ارقام متنی

**ارقام متنی** (به انگلیسی: Text figures) که با نام‌های **ارقام سبک قدیمی**، **ارقام حروف کوچک**، **ارقام ناهم‌خط**، **ارقام آویخته** و **ارقام قرون‌وسطایی** نیز شناخته می‌شوند، عددنویسه‌هایی هستند که با ارتفاع‌های متغیر طراحی شده‌اند و شکلی شبیه به یک خط متن معمولی دارند. این ارقام در برابر **ارقام هم‌خط** (ارقام عنوانی یا مدرن) قرار می‌گیرند که هم‌ارتفاع با حروف بزرگ لاتین هستند. نام‌گذاری فرانسوی آن‌ها «شیفر الزویری» (chiffres elzéviriens) برگرفته از نام خاندان چاپگر هلندی الزویر است.

ارقام متنی از سدهٔ دوازدهم میلادی یعنی زمان ورود اعداد عربی به اروپا رایج بوده‌اند. در حروف‌چینی حرفه‌ای و باکیفیت، ارقام متنی برای متن اصلی ترجیح داده می‌شوند زیرا با حروف کوچک و نیم‌بزرگ هماهنگ‌تر هستند. در مقابل، ارقام هم‌خط برای عناوین تمام‌بزرگ، جدول‌ها و برگه‌های گسترده مناسب‌ترند.

امروزه قلم‌های حرفه‌ای در قالب اوپن‌تایپ معمولاً هر دو نوع ارقام را شامل می‌شوند و کاربر می‌تواند میان آن‌ها جابه‌جا شود. جورجیا، هوفلر تکست، کنستانشیا و کوربل از جمله قلم‌های رایج رقمی هستند که به‌طور پیش‌فرض از ارقام متنی بهره می‌برند.

## طراحی

در ارقام متنی، شکل و جای‌گیری هر عددنویسه همانند حروف کوچک لاتین متغیر است. در رایج‌ترین الگو، ارقام *۰*، *۱* و *۲* هم‌ارتفاع با حروف کوچک (ارتفاع ایکس) هستند و نه بالاروندهٔ (ascender) دارند و نه پایین‌روندهٔ (descender)؛ ارقام *۶* و *۸* بالارونده دارند؛ و ارقام *۳*، *۴*، *۵*، *۷* و *۹* پایین‌رونده دارند. الگوهای دیگری نیز وجود دارد؛ برای نمونه، حروفی که خاندان فرانسوی دیدو در اواخر سدهٔ هجدهم و اوایل سدهٔ نوزدهم برید، معمولاً *۳* و *۵* صعودی داشتند.

حروف‌چینی باکیفیت به‌طور کلی ارقام متنی را در متن اصلی ترجیح می‌دهد زیرا آن‌ها با حروف کوچک و حروف نیم‌بزرگ (اسمال‌کپ) بهتر هماهنگ می‌شوند. ارقام هم‌خط در حروف‌چینی تمام‌بزرگ و در جدول‌ها کاربرد بیشتری دارند.

## تاریخچه

### پیشینهٔ قرون‌وسطایی
همان‌گونه که نام «ارقام قرون‌وسطایی» نشان می‌دهد، ارقام متنی از قرون وسطی و زمانی که اعداد عربی در سدهٔ دوازدهم به اروپا رسیدند و به‌تدریج جایگزین اعداد رومی شدند رواج داشته‌اند.

### ظهور ارقام هم‌خط
ارقام هم‌خط از پدیدهٔ تابلونویسی دستی مغازه‌داران طبقهٔ متوسط برآمدند. این ارقام نخستین بار در سال ۱۷۸۸ به حروف‌چینی اروپایی راه یافتند؛ هنگامی که ریچارد آستین حروف‌بُر، قلم تازه‌ای برای ناشر و حروف‌ریز جان بل برید که شامل ارقام هم‌خط با ارتفاع سه‌چهارم بود. طراحان حروف سدهٔ نوزدهم ارقام هم‌خط را بیشتر توسعه دادند و آن‌ها تا حد زیادی جایگزین ارقام متنی در زمینه‌هایی مانند حروف‌چینی روزنامه و تبلیغات شدند.

در دوران گذار، هواداران سامانهٔ قدیمی استدلال می‌کردند که تفاوت ارتفاع به تمایز اعداد مشابه کمک می‌کند؛ در مقابل موافقان ارقام هم‌خط بر خوانایی بیشتر (به دلیل بزرگ‌تر بودن) و یکنواختی ارتفاع شماره‌صفحه‌ها تأکید داشتند. نکتهٔ جالب آنکه توماس کرسون هنسارد، چاپگر انگلیسی، در کتاب مرجع خود «تیپوگرافیا» شیوهٔ نوین را «نابخردانه» خواند اما خود کتاب با ارقام هم‌خط و قلم‌های مدرنی چاپ شد که او در سراسر کتاب انتقادشان کرده بود.

### افول و بازگشت
ارقام متنی همواره در میان چاپگران هنری محبوب بودند اما با ظهور حروف‌چینی عکسی و فناوری‌های نخستین رقمی که مجموعه‌نویسه‌های محدودی داشتند کمیاب‌تر شدند. والتر تریسی اشاره کرده‌است که تولیدکنندگان حروف‌چینی عکسی از ارقام متنی پرهیز می‌کردند زیرا به دلیل ارتفاع ناهمسان نمی‌شد آن‌ها را کوچک کرد و به‌عنوان عددنویسهٔ کسری به کار برد. با پیشرفت سامانه‌های حروف‌چینی رقمی، ارقام متنی دوباره احیا شدند.

## قلم‌های رایج دارای ارقام متنی

بسیاری از قلم‌های سنتی هر دو نوع ارقام را دارند اما قلم‌های رقمی نخستین معمولاً فقط یکی را شامل می‌شدند. قلم‌های اوپن‌تایپ امروزی به‌طور معمول هر دو را دربردارند و با برچسب‌های ویژگی `lnum` (هم‌خط) و `onum` (سبک قدیمی) قابل تغییر هستند.

از جمله قلم‌های رقمی رایج که به‌طور پیش‌فرض ارقام متنی دارند می‌توان موارد زیر را نام برد:
* کندرا (Candara)
* کنستانشیا (Constantia)
* کوربل (Corbel)
* هوفلر تکست (Hoefler Text)
* جورجیا (Georgia)
* جونیکد (Junicode)
* اف‌اف اسکالا (FF Scala)
* برخی گونه‌های گاراموند (Garamond) مانند ای‌بی گاراموند متن‌باز
* لینوکس لیبرتین (Linux Libertine) در نسخهٔ گرافیت

پالاتینو (Palatino) و همتای آن اف‌پی‌ال نوی (FPL Neu) هر دو نوع ارقام متنی و هم‌خط را پشتیبانی می‌کنند.

## رمزگذاری در یونی‌کد
ارقام متنی در یونی‌کد رمزگذاری جداگانه‌ای ندارند زیرا نویسه‌ای مجزا از ارقام هم‌خط به‌شمار نمی‌آیند و تنها شکل نوشتاری متفاوتی (گونهٔ نویسه‌نما) از همان نویسه‌ها محسوب می‌شوند. شرکت ادوبی در نخستین قلم‌های اوپن‌تایپ خود از ناحیهٔ استفادهٔ خصوصی (Private Use Area) برای مجموعه‌ارقام غیرپیش‌فرض بهره می‌برد اما در نسخه‌های جدیدتر تنها از ویژگی‌های اوپن‌تایپ استفاده می‌شود.

## کاربرد در نرم‌افزارها
در لاتک (LaTeX) می‌توان ارقام متنی را با دستور `\oldstylenums{}` فعال کرد. در وب‌سایت‌ها نیز ویژگی سی‌اس‌اس `font-variant-numeric: oldstyle-nums` برای فعال‌سازی ارقام متنی به کار می‌رود.

## جستارهای وابسته
* عددنویسی عربی
* اعداد رومی
* تایپ‌فیس
* حروف‌چینی

## منابع

## کتاب‌شناسی
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* ارقام متنی در تیپولکسیکون

رده:تایپوگرافی
رده:عددنویسه‌ها