ابهیدمه ترواده

**ابهیدَمَّه ترواده** که همچنین با نام **روش ابهیدَمَّه** نیز شناخته می‌شود به نظام‌مندسازی مکتبی درک مکتب ترواده از برترین آموزه‌های بودایی (ابهیدَمَّه) اشاره دارد. این آموزه‌ها در سنت بودایی به بودا نسبت داده می‌شوند، هرچند پژوهشگران نوین متن‌های ابهیدَمَّه‌پیتَکَه را متعلق به سدهٔ سوم پیش از میلاد می‌دانند. ترواده از دیرباز خود را «ویبهَجَّه‌واده» (آموزهٔ تحلیل) می‌نامد که بازتاب‌دهندهٔ روش تحلیلی بودا و بودایان نخستین برای بررسی سرشت انسان و دیگر پدیده‌ها است.

بِکّو بودی، پژوهشگر نوین ترواده، ابهیدَمَّه را «هم‌زمان یک فلسفه، یک روان‌شناسی و یک اخلاق دانسته که همگی در چارچوب برنامه‌ای برای رهایی گنجانده شده‌اند» توصیف کرده‌است. در ادبیات ابهیدَمَّه لایه‌های متنی گوناگونی وجود دارد: کهن‌ترین آثار ابهیدَمَّه در متون دینی پالی یافت می‌شوند؛ سپس آثار تفسیری در سدهٔ پنجم میلادی در سری‌لانکا نوشته شدند و آثار زیرشرحی نیز در دوره‌های تاریخی پسین تدوین شدند.

## زمینه و سرچشمه‌ها
سرچشمهٔ نخستین ابهیدَمَّه، *ابهیدَمَّه‌پیتَکَه* است که مجموعه‌ای از هفت متن را دربرمی‌گیرد و سومین «سبد» از تی‌پیتَکَه ترواده (همان متون دینی پالی) را تشکیل می‌دهد. پژوهشگران نوین به‌طور کلی پذیرفته‌اند که نگارش این آثار در سدهٔ سوم پیش از میلاد آغاز شد. ازاین‌رو آن‌ها نمی‌توانند بی‌واسطه کار خود بودا باشند، بلکه ساختهٔ شاگردان و پژوهندگان پسین هستند.

با این حال، برپایهٔ دیدگاه برخی پژوهشگران مانند روپرت گِتین، ممکن است پاره‌ای از عناصر یافت‌شده در ابهیدَمَّه، همچون *ماتیکاها* (فهرست‌ها و ماتریس‌های اصطلاحات آموزه‌ای) از زمانی کهن‌تر از خودِ کتاب‌ها باشند. اریک فراووالنر این موضوع را بررسی کرده و استدلال نموده‌است که در کهن‌ترین متن‌های ابهیدَمَّه (مانند *ویبهَنگَه*، *دَرمَسکَندَه* و *شاری‌پوترابهیدَرمَه*) هسته‌هایی از مواد پیش‌فرقه‌ای کهن وجود دارد. بر پایهٔ پژوهش تطبیقی فراووالنر، این متن‌ها احتمالاً از «یک مادّهٔ مشترک» یعنی ماتیکاهای کهن (سنسکریت: *ماتریکا*) که «هستهٔ باستانی» ابهیدَمَّهٔ نخستین را تشکیل می‌دهند، پرداخته شده‌اند.

کاربرد گستردهٔ ماتیکا را در برخی سوتَّه‌های *سوتَّه‌پیتَکَه* نیز می‌توان یافت که پژوهشگرانی چون یوهانس برونخورست و فراووالنر آن‌ها را «پیش‌ابهیدَمَّه» خوانده‌اند. این سوتَّه‌ها شامل *سَنگیتی سوتَّه* و *دَسوتَّرَه سوتَّه*، دو سوتَّهٔ پایانی دیگا نیکایا (و همچنین *سَنگیتی سوترَه* و *دَشوتَّرَه سوترَه* از دیرگَه آگَمَه) هستند. تسِه فو کوان نیز استدلال کرده‌است که برخی سوتره‌های اَنگوتَّرَه نیکایا (AN 3.25, AN 4.87–90, AN 9.42–51) روشی از گونهٔ ابهیدَمَّهٔ نخستین را بازمی‌نمایانند.

*کهودَکَه نیکایا* نیز شماری از متن‌های ابهیدَمَّه‌گونه را دربرمی‌گیرد که در ابهیدَمَّه‌پیتَکَه نیستند. یکی از این‌ها *پَتیسَمبهیداماگَّه* است. دیگر متن‌ها عبارت‌اند از *نیدِسَّه*، *نِتّیپَکَرَنَه* و *پِتَکوپَدِسَه*.

شاخهٔ سری‌لانکایی مکتب ترواده در ادامه متن‌های ابهیدَمَّهٔ بیشتری پدیدآورد، از جمله شرح‌ها (اَتّهَکَتها) بر کتاب‌های ابهیدَمَّه و راهنماهای مقدماتی ویژه. شرح‌های بزرگ شامل *اَتّهَسالینی* (شرحی بر *دَمَّسَنگَنی*)، *سَمّوهَوینودَنی* (شرحی بر *ویبهَنگَه*) و *پَنچَپَّکَرَنَتّهَکَتها* (شرحی بر دیگر کتاب‌های ابهیدَمَّه‌پیتَکَه) هستند. سنت سری‌لانکایی همچنین راهنماهای عملی تولید کرد، مانند *ویموتّیمَگَّه* («راه رهایی») متعلق به سدهٔ نخست یا دوم میلادی.

### بوداگوشَه و شرح‌های او
بوداگوشَه، پژوهندهٔ سدهٔ پنجم میلادی، یکی از تأثیرگذارترین ابهیدَمّیکاهای ترواده است. *ویسودّهیمَگَّه* (راهنمای کنش معنوی مبتنی بر *ویموتّیمَگَّه*) او همچنان یکی از مهم‌ترین متن‌های ترواده به‌شمار می‌رود. بخش‌های چهاردهم تا هفدهم این اثر نوعی خلاصه از ابهیدَمَّه هستند. شرح‌های بوداگوشَه بر سوتَّه‌ها نیز بازتاب‌دهندهٔ نگرش ابهیدَمَّه‌ای هستند. دوره‌ای از پژوهش سده‌میانگی سری‌لانکایی نیز مجموعه‌ای از متن‌ها به نام «زیرشرح‌ها» (تیکا) پدیدآورد که خود شرح‌هایی بر شرح‌ها هستند.

### راهنماهای مقدماتی
همچنین سبکی از راهنماهای کوتاه مقدماتی بر ابهیدَمَّه وجود دارد، مانند *ابهیدَمّاوَتارَه* از سدهٔ پنجم. تأثیرگذارترین این راهنماها *ابهیدَمَّتّهَسَنگَهَه* اثر آچاریَه اَنوروددَه است. به گفتهٔ بِکّو بودی، این متن «درسنامهٔ اصلی برای آموزش ابهیدَمَّه در سراسر جهان بودایی ترواده» باقی مانده و شرح‌های گوناگونی بر آن نوشته شده‌است.

### ابهیدَمَّه در دوران نوین
ابهیدَمَّه امروزه نیز سنتی زنده در کشورهای ترواده‌ای است و آثار نوین ابهیدَمَّه‌ای همچنان به زبان‌های امروزی مانند برمه‌ای و سینهالی نوشته می‌شوند. پژوهش ابهیدَمَّه به‌ویژه در میانمار پررنگ است و از حدود سدهٔ هفدهم میلادی زمینهٔ اصلی مطالعه در آن کشور بوده‌است. لِدی سایادا (۱۸۴۶–۱۹۲۳)، از مهم‌ترین چهره‌های بودیسم میانمار نوین، به نوشته‌هایش دربارهٔ ابهیدَمَّه شناخته شده‌است، به‌ویژه شرح او بر *ابهیدَمَّتّهَسَنگَهَه* با عنوان *پَرَمَتّهَدیپَنیتیکا*. این شرح که شرح کهن‌تر سری‌لانکایی سدهٔ دوازدهم (*ابهیدَمَّتّهَویبهاوینی‌تیکا*) را نقد می‌کرد، به بحثی پرشور در میان صاحب‌نظران ابهیدَمَّه انجامید.

کتاب‌های ابهیدَمَّه‌پیتَکَه در سدهٔ بیستم به انگلیسی ترجمه و از سوی انجمن متن‌های پالی منتشر شدند. مترجمان عبارت بودند از: سی. اِی. اف. ریس دیویدز (*دَمَّسَنگَنی* و *کَتهاوَتّو*)، او تیتّیلَه (*ویبهَنگَه*)، او نارَدَه (*دهاتوکَتها* و *پَتّهانَه*) و بی.سی. لاو (*پوگَّلَپَنَّتّی*).

## نظریهٔ دَمَّه
در نیکایاهای پالی، بودا از روشی بهره می‌گیرد که در آن تجربه با گروه‌بندی‌های مفهومی گوناگونی از فرایندهای مادی و ذهنی توضیح داده می‌شود؛ این فرایندها «دَمَّه» (به پالی: ) نامیده می‌شوند. نمونه‌هایی از فهرست‌های دَمَّه که بودا در نیکایاها آموزش داد عبارت‌اند از: دوازده «قلمرو» حسی (آیَتَنَه)، پنج تودهٔ هستی (کَندَه) و هجده عنصر شناخت (دهاتو).

ابهیدَمَّهٔ پالی با گسترش این الگوهای گوناگون، در پی فراهم‌آوردن درکی ظریف‌تر و فراگیرتر از همهٔ تجربهٔ پدیداری بود؛ این کار از راه توضیح، تحلیل و رده‌بندی همهٔ دَمَّه‌ها و روابطشان انجام می‌شد. به گفتهٔ یَکّاپَنَه کارونادَسَه، دَمَّه‌ها «عامل‌های بنیادینی هستند که همهٔ چیزها به آن‌ها فروکاسته می‌شوند» و «اجزای بنیادین، واقعیت‌های غایی در پس پدیده‌های آشکار» به‌شمار می‌آیند. این «نظریهٔ دَمَّه» نظریهٔ مرکزی یا سنگ‌بنای ابهیدَمَّهٔ پالی است. به باور پژوهشگران ابهیدَمَّه، هدف اصلی این نظریه فراهم‌ساختن طرحی سودمند برای تأمل مراقبه‌ای و بینش به سرشت پدیده‌ها است.

واژهٔ «دَمَّه» به صورت‌های گوناگون ترجمه شده‌است: «عامل‌ها» (کالت کاکس)، «ویژگی‌های روانی» (برونخورست)، «رویدادهای روان‌تنی» (نوآ رانکین) و «پدیده‌ها» (نیانَپونیکَه تهِرَه). نوآ رانکین دَمَّه‌ها را «سازه‌های تجربهٔ حسی؛ بلوک‌های ساختمانی فروناکاستنی که جهان شخص را می‌سازند، هرچند محتوای ذهنی ایستا نیستند و بی‌گمان جوهر نیز نیستند» تعریف کرده‌است.

به گفتهٔ کارونادَسَه، دَمَّه‌ها «آن عناصری هستند که چون فرایند تحلیل به نهایی‌ترین مرزهایش برسد به دست می‌آیند». با این حال، این بدان معنا نیست که آن‌ها هستی مستقل دارند، زیرا «تنها برای سهولت توصیف» فرض شده‌اند. همچنین گفته شده که دَمَّه‌ها ناخود (اَنَتّا) و بنابراین تهی (سونّیَه) هستند.

افزون بر این، دَمَّه‌ها در روابط گوناگون با یکدیگر به‌هم‌پیوسته و وابسته‌اند؛ بنابراین ابهیدَمَّهٔ پالی گونه‌ای کثرت‌گرایی نیست، زیرا هم بر تحلیل (بهِدَه) و هم بر ترکیب (سَنگَهَه) تکیه دارد. به گفتهٔ کارونادَسَه، این «به او امکان داده‌است تا از تقابل دوتایی میان کثرت‌گرایی و یگانه‌گرایی فراتر رود.»

اینکه ابهیدَمَّهٔ پالی در پی پرهیز از هر دوی کثرت‌گرایی مطلق و یگانه‌گرایی بوده‌است را در بیانیه‌های گوناگون شرحی می‌توان دید. برای نمونه، زیرشرح دیگا نیکایا می‌گوید: «دریافت نادرست اصل کثرت ناشی از تأکید بیش از حد بر جدایی رادیکال (اَچَنتَه‌بهِدَه) دَمَّه‌ها است.»

به همین‌سان، دَمَّه‌ها «کسرهایی از یک کل نشان‌دهندهٔ وحدت مطلق» یا جلوه‌های یک زیرلایهٔ متافیزیکی واحد نیستند. آن‌ها تنها «بسیاری از عامل‌های هماهنگ به‌هم‌پیوسته ولی بازشناختنی» هستند. گفته شده این با اندیشهٔ راه میانهٔ هستی‌شناختی بودا میان دوگانه‌های گوناگون سازگار است.

هرچند دَمَّه‌ها بازشناختنی (ویبهاگَوَنتَه) از یکدیگرند، گفته شده که به دلیل ناجداشدنی بودنشان (سَمسَتّهَتا، اَوینیبهوگَتا) به‌صورت خوشه‌ای پدید می‌آیند. این اصل در سوتَّه‌ها نیز دیده می‌شود (نگاه کنید: *مَهاوِدَلَّه سوتَّه*). در ابهیدَمَّه هیچ چیز بدون علت، از یک علت تنها یا به‌عنوان یک پیامد تنها پدید نمی‌آید؛ بنابراین «همواره بسیاری از شرایط بسیاری از پیامدها را پدیدمی‌آورند. این بدان معنا است که بسیاری از دَمَّه‌ها بسیاری دیگر را پدیدمی‌آورند.»

### سرشت و ویژگی‌های دَمَّه‌ها
بر پایهٔ *اَتّهَسالینی*: «دَمَّه‌ها سرشت ویژهٔ خود (سَبهاوَه، ) را حمل می‌کنند. یا اینکه دَمَّه‌ها توسط شرایط حمل می‌شوند یا بر پایهٔ سرشت‌های ویژه.» کاربرد اصطلاح *سَبهاوَه* (سرشت خود، بودنِ خود) در توصیف دَمَّه‌ها در کتاب‌های ابهیدَمَّه‌پیتَکَه یافت نمی‌شود اما در متن‌های دیگر مانند *نِتّیپَکَرَنَه* و شرح‌ها دیده می‌شود. شرح‌های ترواده گاهی این دو اصطلاح را برابر می‌دانند؛ برای نمونه *ویسودّهیمَگَّه* می‌گوید «دَمَّه یعنی سَبهاوَه».

با این حال باید به یادداشت که مفهوم سَبهاوَه در ترواده به معنای ذات یا شیوهٔ هستی جوهری نیست، زیرا دَمَّه‌ها نه پایدارند و نه هستنده‌های کاملاً جدا. آن‌ها همواره در روابط وابسته‌شرطی با دیگر دَمَّه‌ها و همواره در دگرگونی‌اند؛ بنابراین تنها برای سهولت توصیف گفته می‌شود که «سرشتِ خود» دارند. به گفتهٔ کارونادَسَه، این کاربرد سَبهاوَه تنها اعتبار موقت دارد و «ویژگی‌ای است که برای آسانی تعریف نهاده شده» و صرفاً بدین معنا است که «هر دَمَّه‌ای نمایانگر واقعیتی متمایز از هستی تجربی است که دیگر دَمَّه‌ها در آن سهیم نیستند.»

به باور پیتر هاروی، دیدگاه ترواده آن است که سَبهاوَهٔ یک دَمَّه به ویژگی فردی‌ساز (سَلَکّهَنَه) اشاره دارد که «چیزی ذاتی در یک دَمَّه به‌عنوان واقعیت غایی جدا نیست، بلکه به دلیل شرایط پشتیبان دیگر دَمَّه‌ها و رویدادهای پیشین همان دَمَّه پدید می‌آید.» تعریف‌های دیگری در شرح‌ها آمده‌اند که دَمَّه را «آنچه از شرایط خودش حمل می‌شود» و «صرف واقعیت پیدایش به‌سبب شرایط مناسب» توصیف می‌کنند.

نوآ رانکین نیز استدلال کرده‌است که در ابهیدَمَّهٔ ترواده «سَبهاوَه عمدتاً برای تعیین فردیت دَمَّه‌ها به کار می‌رود، نه جایگاه هستی‌شناختی آن‌ها». بنابراین سَبهاوَه هم‌معنای سَلَکّهَنَه (ویژگی فردی) است که یک گونهٔ دَمَّه را از دیگری متمایز می‌سازد. سَلَکّهَنَه «ویژگی انفرادی» (پَچَتّه‌لَکّهَنَه)، «ویژگی خاص» (ویسِسَه‌لَکّهَنَه) و «ویژگی ذاتی» (آوِنیکَه‌لَکّهَنَه) نیز نامیده شده‌است. برای نمونه، این شیوهٔ توصیف اجازه می‌دهد بگوییم که ویژگی فردی عنصر خاک، سختی است. این در برابر «ویژگی‌های همگانی» همهٔ دَمَّه‌ها (ساماننَه‌لَکّهَنَه) قرار دارد که آن ویژگی‌هایی هستند که همهٔ دَمَّه‌ها در آن سهیم‌اند، مانند نپایندگی، ناخرسندی و نبود خود پایدار.

بدین‌سان، هرچند در ابهیدَمَّهٔ ترواده دَمَّه‌ها سازه‌های غایی تجربه هستند، به‌عنوان جوهر (اَتِّنَه)، ذات یا جزئیات مستقل دیده نمی‌شوند، زیرا تهی از خود (اَتّا) و مشروط‌اند. این نکته در *پَتیسَمبهیداماگَّه* به روشنی بیان شده که دَمَّه‌ها تهی از سَبهاوَه هستند (*سَبهاوِنَه سونّیَم*).

به باور رانکین، ابهیدَمَّهٔ متعارف پالی، عمل‌گرایانه و روان‌شناختی باقی مانده و «چندان به هستی‌شناسی علاقه‌ای نشان نمی‌دهد»، برخلاف سنت سرواستیواده. پل ویلیامز نیز اشاره کرده که ابهیدَمَّه بر جنبه‌های کاربردی مراقبهٔ بصیرت متمرکز مانده و هستی‌شناسی را «نسبتاً ناکاویده» گذاشته‌است. با این حال رانکین یادآور شده که زیرشرح‌های (تیکاهای) پسین ترواده واقعاً گرایش آموزه‌ای به سوی واقع‌گرایی هستی‌شناختی نشان می‌دهند که از دغدغه‌های شناخت‌شناختی و عملی پیشین فاصله گرفته‌اند.

### رده‌بندی دَمَّه‌ها
ابهیدَمَّهٔ ترواده بر آن است که در مجموع ۸۲ گونهٔ ممکن از دَمَّه وجود دارد؛ ۸۱ گونه از آن‌ها مشروط (سَنکهَتَه) و یکی نامشروط است. این دَمَّه‌ها به چهار ردهٔ اصلی بخش می‌شوند:
# چیتَّه (ذهن، آگاهی) — یک گونه
# چِتَسیکَه (عامل‌های ذهنی، رویدادهای ذهنی) — ۵۲ گونه
# روپَه (رویدادهای مادی، صورت مادی) — ۲۸ گونه
# نیبّانَه (فرونشانی، واایستادن) — تنها دَمَّهٔ نامشروط، نه پدید می‌آید و نه فرومی‌نشیند

چون هیچ دَمَّه‌ای به‌تنهایی وجود ندارد، هر دَمَّهٔ آگاهی (چیتَّه) همراه (سَمپَیوتَّه) با دست‌کم هفت عامل ذهنی (چِتَسیکَه) پدید می‌آید. در ابهیدَمَّه همهٔ رویدادهای آگاهی دارای قصدمندی (جهت‌مندی) هستند و هرگز در انزوا وجود ندارند.

### مفهوم‌سازی (پَنَّتّی)
از دیدگاه ابهیدَمَّه، در واقع تنها دَمَّه‌ها و روابطشان وجود دارند. اگر چنین است، واقعیت روزمره و جهان عرف چگونه توضیح داده می‌شود؟ برای پاسخ به این پرسش، ابهیدَمّیکاها به نظریهٔ نام‌انگارانهٔ *پَنَّتّی* (مفاهیم، تعیین‌ها) روی آوردند تا مقوله‌های همگانی پایه‌ای مانند وحدت، هویت، زمان و مکان را توضیح دهند. بودا خود این اصطلاح را در سوتَّه‌ها به کار برد؛ چنان‌که در *پوتّهَپادَه سوتَّه* توضیح می‌دهد که هرچند واژهٔ «خودم» را به کار می‌برد، به ذات غایی اشاره ندارد و تنها به‌شیوهٔ قراردادی سخن می‌گوید و چنین واژه‌هایی «نام‌ها، بیان‌ها، شیوه‌های سخن و تعیین‌هایی هستند که در جهان رواج دارند. تَتهاگَتَه از آن‌ها بهره می‌گیرد اما فریبشان نمی‌خورد.»

نخستین تعریف این اصطلاح در یک متن ابهیدَمَّه‌ای در *دَمَّسَنگَنی* آمده‌است: «آنچه شمارش است، آنچه تعیین است، بیان، واژهٔ رایج، نام، نام‌گذاری و نشانهٔ ممیز گفتار دربارهٔ این یا آن دَمَّه.» این تعیین‌های مفهومی به ذهن وابسته‌اند و خود دَمَّه‌ها یعنی واقعیت‌های غایی نیستند؛ به بیان دیگر حقیقت غایی (پَرَمَتّهَ) نیستند. مفهوم‌سازی و واقعیت غایی با هم کلِ دانستنی (نِیَّه‌دَمَّه) را تشکیل می‌دهند.

پَنَّتّی‌ها فاقد سَبهاوَه (اَسَبهاوَه) هستند، «از ذهن و ماده هر دو جدایند»، مانند دَمَّه‌ها پدید نمی‌آیند و فرونمی‌نشینند و «از شرایط پدید نمی‌آیند»، نه مشروط (سَنکهَتَه) هستند و نه نامشروط (اَسَنکهَتَه). دو گونهٔ به‌هم‌وابستهٔ مفهوم‌سازی وجود دارد:
* *ناما-پَنَّتّی* (نام مفهومی): به نام‌ها، واژه‌ها، نشانه‌ها یا نمادهایی اشاره دارد که چیزها (واقعی یا ناواقعی) با آن‌ها تعیین می‌شوند. شیوه‌ای از بازشناسی چیزها است که «با توافق جهانی آفریده شده و با کاربرد جهانی استوار شده‌است.»
* *اَتّهَ-پَنَّتّی* (معنای مفهومی): به اندیشه‌ها، مفاهیم یا تصورات متناظر با نام‌ها اشاره دارد و «از کارکرد تفسیری و ترکیبی ذهن پدید می‌آید و بر صورت‌ها و نمودهای گوناگون هستنده‌های واقعی استوار است.»

نام‌ها به همه چیز از جمله دَمَّه‌ها داده می‌شوند؛ اما برخلاف اشیای روزمره، نام‌هایی که به دَمَّه‌ها داده می‌شوند اَتّهَ-پَنَّتّی متناظر ندارند، زیرا دَمَّه‌ها «ژرف» هستند.

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* نظریهٔ دَمَّه: سنگ‌بنای فلسفی ابهیدَمَّه — انجمن انتشارات بودایی
* انجمن متن‌های پالی

رده:ترواده
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده