سازمان کشورهای عرب صادرکننده نفت

**سازمان کشورهای عرب صادرکننده نفت** (به اختصار **اوآپک**؛ ، به اختصار OAPEC؛ ) یک سازمان میان‌دولتی با مرکزیت کویت است که سیاست‌های انرژی کشورهای عربی نفت‌خیز را هماهنگ می‌کند. هدف اصلی این سازمان پاسداری از همکاری اعضا در زمینه‌های گوناگون فعالیت اقتصادی در صنعت نفت، استوارسازی روابط میان آن‌ها، یکپارچه‌سازی تلاش‌ها برای تأمین دسترسی نفت به بازارهای مصرف با شرایط عادلانه و فراهم‌آوردن زمینه‌های مناسب برای سرمایه‌گذاری در صنعت نفت کشورهای عضو است.

اوآپک در ۹ ژانویه ۱۹۶۸ توسط سه کشور عربی محافظه‌کار نفت‌خیز یعنی کویت، لیبی و عربستان سعودی در بیروت (لبنان) بنیان‌گذاری شد. این سازمان در آغاز با هدف جداسازی تولید و فروش نفت از سیاست تأسیس گردید. سازمان کشورهای عرب صادرکننده نفت نباید با اوپک اشتباه گرفته شود؛ اوپک سازمانی جهانی است که کشورهای غیرعربی نیز در آن عضویت دارند، در حالی که اوآپک تنها کشورهای عربی صادرکننده نفت را دربرمی‌گیرد. تا دسامبر ۲۰۲۰ این سازمان ۱۱ کشور عضو داشت که ۶ کشور از آن‌ها همزمان عضو اوپک نیز بودند.

## پیشینه
### بنیان‌گذاری
اندیشه ایجاد یک سازمان عربی نفتی از دهه ۱۹۵۰ میلادی شکل گرفت. اتحادیه عرب از همان آغاز به مسائل نفتی توجه ویژه‌ای داشت و در سال ۱۹۵۱ کمیته کارشناسان نفت عرب را تشکیل داد، سپس در سال ۱۹۵۴ دفتر نفت را در ساختار تشکیلاتی خود ایجاد کرد که در سال ۱۹۵۹ به یکی از اداره‌های اتحادیه تبدیل شد. در اواسط دهه ۱۹۶۰، مصر پیشنهاد ایجاد سازمان عربی نفت را به کمیته کارشناسان نفت عرب ارائه داد، اما اندلاع جنگ شش‌روزه در ژوئن ۱۹۶۷ مانع تحقق این طرح شد.

در ۹ ژانویه ۱۹۶۸، سه کشور عربی محافظه‌کار نفت‌خیز — کویت، لیبی و عربستان سعودی — در کنفرانسی در بیروت (لبنان) توافق‌نامه تأسیس سازمان کشورهای عرب صادرکننده نفت را امضا کردند. هدف از تأسیس این سازمان جداسازی تولید و فروش نفت از سیاست بود؛ زیرا در پی جنگ شش‌روزه سال ۱۹۶۷، تحریم نفتی نیمه‌کاره‌ای اعمال شده بود که کارایی چندانی نداشت. بهره‌گیری از نفت به‌عنوان سلاح اقتصادی در مبارزه با اسرائیل پیش‌تر در کنگره‌های نفتی عرب پیشنهاد شده بود، اما تولید نفت عربستان سعودی در آن سال ۹ درصد افزایش یافت و تحریم اصلی تنها ده روز دوام آورد و با قطعنامه خارطوم پایان پذیرفت.

اوآپک در آغاز به‌گونه‌ای طراحی شده بود که با محدودکردن عضویت به کشورهایی که صادرات اصلی‌شان نفت بود، دولت‌هایی را که رادیکال تلقی می‌شدند — مانند مصر و الجزایر — از عضویت محروم نگه دارد. افزون بر این، منشور سازمان مقرر می‌داشت که پذیرش هر عضو جدید نیازمند موافقت هر سه کشور بنیان‌گذار باشد. هدف اولیه کنترل سلاح اقتصادی تحریم نفتی و جلوگیری از بهره‌گیری احساسی از آن بود.

عراق در آغاز از پیوستن به سازمان خودداری کرد و ترجیح داد زیر چتر اتحادیه عرب فعالیت کند و اوآپک را بیش از حد محافظه‌کار می‌دانست. از سوی دیگر، سه کشور بنیان‌گذار نیز عراق را به دلیل رادیکال‌بودن حکومتش عضو مطلوبی نمی‌دانستند.

### گسترش عضویت
در سال ۱۹۷۰، الجزایر، قطر، امارات متحده عربی و بحرین به سازمان پیوستند. در دسامبر ۱۹۷۱، یکی از بندهای ماده هفتم توافق‌نامه تأسیس سازمان که شرط عضویت را «نفت منبع اصلی و عمده درآمد ملی» تعیین کرده بود، اصلاح شد و به «نفت منبع مهمی از درآمد ملی» تغییر یافت. در پی این اصلاح، عراق و سوریه در سال ۱۹۷۲ و مصر در سال ۱۹۷۳ به عضویت درآمدند. تونس نیز در سال ۱۹۸۲ عضو شد. در نتیجه، اوآپک به سازمانی بسیار فعال‌تر از آنچه در آغاز در نظر گرفته شده بود تبدیل گردید.

### بحران نفتی ۱۹۷۳
بحران نفتی سال ۱۹۷۳ نقطه عطفی برای سازمان بود. در اکتبر آن سال، نیروهای مصر و سوریه در جنگی که بعدها به جنگ یوم کیپور شناخته شد، به اسرائیل حمله کردند. در ۱۶ اکتبر ۱۹۷۳، ده روز پس از آغاز جنگ، کویت میزبان نشست‌های جداگانه اوآپک و اعضای خلیج فارسی اوپک (از جمله ایران) بود. اوآپک تصمیم گرفت تولید نفت را ماهانه ۵ درصد کاهش دهد «تا زمانی که نیروهای اسرائیلی به‌طور کامل از تمام سرزمین‌های عربی اشغال‌شده در جنگ ژوئن ۱۹۶۷ عقب‌نشینی کنند».

تحریم نفتی در حدود پنج ماه ادامه یافت و سرانجام در مارس ۱۹۷۴ پس از مذاکرات در اجلاس نفتی واشینگتن برداشته شد. پیامدهای تحریم تا پایان آن دهه و فراتر از آن ادامه داشت. برای کشورهای صادرکننده نفت، این تحریم نخستین تجربه بهره‌گیری از تولید جمعی نفت به‌عنوان اهرم سیاسی بود. شماری از کشورهای عضو از این احساس قدرت برای بازنگری در قراردادهایی که با شرکت‌های اکتشاف‌کننده و بهره‌بردار منابع‌شان بسته بودند بهره گرفتند. درآمدهای به‌شدت افزایش‌یافته اعتیادآور شد و تحریم نفتی یکپارچه اوآپک دیگر هرگز تکرار نشد.

وزیران نفت کشورهای عربی (اوآپک) — به‌جز لیبی — در ۱۸ مارس ۱۹۷۴ تحریم نفتی علیه ایالات متحده را پایان‌یافته اعلام کردند و لیبی نیز در ۳۱ دسامبر ۱۹۷۴ به این تصمیم پیوست.

### اخراج و بازگشت مصر
در سال ۱۹۷۹، پس از امضای پیمان کمپ دیوید با اسرائیل، مصر از عضویت اوآپک اخراج شد. مصر یک دهه بعد، در سال ۱۹۸۹، دوباره به عضویت سازمان پذیرفته شد.

### تعلیق عضویت تونس
در سال ۱۹۸۶، تونس درخواست کناره‌گیری از سازمان را ارائه داد و شورای وزیران پس از بررسی، حقوق و تعهدات تونس در اوآپک را به حالت تعلیق درآورد.

### ادغام کنگره نفت عرب
در سال ۱۹۸۲، **کنگره نفت عرب** (بنیان‌گذاری ۱۹۵۹) که وابسته به اتحادیه عرب بود، با **کنفرانس انرژی عرب** (بنیان‌گذاری ۱۹۷۹) اوآپک ادغام شد. این کنفرانس هر چهار سال یک‌بار برگزار می‌شود و دست‌کم تا سال ۲۰۱۴ به فعالیت خود ادامه داده‌است.

## ساختار سازمانی
اوآپک از چهار رکن اصلی تشکیل شده‌است: شورای وزیران، دفتر اجرایی، دبیرخانه کل و دیوان قضایی.

### شورای وزیران
شورای وزیران عالی‌ترین مرجع تصمیم‌گیری سازمان است و از وزیران نفت کشورهای عضو تشکیل می‌شود. این شورا سیاست‌های کلی سازمان را تدوین می‌کند و بر تحقق اهداف و اجرای تصمیمات نظارت دارد.

### دفتر اجرایی
دفتر اجرایی به شورای وزیران یاری می‌رساند و دست‌کم سه بار در سال تشکیل جلسه می‌دهد تا بودجه را بررسی کند، آیین‌نامه‌های کارکنان را تصویب نماید و دستور کار شورای وزیران را بر پایه تحلیل فعالیت‌های سازمان تنظیم کند. از هر کشور عضو یک مقام ارشد در دفتر اجرایی حضور دارد.

### دبیرخانه کل
دبیرخانه کل به رهبری دبیرکل اداره می‌شود و دارای چهار بخش است: امور مالی و اداری، اطلاعات و کتابخانه، اقتصاد و امور فنی. بخش‌های اقتصاد و امور فنی با هم **مرکز عربی مطالعات انرژی** را تشکیل می‌دهند که در سال ۱۹۸۳ پایه‌گذاری شد.

### دیوان قضایی
دیوان قضایی به حل‌وفصل اختلافات میان کشورهای عضو، تفسیر توافق‌نامه اوآپک، اختلافات با شرکت‌های نفتی فعال در سرزمین کشورهای عضو و هر موضوع دیگری که در حوزه صلاحیت اوآپک باشد یا شورای وزیران به دیوان ارجاع دهد، رسیدگی می‌کند. دیوان قضایی باید به‌صورت فرد (نه زوج) دست‌کم هفت و حداکثر یازده قاضی از کشورهای عربی داشته باشد. احکام دیوان قطعی و الزام‌آور است و در سرزمین کشورهای عضو قابل اجراست.

## کشورهای عضو

تا دسامبر ۲۰۲۰، اوآپک ۱۱ کشور عضو دارد:

### اعضای بنیان‌گذار (۱۹۶۸)
* 
* 
* 

### اعضای پیوسته در ۱۹۷۰
* 
* 
* 
* 

### اعضای پیوسته در ۱۹۷۲
* 
* 

### اعضای پیوسته پس از ۱۹۷۲
*  (۱۹۷۳؛ اخراج ۱۹۷۹–۱۹۸۹)
*  (۱۹۸۲؛ عضویت از ۱۹۸۶ معلق)

## پروژه‌ها و شرکت‌های وابسته
اوآپک چندین شرکت و پروژه مشترک را پایه‌گذاری کرده‌است. از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به شرکت عربی دریایی حمل‌ونقل نفت، شرکت عربی ساخت و تعمیر کشتی، شرکت عربی سرمایه‌گذاری نفتی، شرکت عربی خدمات نفتی و مؤسسه عربی آموزش نفت اشاره کرد.

## رابطه با اوپک
میان اوآپک و اوپک رابطه نزدیکی وجود دارد، هرچند اهداف دو سازمان تفاوت‌های چشمگیری دارد. این رابطه ناشی از وجود هفت عضو مشترک میان دو سازمان است و مصر نیز به‌عنوان ناظر در نشست‌های اوپک شرکت می‌کند. در سال ۲۰۰۰، ذخایر تأییدشده نفت خام کشورهای عضو اوآپک بیش از ۶۳۳ میلیارد بشکه بود که بیش از ۶۱ درصد ذخایر جهانی را تشکیل می‌داد. ذخایر گاز طبیعی آن‌ها نیز بیش از ۳۵ تریلیون مترمکعب بود که بیش از ۲۲ درصد ذخایر جهانی گاز طبیعی را دربرمی‌گرفت.

به‌طور کلی، اوآپک نزدیک به ۵۰ درصد ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارد و امروزه خود را بیشتر سازمانی فنی برای همکاری درون‌عربی در بخش نفت و گاز می‌داند. در حالی که بخش عمده تولید نفت از کشورهای عضو اوپک سرچشمه می‌گیرد، اوآپک برای تولیدکنندگان کوچک عربی مانند بحرین، سوریه و تونس نیز امکان هماهنگی با همسایگان عربی‌شان را فراهم می‌آورد. کشورهای عربی نخواسته‌اند که اوآپک به‌صورت یک بلوک عربی درون اوپک تلقی شود تا وحدت اوپک در برابر کشورهای مصرف‌کننده حفظ گردد.

## جستارهای وابسته
* اوپک
* بحران نفتی سال ۱۹۷۳
* اتحادیه عرب
* صنعت نفت

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* وبگاه رسمی اوآپک
* وبگاه رسمی اوپک

رده:سازمان‌های بین‌المللی انرژی
رده:سازمان‌های نفتی
رده:سازمان‌های میان‌دولتی
رده:سیاست نفت
رده:اقتصاد نفت
رده:سازمان‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۶۸ (میلادی)
رده:سیاست خارجی کویت
رده:سیاست خارجی عربستان سعودی
رده:سیاست خارجی لیبی
رده:روابط خارجی الجزایر
رده:سیاست خارجی بحرین
رده:سیاست خارجی قطر
رده:سیاست خارجی امارات متحده عربی
رده:سیاست خارجی عراق
رده:سیاست خارجی سوریه
رده:سیاست خارجی مصر
رده:روابط خارجی تونس