ادبیات پالی

**ادبیات پالی** به مجموعه آثار ادبی نوشته‌شده به زبان پالی گفته می‌شود که بیشتر آن با بودیسم ترواده پیوند دارد. پالی زبان سنتی این مکتب بودایی به‌شمار می‌رود. کهن‌ترین و مهم‌ترین بخش ادبیات پالی را متون دینی پالی (تیپیتَکَه) تشکیل می‌دهد که متون مرجع مکتب ترواده است.

ادبیات پالی گونه‌های ادبی گوناگونی را دربرمی‌گیرد، از جمله سوتّه‌ها (گفتارهای بودایی)، وینَیَه (انضباط رهبانی)، اَبهیدَمّه (فلسفه)، شعر، تاریخ، لغت‌شناسی، قدیس‌نگاری، تفسیر متون مقدس و راهنماهای مراقبه. بخش بزرگی از این آثار در سری‌لانکا نوشته شده‌است که سده‌ها مرکز بودیسم ترواده بود، هرچند برخی آثار نیز در جنوب هند، میانمار، تایلند و دیگر سرزمین‌های جنوب شرق آسیا پدید آمده‌اند.

## پیشینه
زبان پالی زبانی ترکیبی است که از زبان‌های هندوآریایی میانه گوناگون مایه گرفته‌است.

بیشتر ادبیات پالی بازمانده از سری‌لانکا است که سده‌ها کانون بودیسم ترواده به‌شمار می‌رفت. بخش اعظم آثار پالی موجود در آنجا نوشته شده، هرچند برخی نیز در پایگاه‌هایی در جنوب هند پدید آمده‌اند. بیشتر کهن‌ترین مجموعه ادبیات پالی، یعنی تیپیتَکَه، در سده نخست پیش از میلاد در سری‌لانکا به نوشتار درآمد، هرچند مواد آن بسیار کهن‌تر است و شاید به دوره بودیسم پیشافرقه‌ای بازگردد.

در نزدیکی آغاز دوران مشترک، نخستین شرح‌ها و راهنماهای تفسیری پالی نوشته شدند که اکنون گاه در شمار تیپیتَکَه آورده می‌شوند. این آثار عمدتاً عبارت‌اند از «سوتّه‌ویبْهَنگَه»، «نیدّسه» ، «نتّی‌پَکَرَنَه» و «پتَکوپَدسه». آثار دیگری چون «چَریاپیتَکَه»، «بودَّهَوَمسَه» و «اَپَدانَه» نیز ممکن است به دوره پس از آشوکا تعلق داشته باشند.

در هزاره نخست میلادی، ادبیات پالی دو گونه اصلی داشت: تاریخ‌نامه‌ها (وَمسَه) و شرح‌ها (اَتَّکَتا). تاریخ‌نامه‌ها دربرگیرنده «دیپَوَمسَه» و «مَهاوَمسَه» هستند که گاه‌نامه‌های منظوم بودیسم در هند و سری‌لانکا به‌شمار می‌روند.

آثار شرحی دربرگیرنده نوشته‌های بوداگوسَه (سده چهارم یا پنجم میلادی) است که «ویسودّهیمَگَّه» پرنفوذ را همراه با شرح‌های گوناگون بر تیپیتَکَه نوشت. چندین شارح دیگر پس از بوداگوسَه کار کردند، از جمله بوداتّه (در حدود سده پنجم)، آنَنده (سده ششم)، دَمَّپاله (پیش از سده دوازدهم) و شارحان گمنام دیگری که نامشان بر ما آشکار نیست.

دوره اصلاحات میان سده‌های دهم تا سیزدهم شاهد شکوفایی چشمگیر ادبیات پالی نو بود. بخشی از انگیزه پشت این تلاش‌های ادبی بیم از آن بود که جنگ در جزیره به زوال بودیسم بینجامد. این ادبیات آثار دانشمندان برجسته‌ای چون اَنوروتَّه، سومَنگَلَه، سیدَّتَّه، ساریپوتَّه تهرَه، مَهاکَسَّپَه دیمبولَگَلَه و موگَّلّانَه تهرَه را دربرمی‌گیرد.

آنان به گردآوری زیرشرح‌های تیپیتَکَه، دستور زبان‌ها، خلاصه‌ها و کتاب‌های درسی دربارهٔ اَبهیدَمّه و وینَیَه پرداختند، از جمله «اَبهیدَمَّتَّه‌سَنگَهَه» پرنفوذ اَنوروتَّه. آنان همچنین شعر پالی به سبک «کاویَه» و آثار زبان‌شناختی نوشتند. کار آنان بسیار وام‌دار نفوذ دستور زبان و سخن‌شناسی سانسکریت بود، به‌ویژه آن‌گونه که دانشمند سری‌لانکایی رَتنَمَتی تفسیر کرده بود. در این دوره، آثار آموزه‌ای نوین پالی آگاهی فزاینده‌ای از درونمایه‌هایی نشان می‌دهند که در ادبیات بودایی مَهایانَه سانسکریت یافت می‌شوند.

از سده پانزدهم به بعد، ادبیات پالی زیر چیرگی برمه درآمد، هرچند برخی آثار نیز در تایلند، لائوس، کامبوج و سیلان نوشته شدند. این ادبیات برمه‌ای به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بیشتر با اَبهیدَمّه‌پیتَکَه سروکار داشت که بخشی از تیپیتَکَه است و به‌گونه‌های گوناگون فلسفه، روان‌شناسی و مابعدالطبیعه خوانده می‌شود.

## متون مقدس و پسامقدس پالی

### تیپیتَکَه پالی

کهن‌ترین و مهم‌ترین ادبیات پالی را تیپیتَکَه پالی (سه‌سبد) تشکیل می‌دهد که مجموعه اصلی متون مقدس مکتب ترواده است. این متون خاستگاه هندی دارند و در دوران پادشاهی وَتَّگامَنی اَبهَیَه (۲۹–۱۷ پیش از میلاد) در سری‌لانکا به نوشتار درآمدند.

تیپیتَکَه به سه «سبد» (پالی: ) بخش می‌شود:
# **وینَیَه‌پیتَکَه** (سبد انضباط رهبانی)
## «سوتّه‌ویبْهَنگَه»: پاتیموکَّه (فهرست قواعد رهبانی) و شرح آن
## «کَندَکَه»: ۲۲ فصل دربارهٔ درونمایه‌های گوناگون
## «پَریوارَه»: تحلیل قواعد از دیدگاه‌های گوناگون
# **[[سوترا پیتاکا|سوتّه‌پیتَکَه]]** (سبد گفتارها)، بیشتر منسوب به بودا و برخی به شاگردانش
## «دیگَه نیکایَه»، گفتارهای «بلند»
## «مَجّهیمَه نیکایَه»، گفتارهای «میانه»
## «سَمیوتّه نیکایَه»، گفتارهای «پیوسته»
## «اَنگوتَّرَه نیکایَه»، گفتارهای «شمارشی»
## «خودَّکَه نیکایَه»، «مجموعه کوچک»
# **اَبهیدَمّه‌پیتَکَه** (سبد اَبهیدَمّه، یعنی فلسفه و روان‌شناسی). به گفته کی.آر. نورمن: «روشن است که اَبهیدَمّه دیرتر از بقیه تیپیتَکَه پدید آمده‌است.»
## «دَمَّسَنگَنی»
## «ویبْهَنگَه»
## «داتوکَتا»
## «پوگَّلَپَنَّتّی»
## «کَتاوَتّو»
## «یَمَکَه»
## «پَتّانَه»

### متون شبه‌مقدس

متون شبه‌مقدس (به انگلیسی: ) آثاری هستند که پس از بسته شدن مجموعه تیپیتَکَه نوشته شده‌اند.

#### متون نیمه‌مقدس

دانشمندان غربی اصطلاح «متون نیمه‌مقدس» را برای آثاری به کار می‌برند که در حاشیه متون دینی پالی قرار دارند. دو اثر نخست در خودَّکَه نیکایَه ویرایش‌های برمه‌ای و سری‌لانکایی تیپیتَکَه یافت می‌شوند اما نه در ویرایش تایلندی. سومی تنها در ویرایش برمه‌ای و چهارمی تنها در ویرایش سینهالی گنجانده شده‌است. بوداگوسَه نیز آن‌ها را بخشی از تیپیتَکَه نشمرده‌است.
# «نتّی‌پَکَرَنَه» – «کتاب راهنمایی»، اثری دربارهٔ تفسیر و هرمنوتیک
# «پتَکوپَدسه» – «آموزش دربارهٔ پیتَکَه»، متنی دیگر دربارهٔ تفسیر و هرمنوتیک
# «میلیندَپَنهَه» – پرسش‌های شاه میلیندَه؛ گفت‌وگویی میان یک راهب بودایی و پادشاه هندویونانی مناندر یکم
# «سوتَّسَمگَهَه» – گزیده‌ای از سوتّه‌های مهم تیپیتَکَه

#### دیگر متون پسامقدس
دیگر آثار پسامقدس دربرگیرنده شرح‌ها (اَتَّکَتا)، رساله‌ها (مانند ویسودّهیمَگَّه) و آثار تاریخی هستند.

## شرح‌ها

مجموعه‌ای از شرح‌های پالی (اَتَّکَتا) در سری‌لانکا به دست نویسندگان گوناگون نوشته شد، از جمله بوداگوسَه، دَمَّپاله، مَهانامَه، اوپَسنَه و بوداتّه. بوداگوسَه می‌نویسد که شرح‌های خود را بر پایه آثار کهن‌تری نهاده که هنگام ورود نخستین بودیسم به سری‌لانکا بدانجا برده و به زبان سینهالی ترجمه شده بودند. کی.آر. نورمن نوشته‌است که شواهدی بر کهنسالی برخی بخش‌های این شرح‌ها وجود دارد.

## زیرشرح‌ها

آثار زیرشرحی (تیکا) شرح‌های دومین‌مرتبه‌اند، یعنی شرح‌هایی بر اَتَّکَتاها. دَمَّپاله از نخستین نویسندگان تیکاهاست.

## رساله‌های کلاسیک
### بوداگوسَه
* **ویسودّهیمَگَّه** – راهنمایی جامع و پرنفوذ دربارهٔ آموزه و کاربست مراقبه ترواده. شاهکار بوداگوسَه به‌شمار می‌رود.

### بوداتّه
* **وینَیَه‌وینیچَّیَه** – خلاصه منظوم چهار کتاب نخست وینَیَه.
* **اوتَّرَوینیچَّیَه** – خلاصه منظوم «پَریوارَه»، کتاب پایانی وینَیَه.
* **اَبهیدَمّاوَتارَه** – تلاشی پیشگامانه برای خلاصه‌سازی آموزه‌های اَبهیدَمّه.
* **روپاروپَه‌ویبْهاگَه** – راهنمای کوتاه اَبهیدَمّه.

### خلاصه‌ها و راهنماهای انضباط رهبانی
* **خودَّسیکَّها** و **مولَسیکَّها** – خلاصه‌های کوتاه منظوم دربارهٔ انضباط رهبانی که برای آموزش پایه به کار می‌رفتند.
* **سیمالَنکارَه** – رساله‌ای دربارهٔ مرزهای رهبانی (سیما).

### راهنماها و شرح‌های اَبهیدَمّه
#### آچاریَه اَنوروتَّه
* **اَبهیدَمَّتَّه‌سَنگَهَه** – خلاصه‌ای فشرده و پرکاربرد از اَبهیدَمّه که به‌عنوان متن مقدماتی کاربرد فراوان دارد (سده‌های یازدهم–دوازدهم).
* **نامَروپَه‌پَریچّهدَه** – مقدمه منظوم بر اَبهیدَمّه.
* **پَرَمَتَّه‌وینیچَّیَه** – منسوب به آچاریَه اَنوروتَّه؛ کی.آر. نورمن بر این باور است که ممکن است از اَنوروتَّه دیگری باشد.

#### دیگر نویسندگان
* **سَچَّسَنکْهپَه** – از چولَّه‌دَمَّپاله، رساله‌ای کوتاه دربارهٔ اَبهیدَمّه (سده هفتم).
* **خمَپَّکَرَنَه** – از راهبه خمَه، راهنمای کوتاه اَبهیدَمّه.
* **موهَویچّهدَنی** – از مَهاکَسَّپَه دودمان چولا، راهنمای ماتیکاهای (درونمایه‌های) هفت کتاب اَبهیدَمّه (سده دوازدهم).
* **ناماچارَدیپیکا** – از چَپَّتَه (سده پانزدهم).

### آموزش عامیانه و آموزه‌های کاربردی
* **اوپاسَکَه‌جَنالَنکارَه** – از سیهَلَه آچاریَه آنَنده مَهاتهرَه، راهنمای آموزه‌های بودا برای پیروان خانه‌نشین (اوپاسَکَه‌ها) (سده سیزدهم).
* **بْهسَجَّمَنجوسا** – رساله پزشکی از سری‌لانکا با ادغام دانش بودایی (سده سیزدهم).

### راهنماهای باطنی و مراقبه
* **راهنمای یوگاوَچَرَه** – راهنمای مراقبه سری‌لانکایی (در حدود سده‌های شانزدهم–هفدهم) مرتبط با ترواده باطنی (بورانْ‌کَمَّتّانَه).
* **اَمَتاکَرَوَنَّنا** – راهنمای مراقبه باطنی گسترده گردآوری‌شده به دست شاگردان سینهالی کَندی از استادان باطنی تایلندی (در حدود سده هجدهم).

## گاه‌نامه‌های تاریخی

گاه‌نامه‌های تاریخی بودایی (وَمسَه) از جمله مهم‌ترین آثار ادبیات پالی به‌شمار می‌روند:

### گاه‌نامه‌های کلاسیک سری‌لانکا
* **دیپَوَمسَه** – «گاه‌نامه جزیره»، کهن‌ترین گاه‌نامه بازمانده سری‌لانکایی (سده چهارم).
* **[[ماهاوامسا|مَهاوَمسَه]]** – «گاه‌نامه بزرگ»، سروده راهب مَهانامَه (سده ششم).
* **[[کولاوامسا|چولَوَمسَه]]** – «گاه‌نامه کوچک‌تر»، دنباله مَهاوَمسَه.
* **وَمسَتَّپَّکاسینی** – شرحی بر مَهاوَمسَه از سده ششم.

### گونه‌های منطقه‌ای
* **مَهاوَمسَه کامبوجی** – بسط محلی مَهاوَمسَه که نزدیک به دو برابر نسخه اصلی است و روایت‌های افزوده‌ای دارد.

### گاه‌نامه‌های بناها و اَثَرهای مقدس
* **توپَوَمسَه** – از واچیسَّرَه (سده دوازدهم)، گاه‌نامه استوپای بزرگ در انورادهاپورا.
* **داتاوَمسَه** – از دَمَّکیتّی، دربارهٔ اَثَرهای مقدس مانند دندان مقدس بودا.
* **چَکسَداتووَمسَه** – تاریخ شش استوپا نگهدارنده اَثَرهای موی بودا از سده چهاردهم.
* **هَتَّوَنَگَلَّویهارَوَمسَه** – متن گاه‌نامه‌ای دربارهٔ پیشینه معبد اَتَّنَگَلَّه در سری‌لانکا (سده سیزدهم).
* **سیهینگَنیدانَه** – گاه‌نامه تندیس فرَه بودَه سیهینگ از لان نا نوشته مَهاتهرَه بودهیرَمسی در سده پانزدهم.
* **رَتَنَبیمبَوَمسَه** – گاه‌نامه تندیس بودای زمردی از لان نا در سده پانزدهم.

### گاه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای و شاعرانه
* **سَمَنتَکوتَوَنَّنا** – از ودهَتهرَه، سروده‌ای در ۷۹۶ بند دربارهٔ زندگی بودا و دیدارهایش از سری‌لانکا.
* **هَتَّوَنَگَلَّه‌ویهارَوَمسَه** – زندگی‌نامه پادشاه سیری‌سَنگَبودهی (فرمانروایی: ۲۴۷–۲۴۹ م) از سده سیزدهم.
* **بْرَه مالیَّدوَتهرَوَتّوم** – روایت سفرهای راهب مالیَّدوَه.
* **بوداگوسوپَّتّی** – از مَهامَنگَلَه، داستان بوداگوسَه (برمه، سده پانزدهم).

### متون کیهان‌شناختی
* **چَندَسوریَیَگَتی‌دیپَنی** – رساله‌ای در کیهان‌شناسی بودایی.
* **لوکَه‌دیپَنی** – متنی دیگر دربارهٔ کیهان‌شناسی بودایی.
* **لوکَپَنَّتّی** – اثری در کیهان‌شناسی ترواده که بیشتر از «لوکَپرَجنَپتی» سانسکریت برگرفته شده‌است.

### تاریخ‌های ادبی و کلیسایی
* **سَدَّمَّسَنگَهَه** – از دَمَّکیتّی مَهاسامی (سده چهاردهم)، تاریخ ادبی و کلیسایی بودیسم.

### متون دوره متأخر
* **سَندسَکَتا** – متن تاریخی متأخر دربارهٔ روابط سری‌لانکا و برمه در سده‌های میانه (سده نوزدهم).

## شعر (بیشتر قدیس‌نگارانه)
بیشتر شعر پالی سینهالی به سبک «کاویَه» است و تأثیر فراوانی از سنت‌های ادبی سانسکریت پذیرفته‌است.

### شعر آغازین و کلاسیک
* **مَهابودهیوَمسَه** – از اوپَتیسَّه (سده دهم)، سروده‌ای تاریخی دربارهٔ درخت بودهی و بزرگداشت آن.
* **تلَکَتاهَگاتا** – «بندهای دیگ روغن»، مجموعه‌ای از سروده‌های سری‌لانکایی دربارهٔ راهبی که به خاطر باورهایش به روغن جوشان افکنده شد.
* **جینالَنکارَه** – از بوداراکّیتَه (سده دوازدهم)، سروده‌ای ۲۷۸ بندی دربارهٔ زندگی بودا.
* **اَناگَتَوَمسَه** – از مَهاکَسَّپَه از سرزمین چولَه (سده دوازدهم)، روایتی دربارهٔ بودای آینده، مایتریا.
* **دَسَبودهیسَتّوپَّتّیکَتا** – «داستان‌های زادن ده بودیسَتوَه».

### دوره میانی تا آغاز دوره نوین
* **جیناچَریتَه** – از مدهَنکَرَه (سده سیزدهم)، زندگی‌نامه شاعرانه بودا در ۴۷۲ بند.
* **پَجَّمَدهو** – از بوداپیَه دیپَنکَرَه (سده سیزدهم)، سروده‌ای دربارهٔ زیبایی و فضیلت‌های بودا.
* **سَمَنتَکوتَوَنَّنا** – از ودهَه (سده سیزدهم)، داستان شاعرانه زندگی بودیسَتوَه سیدَّتَّه و دیدارهایش از سری‌لانکا.
* **پَنچَگَتی‌دیپَنی** – سروده آموزنده‌ای دربارهٔ پنج گونه بازتولد در کیهان‌شناسی بودایی.
* **سَدَّمّوپایَنَه** – اثری عبادی دربرگیرنده ۶۲۹ بند در ستایش دَمّه.

### دوره نوین
* **جینَوَمسَدیپَنی** – از مورَتووه مدهانَنده تهرَه (۱۹۱۷)، حماسه‌ای ۲۰۰۰ بندی دربارهٔ زندگی و آموزه‌های بودا.
* **مَهاکَسَّپَچَریتَه** – از ویدورَپولَه پیَیَتیسَّه (۱۹۳۴)، سروده‌ای ۱۵۰۰ بندی دربارهٔ زندگی مَهاکَسَّپَه، یکی از شاگردان برجسته بودا.

## داستان‌های آموزنده
این‌گونه ادبی دربرگیرنده داستان‌هایی به نثر و نظم آمیخته‌است که بیشتر بر مزایای بخشندگی (دانَه) تمرکز دارند:
* «دَسَوَتّوپَّکَرَنَه»
* «سیهَلَوَتّوپَّکَرَنَه»
* «سَهَسَّوَتّوپَّکَرَنَه»
* «رَسَواهینی»

## آثار زبان‌شناختی
آثاری دربارهٔ زبان پالی که بیشتر دستور زبان هستند:
* **اَبهیدانَپَّدیپیکا** – فرهنگ واژگان پالی گردآوری‌شده در سده دوازدهم به دست موگَّلّانَه تهرَه سینهالی.
* **کَچّایَنَه‌ویاکَرَنَه** – تاریخ نگارشش نامعلوم اما پس از بوداگوسَه؛ کهن‌ترین و پرنفوذترین دستور زبان پالی.
* **نیَسَه** یا «موکَمَتَّدیپَنی» از ویمَلَبودّهی (سده یازدهم)، شرحی بر دستور زبان کَچّایَنَه.
* **سَدَّنیتی** – از اَگَّوَمسَه اَریمَدَّنَه، دستور زبان پرنفوذ پالی؛ برمه (در حدود ۱۱۵۴ م). کی.آر. نورمن آن را «بزرگ‌ترین دستور زبان پالی موجود» می‌خواند. این اثر از کَچّایَنَه و پانینی بهره برده‌است.
* **موگَّلّایَنَه‌ویاکَرَنَه** با نام دیگر «سَدَّلَکَّنَه» و خودشرح «موگَّلّایَنَپَنچیکا»، دستور زبان نوین پالی از موگَّلّانَه که مکتب دستوری نوینی بنیان نهاد (در حدود سده دوازدهم).

## [[سخن‌شناسی]] و [[نوای گفتار|عروض]]
آثاری دربارهٔ سخن‌شناسی و عروض:
* **سوبودهالَنکارَه** از سَنگَرَکّیتَه (سده دوازدهم)، اثری دربارهٔ سخن‌شناسی.
* **ووتّودَیَه** اثری دربارهٔ وزن پالی از سَنگَرَکّیتَه.
* **سَمبَندَچینتا** از سَنگَرَکّیتَه، اثری دربارهٔ فعل و نحو.

### مجموعه‌های جاتَکَه غیرمقدس
مجموعه‌هایی از جاتَکَه (داستان‌های تولدهای پیشین بودا) که بیرون از تیپیتَکَه هستند:
* **پَنّاسَه جاتَکَه**
* «سودَنوکومارَه جاتَکَه»
* «کوسَلَه‌بیمبَه‌وَنَّنا»، داستانی به سبک جاتَکَه دربارهٔ تندیس‌های بودا

## گاتاها و مواد عبادی
سروده‌ها و متون حفاظتی (پَریتَّه) از جمله آثار عبادی ادبیات پالی هستند:
* جینَپَنجَرَه گاتا
* نَرَسیهَه گاتا
* دَمَّکایانوسَّتی گاتا
* سَبَّپَتّیدانَه گاتا
* دوَتادیپَتّیدانَه گاتا
* اوتّیسَنادهیتّانَه گاتا
* دَمَّگارَوادی گاتا
* جَلَنَندَنَه پَریتَّه
* اَنَووم پَریتَّه
* اَتَّویسَتی پَریتَّه

## گزیده‌ها
گزیده‌هایی از متون گوناگون دربارهٔ درونمایه‌های مختلف:
* **مَهاپَریتَّه** – مجموعه‌ای کوچک از متون برگرفته از سوتّه‌پیتَکَه.
* **سوتّه‌سَمگَهَه** – گزیده‌ای از متون تیپیتَکَه.
* **سارَسَنگَهَه** – از سیدَّتَّه، «راهنمای دَمّه» به نثر و نظم (سده سیزدهم).
* **اوپاسَکَه‌جَنالَنکارَه**

## ادبیات پالی برمه‌ای
* **دَمَّسَتَّه** – گونه‌ای از حقوق بودایی در جنوب شرق آسیا.
* **دَمَّنیتی**، **لوکَنیتی**، **مَهارَهَنیتی** و **راجَنیتی** – مجموعه‌هایی از گزین‌گویه‌های خرد دنیوی (نیتی).
* **گَندَوَمسَه** – فهرست شارحان بودایی باستان (سده نوزدهم).
* **ساسَنَوَمسَه** – نوشته پَنّاسامی در ۱۸۶۱، تاریخ بودیسم از جمله بودیسم برمه‌ای.
* **سیماویوادَه‌وینیچَّیَه‌کَتا** (سده نوزدهم).
* **ویسودّهینانَه‌کَتا** (به انگلیسی: ) از مَهاسی سایادا، نخست به زبان برمه‌ای نوشته و سپس به پالی ترجمه شد (۱۹۵۰).

## ادبیات پالی تایلندی

* **چامَدویوَمسَه** – گاه‌نامه تایلندی.
* **چَکَّوالَدیپَنی** – اثری دربارهٔ کیهان‌شناسی، در حدود ۱۵۲۰.
* **جینَکالَمالی** – گاه‌نامه بودایی تایلندی از رَتَپَنّا (سده شانزدهم).
* **سَنگیتیوَمسَه** – گاه‌نامه تایلندی با تمرکز بر شوراهای بودایی گوناگون (سده هجدهم).
* **دَمَّویبْهاگَه** از وَجیرَنانَوَرورَسَه (سده نوزدهم).

## جستارهای وابسته
* متون دینی پالی
* سوترا پیتاکا
* ترواده
* زبان پالی
* ابهیدارما
* دست‌نوشته برگ نخل

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* مجموعه بزرگ ادبیات پالی به زبان اصلی
* جدول جامع ارجاع ادبیات پالی از بیکّو نیانَتوسیتَه

رده:ادبیات پالی
رده:همه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبع