اصول ساختار صفحه

[بندانگشتی|صفحه‌ی [:en:Recto_and_verso|رکتو از یک کتاب مقدس نایاب به خط بلک‌لتر (۱۴۹۷)]]
**اصول ساختار صفحه** (به انگلیسی: Canons of page construction) بازسازی‌های تاریخی‌ای هستند که بر پایه اندازه‌گیری دقیق کتاب‌های موجود و آنچه از روش‌های ریاضی و مهندسی آن دوران می‌دانیم ساخته شده‌اند. این بازسازی‌ها به شیوه‌های چارچوب‌بندی نسخه‌های خطی می‌پردازند که احتمالاً در طراحی کتاب در دوره‌های قرون وسطا و رنسانس برای تقسیم صفحه به نسبت‌های دلپذیر به کار می‌رفته‌اند. از زمان رواج‌یابی آن‌ها در قرن بیستم، این اصول بر طراحی مدرن کتاب تأثیر گذاشته‌اند و شیوه تنظیم نسبت‌های صفحه، حاشیه‌ها و ناحیه متن (فضای چاپ) کتاب‌ها را شکل داده‌اند.

مفهوم قوانین یا اصول شکلی ساختار صفحه کتاب در اواسط تا اواخر قرن بیستم توسط یان چیشولد (Jan Tschichold) رواج یافت. چیشولد آثار ی. آ. فان دِ گراف (J. A. van de Graaf)، رائول روساریوو (Raúl Rosarivo)، هانس کایزر (Hans Kayser) و دیگران را در این زمینه پایه کار خود قرار داد. چیشولد نوشت: «اگرچه امروزه اغلب فراموش شده‌اند، روش‌ها و قواعدی که بهبود آن‌ها ناممکن است در طول قرن‌ها پدید آمده‌اند؛ برای تولید کتاب‌های کامل باید این قواعد را زنده کرد و به کار بست.» اثر کایزر با عنوان آلمانی *Ein harmonikaler Teilungskanon* (۱۹۴۶) پیش از این اصطلاح «قانون» (canon) را در این مفهوم به کار برده بود.

تایپوگراف‌ها و طراحان کتاب تا به امروز از این اصول در صفحه‌آرایی بهره می‌برند و تغییرات آن‌ها با توجه به اندازه‌های استانداردشده کاغذ و انواع گوناگون کتاب‌های چاپ‌شده تجاری در نظر گرفته می‌شود.

## قانون فان دِ گراف
بندانگشتی|فان دِ گراف این روش را ابداع کرد تا نشان دهد گوتنبرگ و دیگران چگونه ممکن است صفحه‌ی خود را تقسیم کرده باشند تا به حاشیه‌هایی به اندازه‌ی یک‌نهم و دو‌نهم و ناحیه‌ی متنی با همان تناسب‌های صفحه دست یابند.
قانون فان دِ گراف بازسازی تاریخی از روشی است که احتمالاً در طراحی کتاب برای تقسیم صفحه به نسبت‌های دلپذیر به کار می‌رفته است. این قانون با نام «قانون پنهان» نیز شناخته می‌شود و گفته می‌شود در بسیاری از نسخه‌های خطی قرون وسطایی و گهواره‌چاپ‌ها (incunabula) به کار رفته است.

راه‌حل هندسی ساخت قانون فان دِ گراف برای هر نسبت عرض به ارتفاع صفحه کاربرد دارد و طراح کتاب را قادر می‌سازد ناحیه متن را در بخش مشخصی از صفحه قرار دهد. با کاربرد این قانون، نسبت‌ها در حالی حفظ می‌شوند که حاشیه‌های دلپذیر و کارکردی به اندازه یک‌نهم و دو‌نهم از اندازه صفحه پدید می‌آیند. حاشیه داخلی معادل نصف حاشیه خارجی است و نسبت‌های ۲:۳:۴:۶ (داخلی:بالا:خارجی:پایین) را در صفحه با نسبت ۲:۳ به دست می‌دهد. ناحیه متن و اندازه صفحه در این قانون دارای نسبت‌های یکسانی هستند و ارتفاع ناحیه متن با عرض صفحه برابر است. رایج‌ترین نسبت صفحه در این قانون ۲:۳ است؛ اگرچه نسبت‌های صفحه متغیرند. این قانون توسط فان دِ گراف کشف شد و به دست چیشولد و دیگر طراحان معاصر به کار گرفته شد؛ آن‌ها گمان می‌برند که این قانون کهن‌تر از آن چیزی باشد که پنداشته می‌شود.

رابرت برینگهرست (Robert Bringhurst) در کتاب *The Elements of Typographic Style* استدلال می‌کند که نسبت‌هایی که برای شکل‌دهی به صفحات سودمندند به همان اندازه در شکل‌دهی و جانمایی بلوک متن نیز کارآمدند. این امر در کتاب‌های قرون وسطایی اغلب مصداق داشت؛ اما در دوره رنسانس، تایپوگراف‌ها صفحه‌آرایی چندصدایی‌تری را ترجیح دادند که در آن نسبت‌های صفحه و بلوک متن از یکدیگر متمایز بودند.

## قانون طلایی
[بندانگشتی|«قانون طلایی صفحه‌آرایی» [:en:Jan_Tschichold|چیشولد که در اینجا از طریق ترکیب شکل خود تشیکولد — با قطرها و دایره — با روش ساخت روزاریوو بر پایه‌ی تقسیم صفحه به نُه قسمت مساوی به تصویر درآمده است. این دو روش به نسبت صفحه‌ی ۲:۳ متکی‌اند تا ارتفاع ناحیه‌ی متن برابر با عرض صفحه شود — چنان‌که دایره نشان می‌دهد — و نتیجه آن تناسب حاشیه‌ها به صورت ۲:۳:۴:۶ است (داخلی:بالا:خارجی:پایین). برای نسبت‌های دیگر صفحه، روش نُه‌گانه‌ی روزاریوو با قانون فان‌دِخراف معادل است، چنان‌که تشیکولد نیز به این نکته اشاره کرده است.]]
بندانگشتی|چارچوب نسخ خطی قرون وسطا بر اساس تشیکولد، که در آن ناحیه‌ی متنی با تناسب نزدیک به نسبت طلایی ساخته می‌شود. «تناسب صفحه ۲:۳ است، ناحیه‌ی متن بر اساس برش طلایی تناسب‌بندی شده است.»‌
«قانون طلایی ساختار صفحه» (golden canon of page construction) چیشولد بر پایه نسبت‌های عددی ساده صحیح بنا شده و معادل «نسبت الهی تایپوگرافیک» (Divina proporción tipográfica) روساریوو است.

### تفسیر روساریوو

رائول روساریوو کتاب‌های دوره رنسانس را با کمک پرگار و خط‌کش تحلیل کرد و در کتاب *Divina proporción tipográfica* خود (نخستین چاپ ۱۹۴۷) به این نتیجه رسید که یوهانس گوتنبرگ، پتر شوفر (Peter Schöffer)، نیکولاوس ینسون (Nicolaus Jenson) و دیگران قانون طلایی ساختار صفحه را در آثارشان به کار برده‌اند. به گفته روساریوو، ادعای او درباره استفاده گوتنبرگ از «عدد طلایی» ۲:۳ برای برقراری روابط هارمونیک میان بخش‌های گوناگون یک اثر توسط کارشناسان موزه گوتنبرگ بررسی شد و در نشریه رسمی آن، *Gutenberg-Jahrbuch*، بازچاپ گردید. روس ویسنته (Ros Vicente) خاطرنشان می‌کند که روساریوو «نشان می‌دهد گوتنبرگ ماژولی متفاوت از ماژول معروف لوکا پاچیولی» (یعنی نسبت طلایی) داشته است.

چیشولد نیز عدد طلایی روساریوو را به نسبت ۲:۳ تفسیر می‌کند و می‌نویسد:

### تفسیر جان من از گوتنبرگ

مورخ جان من (John Man) پیشنهاد می‌کند که هم صفحات کتاب مقدس گوتنبرگ و هم ناحیه چاپ‌شده آن‌ها بر پایه نسبت طلایی (که معمولاً به‌صورت اعشاری ۰٫۶۱۸ یا نسبت ۵:۸ تقریب زده می‌شود) ساخته شده‌اند. با این حال، ابعادی که او برای صفحه نیم‌فولیو گوتنبرگ ذکر می‌کند — ۳۰٫۷ در ۴۴٫۵ سانتی‌متر، با نسبت ۰٫۶۹۰ — به نسبت ۲:۳ روساریوو (۰٫۶۶۷) نزدیک‌تر است تا به نسبت طلایی (۰٫۶۱۸).

### چیشولد و نسبت طلایی
[بندانگشتی|طرح چیشولد از یک صفحه‌ی در قطع هشتم (اکتاوو) با تناسب‌بندی بر پایه‌ی [نسبت طلایی. ابعاد ناحیه‌ی متن و حاشیه‌ها از تناسب اولیه‌ی صفحه استخراج می‌شوند.]]
با بنا نهادن بر آثار روساریوو، کارشناسان معاصر طراحی کتاب مانند یان چیشولد و ریچارد هندل (Richard Hendel) نیز بر کاربرد نسبت طلایی در طراحی کتاب، نسخه‌های خطی و گهواره‌چاپ‌ها تأکید می‌کنند؛ به‌ویژه در آثاری که بین سال‌های ۱۵۵۰ تا ۱۷۷۰ تولید شدند. هندل می‌نویسد که از زمان گوتنبرگ، کتاب‌ها بیشتر در حالت ایستاده چاپ شده‌اند و به‌طور تقریبی با نسبت طلایی مطابقت دارند.

نسبت‌های صفحه بر پایه نسبت طلایی معمولاً از طریق مقادیر همگرای آن بیان می‌شوند؛ مانند ۲:۳، ۳:۵، ۵:۸، ۸:۱۳، ۱۳:۲۱ و ۲۱:۳۴. چیشولد نسبت‌های متداول صفحه در طراحی کتاب را ۲:۳، 1:√3 و نسبت طلایی ذکر می‌کند. وی «نسبت‌های هندسی نامعقول قابل‌تعریف» مانند 1:1.618 (نسبت طلایی)، 1:√2، 1:√3، 1:√5 و نسبت‌های گویای ساده مانند ۱:۲، ۲:۳، ۵:۸ و ۵:۹ را «روشن، آگاهانه و مشخص» می‌نامد و دیگر نسبت‌ها را «نامشخص و تصادفی» می‌خواند.

## کاربردهای معاصر

ریچارد هندل، معاون مدیر انتشارات دانشگاه کارولینای شمالی (University of North Carolina Press)، طراحی کتاب را صنعتی با سنت‌های خاص خود و مجموعه نسبتاً کوچکی از قواعد پذیرفته‌شده توصیف می‌کند. جلد گرد کتاب او با عنوان *On Book Design* قانون فان دِ گراف را به نمایش می‌گذارد.

کریستوفر بورک (Christopher Burke) در کتاب خود درباره تایپوگراف آلمانی پاول رنر (Paul Renner)، سازنده قلم فوتورا (Futura)، دیدگاه‌های رنر را درباره نسبت‌های صفحه چنین توصیف می‌کند: رنر همچنان از نسبت‌های سنتی حاشیه‌ها حمایت می‌کرد و بزرگ‌ترین حاشیه را در پایین صفحه لازم می‌دانست؛ زیرا «کتاب را هنگام گرفتن در دست از حاشیه پایین نگه می‌داریم.» با این حال، تأکید می‌کرد که قاعده سنتی نسبت‌های حاشیه را نباید به‌مثابه اصل موضوعه‌ای دنبال کرد — برای نمونه، حاشیه‌های پهن برای کتاب‌های جیبی نتیجه‌ای معکوس می‌دهند — و معتقد بود ناحیه متن لزوماً نباید همان نسبت‌های صفحه را داشته باشد.

برینگهرست صفحه کتاب را یک نسبت محسوس می‌داند که همراه با بلوک متن، هندسه‌ای آنتی‌فونال (antiphonal) پدید می‌آورد؛ هندسه‌ای که می‌تواند خواننده را به کتاب پیوند دهد یا بالعکس اعصاب خواننده را بیازارد و او را از کتاب براند.

## همچنین ببینید
* کتاب
* صفحه‌آرایی
* نسبت طلایی

## منابع


## پیوند به بیرون
* 

رده:تایپوگرافی
رده:طراحی کتاب
رده:طرح‌بندی
رده:مقاله‌های خوب
رده:صفحات دارای محتوای آلمانی
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان آلمانی
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان اسپانیایی
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده