معبد زئوس المپیک، آگریجنتو

**معبد زئوس المپیک، آگریجنتو** (یا **المپیون** ؛ که در ایتالیایی با نام *تمپیو دی جیووه المپیکو* شناخته می‌شود) در آگریجنتو ، سیسیل، بزرگترین معبد دوریکی بود که تاکنون ساخته شده است، اگرچه هرگز تکمیل نشد و اکنون به ویرانه تبدیل شده است. این معبد در دره تمپلی در کنار تعدادی دیگر از معابد بزرگ یونانی قرار دارد. با وجود عظمت طرح و ابعاد بی‌سابقه‌اش، این معبد هرگز به‌طور کامل به پایان نرسید و امروزه تنها ویرانه‌هایی از آن باقی مانده است. این معبد در درهٔ معابد جای دارد. ستون‌های عظیم، پایه‌های سنگی پراکنده، و بقایای معماری آن، گواهی بر جاه‌طلبی مهندسان و معماران یونانی در ساخت بنایی بودند که قرار بود تجلی قدرت و شکوه زئوس باشد. هرچند زمان و تاریخ آن را ناتمام گذاشتند، اما حضورش همچنان در حافظهٔ فرهنگی مدیترانه پابرجاست.

## تاریخچه
تاریخ معبد مشخص نیست، اما احتمالاً برای بزرگداشت نبرد هیمرا (480 پیش از میلاد) تأسیس شده است، نبردی که در آن شهرهای یونانی آکراگاس (آگریجنتو) و سیراکوز ، مگنا گراسیا ، پونی‌ها را تحت فرماندهی هامیلکار شکست دادند. به گفته مورخ دیودوروس سیسیلی ، این معبد با استفاده از نیروی کار بردگان کارتاژی ساخته شده است &#x2013; احتمالاً سربازان شکست خورده‌ای که پس از نبرد اسیر شده بودند.  در ادبیات باستانی به جز این، اشاره کمی به آن شده است. مورخ یونانی، پولیبیوس، در توصیف آکراگاس در قرن دوم پیش از میلاد، به طور خلاصه به آن اشاره می‌کند و اظهار می‌دارد که "معابد و رواق‌های دیگری که شهر را زینت می‌دهند، از شکوه زیادی برخوردارند، معبد زئوس المپیایی ناتمام است، اما دومی از نظر طراحی و ابعاد در یونان به نظر نمی‌رسد." 

به‌گفتهٔ دیودوروس، ساخت معبد زئوس المپیک در آگریجنتو به‌سبب فتح شهر توسط کارتاژ در سال ۴۰۶ پیش از میلاد و محاصرهٔ آکراگاس ناتمام ماند. در همان زمان، سقف معبد از بین رفته بود و بنای عظیم آن هرگز به پایان نرسید. در قرون بعد، زمین‌لرزه‌های متعدد موجب فروپاشی کامل سازه شدند، و در سدهٔ هجدهم میلادی، بقایای آن به‌طور گسترده برای تأمین مصالح ساختمانی شهرهای مدرن آگریجنتو و بندر پورتو امپدوکله استخراج شد. امروزه، تنها سکویی سنگی و گسترده از آن باقی مانده که با ستون‌های واژگون‌شده و بلوک‌های پراکنده پوشیده شده است.

## معماری
معبد زئوس المپیک در آگریجنتو، با وجود آن‌که ساختار دقیق آن هنوز مورد بحث است، در پایهٔ ستون‌ها ابعادی برابر با ۱۱۲٫۷ در ۵۶٫۳ متر داشت و ارتفاع کلی آن حدود ۲۰ متر برآورد شده است. کل بنا از بلوک‌های سنگی کوچک ساخته شده بود، که همین امر موجب ابهام در تخمین دقیق اندازهٔ نهایی آن شده است.

بر اساس روایت دیودوروس، شیارهای ستون‌ها به‌قدری بزرگ بودند که یک انسان به‌راحتی درون آن‌ها جای می‌گرفت. ارتفاع این ستون‌ها بین ۱۴٫۵ تا ۱۹٫۲ متر تخمین زده شده و هر یک بر سکویی پنج‌پله‌ای به ارتفاع تقریبی ۴٫۵ متر از سطح زمین قرار داشتند. محوطهٔ معبد بر روی زیرزمینی وسیع با پایه‌ای پنج‌پله‌ای بنا شده بود. نمای جلویی معبد دارای هفت نیم‌ستون بود. در دو ضلع طولی بنا، چهارده نیم‌ستون قرار داشتند، که هم به استحکام سازه کمک می‌کردند و هم جلوه‌ای باشکوه و سنگین به آن می‌بخشیدند. این ترکیب معماری، بازتابی از گذار میان سنت‌های آرکائیک و جاه‌طلبی‌های مهندسی یونانی در دوران کلاسیک بود.

برخلاف دیگر معابد آن زمان، ستون‌های بیرونی به صورت مستقل و به عنوان یک ستون پیش‌آمده ایستاده نبودند، بلکه به یک دیوار حائل پیوسته متصل بودند که برای تحمل وزن عظیم اسپر مورد نیاز بود. در بین ستون‌ها ، ستون پهلوان‌پیکر عظیم‌الجثه، پیکره‌های سنگی با ارتفاع حدود ۷.۵ متر قرار داشتند. به نظر می‌رسد که این پیکره‌ها به طور متناوب بین ریش‌دار و تراشیده قرار داشته‌اند، همگی برهنه و ایستاده با پشت به دیوار و دستان کشیده بالای سرشان.
[راست|بندانگشتی|بقایای یک [ستون پهلوان‌پیکر در میدان المپیون]]
موقعیت دقیق اطلس‌ها موضوع برخی بحث‌های باستان‌شناسی بوده است، اما عموماً اعتقاد بر این است که آنها بر روی یک طاقچه فرورفته در قسمت بالایی دیوار بیرونی قرار داشته‌اند و وزن قسمت بالایی معبد را روی دست‌هایشان که به صورت ایستاده نگه داشته شده‌اند، تحمل می‌کردند. یکی از اطلس‌های افتاده در موزه باستان‌شناسی مجاور جمع‌آوری شده است و یک ماکت از آن را می‌توان روی زمین در میان ویرانه‌های معبد مشاهده کرد.  تلاش‌ها برای بازسازی دقیق ظاهر اصلی اطلس‌ها به دلیل وضعیت نامناسب آنها با مشکل مواجه شده است. آنها به شدت فرسایش یافته‌اند و به نظر می‌رسد که تمام پایه‌های آنها از بین رفته است. 

تندیس‌های اطلس، که در معماری معبد زئوس المپیک به‌کار رفته‌اند، از ویژگی‌های بسیار نادر و شاید منحصربه‌فرد زمان خود بودند. این پیکره‌های عظیم، که به‌جای ستون در ساختار بنا به‌کار گرفته شده‌اند، از نظر نمادین تفاسیر گوناگونی یافته‌اند: برخی آن‌ها را تجسمی از به‌بردگی‌کشیدن مهاجمان کارتاژی توسط یونانیان دانسته‌اند، و برخی دیگر منشأ آن‌ها را در تأثیرات مصری جست‌وجو کرده‌اند.

جوزف ریکورت، پژوهشگر معماری، در توصیف این بنا می‌نویسد: «ابعاد عظیم معبد، گویی تأییدی است بر اسراف مشهور مردم آکراگاس و عشق آنان به جلوه‌گری.» این جمله، نه‌تنها بر شکوه فیزیکی بنا تأکید دارد، بلکه به روحیهٔ نمایشی و جاه‌طلبانهٔ جامعهٔ یونانی در سیسیل اشاره می‌کند.

وجود پنجره میان ستون‌ها در معبد زئوس المپیک تأیید نشده است. فضای داخلی معبد با دیواری شکل گرفته بود که دوازده نیم‌ستون را در هر ضلع طولی به هم متصل می‌کرد؛ نیم‌ستون‌های زاویه‌ای، فضای پیش‌ورودی (پروناوس) و پس‌ورودی (اپیستودوموس) را در بر می‌گرفتند. ورودی به تالار مرکزی از طریق تعداد نامعلومی در انجام می‌شد.

ساختار داخلی معبد از معماری فینیقی-کارتاژی الهام گرفته بود و شامل تالاری عظیم با سه راهرو و ستون‌هایی بلند بود که راهروی میانی آن به آسمان باز بود. سقف بنا احتمالاً هرگز تکمیل نشد، اما مثلث‌های انتهایی (پدیمان‌ها) با مجموعه‌ای کامل از مجسمه‌های مرمری تزئین شده بودند. در انتهای شرقی، به‌گفتهٔ دیودوروس سیسیلی، صحنه‌ای از نبرد غول‌ها (گیگانتوماخی) به نمایش درآمده بود؛ و در انتهای غربی، سقوط تروا به تصویر کشیده شده بود.

## منابع

رده:محوطه‌های باستان‌شناختی در سیسیل
رده:ساختمان‌های مذهبی سده ۵ (پیش از میلاد)
رده:معبدهای زئوس
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:قاب نقشه جعبه اطلاعات بدون شناسه مرتبط OSM در ویکی‌داده