جاوید احمد غامدی

**جاوید احمد غامدی** (؛ زادهٔ ۷ آوریل ۱۹۵۲) دانشمند اسلامی و فیلسوف پاکستانی است که بنیان‌گذار مؤسسه المورد برای علوم اسلامی و سازمان خواهر آن «دانش‌سرا» به‌شمار می‌رود. او از تأثیرگذارترین و پرآوازه‌ترین اندیشمندان اسلامی در پاکستان شناخته می‌شود.

غامدی در ۲۸ ژانویه ۲۰۰۶ به عضویت شورای ایدئولوژی اسلامی درآمد که نهادی مسئول ارائه مشاوره حقوقی در زمینه مسائل اسلامی به دولت و پارلمان پاکستان است و نزدیک به دو سال در این سمت باقی ماند. او همچنین بیش از یک دهه (۱۹۷۹–۱۹۹۱) در آکادمی خدمات کشوری لاهور به تدریس علوم اسلامی پرداخت. غامدی شاگرد دانشمند و مفسر برجسته امین احسن اصلاحی بود و جنبشی فکری مشابه «وسطیه» را در رسانه‌های الکترونیکی پاکستان پیش می‌برد. هم‌اکنون پژوهشگر ارشد و سرپرست مرکز آموزش اسلامی غامدی در ایالات متحده آمریکا است. نام او در فهرست «۵۰۰ مسلمان تأثیرگذار جهان» در ویرایش‌های ۲۰۱۹، ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ آمده‌است.

## زندگی‌نامه
جاوید احمد غامدی با نام محمد شفیق در ۷ آوریل ۱۹۵۲ در خانواده‌ای از تبار کاکازایی در روستای جیوان شاه واقع در تحصیل عارف‌والا در ناحیه پاکپتن، پنجاب، پاکستان زاده شد. استقرارگاه خانوادگی او در روستایی به نام داوود در سیالکوت بود. پدرش محمد طفیل جنیدی زمین‌دار و پیرو متعهد تصوف بود که تا زمان درگذشتش در ۱۹۸۶ بر این مسیر باقی ماند.

غامدی و دو خواهر بزرگ‌ترش در خانواده‌ای صوفی‌مسلک بزرگ شدند. آموزش نخستین او هم مسیر نوین (گرفتن دیپلم از دبیرستان اسلامیه پاکپتن) و هم مسیر سنتی (آموزش زبان عربی و زبان فارسی و خواندن قرآن نزد نوراحمد نَنگ‌پالی) را دربرمی‌گرفت. پس از دبیرستان، در سال ۱۹۶۷ به لاهور رفت و از آن زمان در این شهر ساکن شد. در آغاز بیشتر به ادبیات و فلسفه علاقه‌مند بود و سپس از کالج دولتی لاهور با مدرک کارشناسی با افتخار در ادبیات انگلیسی و فلسفه در سال ۱۹۷۲ فارغ‌التحصیل شد.

### آشنایی با علوم اسلامی
غامدی به‌طور تصادفی در کتابخانه‌ای با آثار حمیدالدین فراهی، دانشمند برجسته قرآنی، برخورد کرد. در آن آثار اشاره‌ای به امین احسن اصلاحی (که اندیشه‌های فراهی را پی گرفته بود) یافت و همین امر او را برانگیخت تا با اصلاحی که در آن زمان در لاهور می‌زیست دیدار کند. این دیدار نقطه عطفی در زندگی غامدی بود و توجه او را از فلسفه و ادبیات به دین معطوف کرد.

### داستان نام غامدی
غامدی در کتاب خود «مقامات» () جُستاری با عنوان «نام من» () نوشته و در آن ریشه نام خانوادگی‌اش را که در شبه‌قاره هند نامأنوس می‌نماید شرح داده‌است. او در کودکی آرزو داشت نامش را به پدربزرگش نورالهی پیوند دهد؛ زیرا شنیده بود که مردم منطقه برای حل اختلافات به او رجوع می‌کردند و به همین سبب به «مصلح» شهرت داشت. سپس یکی از دوستان صوفی پدرش داستان بزرگ قبیله عرب بنوغامد را نقل کرد که او نیز به صلح‌جویی شهره بود. نزدیکی زمانی این دو رویداد غامدی را واداشت نام «غامدی» را به نام خود بیفزاید.

## دیدگاه‌ها

برآیندها و فهم غامدی از اسلام از جمله شریعت به‌طور فشرده در کتاب «میزان» ارائه شده‌است. هدف این کتاب عرضه دین در شکل ناب آن و پیراسته از تصوف، کلام، فقه و هرگونه فلسفه دیگر است. در استدلال‌های او هیچ ارجاعی به منابع غربی، حقوق بشر یا فلسفه‌های نوین کیفر و جزا نیست؛ با این حال با بهره‌گیری از چارچوب سنتی اسلامی به نتایجی می‌رسد که با دیدگاه‌های نوگرایان و ترقی‌خواهان اسلامی همسو است.

### جهاد
به باور غامدی تنها مبنای مشروع برای جهاد مسلحانه پایان دادن به ستم است، آن هم‌زمانی که همه راه‌های دیگر به بن‌بست رسیده باشند. جهاد تنها از سوی دولت اسلامی سازمان‌یافته و تنها هنگامی مجاز است که رهبری آن از سوی رهبر پیشین برگزیده شده یا به اجماع علما تعیین شده باشد. هیچ فرد، حزب یا گروهی تحت هیچ شرایطی حق برداشتن سلاح به نام جهاد را ندارد. پیامد دیگر این دیدگاه آن است که مجازات مرگ برای ارتداد نیز ویژه دریافت‌کنندگان همان کیفر الهی در زمان پیامبر اسلام بوده‌است؛ یعنی کسانی که پس از اتمام حجت الهی همچنان به انکار ادامه دادند.

به باور غامدی تشکیل حکومت اسلامی به‌خودی‌خود تکلیف دینی مسلمانان نیست. اما اگر مسلمانان دولتی تشکیل دهند، اسلام تکالیفی بر حاکمان آن وارد می‌کند از جمله برپاداشتن نماز، زکات و امر به معروف و نهی از منکر که در دوران نوین باید از راه دادگاه‌ها و پلیس و بر پایه قانون مصوب اکثریت مردم اجرا شود.

### تعامل زن و مرد
غامدی استدلال می‌کند که قرآن هنجارهای تعامل زن و مرد را در سوره نور بیان کرده و در سوره احزاب رهنمودهای ویژه‌ای برای همسران محمد و نیز دستورهایی به زنان مسلمان برای متمایز ساختن خود هنگام آزار در مدینه آمده‌است. او همچنین معتقد است که قرآن تفاوت میان زن و مرد را تنها برای پاسداشت روابط خانوادگی ایجاد کرده‌است.

### قوانین کیفری
به باور غامدی:
* مجازات‌های حدود در اسلام بیشینه‌هایی هستند که دادگاه می‌تواند بر پایه شرایط تخفیف‌دهنده آن‌ها را کاهش دهد.
* شریعت مبلغ ثابتی برای دیه (خون‌بها برای قتل غیرعمد) تعیین نکرده و تعیین آن ــ چه برای مرد و چه برای زن ــ به عرف جامعه سپرده شده‌است.
* با فرض برابری شرایط (ستریس پریبوس)، گواهی زن برابر با گواهی مرد است.
* تجاوز جنسی مصداق «محاربه» است و سزاوار کیفرهای سنگین مذکور در آیه ۳۳ سوره مائده. برای ثبت پرونده تجاوز نیازی به چهار شاهد همچون زنای توافقی نیست. کسانی که در دوره پیامبر به سنگسار محکوم شدند نیز بر پایه محاربه و به‌سبب تجاوز، آزار جنسی و گسترش ابتذال از راه فحشا مجازات شدند.

### منابع اسلام
به باور غامدی همه آنچه اسلام را تشکیل می‌دهد قرآن و سنت است و هیچ چیز جز این دو جزء اسلام نیست. سنت همچون قرآن تنها از راه اجماع صحابه و تواتر امت مسلمان به دست رسیده‌است. احادیث برخلاف قرآن و سنت صرفاً شرح و تبیین این دو منبع‌اند و شیوه نمونه‌وار پیروی پیامبر از اسلام را بیان می‌کنند. غامدی شریعت (قانون الهی) را از فقه (مجموعه تفسیرها و کاربردهای شریعت از سوی فقیهان) جدا می‌کند؛ فقه تلاشی بشری و در نتیجه خطاپذیر و اختلاف‌پذیر است و مسلمان موظف به پیروی از مذهب فقهی خاصی نیست.

### دموکراسی
غامدی در نوشتاری دربارهٔ طالبان افغانستان نوشت که طالبان دموکراسی را مفهومی بیگانه با اسلام می‌دانند؛ اما او با اطمینان بر پایه بررسی خود از اسلام این دیدگاه را نامقبول شمرد. به باور او قرآن (سوره شوری، آیه ۳۸: «اَمرُهُم شوری بَینَهُم») مشورت را شیوه اداره امور مسلمانان مقرر کرده‌است. عمر بن خطاب نیز گفته بود: «هرکس بدون رضایت جمعی مسلمانان با کسی بیعت کند خود را در معرض مرگ قرار داده‌است.» هرچند در تاریخ اسلام پادشاهی و دیکتاتوری غالب بوده، اصل قرآنی بسیار روشن است.

### اخلاق
غامدی می‌نویسد که پس از ایمان، دومین خواسته مهم دین پالایش اخلاق است؛ یعنی پاک‌سازی رفتار آدمی هم در برابر آفریدگار و هم در برابر همنوعان. این همان «عمل صالح» است. شریعت تابع آن است و با دگرگونی جوامع تغییر می‌کند، اما ایمان و عمل صالح که بنیاد دین‌اند دگرگون نمی‌شوند.

## تعامل با دیگر دانشمندان اسلامی
غامدی همچون وحیدالدین خان، مولانا نعیم صدیقی و اسرار احمد نزدیک به نُه سال با سید ابوالاعلی مودودی (۱۹۰۳–۱۹۷۹) همکاری کرد. اما پس از بروز اختلاف‌نظر، در سال ۱۹۷۷ از حزب جماعت اسلامی پاکستان اخراج شد. سپس زیر نظر استادش امین احسن اصلاحی (۱۹۰۴–۱۹۹۷) ــ مؤلف تفسیر «تدبر قرآن» ــ دیدگاه دینی مستقل خود را بر پایه هرمنوتیک و اجتهاد پرورد.

نقد غامدی از اندیشه مودودی ادامه نقد وحیدالدین خان بود. خان (۱۹۲۵–۲۰۲۰) از نخستین دانشمندانی بود که از درون جماعت اسلامی نقدی جامع بر فهم مودودی از دین عرضه کرد. غامدی با خان هم‌رأی بود که تکلیف بنیادین در اسلام نه برپایی نظم جهانی اسلامی بلکه بندگی خداوند است و اسلام هرگز تکلیف جنگ دائم با جهان غیراسلامی را بر فرد مسلمان یا دولت اسلامی تحمیل نکرده‌است. با وجود این اختلافات بنیادین، غامدی در مصاحبه‌ای در ۲۰۱۵ گفت که همچنان به مودودی همچون پدر احترام می‌گذارد.

اندیشه و جنبش گفتمانی غامدی از سوی حسن‌الامین، پژوهشگر پاکستانی، مورد بررسی انتقادی قرار گرفته‌است. امین پیشینه گرایش‌های انشعابی در اسلام‌گرایی جریان اصلی را ردیابی کرده و ظهور غامدی را پدیده‌ای بی‌سابقه وصف می‌کند. دیدگاه‌های غامدی دربارهٔ اسلام و دموکراسی نیز در مقاله پژوهشی مستقلی بررسی شده‌است.

## نشان‌ها و افتخارات
در سال ۲۰۰۹ غامدی به دریافت ستاره امتیاز، سومین نشان عالی غیرنظامی پاکستان، نائل شد.

## استعفا از شورای ایدئولوژی اسلامی
غامدی در سپتامبر ۲۰۰۶ از شورای ایدئولوژی اسلامی استعفا داد. استعفای او را رئیس‌جمهور پاکستان پذیرفت. انگیزه استعفا آن بود که دولت پاکستان زیر فشار سیاسی «متحده مجلس عمل» کمیته‌ای جداگانه از علما برای بازنگری لایحه‌ای مربوط به حقوق زنان تشکیل داد. غامدی این اقدام را نقض صلاحیت شورا دانست؛ زیرا هدف اصلی شورا تضمین سازگاری قوانین پاکستان با آموزه‌های اسلام بود. او همچنین اصلاحات پیشنهادی آن کمیته علما را مغایر با احکام اسلام شمرد. این رویداد هنگامی رخ داد که متحده مجلس عمل تهدید کرده بود در صورت اصلاح «فرمان حدود» که در دوره اسلامی‌سازی ضیاءالحق وضع شده بود، از مجالس ملی و استانی کناره‌گیری خواهد کرد.

## حضور رسانه‌ای
غامدی به‌طور منظم در برنامه‌های تلویزیونی حضور می‌یابد. مخاطبان تلویزیونی او عمدتاً مردان و زنان تحصیل‌کرده شهری از طبقه متوسط در بازه سنی ۲۰ تا ۳۵ سال و نیز روشنفکران دینی و حرفه‌ای‌اند. مخاطبان دین‌مدار او معمولاً از مواضع علمای سنتی و نخبگان سکولار-لیبرال ناراضی‌اند و مداخلات و اندیشه‌های غامدی را معقول‌تر، میانه‌روتر و مرتبط‌تر می‌یابند.

## آثار اصلی
* **میزان** ــ مهم‌ترین اثر غامدی که فهم او از اسلام و شریعت را به‌صورت منسجم ارائه می‌دهد.
* **البیان** ــ تفسیر قرآن.
* **بازسازی فلسفه اسلامی**
* **روایت مقابل**

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* وبگاه رسمی جاوید احمد غامدی
* وبگاه مؤسسه المورد

رده:زادگان ۱۹۵۲ (میلادی)
رده:افراد زنده
رده:اهالی لاهور
رده:اهالی ناحیه پاکپتن
رده:دانشوران اهل پاکستان
رده:آموزگاران اهل پاکستان
رده:الهی‌دانان اهل پاکستان
رده:اسلام‌شناسان اهل پاکستان
رده:اصلاح‌گران مسلمان
رده:فیلسوفان مسلمان
رده:مفسران قرآن
رده:مسلمانان سنی اهل پاکستان
رده:تبعیدشدگان اهل پاکستان
رده:دور از وطن‌های اهل پاکستان در ایالات متحده آمریکا
رده:استادان دانشگاه دور از وطن اهل پاکستان
رده:نویسندگان غیرداستانی اردو