خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل

**خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل** (به عبری: ) نهاد عالی رهبری دینی یهودیت در اسرائیل است که به‌موجب قانون اسرائیلی به عنوان بالاترین مرجع خاخامی شناخته می‌شود. این نهاد در سال ۱۹۲۱ در دوران قیمومت بریتانیا بر فلسطین بنیان نهاده شد و بر پایه قانون خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل مصوب ۱۹۸۰ (۵۷۴۰ عبری) فعالیت می‌کند. شورای خاخام‌خانه بزرگ به دو خاخام اعظم یاری می‌رساند که به نوبت ریاست شورا را بر عهده دارند. این نهاد دارای اختیار قانونی و اداری برای سازماندهی امور دینی یهودیان اسرائیلی است و همچنین به پرسش‌های هلاخایی نهادهای یهودی دیاسپورا پاسخ می‌دهد.

خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل از دو خاخام اعظم تشکیل شده‌است: یک خاخام اشکنازی و یک خاخام سفاردی؛ خاخام سفاردی با عنوان «ریشون لصیون» نیز شناخته می‌شود. خاخامان اعظم برای دوره‌های ده‌ساله انتخاب می‌شوند. خاخام اعظم سفاردی کنونی داوید یوسف و خاخام اعظم اشکنازی کنونی کالمن بر است که هر دو دوره خود را در سال ۲۰۲۴ آغاز کردند.

خاخام‌خانه بر بسیاری از جنبه‌های زندگی یهودی در اسرائیل صلاحیت دارد؛ از جمله امور احوال شخصیه مانند ازدواج و طلاق یهودی، تدفین یهودی، گرویدن به یهودیت، کشروت و گواهینامه کوشر، عالیا، نظارت بر اماکن مقدس یهودی، اداره میقواوت (حمام‌های آیینی) و یشیواها و دادگاه‌های خاخامی.

## پیشینه
### دوران امپراتوری عثمانی
تمام امور دینی و احوال شخصیه در اسرائیل توسط مراجع دینی جامعه اعترافی (فرقه‌ای) که شخص به آن تعلق دارد تعیین می‌شود. این نظام فرقه‌ای بر پایه نظام ملت به‌کار رفته در امپراتوری عثمانی استوار است.

از آغاز سده هفدهم میلادی، عنوان «ریشون لصیون» به خاخام بزرگ اورشلیم اعطا می‌شد. در ۱۸۳۵، مقام‌های عثمانی رسماً خاخام بزرگ قسطنطنیه را با عنوان خاخام‌باشی به رسمیت شناختند. در ۱۸۴۱، مقام‌های عثمانی خاخام‌باشی اورشلیم را نیز رسماً به رسمیت شناختند و بدین ترتیب عنوان خاخام‌باشی به ریشون لصیون اعطا شد. ریشون لصیون در اصل خاخام بزرگ همه جوامع اورشلیم بود و نه تنها سفاردی‌ها.

در ۱۸۴۲، مقام خاخام‌باشی قسطنطنیه که نماینده یهودیان ترک نزد سلطان بود، و مقام ریشون لصیون که نماینده یه‌شو قدیم نزد سلطان بود، زیر عنوان واحد ریشون لصیون ادغام شدند.

### دوران قیمومت بریتانیا

در ۲۴ فوریه ۱۹۲۱، گروهی از خاخامان با تأیید دولت قیمومت بریتانیا بر فلسطین در اورشلیم گرد هم آمدند. این گروه شورای خاخامی فلسطین را انتخاب کرد که آوراهام ایتسخاک کوک به عنوان خاخام اعظم اشکنازی و یعقوب مئیر به عنوان خاخام اعظم سفاردی و دیگر اعضای خاخامی و غیرروحانی را دربر می‌گرفت. دولت اعلام کرد که شورا و هر «بِیت دین» ی که شورا تأیید کند، به عنوان مرجع معتبر در قانون یهود شناخته خواهد شد و اقتدار خاخام‌باشی عثمانی دیگر در فلسطین به رسمیت شناخته نخواهد شد. جایگاه حقوقی شورای خاخامی و خاخامان اعظم آن در دسامبر ۱۹۲۷ بیشتر تدقیق شد.

سر هربرت ساموئل، نخستین کمیسر عالی بریتانیا در فلسطین، کمیسیونی تشکیل داد که ایجاد شورای خاخام‌خانه فلسطین با دو خاخام اعظم منتخب (یکی سفاردی با حفظ عنوان ریشون لصیون و دیگری اشکنازی) را توصیه کرد. این ساختار دوگانه هم نهادهای خاخام‌باشی موروثی از دوران عثمانی و هم اهمیت فزاینده جامعه اشکنازی در فلسطین را در نظر می‌گرفت. شورا از دو سوم خاخام و یک سوم نمایندگان مردم تشکیل می‌شد.

### توافق وضع موجود و تأسیس دولت
در ۱۹۴۷، داوید بن گوریون و احزاب دینی ارتدوکس به توافقی دست یافتند که بر اساس آن امور احوال شخصیه در اسرائیل همچنان توسط مراجع دینی موجود تعیین خواهد شد. این ترتیب که «وضع موجود» نامیده شده، با وجود تغییرات متعدد دولت‌ها از آن زمان تاکنون حفظ شده‌است.

نهاد خاخام‌خانه بزرگ پس از تأسیس دولت اسرائیل در ۱۹۴۸ تداوم یافت. در ۱۹۵۳، در دوران نخست‌وزیری بن‌گوریون، قانونی تصویب شد که وظایف خاخام‌خانه بزرگ را تعیین کرد. به‌موجب این قانون، دادگاه‌های خاخامی با صلاحیت رسیدگی به امور ازدواج و طلاق همه یهودیان اسرائیل تأسیس شد و مقرر گردید که ازدواج و طلاق یهودیان در اسرائیل بر اساس شریعت تورات انجام شود.

تا سال ۱۹۷۳، خاخامان اعظم اسرائیل مادام‌العمر منصوب می‌شدند. از آن پس، دوره مأموریت آنان به ده سال محدود شد. قانون مصوب ۱۹۸۰ ساختار کنونی نهاد را تثبیت کرد. دو خاخام اعظم توسط مجمع انتخاباتی ۱۵۰ نفره متشکل از ۸۰ خاخام و ۷۰ نماینده مردم انتخاب می‌شوند.

در ۲۰۲۴، دادگاه عالی اسرائیل حکم داد که زنان واجد شرایط خدمت در شورای خاخام‌خانه بزرگ و به عنوان خاخام در مجمع انتخاب خاخام اعظم هستند.

## دادگاه‌های خاخامی
دادگاه‌های خاخامی بخشی از نظام قضایی اسرائیل هستند و توسط وزارت خدمات مذهبی اسرائیل اداره می‌شوند. این دادگاه‌ها صلاحیت انحصاری بر ازدواج و طلاق یهودیان دارند و صلاحیت موازی با دادگاه‌های بخشی در امور احوال شخصیه، نفقه، سرپرستی کودکان و ارث دارند. احکام دادگاه‌های دینی همانند نظام دادگاه‌های مدنی توسط پلیس، اداره اجراییات و دیگر نهادها اجرا و اعمال می‌شود.

## گرویدن به یهودیت
دولت اسرائیل خاخام‌خانه بزرگ را تنها مرجع مجاز برای انجام گرویدن به یهودیت در اسرائیل به رسمیت می‌شناسد. در گذشته، فرایند گرویدن اغلب با حساسیت و با درنظرگرفتن سنت‌های هلاخایی انجام می‌شد؛ برای نمونه در دوران بن-صهیون میرهای اوزیل که رویکردی بسیار تشویق‌کننده نسبت به مهتدیان داشت. با این حال، در نسل‌های اخیر معیارهای خاخام‌خانه برای انجام این فرایند سخت‌تر شده‌است، به‌گونه‌ای که خاخام‌خانه اقداماتی بی‌سابقه در تاریخ یهود مانند ابطال گرویدن‌ها انجام می‌دهد.

### فهرست سیاه خاخامان
در تابستان ۲۰۱۷، آشکار شد که خاخام‌خانه بزرگ فهرستی از بِیت دین‌هایی که گرویدن‌هایشان را می‌پذیرد نگهداری می‌کند و همچنین فهرست محرمانه‌ای از خاخامان و بیت‌دین‌هایی دارد که گرویدن‌هایشان را نمی‌پذیرد. این فهرست شامل چندین خاخام ارتدوکس سرشناس مانند آوی وایس و یهوشوا فاس و نیز خاخامان و بیت‌دین‌های غیرارتدوکس بود. فهرست سیاه بر توانایی مهاجرت (عالیا) تأثیری نداشت زیرا مهاجرت بر اساس قانون بازگشت و نه خاخام‌خانه کنترل می‌شود، اما بر دسترسی افراد به ازدواج در اسرائیل به رسمیت‌شناخته‌شده تأثیر می‌گذاشت.

وضعیت پیچیده‌تر شد هنگامی که آشکار شد هسکل لوکشتاین، خاخام ارتدوکس در ایالات متحده که مراسم گرویدن ایوانکا ترامپ را برگزار کرده بود، در فهرست سیاه قرار داشت. این امر سبب تنش در روابط اسرائیل و ایالات متحده آمریکا اندکی پس از انتخاب دونالد ترامپ به ریاست‌جمهوری شد. پس از آن، قوانین اصلاح شد تا گرویدن ترامپ پذیرفته شود، اما پرسش‌هایی مطرح شد که آیا این تغییرات صرفاً برای جلب نظر دولت ترامپ انجام شده بود.

### آزمون دی‌ان‌ای
در مارس ۲۰۱۹، تأیید شد که خاخام‌خانه بزرگ از آزمایش دی‌ان‌ای تبارشناسی برای تعیین وضعیت یهودی بودن بهره می‌گیرد. گروهی از سازمان‌های صهیونیست دینی و ارتدوکس مدرن با این اقدام به شدت مخالفت کردند و آن را مغایر با شریعت یهود دانستند.

### چالش‌های درون‌جامعه‌ای
برخی خاخامان بر این باورند که تمرکز فرایند گرویدن تهدیدی برای آینده ملت یهود است. خاخامان صوهار (Tzohar) مسیر مستقلی برای گرویدن ایجاد کرده‌اند و تلاش می‌کنند مشکلاتی را که از سوی خاخام‌خانه پدید آمده کاهش دهند. همچنین تلاش‌هایی از سوی خاخامانی مانند حاییم امسالم و چاک دیویدسون صورت گرفته تا با بازگشت به رویکرد مساعدتر خاخامان اعظم پیشین مانند بن-صهیون میر های اوزیل، مسئله بیش از ۳۰۰٬۰۰۰ اسرائیلی‌تبار شوروی سابق که خاخام‌خانه آنان را یهودی نمی‌شناسد و نیز مسئله ازدواج بین ادیان در یهودیت خارج از اسرائیل را رفع کنند.

## ازدواج

اگرچه دولت اسرائیل هر ازدواجی را که به‌طور قانونی در کشور دیگری انجام شده به رسمیت می‌شناسد، برای ازدواج‌های داخل اسرائیل تنها ازدواج دینی قانونی شناخته می‌شود؛ بنابراین خاخام‌خانه بزرگ بر تمام ازدواج‌های یهودی کنترل دارد. خاخام‌خانه و شوراهای دینی محلی تنها نهادهایی هستند که می‌توانند خاخامان را برای اجرای مراسم عروسی ثبت کنند و بدین ترتیب انحصاری ایجاد کرده‌اند.

این کنترل بدان معناست که نزدیک به ۴۰۰٬۰۰۰ مهاجر از اتحاد شوروی سابق که به اسرائیل آمده‌اند و بسیاری از آنان یهودی هستند، اجازه ازدواج در اسرائیل ندارند و باید برای ازدواج قانونی به خارج سفر کنند.

از آنجا که خاخام‌خانه وابسته به ارتدوکسی است، هیچ خاخام اصلاح‌گرا یا محافظه‌کاری نمی‌تواند به‌طور قانونی مراسم ازدواج در اسرائیل برگزار کند. طبق قانون اسرائیل، خاخامی که خارج از چارچوب خاخام‌خانه مراسم ازدواج برگزار کند ممکن است به جرم کیفری متهم و تا دو سال زندانی شود. با این حال، افراد و سازمان‌هایی مانند چاک دیویدسون و سازمان هشگاخا پراتیت آشکارا این انحصار را به چالش کشیده‌اند.

اسرائیل دارای چارچوب قانونی برای اتحاد مدنی است که از نظر حقوقی همان جایگاه ازدواج را دارد؛ بنابراین فردی که خارج از خاخام‌خانه ازدواج کند می‌تواند اتحاد خود را توسط دولت به رسمیت بشناساند. از همین سازوکار برای اتحاد همجنس‌گرایان نیز بهره‌گیری شده‌است.

## رویکرد هلاخایی
خاخام‌خانه بزرگ رویکرد ارتدوکس نسبت به هلاخا را حفظ می‌کند و گرویدن‌ها و ازدواج‌هایی را که توسط خاخامان محافظه‌کار (مسورتی) یا اصلاح‌گرا (لیبرال) انجام شده باشد به رسمیت نمی‌شناسد. این رویکرد می‌تواند مشکلات بزرگی در احوال شخصیه برای مهاجران به اسرائیل که گواهی‌های ازدواج یا گرویدنشان توسط خاخامان غیرارتدوکس صادر شده ایجاد کند. یهودیان فرااُرتدوکس (حریدی) نیز اقتدار خاخام‌خانه را نمی‌پذیرند و توسط خاخامان خود رهبری می‌شوند، هرچند نمایندگانشان را به عنوان رقیب وارد نهاد خاخام‌خانه بزرگ می‌کنند و تلاش دارند از درون بر آن تأثیر بگذارند.

## فهرست خاخامان اعظم اسرائیل
### خاخامان اعظم سفاردی

### خاخامان اعظم اشکنازی

### خاخامان اعظم دوران قیمومت بریتانیا

## ساختمان مرکزی
ساختمان مرکزی خاخام‌خانه بزرگ در ساختمان بِیت یَهَو در خیابان یرمیاهو شماره ۸۰ در اورشلیم قرار دارد. مقر پیشین این نهاد، ساختمان هِیخال شلومو، از سال ۱۹۹۲ عمدتاً به عنوان موزه بهره‌برداری می‌شود.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* وبگاه رسمی خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل

رده:یهودیان و یهودیت در اسرائیل
رده:یهودیت ارتودوکس در اسرائیل
رده:سازمان‌های خاخام
رده:مقالاتی که کلماتی به زبان عبری دارند