اتحاد جماهیر شوروی و درگیری عرب‌ها و اسرائیل

**اتحاد جماهیر شوروی و درگیری عرب‌ها و اسرائیل** به نقش گسترده اتحاد جماهیر شوروی در درگیری عرب‌ها و اسرائیل اشاره دارد. این درگیری بخش مهمی از جنگ سرد بود و شوروی از آغاز پشتیبانی از تأسیس اسرائیل و در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل تا تغییر موضع و گسست روابط دیپلماتیک پس از جنگ شش‌روزه (۱۹۶۷) و پشتیبانی نظامی-سیاسی از دشمنان اسرائیل در دوران جنگ سرد، نقشی کلیدی در تحولات خاورمیانه ایفا کرد.

اتحاد شوروی نخستین کشوری بود که دولت اسرائیل را به‌صورت حقوقی به رسمیت شناخت، حتی پیش از ایالات متحده آمریکا. با این حال، از اواسط دهه ۱۹۵۰ به بعد، شوروی به‌طور یکپارچه از دولت‌های عربی در برابر اسرائیل پشتیبانی کرد و ارتش‌های عربی، به‌ویژه ارتش‌های مصر و سوریه را با تسلیحات مجهز ساخت. روابط دیپلماتیک میان دو کشور سرانجام در ۱۹ اکتبر ۱۹۹۱ و تنها دو ماه پیش از فروپاشی اتحاد شوروی بازبرقرار شد.

## مارکسیسم-لنینیسم و صهیونیسم
موضع رسمی ایدئولوژیک شوروی، جنبش صهیونیسم را همچون گونه‌ای از «ناسیونالیسم بورژوایی» محکوم می‌کرد. ولادیمیر لنین صهیونیسم را جنبشی ارتجاعی، واپس‌گرایانه و مخالف سازمان‌یابی طبقاتی پرولتاریا می‌دانست. لنین در نوشتار «بسیج نیروهای ارتجاعی و وظایف ما» (۱۹۰۳) اعلام کرد که جنبش صهیونیستی بیش از یهودستیزی، رشد سازمان طبقاتی کارگران را تهدید می‌کند. از نیمه دوم دهه ۱۹۲۰، وابستگی به صهیونیسم در اتحاد شوروی جرم سیاسی تلقی می‌شد و هزاران صهیونیست بازداشت شدند.

شوروی‌ها بر این باور بودند که هدف اصلی جنبش صهیونیستی مهاجرت گسترده یهودیان به اسرائیل از کشورهایی است که در میان جمعیت عمومی آنها پراکنده شده بودند، با تأکید ویژه بر اتحاد شوروی. در دوره حکومت ژوزف استالین، وی در آغاز مهاجرت محدود یهودیان شوروی به اسرائیل را پذیرفت، به این امید که اسرائیل کشوری سوسیالیستی شود.

ضدصهیونیسم ویژگی مشترک همه احزاب عضو کمینترن (بین‌الملل کمونیستی) بود. از سوی دیگر، در ۷ مه ۱۹۳۴ دولت شوروی منطقه‌ای در سیبری به نام بیروبیجان را «منطقه خودمختار یهودی» اعلام کرد تا جایگزینی برای طرح صهیونیستی مهاجرت به فلسطین فراهم آورد.

## تأسیس دولت اسرائیل
برای تصمیم‌گیرندگان سیاست خارجی شوروی، عمل‌گرایی بر ایدئولوژی برتری داشت. بدون تغییر موضع رسمی ضدصهیونیستی، از اواخر ۱۹۴۴ تا ۱۹۴۸ و حتی پس از آن، ژوزف استالین سیاست خارجی طرفدار صهیونیسم را در پیش گرفت و بر این باور بود که کشور جدید سوسیالیستی خواهد شد و کاهش نفوذ بریتانیا در خاورمیانه را شتاب خواهد بخشید.

اتحاد شوروی پشتیبانی از صهیونیسم را در سازمان ملل متحد در جریان بحث دربارهٔ طرح تقسیم فلسطین در ۱۹۴۷ آغاز کرد. شوروی‌ها کشور دوملیتی یهودی-عربی را ترجیح می‌دادند، اما اگر این امر ناممکن بود، از تقسیم و تشکیل دولت یهودی پشتیبانی می‌کردند. در ۱۴ مه ۱۹۴۷، آندری گرومیکو، نماینده شوروی در سازمان ملل اعلام کرد:

چنان‌که می‌دانیم، آرمان‌های بخش بزرگی از مردم یهود با مسئله فلسطین و آینده اداره آن پیوند خورده‌است. این واقعیت نیازی به اثبات ندارد… مردم یهود در جنگ اخیر با رنج و مصیبت استثنایی روبه‌رو شدند… سازمان ملل متحد نمی‌تواند و نباید این وضعیت را با بی‌تفاوتی بنگرد، زیرا این امر با اصول والایی که در منشور آن اعلام شده ناسازگار است… آن واقعیت که هیچ دولت اروپای غربی نتوانسته دفاع از حقوق ابتدایی مردم یهود را تضمین کند و آنان را از خشونت جلادان فاشیست حفظ کند، آرزوی یهودیان را برای ایجاد دولت خودشان توضیح می‌دهد. بی‌انصافی خواهد بود اگر این را نادیده بگیریم و حق مردم یهود را برای تحقق این آرمان انکار کنیم.

اندکی پس از این سخنرانی، رسانه‌های شوروی به‌طور موقت انتشار مطالب ضدصهیونیستی را متوقف کردند. پشتیبانی شوروی از طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین، غافلگیری بزرگی هم برای یهودیان و هم برای اعراب بود.

در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷، قطعنامه ۱۸۱ با عنوان «دولت آینده فلسطین» به تصویب رسید که در حدود ۵۵ درصد سرزمین را به اقلیت یهودی اختصاص می‌داد.

در ۱۷ مه ۱۹۴۸، سه روز پس از اعلام استقلال اسرائیل، اتحاد شوروی آن را به‌صورت حقوقی به رسمیت شناخت و نخستین کشوری شد که به‌طور رسمی دولت یهودی را از نظر حقوقی پذیرفت. افزون بر پشتیبانی دیپلماتیک، تسلیحات ارسالی از چکسلواکی که بخشی از بلوک شوروی بود، نقشی تعیین‌کننده در پیروزی اسرائیل در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل ایفا کرد.

## پس از جنگ و آغاز جنگ سرد
### از دوستی شوروی تا دوستی آمریکا
از ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۱ روابط میان شوروی و اسرائیل دوستانه باقی ماند و شوروی می‌کوشید پادشاهی‌های عربی متحد بریتانیا یا آمریکا را تضعیف کند. میان مه ۱۹۴۸ و ۱۹۵۱ نزدیک به ۳۰۰٬۰۰۰ یهودی اروپای شرقی به اسرائیل مهاجرت کردند که پایه جمعیتی آن را به‌شدت تقویت کرد.

شوروی در سپتامبر ۱۹۵۱ با رأی ممتنع خود، عبور قطعنامه ۹۵ شورای امنیت را تضمین کرد که مصر را به دلیل ممانعت از عبور کشتی‌های عازم بنادر اسرائیلی از کانال سوئز سرزنش می‌کرد. در دسامبر ۱۹۵۳ شوروی نخستین کشوری بود که فرستاده‌اش استوارنامه خود را به رئیس‌جمهور اسرائیل در اورشلیم تسلیم کرد. این اقدام اعتراض شدید اعراب را برانگیخت اما کشورهای دیگر نیز از آن پیروی کردند.

با این حال، سفر گلدا مئیر، وزیر اسرائیلی، به مسکو در سپتامبر ۱۹۴۸ و استقبال پرشور یهودیان مسکو از او در کنیسه بزرگ، بدگمانی استالین را برانگیخت. آغاز روابط شوروی-اسرائیلی همزمان شد با دوره «مبارزه با جهان‌وطنی» و سپس «پرونده پزشکان» که در جریان آن مطبوعات شوروی مدعی وجود «شبکه جاسوسی صهیونیستی» علیه شوروی شدند.

### سرد شدن روابط و گسست
در ۲۲ ژانویه ۱۹۵۴ شوروی‌ها برای نخستین بار به دلیل اعتراض‌های اعراب، از حق وتو در شورای امنیت علیه قطعنامه‌ای دربارهٔ اختلاف آبی سوریه و اسرائیل بهره بردند و سپس حتی قطعنامه‌ای ملایم مبنی بر «نگرانی جدی» از عدم اجرای قطعنامه ۹۵ توسط مصر را نیز وتو کردند. این امر اعتراض اسرائیل را برانگیخت که قطعنامه‌های مربوط به حقوقش به دلیل سیاست وتوی شوروی تصویب نمی‌شود. با این حال، شوروی‌ها همچنان از خواست اسرائیل برای مذاکرات مستقیم با کشورهای عربی پشتیبانی می‌کردند که اعراب آن را رد می‌کردند.

رویدادی کلیدی در روابط شوروی با درگیری، قرارداد تسلیحاتی چک با مصر در اوت ۱۹۵۵ بود که از طریق آن تسلیحات بلوک شوروی به مصر ارسال شد. پس از اواسط دهه ۱۹۵۰ و در سراسر دوران باقی‌مانده جنگ سرد، شوروی‌ها بی‌تردید از نظام‌های عربی گوناگون در برابر اسرائیل پشتیبانی کردند.

## بحران سوئز
در سال ۱۹۵۶ رئیس‌جمهور مصر، جمال عبدالناصر، ملی‌سازی کانال سوئز را اعلام کرد که به حمله نظامی بریتانیا، فرانسه و اسرائیل (تجاوز سه‌جانبه) انجامید. اتحاد شوروی فرانسه و بریتانیا را به جنگ هسته‌ای تهدید کرد مگر آنکه از مصر عقب‌نشینی کنند.

## پیامدهای جنگ سرد: ضدصهیونیسم و سرکوب یهودیان
با پدیدار شدن اسرائیل به‌عنوان متحد نزدیک غرب، صهیونیسم بیم رهبری کمونیستی را از مخالفت درونی برانگیخت، به‌ویژه از سوی بخش بزرگی از اعضای حزب که یهودی بودند، و در نتیجه صهیونیسم دشمن ایدئولوژیک اعلام شد. در بخش‌های بعدی جنگ سرد، یهودیان شوروی به‌عنوان خائنان بالقوه، هواداران غرب یا تهدید امنیتی آزار دیده می‌شدند. سازمان‌های یهودی تعطیل شدند و تنها چند کنیسه نمادین باقی ماندند که آنها نیز زیر نظارت پلیس قرار داشتند.

موضع رسمی اتحاد شوروی و کشورهای اقماری آن این بود که صهیونیسم ابزاری در دست یهودیان و آمریکایی‌ها برای «امپریالیسم نژادپرستانه» است. در دانشنامه بزرگ شوروی صهیونیسم چنین شرح داده شد: «اصول اصلی صهیونیسم مدرن عبارتند از شووینیسم ستیزه‌جو، نژادپرستی، ضدکمونیسم و ضدشوروی‌گری… مبارزه آشکار و پنهان علیه جنبش‌های آزادی‌بخش و اتحاد شوروی.»

هاوارد ساخار ادعاهای توطئه جهانی یهود را در کارزار «ضدصهیونیستی» شوروی پس از جنگ شش‌روزه چنین توصیف کرد: «در اواخر ژوئیه ۱۹۶۷، مسکو کارزار تبلیغاتی بی‌سابقه‌ای علیه صهیونیسم به‌عنوان 'تهدید جهانی' به راه انداخت… این حمله تبلیغاتی جدید به‌زودی ویژگی‌های دوره نازی را به خود گرفت. گزیده‌هایی از کتاب بدنام تروفیم کیچکو با عنوان 'یهودیت بدون آرایش' (۱۹۶۳) به‌طور گسترده در رسانه‌های شوروی بازنشر شد. کتاب یوری ایوانف با عنوان 'هشدار: صهیونیسم' که اساساً بازتولید پروتکل بزرگان صهیون بود، پوشش سراسری یافت.»

پل جانسون نیز تصویری مشابه ترسیم کرد: رسانه‌های گروهی «در سراسر اتحاد شوروی، صهیونیست‌ها (یعنی یهودیان) و رهبران اسرائیل را درگیر توطئه‌ای جهانی بر اساس الگوی قدیمی پروتکل‌های صهیون نشان دادند.» دولت اسرائیل همچنین «رژیم تروریستی» خوانده می‌شد و حتی دربارهٔ بحران گروگان‌گیری انتبه، رسانه‌های شوروی نوشتند: «اسرائیل عمل تجاوزکارانه‌ای علیه اوگاندا مرتکب شد و به فرودگاه انتبه حمله کرد.»

در مارس ۱۹۸۵، میخائیل گورباچف دبیرکل حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی شد و در آوریل پرسترویکا را اعلام کرد. بیش از شش سال طول کشید تا مسکو در ۱۹ اکتبر ۱۹۹۱ با بازبرقراری روابط دیپلماتیک با اسرائیل موافقت کرد، تنها دو ماه پیش از فروپاشی اتحاد شوروی.

## جنگ شش‌روزه
هرچند اتحاد شوروی در اواسط دهه ۱۹۶۰ سیاست خارجی تنش‌زدایی (دتانت) را در پیش گرفته بود، نقشی کلیدی در برانگیختن جنگ شش‌روزه ایفا کرد. شوروی تنش‌زدایی را به دلیل نیاز به ثبات اقتصادی برای ایجاد دگرگونی داخلی دنبال می‌کرد. افزون بر این، چنان‌که لئونید برژنف در سخنرانی سیاست خارجی خود در دسامبر ۱۹۶۶ بیان کرد، یکی از اهداف کلیدی سیاست خارجی شوروی تثبیت مرزهای پس از جنگ جهانی دوم بود.

در دهه ۱۹۵۰ شوروی با مصر و سوریه متحد شد. مصر و سوریه پیمان دفاعی منعقد کردند که بر اساس آن اگر یکی از آنها به اسرائیل اعلان جنگ دهد، دیگری نیز وارد جنگ شود.

هنگامی که لوی اشکول در ۱۹۶۳ نخست‌وزیر اسرائیل شد، مسکو نگران بود زیرا جهت سیاست خارجی اشکول مشخص نبود. در آغاز، اوضاع رو به بهبود نهاد و نمایندگان دولت‌های شوروی و اسرائیل در ژوئن ۱۹۶۵ و ژانویه ۱۹۶۶ دیدار کردند. اما روابط به‌سرعت فروپاشید. در ۲۳ فوریه ۱۹۶۶ کودتای نظامی در سوریه رخ داد و رژیم جدید نوبعث موضعی رادیکال‌تر نسبت به اسرائیل اتخاذ کرد و از کنش‌های چریکی فلسطینیان علیه اسرائیل پشتیبانی نمود. اختلاف‌ها دربارهٔ اسرائیل به تنش در روابط شوروی-سوریه انجامید و سرانجام شوروی‌ها ارسال تسلیحات به سوریه را به تأخیر انداختند و وام پیش‌تر وعده‌داده‌شده سد فرات را کاهش دادند.

در دهه ۱۹۶۰ درگیری‌های متعددی در مرز سوریه و اسرائیل رخ داد. یکی از جدی‌ترین این رویدادها در ۷ آوریل ۱۹۶۷ اتفاق افتاد که اسرائیل هفت هواپیمای میگ مدرن شوروی‌ساز سوریه را نابود کرد. هرچند شوروی‌ها ارتش سوریه را مسلح کردند، روشن ساختند که خواستار پرهیز از جنگ هستند.

در ۱۲ مه، پولیتبورو آگاه شد که ارتش اسرائیل طرح حمله گسترده‌ای به سوریه تنظیم کرده و تنها در انتظار زمان مناسب است. روز بعد، ۱۳ مه ۱۹۶۷، شوروی‌ها گزارش اطلاعاتی به جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر، دادند مبنی بر اینکه نیروهای اسرائیلی در مرز سوریه تجمع کرده‌اند. دمیتری چوواخین، سفیر شوروی در اسرائیل، دعوت اسرائیل برای بازدید از مرز جهت رد این گزارش را نپذیرفت. ناصر در ۱۴ مه رئیس ستاد خود ژنرال محمد فوزی را برای بررسی گزارش به مرز فرستاد و پاسخ آن بود که هیچ تمرکز نیرویی وجود ندارد. هرچند ناصر می‌دانست گزارش شوروی نادرست است، شاید آن را نشانه پشتیبانی شوروی از حمله مصر به اسرائیل تفسیر کرد. در ۱۵ مه ناصر ارتش مصر را به سینا فرستاد و در ۱۸ مه ۱۹۶۷ خواستار خروج نیروی اضطراری سازمان ملل (یونف) از مصر شد. سپس در ۲۲ مه تنگه تیران را بر کشتی‌های اسرائیلی بست.

اسرائیلی‌ها بستن تنگه تیران را اقدام جنگی تلقی کردند و در ۵ ژوئن ۱۹۶۷ به مصر حمله کردند و صدها هواپیما را نابود ساختند. شوروی‌ها به تهاجم اسرائیل به دو شیوه واکنش نشان دادند: نخست، روابط دیپلماتیک با اسرائیل را قطع کردند و در صورت ادامه جنگ با سوریه تهدید به تحریم کردند. دوم، به کاخ سفید اعلام کردند که در صورت توقف نکردن عملیات نظامی اسرائیل، شوروی مداخله خواهد کرد. در شش روز پس از آن، اسرائیل پیروزی‌های عظیمی به دست آورد تا اینکه جنگ در ۱۰ ژوئن ۱۹۶۷ با آتش‌بس پایان یافت.

### نقش شوروی: بحث‌های تاریخ‌نگاری
نقش شوروی در جنگ ژوئن ۱۹۶۷ همچنان مورد بحث شدید پژوهشگران است. برخی دانشوران استدلال کرده‌اند که مسکو جنگ را برای تقویت جایگاه خود در منطقه و افزایش وابستگی اعراب به کمک شوروی آغاز کرد و از جمله می‌خواست پایگاه‌های دریایی و هوایی به دست آورد. شوروی‌ها مصر را به این دلیل وارد درگیری کردند که بیم داشتند برخورد مستقیم سوریه با اسرائیل به شکست سوریه بینجامد. دیدگاه‌های دیگر بر محاسبات نادرست و ناتوانی شوروی در مهار اعراب تأکید دارند. نظریه‌ای جدیدتر نیز مدعی است که انگیزه اصلی شوروی نابودی برنامه هسته‌ای اسرائیل پیش از دستیابی آن به سلاح اتمی بوده‌است.

شوروی‌ها پیروزی اسرائیل در جنگ ۱۹۶۷ را آسیبی به خود می‌دانستند، زیرا یک کشور کوچک توانسته بود چندین کشور عربی را که با تسلیحات و تخصص نظامی شوروی مجهز شده بودند نابود کند. پشتیبانی مطلق ایالات متحده از اسرائیل نیز روابط شوروی و اسرائیل را بدتر کرد و تصمیم شوروی برای قطع پیوندهای دیپلماتیک را تقویت نمود.

## پشتیبانی نظامی از اعراب
پشتیبانی نظامی شوروی از طرف عربی از ۱۹۵۶ تا اواسط دهه ۱۹۸۰ ادامه یافت و شامل موارد زیر بود:
* ارسال تسلیحات مدرن شوروی‌ساز به‌طور مستقیم یا از طریق کشورهای بلوک شرق
* اعزام مشاوران و متخصصان نظامی برای آموزش پرسنل ارتش‌های عربی
* مشارکت مستقیم نظامیان و یگان‌های ارتش شوروی در عملیات رزمی

بر پایه داده‌های «روزنامه روسیه»، تنها در مصر میان ۱۹۶۷ و ۱۹۷۳ میان ۳۰ تا ۵۰ هزار نظامی شوروی خدمت می‌کردند. هنگامی که انور سادات رئیس‌جمهور مصر در ۱۹۷۲ تصمیم به اخراج نیروهای شوروی گرفت، این نیروها نزدیک به ۱۵٬۰۰۰ نفر بودند. حاییم هرتسوگ نیز از ۴٬۵۰۰ نظامی شوروی مستقر در سوریه در ۱۹۸۳ نوشته‌است.

آمار دقیق کشته‌ها و مجروحان شوروی هنوز به‌طور کامل فاش نشده‌است. تنها پس از فروپاشی اتحاد شوروی و مبارزه کهنه‌سربازان برای به‌رسمیت‌شناخته‌شدن، بخشی از نام‌های کشته‌شدگان آشکار شد. بر پایه «کتاب یادبود»، نام ۶۰ نظامی شوروی کشته‌شده در مصر و سه نفر در سوریه ثبت شده‌است.

## جستارهای وابسته
* جنگ سرد عربی
* پیشینه درگیری اسرائیل و عرب‌ها
* روسیه و جنگ نیابتی ایران و اسرائیل
* جنگ شش‌روزه
* جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* گسترش پساشوروی اسرائیل از بایگانی دیجیتال امور خارجی دین پیتر کراگ

رده:روابط خارجی شوروی
رده:روابط اتحاد شوروی و اسرائیل
رده:روابط اتحاد شوروی و سوریه
رده:روابط اتحاد شوروی و مصر
رده:روابط اتحاد شوروی و عراق