مکتب‌های کلامی اسلامی

**مکتب‌های کلامی اسلامی** شاخه‌های گوناگونی از مدارس فکری در اسلام هستند که در زمینه عقیده با یکدیگر اختلاف دارند. مکتب‌های اصلی کلام اسلامی دربرمی‌گیرد مکتب‌های برجای‌مانده معتزلی، اشعری، ماتریدیه و اثری و نیز مکتب‌های منقرض‌شده قدری، جهمی، مرجئی و باطنی را. شکاف اصلی میان شاخه‌های سنی، شیعه و خارجی اسلام در آغاز سیاسی بود و نه کلامی، اما با گذشت زمان در سراسر تاریخ اسلام تفاوت‌های عقیدتی میان آنها شکل گرفت.

واژه «عقیده» در اصطلاح اسلامی به معنای باور یا آیین‌نامه اعتقادی است و در طول تاریخ مسلمانان کاربرد فنی ویژه‌ای یافته و به آن دسته از مسائلی اشاره می‌کند که مسلمانان بر سر آنها یقین دارند. این سنت‌های کلامی تقسیم‌بندی‌هایی عمود بر انشعاب‌های فرقه‌ای درون اسلام‌اند و برای نمونه یک معتزلی ممکن است به مذهب جعفری، زیدی یا حتی حنفی تعلق داشته باشد. یکی از نخستین مکتب‌های نظام‌مند کلام اسلامی، معتزله بود که در میانه سده هشتم میلادی پدید آمد. متکلمان معتزلی بر بهره‌گیری از عقل و اندیشه خردگرایانه تأکید داشتند و معتقد بودند که قرآن آفریده شده است، نه همبود با خدا؛ مسئله‌ای که به یکی از پرتنش‌ترین پرسش‌های تاریخ کلام اسلامی تبدیل شد.

## مکتب‌های کلامی در الهیات اسلامی
بر پایه دانشنامه قرآن (۲۰۰۶):

پژوهشگران نوین تاریخ اسلام و اسلام‌شناسی بر این باورند که برخی از نمونه‌های اندیشه کلامی پیش‌تر در میان بت‌پرستان عربستان پیش از اسلام نیز وجود داشته‌است؛ از جمله باور به تقدیرگرایی (قَدَر) که در الهیات اسلامی در مباحث مابعدالطبیعی دربارهٔ صفات خدا، تقدیر و اختیار انسان بازتاب یافته‌است.

شکاف نخستین میان خوارج، سنیان و شیعیان در میان مسلمانان بر سر جانشینی سیاسی و دینی رهبری امت پس از درگذشت پیامبر اسلام بود. خوارج از موضع اساساً سیاسی خود، آموزه‌های افراطی‌ای پرورش دادند که آنان را از جریان اصلی سنی و شیعی متمایز ساخت. شیعیان علی بن ابی‌طالب را جانشین بر حق محمد می‌دانند، در حالی که سنیان ابوبکر را دارای این جایگاه می‌شمارند. خوارج در جریان فتنه اول (نخستین جنگ داخلی اسلام) از هر دو گروه شیعه و سنی جدا شدند؛ آنان به‌ویژه به رویکرد تندروانه خود در تکفیر شناخته شدند و مسلمانان سنی و شیعه را کافران (کفّار) یا منافقان خواندند و از همین رو مستوجب مرگ به سبب ارتداد دانستند.

در تاریخ اسلام، معتزله در اواسط سده هشتم میلادی یکی از نخستین مکتب‌های نظام‌مند کلامی بود. متکلمان معتزلی بر بهره‌گیری از عقل و اندیشه خردگرایانه تأکید ورزیدند و بر آن بودند که احکام الهی از رهگذر تعقل و پژوهش دسترس‌پذیرند و نیز تأیید کردند که قرآن آفریده شده (مخلوق) است و نه همبود با خدا؛ پرسشی که به یکی از جنجالی‌ترین مسائل تاریخ کلام اسلامی بدل شد.

در سده‌های نهم و دهم میلادی، مکتب اشعری به‌عنوان واکنشی به معتزله پدید آمد و بنیادگذار آن ابوالحسن اشعری، دانشمند و متکلم سده دهم بود. اشعریان همچنان بهره‌گیری از عقل را در فهم قرآن می‌آموختند، اما امکان استنتاج حقایق اخلاقی از راه استدلال عقلی را رد می‌کردند. این موضع‌گیری با مخالفت مکتب ماتریدیه روبه‌رو شد؛ به باور بنیادگذار آن ابومنصور ماتریدی، عقل انسان باید وجود آفریدگار (باری) را تنها بر پایه اندیشه خردگرایانه و مستقل از وحی الهی بشناسد. او این باور را با استاد و پیشین خود ابوحنیفه نعمان (سده هشتم میلادی) مشترک داشت، در حالی که اشعری هرگز چنین دیدگاهی نداشت.

به گفته فیلسوف افغانی‌تبار آمریکایی سید حسن حسینی، مکتب‌های نخستین کلام اسلامی و باورهای کلامی میان فیلسوفان کلاسیک مسلمان با «رنگ غنی دادارباوری با گرایش اندکی به سوی خداباوری» توصیف می‌شوند.

نقطه دیگر اختلاف، جایگاه نسبی «ایمان» در برابر «تقوا» (پرهیزگاری) بود. چنین مکتب‌های کلامی‌ای در چارچوب عِلم الکلام یعنی «دانش گفت‌وگو» خلاصه می‌شوند که در برابر مکتب‌های عرفانی قرار دارند؛ مکتب‌هایی که منکر کشف هر حقیقت کلامی از راه گفت‌وگو یا عقل هستند.

## مکتب‌های کلامی اهل سنت

بیشتر عالمان سنی مکتب کلامی اشعری را پذیرفته‌اند، هرچند مکتب ماتریدیه نیز پیروان عالمانه‌ای در میان سنیان دارد.

مسلمانان سنی بزرگ‌ترین فرقه اسلام‌اند و به «اهل السنة و الجماعة» یا به‌اختصار «اهل سنت» شناخته می‌شوند. واژه «سنی» از «سنت» به معنای آموزه‌ها و کردار پیامبر اسلام محمد گرفته شده‌است. سنیان بر این باورند که محمد پیش از درگذشت جانشینی برای رهبری امت مسلمان تعیین نکرد و پس از دوره‌ای از آشفتگی نخستین، گروهی از برجسته‌ترین یاران او گرد هم آمدند و ابوبکر را به‌عنوان نخستین خلیفه اسلام برگزیدند. مسلمانان سنی چهار خلیفه نخست (ابوبکر، عمر بن خطاب، عثمان و علی) را «خلفای راشدین» می‌نامند. پس از دوره راشدین، خلافت به حقی موروثی تبدیل شد و نقش خلیفه به نمادی سیاسی از توانمندی و یکپارچگی مسلمانان محدود گشت.

### اثریه
اثریه (؛ نص‌گرایی) جنبشی از عالمان اسلامی است که کلام خردگرایانه (کلام) را رد می‌کنند و در تفسیر قرآن به نص‌گرایی سخت‌گیرانه پایبندند. این نام از واژه عربی «اَثَر» به معنای «بازمانده» و نیز «روایت» گرفته شده‌است.

از نخستین اثریان، عامر شعبی بود که کاربرد قیاس (استنتاج قیاسی) را نکوهش می‌کرد و به‌شدت بر سنت‌های نقلی تکیه داشت. او کوشید دیگر عالمان را نیز متقاعد سازد که قیاس حجت معتبری نیست. از شعبی نقل شده که گفته‌است: «از قیاس بپرهیزید؛ زیرا چون آن را به کار گیرید، حلال را حرام و حرام را حلال می‌کنید.»

از دیدگاه پیروان جنبش اثری، معنای «آشکار» قرآن و به‌ویژه سنت‌های نبوی تنها مرجع در مسائل اعتقادی است و پرداختن به مناظره عقلی (کلام) حتی اگر به حقیقت بینجامد مطلقاً ممنوع است. اثریان قرآن را به شیوه‌ای بدون تأویل (قرائت اَمُدال) می‌خوانند، نه از رهگذر تأویل (تفسیر استعاری). آنان نمی‌کوشند معانی قرآن را عقلانی سازند و باور دارند معنای «واقعی» را باید به خدا واگذاشت (تفویض). در نظریه، احمد بن حنبل اعلام کرده بود که این بدان معناست که هرگونه تشبیه خدا به مخلوقات رد می‌شود؛ از جمله آموزه خردگرایان (معتزله). بنابراین احمد دیدگاه معتزله مبنی بر مخلوق بودن قرآن را رد کرد و در عوض قرآن را صفتی از صفات خدا دانست.

از سوی دیگر، عالم نامدار حنبلی ابن جوزی در کتاب *اخبار الصفات* بیان کرده که احمد بن حنبل با تفسیرهای تشبیهی از متون قرآنی مانند تفسیرهای قاضی ابویعلی، ابن حامد و ابن زاغونی مخالف بوده‌است.

### معتزله
معتزله از کهن‌ترین مکتب‌های کلامی و بیشترین گرایش را به عقل و احکام آن داشتند. عدل پایه روش کلامی آنان و از باورهای بنیادین‌شان بود و دربرمی‌گرفت: باور به حُسن و قُبح عقلی یعنی توانایی عقل در شناخت نیک و بد ذاتی اشیاء، آزادی انسان و توانایی آفرینندگی او در کارهایش بدون دخالت قدرت الهی و نیز تأکید بر توحید به معنای یکتایی خدا و نفی صفات زائد بر ذات.

مکتب اعتزال از حلقه حسن بصری برخاست و از همان آغاز بر نقش عقل در برابر نص تأکید ورزید. بنیادگذار آن واصل بن عطاء بود و سپس عمرو بن عبید. پس از آن مدرسه ابوالهذیل علاف پدید آمد که وابستگی به عقل در آن افزایش یافت. بشر بن معتمر شاخه بغدادی معتزله را بنیاد نهاد. سپس مرحله جاحظ، نظّام و خیّاط فرا رسید که در آن نظریه‌های معدوم، طفره و تولد شکل گرفت و تکامل یافت. سرانجام مدرسه جُبّائی بود که مکتب اشعری از آن انشعاب یافت و قاضی عبدالجبار و شاگردانش نمایندگان آن بودند.

معتزلیان به خلق قرآن باور داشتند و رفتار آنان با مخالفانشان در رویدادی که به «محنه خلق قرآن» مشهور شد از خطاهای بزرگ‌شان بود. با این همه، اندیشه و کلام اسلامی همچنان از افکار و نظریه‌های معتزله بهره می‌گیرد.

مکتب متأخر معتزله گونه‌ای از خردگرایی اسلامی پرورد که تا اندازه‌ای از فلسفه یونان باستان تأثیر پذیرفته بود و بر سه اصل بنیادین استوار بود: یکتایی (توحید) و عدل خدا، آزادی عمل انسان و مخلوق بودن قرآن.

### اشعریه

پیدایش مکتب اشعری نقطه عطف مهمی در اندیشه اسلامی به‌طور کلی و علم کلام به‌ویژه بود؛ از یک سو اکثریت اهل سنت که خود اکثریت مسلمانان را تشکیل می‌دهند به این مکتب کلامی گرویدند و از سوی دیگر علم کلام به‌عنوان دانشی از دانش‌های دینی به رسمیت شناخته شد، پس از آنکه محدثان و پیشوایان فقه از ورود به آن کراهت داشتند بلکه آن را حرام می‌شمردند.

ابوالحسن اشعری در جوانی شاگرد مدرسه معتزله بود و مذاهب آنان را نزد جُبّائی آموخت و تا چهل‌سالگی بر آن بود. سپس پانزده روز یا بیشتر در خانه خود خلوت گزید و پس از آن در مسجد جامع بصره آشکارا از اعتزال بازگشت و از آن دست شست. او صفات الهی قدیم و قائم به ذات را اثبات کرد و تأکید نمود که این صفات عین ذات نیستند. در مسئله افعال انسان کوشید میانه‌روی کند و نظریه «کسب» را مطرح ساخت؛ بدین معنا که کارهای انسان از نظر خلق و آفرینش از آنِ خداست و از نظر کسب و وقوع از آنِ انسان.

اشعری قواعد مکتب را بنیاد نهاد و جایگاه میانه‌روی آن را میان خردگرایی معتزله و نص‌گرایی سلفیه مشخص ساخت. از برجسته‌ترین پیشوایان و بزرگان مکتب اشعری می‌توان از ابوبکر باقلانی، امام‌الحرمین جوینی و ابوحامد غزالی نام برد. سپس نسل‌ها و طبقات عالمان اشعری یکی پس از دیگری آمدند تا این مکتب مذهب اکثریت مسلمانان در باورها شد.

### ماتریدیه

ماتریدیه همراه با اشاعره بال کلامی اهل سنت و جماعت را تشکیل می‌دهند، در حالی که روحیه نص‌گرایانه تا اندازه‌ای بر حنابله و ظاهریه غلبه داشت که به روحیه محدثان و فقها نزدیک‌تر بودند. ماتریدیه پیروان ابومنصور ماتریدی (درگذشته ۳۳۳ هجری) هستند که خود پیرو ابوحنیفه در عقیده و فقه بود. او آرای عقیدتی‌اش را به زبان متکلمان عصر خویش عرضه داشت و مکتبش به مکتب اشعری نزدیک آمد تا آنجا که پیشینیان مسائل خلاف میان دو مکتب را در حدود دوازده مسئله شمارش می‌کردند.

از برجسته‌ترین تفاوت‌ها اینکه ماتریدیه در حوزه توحید بر قِدَم صفات الهی تأکید می‌ورزند و با معتزله در قول به حدوث صفات فعل مخالف‌اند. همچنین با اشاعره در گرایش به حدوث صفات عدلی اختلاف دارند. ماتریدیه در مسئله آزادی انسان موضعی میانه اتخاذ می‌کنند: نه مانند معتزله قدرت انسانی را مستقل در آفرینش فعل می‌دانند و نه مانند اشاعره کسبی می‌پذیرند که قدرت انسانی را همراه فعل اما بی‌تأثیر در ایجاد آن بداند؛ بلکه به قدرت انسانی پیش از فعل باور دارند که هم صلاحیت فعل و هم صلاحیت ترک را دارد و در ایجاد فعل مؤثر است هرچند مستقل نیست.

برخی عالمان بر آن‌اند که مواضع ماتریدیه نماینده‌تر از اشاعره در بازتاب مواضع سلف و روح اصیل اندیشه اسلامی است.

### مرجئه
مرجئه نسبتی است به مفهوم «ارجاء» که در اندیشه اسلامی به معنای جدا ساختن ایمان به‌عنوان تصدیق قلبی و یقین درونی نامرئی، از عمل به‌عنوان کنش و رفتار بیرونی است. پیامد این جداسازی، رد قاطع داوری دربارهٔ عقاید و وجدان‌های بشری بود: «چون عمل لزوماً بازتاب‌دهنده نهفته عقیده نیست، راهی برای داوری دربارهٔ باورها نیست و باید حکم بر ایمان را به روز حساب «ارجاء» کرد.»

تیار ارجاء از نظر سیاسی نخستین‌بار در دوران اموی شناخته شد؛ هنگامی که معاویة بن ابی‌سفیان نظام وراثتی شبه‌پادشاهی را جانشین شورا کرد. سپس اندیشه مرجئه بر شورشیان ضد امویان به‌ویژه در ترکستان و خراسان چیره شد و جنبش‌های مرجئه بسیاری از عالمان و فقیهان را به صفوف خود جلب کرد.

## مکتب‌های کلامی شیعه

شیعه از کهن‌ترین و مهم‌ترین مکتب‌های کلامی اسلام است. سبب سیاسی از جمله علل پیدایش فرقه‌های اسلامی بود و همین سبب به پیدایش شیعه انجامید؛ زیرا پیامبر اسلام بدون نصّ بر جانشین از میان صحابه درگذشت و مسلمانان دربارهٔ مسئله امامت یا خلافت اختلاف کردند.

شیعیان به‌طور کلی بر آن‌اند که امامت مرتبه‌ای کمتر از نبوت نیست و از همین رو امام را انسانی معصوم از خطا می‌دانند بر پایه علم لدنی‌ای که به او رسیده‌است. آنان امامت را نه مسئله‌ای مصلحتی بلکه رکنی از ارکان دین می‌شمارند و بر آن‌اند که باید در اهل بیت و به‌صورت موروثی باشد.

برجسته‌ترین فرقه‌های شیعه عبارت‌اند از زیدیه، اثناعشریه و اسماعیلیه؛ هرچند فرقه‌های دیگری مانند غُلات نیز وجود داشتند که مقام امامان خود را تا سطح الوهیت بالا بردند.

## علم کلام
علم کلام رشته‌ای نظری‌ورزانه (Speculative) است که تفسیری مبتنی بر عقل از آموزه‌های اسلامی ارائه می‌دهد. توسل به عقل به‌عنوان مرجع نهایی در حلّ مسائل، کلام را با فلسفه (فلسفه) پیوند می‌داد. تفاوت میان مدافعان کلام (متکلمان) و فلسفه (فلاسفه) در آن بود که نخستین‌ها از مسائل ویژه دین اسلام آغاز می‌کردند و دومین‌ها از الگوهای فلسفی باستان بهره می‌گرفتند.

کلام در جریان مباحثه با گروه‌های گوناگون دینی‌ـسیاسی (خوارج، قدریان، جبریان، مرجیان) و نیز مناظره با پیروان ادیان دیگر (مزدایی، مسیحیت) پدید آمد و رشد یافت. مسائل هسته‌ای کلام عبارت‌اند از: ویژگی‌های لازم برای رهبر مسلمانان (خلیفه، امام)، مسئولیت انسان در برابر کارهایش (اختیار و جبر)، وضعیت مرتکب گناه کبیره، یکتایی خدا (توحید) و نسبت ذات و صفات او و نیز مخلوق یا نامخلوق بودن قرآن.

روش و مسائل ویژه کلام نخستین‌بار در آثار جَعد بن دِرهم (اعدام‌شده در ۱۲۴ یا ۱۲۵ هجری) پدیدار شد. او خواستار تکیه صرف بر عقل و تأویل نمادین‌ـتمثیلی آیات قرآنی مخالف عقل بود. شاگردش جهم بن صفوان (اعدام‌شده در ۱۲۸ هجری) از توانایی عقل در تشخیص نیک از بد مستقل از وحی سخن گفت. جعد بن درهم، جهم بن صفوان و نیز ضرار بن عمرو با دیدگاه‌هایشان پیش‌درآمد اندیشه‌های مکتب معتزلی کلام بودند که اوج شکوفایی آن در نیمه نخست سده نهم میلادی بود.

از دوران خلافت متوکل (۲۳۲–۲۴۷ هجری) معتزله تحت پیگرد قرار گرفت. در این شرایط ابوالحسن اشعری (۲۶۰–۳۲۴ هجری) تلاش کرد کلام را از رهگذر سازش با اهل حدیث قانونی سازد. بزرگ‌ترین نمایندگان مکتب اشعری باقلانی (درگذشته ۴۰۳ هجری)، جوینی (درگذشته ۴۷۸ هجری)، شهرستانی (درگذشته ۵۴۸ هجری) و فخرالدین رازی (درگذشته ۶۰۶ هجری) بودند. از سده هفتم هجری نزدیکی کلام با فلسفه مشائی مکتب ابن‌سینا آغاز شد؛ از سوی متکلمان این نزدیکی را شهرستانی و فخرالدین رازی و از سوی فلاسفه نصیرالدین طوسی آماده ساختند.

در کنار مکتب‌های اصلی کلام، مکتب پیروان ابومنصور ماتریدی (درگذشته ۳۳۳ هجری) نیز وجود داشت. کلام از سوی حنابله و ظاهریه مورد حمله قرار می‌گرفت. با این همه، کلام اشعری در میان شافعیان گسترش یافت، ماتریدیه در میان حنفیان طرفدار پیدا کرد و معتزله در میان زیدیان. در دوره نو و معاصر، کلام الهام‌بخش اصلاح‌گران اسلامی (جمال‌الدین افغانی، محمد عبده)، متفکران لیبرال (احمد امین، زکی نجیب محمود) و «چپ اسلامی» (حسن حنفی) بوده‌است.

## جدول مقایسه‌ای دیدگاه‌ها بر پایه ابوالیسر بزدوی
بر پایه گزارش ابوالیسر بزدوی در کتاب *اصول الدین*، دیدگاه‌های مکتب‌های گوناگون دربارهٔ مسائل اصلی اعتقادی به شرح زیر است:

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* The Oxford Handbook of Islamic Theology — ویرایش سابینه اشمیتکه

رده:الهیات اسلامی
رده:مذاهب اسلامی