حصار فیروزه

**مجتمع کاخ فیروز شاه** (*حصار فیروزه*) یک مجتمع باستان‌شناسی واقع در شهر امروزی حصار، در ایالت هریانا در هند است که توسط فیروزشاه تغلق از سلطان‌نشین دهلی در سال ۱۳۵۴ میلادی ساخته شد. نگهداری این بنا بر عهده اداره باستان‌شناسی هند است.

شهر اصلی حصار یک سکونتگاه محصور در داخل قلعه بود. موزه جهانج کوتی، که اقامتگاه پیشین جورج توماس بوده، در داخل مجتمع کاخ فیروز شاه قرار دارد. این مجتمع شامل مسجد لات کی مسجد و یک ستون آشوکا است. گوجاری محل، کاخ دیگری در همان نزدیکی، نیز توسط فیروز شاه برای همسرش گوجاری در سال ۱۳۵۶ ساخته شد.

## تاریخچه
[بندانگشتی|300px|چپ|تکامل شبکه‌های تجاری هند. نقشه اصلی مسیرها را از زمان [امپراتوری گورکانی نشان می‌دهد. کادر A جریان‌های فرهنگی عمده پیشاتاریخی را نشان می‌دهد، B: مسیرهای پیش از امپراتوری مائوریا، C: مسیرهای مائوریایی، D: مسیرهای حدود قرن اول میلادی، و E: منطقه Z-شکل جاده‌های توسعه‌یافته.]]
این کاخ که با نام «حصار فیروزه» شناخته می‌شود، در یک نقطه استراتژیک واقع شده است؛ جایی که جاده دهلی ملتان قدیمی به سمت خراسان، منطقه‌ای تاریخی در شمال شرقی ایران، منشعب می‌شود.

ساخت‌وساز در سال ۱۳۵۴ میلادی تحت نظارت فیروز شاه آغاز شد. سنگ‌ها از تپه‌های ماهندراگر برای ساخت باروها آورده شدند که توسط یک خندق محافظ احاطه شده بودند. یک مخزن در داخل مجتمع برای پر کردن خندق استفاده می‌شد. این مجتمع پس از دو سال و نیم در سال ۱۳۵۶ تکمیل شد و فیروز شاه به درباریان خود دستور داد تا کاخ‌های خود را در داخل دیوارهای قلعه بسازند.

کار مرمت کاخ در سال ۱۹۲۴ آغاز شد و از آن زمان به تدریج ادامه یافته است. این مجتمع توسط اداره باستان‌شناسی هند به عنوان یک بنای یادبود حفاظت‌شده مرکزی اعلام شده است.

## معماری
مجتمع کاخ شامل یک مسجد، یک دیوان، کاخی برای همسر شاه، آپارتمان‌های زیرزمینی و یک انبار غله است.
آثار هنری در قلعه ترکیبی از معماری اسلامی و معماری هندی است. کاخ از ماسه‌سنگ ساخته شده است.

## دروازه‌ها
مجتمع کاخ در داخل قلعه یک ورودی سلطنتی داشت. خاکریز دفاعی محافظ اطراف قلعه در اصل دارای چهار دروازه اصلی بود.

### دروازه شاهی
«دروازه شاهی» (Shahi Darwaza) یا دروازه سلطنتی، ورودی رو به غرب است و هنوز پابرجاست. این دروازه طاقی یک‌طبقه که تقریباً هفت متر ارتفاع دارد، دارای اتاق‌های نگهبانی کوچک توکار در هر طرف است.

### دروازه طلاقی
**دروازه طلاقی** (Talaqi Gate) رو به غرب است و از کاخ به سمت تپه باستانی آگروها و سیرسا هدایت می‌کند. این دروازه روبروی ایستگاه اصلی اتوبوس حصار قرار دارد. جان‌پناه‌های دژ با طاقچه‌های باریک مورب برای تیراندازی به ارتش دشمن مهاجم هنوز وجود دارند.

### دروازه ناگوری
**دروازه ناگوری** (Nagauri Gate)، که اکنون از بین رفته است، به سمت جنوب به ناگور و سپس به جودپور در راجستان از طریق سیوانی، جومپا خرد، راجگار و چورو منتهی می‌شد. دولت بانسی لال این دروازه را برای تعریض ورودی بازار تخریب کرد. راج بریتانیا یک برج ساعت دو طبقه در محل آن ساخته بود که آن هم تخریب شد.

### دروازه موری
**دروازه موری** (Mori gate)، که اکنون از بین رفته است، رو به شرق بود. یک کانال آب، که آن هم ناپدید شده است، از طریق سوراخی (به هندی: «موری») در سنگر قلعه وارد مجتمع قلعه می‌شد تا آب را تأمین کند. این دروازه دسترسی به ملتان در پاکستان، قندهار در افغانستان، مشهد در ایران و عشق‌آباد در ترکمنستان را فراهم می‌کرد. این دروازه مدت‌هاست از بین رفته و هیچ نشانه‌ای ندارد. رمپ و جاده فعلی، مجتمع قلعه و بازار خودرو را به هم متصل می‌کند.

### دروازه دهلی
**دروازه دهلی** (Delhi gate)، واقع در مهتا ناگار کنونی در نزدیکی شهید باگات سینگ چوک، رو به شرق بود اما اکنون از بین رفته است. این دروازه در جاده دهلی ملتان به سمت دهلی هدایت می‌کرد. این دروازه در نزدیکی مجسمه گاندی فعلی در داخل بازار قرار داشت.

## کاخ سلطنتی
کاخ سلطنتی یک ساختمان مستطیلی سه‌طبقه با دو طبقه روی زمین و یک طبقه زیرزمین است. شاه با همراهانش در اینجا ساکن بود. در گذشته، این بنا دو طبقه دیگر بالای ساختار فعلی داشت. ستون‌های ویران‌شدهٔ طبقه سوم تاریخی هنوز به صورت افقی روی سقف ساختار فعلی قرار دارند. آن‌ها یک ساختار دوطبقه از چوب و سنگ را نگه می‌داشتند.

کاخ با سنگ‌چین (بنایی با قلوه‌سنگ) و ملات آهک ساخته شده است. ساختمان کاخ بین یک تا سه اتاق در اضلاع شمالی، غربی و شرقی دارد، اما در سمت جنوبی که بدنه اصلی ساختار قرار دارد، چندین اتاق عمیق‌تر است. اضلاع شمالی و غربی دارای گذرگاه‌های طاق‌دار هستند که در داخل برج و باروی قلعه ساخته شده‌اند و پنجره ندارند. اضلاع غربی و جنوبی ساختار توسط اداره باستان‌شناسی هند مرمت شدند و هنوز با سقف تخت و دروازه و گذرگاه‌های طاق‌دار پابرجا هستند.

در دورترین سمت شمال غربی مجتمع، یک برج دیدبانی با سه طبقه روی زمین و یک زیرزمین وجود دارد که به عنوان پلکان عمل می‌کند و همه طبقات کاخ را به هم وصل می‌کند و به عنوان گذرگاه گوشه‌ای بین اضلاع شمالی و غربی ساختمان عمل می‌کند. این بلندترین سازه در مجتمع است.

ساختار سمت غربی در شرایط خوبی باقی مانده و هنوز سقف دارد. این بخش دارای اتاق‌های زیرزمینی «ته‌خانه»  با «حمام» یا حمام بخار است. دو درگاه در طبقه همکف و سه درگاه در طبقه دوم وجود دارد که به «دیوان خاص» باز می‌شوند؛ یک حیاط مرکزی که به عنوان تالار ملاقات خصوصی عمل می‌کرد. آپارتمان‌های زیرزمینی برای خوابیدن در دوره‌های گرمای شدید تابستان استفاده می‌شدند، همان‌طور که وجود «حمام» زیرزمینی نشان می‌دهد.

سمت جنوبی، که ضلع طولانی‌تر مجتمع کاخ مستطیلی است، هفت درگاه در طبقه همکف و نه درگاه در طبقه دوم دارد که به حیاط مستطیلی مرکزی باز می‌شوند.

اضلاع شرقی و شمالی ویران شده‌اند و امروزه تنها بقایای طبقه همکف، بدون سقف، وجود دارد.

## اصطبل‌ها
اصطبل‌ها نیمه‌زیرزمینی هستند و بین ساختار «ته‌خانه» در شرق ساختمان اصلی کاخ سلطنتی و موزه جهانج کوتی واقع شده‌اند.

## دیوان عام
در سمت راست دروازه سلطنتی، «دیوان عام» یا تالار بارعام قرار دارد. این یک ایوان L-شکل است، به ارتفاع ، با سقف طاقی زیر یک بام تخت و یک حیاط باز. «لات کی مسجد» در داخل حیاط است و ستون آشوکا یا «لات» در وسط آن قرار دارد. یک حوض وضو L-شکل در گوشه جنوبی حیاط قرار دارد.

سه ردیف از ۵۰ ستون سنگ سرخ بازوی طولانی‌تر غربیِ لیوان L-شکل را پوشانده‌اند که ۱۸ طاق در سقف دارد. ده جفت ستون دوتایی رو به شرق هستند که به حیاط باز می‌شوند و هفت درگاه را تشکیل می‌دهند. یک ردیف از ده ستون تکی در وسط تالار امتداد دارد. ردیفی که در دیوار عقبی به سمت غرب ساخته شده نیز ده ستون دارد. هر اتاق در این دیوار عقبی دارای سه طاقچه ماسه‌سنگ سرخ در نیمه پایینی، یک طاقچه مستطیلی بیرونی و دو طاقچه طاقی در داخل است. بخش بالایی لیوان با سنگ‌چین پوشیده شده با ملات آهک سفید ساخته شده است. بام تخت بازوی طولانی‌تر لیوان با دو گنبد پوشیده شده است، یکی در سمت شمالی و دیگری در سمت جنوبی.

بازوی کوتاه‌ترِ رو به شمالِ لیوان دارای سه اتاق طاقی روی سه ستون در جلو است که به سمت جنوب به حیاط باز می‌شوند، و سه ستون در دیوار عقبی در سمت شمالی ساخته شده‌اند.

در گوشه شمال غربی لیوان، یک سکوی «تخت شاهی» یا «ملوک‌خانه» مرتفع روی چهار ستون سنگ سرخ کوچکتر قرار دارد، جایی که تخت پادشاه قبلاً آنجا بوده است. تخت با پنج پله ماسه‌سنگی سرخ قابل دسترسی است. زیر سکو یک چاه خشک شده قرار دارد. این سکو همچنین دارای یک دیوار قبله رو به شمال غربی (به سمت کعبه در مکه) در محراب است.

## لات کی مسجد

در انتهای جنوب شرقی مجتمع، «لات کی مسجد» مربعی قرار دارد، یک مسجد یک‌طبقه و تک‌گنبدی ساخته شده از ماسه‌سنگ سرخ. درها در هر جهت راه را باز می‌کنند، با یک شباک سنگی (یک صفحه سنگی مشبک) بالای هر در. بام دارای دستک‌های سنگی است که از بیرون ساختمان دیده می‌شوند. بام با افزودن بعدی یک دیوار آجری تغییر کرده است. سقف طاقی است و بام تخت است، با یک گنبد تک اندود شده با آهک. در جنوب گنبد یک حوض بنایی روی زمین با یک گذرگاه باریک زیرزمینی وجود دارد که آن را به زیرزمین لات کی مسجد وصل می‌کند.

قبله مسجد در داخل شبستانِ تالار لیوان مجاور حکاکی شده است.

### سازه‌ها
مسجد به سه بخش تقسیم می‌شود: گنبد مرکزی، ستون، و شبستان. یک مخزن وضو L-شکل نیز در جنوب مسجد، چند فوت دورتر قرار دارد. به سمت جنوب غربی، ساختمان مربعی مسجد دارای یک پلکان بیرونی به سمت بام است. مسجد همچنین دارای یک پلکان زیرزمینی باریک در دیوار شمالی خود است که در لبه جنوب غربی مخزن وضو در حیاط بیرون می‌آید.

### ستون آشوکا حصار

نام مسجد از «لات» گرفته شده است، ستونی که در بخش شمال شرقی حیاط آن واقع شده است. «لات» زمانی بخشی از یک ستون آشوکا بود، یکی از احکام آشوکای حکاکی شده روی سنگ که به ۲۵۰–۲۳۲ پیش از میلاد برمی‌گردد. این موضوع توسط کتیبه‌های خط براهمی روی ستون ثابت شده است که در سال ۱۸۳۷ توسط جیمز پرینسپ، باستان‌شناس، فیلولوژیست و مقام کمپانی هند شرقی بریتانیا رمزگشایی شد. ستون آشوکا، که احتمالاً از مکان اصلی نزدیک خود در تپه آگروها آورده شده، برای سهولت حمل و نقل بریده شده بود. چهار قطعه در اینجا دوباره به هم وصل شدند، و بخش‌های پایینی باقی‌مانده در مسجد فتح‌آباد هستند. چهار بخش بالایی ستون آشوکا در اینجا رجیسترهای مخروطی (باریک‌شونده) هستند با یک سرمناره که با یک میله آهنی پوشانده شده است.

## تپه تمدن دره سند
نزدیک مسجد تپه‌ای قرار دارد که به احتمال زیاد ویرانه‌های یک شهر قدیمی‌تر تمدن دره سند را در خود جای داده است.

## باروها
آپارتمان‌های زیرزمینی را می‌توان در داخل مجتمع در شرایط خوب یافت. گذرگاهی در دیوار غربی کاخ تعبیه شده که به تراس منتهی می‌شود. سوراخ‌های تیراندازی هنوز در دیوار بارو قابل مشاهده هستند، که زمانی توسط یک خندق محافظ پر از آب احاطه شده بود و اکنون پر شده است.

## گوجاری محل

«گوجاری محل» نام کاخی است که توسط فیروزشاه تغلق برای ملکه‌اش «گوجاری» ساخته شد. این کاخ در خارج از مجتمع قلعه در سمت شرق واقع شده و به عنوان بخش بیرونی آن ساخته شده بود. بین گوجاری محل و مجتمع اصلی قلعه، زمانی یک باغ اسلامی وجود داشت که اکنون مکان پارک جیندال امروزی را نشان می‌دهد که پرچم هندی به ارتفاع  در آن برافراشته است.

### تاریخچه
گوجاری، معشوقه فیروزشاه تغلق، دختری محلی ساکن حصار بود که به قبیله مردم گوجر تعلق داشت.
روزی که تغلق در یک سفر شکار بود، ناگهان احساس تشنگی شدید کرد. چون نتوانست در آن نزدیکی آب بیابد، کم‌کم از هوش رفت. خوشبختانه، یک گوجاری که شیرفروش بود و در حال عبور بود، به او شیر داد و سلطان را احیا کرد. پس از این ماجرا، او شروع به بازدید مکرر از این مکان کرد. هرگاه سلطان برای شکار می‌رفت، از محله گوجرها بازدید می‌کرد. به‌زودی، امپراتور فیروزشاه تغلق و گوجاری دوستان خوبی شدند. فیروزشاه تغلق که سپاسگزار و شیفته زیبایی او شده بود، از او خواستگاری کرد. گوجاری پیشنهاد او را پذیرفت اما از همراهی او به دهلی امتناع کرد، زیرا فکر می‌کرد ممکن است توسط سایر ملکه‌های سلطان با او خوب رفتار نشود. فیروزشاه تغلق که مصمم بود با معشوقش باشد، مقر سلطنتی خود را به حصار در هریانا منتقل کرد و گوجاری محل باشکوه را به افتخار او ساخت و مجتمع کاخ خود را در اطراف آن بنا کرد. بعداً، گوجاری محبوب‌ترین همسر فیروزشاه تغلق شد و آن‌ها صاحب ۲ پسر و ۱ دختر شدند.

### معماری
این کاخ با استفاده از خرده‌سنگ و ملات ساخته شده است.

### سازه‌ها
#### کاخ
تنها بخش کوچکی از ساختمان اصلی کاخ گوجاری محل باقی مانده است. کاخ بر روی یک سکوی مستطیلی ساخته شده و با استفاده از یک رمپ که به سطح بالا منتهی می‌شود قابل دسترسی است. این ساختمان توسط اداره باستان‌شناسی هند به عنوان یک بنای یادبود حفاظت‌شده مرکزی اعلام شده است. در شمال، زمانی باغ‌هایی وجود داشت، اما دیگر وجود ندارند و خانه‌های مدرن جای آن‌ها را گرفته‌اند. کاخ به روی عموم بسته است. 

#### باره‌دری
مشهودترین بخش از آنچه هنوز از کاخ باقی مانده، «باره‌دری» در سطح بالایی است که به خاطر دوازده درگاهش، سه در هر طرف، به این نام خوانده می‌شود. از این مکان برای گردهمایی‌های اجتماعی استفاده می‌شد. چهار ستون در داخل اتاق سقف را نگه می‌دارند.

#### حمام زیرزمینی
سه آپارتمان زیرزمینی در زیر سکو قرار دارند. یکی از آن‌ها یک مخزن است و اعتقاد بر این است که به عنوان یک «حمام» عمل می‌کرده است.

#### گورها
در سطح بالایی در مجموع نُه گور وجود دارد. پنج مورد گور سنگی بر روی یک سکوی روباز هستند که تقریباً سه فوت بالاتر است، و دو مورد تابوت‌دان‌هایی بر روی یک سکوی روباز جداگانه در نزدیکی (کمتر از  از پایین) هستند. دو مورد آخر زیارتگاه‌های آجری در داخل یک سازه آجری هستند که دیگر سقف ندارد. همه آن‌ها به دوران امپراتوری گورکانی قرن ۱۷ یا ۱۸ برمی‌گردند.

#### آپارتمان فرعی
در سطح بالایی، یک آپارتمان فرعی کوچک در گوشه سازه وجود دارد.

## موزه جهانج کوتی

موزه جهانج کوتی، ساختمانی از دوران متأخر که در اصل یک معبد جین بود و بعدها به عنوان اقامتگاه توسط جورج توماس استفاده شد، در داخل مجتمع کاخ فیروز شاه واقع شده و توسط اداره باستان‌شناسی هند نگهداری می‌شود.
موزه عتیقه‌های روستایی هریانا در نزدیکی گاندی باوان قرار دارد و تکامل کشاورزی و عتیقه‌های در حال ناپدید شدن را به نمایش می‌گذارد. موزه تمدن دره سند راخی‌گرهی در رخیشاپور واقع شده که یک محوطه تمدن دره سند در  دورتر است و توسط دولت ایالتی تأسیس شده است.

## اقامتگاه سرپرست مزرعه دامپروری
یک ساختمان تاریخی بزرگ از دوران راج بریتانیا در شمال شرقی مجتمع، به عنوان اقامتگاه سرپرست مزرعه دامپروری دولتی، حصار (حدود ۱۸۰۹) استفاده می‌شد.

## منابع

* 

## پیوند به بیرون

رده:آثار باستانی در هاریانا
رده:دژها در هاریانا
رده:ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در ۱۳۵۴ (میلادی)