منور قاری

**منور قاری** (؛ ۱۸۷۸ – ۱۹۳۱) یکی از برجسته‌های جدیدیه در ترکستان روسیه (ازبکستان امروزی) بود. منور قاری مانند دیگر جدیدان به عنوان نویسنده، شاعر، معلم، روزنامه‌نگار و در مشاغل دیگر فعالیت می‌کرد.

وی همچنین برندهٔ جوایزی همچون نشان لیاقت برجسته شده است.

## زندگی
منور قاری اصالتاً ازبک بود. او کوچک‌ترین فرزند خانواده‌ای از علمای اسلامی بود و تحصیلات خود را در تاشکند و بخارا گذراند. در سال ۱۹۰۱، او اولین مکتب‌خانه تاشکند را برای پیروی از جدیدیه در روش تدریس تأسیس کرد. او همچنین کتاب‌های درسی برای استفاده در مدارس نوشت و آثار ادبی نویسندگان دیگر را منتشر کرد، در حالی که *روزنامه سان*، یکی از اولین روزنامه‌های مستقل در ترکستان روسیه، را منتشر و ویرایش می‌کرد.

پس از انقلاب روسیه، او به عنوان معلم به کار خود ادامه داد، اما در سال ۱۹۲۵ دستگیر و به اردوگاه گولاگ تبعید شد و در سال ۱۹۳۱ پس از محکومیت به جرم «فعالیت‌های ضدانقلابی» تیرباران شد. قبر او را می‌توان در گورستان یاگانکوو مسکو یافت.

## آموزش
از آنجایی که پدرش یتیم خردسالی بود، آموزش اولیه خود را نزد مادرش فرا گرفت. او علم قرائت و تجوید را نزد استادش عثمان دوملا آموخت و قرآن را حفظ کرد. او در مدرسه یونس‌خان در تاشکند تحصیل کرد. در سال‌های ۱۸۸۵–۱۸۹۰، در مدرسه پای‌کلان در بخارا تحصیل کرد، اما تحصیلات خود را ناتمام گذاشت و به تاشکند بازگشت تا به عنوان امام و معلم مشغول به کار شود. او تحصیلات خود را در مدرسه اشونقلی دودخو ادامه داد.

## فعالیت علمی و سیاسی
در سال ۱۹۰۱، او مدرسه‌ای به سبک جدید تأسیس کرد و برنامه درسی و کتاب‌های درسی ویژه‌ای برای این مدارس تدوین کرد. او در سال ۱۹۰۳، زمانی که مدارس جدید تأسیس شدند، تدریس را آغاز کرد. او برای این مدارس، کتاب «ادیبی اول» (۱۹۰۷)، کتاب درسی برای یادگیری الفبا، و «ادیبی سونی» (۱۹۰۷) را نوشت. در این کتاب‌ها، شعر «حمت‌لی فقیر» گنجانده شده است و کتاب‌های آموزشی چندین بار منتشر شدند. از سال ۱۹۰۴، او درگیر زندگی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی شد. از سال ۱۹۰۶، به عنوان نویسنده ادبی برای روزنامه‌های «اورتا اوسیونینگ اومورگوزورلیگی» و «ترقی» کار کرد. در همان سال، او روزنامه «خورشید» را به عنوان ویراستار و نویسنده تأسیس کرد. در سال ۱۹۰۸، مجموعه کتاب‌های «سبززور»، «یر یوزی» (دربارهٔ جغرافیا) و «تجویدال قرآن» (آموزش قرآن) او منتشر شد و به عنوان کتاب درسی در مدارس به سبک جدید مورد استفاده قرار گرفت. او همچنین روزنامه‌های «شهرت» (۱۹۰۷)، «توجور» (۱۹۰۷) و «اوسیو» (۱۹۰۸) را مدیریت می‌کرد و وظایف یک نویسنده ادبی را انجام می‌داد. بعدها، به عنوان سردبیر مسئول در روزنامه «صدوی ترکستان» (۱۹۱۴–۱۹۱۵)، سردبیر محرمانه در مجله «الاصلاح» (۱۹۱۵–۱۹۱۷) و به عنوان سردبیر مسئول در روزنامه‌های «نجات» و «کنگاش» (۱۹۱۷) مشغول به کار شد. او به همراه روشنفکرانی عبدالله آولونی، نظام الدین ژوجایف، محمدجون پودشوکسوجایف، تاوالو، رستمبک یوسفبکوف، شوکرجون رحیمی، شرکت «نشریوت» (انتشار ۱۹۱۴) و شرکت «نشریوت» (انتشار ۱۹۱۴) را در شرکت «معظله العالی» تأسیس 1916.

منوّر قاری سازمان‌دهنده انجمن‌ها و نهادهای گوناگون بود. او بنیان‌گذار، سردبیر، مدیر و عضو انجمن‌ها و سازمان‌هایی چون جمعیت امدادیه در سال ۱۹۰۹، توران در سال ۱۹۱۳، کتابخانه ترکستان در سال ۱۹۱۴، امید در سال ۱۹۱۴ و کمک در سال ۱۹۲۱ بود. در دوران حکومت رهبران شورا، رئیس بخش روشنگری مردمی کمیسیون آموزش مردمی در سال ۱۹۱۸، رئیس اداره آموزش عمومی شهر تاشکند، نماینده و عضو کنگره خلق‌های شرق در بخارا در سال ۱۹۲۰ بود. او ریاست اداره روشنگری عمومی و اوقاف جمهوری شوروی بخارا را در سال‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۱ برعهده داشت، رئیس اداره آموزش اجتماعی شهر تاشکند در سال ۱۹۲۱ بود، در مدرسه نوایی و مؤسسه فنی-پداگوژیک ناریمانوف بین سال‌های ۱۹۲۳ تا ۱۹۲۵ تدریس کرد، به‌عنوان پژوهشگر علمی در موزه سمرقند فعالیت داشت و در سال‌های ۱۹۲۷ تا ۱۹۲۸ دبیر مسئول شعبه تاشکند–فرغانه کمیته حفاظت از آثار باستانی ازبکستان بود.

## کتاب‌های درسی منتشر شده
* «ادیب اول» (۱۹۰۷)
* «ادیب ثانی» (۱۹۰۷)
* «اصول حساب» (۱۹۱۱)
* «تاریخ قوم ترک» (۱۹۱۱)
* «تجوید» (۱۹۱۱)
* «حوایج دینیه» (۱۹۱۲)
* «تاریخ انبیا» (۱۹۱۲)
* «تاریخ اسلامیه» (۱۹۱۲)
* «روی زمین» (۱۹۱۶–۱۹۱۷)

کتاب درسی «اوزبکچه تیل سباقلیگی» که در چهار بخش توسط شوراسول زُنّون و قیوم رمضان در سال‌های ۱۹۲۵–۱۹۲۶ تدوین شد، چندین بار منتشر گردیده است. این اثر یکی از نخستین منابع آموزشی زبان ازبکی در دوران پس از انقلاب اکتبر به‌شمار می‌رود و در شکل‌گیری نظام آموزشی نوین و استانداردسازی زبان ازبکی نقش مهمی ایفا کرده است. انتشار چندباره آن نشان‌دهنده اهمیت و جایگاه ویژه‌اش در میان کتاب‌های درسی مدارس آن دوره بود.

در سال ۱۹۱۴، مجموعه‌ای از اشعار شاعران مترقی ازبک با نام «سبزاور» منتشر شد. منور قاری عبدالرشیدخان نه تنها به فعالیت‌های اجتماعی-تربیتی، بلکه به آفرینش ادبی نیز مشغول بود.

منور قاری در طول فعالیت‌های خود به آموزش‌شناسی، روزنامه‌نگاری، ویرایش و ادبیات محدود نشد، بلکه در فعالیت‌های سیاسی نیز مشارکت داشت که منجر به بازداشت‌های متعدد توسط دولت شد. او از پذیرش تجارت و صنعت اروپایی، پیشرفت علم و پرورش روشنگری معنوی حمایت می‌کرد. او به‌طور فعال علیه سیاست‌های خانات و امارت که به سمت سرمایه‌داری گرایش داشتند، مبارزه کرد. او سازمان روشنگری اسلام را رهبری کرد و از نظر ایدئولوژیکی جامعه، فرقه‌ها و سازمان‌هایی مانند «خودمختاری ملی ترکستان»، «اتحاد و ترقیات»، «اتحاد ملی» و «نشریه معرفت» را هدایت کرد. او طرفدار آزادی وجدان بود و از ایده یک دولت دموکراتیک جهانی حمایت می‌کرد. به همین دلیل است که او از خودمختاری ترکستان (۱۹۱۷) که در شهر خوقند تشکیل شد، حمایت کرد.

## خانواده
او در یک خانواده اشرافی ازبک در محله دارخون در شهرستان شیخانتاخور در شهر تاشکند به دنیا آمد. پدرش، عبدالرشیدخان سوتیبولدخان، معلم بود و مادرش، خوسیات، دختر معلم خنخاجا شوراحمخاجا بود. او سومین پسر خانواده بود. منور قاری تحصیلات اولیه خود را نزد والدینش و مدرسه محله گذراند. علاوه بر این، برادران بزرگترش، اعظمخان (۱۸۷۲–۱۹۱۹) و مسلمخان (۱۸۷۵–۱۹۵۴)، نیز به او آموزش دادند.

## مرگ
در ۶ نوامبر ۱۹۲۹، منور قاری به ملی‌گرایی ناعادلانه متهم و زندانی شد. او در زندان بوتیرکا در مسکو اعدام و در گورستان واگانکووا به خاک سپرده شد. او در سال ۱۹۹۱ رسماً اعاده حیثیت شد.

## جستارهای وابسته
* محمود خواجه بهبودی

## منابع

رده:اعدام‌شدگان توسط اتحاد شوروی بوسیله جوخه آتش
رده:اهالی جمهوری سوسیالیستی ازبکستان شوروی
رده:جدیدیه
رده:درگذشتگان ۱۹۳۱ (میلادی)
رده:روزنامه‌نگاران اهل اتحاد شوروی
رده:روزنامه‌نگاران اهل ازبکستان
رده:زادگان ۱۸۷۸ (میلادی)
رده:سوسیالیست‌های مسلمان
رده:مسلمانان اهل اتحاد شوروی
رده:نویسندگان اهل اتحاد شوروی
رده:نویسندگان اهل ازبکستان