شورش‌های ضد بهائی اصفهان (۱۹۰۳)

**شورش‌های ضد بهائی اصفهان (۱۹۰۳)** به دسته‌ای از رویدادها اشاره دارد که به کشتار بهائیان در شهر اصفهان در دوران ایران قاجاری انجامید. این رویدادها بر محور کنسولگری روسیه در این شهر متمرکز بود.

یورش‌ها در بازه‌ای هشت‌ماهه (۱۹۰۲–۱۹۰۳) رخ داد و با سفر شاهزادهٔ قاجاری میرزا ابوالحسن‌خان شیخ‌الرئیس به اصفهان آغاز شد. بهائیان شهر که در معرض خشونت قرار گرفته بودند کوشیدند در کنسولگری روسیه بست بنشینند؛ اما سرانجام از کنسولگری بیرون رانده شدند و مورد حمله قرار گرفتند. تنها دو ماه پس از این رویدادها، شورش ضد بهائیان دیگری در شهر یزد رخ داد.

## زمینه
از دههٔ ۱۸۴۰ میلادی، شورش‌هایی ضد بابیان و سپس ضد بهائیان در ایران رخ می‌داد. این‌گونه آزارها در برخی شهرها بیش از شهرهای دیگر روی می‌داد که دلیل آن دخالت رهبران مذهبی یا نمایان‌بودن جوامع بابی و بهائی بود. افزون بر شهر یزد، اصفهان نیز بارها دستخوش چنین آشوب‌هایی شده بود.

## سفر شیخ‌الرئیس به اصفهان
در سال ۱۹۰۳ میلادی، در جریان یکی از این یورش‌های دوره‌ای، بهائیان کوشیدند در کنسولگری روسیه در اصفهان پناه بگیرند. این حملات که در بازهٔ هشت‌ماهه‌ای میان سال‌های ۱۹۰۲ و ۱۹۰۳ صورت گرفت، با سفر میرزا ابوالحسن‌خان شیخ‌الرئیس، شاهزادهٔ قاجاری، به اصفهان برانگیخته شد. شیخ‌الرئیس افزون بر شاهزادگی، مجتهدی سرشناس و از برجسته‌ترین روحانیان زمان خود نیز بود.

هنگامی که شیخ‌الرئیس به اصفهان نزدیک می‌شد، دو بهائی ثروتمند اصفهانی در خدمت او بودند: آقا محمدجواد که صرّاف خزانه بود و میرزا علی‌خان که مستوفی (حسابدار) خزانه بود. با این حال، سرشناس‌ترین روحانی اصفهان، آقا نجفی، و دیگر مجتهدان شهر او را نادیده گرفتند و به وی بی‌احترامی کردند. آقا محمدجواد و دیگر صرّافان نیز در امور بهائیان دخالت داشتند؛ برای نمونه، بهائیانی را از دست آقا نجفی و پیروانش نجات می‌دادند. پیچیدگی اوضاع آنجا بود که موعظه‌های شیخ‌الرئیس در یک‌ماه اقامتش در اصفهان محبوبیت یافت و حضور و سخنرانی‌های او به بهائیان شهر اعتمادبه‌نفس و انگیزهٔ تازه‌ای بخشید.

## رویدادهای ۲۳ مه ۱۹۰۳
در ۲۳ مه ۱۹۰۳ (۲ خرداد ۱۲۸۲)، شمار بسیاری از بهائیان اصفهانی از جمله آقا محمدجواد و میرزا علی‌خان در مراسم تشییع صرّاف بهائی دیگری به نام حاجی محمداسماعیل شرکت کردند. چون آقا نجفی از این موضوع آگاه شد، دسته‌ای از طلاب و لوطیان را به سوی آقا محمدجواد و میرزا علی‌خان فرستاد. این گروه توانستند آقا محمدجواد را دستگیر کنند و او پس از بازداشت شکنجه شد. آقا نجفی بدون هیچ مدرکی ادعا کرد که محمدجواد بابی است و دو سال پیش او را در حال نوشیدن شراب دیده و از این رو باید هشتاد ضربه شلاق بخورد. میرزا علی‌خان توانست بگریزد.

## بست‌نشینی در کنسولگری روسیه
شب ۲۳ مه ۱۹۰۳، بهائیان اصفهانی گرد هم آمدند تا دربارهٔ رویدادها گفت‌وگو کنند و گزارشی برای بارونوفسکی، کنسول سرپرست روسیه در اصفهان، تهیه کردند. کنسول روسیه به بهائیان اجازه داد در کنسولگری بست بنشینند و در حدود ۲۰۰ تن از بهائیان به آنجا پناه بردند. روز بعد، ۲۴ مه، بارونوفسکی از بهائیان آباده، نجف‌آباد و سده نیز خواست به کنسولگری بیایند و در مدتی کوتاه شمار بهائیان پناه‌گرفته به ۶۰۰ تا ۷۰۰ تن رسید.

از درون کنسولگری، تلگراف‌هایی به مظفرالدین‌شاه (سلطنت: ۱۸۹۶–۱۹۰۷) در پایتخت تهران و نیز به صدراعظم و دیگر مقامات دولتی فرستاده شد. اما پاسخ‌های تهران رضایت‌بخش نبود و از این رو بارونوفسکی خود با مسعود میرزا ظل‌السلطان، حاکم وقت اصفهان، مکاتبه کرد. ظل‌السلطان توانست میرزا علی‌خان و دیگر بهائیان را قانع کند که شامگاه ۲۷ مه ۱۹۰۳ کنسولگری را ترک کنند. میرزا علی‌خان و آقا محمدجواد زیر حمایت ظل‌السلطان قرار گرفتند و او آنان را برای فرار به تهران یاری رساند.

## یورش ۲۸ مه و کشتار بهائیان
پس از آن، شایعاتی پخش شد مبنی بر اینکه آقا نجفی دستور ویرانی کنسولگری روسیه و کشتن «بابیان» را صادر کرده‌است. شب جمعه ۲۸ مه ۱۹۰۳ (۷ خرداد ۱۲۸۲)، گروهی از مردان کنسولگری روسیه را محاصره کردند. میرزا احمدخان فاتح‌الملک، کارگزار وزارت خارجهٔ ایران، آقا نجفی را به نزدیکی کنسولگری آورد و از جمعیت خواست به فرمان او گوش دهند. آقا نجفی با نرمی از مردم خواست پراکنده شوند و به کارهای خود برسند و مردان اندک‌اندک از پیرامون کنسولگری عقب نشستند.

با درک دگرگونی اوضاع، بارونوفسکی همهٔ بهائیان را از کنسولگری بیرون فرستاد و به آنان گفت که دیگر توان کمک‌رسانی ندارد. چون جمعیت هیجان‌زده هنوز به‌تمامی پراکنده نشده بود، هنگامی که بهائیان از کنسولگری خارج شدند، مورد حمله قرار گرفتند؛ شماری از آنان کشته شدند و اموالشان به غارت رفت.

## پیامدها
خشونت علیه بهائیان چندین روز ادامه یافت و بی‌نظمی عمومی در شهر برقرار بود. بسیاری از بهائیانی که پیش‌تر خود را پنهان نگه داشته بودند اما اکنون گمان می‌کردند که وضع آرام شده‌است، آماج آسان حمله قرار گرفتند. تنها دو ماه پس از این رویدادها، شورش ضد بهائیان دیگری این‌بار در شهر یزد رخ داد.

## جایگاه در بهائی‌ستیزی ایران
رویدادهای ۱۹۰۳ اصفهان یکی از نمونه‌های برجستهٔ بهائی‌ستیزی در دوران قاجار به‌شمار می‌رود. نقش کنسولگری روسیه در این ماجرا نشان‌دهندهٔ پیچیدگی روابط میان قدرت‌های خارجی و سیاست داخلی ایران در آن دوره بود. هم‌سویی روحانیون با اوباش شهری (لوطیان و طلاب) الگویی بود که در بسیاری از رویدادهای مشابه در شهرهای دیگر ایران نیز تکرار شد.

## جستارهای وابسته
* بهائی‌ستیزی
* محمدتقی نجفی اصفهانی
* مسعود میرزا ظل‌السلطان
* مظفرالدین‌شاه

## منابع

* 
* 

رده:ایران در ۱۹۰۳ (میلادی)
رده:بهائی‌ستیزی
رده:ایران قاجاری
رده:تاریخ استان اصفهان
رده:شورش‌ها و ناآرامی‌های شهری در ایران
رده:روابط ایران و روسیه
رده:کشتارها در ایران