پنج‌چین

[بندانگشتی|۱۸۰ پیکسل|یک پنج‌چین از خال‌ها در وجه شماره ۵ یک [تاس (وسیله بازی)]]

**پنج‌چین** () یا چینش پنج‌تایی ضربدری یک الگوی هندسی شامل پنج نقطه است که به صورت یک ضربدر چیده شده‌اند؛ به گونه‌ای که چهار نقطه از آن‌ها یک مربع یا مستطیل را تشکیل می‌دهند و نقطه پنجم در مرکز آن قرار می‌گیرد. همین الگو نام‌های دیگری نیز دارد، از جمله «در چلیپا» (in saltire) یا «در ضربدر» (in cross) در نشان‌شناسی (بسته به جهت مربع بیرونی)، استنسیل پنج‌نقطه‌ای در آنالیز عددی و خال‌کوبی پنج‌نقطه. این الگو، آرایش پنج واحد را در طرحی مطابق با عدد پنج در تاس (وسیله بازی)های شش‌وجهی، ورق‌های بازی و دومینوها تشکیل می‌دهد. این الگو در یونی‌کد با کد U+2059 (نقطه‌گذاری پنج‌نقطه) یا برای الگوی تاس با کد U+2684 (وجه ۵ تاس) نمایش داده می‌شود.

## خاستگاه‌های تاریخی نام
[بندانگشتی|چپ|۱۵۰ پیکسل|یک [کوین‌کانکس (سکه رومی)|سکه پنج‌چین]]
[بندانگشتی|۱۵۰ پیکسل|[نشان ملی پرتغال]]

پنج‌چین در اصل سکه‌ای بود که توسط جمهوری روم (حدود ۲۱۱ تا ۲۰۰ پیش از میلاد) ضرب می‌شد و ارزش آن پنج‌دوازدهم (*quinque* و *uncia*) یک آس (سکهٔ روم) (سکه استاندارد برنزی روم) بود. در سکه‌های پنج‌چین رومی، ارزش سکه گاهی با الگویی از پنج نقطه یا گلوله مشخص می‌شد. با این حال، این نقطه‌ها همیشه با الگوی هندسی پنج‌چین مرتب نمی‌شدند.

فرهنگ انگلیسی آکسفورد اولین ظهور این واژه لاتین در انگلیسی را سال‌های ۱۵۴۵ و ۱۵۷۴ ذکر کرده است (به معنای «پنج‌دوازدهم یک پوند یا آس»؛ یعنی ۱۰۰ پنس قدیمی). اولین استناد برای معنای هندسی آن، به عنوان «الگویی که برای کاشت درختان استفاده می‌شود»، به سال ۱۶۰۶ بازمی‌گردد. آکسفورد همچنین به ارجاعی در سال ۱۶۴۷ به یوهانس کپلر، اخترشناس آلمانی، برای یک معنای اخترشناختی/طالع‌بینی (زاویه ۵/۱۲ از یک دایره کامل) اشاره می‌کند. هنگامی که این واژه برای توصیف الگوی کاشت درخت استفاده می‌شود، می‌تواند به گروه‌های بیش از پنج درخت نیز اشاره کند که در یک شبکه مربعی چیده شده‌اند اما نسبت به ابعاد قطعه زمین اطراف، به صورت مورب تراز شده‌اند؛ با این حال، این مقاله فقط الگوهای پنج‌نقطه‌ای و نه گسترش آن‌ها به شبکه‌های مربعی بزرگتر را در نظر می‌گیرد.

## نمونه‌ها
الگوهای پنج‌چین در زمینه‌های بسیاری رخ می‌دهند:

پرونده:Flag of the Solomon Islands.svg|پرچم جزایر سلیمان که دارای یک پنج‌چین از ستاره‌ها است.
پرونده:Peirce-quincuncial-projection.jpg|یک نقشه پنج‌چینی
پرونده:Décor mural de la Chapelle palatine (Palerme) (6880608996).jpg|موزاییک کازماتسک متعلق به قرن دوازدهم در کلیسای پالاتینا، پالرمو، سیسیل

* در نشان‌شناسی، گروه‌های پنج‌تایی از عناصر (*charges*) اغلب در الگوی پنج‌چین چیده می‌شوند. این آرایش در اصطلاح نشان‌شناسی، برای جهت‌گیری معمول (مربع با اضلاع عمودی یا افقی) «در صلیب سنت اندرو» و زمانی که مربع به صورت مورب جهت‌گیری شده باشد، «در چلیپا» نامیده می‌شود. پرچم جزایر سلیمان دارای این الگو است و پنج ستاره آن نشان‌دهنده پنج گروه جزیره اصلی در جزایر سلیمان هستند. مورد دیگری از این الگو در پرچم قرن نوزدهمی «جمهوری یوکاتان» رخ داد که در آن نشان‌دهنده پنج ایالتی بود که جمهوری به آن‌ها تقسیم شده بود. نشان ملی پرتغال شامل هر دو جهت‌گیری از همین الگوها است که درون یکدیگر قرار گرفته‌اند.
* پنج‌چین‌ها در گرافیک رایانه‌ای مدرن به عنوان الگویی برای ضدپلگی چندنمونه‌گیری استفاده می‌شوند. ضدپلگی پنج‌چین صحنه‌ها را در گوشه‌ها و مراکز هر پیکسل نمونه‌برداری می‌کند. این پنج نقطه نمونه‌برداری به شکل یک پنج‌چین ترکیب می‌شوند تا هر پیکسل نمایشی را تولید کنند. با این حال، نمونه‌ها در نقاط گوشه با پیکسل‌های مجاور مشترک هستند، بنابراین تعداد نمونه‌های مورد نیاز تنها دو برابر تعداد پیکسل‌های نمایشی است.
* در آنالیز عددی، الگوی پنج‌چین، استنسیل پنج‌نقطه‌ای دوبعدی را توصیف می‌کند؛ الگوی نمونه‌برداری که برای استخراج تقریب‌های تفاضل محدود برای مشتقها استفاده می‌شود. پنج نقطه در استنسیل پنج‌نقطه‌ای مستقیماً در بالا، پایین و دو طرف نقطه مرکزی قرار دارند، نه اینکه (مانند نمونه‌برداری پنج‌چین) نسبت به آن به صورت مورب باشند.
* در معماری خمر، برج‌های یک معبد مانند انگکور وات، گاهی در یک پنج‌چین چیده می‌شوند تا نشان‌دهنده پنج قله کوه مرو (اسطوره) باشند.
* پنج‌چین یکی از طرح‌های اصلی سنگ‌کاری‌های معرق کازماتسک است.
* یک نقشه پنج‌چینی یک تصویر نقشه هم‌زاویه است که قطب‌های کره را به مرکز و چهار گوشه یک مربع نگاشت می‌کند و در نتیجه یک پنج‌چین تشکیل می‌دهد.
* نقاط روی هر وجه یک سلول واحد از یک شبکه دستگاه بلوری مکعبی، یک پنج‌چین را تشکیل می‌دهند.
* پنج‌چین به عنوان یک خال‌کوبی با نام خال‌کوبی پنج‌نقطه شناخته می‌شود. این خال‌کوبی به اشکال مختلف تفسیر شده است: به عنوان نماد باروری، یادآوری ضرب‌المثل‌هایی در مورد نحوه برخورد با زنان یا پلیس، نماد شناسایی در میان مردم کولی، گروهی از دوستان صمیمی، تنها ماندن در جهان، یا زمان سپری شده در زندان (که در آن چهار نقطه بیرونی نشان‌دهنده دیوارهای زندان و نقطه داخلی نشان‌دهنده زندانی است). توماس ادیسون که اختراعات بسیارش شامل یک قلم الکتریکی بود که بعدها پایه و اساس ماشین خال‌کوبی ساخته شده توسط ساموئل ریلی شد، این الگو را روی ساعد خود خال‌کوبی کرده بود.
* دو مرحله اول موشک فوق‌سنگین ساترن ۵ دارای موتورهایی با آرایش پنج‌چین بودند.
* یک زمین بیس‌بال با چهار بیس و تپه پرتاب‌کننده، یک پنج‌چین را تشکیل می‌دهد.

## اشارات ادبی و نمادین
آثار ادبی مختلفی از الگوی پنج‌چین استفاده کرده یا به آن اشاره کرده‌اند:
* *پنج‌چین* (۱۵۶۴) نام رساله سیاسی نویسنده لهستانی-روتننی، استانیسواف اورژخوفسکی بود: در اینجا، پنج نقطه نماد پنج ستون دولت لهستان با کلیسا در بالاترین نقطه بودند.
* *[[باغ کوروش]]*، یا «لوزی پنج‌چینی، یا شبکه کاشت‌های باستان»، مقاله‌ای از توماس براون است که در سال ۱۶۵۸ منتشر شد. براون شواهدی از الگوی پنج‌چین را در هنر، طبیعت و به صورت عرفانی به عنوان شاهدی بر «حکمت خداوند» شرح می‌دهد. اگرچه او در مورد پنج‌چین در معنای هندسی آن می‌نویسد، اما ممکن است تحت تأثیر طالع‌بینی انگلیسی بوده باشد، زیرا «نگاه پنج‌چین» (که به الگو بی‌ارتباط است) توسط کپلر اخترشناس در سال ۱۶۰۴ معرفی شد. ادموند گوس، منتقد دوران ویکتوریا، گله می‌کرد که «تا آنجا پیش می‌رود که تمام مسیر پنج‌چین است، پنج‌چین است، تا زمانی که خود آسمان با تخته‌شطرنج‌های چرخان تاریک می‌شود».
* جیمز جویس این اصطلاح را در داستان کوتاه «فیض» در مجموعه *[[دوبلینی‌ها]]* (۱۹۱۴) برای توصیف نحوه نشستن پنج مرد در یک مراسم کلیسا به کار می‌برد. لوبنر استدلال می‌کند که در این زمینه، الگو به عنوان نمادی از زخم‌های مسیح و هم صلیب یونانی عمل می‌کند.
* به گفته نویسنده، مجموعه رمان فروست اثر لارنس دارل با نام *[[پنج‌گانه آوینیون]]* به شکل یک پنج‌چین تنظیم شده است؛ آخرین رمان در این توالی *Quinx* نام دارد که طرح آن شامل کشف پنج‌چینی از سنگ‌ها است.
* *[[پنج‌چین (رمان پالیزر)|پنج‌چین]]* عنوان رمان طولانی و پیچیده‌ای از چارلز پالیزر است که در انگلستان قرن نوزدهم روایت می‌شود و در سال ۱۹۸۹ منتشر شد؛ این الگو در متن به عنوان یک علامت نشان‌شناسی ظاهر می‌شود و در ساختار کتاب نیز منعکس شده است.
* در فصل اول رمان *[[حلقه‌های زحل]]*، راوی و. گ. سبالد از نوشته‌های براون دربارهٔ پنج‌چین نقل‌قول می‌کند. پنج‌چین به نوبه خود به مدلی برای نحوه باز شدن ادامه رمان تبدیل می‌شود.
* شیموس هینی استان‌های تاریخی ایرلند را توصیف می‌کند که با هم یک پنج‌چین را تشکیل می‌دهند، همان‌طور که واژه ایرلندی برای استان یعنی *cúige* (به معنای لغوی: «بخش پنجم») نیز آن را تبیین می‌کند. پنج استان ایرلند عبارت بودند از اولستر (شمال)، لینستر (شرق)، کانوت (غرب)، مونستر (جنوب) و شهرستان میث (مرکز). هینی تصویری از پنج برج ایجاد می‌کند که یک الگوی پنج‌چین را در ایرلند تشکیل می‌دهند، یک برج برای هر یک از پنج استان که هر کدام اهمیت ادبی دارند.
* بنجامین بنکر، دانشمند اولیه آفریقایی-آمریکایی، رؤیایی را توصیف می‌کند که در آن از او خواسته می‌شود شکل روح را پس از مرگ اندازه بگیرد. پاسخ «پنج‌چین» است. تحقیقات، تبار او را در سنگال می‌یابد، جایی که پنج‌چین یک نماد مذهبی رایج است.

## منابع

* 

## پیوند به بیرون

رده:۵ (عدد)
رده:الگوهای نقطه‌ای