امیرکاظم میرزا قاجار

**امیرکاظم میرزا قاجار** (به ترکی آذربایجانی: ؛ ۱ مه ۱۸۵۳ در شوشی – ۳۰ ژوئن ۱۹۲۰ در گنجه) شاهزاده‌ای از دودمان قاجار و فرمانده نظامی روسیه تزاری و جمهوری دموکراتیک آذربایجان بود. او درجه سرلشکری ارتش امپراتوری روسیه را داشت و در جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) و جنگ روسیه و ژاپن شرکت کرد.

امیرکاظم میرزا افزون بر خدمات نظامی در زمینه فرهنگ و آموزش نیز کوشش‌های چشمگیری داشت و در تأسیس مدارس ابتدایی و حمایت از نهادهای خیریه مسلمانان قفقاز نقش بسزایی ایفا کرد. پس از تهاجم ارتش سرخ به آذربایجان و سرکوب شورش گنجه در سال ۱۹۲۰ دستگیر و به دست بلشویک‌ها اعدام شد. محمدامین رسول‌زاده در کتاب خود او را «شهید استقلال» نامید.

## زندگی آغازین

امیرکاظم میرزا در ۱ مه ۱۸۵۳ در شهر شوشی در خانواده بهمن میرزا قاجار، فرماندار کل پیشین آذربایجان ایران، و میرواری‌خانم طالشینسکایا زاده شد. نخستین آموزش‌ها را در خانه والدین فراگرفت. سپس آموزش عمومی خود را در دبیرستان تفلیس گذراند و در سال ۱۸۷۳ با درجه ممتاز از مدرسه سواره‌نظام نیکلایف فارغ‌التحصیل شد.

## خاندان
امیرکاظم میرزا از اعضای دودمان قاجار و فرزند بهمن میرزا بود. همسرش گوهرخانم آقاعلی‌اکبر قیزی اسماعیلوا-قاجار (۱۸۶۲–۱۹۲۷) دختر بزرگ تاجر آقاعلی‌اکبر اسماعیلوف و رئیس انجمن خیریه بانوان مسلمان قفقاز بود. آنها دو پسر و چهار دختر داشتند:
* داوود میرزا (زاده ۱۵ ژانویه ۱۸۸۴)
* لیلاخانم (زاده ۱۶ اوت ۱۸۸۶)
* زیباخانم (زاده ۲۰ ژوئن ۱۸۸۹)
* عالیه‌خانم (زاده ۲ ژانویه ۱۸۹۲)
* منیژه‌خانم (زاده ۲۷ ژوئیه ۱۸۹۶)
* داراب میرزا (زاده ۲۴ آوریل ۱۹۰۲)

## خدمات نظامی در ارتش روسیه
امیرکاظم میرزا در سال ۱۸۷۱ خدمت نظامی خود را آغاز کرد. با فرمان عالی ۱۶ دسامبر ۱۸۷۳ با درجه کُرنت به سواره‌نظام ارتش در نزد ارتش قفقاز گمارده شد. در ۸ سپتامبر ۱۸۷۴ به هنگ شانزدهم دراگون نیژنی‌نووگرود وابسته به لشکر سواره‌نظام قفقاز مأمور گردید.

در طول خدمت خود دو دوره آموزشی نظامی را با درجه ممتاز به پایان رساند: گروهان آموزشی قفقاز (۱۸۸۰) و مدرسه سواره‌نظام افسری (۱۸۸۷–۱۸۸۸).

### جنگ روسیه و عثمانی
امیرکاظم میرزا در سال‌های ۱۸۷۷–۱۸۷۸ در جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) در ترکیب هنگ شانزدهم دراگون نیژنی‌نووگرود شرکت کرد. در یکی از نبردها با سرنیزه از ناحیه بازوی چپ زخمی شد. برای شایستگی در این پیکار، نشان‌های نظامی چندی دریافت کرد.

### ارتقای درجه و جنگ روسیه و ژاپن
در ۲۵ ژانویه ۱۸۸۵ با درجه روتمایستر به فرماندهی اسکادران دوم منصوب شد. در ۲۶ فوریه ۱۸۹۵ به درجه سرهنگ دومی ارتقا یافت.

در ۶ فوریه ۱۹۰۳ به ششمین هنگ ذخیره سواره‌نظام منتقل شد و دستیار فرمانده هنگ در بخش رزمی گردید. در ۲۷ نوامبر ۱۹۰۴ در جریان جنگ روسیه و ژاپن به هنگ قزاق آمور منتقل شد. در ۱۶ ژانویه ۱۹۰۵ برای شایستگی در خدمت به درجه سرهنگی ارتقا یافت. در ۴ مه ۱۹۰۶ سلاح طلایی با کتیبه «برای دلاوری» به وی اعطا شد.

پس از پایان جنگ با ژاپن، در ۸ ژوئن ۱۹۰۶ به هنگ چهل‌وچهارم دراگون نیژنی‌نووگرود بازگردانده شد و سپس در ۱۱ نوامبر ۱۹۰۶ به ستاد بخش نظامی قفقاز مأمور گشت.

### ارتقا به سرلشکری و بازنشستگی
با فرمان عالی ۲ مارس ۱۹۰۹ سرهنگ امیرکاظم میرزا به درجه سرلشکری ارتقا یافت و بر پایه مقررات سنّی با حفظ لباس رسمی و حقوق بازنشستگی از خدمت مرخص شد.

## کارهای فرهنگی و خیریه
پس از بازنشستگی از ارتش، امیرکاظم میرزا به کارهای فرهنگی و آموزشی روی آورد. با کمک مالی او در تفلیس و دیگر مناطق مدارس ابتدایی تأسیس شد و هزینه تحصیل کودکان خانواده‌های ناتوان را از دارایی شخصی خود می‌پرداخت. در سال ۱۹۱۰ به عضویت افتخاری انجمن خیریه مسلمانان قفقاز برگزیده شد.

در سال ۱۹۱۲ در سازماندهی انجمن نمایشی مسلمانان در تفلیس و گشایش سالن نمایش مشارکت کرد. در همان سال جشن صدمین سالگرد میرزا فتحعلی آخوندوف زیر نظر شخصی او برگزار شد. در سال ۱۹۱۳ هنگامی که مجله «ملانصرالدین» به سبب انتشار شعری به دادگاه کشانده شد، امیرکاظم میرزا به همراه فریدون‌بیگ کوچارلینسکی و نایب‌کنسول ایران در تفلیس از مجله در دادگاه دفاع کرد.

## خدمت در ارتش آذربایجان
در سال ۱۹۱۸ سرلشکر امیرکاظم میرزا به سپاه مسلمانان که به فرمان فرماندهی کل جبهه قفقاز تشکیل شده بود پیوست و به‌عنوان ژنرال ویژه نزد فرمانده سپاه منصوب شد. در ۲۶ ژوئن ۱۹۱۸ با مصوبه شورای وزیران جمهوری دموکراتیک آذربایجان سپاه مسلمانان به سپاه مستقل آذربایجان تغییر نام یافت. اما اندکی پس از آن با فرمان فرماندهی عثمانی این سپاه منحل شد و امیرکاظم میرزا در اوت ۱۹۱۸ بازنشسته گردید.

پس از آغاز تشکیل ارتش جمهوری دموکراتیک آذربایجان، امیرکاظم میرزا در ۱ دسامبر ۱۹۱۸ گزارشی به معاون وزیر جنگ سمدبیگ مهمانداروف نوشت و آمادگی خود را برای خدمت اعلام کرد. در ۱۸ دسامبر ۱۹۱۹ با فرمان وزیر جنگ به سمت فرمانده شهر گنجه منصوب شد.

## مرگ
پس از سقوط جمهوری دموکراتیک آذربایجان در آوریل ۱۹۲۰ و سرکوب شورش گنجه، سرلشکر امیرکاظم میرزا قاجار دستگیر شد و در ژوئن همان سال به دست بلشویک‌ها کشته شد. بر پایه پژوهش شمیستان نظیرلی، او به فرمان تیخارلی رئیس کمیته فوق‌العاده شهر گنجه با خنجر به قتل رسید.

پس از مرگ او، محمدامین رسول‌زاده در کتاب «جمهوری آذربایجان» از امیرکاظم میرزا قاجار یاد کرد و او را «شهید استقلال» نامید.

## نشان‌ها و مدال‌ها
### نشان‌های روسیه
*  – نشان آنای مقدس درجه ۴ با کتیبه «برای دلاوری» (۱۸۷۷)
*  – نشان استانیسلاوس مقدس درجه ۳ با شمشیر و نوار (۱۸۷۸)
*  – نشان آنای مقدس درجه ۳ (۱۸۷۹)
*  – نشان استانیسلاوس مقدس درجه ۲ با شمشیر (۱۸۷۹)
*  – نشان آنای مقدس درجه ۲ با شمشیر (۱۸۸۱)
*  – نشان ولادیمیر مقدس درجه ۴ (۱۸۸۸)
*  – سلاح طلایی با کتیبه «برای دلاوری» (۱۹۰۶)
* شمشیر و نوار به نشان ولادیمیر مقدس درجه ۴ (۱۹۰۷)

### نشان‌های خارجی
*  – نشان افتخار شیر و خورشید درجه ۴ (ایران، ۱۸۹۰)
*  – نشان زرین شریف بخارا درجه ۳ (امارت بخارا، ۱۸۹۵)

## دارایی‌ها
بر پایه فهرست خدمات سال ۱۸۸۶ امیرکاظم میرزا، خانواده او در تبریز دو خانه و در شوشی یک خانه و دو قطعه زمین به نام‌های نوّاب‌خان و کاره در شهرستان شوشی از ایالت الیزاوتپل داشتند.

## جستارهای وابسته
* عبدالحمیدبیگ قایتاباشی
* دودمان قاجار
* جمهوری دموکراتیک آذربایجان

## منابع

* 
* 

رده:زادگان ۱۸۵۳ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:شاهزادگان قاجار
رده:نجیب‌زادگی جمهوری آذربایجان
رده:ایرانی‌تبارهای اهل روسیه
رده:افراد آذربایجانی ایرانی‌تبار
رده:مسلمان اهل امپراتوری روسیه
رده:نظامیان اهل شوشی