عراق المنشیه

**عراق المنشیه** () روستایی فلسطینی عرب‌نشین بود که در ۳۲ کیلومتری شمال شرقی غزه قرار داشت. این روستا دارای دو مسجد و یک مزار منسوب به شیخ احمد العرینی بود. روستا پس از جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل تخلیه شد و ساکنان آن به اجبار آواره گردیدند.

عراق المنشیه در منطقه‌ای از تپه‌های موّاج واقع بود که دشت ساحلی و دامنه‌های کوه‌های الخلیل در آن به هم می‌رسیدند. این روستا در بخش جنوبی جادّه میان الفالوجه و بیت جبرین جای داشت. بر پایه طرح تقسیم سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۷ میلادی، عراق المنشیه در سرزمین اختصاص‌یافته به کشور عربی قرار می‌گرفت؛ اما در اکتبر ۱۹۴۸ به‌دست نیروهای اسرائیلی تصرف شد. پس از توافق آتش‌بس میان مصر و اسرائیل، ساکنان روستا با ارعاب و خشونت وادار به ترک خانه‌هایشان شدند. بر ویرانه‌های این روستا و زمین‌های آن شهرک‌های کریات گت و سده موشه بنا شد.

## جغرافیا
روستای عراق المنشیه در ۳۲ کیلومتری شمال شرقی غزه واقع بود و در منطقه‌ای از تپه‌های موّاج قرار داشت که در آن دشت ساحلی فلسطین با دامنه‌های کوه‌های الخلیل در هم می‌آمیخت. جادّه اصلی میان الفالوجه در شمال غربی و بیت جبرین در شرق از کنار شمالی روستا می‌گذشت. روستا در ارتفاع ۱۲۵ متری از سطح دریا ساخته شده بود و بخشی از بخش غزه به‌شمار می‌آمد.

مساحت کل زمین‌های روستا ۱۷٬۹۰۱ دونوم (نزدیک به ۱۷٫۹ کیلومتر مربع) بود. در آمار سال ۱۹۴۵ از این میان ۱۳٬۸۳۸ دونوم متعلق به اعراب، ۳٬۴۶۸ دونوم متعلق به یهودیان و ۵۹۵ دونوم زمین دولتی بود.

همچنین روستا در پای تپه‌ای به نام تل مقام شیخ احمد العرینی قرار داشت که در زبان عبری تل ارانی () نامیده می‌شود.

## پیشینه نام
نام روستا از دو بخش ساخته شده‌است: «عراق» که در زبان عربی به معنای تپه کوچک، صخره یا جَرف است و «المنشیه» به معنای «ساخته‌شده» یا سکونتگاه نوبنیاد. بر پایه روایتی، روستا را مهاجرانی از دهکده‌ای به نام «عراق» بنیاد گذاشتند و نام «منشیه» را برای بازشناسی از روستای اصلی‌شان بر آن نهادند. در اسناد عثمانی سال ۱۵۹۶ میلادی، این روستا با نام «عراق حاتم» ثبت شده بود.

## تاریخ
### دوران باستان

در تل ارانی بازمانده‌هایی از عصر مفرغ آغازین و عصر آهن کاوش شده‌است. همچنین در جنوب غربی تل، گورستانی از دوره بیزانسی شناسایی شده‌است. این تل مدت‌ها با شهر فیلیستینی گت یکی دانسته می‌شد؛ اما کاوش‌های دهه ۱۹۵۰ میلادی این فرضیه را رد کردند. با این حال، دوره سکونت در آن از هزاره چهارم پیش از میلاد تا سده دوم پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده‌است.

### دوره مملوکی
یک کاروان‌سرا (خان) در سال ۷۱۷ هجری قمری (۱۳۱۷–۱۳۱۸ میلادی) به‌دست الملک جوکَندار در دوران فرمانروایی سلطان مملوکی الناصر محمد بن قلاوون بنا شد. این داده‌ها بر پایه کتیبه‌هایی در دو سوی ورودی مقام شیخ احمد العرینی در بالای تل ثبت شده‌اند. با این حال، هم مایر و هم شارون بر این باور بودند که متن کتیبه در جای اصلی خود نیست و شارون پیشنهاد کرد که کتیبه در اصل از خان السکّریه در ۵ کیلومتری جنوب مقام آمده باشد.

### دوره عثمانی
عراق المنشیه مانند سایر نقاط فلسطین در سال ۱۵۱۷ میلادی به امپراتوری عثمانی ملحق شد. در دفتر مالیاتی سال ۱۵۹۶ با نام «عراق حاتم» در ناحیه غزه از سنجق غزه ثبت شده بود. جمعیت آن ۱۱ خانوار مسلمان (برآورد ۶۱ نفر) بود که مالیاتی ثابت به نرخ ۲۵ درصد بر محصولاتی چون گندم، جو، بز و کندوی عسل می‌پرداختند؛ جمعاً ۱٬۲۰۰ آقچه.

در سال ۱۸۳۸ میلادی ادوارد رابینسون خاورشناس آمریکایی روستا را در جنوب غربی صمّیل یادداشت کرد. در سال ۱۸۶۳ ویکتور گِرَن فرانسوی از روستا دیدن کرد و مزاری با گنبد سفید بر بالای تل در شمال روستا را توصیف نمود. روستا در آن زمان نزدیک به ۳۰۰ ساکن داشت اما گِرَن گمان می‌کرد پیش‌تر بزرگ‌تر بوده‌است. در پیرامون دو چاه، ستون‌هایی از سنگ مرمر خاکستری-سفید وجود داشت. فهرست روستایی عثمانی در حدود ۱۸۷۰ میلادی ۱۱۴ خانه و ۳۰۳ نفر جمعیت (تنها مردان) را شمارش کرد.

در اواخر دوره عثمانی ایستگاه راه‌آهنی در نزدیکی روستا ساخته شد که در جنگ جهانی اول ویران گردید.

در سال ۱۸۸۳ پیمایش فلسطین غربی () از سوی صندوق اکتشاف فلسطین روستا را دهکده‌ای با خانه‌های خشت‌وگلی توصیف کرد که زمین‌های کشاورزی آن را فرا گرفته بود. روستا نقشه‌ای شعاعی داشت و خیابان‌های فرعی‌اش از تقاطع دو خیابان اصلی عمود برهم منشعب می‌شدند. سه چاه آب مصرفی خانگی روستا را تأمین می‌کرد. با رشد روستا، گسترش آن به سمت شمال شرق و به‌سوی تل بزرگ شیخ احمد العرینی پیش رفت. بر فراز این تل با ارتفاع نزدیک به ۳۲ متر، مقام شیخ احمد العرینی قرار داشت. این مقام شامل محوطه‌ای دیواری بدون سقف بود که از سنگ‌های بازکاربرد ساخته شده بود. درگاه ورودی در میانه دیوار شمالی جای داشت و بالای آن سنگ‌نبشته‌ای مرمرین قرار گرفته بود. در دیوار جنوبی محرابی گود و مقعر تعبیه شده بود.

### دوره قیمومت بریتانیا

ساکنان روستا بیشتر به کشاورزی می‌پرداختند و غلات، انگور و درختان گوناگونی مانند زیتون و بادام پرورش می‌دادند. بز و گوسفند مواد لازم (مو و نخ) برای بافت قالی را فراهم می‌ساختند و روستاییان قالی‌هایشان را در الفالوجه رنگ‌آمیزی می‌کردند و برای درمان و دیگر خدمات نیز به آن شهر می‌رفتند.

در سرشماری سال ۱۹۲۲ که از سوی مقامات قیمومتی بریتانیا انجام شد، جمعیت «عراق المنشیه» ۱٬۱۳۲ نفر و همگی مسلمان بودند. این شمار در سرشماری سال ۱۹۳۱ به ۱٬۳۴۷ نفر در ۲۹۹ خانه افزایش یافت که باز هم همه مسلمان بودند.

روستا دارای دو مسجد بود: مسجدی کهن و مسجدی نوساز که از زیباترین مسجدهای روستایی ناحیه به‌شمار می‌آمد و دارای ایوان، حیاط و تالارهایی بود. مدرسه ابتدایی پسرانه‌ای نیز در سال ۱۹۳۴ تأسیس شد که در پایان عمر روستا ۲۰۰ دانش‌آموز داشت.

کیبوتص گت در سال ۱۹۴۱ بر زمین‌هایی بنیاد شد که صندوق ملی یهود از روستا خریداری کرده بود.

در آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت عراق المنشیه و گت با هم شمارش شد: ۲٬۲۲۰ نفر شامل ۲٬۰۱۰ مسلمان و ۲۱۰ یهودی. کل زمین ۱۷٬۹۰۱ دونوم بود که از آن میان، اعراب ۵۳ دونوم را به باغ‌ها و زمین آبی و ۱۳٬۴۴۹ دونوم را به کشت غلات اختصاص داده بودند.

### جنگ ۱۹۴۸ و تخلیه روستا

عراق المنشیه بر پایه طرح تقسیم سازمان ملل در سال ۱۹۴۷ در سرزمین اختصاص‌یافته به کشور عربی جای داشت.

در جریان جنگ ۱۹۴۸ تیپ مصری شامل ۴٬۰۰۰ سرباز از جمله سرگرد جمال عبدالناصر (رئیس‌جمهور آینده مصر) از روستا دفاع می‌کرد. در اکتبر ۱۹۴۸ در چارچوب عملیات یوآو، تیپ ۳ الکساندرونی روستا را از دست نیروهای مصری تصرف کرد. منطقه شامل الفالوجه و عراق المنشیه توسط نیروهای اسرائیلی محاصره شد و «جیب فالوجه» نام گرفت.

در ۱۶ اکتبر ارتش اسرائیل حمله‌ای سنگین به فالوجه و عراق المنشیه انجام داد؛ نیروهای زرهی تا درون روستا پیش رفتند اما ارتش مصر آنان را با شدت عقب راند و سه تانک اسرائیلی را منهدم کرد. در ۲۲ و ۲۳ دسامبر تیپ الکساندرونی مأمور تصرف تل شیخ احمد ارانی شد اما یگان‌های مصری گردان مهاجم را در هم شکستند و ۶۶ سرباز اسرائیلی کشته شدند؛ این آخرین حمله اسرائیل به جیب فالوجه بود.

قرارداد آتش‌بس مصر و اسرائیل در ۴ فوریه ۱۹۴۹ خروج نیروهای مصری و همچنین تضمین ماندن ساکنان در روستاهایشان را پیش‌بینی کرده بود. اما پس از عقب‌نشینی تیپ مصری در ۲۶ فوریه ۱۹۴۹، نیروهای اسرائیلی بی‌درنگ حکومت نظامی و محدودیت رفت‌وآمد برقرار کردند. به گزارش ناظران سازمان ملل به سرپرستی رالف بانچ، این خشونت‌ها شامل ضرب و شتم، سرقت و تلاش برای تجاوز بود. مختار روستای عراق المنشیه در ۳ مارس از سرقت، هجوم به خانه‌ها و تهدید به مرگ خبر داد و گفت ساکنان زیر فشارند تا به حِبرون بروند.

مورخ اسرائیلی بنی موریس نوشته‌است که تصمیم به پاک‌سازی جیب فالوجه احتمالاً از سوی ییگال آلون پس از دیداری با یوسف وایتس گرفته شد و دیوید بن‌گوریون نخست‌وزیر آن را تأیید کرد. آخرین ساکنان فالوجه در ۲۲ آوریل ۱۹۴۹ روستا را ترک کردند و پنج روز بعد یتسحاق رابین فرمان تخریب این روستا و چند روستای دیگر را صادر کرد.

### دوره اسرائیلی
پس از جنگ، منطقه به کشور اسرائیل الحاق شد. کیبوتص گت پس از اخراج ساکنان، زمین‌های بیشتری را تصاحب کرد. در سال ۱۹۵۴ شهرک کریات گت و در سال ۱۹۵۶ شهرک سده موشه بر زمین‌های روستا بنیاد شدند.

به نوشته مورخ فلسطینی ولید خالدی در سال ۱۹۹۲: «جنگل اکالیپتوسی بر این محل کاشته شده و دو تابلو به عبری و انگلیسی آن را «جنگل صلح مارگولین» می‌نامند. تنها ردّی از خیابان‌های روستا با کاکتوس‌های پراکنده باقی مانده‌است.»

مقام شیخ احمد العرینی تا دست‌کم سال ۱۹۴۶ بر جا بود و اداره آثار باستانی آن را بازرسی کرد. در دهه ۱۹۵۰ ساختمان بسیار ویران توصیف شد و پیترسن در بازدید سال ۱۹۹۴ نه کتیبه‌ای و نه سازه‌ای سرپا یافت؛ تنها خط پیرامونی آن بر زمین نمایان بود.

## جستارهای وابسته
* فهرست مکان‌های تخلیه‌شده فلسطینی در اسرائیل

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* عراق المنشیه در وبگاه فلسطین به یادماندنی
* عراق المنشیه در وبگاه ذاکرات

رده:روستاهای عربی خالی از سکنه پس از جنگ ۱۹۴۸ عرب‌ها و اسرائیل
رده:مختصات در ویکی‌داده