غول (فولکلور عربی)

در افسانه‌های عامهٔ عربی و غربی، **غول** یا **گول**(از ، به انگلیسی: Ghūl/Ghoul) موجودی دیو-مانند یا هیولایی انسان‌نماست که اغلب با گم‌شدن در بیابان، دزدی از گورستان‌ها و خوردن گوشت انسان و مردگان مرتبط دانسته می‌شود. مفهوم کلی غول ریشه در ادیان اعراب پیش از اسلام دارد. داستان‌های مدرن اغلب از این نام برای اشاره به نوع خاصی از هیولاها استفاده می‌کنند.

اضافه بر این، کلمه «غول» به اشکال تحقیرآمیز نیز به کار برده‌شده و عموما به اشخاصی اشاره دارد که از نمایش‌های ترسناک مرتبط با مرگ لذت می‌برند یا شغل‌شان مستقیماً با مرگ در ارتباط است، مانند گورکن‌ها یا دزدان مقبره.

## ریشه نام
لغت انگلیسی *ghoul* از کلمه عربی *غول* که آن هم از فعل ماضی غالَ(*ghāla*) به معنای "غصب و تصاحب کردن" مشتق شده‌است، گرفته شده. این اصطلاح سال ۱۷۸۶ برای نخستین بار در ادبیات انگلیسی و در رمان شرق‌شناسانه‌ی «*[[واتک(رمان)|واتِک]]*» اثر ویلیام بکفورد  به کار رفت که خود رمان نیز به توصیف  در فولکلور عربی پرداخته‌بود. این تعریف از غول تا دوران مدرن نیز ادامه یافته و غول‌ها را به فرهنگ عامه غرب و جهان کشانده است.

در زبان عربی اولیه، این واژه به عنوان یک کلمه مونث در نظر گرفته می‌شده اما بعده‌ها به یک لغت مذکر تبدیل شد. از این جهت غول‌ها به عنوان موجوداتی مذکر و تنومند محصوب گشتند و واژه *[[سعلا|سِعلاء]]* به جنس مونث آنان اطلاق شد.

## فولکلور
در داستان‌های عامه‌ی عربی گفته می‌شود که *غول‌ها* در گورستان‌ها و دیگر مکان‌های غیرمسکونی، بالاخص در بیابان‌ها ساکن‌اند و گاه حتی بر سر راه مسافران جامانده در مسیر به قصد فریب و هلاکتشان ظاهر می‌شوند. غول نر را *«غول»* و غول ماده را *«غوله»* می‌نامند. دوایت اف. رینولدز غول عربی را موجودی ماده دانسته‌است زیرا که گاهاً به عناوینی چون «مادر غول*(أُمّ غولَه)»*، «خاله‌مان غول» یا القابی مشابه این در داستان‌هایی که برای دختران و زنان جوان گفته می‌شده خطاب شده‌است. در این داستان‌ها، غول به شمایل یک زن آشنا یا گمشده یا پیرزنی ساده بر سر راه مردان جوان ظاهر می‌شود و از اینگونه اغواگری‌ها برای فریب این شخصیت‌های بیچاره قصه، که معمولاً هم شوهر یا پدر کسی هستند، استفاده کرده و آنها را به خرابه‌ها یا کوه‌های پرت در دل بیابان جایی که محل زندگی‌اش است کشانده تا از گوشت تن‌شان تغذیه کند. خویشاوندان زن این شخصیت‌های مرد اغلب می‌توانند این توهمات افسون‌گرایانه را تشخیص داده و مردان‌شان را آگاه کنند، مردان نیز یا گول غول را می‌خورند و خورده می‌شوند یا به سخنان زنان خانواده گوش داده و نجات می‌یابند.

نمونه‌ای از این را می‌توان در یک قصه محلی سوریه‌ای *به نام «خواهر ثروتمند هیزم‌شکن»* یا *«همسر شکستهٔ هیزم‌شکن»* یافت که در مجموعه انیمیشنی «قصه‌هایی از سرتاسر جهانِ بریتانیکا» نیز مورد اقتباس قرار گرفته‌است. داستان درمورد هیزم‌شکنی فقیر، متکبر و کینه‌توز است که روزی با یک شاهزاده خانم زیبا و ثروتمند روبه‌رو می‌شود، زنی که که مدعی‌ست خواهر گمشده اوست حال آنکه او اصلا خواهری ندارد. هیزم‌شکن طمع کرده و دعوت شاهزاده‌خانم مرموز را برای رفتن او، همسر ستم‌دیده‌اش و چند سر عائله‌شان را به قصر پر از تجمل وی و زندگی در آنجا می‌پذیرد. پس از مدتی همسر متوجه می‌شود که «شاهزاده خانم» در واقع یک *غول ماده*(که در اقتباس بریتانیکا تنها به عنوان «هیولا» از آن یاد می‌شود) است و قصد دارد هیزم‌شکن و خانواده‌اش را بخورد. پس از به سختی فرار کردن از دست غول گرسنه، زن و فرزندانش شبانه از قصر می‌گریزند و هیزم‌شکن طماع و آزارگر را رها می‌کنند تا توسط غول بلعیده شود. 

گفته شده که غول‌ها، افراد بی‌مهابا و سربه‌هوا را به بیابان‌ها یا مکان‌های متروکه می‌کشانند تا آنها را بکشند و ببلعند. این موجود در روایت‌های مختلف پس از اسلام فراتر از این رفته و از شکار کودکان خردسال تا نوشیدن خون، دزدیدن سکه و گنج و وسایل دفن‌شده با اجساد، خوردن اجساد مردگان(روایتی که از طریق اضافات گالان و فرانسیس بر هزارویک شب و ترجمه داستان «سیدی نعمان و همسرش امینه» به فرانسوی و انگلیسی رواج یافت و تبدیل به شناسه اصلی این موجودات در اروپا و فرهنگ عامیانه غرب شد)،
 و درآمدن به شکل و شمایل آخرین قربانی خورده‌شده‌شان قابلیت‌ها و اعمالش گسترش یافته‌است. به عنوان مثال در یکی از روایت‌ها، غولی به نام *غول بیابانی* معرفی شده که شخصیتی به‌ویژه هیولایی و عظیم‌الجثه داشته و در بیابان‌ها سر راه کاروان‌ها سبز می‌شده و آنها را تار و مار می‌ساخته و گمان بر این بوده که در بیابان‌های افغانستان و ایران زندگی می‌کند. همین باور باعث ایجاد پیوند ملموسی بین اسطوره غول عربی و دیوهای اغلب بزرگ‌جثه‌ی اساطیری منطقه‌ی ایران فرهنگی و تاریخی شده و به مرور غول در زبان و ادبیات فارسی به عنوان نامی ویژه‌ی موجودات افسانه‌ای غول‌آسا و انسان‌نما یا ترکیبی(به انگلیسی: Giant) جای گرفته‌است. از دیگر تاثیرات محلی این اسطوره می‌توان کفتاری که در سال ۱۶۶۷ به زنی در مکه حمله کرد را نام برد که توسط مردم محلی *غول* نامیده شده‌بود، این امر نشان‌دهنده‌ی شباهت درک‌شده کفتار و حیوانات درنده‌خو با این موجود از فرهنگ عامه بین مردم محلی می‌باشد.

دمشقی اما از آن دست، غول‌ها را حیواناتی غارنشین توصیف کرده که تنها در شب غار را ترک کرده و از نور خورشید دوری می‌کنند و هم از انسان‌ها و هم حیوانات می‌توانند تغذیه کنند.

### موجودات مشابه
در بین‌النهرین باستان، باور به وجود موجوداتی اهریمنی به نام *[[گالو(اساطیر بین‌النهرین)|گالو]]* وجود داشته که احمد الراوی، محقق و تاریخ‌پژوه معاصر عراقی، باور دارد که ممکن است از طریق ارتباطات تجاری اولیه بازرگانان بادیه‌نشین با اکدی‌ها، بر ایجاد غول عربی تأثیر گذاشته باشد.  در باور اکدیان، گالوها اهریمنانی از جهان زیرین بودند که با داستان‌های تموز و اینانا نیز مرتبط هستند.   

## ادبیات عربی و اسلامی
به گواهی ادبیات و اشعار عربی پیش از اسلام، غول‌ها متعلق به گروه جنیان هستند. شعری معروف از شاعر مشهور جاهلی، ثابت ابن جابر متخلص به تَأبّطَ شرّاً موجود است که به مبارزه بین خودش و یک غول می‌پردازد.  جاحظ، ثابت را به دلیل فخرفروشی درباره پیروزی‌اش بر غول، محکوم کرده‌است. هرچند که باور به وجود غول‌ها در دوران پس از اسلام مورد پذیرش عمومی نبوده‌است و برای مثال جنبش معتزله وجود آنها را بالکل انکار می‌کرده‌اند. 

اگرچه که غول‌ها در قرآن ذکر نشده‌اند اما در *[[حدیث|احادیثی]]* اندک ظاهر می‌شوند. مسعودی گزارش می‌دهد که عمر بن خطاب زمانی پیش از گرویدن به اسلام در یکی از سفرهایش به شام، غولی را با شمشیر خود می‌کشد. *در حدیثی* آمده است که مسافران بی کاروان و تنها می‌توانند با خواندن *[[اذان]]* از حمله‌ی غول بگریزند. برخلاف شیاطین، غول‌ها می‌تواند با خواندن آیة‌الکرسی به اسلام روی آورد .

غول می‌توانسته به شکل مرد و زن ظاهر شود، اما معمولاً به صورت زنان زیبارو ظاهر می‌شده تا مسافران مرد را راحت‌تر فریب دهد. طبق نقلی از تاریخ طبری، سرکش‌ترینان در میان شیاطین و غول‌ها مدت‌ها پیش به بیابان‌ها و کوه‌ها و دره‌ها رانده شدند.

## غول مدرن

کلمه غول لغتی وارداتی به زبان و سنت انگلیسی بود که پس از چندی اختصاص یافت به موجودی که از قبور دزدی کرده، از اجساد مردگان و بعدتر هم کودکان تغذیه می‌کند. در ادبیات و فرهنگ غرب، غول‌ها شمایل خاصی ندارند و توسط ادگار آلن پو به عنوان «نه مرد و نه زن ... نه حیوان و نه انسان» توصیف شده‌اند. 
[بندانگشتی|تصویرسازی از یک غول از داستان «[مدل پیکمن»]]
در «مدل پیکمن» نوشته اچ. پی. لاوکرفت، غول‌ها اعضای یک نژاد زیرزمینی هستند. خوراکشان از گوشت تن مردگان، جهشی در آنها به وجود آورده که مبدل‌شان ساخته به جانورانی شبه‌انسانی و تنها قادر به انجام اندک گفتگوهایی هوشمندانه با زندگان. در این داستان، غول‌ها به گونه‌ای در زیرِ زمین جهانی یکپارچه دارند و با ساخت مجموعه تونل‌هایی ویرانه‌های باستانی انسان‌ها را به جهان‌های اعماق زمین متصل کرده‌اند. لاوکرفت اشاره‌هایی هم به وجودشان در سایه‌های جهان مدرن دارد آنگونه که غول‌ها در این داستان در تونل‌های مترو ظاهر می‌شوند تا از اجساد قربانیان تصادفات با قطارها تغذیه کنند.

دیدگاه مشترک لاوکرفت و ناشران دیگر، مانند کلارک اشتون-اسمیت و رابرت ای. هاوارد نسبت به غول‌ها، تأثیر زیادی بر ایده جمعی *غول* در فرهنگ آمریکایی داشت. غول‌ها درست همانند توصیفات لاوکرفت، به شکل موجوداتی سگ‌چهره و زشت اما نه لزوما بدطینت و همیشه شر، در فرهنگ عامه آمریکا ظاهر می‌شوند. اگرچه اصلی‌ترین(شاید هم تنها) منبع غذایی‌شان گوشت انسان است، به دنبال شکار یا تغذیه از افراد زنده نمی‌روند. آنها همچنین قادر به گذار در جهان رویاها از طریق دیوار خواب می‌باشند، قابلیتی که در داستان «ماجرای رویایی کادوث ناشناخته» لاوکرفت نشان داده‌شد جایی‌که رندالف کارتر در جهان رویاها با پیکمن رودررو می‌شود، پیکمنی که دیگر به‌صورت کامل مبدل به یک غول گشته‌است.

غول‌ها در این سبک داستانی موجوداتی تعویض‌گر به سیاق باستانی جابه‌جایی نوزادها نیز هستند. غول والد، نوزاد انسانی را می‌رباید و آن را با نوزادی از غول‌ها جایگزین می‌کند. غول‌های جابه‌جا شده در کودکی کاملاً انسانی به نظر می‌رسند، اما با افزایش سن و گذر از بزرگسالی ظاهری «غول‌گونه» به خود می‌گیرند. سرنوشت فرزندان انسانی جایگزین شده اما کاملاً مشخص نیست، هرچند که پیکمن در نقاشی‌ای، نمایانگر تشویق‌شدن کودکی درحال همنوع‌‌خواری توسط غول‌های بالغ می‌شود و سرنخی ارائه می‌دهد. این نسخه از غول‌ها در داستان‌های نویسندگانی مانند نیل گیمن ، برایان لاملی و گیلرمو دل تورو ظاهر می‌شود.

## همچنین ببینید

* فهرست موجودات افسانه‌ای
* لولوخورخوره
* اوگر
* پرِتا
* وریکولاکس
* وندیگو
* سوپرنچرال
* ''غول'' (مینی‌سریال)

## یادداشت‌ها

## منابع