کتاب سفید چرچیل

**کتاب سفید چرچیل** () سندی است که در ۳ ژوئن ۱۹۲۲ به درخواست وینستون چرچیل که در آن زمان وزیر مستعمرات بریتانیا بود تدوین شد. این سند تا اندازه‌ای در واکنش به شورش‌های یافا در ۱۹۲۱ تهیه شده بود. نام رسمی سند «فلسطین: مکاتبات با هیئت نمایندگی عرب فلسطین و سازمان صهیونیستی» بود و از نُه سند تشکیل شده بود که «یادداشت چرچیل» ضمیمه‌ای بر سند شماره ۵ آن به‌شمار می‌رفت.

کتاب سفید چرچیل نخستین کتاب سفید از شش کتاب سفید بریتانیا دربارهٔ فلسطین تحت قیمومت بود. این سند ضمن تأیید پایبندی بریتانیا به بیانیه بالفور و وعده تأسیس وطن ملی یهود در فلسطین، تأکید می‌کرد که ایجاد چنین وطنی به معنای تحمیل هویت ملی یهودی بر ساکنان عرب فلسطین نیست. برای کاهش تنش‌ها میان اعراب و یهودیان، سند خواستار محدود شدن مهاجرت یهودیان به میزان ظرفیت اقتصادی کشور برای پذیرش تازه‌واردان شد. این محدودسازی از سوی بسیاری در جنبش صهیونیستی عقب‌گردی بزرگ به‌شمار می‌رفت؛ هرچند سند حق یهودیان برای افزایش جمعیت خود از راه مهاجرت را به رسمیت می‌شناخت.

سند همچنین سرزمین شرق رود اردن را از نظر جغرافیایی از گستره وطن ملی یهود کنار گذاشت و پیشنهاد تشکیل مجلس قانون‌گذاری به‌عنوان گامی در راستای خودمختاری را مطرح کرد.

## پیش‌زمینه‌ها
### برآمدن مقاومت
در ۲۳ اکتبر ۱۹۱۸ پس از نبرد سینا و فلسطین در جنگ جهانی اول، اداره سرزمین‌های اشغالی دشمن بر ایالت‌های شامی امپراتوری عثمانی پیشین برپا شد. پیش از آن در ۱ اکتبر ۱۹۱۸ ژنرال آلنبی اجازه یافته بود اجازه برافراشتن پرچم عرب در دمشق را صادر کند. حکومت عربی در ۵ اکتبر ۱۹۱۸ اعلام شد و پس از عقب‌نشینی نیروهای بریتانیایی در ۲۶ نوامبر ۱۹۱۹ استقلال بالفعل یافت.

در سال ۱۹۱۸ انجمن‌های اسلامی-مسیحی در سراسر فلسطین با هدف مخالفت با صهیونیسم پایه‌گذاری شدند و بعدها کنگره عرب فلسطین را برای پیشبرد این هدف بنیان نهادند. در نخستین سالگرد بیانیه بالفور در نوامبر ۱۹۱۸ اعتراض‌های مسالمت‌آمیزی برگزار شد. دادخواست‌هایی علیه سیاست صهیونیستی به رونالد استورز و نیز فرماندار یافا تحویل داده شد.

در آغاز ۱۹۱۹ نخستین کنگره عرب فلسطین صهیونیسم سیاسی را رد کرد. فلسطین بخشی از سوریه مستقل زیر فرمان فیصل بن حسین دانسته می‌شد. تصمیم گرفته شد هیئتی به دمشق فرستاده شود و نمایندگان در ۸ ژوئن ۱۹۱۹ در کنگره ملی سوریه در دمشق شرکت کردند «تا میهن‌پرستان عرب را از تصمیم نامیدن فلسطین جنوب سوریه و اتحاد آن با سوریه شمالی آگاه سازند».

پادشاهی عربی سوریه دولت نشناخته‌ای بود که در ۸ مارس ۱۹۲۰ اعلام موجودیت کرد و تا ۲۵ ژوئیه ۱۹۲۰ دوام آورد. در دوران کوتاه حیاتش، فیصل پسر شریف حسین بن علی رهبری آن را بر عهده داشت. با وجود ادعاهایش بر منطقه سوریه بزرگ، حکومت فیصل ناحیه محدودی را در اختیار داشت و وابسته به بریتانیا بود که همراه با فرانسه با اندیشه سوریه بزرگ مخالفت می‌ورزید و از شناسایی این پادشاهی خودداری می‌کرد.

اندکی پس از آشوب‌های بیت‌المقدس در آغاز آوریل، کنفرانس سانرمو در اواخر آوریل ۱۹۲۰ قیمومت فلسطین را به بریتانیا واگذار کرد و مقامات تصمیم گرفتند اجازه برگزاری دومین کنگره عرب فلسطین را که قرار بود به وضعیت تازه بپردازد ندهند.

رشید خالدی در سخنرانی‌ای در سازمان ملل متحد یادآوری کرد که واکنش فلسطینیان به بیانیه بالفور به سبب تعطیلی مداوم روزنامه‌ها به مدت دو سال و شرایط دشوار پس از جنگ به تأخیر افتاد. دولت نظامی تصمیم گرفته بود بیانیه بالفور را از بیم پیامدهایش منتشر نکند. پس از آنکه انتصاب هربرت ساموئل آشکار شد، در ۲۸ آوریل ۱۹۲۰ در عکا ژنرال بولز «نمایندگان همه جوامع» را آگاه ساخت که قیمومت و بیانیه در پیمان صلح با ترکیه گنجانده خواهد شد. کمیسیون پالین حدس زد که شاید عاقلانه‌تر بود بیانیه از همان آغاز منتشر می‌شد. تا مه ۱۹۲۰ متن بیانیه بالفور در نابلس توسط سر لویی ژان بولز قرائت نشده بود.

### در قاهره و بیت‌المقدس

کمیته اجرایی سومین کنگره عرب فلسطین به رهبری موسی کاظم الحسینی با کمیسر عالی جدید هربرت ساموئل دیدار کرد. ساموئل از شناسایی رسمی آنان سر باز زد مگر آنکه سیاست بریتانیا دربارهٔ وطن ملی یهود را بپذیرند. کمیته که در تلاش برای گفت‌وگو با چرچیل در قاهره ناکام مانده بود، در ۲۸ مارس ۱۹۲۱ در بیت‌المقدس با چرچیل دیدار کرد و یادداشتی حاوی شکایات خود تقدیم نمود. چرچیل به کمیته اطمینان داد که دربارهٔ بخش دوم بیانیه بالفور «اگر یک وعده پابرجاست، وعده دیگر هم پابرجاست» اما گفت این مسئله‌ای سیاسی است و اعراب چاره‌ای جز پذیرش آن و پیامدهایش از جمله مهاجرت یهودیان ندارند.

در قاهره دربارهٔ فلسطین با امیر عبدالله گفت‌وگو شده بود. عبدالله استدلال می‌کرد که باید اختیار کل منطقه قیمومت فلسطین زیر نظر کمیسر عالی به او سپرده شود یا به‌طور جایگزین اتحاد با عراق صورت پذیرد. چرچیل هر دو خواسته را رد کرد. در پاسخ به بیم عبدالله از ایجاد پادشاهی یهودی در غرب اردن، چرچیل اعلام کرد که نه‌تنها «سرازیر شدن صدها و هزاران یهودی به کشور در زمانی بسیار کوتاه و تسلط بر جمعیت موجود» در نظر گرفته نشده بلکه چنین چیزی کاملاً ناممکن است. «مهاجرت یهودیان فرایندی بسیار کند خواهد بود و حقوق جمعیت غیریهودی موجود به‌دقت حفظ خواهد شد.» هربرت ساموئل نیز افزود: «سخنی از برپایی حکومت یهودی در آنجا نیست… هیچ زمینی از هیچ عربی گرفته نخواهد شد و دین اسلام به هیچ شکلی مورد تعرض قرار نخواهد گرفت.»

### در لندن
چهارمین کنگره در ۲۵ ژوئن ۱۹۲۱ رأی به اعزام هیئتی شش‌نفره به لندن داد که در ۱۹ ژوئیه ۱۹۲۱ فلسطین را ترک کرد. هیئت پس از توقفی کوتاه در قاهره به رم رفت و در حضور پاپ بندیکت پانزدهم پذیرفته شد؛ پاپ با آرمان آنان ابراز همدردی کرد. هیئت نمایندگی (که معمولاً هیئت عرب فلسطین یا هیئت مسلمانان-مسیحیان خوانده می‌شد) در ۸ اوت به لندن رسید. سه تن از اعضای هیئت به ژنو رفتند و به کنگره سوری-فلسطینی پیوستند تا پرونده خود را به جامعه ملل عرضه کنند و به پیش‌نویس قیمومت اعتراض نمایند.

رئیس هیئت موسی کاظم الحسینی بود. دبیرش شبلی الجمال (دکتر فؤاد صمد، دبیر یار) و دیگر اعضا توفیق حماد، امین التمیمی، ابراهیم شماس و معین المدی بودند. در اوت سه دیدار با چرچیل و گفت‌وگوها و مکاتباتی با مقامات وزارت مستعمرات و همچنین ملاقاتی با وایزمن در نوامبر برگزار شد که همگی بی‌نتیجه ماندند؛ زیرا هیئت خواستار کنار گذاشتن کامل سیاست بود و بریتانیایی‌ها حاضر به پذیرش چیزی بیش از اصلاحات جزئی نبودند. سرانجام، پیش‌نویس قانون اساسی پیشنهادی فلسطین در فوریه به هیئت فرستاده شد و پاسخ آنان نخستین سند منتشرشده در کتاب سفید را تشکیل می‌دهد.

### شورش‌های یافا
شورش‌های مه ۱۹۲۱ در یافا و پیرامون آن موضوع گزارشی بود که در ۱ اکتبر ۱۹۲۱ منتشر شد و علت اصلی را نارضایتی اعراب از مهاجرت یهودیان و جانب‌داری ادراک‌شده مقامات قیمومت از یهودیان دانست. دامنه گزارش گسترش یافت تا هرگونه آشوب اخیر در فلسطین را نیز بررسی کند و از این رو گزارش منتشرنشده پالین دربارهٔ آشوب‌های بیت‌المقدس در آوریل ۱۹۲۰ را هم دربر گرفت. کتاب سفید قصد داشت مسائل شناسایی‌شده را حل کند.

## بیانیه سیاست در فلسطین

در ۳ ژوئن ۱۹۲۱ ساموئل سخنرانی‌ای ایراد کرد (نقل‌شده در بند ۶ سند شماره ۲ کتاب سفید مورخ ۱ مارس ۱۹۲۲) که مک‌تیگ آن را تلاشی ضروری پس از بیش از سه سال برای تعریف بیانیه بالفور توصیف می‌کند. چنان‌که نویسنده‌ای با نقل از گزارش ۶ ژوئن ۱۹۲۰ وزارت خارجه نوشت: «…آنچه بیش از همه مرا شگفت‌زده کرد این بود که به نظر می‌رسید هیچ‌کس نمی‌داند سیاست صهیونیستی دولت اعلی‌حضرت چه معنایی دارد.» چرچیل سخنان ساموئل را در نخستین مناظره کامل پارلمانی ۱۴ ژوئن ۱۹۲۱ دربارهٔ فلسطین نقل کرد و در آن از سیاست و قیمومت دفاع کرد و استدلال نمود که همه چیز پیش‌تر توافق شده، مهم است بریتانیا به قول خود پایبند بماند و به شرط تنظیم درست مهاجرت، اقتصاد از آن سود خواهد برد.

هربرت ساموئل بود که پس از بازگشت به لندن در مه بر تفسیری «قطعی» از بیانیه پای فشرد. هرچند این سیاست اصل بیانیه را تأیید می‌کرد، تفسیر «وطن ملی» را محدود ساخت: از نظر جغرافیایی سرزمین‌های شرق رود اردن را کنار گذاشت؛ از نظر سیاسی آن را در چارچوب «توسعه جامعه موجود» تعریف کرد؛ و از نظر عددی مهاجرت آینده را به «ظرفیت اقتصادی کشور» محدود نمود.

سند «سیاست بریتانیا در فلسطین» (ضمیمه سند شماره ۵ کتاب سفید) از سوی سازمان صهیونیستی (سند شماره ۷) پذیرفته و از سوی فلسطینیان (سند شماره ۶) رد شد. اندکی پس از آن مجلس اعیان بریتانیا قیمومت فلسطین دربردارنده بیانیه بالفور را با ۶۰ رأی در برابر ۲۵ رد کرد. این رأی سپس با رأی‌گیری ۲۹۲ در برابر ۳۵ در مجلس عوام نقض شد.

کتاب سفید که در اوت به‌صورت فرمان شورایی فلسطین () رسمیت یافت، پایبندی بریتانیا به وطن ملی را بازتأیید کرد، وعده داد که فلسطین به دولت یهودی تبدیل نخواهد شد و اعراب زیردست یهودیان قرار نخواهند گرفت. فیلدهاوس می‌گوید کتاب سفید «سخت‌گیری قیمومت را تفسیر و به‌شکلی ظریف تعدیل کرد». سند تصریح می‌کرد که بیانیه بالفور «در نظر نداشته که فلسطین در مجموع به وطن ملی یهود تبدیل شود بلکه چنین وطنی باید در فلسطین بنیان نهاده شود» و حق مهاجرت یهودیان را تأیید می‌کرد اما آن را منوط به مفهوم «ظرفیت جذب اقتصادی» می‌ساخت.

اویاتار فریزل می‌گوید مفاد یادداشت چرچیل و قیمومت «آشکارا متناقض» بودند. «تعهد دوگانه‌ای» نسبت به یهودیان و غیریهودیان وجود داشت. اندیشه وطن ملی در کل فلسطین رد شده بود در حالی که پذیرفته شده بود یهودیان «بر حسب حق و نه از سر اغماض» در فلسطین حضور دارند.

رنتون ضمن اشاره به اینکه تعهدات صهیونیستی در قیمومت از بیانیه فراتر رفته و پیوند تاریخی قوم یهود با فلسطین و «زمینه‌های بازسازی وطن ملی آنان در آن سرزمین» را به رسمیت شناخته بود، می‌افزاید دولت قیمومت مسئولیت پرورش نهادهای خودگردان برای همه مردم فلسطین و «پاسداری از حقوق مدنی و دینی همه ساکنان فلسطین» را نیز بر عهده داشت. مشکل آن بود که نه بیانیه و نه قیمومت وطن ملی را تعریف کرده بودند و حقوق جمعیت «غیریهودی» و چگونگی «پاسداری» از آن مشخص نشده بود. این ابهام‌ها روشنایی لازم دربارهٔ شیوه اداره کشور و هدف بنیادین آن را فراهم نمی‌ساختند؛ کاستی‌ای بنیادین که از بیانیه به ارث رسیده بود.

در خصوص ادعای هیئت عرب فلسطین دربارهٔ مکاتبات حسین-مک‌ماهون، کدوری یادآور می‌شود که نامه مک‌ماهون مورخ ۱۲ مارس ۱۹۲۲ تنها «بر سردرگمی افزود». هرچند ساموئل بر انتشار آن پای فشرد، جان اولین شاکبرگ رئیس سیاست خاورمیانه‌ای وزارت مستعمرات معتقد بود سودی در برندارد. کدوری همچنین بر این باور است که پاسخ ارائه‌شده در مکاتبات کتاب سفید «به‌هیچ‌رو» پاسخی به آن ادعا نبود.

## بندهای اصلی سند
بر پایه مفاد کتاب سفید، مهم‌ترین نکته‌های سند عبارت بودند از:
# تأکید بر اینکه بیانیه بالفور به معنای تبدیل تمام فلسطین به وطن ملی یهود نیست.
# تأکید بر اینکه وطن ملی یهود به معنای «دولت یهودی» نیست و این وطن یکباره پدید نخواهد آمد.
# تأکید بر ادامه مهاجرت یهودیان اما محدود به ظرفیت اقتصادی فلسطین برای جذب مهاجران.
# سازمان صهیونیستی هیچ سهمی در اداره عمومی کشور ندارد.
# پیش‌بینی تشکیل مجلس قانون‌گذاری به‌عنوان گامی به‌سوی خودگردانی؛ اما با شرطی که نقش اکثریت ساحق عرب را محدود می‌ساخت.
# کنار گذاشتن فلسطین از تعهد استقلالی که بریتانیا در مکاتبات حسین-مک‌ماهون بر عهده گرفته بود.

## تحولات پسین
در فوریه ۱۹۲۳ پس از تغییر دولت، کاوندیش در یادداشتی مفصل برای کابینه بنیان بازنگری محرمانه سیاست فلسطین را پی ریخت:

یادداشت همراه وی خواستار بیانیه سیاستی هرچه زودتر بود و تأکید داشت کابینه باید بر سه پرسش تمرکز کند: (۱) آیا تعهدات به اعراب با بیانیه بالفور در تعارض است یا نه؛ (۲) در صورت عدم تعارض، آیا دولت جدید باید سیاست تعیین‌شده در کتاب سفید ۱۹۲۲ را ادامه دهد؛ (۳) در غیر این صورت، چه سیاست جایگزینی باید اتخاذ شود.

استنلی بالدوین که جانشین بونار لا شده بود، در ژوئن ۱۹۲۳ کمیته فرعی کابینه‌ای تشکیل داد با این شرح وظایف:

کابینه گزارش این کمیته را در ۳۱ ژوئیه ۱۹۲۳ تصویب کرد. کوئیگلی با وصف آن به «چیزی کم‌تر از شگفت‌انگیز» یادآور شد که دولت درون خود اذعان می‌کرد حمایتش از صهیونیسم ناشی از ملاحظاتی بوده که هیچ ربطی به شایستگی‌های صهیونیسم یا پیامدهایش برای فلسطین نداشته‌است. چنان‌که حنیدی یادآوری کرده: «عاقلانه یا نابخردانه، رهایی هر دولتی از این وضع بدون قربانی کردن چشمگیر همسانی و حرمت نفس، اگر نه آبرو، تقریباً ناممکن است.»

بدین ترتیب متن بیانیه در قیمومت بریتانیا بر فلسطین گنجانده شد؛ سند حقوقی‌ای که قیمومت بریتانیا بر فلسطین را با هدف صریح اجرای بیانیه ایجاد کرد و سرانجام در سپتامبر ۱۹۲۳ نهایی شد. برخلاف خود بیانیه، قیمومت از نظر حقوقی بر دولت بریتانیا الزام‌آور بود. در ژوئن ۱۹۲۴ بریتانیا گزارش خود را به کمیسیون دائمی قیمومت‌ها برای دوره ژوئیه ۱۹۲۰ تا پایان ۱۹۲۳ ارائه داد که چیزی از صراحت اسناد داخلی در برنداشت؛ اسناد مربوط به بازنگری ۱۹۲۳ تا اوایل دهه ۱۹۷۰ محرمانه باقی ماندند.

## جستارهای وابسته
* بیانیه بالفور
* قیمومت بریتانیا بر فلسطین
* کتاب سفید ۱۹۳۹
* شورش‌های یافا

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن کتاب سفید چرچیل در بایگانی سازمان ملل متحد
* متن کتاب سفید ژوئن ۱۹۲۲ در پروژه آوالون دانشگاه ییل

رده:تاریخ سیاسی بریتانیا
رده:بریتانیا در ۱۹۲۲ (میلادی)
رده:کاغذهای سفید
رده:یهودیان و یهودیت در اردن
رده:تاریخ صهیونیسم
رده:قیمومت بریتانیا بر فلسطین
رده:اسناد قیمومت بریتانیا بر فلسطین
رده:اسناد ۱۹۲۲ (میلادی)