قفطان

[بندانگشتی|مرد [مردم کرد|کردی که قفطان به تن دارد. تصویرسازی از مکس کارل تیلکه، منتشر شده در *کتاب «لباس‌های شرقی: طرح‌ها و رنگ‌های آنها*» (۱۹۲۲)، موزه ملی گرجستان، تفلیس .]]
**قَفطان** یا **کَفتان** (, ، ) گونه‌ای از لباده یا تونیک است. این لباس که ریشه در آسیا دارد، هزاران سال است که توسط تعدادی از فرهنگ‌ها در سراسر جهان پوشیده می‌شود. در زبان روسی، *قفطان* به نوعی کت و شلوار بلند مردانه با آستین‌های تنگ اشاره دارد.

این لباس ممکن است از پشم، ترمه، ابریشم یا پنبه ساخته شده باشد و با کمربند پوشیده شود. این لباس که در زمان امپراتوری عثمانی محبوب بود، با طراحی‌های دقیق و استادانه به سفیران و دیگر مهمانان مهم در کاخ توپکاپی اهدا می‌شد.

انواع مختلف قفطان توسط فرهنگ‌های سراسر آسیا به ارث رسیده و توسط افراد در روسیه (شمال آسیا، اروپای شرقی و آسیای مرکزی سابق)، جنوب غربی آسیا و شمال آفریقا پوشیده می‌شد.

سبک‌ها، کاربردها و نام‌های قفطان از فرهنگی به فرهنگ دیگر متفاوت است. قفطان اغلب به عنوان کت یا روپوش پوشیده می‌شود و معمولاً آستین‌های بلندی دارد و تا مچ پا می‌رسد. در مناطقی با آب و هوای گرم، به عنوان یک لباس سبک و گشاد پوشیده می‌شود. در برخی فرهنگ‌ها، قفطان به عنوان نمادی از سلطنت عمل کرده است.

## تاریخچه
ریشه‌های قفطان نامشخص است، اما اعتقاد بر این است که اولین بار در بین‌النهرین باستان ظاهر شده است. این لباس به عنوان ردایی بلند تا ساق پا یا گاهی اوقات درست زیر زانو توصیف می‌شود و در جلو باز است و آستین‌های آن در مچ یا حتی تا وسط بازوها کمی برش خورده است.

واژه «کافتان» از واژه ترکی کهن ḳaftān به‌معنای «جامه» یا «قبای بلند» گرفته شده است. احتمال می‌رود این واژه از ترکی کهن kap-ton به‌معنای «لباس کیسه‌ای/لباسی شبیه کیسه» مشتق شده باشد. پژوهش «دورفر» در اثر *Türk. und Mong. Elementen im Neupersisch، ص. ۱۸۵ و بعد* بیان می‌کند که این واژه در اصل وام‌واژه‌ای ترکی است که وارد فارسی و سپس عربی شده است.

### دوران عباسیان
در طول عصر طلایی اسلامی در دوران عباسیان، ابرفرهنگ جهان‌وطنی به‌طور گسترده در امپراتوران چین، سکه‌های آنگلوساکسون، و همچنین در قسطنطنیه (استانبول امروزی) گسترش یافت. آنها فرهنگ بغداد (پایتخت عباسیان) را تقلید و الگوبرداری می‌کردند.

در دهه ۸۳۰ میلادی، تئوفیلوس، امپراتور بیزانس، که در میدان نبرد با عباسیان جنگید و کاخی به سبک بغداد در نزدیکی بسفر ساخت، با خفتان و عمامه رفت و آمد می‌کرد. حتی در خیابان‌های گوانگ‌ژوو در دوران سلسله تانگ، خفتان عباسی مد بود.

قفطان به یک مد لوکس تبدیل شد، ردایی فاخر با دکمه‌هایی در جلو. خلفا قفتان‌های ظریفی از جنس زربافت نقره‌ای یا طلایی می‌پوشیدند که در جلوی آستین‌هایشان دکمه داشت. خلیفه المقتدر (۹۰۸–۹۳۲) قفتانی از ابریشم تستری زربافت نقره‌ای می‌پوشید و پسرش نیز قفتانی از ابریشم بیزانسی که با نقش و نگارهای فراوان تزئین شده بود، می‌پوشید. این قفتان توسط عباسیان در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا رواج یافت.

## انواع
### قفطان ترکی
به نظر می‌رسد که خفتان قدیمی‌ترین لباس ترکی باشد؛ قدمت این لباس به دوره‌های هون‌ها و گوک‌ترک‌ها برمی‌گردد. خفتان لباس مورد علاقه در کشورهای ترک آسیای مرکزی، امپراتوری ترک‌ها در هند، ترک‌های سلجوقی و عثمانی‌ها بود. این لباس مهم‌ترین جزء دوره سلجوقی بود و گفته می‌شود قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته شده از این ردا در مقبره‌های هون‌ها یافت شده است. لباس دوره گوک‌ترک شامل خفتان‌های بلندی بود که با کمربندی در کمر بسته می‌شدند، این خفتان‌ها را می‌توان در مجسمه‌های گوک‌ترک مشاهده کرد.

سلطان احمد سنجر سلجوقی که از سال ۱۰۹۷ تا ۱۱۱۸ حکومت می‌کرد، ۱۰۰۰ خفتان قرمز به سربازان خود داد. در سال ۱۰۵۸ و همچنین در دوره سلطان ملکشاه اول سلجوقی، ترکان سلجوقی خفتان می‌پوشیدند و کاوش‌ها یک خفتان کودک را کشف کرد که قدمت آن به دوران سلطنت سنجرشاه که از سال ۱۱۸۵ یا ۱۱۸۶ تا ۱۱۸۷ حکومت می‌کرد، برمی‌گردد.

کاشی‌های کاخ قبادآباد، چهره‌های ترک را با لباس قفطان به تصویر می‌کشند. این کاخ برای سلطان علاءالدین کیقباد اول که از سال ۱۲۲۰ تا ۱۲۳۷ حکومت می‌کرد، ساخته شده است. علاوه بر این، تصاویر معمول سلجوقی از قرن یازدهم تا سیزدهم، چهره‌هایی را با لباس قفطان به سبک ترکی نشان می‌دهند. سلجوقیان آناتولی نیز قفطان می‌پوشیدند و حتی قفطان‌هایی را به اولین سلطان عثمانی، عثمان اول، هدیه داده بودند. در رابطه با ارث عثمان اول، مورخ نشری، قفطانی را در فهرست اقلام موروثی توصیف کرد: «یک قفطان آستین کوتاه از پارچه دنیزلی وجود داشت.»

در یک کاوش در کینتِ ترکیه، کاسه‌ای مربوط به اوایل قرن چهاردهم پیدا شد که تصویر مردی را نشان می‌دهد که به‌نظر می‌رسد کافتان بر تن دارد.

کافتان‌ها توسط سلطان‌های امپراتوری عثمانی پوشیده می‌شدند. تزئینات روی این لباس، از جمله رنگ‌ها، طرح‌ها، نوارها و دکمه‌ها، نشان‌دهندهٔ جایگاه فردی بود که آن را به تن داشت. در نیمهٔ نخست قرن چهاردهم، اورخان یکم بورسا را تصرف کرد و آن را پایتخت عثمانی ساخت. یکی از تخصص‌های اصلی بورسا رودوزیِ طلایی و دیگر هنرهای وابسته به بافندگی بود. در یکی از اسناد بایگانی آمده است که در سال ۱۴۹۴، دو کافتان از بهترین مخمل زربافت بورسا برای مراسم ختنهٔ دو پسر گلیبولو بیگ سنان پاشا تهیه شده بود.

ابن بطوطه که از آناتولی بازدید کرده بود، شاهد بود که یک مدرسی لباسی با گلدوزی‌های طلایی پوشیده بود و یک بیگ سلجوقی، قفطانی با گلدوزی‌های طلایی به او هدیه داد. از قرن چهاردهم تا قرن هفدهم، از پارچه‌هایی با طرح‌های بزرگ استفاده می‌شد. در اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم، طرح‌های تزئینی روی پارچه‌ها کوچک‌تر و روشن‌تر شدند. در نیمه دوم قرن هفدهم، گرانبهاترین قفطان‌ها، آنهایی بودند که *یولو* داشتند: نوارهای عمودی با گلدوزی‌های متنوع و طرح‌های کوچک - پارچه‌های به اصطلاح «سلیمیه».

بیشتر پارچه‌های تولید شده در ترکیه در استانبول و بورسا ساخته می‌شدند، اما برخی از منسوجات از جاهای دوری مانند ونیز، جنوا، ایران، هند و حتی چین می‌آمدند. قفطان‌ها از مخمل، *عبا*، *برومجوک* (نوعی کرپ با تار ابریشمی و پود پنبه‌ای)، *قنف*، *چاتما* (پارچه ابریشمی ضخیم)، *گزی*، *دیبا* ( ساخته می‌شدند), *هاتای*, *کوتنو*, *کمها*, *سراسر* () (پارچه زربافت با تار ابریشمی و پود فلزی طلایی یا نقره‌ای)، ** *زربافت*) و *تفتا* (). رنگ‌های مورد علاقه عبارت بودند از نیلی، قرمز، بنفش، *پیش‌میش آیوا* یا «به پخته» و ورث زردنما. &#x5B; *[[ویکی‌پدیا:نیازمند منبع|<span title="This claim needs references to reliable sources. (اوت ۲۰۲۰)">نیازمند منبع</span>]]* &#x5D; جلیقه‌های ابریشمی یا پشمی مزین به نخ‌های طلایی یا گلدوزی‌های ابریشمی احتمالاً نمایانگر ورود یک ویژگی ترکی به زیبایی‌شناسی عربی هستند.

نزدیک به ۲۵۰۰ خفتان و سایر لباس‌های متعلق به سلاطین بعدی از قرن ۱۵ تا ۱۹ در موزه کاخ توپکاپی نگهداری می‌شوند. کاخ توپکاپی دارای ۲۱ خفتان متعلق به محمد دوم، ۷۷ خفتان متعلق به سلیمان قانونی، ۱۳ خفتان متعلق به احمد اول، ۳۰ خفتان متعلق به عثمان دوم و ۲۷ خفتان متعلق به مراد چهارم است.

### قفطان الجزایری
از نظر تاریخی، پوشیدن قفطان در الجزایر در اوایل قرن شانزدهم میلادی مستند شده است و حضور قفطان در الجزایر به دوره رستمیان برمی‌گردد و در دوره زیریانیان در قرن دهم و همچنین دوره زیانیدیان نیز وجود دارد. به پیروی از سنت عثمانی، قفطان مردانه، که به عنوان قفطان افتخار شناخته می‌شد، توسط سلطان عثمانی به والیان الجزایر اعطا می‌شد که به نوبه خود، قفطان‌ها را به بیگ‌ها و اعضای خانواده‌های برجسته اعطا می‌کردند. آنتونیو دِ سوسا در کتاب خود *«توپوگرافی و تاریخ عمومی الجزایر»* آن را به عنوان ردایی رنگارنگ از جنس ساتن، دمشقی، مخمل و ابریشم توصیف کرد و شکلی داشت که او را به یاد ردای کاهنان می‌انداخت. دی‌ها (Diy) قفطانی با آستین‌های آویزان می‌پوشیدند؛ *خوجه‌ها* (منشی‌ها) قفطانی پارچه‌ای بسیار بلند می‌پوشیدند که تا مچ پا می‌رسید؛ *چاوش‌ها* (مجریان عدالت دی) با قفطانی سبز با آستین‌های باز یا بسته، بسته به رتبه‌شان، شناخته می‌شدند. قفطان همچنین توسط ینی‌چری‌ها در قرن هفدهم و بخشی از قرن هجدهم پوشیده می‌شد. این لباس تا قرن بیستم توسط مقامات مرد همچنان پوشیده می‌شد.

کافتان زنانه، در مقابل، به‌صورت بومی تکامل یافت و از «غلیله» مشتق شد؛ غلیله نوعی ژاکت تا میانهٔ ساق پا بود که ترکیبی از تأثیرات موریسکی و عثمانی را در خود داشت، اما از سدهٔ شانزدهم به بعد به‌تدریج سبک بسیار خاص الجزایری پیدا کرد. بین سده‌های شانزدهم و هفدهم، زنان طبقهٔ متوسط شروع به پوشیدن غلیله کردند. استفاده از پارچه‌های بروکات و مخمل مرغوب، فراوانی سوزن‌دوزی و نخ‌های طلایی برای ارضای نیاز به تمایز در میان ثروتمندترین الجزایری‌ها کافی نبود، به همین دلیل آن‌ها غلیله را تا قوزک پا بلند کردند و به کافتانی تبدیل نمودند که به مهم‌ترین بخش لباس‌های رسمی بدل شد، در حالی که غلیله به پوشاک روزمره محدود گردید. گفته می‌شود که ورود سوزن‌دوزی با نخ طلا به شمال آفریقا نیز در دورهٔ حکومت ترک‌ها رخ داده است.

## نگارخانه

پرونده:Babur_idealisiert.jpg|جایگزین=The first Mughal Emperor Babur dressed in a kaftan.|بابر، اولین امپراتور مغول، لباسی شبیه به قفطان به تن داشت.
پرونده:Augustus_III_in_Polish_costume.JPG|جایگزین=August III the Saxon in żupan, by Louis de Silvestre.|آگوست سوم ساکسون در ژوپان ، اثر لویی دو سیلوستر .
پرونده:Nicolae_Grigorescu_-_Evreu_cu_caftan.jpg|جایگزین=Evreu cu caftan (Jew in kaftan) by Nicolae Grigorescu.|( یهودی در کافتان) اثر نیکولای گریگورسکو .
پرونده:Mundy-Armenian_youth_'out_of_Persia'.jpg|جایگزین=An Armenian youth 'out of Persia' who wears a pale blue kaftan. Ottoman Turkish Illustrations from Peter Mundy's Album, Istanbul 1618.|یک جوان ارمنی «خارج از ایران» که قفتان آبی کمرنگی به تن دارد. تصاویر ترکی عثمانی از آلبوم پیتر ماندی، استانبول ۱۶۱۸.
پرونده:Jean-Étienne_Liotard_-_Portret_van_Marie_Fargues,_echtgenote_van_de_kunstenaar,_in_Turks_kostuum.jpg|جایگزین=Portrait of the artist's wife, Marie Fargues, in a kaftan, by Jean-Étienne Liotard.|پرتره همسر هنرمند، ماری فارگ، در یک کافه، توسط ژان اتین لیوتار .
پرونده:Drevnosti_RG_v4_ill008.jpg|جایگزین=Tzar Feodor I wearing a kaftan. Antiquities of the Russian country 1846–1853, Solntsev, Fedor Grigorievich.|تزار فئودور اول با قفطان. آثار باستانی کشور روسیه ۱۸۴۶–۱۸۵۳، سولنتسف، فدور گریگوریویچ.
پرونده:Italienischer_Meister_von_1580_001.jpg|جایگزین=Hayreddin Barbarossa, Barbary corsair, Beylerbey of Algiers and Kapudan Pasha (Grand Admiral) of the navy of the Ottoman Empire, wearing a caftan.|خیرالدین بارباروسا ، دزدان دریایی بربری ، بیلربی الجزایر و کاپودان پاشا ( دریاسالار بزرگ ) از نیروی دریایی امپراتوری عثمانی ، در حالی که خفتان به سر دارند.
پرونده:Russian_Strieltsy.JPG|جایگزین=Streltsy (warriors in Russia from 16th to the early 18th centuries) wearing kaftans. Painted in 19th century.|استرلتسی‌ها (جنگجویان روسیه از قرن شانزدهم تا اوایل قرن هجدهم) قفطان پوشیده‌اند. نقاشی شده در قرن نوزدهم.
پرونده:KAFTAN_-_front.jpg|جایگزین=Green kaftan designed by Sybil Connolly (1970s)|قفطان سبز طراحی شده توسط سیبیل کانولی (دهه ۱۹۷۰)
پرونده:Algerian_caftan_ifaegypt2023_1.jpg|جایگزین=Algerian caftan at the ifaegypt of the 2023 by Karim Akrouf.|خفتان الجزایری در مراسم افتتاحیه جام ملت‌های ۲۰۲۳ مصر توسط کریم اکروف.
پرونده:Algerian_caftan_Akrouf.jpg|جایگزین=Royal algerian caftan of 2023 by Karim Akrouf.|کافتان سلطنتی الجزایر ۲۰۲۳ توسط کریم اکروف.


## جستارهای وابسته
* چپن
* دشداشه

## منابع

## پیوند به بیرون

رده:اختراع‌های ترکیه‌ای
رده:بین‌النهرین
رده:پوشاک عثمانی
رده:پوشاک عربی
رده:پوشاک مراکش
رده:تاریخ پوشاک آسیایی
رده:رداها
رده:فرهنگ در ازبکستان
رده:فرهنگ عرب
رده:لباس کردی