هنر عراق

**هنر عراق** یکی از غنی‌ترین میراث‌های هنری جهان است و دربرمی‌گیرد همه آثار هنرهای تجسمی برخاسته از سرزمینی که امروزه عراق نامیده می‌شود، از دوران باستانی بین‌النهرین تا روزگار معاصر. پایتخت عراق، بغداد، در سده‌های میانه مرکز ادبی و هنری جهان عرب بود، اما سنت‌های هنری آن در سدهٔ سیزدهم میلادی بر اثر یورش مغولان آسیب سنگینی دید. در دوره‌های دیگر، مانند حکومت پیربوداق یا دورهٔ عثمانی در سدهٔ شانزدهم که بغداد به نگارگری مینیاتور عثمانی شهرت داشت، هنر عراق دوباره شکوفا شد.

در سدهٔ بیستم، جنبش احیای هنری عراق با درآمیختن سنت‌های کهن و شیوه‌های نوین، شاعران، نقاشان، خوشنویسان و پیکره‌تراشان نامداری پرورد که آثارشان در خاورمیانه و جهان ارج فراوان یافت. جنبش هنر نوین عراق بر هنر ملی‌گرایانهٔ عربی به‌طور کلی تأثیری ژرف نهاد. با این همه، مورخ هنر ندا شبوط یادآور شده‌است که هنر عراق هنوز تا اندازهٔ زیادی مستندسازی نشده و بخش بزرگی از میراث هنری این کشور در جریان جنگ‌ها، انقلاب‌ها و آشوب‌های سیاسی تاراج یا ویران گشته‌است.

## پیشینه
### هنر بین‌النهرین
هنر عراق ریشه‌ای دیرینه دارد که به دوران باستانی بین‌النهرین بازمی‌گردد. عراق یکی از کهن‌ترین سنت‌های مکتوب جهان را دارد و سنت‌های مقام در موسیقی و خوشنویسی تا امروز پایدار مانده‌اند. با این حال، پیوستگی فرهنگ هنری عراق همواره در معرض دگرگونی‌های ناشی از لشکرکشی‌های بیگانه بوده‌است. یورش مغولان در سدهٔ سیزدهم بخش بزرگی از هنرها و صنایع دستی سنتی را نابود کرد و به‌طور کلی شکستی در سنت هنر عراق به‌شمار می‌رود.

در سدهٔ نوزدهم، باستان‌شناسان بریتانیایی در چندین محوطهٔ عراقی از جمله نمرود، نینوا و تل حلف کاوش کردند و بسیاری از آثار و پیکره‌ها را به موزه‌های سراسر جهان فرستادند. در آغاز سدهٔ بیستم، گروه کوچکی از هنرمندان عراقی بورسیهٔ تحصیل در خارج دریافت کردند و با دیدار از موزه‌هایی مانند موزهٔ لوور، با هنر کهن سومری آشنا شدند و توانستند دوباره با میراث فرهنگی خود پیوند برقرار کنند. پیکرک‌هایی از عصر نوسنگی که در کاخ تل حلف و جاهای دیگر یافت شده‌اند، گواه میراث هنری دیرینهٔ عراق هستند.

ساسانیان سرزمین‌هایی را که اکنون عراق و ایران نامیده می‌شوند، میان سده‌های سوم و هفتم میلادی فرمان می‌راندند. هنر ساسانی به‌ویژه در فلزکاری، جواهرسازی، معماری و نقش‌برجسته‌های دیواری نمود یافته‌است؛ نقاشی‌های اندکی از این دوره بر جای مانده و درک زیورآلات را می‌توان از بازنمایی‌های تصویری و تندیسی دریافت.

### دورهٔ نخستین اسلامی
در آغاز دورهٔ اسلامی، نوشتار به «پیامی نمادین حامل معنا، مستقل از صورت ظاهری و درخور نفیس‌ترین آذین‌کاری» دگرگون شد. تحول دیگر این دوره کاربرد نقش‌مایه‌های تکرارشونده بر طومارها و نقش‌برجسته‌های دیواری بود. این نظام آذین‌گری آراسته که از مسلمانان به ارث رسید، بعدها اسلیمی () نام گرفت.

### هنر عباسی

خاندان عباسیان میان سده‌های هشتم و سیزدهم بر بخش بزرگی از منطقه‌ای که اکنون عراق، ایران، عربستان سعودی و سوریه را دربرمی‌گیرد فرمان راندند. در دورهٔ عباسی، سفالگری به سطح بالایی از پیچیدگی رسید، خوشنویسی برای آذین‌کاری سطح اشیاء تزئینی و نسخه‌های خطی مصور به کار رفت و به‌ویژه متون قرآنی آراسته‌تر و پیچیده‌تر شدند. نخستین مدرسهٔ هنری عراق نیز در همین دوره بنیاد نهاده شد و زمینهٔ شکوفایی صنایع دستی و پیشه‌وران را فراهم آورد.

در اوج دورهٔ عباسی، در اواخر سدهٔ دوازدهم، جنبشی سبکی در نگارگری نسخه‌های خطی و خوشنویسی پدید آمد که اکنون مکتب بغداد نامیده می‌شود. این جنبش هنر اسلامی با بازنمایی زندگی روزمره و بهره‌گیری از چهره‌های پرُبیان به‌جای شخصیت‌های نمونه‌ای پیشین شناخته می‌شد. مکتب بغداد از خوشنویسان، نگارگران، کاتبان و مترجمانی تشکیل می‌شد که برای تولید نسخه‌های خطی مصور برگرفته از منابع غیرعربی همکاری می‌کردند. آثار آنها عمدتاً علمی، فلسفی، نقد اجتماعی یا سرگرمی‌های طنزآمیز بودند. این جنبش دست‌کم چهار دهه ادامه یافت و در نیمهٔ نخست سدهٔ سیزدهم بر هنر چیره بود. شعر نیز در دورهٔ عباسی شکوفا شد و شاعران نامداری چون حلاج و ابونواس در سدهٔ نهم پرورده شدند.

یحیی واسطی، هنرمند عباسی، در اواخر دورهٔ عباسی (سده‌های دوازدهم و سیزدهم) در بغداد می‌زیست و سرآمد هنرمندان مکتب بغداد بود. شناخته‌ترین آثار او تصویرسازی‌های کتاب مقامات (۱۲۳۷ میلادی) است؛ مجموعه‌ای از حکایت‌های طنز اجتماعی نوشتهٔ حریری. نگاره‌های واسطی الهام‌بخش جنبش هنر نوین بغداد در سدهٔ بیستم شدند. نمونه‌های دیگر آثار مکتب بغداد عبارت‌اند از تصویرهای رسائل اخوان‌الصفا (۱۲۸۷)، ترجمهٔ عربی متن پزشکی پدانیوس دیوسکوریدس یعنی دربارهٔ مواد پزشکی (۱۲۲۴) و کلیله و دمنه مصوّر (۱۲۲۲) که مجموعه‌ای از افسانه‌های هندی ترجمه‌شده به عربی است.

### یورش مغول و فروپاشی
بغداد سده‌ها پایتخت خلافت عباسی و کتابخانه‌اش بی‌همتا و مرکز جذب اندیشمندان سراسر جهان بود. اما در سال ۱۲۵۸ میلادی بغداد به دست مهاجمان مغول افتاد؛ آنان شهر را غارت کردند و مساجد، کتابخانه‌ها و کاخ‌ها را ویران ساختند و بیشتر دارایی‌های ادبی، دینی و هنری شهر را نابود کردند. مغولان همچنین میان ۲۰۰ هزار تا یک میلیون تن را کشتند و مردم را سرخورده و شهر را به‌سختی قابل سکونت رها کردند. مورخان هنر عراقی این دوره را زمان گسستن «زنجیرهٔ هنر تصویری» می‌دانند.

### دورهٔ جلایریان، قراقویونلو و آق‌قویونلو
میان سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۱۱ سلسلهٔ جلایریان بر عراق حکومت کرد و در این مدت هنر و فرهنگ عراقی شکوفا شد. میان ۱۴۱۱ و ۱۴۶۹، در دورهٔ حکومت قراقویونلو، هنرمندان از نقاط گوناگون جهان اسلام شرقی به عراق فراخوانده شدند. زیر سرپرستی پیربوداق، پسر جهانشاه فرمانروای قراقویونلو (حک. ۱۴۳۹–۱۴۶۷)، سبک‌های ایرانی از تبریز و شیراز و حتی سبک‌های تیموری آسیای مرکزی در عراق گرد هم آمدند. پس از مرگ پیربوداق در ۱۴۶۶ اهمیت بغداد به‌عنوان مرکز هنری کاهش یافت. دورهٔ قراقویونلو با ظهور آق‌قویونلو پایان گرفت. آق‌قویونلوها هرچند حامیان سرشناس هنر بودند، بیشتر بر مناطق بیرون از عراق تمرکز داشتند.

### دورهٔ صفوی و عثمانی

میان ۱۵۰۸ و ۱۵۳۴ عراق زیر فرمان صفویان درآمد و کانون هنرها به ایران گرایید. بغداد در این دوره احیای هنری را تجربه کرد و مرکز آثار ادبی نیز بود. شاعر فضولی (حدود ۱۴۹۵–۱۵۵۶) در این دوره می‌سرود و به سه زبان چیرهٔ زمان خود ـ عربی، فارسی و ترکی ـ می‌نوشت. عراق در ۱۵۳۴ در دورهٔ فرمانروایی سلیمان قانونی به امپراتوری عثمانی پیوست. در سدهٔ شانزدهم بغداد دورهٔ دیگری از احیای هنری را پشت سر نهاد و نقاشی عراقی این زمان «مکتب بغداد» نگارگری مینیاتور عثمانی خوانده می‌شود.

میان سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۶۰۰ عراق دگرگونی فرهنگی ژرفی را تجربه کرد. در سدهٔ شانزدهم فرمانروایی سیاسی عراق از سلسله‌های ترک‌ـمغولی به امپراتوری عثمانی گذار کرد. عراق پیش‌تر مرکز نسخه‌های خطی مصور بود، اما این هنر در این دوره رو به افول نهاد.

## سدهٔ نوزدهم

تا سدهٔ بیستم، عراق سنتی در نقاشی سه‌پایه‌ای نداشت. هنرهای سنتی شامل فلزکاری، قالیبافی و بافندگی، شیشه‌گری، کاشی‌کاری سرامیکی، خوشنویسی و نقاشی دیواری در سدهٔ نوزدهم رواج گسترده داشتند. برخی از این رسوم سنتی ریشه در آشوریان سدهٔ نهم داشتند. با این حال، در سدهٔ نوزدهم نقاشان دیواری عموماً پیشه‌ور شمرده می‌شدند نه هنرمند، هرچند در جامعهٔ سنتی اسلامی مرز میان هنرمند و پیشه‌ور چندان مشخص نبود.

از شمار اندک افراد شناخته‌شده می‌توان عبود نقاش «یهودی» نقاش و هاشم البغدادی («هاشم خوشنویس»، اوایل سدهٔ بیستم، درگذشتهٔ ۱۹۷۳) و نیازی مولوی بغدادی (سدهٔ نوزدهم) را نام برد، اما جزئیات اندکی از زندگی و کارنامهٔ آنها در دست است.

در اواخر سدهٔ نوزدهم، برآمدن جنبش‌های ملی‌گرایانه و روشنفکری در سراسر جهان عرب به فراخوان‌هایی برای احیای فرهنگ عربی‌ـاسلامی انجامید. هنرمندان و روشنفکران احساس می‌کردند رشد نفوذهای غربی هویت فرهنگی عرب را تهدید می‌کند. هم‌زمان هنرمندان محلی شیوه‌های غربی مانند نقاشی سه‌پایه‌ای را برگرفتند و آگاهانه در پی سبکی ملی و متمایز بودند.

## سدهٔ بیستم
### جنبش نهضت و هنرمندان عثمانی
اواخر سدهٔ نوزدهم و آغاز سدهٔ بیستم در زبان عربی دورهٔ نهضت (به معنای «احیا» یا «رنسانس») نامیده می‌شود. نهضت جنبش فرهنگی مهمی شد که بر همهٔ هنرها ـ معماری، ادبیات، شعر و هنرهای تجسمی ـ تأثیر نهاد.

در آغاز سدهٔ بیستم، گروه کوچکی از عراقیان برای آموزش نظامی به استانبول فرستاده شدند و نقاشی و طراحی بخشی از برنامهٔ درسی آنها بود. این گروه که به «هنرمندان عثمانی» شهرت یافتند، دربرمی‌گرفتند عبدالقادر الرسام (۱۸۸۲–۱۹۵۲)، محمد سلیم موصلی (۱۸۸۶–؟)، حسن سامی، (۱۸۸۶–۱۹۷۸)، (۱۸۸۸–۱۹۷۴) و حاج محمد سلیم (۱۸۸۳–۱۹۴۱). آنان با شیوه‌های نقاشی اروپایی آشنا شدند و سبک نقاشی‌شان واقع‌گرایی، امپرسیونیسم یا رمانتیسم بود.

هنرمندان عثمانی پس از بازگشت به بغداد، کارگاه‌هایی برپا کردند و به هنرمندان بااستعداد محلی درس نقاشی دادند. بسیاری از هنرمندان نسل بعد نزد همین گروه آموزش دیدند. آثار عمومی این هنرمندان، شامل نقاشی‌های دیواری، یادمان‌های شهری و آثار هنری در ورودی نهادها یا ساختمان‌های بازرگانی، مردم عراق را با هنر غربی آشنا ساخت و به ارزش‌گذاری هنر کمک کرد.

هنگامی که کشورهای خاورمیانه از حکومت استعماری بیرون می‌آمدند، احساسات ملی‌گرایانه نیرو گرفت. هنرمندان آگاهانه راه‌هایی برای درهم‌آمیختن شیوه‌های هنر غربی با هنر سنتی و درون‌مایه‌های بومی جستند. در عراق، هنرمندان سدهٔ بیستم پیشگام پرورش سبک ملی بودند و الگویی برای دیگر کشورهای عربی فراهم آوردند که می‌خواستند هویت ملی خود را شکل دهند.

### ادبیات
شعر همچنان یکی از هنرهای اصلی عراق نوین است و شاعران عراقی از ادبیات سده‌های پانزدهم و شانزدهم الهام گرفته‌اند، زمانی که عراق مرکز جهان عرب بود. از شاعران برجستهٔ سدهٔ بیستم می‌توان نام برد: نازک الملائکه (۱۹۲۳–۲۰۰۷) یکی از شناخته‌ترین شاعران زن جهان عرب که قصیدهٔ «برادرم جعفر» را برای برادرش که در ۱۹۴۸ کشته شد سرود؛ (۱۸۹۹–۱۹۹۷)؛ بدر شاکر السیاب (۱۹۲۶–۱۹۶۴)؛ عبدالوهاب البیاتی (۱۹۲۶–۱۹۹۹)؛ معروف رصافی (۱۸۷۵–۱۹۴۵)؛ عبدالرزاق عبدالواحد (زادهٔ ۱۹۳۰)؛ شاعر انقلابی مظفر النواب (زادهٔ ۱۹۳۴)؛ (زادهٔ ۱۹۲۶) و جمیل صدقی زهاوی (۱۸۶۳–۱۹۳۶).

در عراقِ پس از جنگ، شعر سخت زیر تأثیر آشوب‌های سیاسی و اجتماعی سدهٔ بیستم قرار گرفت و با زندگی بسیاری از شاعران در تبعید، درون‌مایه‌های «غربت» و «بیگانه بودن» بر شعر معاصر چیره شد.

شاعران عراقی از جمله بدر شاکر سیاب غالباً به فولکلور عراقی روی می‌آوردند و آن را با اسطوره‌شناسی غربی درمی‌آمیختند. سیاب از تأثیرگذارترین شاعران عرب به‌شمار می‌آید زیرا نخستین کسی بود که سبک شعر آزاد را پروراند و از این رو محرک اصلی تحول شعر نوین بود. شعر معاصر عراقی به‌مراتب آزادتر از شعر سنتی است و آکنده از آگاهی اجتماعی و سیاسی است.

## مستندسازی و چالش‌ها
ندا شبوط، مورخ هنر، یادآور شده‌است که هنر عراق هنوز تا اندازهٔ زیادی مستندسازی نشده و جهان غرب آگاهی بسیار اندکی از آن دارد. دشواری‌های مرتبط با مستندسازی تصویر کاملی از هنر عراق با این واقعیت تشدید شده‌است که بسیاری از هنرمندان، مورخان هنر و فیلسوفان سدهٔ بیستم به تبعید رانده شده و از میراث و کنش‌های جاری خود جدا مانده‌اند؛ وزارت فرهنگ عراق برآورد کرده که ۸۰ درصد هنرمندان عراقی اکنون در تبعید زندگی می‌کنند. افزون بر این، بخش بزرگی از میراث هنری عراق در جریان دوره‌های انقلاب، جنگ و ناآرامی سیاسی تاراج یا ویران شده‌است.

## جستارهای وابسته
* هنر بین‌النهرین
* هنر اسلامی
* معماری اسلامی
* فرهنگ عراق
* حروفیه (جنبش هنری)

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* گاه‌شمار هنر عراق در موزهٔ متروپولیتن

رده:هنر عراق
رده:هنر نوگرا
رده:شعر اسلامی
رده:زادگان ۱۸۸۶ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۹۷۸ (میلادی)
رده:نقاشان سده ۲۰ (میلادی) اهل عراق
رده:هنرمندان اهل بغداد
رده:اهالی موصل