فتح بلخ توسط افغان‌ها

**فتح بلخ توسط افغان‌ها** از بهار ۱۲۲۸ خورشیدی تا دی ۱۲۲۸ خورشیدی به طول انجامید. دوست محمد خان پس از جنگ اول افغان و انگلیس به تاج و تخت بازگشت و به دنبال جاه‌طلبی‌های خود برای یکپارچگی کامل افغانستان پس از فروپاشی ناشی از جنگ داخلی میان پسران تیمور شاه درانی بود. دوست محمد در سال ۱۲۲۲ خورشیدی پس از بازگشت به تخت در لشکرکشی هزاره‌جات در سال ۱۸۴۳، یک بار دیگر وارد منطقه شده و نفوذ خود را به بامیان و بسیاری مناطق دیگر گسترش داد. دوست محمد به جاه‌طلبی‌های خود در منطقه ادامه داد، به ویژه به دلیل تهدیدات خارجی مانند بخارا و امارت هرات.

## پیش‌زمینه
دوست محمد خان شروع به جمع‌آوری نیرو در بامیان کرد تا برای جنگ در ترکستان آماده شود، در حالی که یار محمد به دنبال تحت انقیاد درآوردن میمنه بود. اکرم خان نیروی قابل توجهی را رهبری کرد که در تیر ۱۲۲۷ خورشیدی کابل را به مقصد بامیان ترک کرد. هدایایی از بسیاری از شاهزاده‌نشین‌های مختلف افغانستان شمالی مانند خلم، سیغان، قندوز، و مزار شریف در آن ماه برای دوست محمد خان به کابل رسیدند تا از حمله‌ای که دوست محمد برنامه‌ریزی کرده بود، جلوگیری کنند. با این حال، جنگ دوم انگلیس و سیک، حمله را به تأخیر انداخت.

چتر سینگ به دوست محمد در ازای کمک به سیک‌ها در این درگیری، پیشاور را برای پیشبرد هدف دوست محمد، وعده داد. چتر سینگ از قول خود منصرف شد و در عوض آن را به دو سردار بارک‌زایی، سلطان محمد خان و پیر محمد خان، واگذار کرد. با این وجود، دوست محمد ۵۰۰۰ سرباز به رهبری اکرم خان را برای جنگ با سیک‌ها اعزام کرد. دوست محمد شخصاً به پیشاور رفت و ادعای تملک کشمیر، یکی از ولایت‌های سابق امپراتوری درانی، را مطرح کرد. دوست محمد همچنین سرداران قندهار را تشویق کرد تا به سند لشکرکشی کنند. با این حال، پس از پیروزی بریتانیا در نبرد گجرات (۱۸۴۹)، پنجاب توسط بریتانیا ضمیمه شد، همانطور که توسط دالهاوزی، فرماندار کل هند، اعلام گردید. با انتشار این خبر، ارتش افغان پیشاور را تخلیه کرد و در حالی که نیروهای بریتانیایی به پیشاور وارد می‌شدند، از گذرگاه خیبر عقب‌نشینی کرد. به دلیل کمک افغان‌ها به سیک‌ها، پیش‌بینی می‌شد که بریتانیا با عبور از گذرگاه خیبر واکنش نشان دهد و جنگ دیگری را علیه افغان‌ها آغاز کند. با این حال، تهاجم پیش‌بینی‌شده هرگز رخ نداد و به دوست محمد اجازه داد تا توجه خود را دوباره به ترکستان معطوف کرده و برای لشکرکشی به آنجا آماده شود.

## تهاجم
پس از پایان جنگ دوم انگلیس و سیک، اکرم خان در بهار ۱۲۲۸ خورشیدی با یک ارتش بزرگ به بامیان فرستاده شد و مأموریت یافت که آن‌جا را فتح کند. میر ولی در نتیجه مجبور به اقدام شد. او نیروهای خود را جمع‌آوری کرد و به یک پاسگاه افغان در جنوب ایبک حمله کرد، پادگان آن را بیرون راند و ۵۰ تلفات به نیروهای افغان وارد کرد. پس از این، میر ولی توسط بسیاری از حاکمان محلی دیگر ترکستان، از جمله محمود خان، حاکم سرپل، بیشتر حمایت شد. 

دوست محمد در نامه‌هایی به میر ولی اطلاع داد که اکرم خان قصد دارد در اواخر مرداد  به خلم سفر کند. اگر این نامه پذیرفته می‌شد، فرستادن یک پادگان افغان و یک وکیل افغان به خلم برای مدیریت امور میر ولی به منزله الحاق بود. برای اعمال فشار بیشتر بر میر ولی جهت پذیرش این امر، اکرم خان با ۳۰۰۰ سرباز، شش توپ به سمت خلم حرکت کرد و با پنجاه و پنج بار شتر آذوقه نیز تقویت شد. این‌ها برای لشکرکشی ضروری بودند، زیرا بلخ در این زمان با قحطی بزرگی روبرو بود. 

در اواخر شهریور ۱۲۲۸ خورشیدی، میر ولی به دوست محمد پاسخ داد و این اخطار را به این دلیل که دیدار اکرم خان "مناسب" نیست و باید به تعویق افتد، رد کرد. با این حال، گفته می‌شود پاسخ میر ولی دوست محمد را "متنفر" کرد. امتناع میر ولی از پذیرش اولتیماتوم، توجیه لازم برای جنگ را به دست دوست محمد داد.

مشکلاتی از همان ابتدا تلاش‌های اکرم خان را در برگرفت. سرداران برجسته بارک‌زایی خاصی بودند که با حمله مخالف بودند و از فرستادن سرباز به بلخ امتناع ورزیدند. روحیه ارتش افغان نیز به دلیل تأخیر در پرداخت حقوق ارتش ضعیف بود. 

هنگامی که اکرم خان سرانجام افرادش را متقاعد کرد که از بامیان حرکت کنند، مجبور شد با مشکلات بیشتری مقابله کند. اکرم خان برای جمع‌آوری پول برای لشکرکشی خود، نیروهایش را به سوی قبایل هزاره نیمه‌خودمختار در منطقه صیغان و کهمرد فرستاد. این تلاش‌ها دره حاصلخیز و ثروتمند آجر را هدف قرار داد. گزارش شده است که مأموران مالیاتی اکرم خان با مردم محلی به شدت رفتار کردند که منجر به اعدام بسیاری از آن‌ها و گسترش شورش در سراسر دره شد. 

پس از شنیدن ظلم مأموران مالیاتی اکرم خان نسبت به مردم آجری، ساکنان صیغان به تپه‌ها گریختند تا از سرنوشت مشابه جلوگیری کنند. دو تا سه هفته طول کشید تا اکرم خان دوباره اقتدار را در منطقه برقرار کند و در یک مورد، افغان‌ها شکست خوردند و حدود ۸۰ سرباز را از دست دادند.

ایشان اُراق و میر ولی زمان کافی داشتند تا به دلیل شورش آجر و حواس‌پرتی اکرم خان، شروع به جمع‌آوری نیروهای خود و ایجاد استحکامات مؤثر در برابر اکرم خان کنند. حاکمان ترکستان کوچک حتی پس از درگذشت شجاع‌الدین، حاکم مزار شریف، در پاییز همان سال (حدود مهر–آذر ۱۲۲۸ خورشیدی)، متحد باقی ماندند. 

هنگامی که اکرم خان در اواخر آبان لشکرکشی خود را به سمت شمال از سر گرفت، نیروی قابل توجهی از میر ولی و ایشان اُراق را مشاهده کرد که به خوبی در خط پیشروی او سنگربندی کرده بودند. این ارتش به رهبری ایشان اُراق و میر ولی به جنوب، به کوه‌ها، فرستاده شده بود تا جلوی پیشروی افغان‌ها را بگیرد. سنگربندی و استحکامات سنگین نیروی ترکستان بیش از نوزده روز مانع از پیشروی اکرم خان "در یک گذرگاه" شد. همچنین زمستان زودتر از موعد به هندوکش رسید. اکرم خان دو گزینه داشت: می‌توانست مسیر خود را از طریق دشت‌های سمنگان باز کند یا می‌توانست صبر کند و با خطر گیر افتادن در برف در منطقه بین خلم و کهمرد روبرو شود. تنها گزینه دیگری که داشت این بود که به بامیان بازگردد و زمستان را در آنجا بماند قبل از اینکه دوباره به سمت شمال حرکت کند. با این حال، خطر حمله ازبک‌ها یا احتمالاً شروع شورش هزاره‌ها به دلیل سیاست‌های مالیاتی بی‌رحمانه‌اش وجود داشت. 

اکرم خان در نهایت به این نتیجه رسید که امن‌تر است که یک توافق حفظ آبرو انجام دهد به این امید که بتواند به جنوب عقب‌نشینی کند و نیروهایی که از کابل درخواست کرده بود به موقع برسند تا در بهار بعدی نبرد دیگری را آغاز کند. توافق شد که اکرم خان مالکیت میر ولی بر خلم را بپذیرد. سایر ایالت‌های مستقل و حاکمان مناطق، از جمله آقچه، بلخ، مزار شریف، و سرپل نیز توسط اکرم خان به رسمیت شناخته شدند.

دوست محمد خان هنگامی که از شورش آجر و پیمانی که اکرم خان امضا کرده بود مطلع شد، خشمگین شد. پس از سرکوب هزاره‌ها در منطقه، او از اکرم خان انتقاد کرد که به بامیان عقب‌نشینی نکرده و کنترل بخارا و خلم بر بلخ را به رسمیت شناخته است. خلق و خوی دوست محمد با ادامه امتناع سرداران بارک‌زایی از حرکت برای حمایت از اکرم خان و لشکرکشی او تغییر نکرد. دوست محمد به اکرم خان دستور داد که "همه چیز را به قمار بگذارد" در لشکرکشی به بلخ. با وجود سرمای شدید و یخبندان، اکرم خان به سرعت دستورات پدرش را اجرا کرد و در چند هفته، با موفقیت خلم را تصرف کرد. این اتفاق افتاد زیرا میر ولی و ایشان اُراق پس از پذیرش توافق، نیروهای خود را منحل کرده بودند و هنگامی که ارتش افغان حمله خود را در شمال از سر گرفت، کاملاً غافلگیر شدند.

تا اوایل دی ۱۲۲۸ خورشیدی، اکرم خان بلخ را تصرف کرده و یک پادگان افغان در شهر مستقر کرد. پس از این پیروزی، حاکمان شبرغان، سرپل، و اندخوی تحت فرمانروایی دوست محمد خان قرار گرفتند. پس از سقوط خلم، میر ولی نیز مجبور به فرار از طریق آمودریا شد.

## پیامد
دوست محمد خان از فتوحات اکرم خان و آخرین پیروزی‌هایش در بلخ خشنود بود. تلاش او برای تسخیر بلخ نتیجه داد و تهدید بریتانیا برای حمله به کشور فروکش کرد. این امر به دوست محمد خان اجازه داد تا لشکرکشی‌های خود برای یکپارچگی مجدد را ادامه دهد. با وجود پیروزی، برای افغان‌ها چالش‌برانگیز شد که اولین زمستان خود را در منطقه هندوکش سپری کنند. علاوه بر سرمای شدید، کمبود محلی، و مسیرهای تدارکاتی نامناسب به جنوب، ساکنان باقی‌مانده بلخ نیز از فروش غذا به نیروهای افغان امتناع کردند.

در تلاشی برای تضعیف مخالفان خود، افغان‌ها شایعاتی مبنی بر دستگیری میر ولی و اسارت او در کابل پخش کردند، اما در واقع، او از طریق آمودریا فرار کرده بود. در عوض، میر ولی قبلاً برنامه‌هایی را برای یک تهاجم با پشتیبانی نیروی بخارایی آماده کرده بود. اکرم خان هفته‌های آخر زمستان را صرف بازسازی قلعه‌ها در امتداد آمودریا و التماس به دوست محمد برای ارسال نیروهای بیشتر کرد، پس از مشاهده وضعیت وخیم و نبرد قریب‌الوقوعی که در راه بود. علاوه بر این، او به پدرش گفت که ترجیح می‌دهد بمیرد تا به برادرانش اجازه دهد در مدیریت امور ترکستان کوچک جای او را بگیرند. هنگامی که بهار فرا رسید، گفته شد که یک ارتش بخارایی، که تعداد آن بیش از ۱۰۰,۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شد، به قرقی رسیده تا برای عبور از آمودریا آماده شود.

بنابراین، حکومت دوست محمد بر شمال هنوز تثبیت نشده بود و او باید با بسیاری از حاکمان ترکستان کوچک، تهدید نفوذ بخارا به مناطق تازه تصرف‌شده‌اش، و شورش‌های داخلی مقابله می‌کرد.

## پانویس

## همچنین ببینید
*وزیر اکبر خان
*شاه شجاع درانی
*جنگ اول افغان و انگلیس
*لشکرکشی دوست محمد به جلال‌آباد (۱۸۳۴)

رده:نبردهای افغانستان
رده:افغانستان در دهه ۱۸۴۰ (میلادی)
رده:درگیری‌های دهه ۱۸۴۰ (میلادی)
رده:درگیری‌های دهه ۱۸۵۰ (میلادی)
رده:تاریخ ولایت بلخ