یاسمین و شاهزاده مار

**یاسمین و شاهزاده مار** یک داستان عامیانه ایرانی است که در سال ۱۹۷۴ توسط نویسنده فروغ حکمت منتشر شد، دربارهٔ یک دوشیزه انسانی که با جوانی در پوست مار ازدواج می‌کند، به دلیل شکستن اعتمادش، سپس برای یافتن او به خانه مادرش می‌رود، جایی که مجبور می‌شود وظایف دشواری را برای مادر شوهرش انجام دهد.

این داستان متعلق به چرخه بین‌المللی «*[[جانور همچون داماد]]»* یا *«جستجوی شوهر گمشده»* است که در آن شاهزاده‌ای انسانی با همسری فراطبیعی یا مردی در قالب حیوان ازدواج می‌کند، او را از دست می‌دهد و برای یافتنش راهی سفری پرماجرا می‌شود. همچنین ارتباط دوری با اسطوره یونانی-رومی پسوخه و کوپیدو دارد، چرا که در هر دو، قهرمان زن مجبور به انجام وظایف دشوار برای جادوگر یا مادرشوهر خود می‌گردد. بر پایه پژوهش‌ها، گونه‌های متعددی از این چرخه در ایران گزارش شده‌اند و شکل رایج شوهر حیوانی در این روایت‌ها معمولاً به صورت مار یا افعی است.

## خلاصه داستان
سال‌ها پیش، در شهری در ایران، تاجری به نام حاجی محمد با پنج دخترش زندگی می‌کرد. کوچک‌ترین دختر، یاسمین نام داشت و محبوب‌ترین فرزند نزد پدر بود. روزی حاجی محمد مجبور شد به سفری برود و پیش از رفتن از دخترانش پرسید که به عنوان هدیه چه می‌خواهند. چهار دختر بزرگ‌تر خواهان لباس‌ها و کفش‌های فاخر شدند، اما یاسمین، دختر کوچک، دسته‌ای از مرواریدهایی شبیه خوشه انگور و الماسی ستاره‌مانند با دو نوک را درخواست کرد.

حاجی محمد به سفر می‌رود و پس از انجام کارهایش، برای چهار دختر بزرگترش هدیه می‌خرد، اما در یافتن خواسته یاسمین دچار مشکل می‌شود. طوفانی سهمگین سفر او را مختل می‌کند، بنابراین او در قلعه‌ای در میان دشت پناه می‌گیرد. او وارد قلعه می‌شود و متوجه می‌شود که باغ پر از درختان نقره و طلا است.

این باغ اسرارآمیز همچون تصویری از بهشت جلوه می‌کند: گل‌هایی از گوهرهای گران‌بها، جویباری از شیر و عسل که از درختان جاری است، و نغمه‌های فراوانی که از دل شاخه‌ها به گوش می‌رسد. بازرگان به ژرفای باغ می‌رود و شاخه‌ای از مرواریدها و الماس‌ها را می‌یابد. دست دراز می‌کند تا آن را بچیند، اما غرشی از پشت سر او را از حرکت بازمی‌دارد. بازرگان بازمی‌گردد و ماری بزرگ با رنگ سبز درخشان را می‌بیند.

مرد برای مار سبز توضیح می‌دهد که آن شاخه قرار است هدیه‌ای برای دختر کوچک‌ترش، یاسمین، باشد. مار که متوجه علاقه شدید بازرگان به شاخه‌ای از باغ خود شده، پیشنهادی به او می‌دهد: شاخه را دریافت خواهد کرد، اما در عوض باید دختر کوچک‌ترش را به عنوان همسر به مار بسپارد. بازرگان از این پیشنهاد دربارهٔ دخترش و خطرات احتمالی آن نگران می‌شود. مار ترس‌های او را فرومی‌نشاند و آن دو پیمانی کتبی میان خود منعقد می‌کنند.

بازرگان با شاخه، جواهرات و هدایایی برای دخترانش به خانه بازمی‌گردد. زمان می‌گذرد و او وعده‌ای را که به مار داده بود از یاد می‌برد، تا آن‌که روزی صدای کوبیدن در شنیده می‌شود. مار آمده تا طبق وعده، همسر خود را ببرد. مرد به خانه می‌رود تا موضوع پیمانش را با یاسمین در میان بگذارد. یاسمین می‌پذیرد که باید به عهد وفا کرد، اما برای به تأخیر انداختن—و حتی دلسرد کردن—مار از پیشنهاد ازدواج، شرطی می‌گذارد: مار باید ضیافتی چهل‌روزه برپا کند که در آن بهترین خوراک‌ها و نوشیدنی‌ها سرو شود و هر مهمان با گوهرها افشانده گردد.

حیوان با شرایط موافقت می‌کند و سه روز مرخصی می‌گیرد تا مقدمات عروسی را فراهم کند. مار پس از سه روز با کالسکه‌ای طلایی برمی‌گردد و آنها را به جشن عروسی، در همان باغی که حاجی محمد شاخه مروارید و الماس را پیدا کرده بود، می‌برد. یاسمین، عروس، تمام مدت ساکت می‌ماند.

پس از پایان ضیافت و استراحت مهمانان، مار و یاسمین به آپارتمانی بزرگ پناه می‌برند. سپس یاسمین سکوت خود را می‌شکند و از مار دربارهٔ هویت واقعی‌اش می‌پرسد، زیرا به دلیل قدرت‌های جادویی‌اش نمی‌تواند صرفاً یک حیوان باشد. مار از او قول می‌گیرد که رازش را فاش نکند و با طلسم کردن خود، پوست مار خود را می‌افکند. او فاش می‌کند که شاهزاده بهرام، پسر شاه دیوها است که از دنیای تاریکی به دنیای انسان‌ها آمده و به ویژگی‌های خوب انسان‌ها (عدالت، یادگیری، عشق به یکدیگر) علاقه‌مند است، برخلاف شرارت و علایق پست دیوها.

آن دو به مدت دو سال همچون زن و شوهر زندگی می‌کنند؛ او در روز به شکل مار است و شب‌ها به هیئت شاهزاده درمی‌آید. با گذشت زمان، یاسمین دلتنگ خانه می‌شود و آرزو دارد بتواند نشان دهد که شوهرش انسانی واقعی است. روزی از بهرام می‌پرسد که چگونه می‌توان پوست مار او را نابود کرد. با اصرار فراوان، بهرام راز را فاش می‌کند: آن پوست باید با پوست‌های پسته سوزانده شود. یاسمین از شنیدن پاسخ خوشحال می‌شود، اما در دل میان حفظ راز همسرش و نابود کردن پوست مار دچار دوگانگی و تردید است.

مدتی بعد، او تصمیم می‌گیرد به دیدار خانواده‌اش برود و شوهرش به او هشدار می‌دهد که رازش را فاش نکند. خواهرانش از او دربارهٔ زندگی‌اش در قلعه مارها سؤال می‌کنند و عمه شایعه‌پراکن او بیشتر و بیشتر در زندگی‌اش کنجکاوی می‌کند، تا جایی که فاش می‌کند مار زیر پوستش انسان است. عمه‌اش پیشنهاد می‌کند که پوست مار را بسوزاند تا همیشه انسان باقی بماند و مقداری پسته به او می‌دهد.

یاسمین به خانه و پیش شوهرش می‌رود. در حالی که بهرام خواب است، او از رختخواب بیرون می‌آید، پوست مار را از صندوقچه‌ای برمی‌دارد و آن را به آشپزخانه می‌برد تا با پوست پسته بسوزاند. صبح روز بعد، بهرام از خواب بیدار می‌شود و از همسرش دربارهٔ پوست مار می‌پرسد. یاسمین پاسخ می‌دهد که او پوست مار را سوزانده است. او از این واقعیت ناامید می‌شود و می‌گوید که به لباس مبدل فلس‌دارش نیاز داشته، اما اکنون باید به قلمرو تاریکی، پیش قومش بازگردد. یاسمین خود را به پای او می‌اندازد و طلب بخشش می‌کند. یاسمین او را سرزنش می‌کند و می‌گوید که برای یافتن دوباره‌اش، باید به مدت ۷ سال، با ۷ لباس آهنی، ۷ کفش آهنی و ۷ عصای آهنی به سمت غرب پیاده‌روی کند. بهرام به باغ می‌رود، طلسمی را می‌خواند و ناپدید می‌شود، قلعه و همه چیز همراه او، و یاسمین در بیابانی گم می‌شود.

در برابر گرسنگی و تشنگی، یاسمین بیابان را درنوردیده و به خانه پدر بازمی‌گردد. پدر با آغوشی گرم از او استقبال می‌کند و اجازه می‌دهد برای شوهر گمشده‌اش سوگواری کند. پس از شش ماه، یاسمین تصمیم می‌گیرد سفری دشوار را به سوی «قلمرو تاریکی» آغاز کند. پدرش جامه‌ها و عصاهای آهنین را سفارش می‌دهد و یاسمین راهی می‌شود. هفت سال تمام، بی‌وقفه می‌پیماید، از فراز و نشیب‌ها می‌گذرد، تا آن‌که هفتمین جامه آهنین فرسوده می‌شود، کفش‌های آهنین هفتم از پا می‌افتند، و عصای هفتم چیزی جز تکه‌ای شکسته در دستانش باقی نمی‌ماند. خسته از این سفر طولانی، و بی‌آن‌که بداند آیا به مقصد رسیده یا نه، بر زمین دراز می‌کشد و به خواب می‌رود.

بعد از یک شبانه‌روز کامل، او از خواب بیدار می‌شود و متوجه می‌شود که در چمنزاری پر از حیوانات سیاه‌رنگ است. حتی درختان و گل‌ها هم سیاه هستند و به نظر نمی‌رسد نوری به آن سرزمین برسد. او از مردی که در حال عبور بود و شاخ‌های سیاهی بر سر داشت، می‌پرسد که این چمنزار متعلق به کیست. مرد شاخ‌دار می‌گوید که این چمنزار متعلق به شاهزاده بهرام، پسر شاه دیوها، است. او می‌رود تا کمی از آب سیاه بنوشد و کنیزی را می‌بیند که برای آوردن آب می‌آید.

کنیز می‌گوید که برای اربابش، شاهزاده، آب می‌آورد. یاسمین قلعه‌ای در همان نزدیکی از سنگ سیاه می‌بیند و فکری به ذهنش می‌رسد: از کنیز می‌خواهد که کمی از آب بنوشد و حلقه ازدواجش را در آن می‌اندازد. در داخل قلعه، کنیز آب را روی دستان شاهزاده بهرام می‌ریزد و حلقه از کوزه می‌افتد. او آن را می‌شناسد و از کنیز می‌پرسد که آیا کسی بیرون بوده است. او می‌گوید که زنی هنگام بیرون رفتن برای آوردن آب، کنار درختی استراحت می‌کرده است. بهرام بیرون می‌رود و همسرش یاسمین را پیدا می‌کند. آنها پس از هفت سال طولانی، یکدیگر را در آغوش می‌گیرند و از حضور یکدیگر شاد می‌شوند. بهرام او را از خطر شیاطین آگاه می‌کند و پیشنهاد می‌دهد که ظاهرش را تغییر دهد تا او را در امان نگه دارد تا زمانی که فرصتی برای فرار پیدا کنند.

بهرام او را به سوزنی طلایی تبدیل می‌کند و با خود به قلعه می‌آورد. با وجود لباس مبدل جادویی، نامادری شاهزاده بوی یک «فرزند آدم» (یک انسان) را در قلعه‌شان حس می‌کند. بهرام از ترس لو رفتن، سوزن را به جارو، سپس به یک تکه چوب و در نهایت به اسپری گل تبدیل می‌کند تا بوی انسان را از او دور کند، اما فایده‌ای ندارد. سپس تصمیم می‌گیرد یاسمین را به عنوان مسافری خسته از دنیای انسان‌ها به نامادری‌اش، ملکه دیوها، معرفی کند. ملکه دیوها با اکراه او را به عنوان مهمان می‌پذیرد.

روز بعد، ملکه دیوها دو تکه پارچه به یاسمین می‌دهد و به او دستور می‌دهد که پارچه سفید را سیاه و پارچه سیاه را سفید کند. بهرام طلسمی می‌خواند تا رنگ‌ها را تغییر دهد. وظیفه بعدی او پر کردن هفت کوزه سفالی با غربال است - شوهرش طلسمی روی غربال می‌خواند تا سوراخ‌ها پر شوند. وظیفه سوم او جدا کردن توده‌ای از دانه‌های مخلوط (گندم، برنج، عدس، ارزن، شقایق و ماش) است - بهرام دسته‌ای از مورچه‌ها را احضار می‌کند تا دانه‌ها را جدا کنند.

آخرین وظیفه یاسمین این است که نزد خواهر نامادری برود و «جعبه بده و بستان» را از او بگیرد. بهرام به او توصیه می‌کند که از شاخه خاردار تعریف کند و بگوید بوته گل رز است؛ از رودخانه کثیف تعریف کند و بگوید گلاب است؛ به حیوانات علوفه مناسبشان را بدهد (کاه برای الاغ‌ها، استخوان برای سگ‌ها)؛ تمام درهای بسته را باز کند و تمام درهای باز خانه عمه ناتنی‌اش را ببندد، جعبه را بردارد و آن را باز نکند و فرار کند. یاسمین دستورالعمل‌ها را مو به مو دنبال می‌کند، یک جعبه سیاه کوچک از عمه ناتنی می‌گیرد و با عجله به قلعه ملکه دیوها برمی‌گردد. عمه ناتنی به درها، سگ‌ها، الاغ‌ها، رودخانه و خارها دستور می‌دهد که جلوی او را بگیرند، اما به دلیل مهربانی‌هایش، او بدون هیچ آسیبی آنجا را ترک می‌کند.

اکنون که در فاصله‌ای امن قرار دارد، یاسمین تلاش می‌کند نگاهی به درون جعبه بیندازد. درِ جعبه باز می‌شود و دسته‌ای از مگس‌ها از آن بیرون می‌جهند. بهرام ظاهر می‌شود، وردی می‌خواند و مگس‌ها به درون جعبه بازمی‌گردند. در مسیر بازگشت به قلعه، بهرام برایش فاش می‌کند که نامادری‌اش نقشه ازدواج او با دخترعمویش را کشیده و قلعه به زودی از دیوان پر خواهد شد که قصد جان یاسمین را دارند؛ بنابراین باید همان شب بگریزند. سپس از او می‌خواهد که کیسه‌ای از سوزن، جعبه‌ای از نمک، و کوزه‌ای آب برایشان فراهم کند.

صبح روز بعد، ملکه دیوان از گریختن بهرام و یاسمین آگاه می‌شود و خشمگین، فرمان می‌دهد که سپاهی از غول‌ها برای تعقیب آنان روانه شوند. شب پیش، در میانه جشن ازدواج بهرام با دخترعمویش، او به بهانه‌ای از مجلس بیرون می‌رود و نزد یاسمین می‌رود. آن دو بی‌صدا به اصطبل می‌خزند، بر اسب بهرام سوار می‌شوند و از قلعه می‌گریزند. اکنون، با طلوع آفتاب، تعقیب آغاز شده و سایه تهدید بر سر راهشان گسترده است.

بهرام و یاسمین سوار بر اسب سیاه شاهزاده هستند و صدای نزدیک شدن غول‌ها را می‌شنوند. یاسمین کیسه سوزن‌ها را پشت سرشان پرتاب می‌کند که برای ترساندن غول‌ها به جنگلی از خار تبدیل می‌شوند. سپس، جعبه نمک را پرتاب می‌کنند و بیابان را به دریایی از نمک تبدیل می‌کنند. در نهایت، محتویات کوزه آب را می‌ریزند و دریایی پهناور بین آنها و غول‌های در حال نزدیک شدن ظاهر می‌شود. تعقیب‌کنندگان سعی می‌کنند از دریا عبور کنند تا آنها را بگیرند، اما در آن غرق می‌شوند.

حالا که بالاخره در امان هستند، شاهزاده و یاسمین به شهری که پدرش در آن تجارت می‌کند، سوار می‌شوند و بقیه عمرشان را در شادی می‌گذرانند. یاسمین و بهرام سه فرزند دارند: مهر (عشق)، راستی (حقیقت) و آشتی (صلح).

## انواع
### ایران
#### سبزقبا و شکرخوا
این روایت ایرانی با عنوان «سبزقبا و شکرخوا» توسط پروفسور محمدنوری عثمان‌اویچ عثمانوف منتشر شده و از استان خراسان جنوبی (مود علیا) گردآوری شده است. داستان از چرخه جهانی «حیوان به‌عنوان داماد» و «جست‌وجو برای شوهر گمشده» پیروی می‌کند و با اسطوره‌های یونانی-رومی مانند «کیوپید و سایکی» نیز پیوندهایی دارد.

در آغاز، هیزم‌شکنی فقیر در کنار کیسه‌ای آرد، ماری را می‌بیند و قصد کشتن آن را دارد. مار خود را «سبزکَبا» معرفی می‌کند و می‌خواهد پسر او شود. روزی سبزکَبا از پدرش می‌خواهد که برای ازدواج با دختر حاکم، شکرخوا، خواستگاری کند. حاکم شرط می‌گذارد که داماد آینده با کاروانی باشکوه به خواستگاری بیاید. سبزکَبا این شرط را برآورده می‌سازد و ازدواج صورت می‌گیرد.

پس از ازدواج، سبزکَبا پوست مار خود را کنار می‌گذارد و چهره انسانی‌اش را به شکرخوا نشان می‌دهد، اما هشدار می‌دهد که اگر کسی پوست مار را بسوزاند، ممکن است دیگر هرگز او را نبیند. روزی یکی از خواهران شکرخوا در مهمانی خانوادگی پوست مار را می‌سوزاند و سبزکَبا ناپدید می‌شود. شکرخوا، در اندوه و پشیمانی، هفت جفت کفش آهنین، هفت جامه آهنین و هفت عصای آهنین سفارش می‌دهد و راهی سفری دشوار برای یافتن شوهرش می‌شود.

در مسیر، از هفت چشمه می‌گذرد و در هر یک با دخترانی روبه‌رو می‌شود که از ناپدید شدن پدرشان، سبزکَبا، شکایت دارند و شکرخوا را نفرین می‌کنند. در چشمه هفتم، شکرخوا انگشتر خود را در کوزه آب می‌اندازد. سبزکَبا انگشتر را می‌شناسد و همسرش را به خانه‌اش می‌برد، اما هشدار می‌دهد که خانواده‌اش دیو هستند. برای جلب محبت مادر دیو، شکرخوا باید از سینه‌اش شیر بنوشد.

مادر دیو وظایف دشواری به شکرخوا می‌سپارد: گریه کردن و جارو زدن زمین، شستن پارچه‌ای سیاه تا سفید شود، و رساندن غربالی به خواهر دیو. روزی خانواده دیو مراسم عروسی‌ای برگزار می‌کنند و سبزکَبا و شکرخوا را مجبور می‌کنند در طول مراسم، شمع‌هایی را بر انگشتان خود نگه دارند. آن شب، زوج جوان دیوها را می‌کشند و در صحنه‌ای از «گریز جادویی» می‌گریزند.

در این گریز، آن دو چندین بار تغییر شکل می‌دهند: ابتدا سبزکَبا به جارویی و شکرخوا به دسته‌ای چوب، سپس شکرخوا به باغی و سبزکَبا به باغبان، بعد شکرخوا به آسیابی و سبزکَبا به آسیابان، و در نهایت شکرخوا به سرو و سبزقبا به اژدهایی که به دور آن پیچیده است. مادر دیو سرانجام به آن‌ها می‌رسد و شکرخوا را با شمشیر تهدید می‌کند، اما سبزکَبا پیش از آن‌که آسیبی برسد، مادرش را از پای درمی‌آورد.

#### سلطان مار
این روایت ایرانی با عنوان «شاهزاده مار» (به فرانسوی: *Le Sultan Serpent*) توسط پژوهشگر آدرین بولوین از شهر مشهد (که پیش‌تر بخشی از استان خراسان و اکنون دراستان خراسان رضوی قرار دارد) منتشر شده است. داستان از الگوی جهانی «حیوان به‌عنوان داماد» و «جست‌وجو برای شوهر گمشده» پیروی می‌کند و در آن عناصر نمادین، اسطوره‌ای و فرهنگی ایرانی با ساختارهای روایی بین‌المللی درهم‌تنیده شده‌اند.

در این روایت، خارچین فقیری با سه دخترش در روستایی در ایران زندگی می‌کند و با جمع‌آوری خار و فروش آن در روستا امرار معاش می‌نماید. روزی هنگام جمع‌آوری خار در بیابان، ماری بزرگ ظاهر می‌شود و خود را «سلطان مار» معرفی می‌کند. او ادعا می‌کند که عاشق دختر کوچک خارچین شده و خواستار ازدواج با اوست؛ در غیر این صورت، پدر دختر را خواهد کشت. خارچین به خانه بازمی‌گردد و موضوع را با دخترش در میان می‌گذارد. دختر برای نجات جان پدرش تصمیم می‌گیرد با مار همراه شود و به بیابان بازمی‌گردد.

مار او را به سوراخی در زمین راهنمایی می‌کند و دختر با ورود به آن، کاخی باشکوه را می‌بیند. آن دو به‌عنوان زن و شوهر زندگی می‌کنند، اما شب‌ها مار نوشیدنی خواب‌آوری به دختر می‌دهد تا به خواب رود. پس از مدتی، دختر از دلتنگی برای خانواده‌اش شکایت می‌کند. مار اجازه می‌دهد که به دیدار خانواده‌اش برود، اما هشدار می‌دهد که نباید به حرف‌های خواهرانش گوش دهد. دختر با شادی به دیدار خواهرانش می‌رود و آنان نیز به او توصیه می‌کنند که نوشیدنی شبانه را ننوشد.

آن شب، دختر وانمود می‌کند که نوشیدنی را نوشیده و به خواب رفته است. در حالی که تظاهر به خواب کرده، می‌بیند که شوهر مارش پوست خود را کنار می‌گذارد و به مردی خوش‌سیما تبدیل می‌شود. صبح روز بعد، از شوهرش می‌پرسد که چگونه می‌توان پوست مار را سوزاند. او پاسخ می‌دهد که پوست با پوست پیاز و سیر قابل سوزاندن است، اما هشدار می‌دهد که اگر این کار انجام شود، دختر باید هفت جفت کفش آهنین بپوشد و با هفت عصای آهنین راهی سفر شود. در یکی از بعدازظهرها، هنگامی که شوهرش در خانه نیست، دختر پوست مار را می‌سوزاند. منتظر بازگشت او می‌ماند، اما شوهرش هرگز بازنمی‌گردد؛ بنابراین، دختر با کفش‌ها و عصاهای آهنین راهی سفری دشوار برای یافتن او می‌شود.

او سال‌ها پیاده‌روی می‌کند تا اینکه به نهری می‌رسد که از میان چمنزاری سرسبز جاری است و چند مرغ و خروس در آن نزدیکی هستند. او که احساس گرسنگی می‌کند، از یک مرغدار درخواست چند تخم مرغ می‌کند، اما او درخواست او را رد می‌کند، زیرا هیچ‌کس نباید تخم‌های سلطان مار را بخورد. او چند گاو را در آن نزدیکی می‌بیند و از گاوچران مقداری از شیر آنها را می‌خواهد، اما گاوچران نیز امتناع می‌کند. سرانجام، دختر، خدمتکاری را می‌بیند که برای آوردن آب می‌آید و از او آب می‌خواهد، اما خدمتکار امتناع می‌کند. خدمتکار آب را برای اربابش می‌آورد و در مورد دختر تشنه کنار چشمه به او می‌گوید و سلطان مار به خدمتکار دستور می‌دهد که برگردد و درخواست دختر را برآورده کند. خدمتکار اطاعت می‌کند و به دختر آب می‌دهد و دختر مخفیانه حلقه خود را داخل کوزه آب قرار می‌دهد. سلطان مار حلقه را می‌شناسد و همسرش را می‌آورد. او به دختر هشدار می‌دهد که خانواده‌اش از دیوهایی تشکیل شده‌اند که ممکن است وقتی بفهمند او با «نسل آدم» (یک انسان) ازدواج کرده است، او را ببلعند، بنابراین او را به عنوان خدمتکار جا می‌زند.

مادر دیو سلطان مار به مشکلی در مورد خدمتکار جدید مشکوک می‌شود و شروع به آزار و اذیت او می‌کند. ابتدا، مادر دیو یک تکه نمد سیاه به دختر می‌دهد و به او دستور می‌دهد که آن را سفید کند. دختر با کمک شوهرش، یک تکه نمد سفید شده را به مادر دیو تحویل می‌دهد. سپس، به دختر دستور می‌دهد که به خواهر دیو سر بزند و یک جعبه از او بگیرد. سلطان مار جلوی همسرش را می‌گیرد و به او توصیه می‌کند که چگونه به عمه‌اش برسد: همسرش باید درهای باز را ببندد و درهای بسته را باز کند؛ علوفه مناسب برای دو حیوان (کاه برای شتر، استخوان برای سگ) بدهد؛ یک تخت بسته را باز کند و یک تخت باز را ببندد؛ از عمه‌اش جعبه را بخواهد، سپس، در حالی که عمه با چاقوی قصابی در آشپزخانه است، دختر باید جعبه را بیاورد و فرار کند. دختر دستورالعمل‌ها را مو به مو دنبال می‌کند و با جعبه از خانه عمه فرار می‌کند، با وجود اینکه عمه به سگ، شتر، تخت‌ها و درها دستور می‌دهد که جلوی او را بگیرند.

در نهایت، مادر دیو، سلطان مار را به عقد پسرعمویش درمی‌آورد. به عنوان آخرین وظیفه، مادر دیو به دختر دستور می‌دهد که فرش را با اشک‌هایش بشوید و با مژه‌هایش آن را جارو کند. سلطان مار نیز این وظیفه را انجام می‌دهد. بعداً، به او دستور می‌دهد که به عنوان لوستر زنده برای مراسم عمل کند، زیرا مهمانان دیو تکه‌هایی از گوشت او را می‌خورند. سلطان مار خمیری را دور بدن دختر می‌گستراند تا او را از شمع‌ها و مهمانان دیو حریص محافظت کند. در طول مراسم، سلطان مار با دیدن دختر در آن حالت، دلش برای او می‌سوزد و تصمیم می‌گیرد همان شب با او فرار کند. او پسرعمویش را می‌کشد، دختر را می‌برد و هر دو سوار بر اسب می‌شوند. خانواده دیو او به دنبال آنها می‌روند. سلطان مار چند سوزن پشت سر خود می‌اندازد و از خدا می‌خواهد که بیابان پر از سوزن شود. سپس، کمی نمک پشت سر خود می‌اندازد و دعا می‌کند که تمام بیابان را بپوشاند. در نهایت، او یک کوزه آب پشت سر خود می‌اندازد و دریاچه‌ای بین خود و همسرش و خانواده دیو ایجاد می‌کند. مادر دیو از او می‌پرسد که چگونه می‌توانند از دریاچه عبور کنند. سلطان مار پاسخ می‌دهد که آنها فقط باید روی انعکاس ماه و ستارگان روی سطح دریاچه قدم بگذارند. خانواده دیو حرف او را باور می‌کنند، روی دریاچه قدم می‌گذارند و به ته دریاچه فرومی‌روند. سلطان مار و دختر به عمارت خود بازمی‌گردند و با خوشحالی زندگی می‌کنند.

### دختر هیزم‌شکن و شوهر مارش
این روایت شگفت‌انگیز از زبان سیوندی در شیراز توسط ایران‌شناس روس، الکساندر رُماسکویچ، گردآوری شده و با عنوان «دختر هیزم‌شکن و شوهر مارش» شناخته می‌شود. این داستان نیز به چرخه جهانی «حیوان به‌عنوان داماد» و «جست‌وجو برای شوهر گمشده» تعلق دارد، اما با رنگ‌وبوی خاص جنوب ایران و عناصر اسطوره‌ای و جادویی ایرانی روایت شده است.

در این روایت، هیزم‌شکنی پیر و فقیر با سه دخترش زندگی می‌کند. روزی هنگام رفتن به تنور، کفش‌هایش را درمی‌آورد و وقتی بازمی‌گردد، ماری را روی آن‌ها می‌بیند. هیزم‌شکن از مار می‌خواهد که کنار برود، اما مار در عوض از او می‌خواهد یکی از دخترانش را به ازدواج او درآورد.

هیزم‌شکن به خانه بازمی‌گردد و موضوع را با دخترانش در میان می‌گذارد. دو دختر بزرگ‌تر امتناع می‌کنند، اما دختر کوچک داوطلب می‌شود. مار به پدر کمک می‌کند تا لباس‌های خوبی برای دختر تهیه کند، و سپس او را با خود می‌برد. آن دو از سوراخی درختی پایین می‌روند و وارد حیاطی زیبا می‌شوند. مار پوست خود را کنار می‌گذارد و به جوانی خوش‌سیما به نام «شَفی گُلی زَرد» تبدیل می‌شود.

پس از مدتی، دختر بی‌نام داستان دلتنگ خانواده‌اش می‌شود و به خانه بازمی‌گردد. کمربند شوهرش را که از پوست مار ساخته شده به خواهرانش نشان می‌دهد. آنان پیشنهاد می‌کنند که آن را بسوزاند. دختر به خانه شوهرش بازمی‌گردد و هنگامی که او در حمام است، تلاش می‌کند پوست مار را بسوزاند. اما شوهرش بوی سوختگی را حس می‌کند و مانع می‌شود. او هشدار می‌دهد که اگر پوست مار نابود شود، برای یافتن دوباره‌اش باید با هفت جفت کفش آهنین راهی سفر شود.

چند روز بعد، دختر بار دیگر تصمیم خود را عملی می‌کند: پوست مار را درون آتش می‌اندازد و می‌سوزاند. شَفی گُلی زَرد از حمام بیرون می‌آید و به همسرش می‌گوید که اکنون زمان جدایی فرا رسیده است. ناگهان عقابی وارد حیاط می‌شود و اعلام می‌کند که عمه شَفی گُلی زَرد در انتظار اوست. جوان بر بال‌های عقاب می‌نشیند و به سوی عمه‌اش پرواز می‌کند. وقتی به مقصد می‌رسد، عمه‌اش—که دیوی قدرتمند است—به او می‌گوید که باید با زنی به نام «فاطمه‌خانم» ازدواج کند. شَفی گُلی زَرد، از ترس آن‌که عمه‌اش او را بخورد، تصمیم می‌گیرد از فرمان او اطاعت کند.

در همین حین، همسر شَفی گُلی زَرد که سایه عقاب را دنبال کرده، به قلعه عمه‌اش می‌رسد و کنار فواره‌ای اندکی گریه می‌کند. در همان لحظه، خدمتکاری را می‌بیند که برای آوردن آب آمده است. از او کمی آب می‌خواهد و انگشترش را درون کوزه می‌اندازد. شوهرش، شَفی گُلی زَرد، انگشتر را می‌شناسد و او را به درون قلعه می‌برد، اما وانمود می‌کند که او خدمتکاری دیگر است.

دختر نامی تحقیرآمیز می‌گیرد: «فاطمه پلشک»، و به خدمت عروس جعلی درمی‌آید. عمه دیو او را به حیاطی می‌برد و دستور می‌دهد که آن را با اشک‌هایش آبیاری کند. دختر نزد شَفی می‌رود و از وظیفه‌اش می‌گوید. شوهرش ابتدا او را سرزنش می‌کند، اما سپس به درگاه خداوند دعا می‌کند و از حضرت سلیمان یاری می‌طلبد تا باد زمین را جارو کند و ابری بر حیاط ببارد.

در مرحله بعد، عمه دیو پارچه‌ای سیاه (شَتر) به دختر می‌دهد و دستور می‌دهد که آن را در تنور بشوید تا سفید شود. شَفی گُلی زَرد بار دیگر ورد جادویی‌اش را می‌خواند و این وظیفه را نیز به انجام می‌رساند.

در واپسین آزمون، دختر باید به خانه خواهر عمه دیو برود و قیچی خودبُر و دایره‌زنگی خودنواز را از او بگیرد. شوهرش، شَفی گُلی زَرد، به او توصیه می‌کند که در مسیر، منظره‌های کج و معوج را تحسین کند و خوراک مناسب حیوانات را به آن‌ها بدهد تا آسیبی نبیند.

سرانجام، عمه دیو دختر را مجبور می‌کند که در مراسم ازدواج شَفی گُلی زَرد با فاطمه‌خانم، شمع‌هایی را بر انگشتانش نگه دارد. دختر فریاد می‌زند که دستانش می‌سوزد، و شَفی گُلی زَرد پاسخ می‌دهد که بدن خودش نیز در آتش است. پس از پایان مراسم، عمه دیو با خواهرش نقشه می‌کشند تا صبح روز بعد، دختر انسان—فاطمه پلشک—را بخورند.

آن شب، شَفی گُلی زَرد و عروس جعلی وارد حجله می‌شوند. نیمه‌شب، شَفی پنبه‌ای بر زنگ‌های عروسی می‌گذارد تا صدایشان خفه شود، سپس نزد فاطمه پلشک، همسر واقعی‌اش، می‌رود و آن دو در تاریکی شب می‌گریزند.

عمه دیو و خواهرش، در تاریکی شب، به اشتباه فردی دیگر را می‌خورند، اما زنگ‌های عروسی که شَفی گُلی زَرد شب پیش خاموش کرده بود، دوباره به صدا درمی‌آیند و خبر از فرار زوج واقعی می‌دهند. دیوان با خشم به تعقیب آن دو می‌پردازند تا انتقام بگیرند.

در مسیر فرار، به‌محض آن‌که شَفی گُلی زَرد سایه دیوان را در پی خود می‌بیند، دست به دعا برمی‌دارد و از خداوند و حضرت سلیمان یاری می‌طلبد. نخست، جنگلی از خار پشت سرشان پدید می‌آید تا پای تعقیب‌کنندگان را زخمی کند. سپس باتلاقی از نمک پدیدار می‌شود تا نمک در زخم‌هایشان نفوذ کند. در نهایت، دریایی پهناور میان آن‌ها و دیوان پدید می‌آید.

دیوان که در آن سوی دریا مانده‌اند، فریاد می‌زنند که چگونه از آن گذشته‌اند. شَفی گُلی زَرد با نیرنگ پاسخ می‌دهد: «سنگ‌های آسیابی به گردن ببندید و در آب گام بردارید تا به آن سوی دریا برسید.» دیوان چنین می‌کنند، اما به‌محض ورود به آب، سنگینی آسیاب‌ها آن‌ها را به اعماق دریا می‌کشاند و غرق می‌شوند.

شَفی گُلی زَرد اندکی درنگ می‌کند تا از مرگ آن‌ها اطمینان یابد. آب گل‌آلود و تیره‌ای بر سطح دریا پدیدار می‌شود. او و همسرش، آسوده از نابودی تعقیب‌کنندگان، با شادی به خانه بازمی‌گردند.

### شفی گلی زرد
در یکی از روایت‌های ایرانی که در استان فارس با عنوان «شفی گُلی زَرد» گردآوری شده، داستانی از پیوند جادویی میان انسان و مار روایت می‌شود که به چرخه جهانی «حیوان به‌عنوان داماد» تعلق دارد و با عناصر اسطوره‌ای و نمادین ایرانی آمیخته است.

در آغاز، ماری در بیابان نزد پیرمردی ظاهر می‌شود و از او یکی از دخترانش را برای ازدواج طلب می‌کند. پیرمرد به خانه بازمی‌گردد و موضوع را با دخترانش در میان می‌گذارد. پنج دختر بزرگ‌تر امتناع می‌کنند، اما دختر کوچک‌تر که به ماهیت پنهان مار مشکوک شده، می‌پذیرد. دختر با لباس‌هایی فاخر آراسته می‌شود و به مار سپرده می‌شود. مار نیز در ازای این وصلت، جهیزیه‌ای سنگین از طلا و جواهر به پدر دختر می‌دهد.

دختر همچنان به راز نهفته در وجود مار مشکوک است. آن دو از شکافی در زمین وارد خانه مار می‌شوند، و دختر باغی سرسبز و کاخی باشکوه را در دوردست می‌بیند. مار پوست خود را کنار می‌گذارد و به جوانی خوش‌سیما تبدیل می‌شود. با اندکی تردید، هویت واقعی‌اش را فاش می‌کند: او «شفی گُلی زَرد»، پسر شاه پریان است، که زنی زشت‌رو قصد دارد او را به دختر زشت‌ترش شوهر دهد. برای آن‌که کسی به او شک نکند، میان دو جهان رفت‌وآمد می‌کند و از همسر انسانی‌اش می‌خواهد که این راز را حفظ کند؛ در غیر این صورت، او ناپدید خواهد شد و دختر باید با هفت جفت کفش آهنین در پی‌اش روانه شود.

پس از مدتی، دختر دلتنگ خانواده‌اش می‌شود و به خانه پدری بازمی‌گردد. با لباس‌ها و جواهراتی که شوهرش به او داده، ظاهر می‌شود و شوهرش نیز در چادری بیرون خانه اقامت می‌کند. مادرش از دیدن او شگفت‌زده می‌شود، اما خواهران بزرگ‌ترش او را به باد تمسخر می‌گیرند و می‌گویند زن ماری شده که آمده تا آن‌ها را مسموم کند. دختر که از این تمسخرها خسته شده، جواهرات و زیورآلاتی را که شوهرش به او داده نشان می‌دهد، می‌پرسد چگونه ممکن است شوهرش مار باشد در حالی که سخن می‌گوید، و در نهایت فاش می‌کند که شوهرش «شفی گُلی زَرد»، پسر شاه پریان است.

با شنیدن این راز، شفی گُلی زَرد خود را آشکار می‌سازد و بی‌درنگ همسرش را ترک می‌کند.

دختر، با پوشیدن هفت جفت کفش آهنین، راهی سفری دشوار برای یافتن شَفی گُلی زَرد می‌شود. از کوه‌ها و بیابان‌ها می‌گذرد، با چوپانی در مسیر دیدار می‌کند، و سرانجام به پیرزنی می‌رسد که او را در خانه‌اش می‌پذیرد. اما این پیرزن—که بعدها معلوم می‌شود «الالا زنگی» است—دختر را به عنوان خدمتکار خود نگه می‌دارد و وظایف سختی بر دوشش می‌گذارد.

روزی، الالا زنگی پارچه‌ای سیاه به دختر می‌دهد و دستور می‌دهد آن را در آب بشوید تا سفید شود. هنگام انجام این کار، شَفی گُلی زَرد ظاهر می‌شود و از او می‌پرسد چرا به دنبال او آمده است. دختر پاسخ می‌دهد که هرگز قصد شکستن عهدش را نداشت، اما خواهرانش او را به افشای راز واداشتند. شَفی گُلی زَرد توضیح می‌دهد که الالا زنگی همان زنی است که دختر زشت‌رویش را برای ازدواج با او در نظر گرفته بود. سپس وردی می‌خواند و پارچه سیاه را سفید می‌گرداند.

چند روز بعد، الالا زنگی وظیفه‌ای تازه به دختر می‌سپارد: باید به خانه خواهرش برود و قیچی خودبُر و خوددوز را از آنجا بیاورد. شَفی گُلی زَرد در مسیر او را می‌بیند و راهنمایی‌اش می‌کند:
* پرچین خار را تحسین کند و بگوید که سوزن است؛
* حوض فاضلاب را ستایش کند و بگوید که آبش چون عسل و روغن است؛
* خوراک حیوانات را جابه‌جا کند (استخوان برای سگ، کاه برای شتر)؛
* در بسته را بگشاید و در باز را ببندد؛
* قیچی را از لبه بردارد و بگریزد.

دختر طبق دستور عمل می‌کند، به خانه خواهر الالا زنگی می‌رسد، قیچی‌ها را برمی‌دارد و با شتاب بازمی‌گردد. الالا زنگی به درها، حیوانات و مناظر فرمان می‌دهد که او را متوقف کنند، اما هیچ‌کدام اطاعت نمی‌کنند.

با این موفقیت، الالا زنگی همچنان وظایف دشوارتری بر دختر تحمیل می‌کند، اما شَفی گُلی زَرد در همه مراحل به او یاری می‌رساند.

در مرحلهٔ بعد، دختر مأمور می‌شود که حیاط را برای مراسم ازدواج آیندهٔ شَفی گُلی زَرد تمیز کند. او از شدت خستگی و دشواری کار ناتوان است، اما شَفی گُلی زَرد با دعا به درگاه خداوند و استمداد از نیروهای آسمانی، ابری باران‌زا را فرا می‌خواند تا زمین را بشوید و وظیفه را به انجام رساند.

در واپسین آزمون، دختر را بر سکویی می‌نشانند و مجبور می‌کنند که ده شمع را بر انگشتانش نگه دارد تا مراسم ازدواج شَفی گُلی زَرد با دختر الالا زنگی را روشن کند. در طول مراسم، شمع‌ها در دستانش ذوب می‌شوند و او با درد فریاد می‌زند که دستانش می‌سوزند. شَفی گُلی زَرد پاسخ می‌دهد: «این جان من است که در آتش می‌سوزد.»

در نیمه‌شب، شَفی گُلی زَرد شمع‌ها را از دستان همسر انسانی‌اش برمی‌دارد و در تاریکی شب، با او می‌گریزد.

## جستارهای وابسته
* ریشه طلایی
* خسته خمار و بی‌بی نگار

## منابع

رده:ATU ۴۰۰−۴۵۹
رده:شاهزادگان تخیلی
رده:شخصیت‌های زن در متل
رده:شخصیت‌های مرد در متل‌ها
رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده
رده:قصه‌های ایرانی
رده:قصه‌های پریان ایرانی
رده:قصه‌های پریان درباره جانوران سخنگو
رده:قصه‌های پریان درباره سحر و جادو