محمدیوسف میرزا درانی

**محمدیوسف میرزا دُرانی** یک شاهزادهٔ دُرانی بود که برای مدت کوتاهی از سال ۱۲۳۴ تا ۱۲۳۵ خورشیدی بر هرات حکم راند. او نوهٔ فیروزالدین دُرانی (سدوزایی)، یکی از حاکمان پیشین هرات بود.

## زندگی تحت حمایت قاجاریه
محمدیوسف میرزا درانی عضوی از دودمان درانی نوهٔ فیروزالدین میرزا درانی، یکی از حاکمان پیشین هرات بود. این منطقه یک قلمرو تحت حاکمیت ایران قاجاری بود که دست به دست می‌شد، و این عدم قطعیت بر بسیاری از تحولات اوایل قرن نوزدهم تأثیر گذاشت. 

محمد یوسف از سال ۱۲۲۳ خورشیدی در ایران زندگی می‌کرد، جایی که تحت حمایت دودمان قاجار بود. بعدها تحت ادارهٔ شاهزاده قاجاری فریدون میرزا فرمانفرما، محمدیوسف میرزا حکمرانی تربت جام را بر عهده داشت. 

## گرفتن حکومت هرات با سرنگون کردن سعیدمحمد خان الکوزایی
در سال ۱۲۲۱ خورشیدی، عموی محمدیوسف میرزا، کامران میرزا درانی که در آن زمان حاکم هرات بود توسط وزیر خود یارمحمدخان الکوزایی کشته شد و وی کنترل هرات را به دست گرفت. پس از مرگ یارمحمدخان خان، پسرش سعیدمحمد خان الکوزایی ظهیرالدوله جانشین او شد.

سعیدمحمد خان الکوزایی از ابتدای جوانی از هوش و تدبیر کافی برخوردار نبود و پس از بدست گرفتن حکومت آشفتگی ذهنی وی بیشتر شد. به نحوی که بدون دلیل به مصادره اموال، اسارت و قتل مردم هرات و سایر روستاها و شهرهای خراسان اقدام نموده و در یک مورد برج و باروی شهر هرات را برای آزمایش استحکام آن به توپ بست. همچنین گزارش مقابله سایر خوانین خراسان با غارتهای او و اقدامات خشونت بار وی به دربار ناصرالدین شاه گزارش می شد. همچنین با بدون هماهنگی  دولت با کارداران دولت انگلیس مکاتبه داشته و با خان خیوه نیز دوستی داشت. تا آنجا که فریدون میرزا فرمانفرما حاکم وقت خراسان وی را از این کردار منع کرد ولی وی نپذیرفت.

تا آنکه بزرگان هرات مردم هزاره را به شهر دعوت نمودند و متفقا اوضاع را به محمدیوسف میرزا درانی که تحت حکومت فریدون میرزا فرمانفرما حاکم خراسان بسر میبرد نوشتند. محمدیوسف میرزا نخست برادر خود **محمدرضا درانی** را با چند تن از بزرگان هزاره روانه هرات نمود. پس از رسیدن محمدرضا درانی به هرات، **سرتیپ عیسی‌خان بَر‌دُرّانی** با وی همداستان شده به اتفاق هزاره بر سعیدمحمد خان الکوزایی شورش نموده و پس از چند روز درگیری وی را دستگیر و محبوس نمودند و محمدرضا درانی را به نیابت از برادرش به حکومت منصوب کردند.

شاهزاده محمدرضا درانی (پسر ملک قاسم میرزا، پسر فیروزالدین میرزا) به راهنمایی **عباس خان ریحان**، که سعیدمحمد خان او را از هرات تبعید نموده بود، از سرجام ناحیه مشهد بدون اجازه حاکم وقت خراسان به سمت هرات حرکت نموده خود را بدانجا رساند. قبل از ورود به شهر به متحدان خود در داخل شهر خبر داده و از ایشان اطمینان در همراهی خواستند. همه قرآن مهر کرده به استقبال آنها فرستادند. ایشان به **دروازه ملک** هرات آمدند و و منتظران دروازه را بدون اطلاع سعیدمحمد خان گشوده و آنها را به داخل شهر راه دادند و طبل بازار چهار سوق هرات را به نام شاهزاده محمدرضا کوبیدند. روز بعد که این خبر منتشر شد اهالی شهر به شاهزاده محمدرضا گرویدند. عباس خان ریحان و علیخان سیستانی غلام بچه و محمد بیرقچی (پهلوان) بر اساس دشمنی باطنی که با سعیدمحمد خان داشتند با جمعی متوجه ارگ هرات شدند و در میان دالان ارگ به وی رسیدند و بلافاصله محمد بیرقچی دستمال کلاغی ابریشمی را تابیده به گلوی او انداخت و او را خفه کردند و جسدش را در چاهی انداختند. بعدها مزاربان هرات جنازه او را در آورده نزدیک شاهزاده قاسم و شاهزاده عبدالله خارج از ارگ هرات مدفون ساخت. والله اعلم.

بعد از رسیدن خبر سرنگونی حکومت سعیدمحمد خان به محمدیوسف میرزا درانی وی به همراه **محمدحسین خان هزاره** به سرعت خود را به هرات رساند و بر مسند حکومت نشست و بلافاصله سعیدمحمد خان الکوزایی را به قتل رساند. پس از او مادرش و دو تن از خواهرانش (یعنی همسر و دو دختر یارمحمدخان الکوزایی) را نیز به قتل رساند و همسر او (یعنی دختر دوست‌محمد خان) را بدون اینکه مدت عده وی به پایان برسد شب بعد به عقد خود درآورده و با وی همبستر شد.

محمدیوسف میرزا در ۲۴ شهریور ۱۲۳۴خ (۲ محرم ۱۲۷۲ق و ۱۵ سپتامبر ۱۸۵۵م) سعیدمحمد خان را سرنگون کرد و خود را حاکم جدید هرات ساخت.

وی سپس نامه ای به همراه برخی اشیاء نفیس پیشکشی به {[ناصرالدین‌شاه]] فرستاد که در نامه علت تعجیل خود به هرات پس از حبس سعیدمحمد خان را جلوگیری از تصرف هرات به دست دیگران دانست و اعلام نمود آماده است حکومت هرات را به هرکس که شاه بخواهد واگذارد. و متعاقبا همه بزرگان هرات نامه‌هایی به همین مضمون و ذکر برائت محمدیوسف میرزا و سفاهت سعیدمحمدخان مهر کرده به صدراعظم فرستادند.  لذا کارداران دولت فرمان دادند که حاکم خراسان فرمان حکومت هرات را به وی ابلاغ نماید. چون نماینده حاکم خراسان نزدیک هرات شد، محمدیوسف میرزا به همراه ۱۰٫۰۰۰ تن سوار و سرباز و و مردم هزاره پذیرای وی شده و در بقعه عبدالرحمن جامی خلعت اهدایی پادشاه را به تن نمود و در حکومت خود جایگاهی مهم بدست آورد.

## سرنگونی محمدیوسف میرزا طی محاصره هرات

تقریباً در همان زمان، در جنوب و غرب افغانستان، قدرت قبیله محمدزایی رو به افزایش بود.، دوست‌محمدخان، حاکم بارکزایی (محمدزایی) در ۲۷ اسفند ۱۲۳۳ خورشیدی معاهدهٔ پیشاور را با هند بریتانیا امضا کرده بود، که او را به عنوان حاکم تمام افغانستان به رسمیت می‌شناخت. بخشی از هدف این توافق جلوگیری از برنامه‌های ایران برای هرات بود. دوست‌محمدخان که اکنون کاملاً مورد حمایت بریتانیا بود، برنامه خود را برای لشکرکشی به هرات تحت پوشش انتقام‌گیری از سعیدمحمد خان، که دامادش بود، اعلام کرد.

در ۲۰ آذر ۱۲۳۴خ (۱ ربیع‌الثانی ۱۲۷۲ق و ۱۱ دسامبر ۱۸۵۵م)، درخواست کمک محمدیوسف میرزا به دولت ایران رسید. به گفتهٔ ایران‌شناس کریستین نوئل کریمی «واکنش سریع دولت ایران ... این احتمال را نشان می‌دهد که تدارکات برای حمله به هرات از پیش در جریان بوده‌است.» روزنامه‌های تهران در ۲۹ آذر ۱۲۳۴خ (۱۰ ربیع‌الثانی ۱۲۷۲ق و ۲۰ دسامبر ۱۸۵۵م) از استقرار نیروهای ایرانی در هرات خبر دادند. لشکری به فرماندهی سام خان ایلخانی زعفرانلو در اسفند ۱۲۳۴ خورشیدی پیشاپیش به هرات فرستاده شد، اما به سرعت توسط مقامات افغان از شهر رانده شد، که آن‌ها نیز تقریباً موفق به سرنگونی محمد یوسف میرزا شدند. محمد یوسف میرزا متعاقباً به دلیل عدم اطمینان به دولت ایران، به سمت بریتانیا متمایل شد.

در آغاز فروردین ۱۲۳۵ خورشیدی، سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه حاکم خراسان با ۳۰٬۰۰۰ سرباز، هرات را محاصره کرد. او در تلاشی برای آسان‌تر کردن محاصره، سعی کرد در میان جناح‌های هرات تفرقه ایجاد کند. با این حال، این امر اوضاع را دشوارتر ساخت. سلطان‌مراد  میرزا با وزیر محمدیوسف میرزا، **سرتیپ عیسی‌خان بَر‌دُرّانی**، برای خیانت به او معامله کرد، در حالی که همزمان در مذاکرات صلح با محمدیوسف میرزا بود. در ۹ اردیبهشت ۱۲۳۵ خورشیدی، سلطان‌مراد میرزا محمدیوسف میرزا را از طریق تلاش‌های عیسی خان ملاقات کرد. با این حال، محمدیوسف میرزا تمایلی به واگذاری کنترل هرات نشان نداد و انتظار داشت که خودمختاری بخشی از توافق باشد، که منجر به افزایش فشار سلطان‌مراد میرزا بر شهر شد.

## محاکمه و عفو وی در حضور ناصرالدین‌شاه
پس از اعزام محمدیوسف میرزا به دستور حسام‌السلطنه به تهران وی به دربار روانه گردید. اتهاماتی که متوجه محمدیوسف میرزا بود شامل صدور فرامین با مهر تاجدار بدون هماهنگی، کشف مدارک شامل الفاظ سخیفه مستهجنه نسبت به ناصرالدین‌شاه و سایر موارد بود که وی را مستوجب قتل می‌نمود. میرزا آقاخان نوری صدراعظم طبق هماهنگی قبل با شاه جلسه محاکمه وی در حضور شاه را برای روز ۱۴ مهر ۱۲۳۵خ (۶ صفر ۱۲۷۳ق و ۶ اکتبر ۱۸۵۶م) که سالروز تولد شاه بود برنامه ریزی نمود تا بتواند طی مراسم سلام عام عفو وی را درخواست نماید. گفتگوی میان ناصرالدین‌شاه و محمدیوسف میرزا که حاوی نکات تاریخی است بدین شرح است:

سپس محمدیوسف میرزا میخواست اسمی از دولتهای بزرگ به میان آورد و ایشان را دخیل در این معاملات کند که شاه مانع شد. نهایتا با درخواست مجدد و اصرار میرزا آقاخان نوری وی مورد عفو ناصرالدین‌شاه قرار گرفت.

## درگذشت
بعدها در فروردین ۱۲۳۶ خورشیدی توسط اعضای خانواده سعیدمحمد خان به قتل رسید.

## جستارهای وابسته
* فهرست والیان هرات
* جنگ دوم هرات
* بازی بزرگ

## پانویس

## منابع

* 
* 

رده:درگذشتگان ۱۸۵۷ (میلادی)
رده:تاریخ هرات
رده:والیان ولایت هرات
رده:فهرست والیان ولایت‌های افغانستان