گذار دموکراتیک

**گذار دموکراتیک** به مرحله‌ای در نظام سیاسی یک کشور گفته می‌شود که در آن دگرگونی از یک نظام اقتدارگرا به نظامی دموکراتیک در جریان است. این فرایند که با عنوان مردم‌سالاری شدن نیز شناخته می‌شود، دربرگیرندهٔ تغییرات سیاسی در راستای دموکراسی است. امواج مردم‌سالاری شدن با جابه‌جایی ناگهانی قدرت میان قدرت‌های بزرگ جهانی پیوند داشته‌اند که زمینه و انگیزه را برای اصلاحات گسترده در سطح داخلی فراهم کرده‌اند.

هرچند نظام‌های در حال گذار ناآرامی‌های مدنی بیشتری را تجربه می‌کنند، این نظام‌ها ممکن است دهه‌ها در مرحلهٔ گذار باثبات بمانند. از پایان جنگ سرد، نظام‌های گذاری به رایج‌ترین شکل حکومت تبدیل شده‌اند. با این حال، بررسی‌های پژوهشگران دربارهٔ ماهیت نمایشی نهادهای دموکراتیک نشان می‌دهد که عقب‌نشینی دموکراتیک یا خودکامه‌سازی مجدد بنیان رایج‌ترین نظام‌های ترکیبی نوین است.

## گونه‌شناسی
### خودکامه‌سازی

خودکامه‌سازی (به انگلیسی: ) فرایندی است که در آن نهادها و هنجارهای دموکراتیک یک نظام سیاسی تضعیف می‌شوند و حکومت به سوی اقتدارگرایی حرکت می‌کند. این پدیده می‌تواند به شکل تدریجی و از طریق فرسایش نهادهای دموکراتیک رخ دهد یا به‌صورت ناگهانی مانند کودتا پدیدار شود. عقب‌نشینی دموکراتیک رایج‌ترین شکل خودکامه‌سازی در دوران معاصر است و در آن رهبران منتخب به‌تدریج آزادی‌های مدنی و نظارت‌های نهادی را محدود می‌کنند.

بر پایهٔ گزارش سالانهٔ مؤسسهٔ بین‌المللی دموکراسی و کمک انتخاباتی (ایده)، از سال ۲۰۱۰ شمار کشورهایی که خودکامه‌سازی را تجربه می‌کنند از کشورهای در حال مردم‌سالاری شدن پیشی گرفته‌است.

### مردم‌سالاری شدن

مردم‌سالاری شدن (به انگلیسی: ) فرایند گذار از نظام اقتدارگرا به نظام دموکراتیک است. ساموئل هانتینگتون سه موج بزرگ مردم‌سالاری شدن را شناسایی کرده‌است: موج نخست (۱۸۲۸–۱۹۲۶) که با گسترش حق رأی در اروپای غربی و آمریکای شمالی همراه بود، موج دوم (۱۹۴۳–۱۹۶۲) که پس از جنگ جهانی دوم و در پی استعمارزدایی رخ داد و موج سوم (از ۱۹۷۴) که با انقلاب گل میخک در پرتغال آغاز شد و سرانجام به فروپاشی بلوک شرق انجامید.

امواج مردم‌سالاری شدن با دگرگونی‌های ساختاری در نظم جهانی پیوند دارند. این دگرگونی‌ها فرصت‌ها و انگیزه‌هایی برای اصلاحات گسترده در سطح داخلی پدیدآورده‌اند.

## عوامل
### استعمارزدایی

استعمارزدایی (به انگلیسی: ) فرایندی است که طی آن مستعمرات از قدرت استعماری استقلال می‌یابند و به حاکمیت ملی دست پیدا می‌کنند. بسیاری از کشورهای تازه‌استقلال‌یافته در آفریقا و آسیا پس از استعمارزدایی با چالش دولت‌سازی روبه‌رو شدند و برخی از آن‌ها ساختارهای دموکراتیک را بر پایهٔ الگوی قدرت‌های پیشین استعماری پذیرفتند. با این حال، بخش بزرگی از این کشورها در دهه‌های نخست استقلال به سوی نظام‌های تک‌حزبی یا نظامی روی آوردند.

### جهانی‌سازی دموکراتیک
جهانی‌سازی دموکراتیک (به انگلیسی: ) به فرایندی اشاره دارد که در آن ساختارهای حکمرانی جهانی به سوی نمایندگی بیشتر و مشارکت دموکراتیک شهروندان جهان حرکت می‌کنند. هواداران این رویکرد بر این باورند که نهادهای بین‌المللی مانند سازمان ملل متحد باید دموکراتیک‌تر شوند تا بتوانند منافع همهٔ مردم جهان را نمایندگی کنند.

### ترویج دموکراسی
ترویج دموکراسی (به انگلیسی: ) سیاستی است که دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی برای گسترش نهادها و ارزش‌های دموکراتیک در کشورهای غیردموکراتیک دنبال می‌کنند. این سیاست‌ها دربرگیرندهٔ کمک‌های مالی به نهادهای مدنی، نظارت بر انتخابات و فشارهای دیپلماتیک هستند.

## پیامدها
### تحکیم دموکراسی
تحکیم دموکراسی (به انگلیسی: ) مرحله‌ای پس از گذار دموکراتیک است که در آن نهادهای دموکراتیک ریشه‌دار می‌شوند و بازگشت به اقتدارگرایی بسیار دشوار می‌گردد. به گفتهٔ خوان لینز و آلفرد استپان، دموکراسی زمانی تحکیم‌یافته به‌شمار می‌رود که به «تنها بازی ممکن» (به انگلیسی: ) تبدیل شود؛ یعنی هیچ گروه مهم سیاسی‌ای بازگشت به نظام غیردموکراتیک را دنبال نکند.

### گذار متوقف‌شده
#### نظام ترکیبی

نظام ترکیبی (به انگلیسی: ) به نظام سیاسی‌ای گفته می‌شود که ویژگی‌هایی از هر دو نظام دموکراتیک و اقتدارگرا را دربرمی‌گیرد. در این نظام‌ها انتخابات برگزار می‌شود اما رقابت واقعی محدود است و آزادی‌های مدنی به‌طور کامل تضمین نمی‌شوند. بسیاری از نظام‌های گذاری که نتوانسته‌اند دموکراسی را تحکیم بخشند، در وضعیت نظام ترکیبی باقی مانده‌اند. از پایان جنگ سرد نظام‌های ترکیبی به رایج‌ترین شکل حکومت در جهان تبدیل شده‌اند.

## سنجش

برای سنجش میزان دموکراسی و گذار دموکراتیک، شاخص‌های گوناگونی به کار می‌روند. از مهم‌ترین این شاخص‌ها می‌توان به شاخص تحول برتلسمان (به انگلیسی: )، شاخص مردم‌سالاری‌های گوناگون وی-دم (به انگلیسی: ) و شاخص دموکراسی اکونومیست اشاره کرد. هر یک از این شاخص‌ها با روش‌شناسی متفاوتی ابعاد گوناگون دموکراسی از جمله آزادی انتخابات، حقوق مدنی، استقلال قوهٔ قضاییه و آزادی رسانه‌ها را اندازه‌گیری می‌کنند.

ناآرامی‌های مدنی در نظام‌های گذاری بیش از نظام‌های باثبات دموکراتیک یا اقتدارگرا گزارش شده‌است. این یافته نشان می‌دهد که فرایند گذار دموکراتیک ذاتاً با بی‌ثباتی همراه است، هرچند این بی‌ثباتی لزوماً به معنای شکست گذار نیست.

## جستارهای وابسته
* گذار انرژی
* پاد اقتدارگرایی
* انواع دموکراسی
* اقتصاد گذار
* فهرست شاخص‌های آزادی
* امواج دموکراسی
* نظام ترکیبی
* عقب‌نشینی دموکراتیک
* بنیادستیزی سیاسی

## پیوند به بیرون
* داده‌های دموکراسی: پژوهشگران چگونه دموکراسی را می‌سنجند؟ — جهان ما در داده‌ها
* انتشارات گذار دموکراتیک — جی‌استور

## منابع

* 

رده:دموکراسی
رده:نظام‌های سیاسی
رده:اصطلاحات سیاسی
رده:حکومت مختلط
رده:نظام‌های اقتصادی
رده:سامانه‌های سیاسی
رده:واژگان سیاسی