میمنه، اندخوی، مزارشریف، قندوز، خان‌اباد، بامیان، خیبر، چاریکار، کابل، غزنی
* هند: پیشاور

## آلبوم عکس
رابرت بایرون در این سفر خود از معماری‌ها نیز عکس‌های سیاه و سفید گرفته است. آلبوم او که هم‌اکنون حاوی ۳۵۱ تصویرِ دیجیتال‌شده است، در کتابخانهٔ دانشگاه هاروارد نگهداری می‌شود.

## ترجمه فارسی
این سفرنامه در ایران با عنوان «*سفر به کرانه‌های جیحون*» و ترجمه لیلا سازگار از سوی نشر سخن در ۱۳۸۱ با ۵۲۷صفحه منتشر شده است.

رده:تاریخ معماری
رده:سفرنامه‌های بریتانیا
رده:کتاب‌ها درباره خاورمیانه
رده:کتاب‌های ۱۹۳۷ (میلادی)
رده:کتاب‌های درباره افغانستان
رده:کتاب‌های درباره ایران
رده:کتاب‌های غیرداستانی انگلیسی
رده:کتاب‌های معماری