رابطه زرتشتی‌گری-یهودیت

**رابطه زرتشتی‌گری-یهودیت**: در طول تاریخ، تماس‌های طولانی مدت میان یهودیت و فرهنگ پارسی-زرتشتی وجود داشت که اثر عمیقی متقابل به جا گذاشت. دو نقطه اصلی برای شکل‌گیری هویت یهودی تحت سلطه پارسی-زرتشتی در دوره پارسی در سرزمین اسرائیل (قرن‌های ۶–۴ پیش از میلاد) و در دوره امورا در بابل (قرن‌های ۳–۶ میلادی) مشهود است. در این دوره‌ها، ارتباطاتی میان باورها، نهادها و آداب یهودی با اصولی از دین زرتشتی دیده می‌شود – از موتیف‌های تئولوژیکی مانند دوگانه‌گرایی، رستاخیز مردگان و روز داوری، تا قوانین و آداب مرتبط با آتش، طهارت، پوشش و پرستش.

تأثیر تنها مثبت نبود: در کنار پذیرش موتیف‌های مشترک، تمایلاتی از جدال و نقد متقابل نیز مشهود است. این تمایلات در کتاب مقدس، ادبیات دوره دوم معبد، تلمود بابلی و ادبیات کابالا، همچنین در نوشته‌های زرتشتی مانند اوستا، دین‌کرد، شیکند-گومانیک و ویچار دیده می‌شود که برخی از آنها با اصول یهودیت به مباحثه پرداخته‌اند. این مجموعه نشانگر یک سیستم روابط پویا از تأثیر، واکنش و مقاومت میان دو دین در طول بیش از هزار سال است.

## پس زمینه
در دو دوره اصلی تاریخ، مراکز اصلی یهودیت تحت سلطه پارسی-زرتشتی فعالیت می‌کردند: در دوره پارسی در سرزمین اسرائیل در قرن‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد که برخی از کتاب‌های تورات تحت سلطه امپراتوری هخامنشی نوشته شدند، و در دوره امورا در بابل در قرن‌های سوم تا ششم میلادی که تلمود بابلی تحت سلطه امپراتوری ساسانی تدوین شد. اما همچنین تأثیر زرتشتی بر برخی از کتاب‌های خارجی که در دوره هلنیستی، از اواخر قرن چهارم پیش از میلاد تا قرن اول میلادی نوشته شدند، وجود داشت، مانند ایمان به رستاخیز مردگان، دنیای فرشتگان و ایمان به بقای روح.
بندانگشتی|نقشهٔ تاریخی از گسترهٔ شاهنشاهی هخامنشیان.
فرهنگ میان‌رودانی بر یهودیت تأثیر گذاشت و نمونه‌هایی از آن را می‌توان در نام‌های ماه‌های عبری، الفبای آرامی که تورات به آن نوشته شده است و همچنین زبان آرامی که تلمود و بخش‌هایی از تورات به آن نگاشته شده‌اند، یافت.
بندانگشتی|نامه‌ای به زبان آرامی، که زبان رسمی امپراتوری هخامنشی بود، متعلق به سال ۳۵۳ پیش از میلاد. این نامه در پَخوَت باکتریا یافت شده است.

به دنبال این تأثیرات، برخی معتقدند که موتیف‌هایی از دین زرتشتی بر یهودیت تأثیر گذاشته‌اند، و به میزان کمتری نیز این تأثیر به عکس بوده است. در برخی از موارد، این تأثیرات به بحث و جدال میان دو دین مربوط می‌شود. از میان موتیف‌های مشترک می‌توان به قوانین و آدابی اشاره کرد مانند قوانین طهارت به طور کلی و طهارت مرده به طور خاص، احکام مربوط به آتش قربانی، آداب پوشاندن سر، پوشیدن پیراهن‌های رشته‌ای، بستن کمربند، و دفن ناخن‌های قیچی شده. علاوه بر این، باورهای مختلفی مانند ایمان به رستاخیز مردگان، نبرد ابدی میان نیروی خوب و نیروی شر، وجود روز داوری، زندگی ابدی و وجود فرشتگان و شیاطین مانند شیطان و اشمداي پادشاه شیاطین.

## در کتاب مقدس

### در تورات
حتی رامبام (ابن میمون) در کتاب خود *[[دلالة الحائرین]]*  اظهار داشت که یکی از دلایل احکام طهارت و ناپاکی در تورات، تسهیل از نُرم‌های زرتشتی است. به گفته او، در آداب زرتشتی‌ها، برای مثال در مورد دوری از نیدا، سختی و رنج زیادی وجود دارد، چرا که زن باید کاملاً از شوهر خود جدا شود در دوران قاعدگی، از جمله جداگانه زندگی کردن و ممنوعیت صحبت کردن با او. در حالی که در تورات، این ممنوعیت تنها به ممنوعیت روابط جنسی محدود شده است و بیشتر از آن نیست. در این اشاره، رامبام میان زرتشتی‌ها و *صبا*ها تمایز قائل شد.
بندانگشتی|اُستِرَکُن از جزیره یَب در مصر علیا، که احتمالاً گواهی ارسال نظامی از طرف امپراتوری پارسی را در خود دارد و در آن اسامی سربازان یهودی ذکر شده است. تاریخ‌گذاری آن به سال ۴۷۵ پیش از میلاد.
در تحقیقات کتاب مقدس، یکی از منابع احتمالی تورات به نام *منبع کاهنی* شناخته می‌شود، که طبق بسیاری از محققان به دوره پارسی در سرزمین اسرائیل نسبت داده می‌شود. از همان دوره، در یکی از نامه‌های یَب که به حدود سال ۴۰۷ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده است، اشاره‌ای به قربانی نذری برای خدای اسرائیل وجود دارد، همراه با ذکر کلمه "اتردن"، که واژه‌ای آرامی-پارسی برای مذبح آتش زرتشتی است. این واقعیت فهم ما را تقویت می‌کند که در دین اسرائیلی قدیم، پرستش آتش شناخته می‌شد و حتی در معابد خود آن را ادغام کرده بودند. در این زمینه، محققان به تأثیرات زرتشتی در منبع کاهنی تورات اشاره کرده‌اند.

تأثیر دین زرتشتی بر منبع کاهنی را می‌توان در دستوراتی برای حفظ آتش دائمی بر مذبح (لاویان ۶) و گرفتن آتش برای بخور فقط از مذبح (همان‌جا ۱۶) یافت. این تأثیر همچنین در داستان‌های آتش الهی در تقدیس خیمه که آتش از آن خارج شده و آن را پاک کرده است (همان‌جا ۹)، در داستان آتش "بیگانه" و خطرناک در مورد نداب و ابیهُو (همان‌جا ۱۰)، آتش بیگانه‌ای که ۲۵۰ قربانی‌کننده بخور از طایفه قورح را نابود کرد (در ترجمه هفتادگانه همان‌جا نسخه اینگونه است: "و آتش بیگانه را دور کرد") و در نهایت نجات از طاعون توسط هارون با استفاده از آتش که او فقط از مذبح برداشت (شماری ۱۷) نیز مشهود است. این موتیف‌ها به معابد آتش دین زرتشتی اشاره دارند که در زمان نگارش این مطالب، در میان یهودیان شناخته شده و وجود داشتند.

تأثیر معابد آتش زرتشتی همچنین در داستان بوته در حال سوختن، در بخش‌هایی که با منبع کاهنی مرتبط است، شناسایی شده است. در این داستان، موسی موظف به "درآوردن" (نه "برداشتن") کفش‌های خود است، مشابه دستورات زرتشتیان در مورد نزدیک شدن به آتش مقدس. علاوه بر این، در همان داستان، نام یهوه به عنوان "اهیه عاشر اهیه" تفسیر می‌شود، مشابه نام زرتشتی اهورا مزدا، خدای خوب که "در آینده نیز وجود خواهد داشت". این لقب برای اهورا مزدا در تضاد با لقب اهریمن است که در گذشته وجود داشته، در حال حاضر وجود دارد و در آینده وجود نخواهد داشت.

پژوهشگر ادیان تومر پرسیکو به شباهت میان نقش‌برجسته‌های باستانی اهورا مزدا در نماد فرهر زرتشتی که بر فراز کروبین نشسته است، و لقب کتاب مقدسی "یوسف بر کروبین" و توصیف در تورات از ظهور به موسی از میان دو کروبین در خیمه اشاره کرده است.
بندانگشتی|کروب‌ها همان‌طور که بر روی تابوت عهد تصور شده‌اند.
بندانگشتی|سرهای انسانی که توسط خورشید بال‌دار اهوره مزدا در کاخ سلطنتی داریوش اول بزرگ در شوش قرار دارد.

برخی بر این باورند که دستور در تورات برای قرار دادن تزیسیت (دسته‌ای از نخ‌ها) بر لباس مشابه به "فتیل مقدس" است که زرتشتی‌ها می‌پوشند و *کوشتی* نامیده می‌شود (انگلیسی: Kusti). کوشتی از تابیدن ۷۲ رشته نخ پشمی سفید ساخته شده است و همچنین یادآور کمربند (آونت) است که کاهنان دستور داشتند در خیمه به خود ببندند.

### در انبیا و کتب

#### کتاب اشعیا
محققان کتاب مقدس متوجه شدند که در کتاب اشعیا بخشی دیرتر وجود دارد که به اشعیا دوم معروف است. نویسنده این بخش در دوره پادشاهی کوروش زندگی می‌کرد و با اصول دین زرتشتی بحث و جدال می‌کرد، مانند مخالفت با دوگانه‌گرایی: "چنین می‌گوید خداوند مسیح خود را به کوروش (...) زیرا غیر از من هیچ نیست. من خداوند هستم و غیر از من هیچ نیست. من روشنی می‌آفرینم و تاریکی می‌سازم، صلح می‌آورم و شر می‌آفرینم، من خداوند هستم که همه این‌ها را انجام می‌دهم." (کتاب اشعیا، فصل ۴۵، آیات ۱–۷). اشعیا تفاوت میان یکتاپرستی کتاب مقدسی و دوگانه‌گرایی زرتشتی را که آفرینش شر را به خدای جداگانه‌ای نسبت می‌دهد، به روشنی بیان کرده است.

#### کتاب ایوب
اشاره دیگری به نسبت دادن خوبی و شر به خداوند یگانه در ادبیات حکمت یافت می‌شود، در کتاب ایوب که به موضوع پاداش و مشکل شر می‌پردازد. پس از آنکه ایوب از رنج‌های عظیم رنج برد، همسرش ایده‌ای دارد که او را از عذابش نجات دهد: "و گفت به او زنش: هنوز در سادگی خود استوار هستی؟ خدا را دشنام بده و بمیر. ('دشنام بده' زبان نرم برای 'لعنت کن') و او به او گفت: مانند یکی از سخنان بیهوده سخن می‌گویی، آیا خوبی را از خداوند نمی‌پذیریم و شر را نپذیریم؟ با این حال ایوب در سخنان خود گناه نکرد." (کتاب ایوب، فصل ۲، آیات ۹–۱۰).

#### کتاب عزرا
در دوره هخامنشی، تصوری شکل گرفت که قوانین تورات، که شامل مجموعه‌ای از قوانین مختلف است، توسط موسی به دستور خداوند نوشته شده‌اند. تکامل موازی‌ای که در پادشاهی هخامنشیان در ایران رخ داد، نور جدیدی بر این فرآیند می‌افکند: اوستا، کتاب‌های مقدس دین زرتشتی که شامل قانون (دَتا) و سنت (دینا) هستند، به طور کلی به زرتشت نسبت داده شدند، که آن‌ها را از سوی اهورا مزدا دریافت کرده است. بر اساس یکی از پیشنهادات، نویسندگان کتاب‌های عزرا و نحمیا قصد داشتند تا اقتدار موسی را در چارچوب پروژه ادبی عزرا شکل دهند، به گونه‌ای که از بلاغت و سخنوری پارسیان زمان خود الهام می‌گرفتند، و از شخصیت زرتشت استفاده می‌کردند. این پیشنهاد، بین دیگر موارد، بر اساس عباراتی از کتاب عزرا و کتاب استر است که تأثیر مستقیم زبان پارسی باستان بر کتاب مقدس را نشان می‌دهند: "دَتا دی إلهَخ" در کتاب عزرا و همچنین "کل یُودعی دَت و دین" در کتاب استر.

#### کتاب استر
کتاب استر نیز تحت فرهنگ و سلطه هخامنشیان نوشته شده است، و از این رو کلمات و ساختارهای دستوری زیادی از زبان پارسی باستان به آن وارد شده است. تامار ایلم گندین تأثیرات پارسی بر این کتاب را مورد بررسی قرار داده است.
بندانگشتی|نقش‌برجسته‌ای از شخصیت خشایارشا اول، پادشاه پارس، که با پادشاه احشورش در کتاب استر شناسایی می‌شود.
از جمله، در این کتاب نشانه‌هایی از اسطوره‌شناسی زرتشتی یافت شده است. "هفت نگهبان چهره شاه" به امشاسپندان، هفت خداوندی که از خداوند اصلی، اهورا مزدا، حمایت می‌کنند، اشاره دارند. یکی از این‌ها، هامان، به معنای "فکر خوب" (واهومنَه) است. داستان کتاب استر با معنای این نام هماهنگ است و با واژه‌ "فکر بد" که در مورد هامان آمده بازی می‌کند، واژه‌ای که معنای مشابهی با هامان دارد.

در زبان پارسی باستان، معنی نام هامان (hama manah) "دارای همان فکر/نظر" مانند شاه است. پدر هامان "هماده‌آ" (hama data) نام داشت، که معنی آن "دارای همان قانون" مانند شاه است. معنی نام وشتی "مطلوب" است (vaš به معنی "خواستن"; ti - فعل در زمان حال).

برخی از آداب جشن‌های زرتشتی شبیه به موتیف‌های جشن پوریم هستند و ممکن است بر داستان کتاب استر تأثیر گذاشته باشند. برای مثال، در جشن نوروز، رسم ارسال خوراکی‌ها وجود دارد. علاوه بر این، جشن کشتار داریوش اول در "ماگو" (روحانیان دین) که در یونانی "مگوفونیا" نامیده می‌شود، ممکن است یادآور جشن یهودیان پس از کشتن دشمنان خود در امپراتوری پارس باشد.

## در تلمود بابلی
دین زرتشتی دین رسمی در امپراتوری ساسانی بود، که در دوران آن تلمود بابلی تدوین شد. در تلمود مجموعه‌ای از حکایات، آداب و احکام فقهی که به روابط دین زرتشتی با یهودیان مربوط می‌شود آورده شده است. این موارد در بحث‌ها بین دانشمندان یهودی و پادشاهان سلسله ساسانی و همچنین در موتیف‌های مشابه در هر دو دین مشهود است. تحقیق در مورد تأثیر پارسی بر تلمود بابلی تحت عنوان "ایرانو-تلمودیکا" شناخته می‌شود.
بندانگشتی|امپراتوری ساسانی.

### روابط میان دانشمندان این دو ادیان
از شواهد موجود در تلمود مشخص می‌شود که امورای بابل با کاهنان دین زرتشتی، که به نام *حَبَرِیم* (حَبَری‌ها)، *مگوشیم* یا *امگوشیم* شناخته می‌شدند، آشنا بودند. امورا، رَب، حکم داد: "هر کس یک چیز از *مگوش* یاد بگیرد، باید کشته شود"، و بین رَب و شموئل اختلاف نظر بود که آیا کاهنان زرتشتی جادوگر یا کافر محسوب می‌شوند.

با این حال، در تلمود آشنایی با اسطوره‌شناسی زرتشتی نیز یافت می‌شود. تلمود *اهوره‌مزدای* را به نام *اهورمیز* و *اهریمن* را به نام *هورمیز* ذکر می‌کند و یا به نام‌های *هورمیز* و *هورمین*. همچنین، تلمود از *آشمِدای* پادشاه شیاطین یاد می‌کند که در گات‌ها (شعرهای مذهبی اوستا) نیز ذکر شده است، و معنی نام او در پارسی "شیطان خشم" است (آشمادیوَه، Aeshma daeva). همان آشمِدای در کتاب‌های خارجی *توبیا* از قرن سوم پیش از میلاد نیز یاد شده است.

در هر دو دین، روش اصلی انتقال متون مقدس به صورت شفاهی و از طریق حفظ و تکرار کلمات توسط دانشمندان دینی بود. در یهودیت، میشنا و تلمود (برخلاف کتاب مقدس) تا قرن ششم به صورت مکتوب در نیامده بودند، و همچنین اوستای زرتشتی نیز تنها در همان دوره به رشته تحریر درآمد، پس از قرن‌ها انتقال شفاهی. پژوهشگر یائیر فورستنبرگ مطرح کرده است که تحت تأثیر دین زرتشتی، در میان دانشمندان بابل نگارش *[[تورات شفاهی]]* کاملاً ممنوع شد، برخلاف دانشمندان سرزمین اسرائیل که گاهی اجازه نوشتن سخنان دینی را می‌دادند.

در *مساخت سوتا* یک ضرب‌المثل عامیانه یهودی آمده است که قرائت گات‌های کاهنان زرتشتی را با یهودیانی که میشنه را بدون درک می‌خوانند مقایسه می‌کند: "رتین مگوشا و لو یدعا مای آمر، تنی تَنا و لو یدعا مای آمر" (=روده *مگوش* و نمی‌داند چه می‌گوید، شونده *می‌شنه* و نمی‌داند چه می‌گوید).

در دین زرتشتی، مشورت با حکما هنگام دادن صدقه واجب است. در این زمینه در تلمود حکایاتی از ملکه *ایفرا هورمیز* آمده است که پولی برای تقسیم کردن به دانشمندان یهودی فرستاده بود.

#### روابط خصمانه
در پایان دوره امورایان، در زمان پادشاه ساسانی، فیروز اول (بین سال‌های ۴۵۹–۴۸۴ میلادی)، آزار و شکنجه دینی علیه یهودیان به حمایت از نخبگان زرتشتی آغاز شد. پادشاه، حکم اعدام دانشمندان امیمر بن مر یانوقا، رَب مشرشیا بن پکود و رئیس گولا هونای ماری بن مر زوترا را صادر کرد. یهودیان مجبور به محاکمه در دادگاه‌های پارسی شدند، فعالیت مؤسسات دینی و آموزشی یهودی مانند کنیسه‌ها و مدارس مذهبی ممنوع گردید، و کودکان یهودی برای آموزش زرتشتی تحویل داده شدند.
بندانگشتی|سکه فیروز اول. در سمت چپ تصویر او نمایش داده شده است و در سمت راست، معبد آتش نمایش داده شده است.

در پی حادثه‌ای که در آن دو کاهن دین زرتشتی کشته شدند (یا بر اساس روایت دیگری، به دلیل اتهام دروغین بر ضرب و شتم آنها)، دستور داده شد نیمی از یهودیان اصفهان کشته شوند و کودکان آنها به بردگی یا "آموزش مجدد" سپرده شوند. به خاطر این اقدامات، پادشاه در میان یهودیان به "فیروز رشیا" (فیروز شریر) شناخته شد.

#### شورش مر زوترا
پسرپیروز یکم و یا  فیروز اول، قباد اول، خط رادیکال پدرش را ادامه داد و حتی تحت تأثیر مگوش زرتشتی *مزدک* و فرقه مزدکی که تأسیس کرده بود، آن را تشدید کرد. تغییرات افراطی که قباد اول اعمال کرد، در نهایت منجر به برکناری‌اش از سوی محافظه‌کاران زرتشتی شد و ممکن است که این اقدامات، موجب قیامی شد که مر زوترا، رئیس گولا، رهبری آن را بر عهده داشت. پس از چند سال، قیام شکست خورد و مر زوترا اعدام شد و بر روی پلی در *محوزه* به دار آویخته شد.
بندانگشتی|سکه قباد یکم.

### گناه زنا و دستورات خدوده
در تحقیق‌ها تفاوتی میان تلمود بابلی و تلمود  اورشلیمی در خصوص اجرایی بودن قوانین مربوط به زنا (گناه زنا) در بین غیر یهودیان مشاهده شده است، که این امر تحت تأثیر دستور مذهبی زرتشتی "خوودودا" (xwēdōdah) قرار دارد. در دین زرتشتی، "خوودودا" به معنای رابطه جنسی با اقوام درجه اول است. در حالی که تلمود اورشلیمی این ممنوعیت را برای غیر یهودیان نیز گسترش می‌دهد (با استثنائات اندک)، تلمود بابلی رویکردی تسهیل‌کننده در خصوص زنا میان غیر یهودیان دارد، به ویژه در رابطه با اقوام درجه اول مانند مادر-پسر، پدر-دختر و برادر-خواهر. مثالی از این رویکرد در کلام رَب هونا دیده می‌شود که معتقد بود: "غیر یهودی مجاز است با دخترش رابطه جنسی داشته باشد".

همچنین در تلمود معماهایی در مورد روابط خانوادگی میان اقوام آورده شده است که باعث تداخل روابط می‌شود. این معماها در تلمود اورشلیمی وجود ندارد. نظرات بین پژوهشگران در مورد هدف این معماها متناقض است؛ برخی معتقدند که این معماها برای تمسخر سنت زرتشتی هستند، در حالی که برخی دیگر بر این باورند که این معماها بی‌طرفانه بوده و حتی نشان‌دهنده آشنایی دقیق با این اصول هستند.

طبیعی است که دانشمندان تلمود ابتدا موظف به رعایت قوانین زنا در کتاب مقدس بودند. در تلمود داستانی ذکر شده است در مورد زنی که "خوودودا" را با پسر بزرگش انجام داده بود که در یهودیت به عنوان گناه زنا شناخته می‌شود. این زن به رَب حسدا مراجعه کرد، و او دستور داد که برایش کفن آماده کنند تا به او هشدار دهد که مجازات مرگ در انتظار او است. اما این اقدام خود به دستور زرتشتی‌ها در زمینه مشاوره با حکما در خصوص چگونگی بازگشت به توبه مربوط می‌شود.

در هر دو دین، امکان قانونی ازدواج موقت برای چند ساعت، روز یا ماه وجود داشت. امروزه در شاخه شیعه دوازده امامی در ایران، این رسم "متعه" نامیده می‌شود و مجاز است، در حالی که برای اهل سنت این پدیده ممنوع است. پژوهشگران بر این باورند که این سنت در دوران حکومت زرتشتی‌ها در ایران رواج داشته است. در تلمود همچنین به رسم مشابهی اشاره شده است که توسط رَب و رَب نحمان در سفرهایشان به خارج از شهرها اجرا می‌شده است: "من برای یک روز آماده ازدواج است؟" اما در تلمود، این رسم تنها برای طلاب علم مجاز شناخته می‌شود تا از افزایش ازدواج‌های غیر مشروع جلوگیری شود.

### آتش پرستی
بر اساس داستانی تلمودی، ربا با ایفا هرمیز، ملکه امپراتوری پارس، در ارتباط بود، و او گوساله‌ای برای قربانی "برای نام خدا" (برای خداوند اسرائیل) برای او فرستاد. ربا دستور داد که آن را در مراسمی با ویژگی‌های زرتشتی قربانی کنند: دو پسر جوان این کار را انجام دهند، در تپه‌ای در منطقه باتلاقی، با ابزار چوبی جدید و آتشی از ظرف جدید.  ویژگی‌های این مراسم مشابه توصیف قربانی‌های زرتشتی توسط استرابون در کتاب جغرافیا است.
بندانگشتی|تراشه‌ای از قرن هشتم. در پایین آن، پرستش آتش زرتشتی: دو پسر در دو طرف معبد آتش.
در واقع، ربا به حکما اجازه داد که به مقامات پارسی اعلام کنند که آنان پرستندگان آتش هستند، تا از پرداخت مالیات معاف شوند: "شری له לצורבא מרבנן למימר: 'עבדא דנורא אנא, לא יהיבנא אכרגא'."  او همچنین به عنوان امری معمولی و مجاز، دادن وسایل پرستش به نام‌های "کواکی و دیمنیکی" به معابد آتش را معرفی کرد.  مشابه این، رَب آشی چوب‌هایی را به معابد آتش زرتشتیان فروخت و ادعا کرد که در این کار هیچ‌گونه ممنوعیتی وجود ندارد. 

#### حنوکا و آتش پرستی
در کتاب مکابیان دوم، که در پایان قرن دوم پیش از میلاد نوشته شده، داستانی درباره آتش معجزه‌آسا آمده است که در زمان نحمیا بن حخلایا پیدا شد و به اورشلیم آورده شد. طبق این داستان، پادشاه پارسی معبد آتش را در مکان کشف آتش معجزه‌آسا بنا کرد. در زمینه مشخص زرتشتی پرستش آتش معجزه‌آسا در معبد، پژوهشگران فرضیه‌ای مطرح کرده‌اند که منبع داستان معجزه کوزه روغن که اولین بار در تلمود آمده است، ریشه در زمینه زرتشتی دارد.
بندانگشتی|آتش مقدس از دوران تلمود در معبد آتش شهر یزد در مرکز ایران می‌سوزد. سنت زرتشتی آغاز این آتش را به سال 470 میلادی نسبت می‌دهد.

بر اساس برخی تفسیرها، مقصود تلمود از "ساعت خطر" که در آن به روشن کردن شمع‌های حنوکا بر روی میز به جای درب خانه اجازه داده شد، به دلیل جشن "سده" زرتشتی است که در زمان حنوکا برگزار می‌شود.

### دفن در زمین و در برج های سکوت
زرتشتی‌ها دفن مردگان در زمین را ممنوع می‌دانستند و رسمشان این بود که مردگان را در برج‌های سکوت قرار دهند. در این زمینه، در تلمود سؤالی مطرح شده که شاپور دوم از رَب حما پرسیده است: منبع قوانین دفن یهودی‌ها چیست؟ رَب حما سکوت کرد و به او پاسخ نداد، اما تلمود مجموعه‌ای از منابع از کتاب مقدس را برای پاسخ آورد. مناحم کهانا نشان داد که این مسئله طوری تنظیم شده است که نشان دهد قوانین تورات با احکام زرتشتی مغایرتی ندارد، زیرا دفن مردگان یک رسم است و حتی نشانه خوبی برای مرده است اگر دفن نشود. با این حال، این مسئله همچنین تفاوت‌ها میان دین‌ها را روشن می‌کند: در یهودیت، هیچ ممنوعیتی برای دفن وجود ندارد، دفن مردگان نادرست نیست و در ابتدا نباید مرده‌ای بدون دفن باقی بماند.

دستورالعمل‌ها در تلمود در خصوص چگونگی برخورد با ناخن‌های کوتاه شده مشابه دستورالعمل‌های زرتشتی است که در اوستا، در کتاب وندیداد (ان') نوشته شده است. در تلمود آمده است که نباید ناخن‌های کوتاه شده را در جایی که ممکن است مردم از آنجا عبور کنند بیاندازند، و به سوزاندن یا دفن آن‌ها تشویق می‌شود. این مشابه با دستورالعمل‌های زرتشتی‌هاست که به دفن دقیق ناخن‌ها در یک مراسم خاص توصیه کرده‌اند.

### رسوم و آیین های مشابه در هر دو دین و مذهب
در مسافه زباحیم داستانی درباره پادشاه ساسانی یزدگرد اول  آورده شده است که اصلاحاتی در زمینه مکان عبای هونا بار ناتان انجام داد و این که یهودیان "پادشاهی کاهنان" هستند. کُشْتی (عبای زرتشتی) یک پوشش نمادین بسیار مهم در زرتشتی‌گری است که برای جداسازی بخش‌های بالایی بدن از قسمت‌های پایینی آن استفاده می‌شود، به‌طور مشابه مانند یک مانع در برابر شر. هنوز هم در میان برخی از یهودیان این رسم وجود دارد که در هنگام نماز کمربند بپوشند.
بندانگشتی|موبد کودک را در بستن کوشتی راهنمایی می‌کند.
بندانگشتی|کمربند مورد استفاده حسیدیم در طول نماز.

براساس یکی از فرضیات، قاعده تلمودی "هیچ‌کس نباید در هنگام خوردن صحبت کند" شبیه به عادت ایرانیان است که در هنگام خوردن به دلایل دینی سکوت می‌کنند. در میان زرتشتیان صحبت کردن بین نماز پیش از غذا و نماز بعد از آن ممنوع است. ایرانیان برای برقراری ارتباط در هنگام غذا خوردن، از حرکت لب‌ها و تولید صدا در هنگام بسته بودن دهان استفاده می‌کردند. تلمود نیز این عادت ایرانی را در زمینه آداب غذا و رسم آن‌ها برای برقراری ارتباط با "محوق" که به معنای انفاح است، ذکر می‌کند. بر اساس این فرضیه، نسبت دادن این قاعده به سنت حکما از سرزمین اسرائیل هدفمند بوده و قصد دارد پیامی را برجسته کند که آداب میز یهودیان از آداب میز ایرانیان کم‌تر نیست.

بسیاری از آداب جشن نوروز، جشن بهار زرتشتی، شباهت‌های بارزی با آداب جشن پسح یهودی دارند که برخی از آن‌ها در تلمود ذکر شده است. از جمله این آداب می‌توان به سنت آب در شب جشن، برخی از نمادهای سفره شب سدر که مشابه نمادهای نوروزی زرتشتی هستند مانند خرسا که شبیه به "حرّیسا" و تخم‌مرغ؛ سنت چهار لیوان شراب؛ باز کردن در هنگام گفتن "שֵׁפֵךְ חַמַתְךָ" و غیره اشاره کرد. علاوه بر این، به نظر می‌رسد که جشن میمونه با نسخه‌ها و آداب خود نیز تحت تأثیر نوروز قرار گرفته است.

رابا در تلمود بابلی به سنت پریدن از روی آتش‌ها در جشن پوریم اشاره کرده است، "משוורתא דפוריא". این سنت مشابه به آن چیزی است که در جشن "چهارشنبه سوری" انجام می‌شود.

## در ادبیات گائونیم
فتح اسلامی و سقوط حکومت امپراتوری ساسانی در قرن هفتم میلادی وضعیتی جدید برای همه پیروان ادیان منطقه، از جمله یهودیان و زرتشتیان، ایجاد کرد که باید با این تغییرات روبه‌رو می‌شدند.

محققان شباهت‌هایی بین روند تعیین احکام دینی در ادبیات گائونیم و روند مشابه در ادبیات زرتشتی در قرون نهم و دهم میلادی یافته‌اند. این شباهت‌ها شامل تصویب کانون فقهی، ممنوعیت مخالفت با حکم‌های دانشمندان دوره ساسانی پیش از فتح اسلامی، و تدوین اصولی برای حل و فصل مناقشات است. به گفته محققان، تا آن زمان در هر دو دین، این باور وجود داشت که صلاحیت دانشمندان فقهی شامل خلق و توسعه احکام است، نه تنها بازتاب دادن سنت. اما در این دوره، تصوری شکل گرفت که وظیفه دانشمندان تنها انتقال اطلاعات قدیمی از طریق سنت است. این پدیده در تغییراتی که میان تلمود بابلی و ادبیات زند از یک سو، و ادبیات گئونیم و ادبیات پهلوی از سوی دیگر، به وضوح نمایان است.

## در علم کابالا
محقق کابالا، موشه ایدل، فرضیه‌ای را مطرح کرد که طبق آن، دیدگاه کابالیستی در مورد منبع شر در جهان ناشی از آشنایی کابیال‌ها با متون زروانی است. بر اساس این دیدگاه، منبع شر در "فکر بد" خداوند است، ایده‌ای که معادل با آموزه زروانی است که می‌گوید اهوره‌مزد و اهریمن از شک و یا فکر بد به وجود آمدند که در ذهن یک خداوند قدیم و انتزاعی به نام زروان پدیدار شد. شواهدی از وجود این ایده در قرن نهم میلادی میان علمای یهودیت فرانسه به دست آمده است، و پس از آن در میان کابالیست‌ها گسترش یافت تا جایی که به یکی از مفاهیم اصلی در نوشته‌های آرای (اسرار) استاد کبالا، اسرائیل سلیگمن (آری) تبدیل شد.

## یهودیت در ادبیات زرتشتی
ادبیات پهلوی از قرن سوم تا قرن دهم میلادی تقریباً شکل گرفت و عمدتاً به الهیات زرتشتی اختصاص دارد. از این رو، در جدال‌های خود دین‌های دیگر را ذکر کرده و مورد نقد قرار می‌دهد، به ویژه یهودیت، مسیحیت، آیین مانوی و به طور بسیار غیرمستقیم اسلام (که دین غالب از قرن هفتم میلادی بود). اما همچنین در ادبیات تاریخی و جغرافیایی اشاره‌های کمی به یهودیان وجود دارد. در حالی که برخی از این اشاره‌ها ضعیف است، دیگران از اهمیت زیادی برخوردارند. به ویژه ذکرها در "دین-کرد"  و "شکند گمانیک ویچار" در ادبیات دینی.

### دین کرد
کتاب دین کرد (به معنای: اعمال دین) به عنوان نوعی دایره‌المعارف عمل می‌کند و مهم‌ترین و طولانی‌ترین اثر دینی در تمام ادبیات پهلوی است. این کتاب به قرن نهم میلادی نسبت داده می‌شود، بین دوره خلافت المأمون و سال ۸۸۱. در این کتاب زرتشتیان به دوری از یهودیت هشدار داده شده‌اند، دینی که به گفته آن‌ها، دستورات و باورهایش به هدف تخریب جهان است.

بر اساس افسانه‌ای که در کتاب آمده است، کسی که ده فرمان توراتی را نوشت، شخصیتی اسطوره‌ای به نام چَهاک (به فارسی: ضحاک) بوده که در اوستا نیز ذکر شده و با اهریمن و نیروهای شر شناسایی می‌شود. این کتاب ده فرمان توراتی را به‌طور تحریف‌شده توضیح می‌دهد و آن‌ها را در تضاد با ده فرمانی که یمه، که با نیروهای خوبی شناسایی می‌شود، داده است، معرفی می‌کند. به عنوان مثال، او ده فرمان را با دستوراتی که شامل کشتن بره در دوران کودکی و قربانی کردن انسان است نسبت می‌دهد (نگاه کنید به: داستان قربانی انسان). محققان حدس زده‌اند که شاید این به دستور کتاب مقدس درباره قربانی گناه رئیس و خارج شدن از متن داستان دختر یفتاح مربوط باشد. اما در بیشتر دستورات، ارتباطات قابل قبولی با دستورات یهودیت یافت نشده است.

### شکند گمانیک ویچار
کتاب شکند-گامانیک ویچار (به معنی: کتاب دور کردن شک‌ها) یک اثر جدلی از اواخر قرن نهم میلادی است که توسط نویسنده زرتشتی مردان فرُخ نوشته شده است. این کتاب شامل شانزده فصل است که دو فصل از آن به نقد یهودیت اختصاص دارد. فصل 13 به انتقاد از داستان‌های آفرینش جهان و گناه درخت دانش در تورات می‌پردازد. او می‌پرسد، به عنوان مثال، چرا خداوند مجبور بود که جهان را در شش روز بیافریند اگر آفرینش تنها با سخن گفتن انجام می‌شود؟ یا اینکه چرا همه انسان‌ها به خاطر عمل آدم اول مجازات شدند؟

در فصل ۱۴، نویسنده آیات مختلفی از کتاب مقدس را با روش "چیدن میوه‌های گیلاس" جمع‌آوری می‌کند و بدین ترتیب تصویر شیطانی از خداوند می‌سازد. به عنوان مثال، او آیه‌ای از کتاب ناحوم را نقل می‌کند: "ال قَنا و نُکِم یَهُوَه. نُکِم یَهُوَه و بَعَل حِمَاه. نُکِم یَهُوَه لِتَصَارَایُو، وَنُوتِر هُو لِاُویِبَاهُ" (کتاب ناحوم، فصل اول، آیه دوم) و آیات مشابه دیگر. علاوه بر این، او چهار تفسیر یهودی از متون حاخامی را نقل می‌کند (اگرچه نه چندان دقیق به متن اصلی) که به ظاهر از تصویر شیطانی خداوند یهودی حمایت می‌کنند.

## جستارهای وابسته

* یهودیان
* پوریم
* تلمود
* اوستا

## پانویس

رده:زرتشتیان
رده:یهودیان