پیشینه بوداگرایی ترواده

**پیشینه بوداگرایی ترواده** از هند باستان آغاز می‌شود، جایی که این مکتب یکی از فرقه‌های بودایی اولیه بود که پس از نخستین جدایی در جامعه رهبانی بودایی پدید آمد. ترواده پس از استقرار در پادشاهی انورادهاپورا در سری‌لانکا، از راه کوشش‌های راهبان مبلّغ و پادشاهان منطقه‌ای به سراسر جنوب شرق آسیای خشکی (به‌ویژه سرزمین‌هایی که امروزه میانمار، تایلند، کامبوج و لائوس نامیده می‌شوند) گسترش یافت.

در دوره مدرن، بوداگرایی ترواده با چالش‌های بسیاری روبه‌رو شد؛ از جمله استعمار غربی و ورود هیئت‌های تبلیغی مسیحی. در واکنش به این چالش‌ها، جنبش‌های نوگرایانه گوناگونی برآمدند؛ مانند نوگرایی سری‌لانکایی آناگاریکا دارماپالا، جنبش ویپاسنای برمه‌ای و نیکایه دَمَّیوتیکا که فرقه رهبانی نوینی در تایلند بود. افزون بر این، دوره مدرن شاهد تبدیل ترواده به دینی جهانی با مراکزی در جهان غرب بود. این دوره همچنین شاهد رشد جنبش‌های ترواده در کشورهای آسیایی بود که پیش‌تر خاستگاه سنتی این دین نبودند، مانند نپال و ویتنام.

## پیشینه پیش‌نوین
### خاستگاه‌ها

نام ترواده از «ستهاویریَه» (به معنای «بزرگان») گرفته شده‌است که یکی از فرقه‌های بودایی اولیه بود و پیروان ترواده تبار مکتب خود را به آن بازمی‌گردانند. نیکایه ستهاویره از نخستین شکاف در سنگهه (انجمن رهبانی) بودایی پدید آمد. مسئله اصلی این شکاف خواست پیروان آن برای افزودن قواعد تازه به وینَیَه (آیین‌نامه رهبانی) به‌منظور سخت‌تر کردن انضباط رهبانی بود که با خواست اکثریت ماهاسانگیکا در تعارض قرار داشت.

بر پایه روایت‌های پیروان ترواده، این مکتب از گروه «ویبَهَجَّوادَه» (آموزه تحلیل) برآمده است که خود شاخه‌ای از سنت ستهاویره بود و در جریان سومین شورای بودایی در حدود ۲۵۰ پیش از میلاد و با حمایت امپراتور آشوکا شکل گرفت. با این حال، دِیمیِن کیون وجود شواهد تاریخی برای موجودیت مکتب ترواده پیش از حدود دو سده پس از نخستین شکاف را رد می‌کند.

گفته می‌شود امپراتور آشوکا با اخراج راهبانی که از پذیرش مصوبات سومین شورا سر باز زدند، به پاکسازی سنگهه یاری رساند. بر پایه منابع ترواده، راهب ارشد موگّلیپوتّه‌تیسّه ریاست سومین شورا را برعهده داشت و اثر مهم «کَتهاوَتّو» (نکته‌های مناقشه‌آمیز) را گردآوری کرد که بر رد دیدگاه‌های دیگر فرقه‌ها تمرکز دارد. بنا بر روایت ترواده، سومین شورا همچنین به جدایی میان مکتب سرواستیواده و ویبهجّوادَه بر سر مسئله هستی سه‌گانه زمان انجامید.

با حمایت مائوریان، ویبهجّوادین‌ها در سراسر هند پراکنده شدند. با گذشت زمان، گفته می‌شود جامعه ویبهجّوادین به چهار گروه تقسیم شد: مَهیشاسَکَه، کاشیَپیَه و دارماگوپتاکا در شمال، و تامرَپَرنیَه در جنوب هند. شاخه تامبَپَنّیَه (که بعدها به ماهاویهاراواسین‌ها شناخته شد) در سری‌لانکا (انورادهاپورا) بنیان نهاده شد اما در آندرا و دیگر بخش‌های جنوب هند (مانند وَنَوَسَه در کرناتکه امروزی) نیز فعال بود. شواهد کتیبه‌ای این مکتب در امراوتی و ناگارجوناکوندا یافت شده‌است. به گفته پژوهشگر بودایی اِ. کِی. واردر، مکتب نخستین ترواده «از آوَنتی به مهاراشترا و آندرا و سپس به سرزمین چولا» گسترش یافت. با گذشت زمان، مراکز اصلی آنان ماهاویهارا (دیر بزرگ) در انورادهاپورا و کانچی (در تامیل نادو) شدند.

### انتقال به سری‌لانکا

ترواده از فرقه کهن تامرَپَرنیَه برآمده است که به معنای «دودمان سری‌لانکایی» است. بر پایه تاریخ‌نگاری‌های ترواده، مبلّغان اعزامی از هند شامل مَهیندَه (پسر آشوکا که نزد موگّلیپوتّه‌تیسّه آموزش دیده بود) و خواهرش سنگمیتا بودند. این دو چهره‌های اسطوره‌ای بنیان‌گذاری بوداگرایی در سری‌لانکا به‌شمار می‌آیند؛ روایتی که به گفته پژوهشگران به مشروعیت‌بخشی به ادعای ترواده به‌عنوان کهن‌ترین و اصیل‌ترین مکتب یاری می‌رساند.

بنا بر ماهاوامسا، آنان در دوره فرمانروایی دِوانامپیَه تیسّه (۳۰۷–۲۶۷ پیش از میلاد) به سری‌لانکا رسیدند. این پادشاه به بوداگرایی گروید و در ساخت نخستین استوپاهای بودایی یاری رساند.

### دوره انورادهاپورا

بنا بر نظر کِی. اِم. دِسیلوا، بوداگرایی تا سده نخست پیش از میلاد در سکونتگاه‌های اصلی پادشاهی انورادهاپورا به‌خوبی جا افتاده بود. ترواده انورادهاپورا با گذشت زمان عناصر گوناگون پیشابودایی را در خود جذب کرد. نخستین گزارش‌ها از پیکره‌های بودا در سری‌لانکا به دوره فرمانروایی وَسَبَها (۶۵–۱۰۹ میلادی) بازمی‌گردد و پس از سده سوم میلادی، گزارش‌های تاریخی رشد نیایش پیکره‌های بودا و نیز بوداسف‌ها را نشان می‌دهد.

از سده پنجم تا یازدهم میلادی، جزیره سری‌لانکا شاهد جنگ‌های پیوسته میان پادشاهان سینهالی و مهاجمان جنوب هندی (به‌ویژه چولاها، پالاواها و پاندیاها) بود. نهادهای بودایی در جریان این تهاجم‌ها و درگیری‌ها آسیب‌های سنگینی دیدند. با این حال، این دوره با وجود بی‌ثباتی، شاهد گسترش فرهنگ، هنر و معماری بودایی نیز بود. تا سده نهم، صومعه‌های بودایی نهادهای نیرومندی بودند که دارایی، زمین، املاک و شبکه‌های آبیاری در اختیار داشتند و در عمل واحدهای اقتصادی خودبسنده‌ای بودند که زیر حمایت پادشاهان سینهالی قرار داشتند.

میان فرمانروایی سِنا یکم (۸۳۳–۸۵۳) و مَهیندَه چهارم (۹۵۶–۹۷۲)، شهر انورادهاپورا در دوره‌ای بلند از صلح و رونق شاهد «تلاش عظیم ساختمانی» از سوی پادشاهان گوناگون بود و بخش بزرگی از بازمانده‌های معماری کنونی این شهر به همین دوره تعلق دارد. با این حال، پس از آن، امپراتوری چولا انورادهاپورا را فتح کرد (میان ۹۹۳ و ۱۰۷۷). تا زمانی که ویجَیَباهو یکم (۱۰۵۵–۱۱۱۰) جزیره را بازپس گرفت، سنگهه رهبانی تا حد زیادی از میان رفته بود و ناگزیر شدند راهبان برمه‌ای را به جزیره فرا بخوانند تا آیین تَحصّن رهبانی را از سر گیرند.

### شکل‌گیری سنت متنی پالی

سنگهه بودایی سری‌لانکا در آغاز، متون مقدس بودایی (تریپیتاکا) را به شیوه سنتی هندی به‌صورت شفاهی نگاه می‌داشت. اما بنا بر ماهاوامسا، در سده نخست پیش از میلاد، قحطی و جنگ‌ها سبب شد تا این متون برای حفظ آموزه‌ها به نوشتار درآیند. ریچارد گامبریچ اشاره می‌کند که این «کهن‌ترین گزارشی است که از نوشتاری شدن متون مقدس بودایی در هر جای جهان در دست داریم». با اندک استثناهایی، متون پالی بازمانده ترواده از سنت ماهاویهارا در انورادهاپورا سرچشمه می‌گیرند.

از تحولات بعدی می‌توان به شکل‌گیری و ثبت ادبیات شرح‌نویسی (اَتّه‌کَتها) ترواده اشاره کرد. بر پایه منابع ترواده، سنتی از شرح‌نویسی هندی بر متون مقدس از زمان مهیندَه وجود داشت. شرح‌نویسی‌های گوناگونی نیز به زبان سینهالی وجود داشت، مانند «شرح بزرگ» مکتب ماهاویهارا که اکنون از میان رفته‌است.

در پی کار دانشمندان جنوب هندی وابسته به ماهاویهارا، به‌ویژه بودَّه‌گوشَه (سده‌های چهارم تا پنجم میلادی)، دَمّپالَه و بودَّه‌دَتَّه، بودایان سری‌لانکا پالی را زبان اصلی دانش‌پژوهی خود پذیرفتند. این اندیشمندان شرح‌نویسی‌های تازه‌ای به زبان پالی نوشتند (بر پایه آثار کهن سینهالی). پذیرش یک زبان میانجی به سنت سری‌لانکایی امکان داد تا بین‌المللی‌تر شود و پیوندهای آسان‌تری با جامعه بودایی در جنوب هند و جنوب شرق آسیا برقرار کند.

راهبان ترواده آثار پالی دیگری نیز پدیدآوردند؛ از جمله تاریخ‌نگاری‌ها (مانند ماهاوامسا)، زندگی‌نامه‌های مقدسان، راهنماهای عملی، کتاب‌های آموزشی، شعر و چکیده‌های آموزه‌ای اَبهیدَمَّه. آثار بودَّه‌گوشَه، به‌ویژه «ویسودّهیمَگَّه» (راه پاکی)، تأثیرگذارترین متون (جز خود تریپیتاکای پالی) در سنت ترواده هستند.

### فرقه‌های ترواده سری‌لانکایی

در بخش بزرگی از پیشینه آغازین بوداگرایی سری‌لانکا، سه شاخه ترواده وجود داشت: راهبان ماهاویهارا، اَبهَیَگیری ویهارا و جِتَوَنَه، که همگی در انورادهاپورا استقرار داشتند. ماهاویهارا نخستین سنتی بود که بنیان نهاده شد و اَبهَیَگیری و جِتَوَنَه از دل آن برآمدند.

هنگامی که راهب چینی فاکسیان در آغاز سده پنجم از جزیره دیدن کرد، ۵۰۰۰ راهب در اَبهَیَگیری، ۳۰۰۰ در ماهاویهارا و ۲۰۰۰ در چِتیَه‌پَبَّتَویهارا شمرد.

ترواده‌ایان اَبهَیَگیری روابط نزدیکی با بوداییان هندی داشتند و بسیاری از آموزه‌های آنان، از جمله عناصر فراوانی از مهایانه، را برگرفتند. جِتَوَنَه نیز مهایانه را پذیرفت اما در حد کمتری. سنت ماهاویهارا در این میان بسیاری از آموزه‌های مهایانه مانند لوکوتَّرَواده («فرازمینی‌گرایی») را بدعت‌آمیز می‌دانست و سوتراهای ماهایانه را متون جعلی می‌شمرد.

کشمکش دینی میان این فرقه‌ها نیز غیرعادی نبود. در دوره فرمانروایی وُهاریکا تیسَّه (۲۰۹–۲۳۱ میلادی)، سنت ماهاویهارا پادشاه را ترغیب کرد تا آموزه‌های مهایانه را سرکوب کند. برای نمونه، دوره فرمانروایی مَهاسِنَه (۲۷۷ تا ۳۰۴ میلادی) با حمایت او از بوداگرایی مهایانه و سرکوب سنت ماهاویهارا (و ویرانی صومعه آنان) مشخص بود. سنت ماهاویهارا تا دوره پولونارووا در ۱۰۵۵ جایگاه برتر خود را بازنیافت.

اَبهَیَگیری دانشگاه و مرکز تأثیرگذاری برای بررسی مهایانه و وجره‌یانه از دوره فرمانروایی گَجَباهو یکم تا سده دوازدهم بود. در سراسر پیشینه خود، اَبهَیَگیری مرکز پررونقی برای دانش‌پژوهی بود و شمار زیادی دانشمند به زبان‌های سانسکریت و پالی در آن کار می‌کردند. آکیرا هیراکاوا و دیوید کَلوپَهانَه استدلال کرده‌اند که تأثیر مهایانه حتی در شرح‌نویسی‌های پالی مکتب ماهاویهارا نیز یافت می‌شود.

### سری‌لانکای میانه

چهره تأثیرگذار بعدی در بوداگرایی سینهالی، پَراکرَمَباهو یکم (۱۱۵۳–۱۱۸۶) بود که جزیره را یکپارچه کرد و اصلاحات گسترده‌ای در سنگهه‌ای که آن را پراکنده و فاسد می‌دانست پیش برد. تاریخ‌نگاری‌های سینهالی بیان می‌کنند که سنگهه بودایی در آن زمان دچار کشمکش بود و بسیاری از راهبان حتی زن گرفته و صاحب فرزند شده بودند. بنا بر برخی منابع، شماری از راهبان خلع لباس شدند و پیش آنان نهاده شد که یا به زندگی غیررهبانی بازگردند یا به‌عنوان «نوآموز» (سامَنِرَه) زیر نظر سنت یکپارچه نوین ترواده دوباره ترسّم شوند.

دِسیلوا اشاره می‌کند که این اصلاحات به‌طور سنتی پیروزی ماهاویهارا و سرکوب دیگر مکاتب دانسته شده اما «پژوهش‌های اخیر نشان داده‌اند که این دیدگاه چندان دقیق نیست.» همه نهادهای بودایی از جنگ با چولاها آسیب سختی دیده بودند و سه سنت اصلی به هشت فرقه پاره‌پاره شده بودند. پَراکرَمَباهو همه اینها را در جامعه‌ای واحد گرد آورد که به نظر می‌رسد ماهاویهارا بر آن چیره بود. با این حال، رقابت فرقه‌ای به‌طور کامل پایان نیافت.

پَراکرَمَباهو یکم همچنین به بازسازی شهرهای کهن انورادهاپورا و پولونارووا و مرمت استوپاها و ویهاراها (صومعه‌ها) شناخته شده‌است. او یک سَنگهَراجا یعنی «شاه سنگهه» گمارد؛ راهبی که بر سنگهه ریاست کند و انضباط را پاس دارد.

دوره پولونارووا همچنین شاهد شکوفایی دانش‌پژوهی ترواده به زبان پالی بود با کار دانشمندان برجسته سری‌لانکایی مانند اَنوروددَه، ساریپوتَّه تِرَه، مَهاکَسَّپَه از دیمبولاگالَه و موگَّلّانَه تِرَه. آنان بر گردآوری زیرشرح‌نویسی‌های تریپیتاکا، دستور زبان‌ها، چکیده‌ها و کتاب‌های آموزشی دربارهٔ اَبهیدَمَّه و وینَیَه کار کردند؛ از جمله اثر تأثیرگذار «اَبهیدَمَّتَّه‌سنگَهَه» نوشته اَنوروددَه.

پس از فرمانروایی پَراکرَمَباهو یکم، جزیره موج‌های تازه‌ای از مهاجمان هندی را تجربه کرد که پادشاهان سینهالی را به عقب‌نشینی دوباره به جنوب واداشت. بی‌ثباتی سیاسی جزیره به افول انضباط رهبانی نیز انجامید. پادشاهان سینهالی کوشیدند با اخراج مستقیم راهبان بی‌انضباط و نیز گماردن سَنگهَراجاها (رئیس سنگهه) جلوی این افول را بگیرند.

سری‌لانکا از اواخر دوره میانه تا دوره استعماری از نظر سیاسی پراکنده ماند و تنها هنگامی یکپارچه شد که جزیره در ۱۸۱۵ به امپراتوری بریتانیا ملحق گردید. در این دوره تفرقه، پادشاهی کَندی (۱۴۶۹–۱۸۱۵) حامی اصلی دولتی ترواده باقی ماند. سنگهه ترواده کَندی در این دوره به‌تدریج ناتوان شد و سلسله‌های ترسّم رهبانی بارها از میان رفت. به همین دلیل، پادشاهان کَندی ناگزیر شدند ترسّم عالی را از جنوب شرق آسیا بازآورند. برای نمونه، در ۱۵۹۲ ویمَلَدَرمَسوریَه یکم راهبان برمه‌ای را برای احیای ترسّم ترواده فرا خواند. در همین حال، راهب ارشد وِلیویتَه سری سارانَنکارَه (۱۶۹۸–۱۷۷۸) نیز ناگزیر شد ترسّم عالی را با دعوت از راهبان تایلندی در جزیره بازسازد (و بدین‌سان نیکایه سیام نوین را بنیان نهاد).

### جنوب شرق آسیا

بر پایه منابع ترواده، یکی از هیئت‌های تبلیغی آشوکایی به «سوَنَّبهومی» («سرزمین زرین») فرستاده شد و دو راهب به نام‌های سونَه و اوتَّرَه آن را رهبری می‌کردند. نظرات دانشمندان دربارهٔ مکان دقیق آن متفاوت است اما به‌طور کلی باور بر آن است که جایی در جنوب شرق آسیا بوده‌است.

شواهد کتیبه‌ای ثابت کرده‌است که ترواده از حدود سده پنجم میلادی به بعد دین چیره در شهر-دولت‌های پیو (پادشاهی سری‌کِشِترا) و پادشاهی مون دوارواتی شد. کهن‌ترین متون بازمانده بودایی به زبان پالی، صفحات زرین سده‌های پنجم تا ششم میلادی هستند که در سری‌کِشِترا یافت شده‌اند.

از سده هشتم تا دوازدهم، دین‌های هندی (شامل مهایانه، وجره‌یانه و ترواده و نیز هندوئیسم) همچنان از راه خلیج بنگال بر جنوب شرق آسیا تأثیر می‌گذاشتند. از حدود سده یازدهم، راهبان سینهالی ترواده و نخبگان جنوب شرق آسیایی گرویدن گسترده بیشتر سرزمین‌های خشکی جنوب شرق آسیا به مکتب ماهاویهاره ترواده را رهبری کردند.

در دوره پیش‌نوین، بوداگرایی جنوب شرق آسیایی عناصر بسیاری را در بر می‌گرفت که می‌توان آنها را باطنی نامید. پژوهشگر فرانسوی فرانسوا بیزو این گرایش را «ترواده تنتریک» نامیده و پژوهش‌های متنی او نشان می‌دهد که این سنتی بزرگ در کامبوج و تایلند بوده‌است. اشکال باطنی ترواده شامل چیزی است که «سنت یوگاواچَرَه» نامیده شده و با «راهنمای یوگاواچَرَه» سری‌لانکایی (حدود سده‌های شانزدهم تا هفدهم) پیوند دارد. این سنت‌های باطنی آیین‌ها و اندیشه‌های تازه‌ای را دربرمی‌گرفتند که در ترواده سنتی یافت نمی‌شوند، مانند کاربرد مانتراها (مانند «اَرَهَم»)، جادو، آیین‌های پیچیده و تمرین‌های تجسم‌سازی. این آیین‌ها به‌ویژه در تایلند پیش از اصلاحات نوگرایانه شاه رامای چهارم (۱۸۵۱–۱۸۶۸) و نیز در سری‌لانکای پیش‌نوین رواج داشتند. برخی از این آیین‌ها هنوز هم در کامبوج و لائوس رایج‌اند.

#### میانمار

مردم بَمَر (برمه‌ای) با تماس و فتح تمدن‌های پیو و مون، ترواده را پذیرفتند. در دوره فرمانروایی شاه آنَوْرَتَه (به پالی: اَنیروددَه، ۱۰۴۴–۱۰۷۷)، ترواده دین اصلی پادشاهی باگان (۸۴۹–۱۲۹۷) شد.

آنَوْرَتَه راهبان بسیاری از مون‌ها، هندیان و سینهالیان ترواده‌ای را به باگان فرا خواند تا ترواده را در سرزمینش گسترش دهند و اصلاح کنند. افزون بر این، کاهنان بوداگرایی باطنی اَری که از پذیرش اصلاحات سر باز زدند، تبعید شدند. آنَوْرَتَه همچنین از ساخت بتکده شوِزیگون و بتکده شوِسَنداو حمایت کرد. پس از فرمانروایی او، بوداگرایی ترواده شکل چیره بوداگرایی در میان نخبگان برمه‌ای باقی ماند.

## منابع

* 

## پیوند به بیرون
* Access to Insight — مجموعه‌ای از ترجمه‌های انگلیسی متون پالی ترواده

رده:ترواده