زنبورک (ایران)

**زنبورک** نوعی توپ کوچک بود که بر پشت شتر یک‌کوهانه یا دوکوهانه نصب می‌شد و توسط سوار آن، موسوم به **زنبورکچی**، شلیک می‌گردید. این گونه از توپخانه از سدهٔ هفدهم تا اوایل سدهٔ بیستم در ارتش ایران به‌کار می‌رفت.

## تاریخچه
زنبورک توپ کوچکی بود که بر پشت شتر یک‌کوهانه یا دوکوهانه نصب می‌شد و توسط سوار آن، زنبورکچی، شلیک می‌گردید. هرچند امکان شلیک آن در حال حرکت شتر نیز وجود داشت، اما معمولاً از شتر نشسته شلیک می‌شد. منشأ دقیق این سلاح نامعلوم است. شترها در سراسر آسیا، از آناتولی تا چین، به‌طور گسترده برای حمل‌ونقل و به‌عنوان مرکب نظامی استفاده می‌شدند و همین مناطق می‌توانند خاستگاه احتمالی زنبورک باشند. زنبورک نمونه‌ای از فناوری نظامی بیگانه بود که با شرایط محلی سازگار شد؛ زیرا به‌جای نصب بر ارابه، مستقیماً بر پشت شتر قرار می‌گرفت و این امر تحرک و انعطاف‌پذیری بیشتری به آن می‌بخشید.

پیش از ورود سلاح‌های گرم به ایران، واژهٔ زنبورک شعر شاعرانی چون نظامی گنجوی (درگذشتهٔ ۱۲۰۹) و امیرخسرو دهلوی (درگذشتهٔ ۱۳۲۵) به‌صورت استعاری به‌کار رفته بود؛ برای توصیف تیرهایی که همچون زنبورها به سینهٔ دشمن فرومی‌رفتند.

گرچه ممکن است این سلاح در ایران صفوی از سدهٔ شانزدهم میلادی به‌کار رفته باشد، نخستین گزارش‌های شاهدان عینی خارجی از کاربرد آن به اواخر دورهٔ صفوی بازمی‌گردد. در نوشته‌های ایرانی، نخستین بار در دوران شاه عباس یکم (حکومت: ۱۵۸۷–۱۶۲۹) ذکر شده است. زنبورک، همچون دیگر توپ‌ها، برای ادای احترام به مهمانان خارجی نیز به‌کار می‌رفت. واحدی به نام زنبورک‌خانه تشکیل شد که فرماندهی آن را زنبورکچی‌باشی بر عهده داشت. در اواخر دورهٔ صفوی، شمار زنبورک‌ها به ۳٫۰۰۰ قبضه می‌رسید. نادرشاه (حکومت: ۱۷۳۶–۱۷۴۷) در یورش خود به هند میان سال‌های ۱۷۳۸–۱۷۳۹ از زنبورک بهره گرفت. در یک رژهٔ نظامی در سال ۱۷۳۹/۴۰، تعداد ۱٫۷۰۰ زنبورک حضور داشت.

در اوایل دورهٔ قاجار، ایران از نظر فناوری و کاربرد سلاح از دیگر قدرت‌ها عقب مانده بود. تفنگ‌ها همچنان توسط خود سربازان تهیه می‌شد. به‌جز زنبورک، توپخانهٔ کشور عمدتاً شامل سلاح‌هایی بود که در سال ۱۶۲۲ از امپراتوری پرتغال و در جنگ‌های سدهٔ هجدهم از امپراتوری روسیه به غنیمت گرفته شده بود. زنبورکچی‌ها همانند دیگر سربازان ایران پیشامدرن لباس می‌پوشیدند: کلاه آستاراخان، جلیقهٔ بدون آستین خزدار، قبای بلند، کمربند پارچه‌ای، خنجر، شلوار گشاد و چکمهٔ چرمی. حدود سال ۱٫۸۰۰، در دوران فتحعلی‌شاه (حکومت: ۱۷۹۷–۱۸۳۴)، شمار زنبورک‌ها حدود ۱٫۵۰۰ قبضه بود. در آن زمان، زنبورک اهمیت خود را از دست داده و منسوخ شده بود. در دوران قاجار هنگامی که شاه سوار بر اسب یا از آن پیاده می‌شد، زنبورکچی‌ها توپ‌های مخصوص سلام شاهی را شلیک می‌کردند.

به تأسی از اروپاییان، عباس میرزا، ولیعهد و پسر فتحعلی‌شاه، استفاده از زنبورک در میدان نبرد را لغو کرد و به‌جای آن توپخانهٔ سنگین‌تر را که توسط اسب یا قاطر کشیده می‌شد، همانند اروپا، به‌کار گرفت. شاخهٔ موسیقایی و توپخانه‌ای زنبورک صرفاً برای مقاصد تشریفاتی حفظ شد. در مقایسه با غرب، شاخهٔ موسیقایی زنبورکچی‌ها نقش متفاوتی داشت. در ارتش‌های غربی، سربازان اغلب در میدان نبرد با ضرب‌آهنگ طبل‌ها و گاه همراه با نغمه‌های رزمی حرکت می‌کردند تا هماهنگی و نظم خود را حفظ کنند. در مقابل، هدف شاخهٔ موسیقایی زنبورکچی‌ها آزار دادن و تحریک سربازان دشمن بود. پس از سفر ناصرالدین‌شاه (حکومت: ۱۸۴۸–۱۸۹۶) به وین در سال ۱۸۷۸، ایران عمدتاً شروع به خرید سلاح از اتریش-مجارستان کرد، از جمله توپ‌هایی برای زنبورک‌ها.

محله‌ای در تهران، نزدیک آرامگاه سرقبر آقا، در اصل گود زنبورخانه نام داشت. بر پایهٔ روایت‌های محلی، این نام در دورهٔ قاجار پدید آمد؛ زیرا شترها و سلاح‌های زنبورک در آنجا نگهداری می‌شدند. شتر حامل زنبورک در این دوره به ضرب‌المثل بدل شد. عبارت «[او] مثل شتر زنبورک‌خانه است» برای توصیف کسی به‌کار می‌رفت که به صداهای بلند خو گرفته باشد؛ به این معنا که شتر بر اثر تحمل مکرر صدای شلیک توپ بر پشتش، دیگر واکنشی نشان نمی‌داد. همچنین این عبارت به شخص باتجربه و دنیادیده‌ای گفته می‌شود که از چیزی واهمه ندارد.

## پانویس

## منابع

* 
* 
* 
* 
* 

رده:تاریخ نظامی ایران افشاری
رده:تاریخ نظامی شاهنشاهی صفویان
رده:تاریخ نظامی قاجاریان
رده:واحدها و تشکیلات نظامی دوران پیش از مدرن