نبرد فیروزشاه

**نبرد فیروزشاه** در ۳۰ آذر و ۱ دی ۱۲۲۴ خورشیدی بین کمپانی هند شرقی بریتانیا و امپراتوری سیک، در روستای فیروزشاه در پنجاب، درگرفت. بریتانیایی‌ها توسط سر هیو گاف و فرماندار کل سر هنری هاردینج رهبری می‌شدند، در حالی که سیک‌ها توسط لال سینگ و تج سینگ فرماندهی می‌شدند. بریتانیایی‌ها پس از خیانت فرماندهان سیک که منجر به عقب‌نشینی سیک‌ها شد، پیروز میدان شدند.

## پیش‌زمینه
نخستین جنگ انگلستان و سیک در نتیجه بی‌نظمی فزاینده‌ای که پس از مرگ مهاراجه رنجیت سینگ در سال ۱۲۱۸ خورشیدی، بر امپراتوری سیک پنجاب حاکم شد، و همچنین تمایل بریتانیا برای حفظ امنیت پنجاب، آغاز شد. ارتش سیک، **خالصه**، توسط برخی از مدعیان قدرت در پنجاب و با جاه‌طلبی‌های خود برای استقلال و افتخار، به سمت عبور از رودخانه سوتلج و ورود به قلمرو مورد ادعای بریتانیا هدایت شد.

## تحرکات پیش از نبرد
یک لشکر بریتانیایی از قبل در فیروزپور مستقر بود و ارتش بزرگی تحت فرماندهی کل ارتش بنگال، سر هیو گاف، که فرماندار کل نیز او را همراهی می‌کرد، از ایستگاه‌های مختلف اطراف دهلی به سمت مرز در حال حرکت بود. در حالی که یک گروه از ارتش سیک تحت فرماندهی کل آن، تج سینگ، به سمت فیروزپور پیشروی می‌کرد، نیروی اصلی تحت فرمان وزیر اعظم لال سینگ برای مقابله با گاف پیش رفت. در ۲۷ آذر، گارد پیشروی لال سینگ در درگیری نامنظم نبرد مودکی شکست خورد.

ارتش گاف نیز به شدت تحت تأثیر این نبرد قرار گرفته و خسته بود و در روز بعد یا روز پس از آن هیچ حرکتی انجام نداد. این امر به ارتش لال سینگ اجازه داد تا در فیروزشاه متمرکز شده و اردوگاه خود را مستحکم کند.

اوایل ۳۰ آذر، ارتش گاف پیشروی کرد و اواخر صبح اردوگاه سیک‌ها در معرض دید قرار گرفت. گاف می‌خواست فوراً حمله کند. هاردینج فکر می‌کرد شانس در برابر بریتانیا بسیار کم است و می‌خواست منتظر بماند تا لشکر فیروزپور، تحت فرمان سرلشکر لیتلر، به حمله بپیوندد. در نهایت، هاردینج از مقام مدنی خود به عنوان فرماندار کل برای رد فرمان گاف استفاده کرد.

## نبرد

### روز اول
لشکر لیتلر اواخر بعد از ظهر رسید و در جناح چپ خط بریتانیا مستقر شد. (لشکر راست تحت فرماندهی سرلشکر والتر گیلبرت بود و یک لشکر کوچک‌تر تحت فرمان سر هری اسمیت در ذخیره قرار داشت)

گاف حدود ساعت ۳:۳۰ بعد از ظهر، در کوتاه‌ترین روز سال، حمله کرد. نبرد با پیشروی توپ‌های بریتانیا برای شروع یک بمباران مقدماتی آغاز شد. این کار بی‌اثر بود. نه تنها توپ‌های سیک‌ها پرشمارتر و توسط جان‌پناه‌ها و استحکامات محافظت می‌شدند، بلکه بسیار سنگین‌تر از توپ‌های بریتانیا بودند که بسیاری از آنها توپ‌های سبکی از توپخانه سواره بنگال بودند. توپ‌های سنگین ۱۸ پوندی گاف در مودکی جا مانده بودند.

در حالی که توپخانه‌ها با هم درگیر بودند، پیاده‌نظام بریتانیا و بنگال پیشروی کردند. ژنرال لیتلر زیر آتش سنگین قرار گرفت و معتقد بود که تنها یک حمله با سرنیزه می‌تواند لشکر او را از نابودی توسط توپ‌های سیک نجات دهد. سه هنگ بنگال او عقب‌نشینی کردند (کمبود آب و مهمات داشتند)، در حالی که یکی از هنگ‌های بریتانیایی او (۶۲مین پیاده‌نظام) تقریباً نیمی از افراد خود را از دست داد و به عقب رانده شد. بخشی از لشکر ژنرال گیلبرت به اردوگاه سیک‌ها نفوذ کرد، اما جناح راست خودش توسط تعداد زیادی از سواره‌نظام نامنظم سیک تهدید شد. سوارکاران سیک توسط یک هنگ سواره‌نظام بریتانیا، سومین هوسارهای سبک متعلق به پادشاه، به عقب رانده شدند.

با فرارسیدن تاریکی، لشکر سر هری اسمیت حمله دوباره‌ای را آغاز کرد که چندین آتشبار سیک را درهم شکست و به میان اردوگاه سیک، در اطراف خود روستای فیروزشاه، نفوذ کرد، پیش از آنکه با ضدحمله به عقب رانده شود. نبرد شدید تا نیمه شب ادامه یافت. با انفجار انبار مهمات سیک، تلفات زیادی به هر دو طرف وارد شد.

### روز دوم

هم بریتانیایی‌ها و هم سیک‌ها در بی‌نظمی در هم آمیخته بودند. گاف و هاردینج سعی کردند نیروهای خود را مجدداً سازماندهی کنند، در حالی که سخنان دلگرم‌کننده را ادامه می‌دادند. در واقع، هاردینج انتظار داشت روز بعد شکست بخورد. او به اردوگاه در مودکی پیغام فرستاد که اسناد دولتی موجود در چمدان‌هایش در این صورت سوزانده شوند و شمشیرش (غنیمت جنگی که زمانی متعلق به ناپلئون بناپارت بود) را به آجودان خود داد.

هنگامی که سپیده دم فرا رسید، مشخص شد که بریتانیایی‌ها بیشتر اردوگاه را در دست دارند و هفتاد و یک قبضه توپ را به غنیمت گرفته‌اند. گاف و هاردینج خط خود را مجدداً سازماندهی کردند و به سمت شمال غربی پیشروی کردند و تا ظهر ارتش لال سینگ را، با وجود تلفات سنگین از توپخانه باقیمانده سیک، از میدان بیرون راندند.

حتی در حالی که بریتانیایی‌ها به یکدیگر تبریک می‌گفتند، متوجه شدند که ارتش تج سینگ از غرب در حال نزدیک شدن است. نیروهای گاف در حال حاضر خسته و تقریباً بدون مهمات بودند. هنگامی که آنها دوباره صف‌آرایی کردند و زیر آتش توپ‌های تج سینگ قرار گرفتند، تسلیم شدن به‌طور جدی برای نجات مجروحان از قتل‌عام، مورد بررسی قرار گرفت.

ارتش گاف زمانی نجات یافت که به طرز عجیبی، برخی از توپخانه سواره او مهماتشان تمام شد. یک افسر ستاد به آنها دستور داد تا برای پر کردن مجدد مهمات به فیروزپور عقب‌نشینی کنند و همچنین به بیشتر سواره‌نظام بریتانیا دستور داد تا آنها را اسکورت کنند. تج سینگ ادعا کرد که این حرکت یک مانور دور زدن است و دستور عقب‌نشینی به سمت شمال را صادر کرد.

## پس‌لرزه

در حالی که سیک‌ها به‌طور موقت از سوتلج عقب‌نشینی کردند، ارتش گاف بلافاصله در شمال میدان نبرد اردو زد. آنها از بوی تعفن بسیاری از کشته‌ها رنج می‌بردند و بسیاری از افراد به دلیل نوشیدن از چاه‌های آلوده بیمار شدند. یک هفتم ارتش تلفات داده بود. هاردینج به‌طور خصوصی از تاکتیک‌های حمله مستقیم گاف انتقاد کرد و به دنبال جایگزینی او بود، اما هیچ تغییر رسمی در فرماندهی نمی‌توانست برای چندین هفته اتفاق بیفتد، که تا آن زمان اتفاقات بعدی این امر را غیرضروری ساخت.

افسر ستادی که اشتباه ظاهری‌اش در فرستادن توپ‌ها و سواره‌نظام در روز دوم عملاً گاف را نجات داده بود، سروان لاملی که پسر یک ژنرال بود، قضاوت شد که به‌طور موقت به دلیل خستگی و گرمازدگی دچار جنون شده و به او اجازه داده شد از مقام خود استعفا دهد، به جای اینکه با دادگاه نظامی روبرو شود.

در طرف سیک، یأس موقت و سرزنش‌های زیادی وجود داشت. واضح بود که هم لال سینگ و هم تج سینگ فرماندهانی ناکارآمد و بالقوه خائن بودند. هر دوی آنها سیک‌هایی بودند که در جناح‌هایی برجسته بودند که به دنبال محدود کردن قدرت ارتش خالصه سیک برای دخالت در دربار (دربار و دولت) پنجاب بودند. ادعا شد که لال سینگ در طول نبرد در یک گودال پناه گرفته بود، و اگرچه این امر قابل اثبات نیست، واضح است که او سهم فعالی نداشت. تج سینگ از کوچک‌ترین بهانه استفاده کرد تا دستور عقب‌نشینی بدهد، در حالی که بیشتر افسران و نیروهایش مشتاق حمله به ارتش‌های خسته بریتانیا و بنگال بودند.

## آرایش جنگی
### هنگ‌های [[ارتش بریتانیا]]
* سومین دراگون‌های سبک متعلق به پادشاه
* نهمین پیاده‌نظام
* ۲۹مین پیاده‌نظام
* ۳۱مین پیاده‌نظام
* ۵۰مین پیاده‌نظام
* ۶۲مین پیاده‌نظام
* ۸۰مین پیاده‌نظام

### هنگ‌های [[ارتش بنگال]]
* محافظان شخصی فرماندار کل
* چهارمین سواره‌نظام سبک بنگال
* پنجمین سواره‌نظام سبک بنگال
* هشتمین سواره‌نظام سبک بنگال
* اسب‌های اسکینر
* هشتمین سواره‌نظام نامنظم
* نهمین سواره‌نظام نامنظم
* اولین پیاده‌نظام سبک اروپایی بنگال
* دومین پیاده‌نظام بومی بنگال
* دوازدهمین پیاده‌نظام بومی بنگال
* چهاردهمین پیاده‌نظام بومی بنگال
* شانزدهمین پیاده‌نظام بومی بنگال
* ۲۴مین پیاده‌نظام بومی بنگال
* ۲۶مین پیاده‌نظام بومی بنگال
* ۳۳مین پیاده‌نظام بومی بنگال
* ۴۲مین پیاده‌نظام بومی بنگال
* ۴۴مین پیاده‌نظام بومی بنگال
* ۴۵مین پیاده‌نظام بومی بنگال
* ۴۷مین پیاده‌نظام بومی بنگال

## نگارخانه

File:Charge of the 3rd (King's Own) Light Dragoons at the Battle of Ferzshuhur 21 December 1845 (cropped).jpg|حمله سومین دراگون‌های سبک (متعلق به پادشاه) در نبرد فیروزشاهور [sic]، ۲۱ دسامبر ۱۸۴۵.
File:The Sikhs fortified camp at Ferozeshah with the approaching British Army commanded by Sir Hugh Gough.jpg|اردوگاه مستحکم سیک‌ها در فیروزشاه با ارتش بریتانیا در حال نزدیک شدن به فرماندهی سر هیو گاف.
File:Night bivouac of the British Army at Ferozeshah, 21 December 1845.jpg|اردوگاه شبانه ارتش بریتانیا در فیروزشاه، ۲۱ دسامبر ۱۸۴۵.


## منابع
* Ian Hernon,. "Britain's forgotten wars", Sutton Publishing, 2003, 
* Byron Farwell, "Queen Victoria's little wars", Wordsworth Military Library, 1999, 

## پانویس

## پیوند به بیرون
*allaboutsikhs.com
*BritishBattles.com