وادی غزه

**وادی غزه** () و **نهر بسور** (، ) بخش‌هایی از یک سامانه رودخانه‌ای در نوار غزه در فلسطین و ناحیه نگو در اسرائیل هستند. وادی غزه یک وادی (دره رودخانه‌ای) است که بخش شمالی و جنوبی نوار غزه را از یکدیگر جدا می‌کند و بزرگ‌ترین ریزابه آن نهر بسور است.

این آبراه از کوه بوکر در نزدیکی سده بوکر در بیابان نگو سرچشمه می‌گیرد و پس از پیمودن حدود ۱۱۱ کیلومتر به دریای مدیترانه در نزدیکی شهر الزهراء در نوار غزه می‌ریزد. حوضه آبریز آن حدود ۳۴۰۰ تا ۳۷۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و بلندی‌های آوُدات، عراد، تپه‌های لاهاو و تپه‌های غربی جبال‌الخلیل را دربرمی‌گیرد. وادی غزه دارای پیشینه باستان‌شناختی غنی است و محوطه‌های مهم متعددی از دوره‌های مختلف تاریخی در کنار آن یافت شده‌است. در سال ۲۰۱۲ فلسطین وادی غزه را در فهرست میانی میراث جهانی یونسکو ثبت کرد.

## پیشینه

نهر بسور شواهدی از محوطه‌های فراپارینه‌سنگی بر روی رسوبات پارینه‌سنگی دارد. یافته‌های سفالی و سنگ چخماق توسط آن روشوالب بررسی شد و شواهدی از استقرار مصری و نوسنگی متأخر به دست آمد. باستان‌شناسان پیر دو میروشدژی و معین صادق بر این باورند که در اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد، گسترش مصر به شام جنوبی شامل هسته‌ای از سکونتگاه‌های دائمی و مناطقی با سکونت فصلی بود که در آن مصریان باستان و کنعانیان با یکدیگر تعامل داشتند. هسته دائمی این استقرار حول وادی متمرکز بود و سکونتگاه‌های تل السکن (احتمالاً مرکز اداری) و عین بسور را دربرمی‌گرفت.

در عهد عتیق، بسور دره‌ای یا جویباری در انتهای جنوب غربی یهودا بود که ۲۰۰ تن از مردان داوود به دلیل خستگی در آنجا ماندند و ۴۰۰ تن دیگر به تعقیب عمالیق ادامه دادند.

در حدود سال ۳۹۰ میلادی، گروهی از راهبان از اسقیط به رهبری سیلوانوس غزه‌ای در چندین صومعه‌نشین در کنار این آبراه ساکن شدند. این اجتماع تنها در روزهای شنبه و یکشنبه برای نیایش و غذای مشترک گرد هم می‌آمدند و در بقیه هفته به کارهای دستی و عبادت می‌پرداختند. در سال ۵۲۰ میلادی، صومعه سریدوس اندکی جنوب‌تر بنیان‌گذاری شد که زاهدان نامدار بارسانوفیوس و یوحنای نبی در آن می‌زیستند.

در دوره عثمانی، این منطقه محل سکونت قبیله بادیه‌نشین عرب الجبارات () بود.

میان سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴ سد یروحام بر روی یکی از شاخه‌های نهر بسور ساخته شد. در سال ۲۰۱۲ فلسطین وادی غزه را در فهرست میانی میراث جهانی یونسکو ثبت کرد.

در اکتبر ۲۰۲۳ در جریان جنگ غزه، اسرائیل به ۱٫۱ میلیون نفر ساکن شمال پل وادی غزه دستور داد به جنوب نقل مکان کنند.


File:Wadi Gaza in the PEF Survey of Western Palestine composite (cropped).jpg|۱۸۸۸
File:Wadi Gaza in the 1933 Motor map of Palestine, Survey of Palestine (cropped).jpg|۱۹۳۳
File:09-09-WadiGhazza-1942.jpg|۱۹۴۲


## جغرافیا

این آبراه از کوه بوکر (نزدیک سده بوکر) سرچشمه می‌گیرد و در نزدیکی شهر الزهراء در نوار غزه به دریای مدیترانه می‌ریزد. بخش بالادست آن در نقشه مسح فلسطین غربی سال ۱۸۷۸ با نام «وادی الشلاله» نشان داده شده‌است.

این نهر بزرگ‌ترین آبراه شمال نگو است و به همراه بزرگ‌ترین شاخه‌هایش یعنی نهر گرار و نهر بئرشبع تا عمق بیابان در شرق به سده بوکر، یروحام، دیمونا و عراد/تل آراد می‌رسد.

سرچشمه نهر بسور در کوه بوکر نزدیک سده بوکر قرار دارد. از آنجا به سوی شمال غرب به سمت شهرک اشالیم جریان می‌یابد. سپس به سوی شمال به سمت شهر باستانی حلوتسه (الخلصه) ادامه می‌دهد و در ادامه به سوی شمال غرب پیش می‌رود تا در شرق شهرک تصعلیم به نهر بئرشبع می‌پیوندد.

در نزدیکی روستای رعیم، نهر بسور به نهر گرار که بزرگ‌ترین شاخه آن است می‌پیوندد. سرانجام نهر بسور از مرز اسرائیل با نوار غزه عبور کرده و به دریای مدیترانه می‌ریزد.

شاخه‌های نهر بسور از جنوب به شمال عبارت‌اند از: وادی الراعی، وادی بوکر، وادی مسورا، وادی زلزل، وادی رویویم، وادی آتادیم، نهر بئرشبع، وادی آساف، وادی عمار، وادی صحف و وادی ابوقطرون.

### منطقه جغرافیایی
بخش گذرنده از نوار غزه منطقه‌ای دشتی با ارتفاع ۷۰ تا ۸۰ متر از سطح دریا است. بخش سفره آب ساحلی واقع در قطاع غزه تنها منبع مهم آب در نوار غزه به‌شمار می‌رود.

## محیط‌زیست و بوم‌شناسی

### جانوران
دیوار مرزی غزه و اسرائیل مانعی فیزیکی ایجاد می‌کند که بر ترکیب حیات وحش در بخش نوار غزه از وادی با محدود کردن جابجایی تأثیر می‌گذارد. پیمایشی میان سال‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۴ نشان داد که این منطقه فاقد پستانداران بزرگ است، هرچند پستانداران کوچک مانند خفاش‌ها، خارپشت‌ها و جوندگان فراوان بودند. شکار حیات وحش برای خوراک در این منطقه بیش از اسرائیل رایج است.

وادی غزه هنگام رسیدن به ساحل و تشکیل آبگیرها ایستگاه مهمی برای پرندگان مهاجر آبزی مانند حواصیل، ابوقلمون، بلدرچین و مالک حزین به‌شمار می‌رود.

### آلودگی
پژوهشی در سال‌های ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲ نشان داد که بخش گذرنده وادی از نوار غزه در تابستان سطح آلاینده‌های بیشتری نسبت به زمستان دارد؛ زیرا بارندگی بیشتر در زمستان غلظت آلاینده‌ها را کاهش می‌دهد. سطوح بالایی از جیوه، کادمیم، آهن و روی گزارش شد.

وادی غزه از سال ۲۰۱۲ به عنوان محل تخلیه فاضلاب بهره‌گیری می‌شد. در سال ۲۰۲۲ بازسازی وادی غزه برای بازگرداندن آن به ذخیره‌گاه طبیعی آغاز شد.

## ذخیره‌گاه طبیعی وادی غزه
ذخیره‌گاه طبیعی وادی غزه در ژوئن ۲۰۰۰ توسط سازمان کیفیت محیط‌زیست تشکیلات خودگردان فلسطین به عنوان ذخیره‌گاه طبیعی اعلام شد. این ذخیره‌گاه محدود به بستر وادی و دشت سیلابی و کرانه‌های آن در حوزه صلاحیت فلسطینی است.

در بخش اسرائیلی میان تصعلیم و رعیم نیز پارک ملی اشکول قرار دارد که در برگیرنده بخشی از مسیر نهر بسور است و دارای امکانات تفریحی از جمله پل معلق بر فراز دره است.

## باستان‌شناسی

چندین محوطه باستان‌شناختی در سال‌های ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۰ توسط اِن مکدونالد در وادی غزه در بخش پایین‌دست نهر بسور کاوش شد و نشانه‌هایی از تولید تخصصی ابزار سنگ چخماق یافت گردید. برخی از این محوطه‌ها در سال ۱۹۶۹ توسط ژان پرو بازکاوش شدند.

چندین محوطه مهم عصر برنزی در این منطقه قرار دارند از جمله تل جِمِه (تل گاما) و تل الفارعه (جنوبی). محوطه کوچک‌تر قبور الولایده میان آن‌ها واقع است.

### طور اخبینه
طور اخبینه سکونتگاهی از عصر برنز آغازین در ۳ کیلومتری ساحل مدیترانه غزه است. این محوطه در هزاره چهارم پیش از میلاد مسکون بود و سفال‌های آن نشان‌دهنده تعامل میان کنعانیان و مصریان است. این محوطه در کنار یک خلیج باستانی وادی قرار داشته‌است.

### تل السکن
تل السکن سکونتگاهی از عصر برنز آغازین در کرانه شمالی وادی غزه نزدیک شهر غزه است. مساحت آن ۸ تا ۹ هکتار است و میان ۳۳۰۰ تا ۲۳۰۰ پیش از میلاد مسکون بوده‌است. این محوطه ابتدا سکونتگاه مصری بود و پس از ترک‌شدن در حدود ۳۰۰۰ پیش از میلاد، بعدها در ۲۶۰۰ پیش از میلاد توسط کنعانیان دوباره مسکون شد.

### تل العجول
تل العجول در عصر برنز بنیان نهاده شد و احتمالاً جانشین سکونتگاه تل السکن بوده‌است. این محوطه در کرانه شمالی وادی قرار دارد.

### تل جمه (تل گاما)

تل جمه (به عربی) یا تل گاما (به عبری) در سمت غربی نهر بسور نزدیک رعیم واقع شده و مساحت آن نزدیک به ۵۰٬۰۰۰ متر مربع است. این محوطه تنها میان عصر برنز میانه (حدود ۱۷۰۰–۱۵۵۰ پیش از میلاد) و دوره هخامنشی (حدود ۵۳۰–۳۳۰ پیش از میلاد) به‌طور پیوسته مسکون بوده‌است. در دوره آهن یکم (حدود ۱۲۰۰–۱۰۰۰ پیش از میلاد) این محوطه بخشی از قلمرو فلیسطی‌ها بود.

نخستین کاوش‌های باستان‌شناختی به اشتباه تل گاما را با جرار کتاب مقدس یکی دانستند و از آن پس پژوهشگران آن را با شهر کنعانی یورزا شناسایی کرده‌اند که در فهرست‌های فرعون تحوتموس سوم (سده پانزدهم پیش از میلاد) و نامه‌های عمارنه ذکر شده‌است.

### تل الفارعه (جنوبی)
تل الفارعه (جنوبی) در سمت غربی نهر بسور نزدیک عین بسور واقع شده‌است. مساحت این تپه ۳۷ هکتار و ارتفاع آن ۱۵ متر است و در عصر برنز میانه یک پایگاه مستحکم مهم بوده‌است. کهن‌ترین سکونت عمده کشف‌شده از عصر برنز میانه دوم (حدود ۱۶۵۰ تا ۱۵۵۰ پیش از میلاد) است. این محوطه در عصر برنز متأخر زیر فرمان مصر باستان بود و در عصر آهن توسط فلیسطی‌ها مسکون گردید. مُهری از هماتیت به شکل سر گاو نر یافت شد که فلندرز پتری آن را سوری تشخیص داد و نقش گاو نری در حال حمله به شیر زیر یک کژدم داشت.

فلندرز پتری نخست این محوطه را بیت‌پلت شناسایی کرد. ویلیام فاکسول آلبرایت آن را با سکونتگاه باستانی شاروحن پیوند زده‌است، هرچند تل العجول نزدیک دهانه نهر بسور و تل حرور در شمال نیز پیشنهاد شده‌اند.

## سیل
نهر بسور هرساله پس از بارندگی شدید دچار سیل می‌شود. برخی فلسطینیان اسرائیل را به دلیل بازکردن سدهای بالادست مقصر سیل دانسته‌اند. در سال ۲۰۱۵ خبرگزاری فرانسه ویدیویی از سیل منتشر کرد اما چند روز بعد اذعان کرد که «چنین سدی در اسرائیل وجود ندارد که بتواند جریان آب به غزه را کنترل کند».

## جستارهای وابسته
* گردشگری در اسرائیل
* پارک ملی اشکول

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* 

رده:رودهای اسرائیل
رده:رودهای کتاب مقدس عبری
رده:دره‌های کتاب مقدس عبری
رده:صحرای نگو