لزگی (رقص)

**لزگی** () یک موسیقی و رقص فولکلوریک خوارزم است. این رقص سبک‌های مختلفی برای مردان (قهرمانانه و شجاعانه) و زنان (تغزلی و طنزآمیز) دارد.

رقصندگان افسانه‌ای ازبک، تاماراخانوم، موکرمه تورگون‌بایِوا و گوهر متیاکوبووا، رقص‌های فولکلور خوارزم را به حد کمال رسانده و با حرکات ظریف و دل‌انگیز خود صحنه‌های جهانی را مجذوب کرده‌اند.

## شناخت بین‌المللی
لزگی در ۱۳ دسامبر ۲۰۱۹ با نام «رقص خوارزم - لزگی» در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد . شوکت میرضیایف، رئیس‌جمهور ازبکستان، در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۰ فرمانی در مورد سازماندهی و برگزاری جشنواره بین‌المللی رقص «لزگی» صادر کرد. طبق این فرمان، جشنواره بین‌المللی رقص «لزگی» از سال ۲۰۲۲ هر دو سال یکبار در شهر خیوه از ۲۵ تا ۳۰ آوریل برگزار خواهد شد. فیلم مستند «لزگی» ساخته اختریار بختیاروف، که زیبایی و تاریخ این رقص را به تصویر می‌کشد، در چندین جشنواره بین‌المللی مانند «آرت استریم»، «فیفلوندون»، «بلک بورد»، «جوایز فصل بلند شدن» و «IFFT» به عنوان «بهترین فیلم مستند در مورد رقص» جایزه گرفته است.

اولین اجرای بین‌المللی باله «لزگی - رقص قلب و عشق» در صحنه اپرای دبی برگزار شد.

## سبک اجرا
موسیقی شامل یک مقدمهٔ کوتاه و سه بخش است. این اثر در میزان ۶/۸ و با ریتمی پرتحرک اجرا می‌شود. رقص با حرکات آهسته و ساده آغاز می‌گردد — ابتدا انگشتان، سپس مچ‌ها، آرنج‌ها و پس از آن تمام بدن به حرکت درمی‌آید. سپس ناگهان دست‌ها، پاها و بدن درگیر حرکات پیچیده می‌شوند. حرکات رقص با تکرار بخشی از موسیقی در میان آن‌ها تغییر می‌کند. شخصیت موسیقی تغییر یافته و سرعت افزایش می‌یابد، رقص شدیدتر می‌شود و به‌طور ناگهانی پایان می‌یابد.

## مبدأ
در سنت شفاهی خوارزم، افسانه‌ها و روایت‌های گوناگونی دربارهٔ منشأ لزگی وجود دارد. برای مثال گفته می‌شود که این رقص فرایند ورود روح به بدن را بیان می‌کند، یا اینکه در اصل از مجموعه‌ای حرکات برای گرم‌کردن بدن در شرایط آب‌وهوایی سرد و افروختن آتش شکل گرفته است.

دربارهٔ لزگی باستان چنین افسانه‌ای نقل می‌شود: بدن انسان از گل ساخته شده بود و اعضای مختلف از هم جدا بودند. به آن‌ها فرمان داده شد که «به بدن وارد شوید» و روح وارد شد، اما ترسید و دوباره بیرون آمد. فرمان دوباره داده شد که «به بدن وارد شو». روح گفت: «می‌ترسم». آنگاه نوایی آسمانی نواخته شد. روح مجذوب این نوا شد و بی‌آنکه بداند چگونه، وارد بدن شد. نخست انگشتان، انگشتان پا، مچ‌ها، آرنج‌ها جان گرفتند و سپس انسان شکل یافت. این موسیقی آسمانی «لازگی» بود.

## انواع
امروزه در خوارزم ۸ نوع رقص لزگی وجود دارد که عبارتند از:
* «قیرُق لزگی»
* «دوتار لزگی»
* «سورنای لزگی»
* «مسخره‌باز لزگی»
* «سرای لزگی»
* «چنگک لزگی»
* «خیوه لزگی»
* «گِرمُن لزگی»

از اواسط سدهٔ بیستم، اجراکنندگان مختلف یلّه‌لَزگی‌هایی با ترانه پدیدآورده‌اند؛ از جمله:

«کِمنی سِوَر یوریسان» (اثر ک. اوتانیوزوف)، «لایِق» (اثر ا. اتاجانوف و م. رحیموف)، «سنی اوزینگ بیریونا» (ا. حییتوُا و ب. جمعه‌نیازوف)، «گَل‌گَل» (ب. همدموف)، «پَرَنگ رُمال» (ا. خُدای‌شُکوروف)، «لَزگی خوارزم» (ا. اتاجانوف)، «اوینا–اوینا» (ک. رحمانوف)، «عَجایِب» (ت. شامورادوف)، و دیگران.

موسیقی و ریتم لَزگی به‌طور مؤثر در آثار زیر نیز به کار گرفته شده است: «سوئیت خوارزم» اثر ش. رمضانوف، اپرای «ترانهٔ خوارزم» و بالهٔ «گُلسَنَم» اثر م. یوسوپوف، «سوئیت بر اساس تم‌های خوارزمی» اثر ب. گینکو، «مارش جشنوارهٔ خوارزم» اثر سلیمان یوداکوف.

کامل‌جان عطانیازُف همراه با دوستان و خویشاوندانش، عبدالشریف عتاجانُف و متنیاز یوسُپُف، کارهای بزرگی در معرفی لَزگی به شیوهٔ مدرن و انتقال آن به نسل‌های بعد انجام داده‌اند. در سال ۱۹۵۸، بر پایهٔ «سورنای لزگیِ خوارزم»، آهنگساز عبدالشریف عتاجانُف سبک و واریانت‌های خود را افزود و نسخه‌ای آوازی بر اساس غزل «لایِق» از شاعر خشنود عبدالله خلق کرد. الهام‌گرفته از این اثر، کامل‌جان عطانیازُف بخش سازیِ لزگی را دگرگون کرد و سبکی ویژه و تازه پدیدآورد که از لزگی‌های پیشین متفاوت بود. او در آغازِ آواز، مقدمه‌ای به شیوهٔ «چورلاو» با واژه‌های «اَمون‌ای، اَمون!» افزود و برای بخش اصلیِ تغزلی، از سروده‌های کامل خوارزمی بهره گرفت و نسخه‌ای یَلّای بدون تکرار آفرید. به ابتکار کامل‌جان عطانیازُف، نت‌های «لزگی» و «سورنای لزگی» در جلد هفتم «موسیقی فولکلور ازبک» که در سال ۱۹۶۰ توسط همکار و دوستش متنیاز یوسُپُف (با همکاری ا. اکبروف) منتشر شد، گنجانده گردید. برای معرفی هرچه بیشتر لزگی به مردم، کامل‌جان عطانیازُف پیشنهاد کرد که رقص «لزگی» در فیلم «مفتونین‌مان» گنجانده شود.

## منابع

رده:خوارزم