دوره ایسن-لارسا

**دوره ایسن-لارسا** یکی از مراحل تاریخ بین‌النهرین باستان است که از فروپاشی سلسله سوم اور تا فتح بین‌النهرین به دست حمورابی شاه بابل و برپایی سلسله نخست بابل گسترده‌است. بر پایه گاه‌شماری میانه، این دوره در حدود ۲۰۲۵ پیش از میلاد آغاز و در ۱۷۶۳ پیش از میلاد پایان یافت. دوره ایسن-لارسا بخش نخست دوره بابل کهن (۲۰۲۵–۱۵۹۵ پیش از میلاد) را تشکیل می‌دهد و بخش دوم آن دوره چیرگی سلسله نخست بابل است که با غارت بابل در ۱۵۹۵ پیش از میلاد و برآمدن کاسیان پایان می‌پذیرد.

چنان‌که از نام آن برمی‌آید، در این دوره پی‌درپی دو نیروی بزرگ در بین‌النهرین سفلی سر برآوردند: نخست پادشاهی ایسن که کوشید جانشین پادشاهی اور پس از سقوط آن شود و سلسله ایسن را بنیان نهاد، و سپس پادشاهی لارسا که فروپاشی‌اش پایان‌بخش این دوره بود. در واقع هیچ‌کدام از این دو پادشاهی چیرگی بی‌چون‌وچرایی بر بین‌النهرین سفلی نداشتند و ناگزیر بودند با پادشاهی‌های کوچک‌تری چون اوروک، بابل و مانکیسوم همزیستی کنند؛ در حالی که فراتر در شمال، نفوذ آنها ناچیز بود و جای خود را به نهادهای سیاسی نیرومند دیگری چون اشنونا، اکالاتوم، ماری و یمحاض می‌داد. سلسله‌های این دوره همگی خاستگاه سامی آموری داشتند، هرچند به‌سرعت با سنت‌های بین‌النهرینی آمیخته شدند.

## سقوط اور و شکل‌گیری سلسله‌های آموری

قبایل آموری در دوره سلسله سوم اور در سده بیست‌ویکم پیش از میلاد روزبه‌روز ناآرام‌تر شدند. انگیزه‌های جابه‌جایی آموری‌ها را دشوار می‌توان سنجید؛ احتمالاً گرم‌شدن آب‌وهوا در آن دست داشته‌است، زیرا نیمه‌کوچ‌نشینان بیابان‌زی که زندگی‌شان به چشمه‌های اندک وابسته بود بیش از دیگران از خشکسالی آسیب می‌دیدند. شاه ایبی-سین بخش بزرگی از سرزمین‌های شمالی خود را در برابر قبایل آموری از دست داد، در حالی که قحطی نیز بر کشور چیره شده بود. در همین هنگام (حدود ۲۰۱۷ پیش از میلاد) فرماندار شهر ایسن، ایشبی-ارا، هنگامی که مأمور تأمین غله برای اور بود، سر به شورش نهاد. سرانجام ضربه واپسین را کینداتو، شاه ایلام، وارد آورد که حدود ۲۰۰۴ پیش از میلاد اور و دیگر شهرهای سومری را گرفت. ایبی-سین به ایلام تبعید شد و با او پادشاهی نیرومند سلسله سوم اور پایان یافت.

بر ویرانه‌های پادشاهی اور، مجموعه‌ای از پادشاهی‌ها به رهبری سلسله‌های آموری برخاستند. در سرزمین سومر، ایشبی-ارا توانست قدرت را در ایسن نگه دارد و پس از راندن ایلامیان از اور بر منطقه چیرگی یابد. اما شاهان آموری از پایان فرمانروایی ایبی-سین در شهر لارسا نیز جای گرفته بودند. در دره دیاله، بایگانی‌های اشنونا از حضور قبایل نیرومند آموری در آن ناحیه خبر می‌دهند. در سرزمین اکد، پادشاهی‌های آموری دیرتر و در دوره کشمکش ایسن و لارسا در شهرهای کیش، سیپار و بابل بنیان نهاده شدند. در سوریه نیز احتمالاً در همین دوره سلسله‌های آموری در ماری، حلب و قطنه پدید آمدند.

## رقابت ایسن و لارسا

### چیرگی ایسن (حدود ۲۰۲۵–۱۹۲۴ پیش از میلاد)

ایشبی-ارا پس از سقوط اور توانست قدرت خود را در ایسن حفظ کند. او اور را پس از هشت سال فرمانروایی ایلامیان بازپس گرفت. در این زمان وی نفوذ خود را به شمال نیز گسترانده بود؛ برای نمونه فرماندار تازه‌ای در اشنونا گماشت که البته دیری نپایید و مستقل شد. در جنوب، پادشاهی لارسا همچنان خودمختار ماند. ایشبی-ارا حدود ۱۹۸۵ پیش از میلاد درگذشت و جانشین او شو-ایلیشو (۱۹۸۴–۱۹۷۵ پیش از میلاد) اور را بازسازی کرد و پیکره خدای سین را که به ایلام برده شده بود بازگرداند. فرمانروایی ایدین-داگان (۱۹۷۴–۱۹۵۴ پیش از میلاد) کم‌سندترین است، حال آنکه جانشینش ایشمه-داگان (۱۹۵۳–۱۹۳۵ پیش از میلاد) آثار مکتوب فراوانی بر جای نهاد و ساخت‌وساز یا بازسازی در شهرهای بزرگ سومری انجام داد. این دوره اوج شکوفایی ایسن بود.

ایسن بیش از یک سده شکوفا بود. بازمانده‌های پروژه‌های بزرگ ساختمانی چون پرستشگاه‌ها کاوش شده‌اند و فرمان‌ها و مجموعه‌های قانونی بسیاری از این دوره کشف شده‌است. ساختار سیاسی متمرکز سلسله سوم اور تا اندازه زیادی ادامه یافت؛ فرمانروایان ایسن فرمانداران و مقامات محلی را برای اجرای خواست خود در ایالت‌ها می‌گماردند. راه‌های بازرگانی پرسود به خلیج فارس همچنان سرچشمه مهم درآمد ایسن بود. در فرمانروایی لیپیت-ایشتار (۱۹۳۴–۱۹۲۴ پیش از میلاد) که به قانون‌نامه‌اش شناخته‌است، لارسا آغاز به تهدید جدی کرد و برتری را از ایسن ربود.

### برآمدن لارسا

بر پایه فهرست شاهی سومری، لارسا از ۲۰۲۵ پیش از میلاد کرسی سلسله آموری مستقلی بود که ناپلانوم، چهره‌ای ناشناخته، این شهر را از فرمانروای اور گرفت. آگاهی مستند از پادشاهی لارسا با فرمانروایی سامیوم (۱۹۷۶–۱۹۴۲ پیش از میلاد) که لاگاش را گشود و زابایا (۱۹۴۱–۱۹۳۳ پیش از میلاد) فراهم می‌شود. پس از مرگ زابایا، تخت به برادرش گونگونوم (۱۹۳۲–۱۹۰۶ پیش از میلاد) رسید که معمار قدرت لارسا بود. گونگونوم نخست اور، سپس کیسورا و اوروک را به زیان ایسن تصرف کرد. او همچنین نیروی بزرگ منطقه‌ای دیگر، ایلام، را شکست داد و برای بیش از یک سده آن کشور را از صحنه بین‌النهرین کنار زد.

از دست رفتن اور برای ایسن پیامدهای ویرانگری داشت. چون ناحیه لارسا کانون اصلی بازرگانی از راه خلیج فارس بود، ایسن دسترسی خود به راه‌های بازرگانی بسیار سودآور را از دست داد. دو جانشین گونگونوم، ابیساره (حدود ۱۸۴۱–۱۸۳۰ پیش از میلاد) و سومو-ائل (حدود ۱۸۳۰–۱۸۰۱ پیش از میلاد)، گام‌هایی برداشتند تا دسترسی ایسن به آب‌راه‌ها را به‌کلی ببرند و آنها را به سوی لارسا هدایت کنند. سومو-ائل یکی از شاخه‌های فرات را که به سوی قلمرو ایسن جریان داشت به سود پادشاهی خود منحرف ساخت و این کار پیامدهای اقتصادی بزرگی داشت. او همچنین شهرهای کیش، کزلو و به‌ویژه نیپور را گرفت.

### پراکندگی سیاسی بین‌النهرین سفلی
در همین دوره، شمال بابل میان چندین پادشاهی کوچک آموری — کیش، سیپار، مرد، دیلبت، دمروم و بابل — تقسیم شده بود. در بابل سلسله‌ای به دست سومو-لا-ائل (۱۸۸۰–۱۸۴۵ پیش از میلاد) بنیان نهاده شد. فراتر در شمال، در دره دیاله، پادشاهی اشنونا از فرمانروایی ایپیق-اداد (حدود ۱۸۵۰ پیش از میلاد) همه شهریاری‌های همسایه را بلعید و به نیروی سیاسی بزرگی بدل شد.

وضعیت ایسن پس از شکست‌هایی که سومو-ائل بر آن وارد آورد همچنان رو به زوال رفت. روایتی بازمانده حکایت می‌کند که شاه شکست‌خورده، ارا-ایمیتی (۱۸۶۸–۱۸۶۱ پیش از میلاد)، از پیشگویی مرگ خود آگاه شد و باغبانی به نام انلیل-بانی را به عنوان «جانشین موقت شاهی» بر تخت نشاند تا نفرین بر او فرود آید؛ اما سرنوشت مرگ شاه را رقم زد و انلیل-بانی (۱۸۶۰–۱۸۳۷ پیش از میلاد) شاه مشروع شد.

در لارسا، نور-اداد (۱۸۶۵–۱۸۵۰ پیش از میلاد) ساخت‌وسازهای مهمی انجام داد اما تنها دستاورد نظامی‌اش گرفتن مشکن-شپیر بود. سین-ایدینم (۱۸۴۹–۱۸۴۳ پیش از میلاد) فرمانروایی کوتاه اما پرثمر داشت: سومو-لا-ائل بابلی و سپس اشنونا را شکست داد. حدود ۱۸۳۴ پیش از میلاد سلسله تازه‌ای در لارسا با کودور-مبوگ — شخصیتی با نام ایلامی — پدید آمد. او خود شاه نشد اما دو پسرش، ورد-سین (۱۸۳۴–۱۸۲۳ پیش از میلاد) و ریم-سین (۱۸۲۲–۱۷۶۳ پیش از میلاد) بر تخت لارسا نشستند.

ریم-سین یکم فرمانروایی بسیار دراز، نزدیک به شصت سال، داشت. در ۱۸۰۲ پیش از میلاد پادشاهی همسایه اوروک را گرفت و شهر نیپور را که به مدار ایسن بازگشته بود برای همیشه از آنِ خود کرد. لارسا نیرومند شد اما هیچ‌گاه قلمرو گسترده‌ای گرد نیاورد؛ در اوج خود، تنها ۱۰ تا ۱۵ دولت‌شهر دیگر را زیر فرمان داشت. با این حال، پروژه‌های بزرگ ساختمانی و کشاورزی در کاوش‌های باستان‌شناختی شناسایی شده‌اند. سین-مبلّیط بابلی (۱۸۱۲–۱۷۹۳ پیش از میلاد) چند تهاجم به جنوب شاهی خود انجام داد و به‌گونه‌ای گذرا نیپور و حتی ایسن را حدود ۱۷۹۷–۱۷۹۶ گرفت، اما ریم-سین بزودی پاتک زد و در ۱۷۹۴ ایسن و بازمانده پادشاهی آن را ضمیمه کرد. این رویداد بزرگ‌ترین پیروزی ریم-سین بود اما واپسین پیروزی بزرگ او نیز.

## اوضاع بین‌النهرین بالا و سوریه

رویدادهای نواحی شمالی بین‌النهرین و سوریه به سبب کمبود منابع کمتر شناخته‌اند. پادشاهی‌های بزرگ منطقه عبارت بودند از یمحاض با پایتختش حلب، قطنه، رقیب آن در جنوب، ماری بر فرات میانی، کرکمیش در مرز آناتولی، اکالاتوم بر دجله بالا و نیز شهر آشور که از بایگانی بازرگانان آن در کانش در کاپادوکیه شناخته شده‌است.

ایپیق-اداد دوم از اشنونا شهر آراپخه را در نیمه دوم سده نوزدهم پیش از میلاد تصرف کرد. پسرش نرام-سین هجوم‌هایی در ناحیه دجله انجام داد و اکالاتوم را شکست داد و شاه آن، سمسی-ادو، به بابل گریخت. یخدون-لیم شاه ماری (۱۸۱۰–۱۷۹۴ پیش از میلاد) ناگزیر شد پذیرای برتری اشنونا شود. سمسی-ادو پس از مرگ نرام-سین از تبعید بازگشت و قدرت خود را در اکالاتوم احیا کرد.

### پادشاهی بین‌النهرین بالا
سمسی-ادو رشته‌ای فتوحات را آغاز کرد: نخست آشور را گرفت که راه مثلث خابور را پیش رویش گشود، سپس پس از ناپایداری درونی ماری آن شهر را در ۱۷۹۳ پیش از میلاد تصرف کرد. بدین‌سان پادشاهی نیرومندی میان دجله و فرات ساخت که اکنون «پادشاهی بین‌النهرین بالا» خوانده می‌شود. پایتخت تازه‌ای در شخنه (که آن را شوبت-انلیل نامید) بنیان نهاد و دو پسرش را بر مناطق مرزی گماشت: ایشمه-داگان در اکالاتوم رویاروی اشنونا و یسمخ-ادو در ماری رویاروی حلب. سمسی-ادو خود عنوان «شاه بزرگ» برگرفت. پس از مرگش در ۱۷۷۵ پیش از میلاد، همسایگان به پادشاهی‌اش تاختند؛ ایشمه-داگان تنها توانست اکالاتوم را نگه دارد و در ماری زیمری-لیم، از تبار یخدون-لیم، بر تخت نشست.

### نقطه عطف: تهاجم ایلامی
سال‌های پس از مرگ سمسی-ادو دوره‌ای از جست‌وجوی تعادل تازه بود. شاه ایلامی سیوه‌پلرخوپک که چیرگی اسمی بر همه شاهان داشت، تصمیم به حمله به اشنونا گرفت و یاری ماری و بابل را خواست. زیمری-لیم و حمورابی از این فرصت بهره بردند و در ۱۷۶۵ پیش از میلاد در کنار ایلامیان اشنونا را گرفتند. اما سیوه‌پلرخوپک به همین بسنده نکرد و قلمروهای اشنونا و مثلث خابور را تصرف کرد و با حمورابی نیز درافتاد. حمورابی از پشتیبانی ماری و بیشتر شاهان آموری برخوردار شد و سرانجام ایلامیان عقب‌نشینی کردند. این رویداد نقطه عطفی بود، زیرا از آن پس بابل زنجیره‌ای از فتوحات را در بین‌النهرین آغاز کرد.

## فروپاشی و برآمدن بابل
حمورابی با بهره‌گیری از یاری نیروهای ماری، در ۱۷۶۴ پیش از میلاد به دشمن دیرینه‌اش ریم-سین یکم از لارسا یورش برد و او را شکست داد. این پیروزی او را فرمانروای بی‌چون‌وچرای جنوب بین‌النهرین ساخت — چیزی که هیچ‌کس از هنگام سقوط اور بدان دست نیافته بود. سپس رو به شمال نهاد و اشنونا را که فرمانروایی تازه در آن نشسته بود گرفت و آنگاه به ماری تاخت که در ۱۷۶۲/۱۷۶۱ پیش از میلاد سقوط کرد و ویران شد. حمورابی فتوحاتی نیز در دره دجله احتمالاً تا ناحیه آشور انجام داد. از آن پس بین‌النهرین زیر فرمان سلسله نخست بابل درآمد. پس از شکست ریم-سین یکم، لارسا به محوطه‌ای کم‌اهمیت بدل شد، هرچند پیشنهاد شده که این شهر زادگاه سلسله نخست سرزمین دریا بوده‌است.

## دگرگونی‌های فرهنگی و اجتماعی
در دوره ایسن پیوندهای آشکاری با فرهنگ عصر پیشین وجود داشت: کتیبه‌ها و ادبیات به زبان سومری نوشته می‌شدند، گاه‌شمار سومری و تاریخ‌گذاری با «نام سال» همچنان رایج بود و فرمانروایان در تصویرها به‌سان خدایان نمایش داده می‌شدند.

با این حال دوره ایسن-لارسا دگرگونی‌های اجتماعی مهمی به همراه آورد. در حالی که هزاره سوم پیش از میلاد از اقتصاد کاخ و پرستشگاه بهره می‌برد، در آغاز هزاره دوم بخش‌های گسترده‌ای از اقتصاد خصوصی شد؛ نشانه‌اش یافتن شمار فراوانی اسناد حقوقی و اقتصادی خصوصی است. خانواده‌های کارگزاران، پیشه‌وران ویژه‌کار و سربازان با واگذاری زمین پاداش می‌گرفتند و ناظران شاهی دیگر بر این زمین‌ها نظارتی نداشتند. بهره‌مالکانه نخست به‌صورت کالایی و سپس به‌صورت نقره دریافت می‌شد. مجموعه‌های قانونی این دوره — از جمله قانون‌نامه لیپیت-ایشتار و سپس قانون‌نامه حمورابی — جامعه را به سه طبقه بخش می‌کنند: اویلوم، موشکنوم و وردوم.

## باستان‌شناسی
یافته‌های باستان‌شناختی این دوره بیشتر از محوطه‌های اور، اشنونا و زنجیره‌ای از کاوشگاه‌ها در کرانه دیاله به دست آمده‌اند. خود ایسن و لارسا تنها به‌صورت محدود بررسی شده‌اند.

### معماری
خانه‌های مسکونی در دوره ایسن-لارسا بیشتر از گونه خانه‌های حیاط‌دار بودند و از الگوی یکسانی پیروی می‌کردند: پیرامون حیاطی مرکزی و منظم که با آجر فرش شده بود چند اتاق چیده شده بود. روبه‌روی ورودی اتاقی با دیوارهای بسیار ضخیم قرار داشت که غالباً سرویس بهداشتی نیز به آن پیوسته بود. پشت آن معمولاً تالار دومی با یک قربانگاه جای داشت. خانه‌ها چندطبقه بودند و از این رو پلکانی نیز برجای مانده‌است. از ساختمان‌های برجسته این دوره می‌توان از کاخ شو-ایلیا و پرستشگاه شو-سین در اشنونا، دیوار شهر با شیرهای دروازه تل حرمل، پرستشگاه نرگل در تل حداد، معبد ابّبر در لارسا، پرستشگاه گولا در ایسن و پرستشگاه کیتیتوم در ایشچالی نام برد.

### گورها
شکل‌های گورسازی در این دوره ناهمگن‌اند: در کنار دخمه‌های آجری، تابوت‌سنگ‌های تک‌نفره، گورهای کپسولی برای کودکان و خاک‌سپاری‌های ساده در خاک نیز دیده می‌شوند.

### پیکره‌ها و هنر مُهرسازی
گونه یافته‌ای ویژه این دوره پیکرک‌ها هستند. برنامه تصویری این آثار بیشتر صحنه‌های پیروزمندانه را بازنمایی می‌کند که بر مُهرهای استوانه‌ای و لوح‌های سفالین دیده می‌شوند. لوح بورنی (نقش‌برجسته ملکه شب) از شناخته‌شده‌ترین لوح‌های سفالین این دوره است.

## هنر

از دیدگاه هنری، دوره ایسن-لارسا دوره‌ای پرآشوب است که با افزایش نفوذ آموری‌ها از شمال‌باختری بین‌النهرین نشان‌گذاری شده‌است. زندگی غالباً ناپایدار بود و تهاجم غیرسومریان مضمونی تکرارشونده بود. تمایز میان هنر دوره ایسن-لارسا و هنر سلسله نخست بابل غالباً دشوار است مگر آنکه کتیبه‌ها تاریخ‌گذاری دقیق را ممکن سازند.


File:Four-faced god, Ishchali, Isin-Larsa to Old Babylonia periods, 2000-1600 BC, bronze - Oriental Institute Museum, University of Chicago - (detail).jpg|خدای چهارچهره، ایشچالی، دوره ایسن-لارسا تا بابل کهن، ۲۰۰۰–۱۶۰۰ پیش از میلاد، برنز — موزه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو
File:Rim-Sin, King of Larsa.jpg|
File:Hymn Iddin-Dagan Louvre AO8864.jpg|سرود ستایش ایدین-داگان، اکنون در موزه لوور
File:Kings Larsa Louvre AO7025.jpg|فهرست شاهان لارسا، موزه لوور.
File:Votive dog Louvre AO4349 n2.jpg|پیکرک نذری سگ، پیشکش پزشکی از لاگاش به الهه نینیسینا برای زندگی سومو-ائل شاه لارسا. موزه لوور.
File:Isin-Larsa period pottery - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC07001.JPG|سفال‌های دوره ایسن-لارسا. موزه شرق‌شناسی شیکاگو
File:Terracotta male figurine holding an axe or adze, from Tell Telloh, Isin-Larsa period, c. 1900 BCE. Iraq Museum.jpg|پیکرک سفالین مردی با تبر یا تیشه در دست، از تل تلوح، دوره ایسن-لارسا، حدود ۱۹۰۰ پیش از میلاد. موزه عراق


## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* دانشنامه بریتانیکا — ایسن

رده:دوره‌های تاریخی
رده:سومر
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در هزاره سوم (پیش از میلاد)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در سده ۱۸ (پیش از میلاد)
رده:بنیان‌گذاری‌های سده ۲۱ (پیش از میلاد)