صنایع دستی فلسطینی

**صنایع دستی فلسطینی** مجموعه‌ای از فرآورده‌های دست‌ساز است که مردم فلسطین از سده‌ها پیش تولید می‌کنند. این صنایع دستی گوناگونی چون گل‌دوزی، سفالگری، صابون‌سازی، شیشه‌سازی، نساجی، منبت‌کاری چوب زیتون و حکاکی صدف را دربرمی‌گیرد. برخی از شهرهای فلسطینی در کرانه باختری به‌ویژه بیت‌لحم، الخلیل و نابلس به تخصص در تولید صنایع دستی ویژه‌ای شهرت یافته‌اند و فروش و صدور این فرآورده‌ها بخش مهمی از اقتصاد هر یک از این شهرها را تشکیل می‌دهد.

صنایع دستی سنتی فلسطین جایگاه ویژه‌ای در میان بخش‌های صنعتی این سرزمین دارد؛ زیرا هم بازتاب‌دهندهٔ پیشینه و فرهنگ مردم فلسطین است و هم می‌تواند سرچشمهٔ درآمد ملی باشد. این صنایع به شاخه‌های اصلی سفال، خزف، شیشهٔ دست‌ساز سنتی، گل‌دوزی، قالی و گلیم دست‌باف، فرآورده‌های چوب زیتون، فرآورده‌های صدف، خیزران، حصیربافی و شمع‌سازی دسته‌بندی می‌شوند.

## گل‌دوزی و نساجی

گل‌دوزی سنتی هنری است که به‌طور انحصاری به دست زنان انجام می‌شود و از سده‌ها پیش ویژگی برجستهٔ پوشاک سنتی فلسطینی بوده‌است. دو گونهٔ اصلی گل‌دوزی فلسطینی عبارتند از «تطریز» (، گل‌دوزی بخیهٔ ضربدری) و «تحریری» (، گل‌دوزی بخیهٔ خوابیده).

تولید پارچه برای پوشاک سنتی فلسطینی و صدور آن به سراسر جهان عرب صنعت کلیدی روستای ویران‌شدهٔ مجدل بود. بافت مجدلاوی که به این نام شناخته می‌شود، به‌وسیلهٔ بافندگان مرد با یک دستگاه بافندگی تک‌رکابی و با بهره‌گیری از نخ‌های پنبه‌ای مشکی و نیلی همراه با نخ‌های ابریشمی سرخابی و فیروزه‌ای بافته می‌شود. اگرچه این روستا دیگر وجود ندارد، هنر بافت مجدلاوی به‌عنوان بخشی از پروژهٔ حفظ میراث فرهنگی به‌دست سازمان «أطفالنا» و دهکدهٔ هنرها و صنایع دستی در شهر غزه ادامه دارد.

غزه مرکز تولید پارچه بود و به ابریشم نازکی شهرت داشت که «گزّاتوم» () نامیده می‌شد. این پارچه از سدهٔ سیزدهم میلادی به اروپا صادر می‌شد و بعدها نام خود را به پارچهٔ بافت‌بازی داد که امروز به گاز معروف است.

بافندگی به‌طور سنتی توسط زنان بادیه‌نشین برای ساختن اقلام خانگی مناسب زندگی در بیابان انجام می‌شد. نخ از پشم گوسفند ریسیده می‌شود، با رنگ‌های طبیعی رنگ‌آمیزی می‌گردد و با دستگاه بافندگی زمینی به پارچه‌ای محکم تبدیل می‌شود که برای چادر، فرش، بالش و دیگر اقلام خانگی به‌کار می‌رود.

یک صنعتگر از جلیل که هنر حصیربافی را از مادربزرگش آموخته بود، نمایشگاهی از سینی‌های بافته‌شده (تَبَق) و دیگر اقلام را در موزهٔ باستان‌شناسی عین‌دور بر پایهٔ فنون حصیربافی موروثی برگزار کرد.

در فلسطین نزدیک به ۱۰٬۰۰۰ زن در کرانه باختری و نوار غزه در حرفهٔ گل‌دوزی فعالند و انجمن‌های خیریه‌ای در مناطق رام‌الله، قدس، بیت‌لحم و غزه کار زنان را در خانه‌ها سازمان‌دهی می‌کنند.

## شیشه‌سازی

شیشه‌سازی یکی از صنایع کلیدی شهر الخلیل است و پیشینهٔ آن به دوران فرمانروایی رومیان بر سرزمین فلسطین بازمی‌گردد. چنان‌که گفته‌اند: «اگر الخلیل می‌توانست به دستبندهای شیشه‌ای، پوست بز بزرگ و انگور برترش ببالد، و غزه همچنان انبار غلّهٔ فلسطین بود، و لُد به‌خاطر بازار روغن و حصیربافی‌اش نامدار بود، نابلس نیز می‌توانست با غرور از صابون‌خانه‌هایش سخن بگوید.»

بر پایهٔ کاوش‌های باستان‌شناختی در الخلیل، حرفهٔ شیشه‌سازی دست‌کم از سدهٔ دوازدهم میلادی در این شهر رواج داشته و پس از ورود اسلام با ابداع شیوه‌های رنگ‌آمیزی و تزئینی گوناگون پیشرفت چشم‌گیری یافته‌است. نمونهٔ دیگری از شیشه‌های رنگی تولیدشده در الخلیل، پنجره‌های رنگین قبةالصخره در قدس است.

در حال حاضر سه کارگاه شیشه‌سازی در الخلیل با فنون کاملاً دستی فعال‌اند و نزدیک به ۳۰ کارگر در این صنعت مشغول به‌کارند که آموزش خود را از پدرانشان فراگرفته‌اند. این صنعت از مواد خام محلی بهره می‌گیرد که بیشتر ضایعات شیشه هستند و از همین رو صنعتی سازگار با محیط زیست به‌شمار می‌رود. توزیع بازار فرآورده‌های شیشهٔ دست‌ساز عبارت است از: ۷۰ درصد به اسرائیل، ۲۰ درصد به اروپا (بیشتر از راه نمایشگاه‌ها) و ۱۰ درصد به کشورهای عربی به‌ویژه اردن.

## منبت‌کاری چوب زیتون

بر پایهٔ گزارش شهرداری بیت‌لحم، منبت‌کاری چوب زیتون در سدهٔ چهارم میلادی پس از ساخت کلیسای مهد در بیت‌لحم آغاز شده و راهبان مسیحی شیوهٔ ساخت این صنایع دستی را به ساکنان شهر آموختند. اگرچه خاستگاه دقیق آن روشن نیست، یکی از نخستین فرآورده‌های چوب زیتون دانه‌های تسبیح تراشیده‌شده از هستهٔ زیتون بود.

چوب زیتون به‌سبب مقاومت در برابر پوسیدگی و پذیرش انواع پرداخت‌های سطحی مادهٔ آرمانی برای ساخت صنایع دستی است. این چوب معمولاً با ابزارهای دستی ساده تراشیده می‌شود؛ امروزه برش خشن با دستگاه‌های برنامه‌ریزی‌شده انجام می‌گیرد، اما کارهای ظریف مانند پرداخت چهره‌ها همچنان با دست و قلم‌تراش صورت می‌پذیرد.

منبت‌کاری‌های چوب زیتون که به گردشگران فروخته می‌شوند، برای اقتصاد بیت‌لحم اهمیت بسیاری دارند. شمار زیادی هنرمند در این شهر بیش از هزار گونه فرآورده از جمله جعبه، قاب عکس، جلد کتاب‌های تاریخی، شمعدان، تسبیح، گلدان و زینت‌آلات کریسمس می‌سازند. صحنه‌های انجیلی نمایانگر عیسی، مریم، یوسف و سه مغ نیز در آثارشان جای دارد.

در کرانه باختری نزدیک به ۱۲۰ کارگاه چوب زیتون با حدود ۶۰۰ کارگر فعال‌اند و ۹۵ درصد این کارگاه‌ها سرشت خانوادگی دارند. از نظر توزیع فروش، ۶۰ درصد فرآورده‌ها به‌صورت محلی به گردشگران و ۴۰ درصد به بازارهای خارجی به‌ویژه ایتالیا، آلمان و آمریکا صادر می‌شود.

## حکاکی صدف
حکاکی صدف (مادر مروارید) از صنایع دستی سنتی بیت‌لحم است که بر پایهٔ روایت‌ها، راهبان فرانسیسکنِ ایتالیایی در سدهٔ پانزدهم میلادی آن را به این شهر آوردند. فرآورده‌های صدفی بیت‌لحم نخستین‌بار در سال ۱۸۵۳ در نمایشگاه بین‌المللی نیویورک به نمایش درآمدند. در گذشته صدف از صدف‌های دریای سرخ تهیه می‌شد، اما از سال ۲۰۰۷ به بعد از نقاط گوناگون جهان به‌ویژه عربستان سعودی وارد می‌شود. امروزه بیشتر فرآورده‌های صدفی شامل صلیب، گوشواره، سنجاق سینه و قاب عکس است.

شمار کارگاه‌های صدف‌تراشی از ۳۱۱ واحد در سال ۱۹۷۰ به ۲۵ واحد در سال ۱۹۹۸ کاهش یافته‌است.

## خَزَف‌سازی (سرامیک)

پیشینهٔ خزف‌سازی در فلسطین دست‌کم به ۴۰۰ سال پیش بازمی‌گردد. عثمانی‌ها نخستین‌بار این صنعت را در جریان بازسازی مسجدالاقصی در قدس به فلسطین آوردند و نخستین کارخانهٔ خزف در قدس در سال ۱۹۲۲ به‌دست یک هنرمند ارمنی بنیان نهاده شد که کارگاهش هنوز هم در قدس فعال است.

الخلیل اکنون مهم‌ترین شهر فلسطینی در تولید خزف است. نخستین کارخانهٔ خزف الخلیل در سال ۱۹۶۲ تأسیس شد و شمار کارخانه‌ها در اوج خود به ۲۵ واحد رسید، هرچند ده کارخانه پس از آغاز انتفاضهٔ سال ۲۰۰۰ تعطیل شدند. مواد خام یعنی خاک رس و رنگدانه‌ها از هلند و اسپانیا وارد می‌شوند.

## سفالگری

سفالگری فلسطینی تداوم چشم‌گیری را در درازای سده‌ها نشان می‌دهد. کوزه‌ها، کاسه‌ها، سبوها و پیاله‌های نوین فلسطینی به‌ویژه آن‌هایی که پیش از تأسیس اسرائیل در ۱۹۴۸ ساخته شده‌اند، از نظر شکل، جنس و تزئین شباهت فراوانی به نمونه‌های باستانی دارند. دیگ‌های پخت، سبوها، لیوان‌ها و بشقاب‌هایی که هنوز به‌صورت دست‌ساز تولید می‌شوند، در کوره‌های روباز زغال‌سوز پخته می‌شوند؛ همان شیوه‌ای که از روزگار کهن در روستاهای تاریخی مانند الجیب (جبعون)، بیتین (بث‌ئیل) و سنجل رایج بوده‌است.

در الخلیل ۱۶ کارگاه سفالگری با ۹۶ کارگر فعال است و ۷۰ درصد تولید به اسرائیل، ۲۰ درصد به بازارهای اروپا و آمریکا و ۱۰ درصد در بازار داخلی فلسطین به فروش می‌رسد.

## صابون‌سازی

صابون نابلسی گونه‌ای صابون کاستیل است که تنها در نابلس در کرانه باختری تولید می‌شود. این صابون بر پایهٔ روغن زیتون ساخته می‌شود و سه مادهٔ اصلی آن عبارتند از: روغن زیتون بکر، آب و ترکیب سدیمی. کارگران نابلسی که این صابون را می‌سازند به بوی یگانهٔ آن می‌بالند و آن را نشانهٔ کیفیت و خلوص مواد اولیه‌اش می‌دانند.

صابون نابلسی دست‌کم از سدهٔ دهم میلادی به‌عنوان فرآوردهٔ برتر شناخته شده و به سراسر جهان عرب و حتی اروپا صادر شده‌است. در دوران صلیبی‌ها این صنعت چنان ارزشمند بود که در انحصار پادشاه قرار داشت و هیچ کارخانه‌داری بدون قرارداد با پادشاه بیت‌المقدس حق فعالیت نداشت. صلیبیون همچنین شیوهٔ ساخت را به اروپا انتقال دادند و کارخانه‌های صابون روغن زیتونی مارسی به روشی مشابه صابون نابلسی بنیان نهاده شد.

شمار کارخانه‌های صابون نابلس از اوج ۳۰ واحد در سدهٔ نوزدهم به تنها دو واحد کاهش یافته‌است، اما تلاش‌ها برای نگاهبانی از این بخش مهم میراث فرهنگی فلسطین و نابلس ادامه دارد.

## مبلمان بامبویی
فلسطینیان پیشینهٔ درازی در ساخت مبلمان و اشیای خانگی دارند. این مهارت نسل‌به‌نسل منتقل شده اما در سال‌های اخیر رو به کاهش نهاده‌است. بامبو از خاور دور از راه جاده ابریشم به این سرزمین راه یافت و خریداران آن را فرآوری می‌کردند. بامبو جوشانده، تراشیده، سوزانده و سپس خشکانده می‌شود تا سخت شود و شکل بگیرد. در تولید مبلمان فلسطینی هیچ ماشینی به‌کار نمی‌رود و تمام فرایند به‌دست یک تا سه نفر و به‌صورت کاملاً دستی انجام می‌شود.

## وضعیت صنایع دستی فلسطینی

صنایع دستی سنتی فلسطین پیوند تنگاتنگی با بخش گردشگری دارند. رکودی که این بخش از آغاز اشغال اسرائیلی کرانه باختری و نوار غزه در سال ۱۹۶۷ تجربه کرده پیامدهای منفی سنگینی بر صنایع دستی بر جای گذاشته‌است. محاصره‌های پیاپی و موانع مالیاتی و اداری زمینهٔ بازاریابی این فرآورده‌ها از راه گردشگری را از بین برده و بسیاری از کارگاه‌ها تعطیل شده‌اند.

آغاز انتفاضه دوم در سال ۲۰۰۰ به کاهش آشکار بخش صنایع دستی سنتی انجامید؛ نزدیک به ۳۰ درصد کارگاه‌ها تا اوایل ۲۰۰۲ از کار بازایستادند و برخی به‌طور کامل تعطیل شدند. وابستگی این بخش به گردشگری به‌ویژه در بیت‌لحم که کانون اصلی تولید و بازاریابی صنایع دستی است، آسیب‌پذیری آن را دوچندان کرده‌است.

از سوی دیگر از سال ۱۹۹۴ به بعد توجه بیشتری به حفظ میراث صنایع دستی سنتی شده‌است، زیرا بخشی از این فرآورده‌ها از راه واسطه‌های اسرائیلی به بازارهای خارجی با عنوان صنایع دستی اسرائیلی عرضه می‌شد و این امر هویت فلسطینی آن‌ها را تهدید می‌کرد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* سازمان سنبله، شبکه صنایع دستی فلسطینی
* سازمان أطفالنا برای صنایع دستی

رده:تطریز
رده:تاریخ سرزمین فلسطین
رده:اقتصاد فلسطین
رده:اختراع‌های فلسطینی