انقلاب کشاورزی عربی

**انقلاب کشاورزی عربی** دگرگونی در کشاورزی در جهان قدیم در طول عصر طلایی اسلام (قرن ۸ تا ۱۳ میلادی) بود. ادبیات زراعی آن زمان، با کتاب‌های مهمی از ابن بصال و ابن العوام، گسترش گسترده گیاهان مفید به اسپانیای قرون وسطی (اندلس) و رشد دانش علمی اسلامی در مورد کشاورزی و باغبانی را نشان می‌دهد. مورخان و جغرافی‌دانان عرب قرون وسطی، اندلس را منطقه‌ای حاصلخیز و پررونق با آب فراوان، مملو از میوه‌های درختانی مانند زیتون و انار توصیف کرده‌اند. شواهد باستان‌شناسی بهبود در دامداری و در آبیاری مانند چرخ آب *[[ساقیه]]* را نشان می‌دهد. این تغییرات کشاورزی را بسیار مولدتر کرد و از رشد جمعیت، شهرنشینی و افزایش قشر‌بندی جامعه حمایت کرد.

این انقلاب برای اولین بار توسط مورخ آنتونیو گارسیا ماسیرا در سال ۱۸۷۶ توصیف شد. این نام توسط مورخ اندرو واتسون در مقاله‌ای تأثیرگذار اما در آن زمان بحث‌برانگیز در سال ۱۹۷۴ ابداع شد. با این حال، تا سال ۲۰۱۴ برای مورخان مفید واقع شده بود و توسط یافته‌های باستان‌شناسی و باستان‌گیاه‌شناسی پشتیبانی می‌شد.

## تاریخچه قرون وسطی

### زراعت اسلامی

اولین کتاب عربی در مورد زراعت که در قرن ۱۰ به اندلس رسید،  (کشاورزی نبطیان) اثر ابن وحشیه از عراق بود؛ پس از آن متونی که در اندلس نوشته شدند، مانند *مختصر کتاب الفلاحة* (کتاب خلاصه‌شده کشاورزی) اثر زهراوی (ابوالقاسم) از قرطبه، در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی.

ابن بصال، زراعت‌شناس قرن یازدهم اهل تولدو، ۱۷۷ گونه را در *دیوان الفلاحة* (مجموعه کشاورزی) خود توصیف کرد. ابن بصال به طور گسترده در سراسر جهان اسلام سفر کرده بود و با دانش دقیق زراعت بازگشته بود. کتاب عملی و سیستماتیک او هم توصیفات دقیقی از گیاهان مفید از جمله سبزیجات برگی و ریشه‌ای، گیاهان معطر، ادویه‌جات و درختان ارائه می‌دهد و هم نحوه تکثیر و مراقبت از آنها را توضیح می‌دهد.

ابن العوام، زراعت‌شناس قرن دوازدهم، در *کتاب الفلاحة* (رساله در کشاورزی) خود به طور مفصل شرح داده است که چگونه درختان زیتون باید رشد کنند، پیوند زده شوند (با شرحی از آزمایش‌های خودش)، برای بیماری درمان شوند و برداشت شوند، و جزئیات مشابهی را برای محصولاتی مانند پنبه ارائه داده است.

زراعت‌شناسان قرون وسطی اسلامی از جمله ابن بصال و ابن العوام تکنیک‌های کشاورزی و باغبانی از جمله نحوه تکثیر زیتون و نخل خرما، تناوب زراعی کتان با گندم یا جو، و کشت همراه انگور و زیتون را توصیف کردند. این کتاب‌ها اهمیت کشاورزی را هم به عنوان یک عمل سنتی و هم به عنوان یک علم دانشگاهی نشان می‌دهند. در اندلس، شواهدی وجود دارد که سالنامه‌ها و دستورالعمل‌های زراعت به ایجاد تغییر کمک کردند و باعث شدند محققان به دنبال انواع جدیدی از سبزیجات و میوه‌ها بگردند و آزمایش‌هایی در گیاه‌شناسی انجام دهند؛ به نوبه خود، این امر به بهبود عملکرد واقعی در کشاورزی منطقه کمک کرد. در طول سلسله بنو عباد در قرن یازدهم در سویل، سلطان شخصاً به تولید میوه علاقه داشت و از یک دهقان روشی را که او برای پرورش خربزههای فوق‌العاده بزرگ استفاده کرده بود کشف کرد—جوانه زدن همه به جز ده تا از غنچه‌ها، و استفاده از پایه‌های چوبی برای نگه داشتن ساقه‌ها از روی زمین.

### دامداری اسلامی

شواهد باستان‌شناختی از اندازه‌گیری استخوان‌ها (استخوان‌سنجی) نشان می‌دهد که گوسفندها در جنوب پرتغال در دوره اسلامی افزایش اندازه یافتند، در حالی که گاوها زمانی که منطقه پس از بازپس‌گیری مسیحی شد، افزایش یافتند. باستان‌شناس سایمون دیویس فرض می‌کند که تغییر در اندازه نشان‌دهنده بهبود توسط دامداری است، در حالی که به نظر او انتخاب گوسفند به راحتی با علاقه اسلامی به گوشت گوسفند توضیح داده می‌شود.

### آبیاری اسلامی

در این دوره، کشاورزی آبی به دلیل استفاده روزافزون از نیروی حیوانی، نیروی آب و نیروی باد توسعه یافت. پمپ‌های بادی برای پمپاژ آب حداقل از قرن ۹ در مناطقی که اکنون افغانستان، ایران و پاکستان هستند استفاده می‌شدند.

دوره اسلامی در افتراق فیوم در مصر میانه، مانند اسپانیای اسلامی قرون وسطی (اندلس)، با سیستم‌های بسیار عظیم آبیاری مشخص می‌شد، با هر دو منبع تأمین، از طریق کانال‌های جاذبه‌ای، و مدیریت آب تحت کنترل قبیله‌ای محلی. در دوره اسلامی در اندلس، که بخش‌های روستایی آن به همین ترتیب قبیله‌ای بودند، شبکه کانال‌های آبیاری بسیار گسترش یافت. به طور مشابه، در فیوم، روستاهای جدیدی در این دوره تأسیس شد و باغات جدید و مزارع نعنا که به آب وابسته بودند، توسعه یافتند.

*[[ساقیه]]* یا چرخ آبیاری با نیروی حیوان احتمالاً در اوایل دوره اموی (در قرن ۸) به اسپانیای اسلامی معرفی شد. بهبودهایی در آن توسط زراعت‌شناسان اسپانیایی-عربی در قرن‌های ۱۱ و ۱۲ توصیف شد. از آنجا، آبیاری *ساقیه* بیشتر در سراسر اسپانیا و مراکش گسترش یافت. یک ناظر قرن ۱۳ ادعا کرد که در امتداد گوادالکیبیر در اسپانیای اسلامی "۵۰۰۰" چرخ آب وجود داشته است؛ حتی با در نظر گرفتن اغراق قرون وسطایی، سیستم‌های آبیاری مطمئناً در آن زمان در منطقه گسترده بودند. تأمین آب برای شهرها نیز به اندازه کشاورزی کافی بود: شبکه قنات رومی به شهر قرطبه در دوره اموی تعمیر و گسترش یافت.

### گزارش‌های اولیه از اسپانیای اسلامی

مورخان اندلسی قرون وسطی مانند ابن بسام، ابن حیان و ابن حزم، و جغرافی‌دانانی مانند بکری، ادریسی، و زهری، اسپانیای اسلامی را موجودیتی خوش‌اقبال توصیف کرده‌اند. در واقع، مناحم بن ساروق، کاتب یهودی قرن دهم، به پادشاه خزر نوشت: "نام سرزمین ما که در آن ساکنیم ... به زبان عربی، ساکنان سرزمین، اندلس ... سرزمینی است غنی، پر از رودها، چشمه‌ها و قنات‌ها؛ سرزمین غله، روغن و شراب، از میوه‌ها و انواع خوراکی‌ها؛ دارای باغ‌های تفریحی و باغات، درختان بارور از هر نوع، از جمله ... [توت سفید] که کرم ابریشم از آن تغذیه می‌کند". المقری، به نقل از الرازی قرن نهم، اندلس را سرزمینی غنی "با خاک خوب و قابل کشت، سکونتگاه‌های حاصلخیز، با رودخانه‌های فراوان و چشمه‌های تازه به وفور جاری" توصیف می‌کند. اندلس با درختان کشت‌شده مانند زیتون و انار مرتبط بود. پس از بازپس‌گیری مسیحی، کشاورزی زراعی اغلب رها شد و زمین به مرتع تبدیل شد، اگرچه برخی از کشاورزان سعی در پذیرش زراعت اسلامی داشتند. مورخان غربی از خود پرسیده‌اند که آیا مورخان عرب قرون وسطی با توجه به اینکه انگیزه‌ای برای تأکید بر شکوه اندلس داشتند، قابل اعتماد بودند یا خیر، اما شواهد باستان‌شناسی تا حد زیادی ادعاهای آنها را تأیید کرده است.

## بحث علمی

در سال ۱۸۷۶، مورخ آنتونیو گارسیا ماسیرا استدلال کرد که در جایی که رومی‌ها و سپس گوت‌هایی که در اسپانیا کشاورزی می‌کردند، تلاش کمی برای بهبود محصولات خود یا وارد کردن گونه‌هایی از مناطق دیگر انجام دادند، تحت "اعراب" یک "انقلاب" کشاورزی در اندلس رخ داد که "با اجرای دانشی که آنها از طریق مشاهده در طول سفرهای خود به دست آوردند" و نتیجه آن سکونت گسترده کشاورزی بود.

در سال ۱۹۷۴، مورخ اندرو واتسون مقاله‌ای منتشر کرد که فرضیه انقلاب کشاورزی گارسیا ماسیرا را در اندلس گسترش داد. واتسون استدلال کرد که اقتصادی که توسط تاجران عرب و سایر مسلمان در سراسر جهان قدیم ایجاد شد، انتشار بسیاری از محصولات کشاورزی و تکنیک‌های کشاورزی را در سراسر جهان اسلام و همچنین سازگاری محصولات و تکنیک‌ها از و به مناطق خارج از آن را ممکن ساخت. محصولات کشاورزی از آفریقا، مانند سورگوم، از چین، مانند میوه‌های خانواده مرکبات، و از هند، مانند انبه، برنج، پنبه و نیشکر، در سراسر سرزمین‌های اسلامی توزیع شدند، که به اعتقاد واتسون قبلاً این گیاهان را نمی‌رویاندند. او هجده مورد از این محصولات را فهرست کرد. واتسون پیشنهاد کرد که این معرفی‌ها، همراه با افزایش مکانیزاسیون کشاورزی و آبیاری، منجر به تغییرات عمده‌ای در اقتصاد، توزیع جمعیت، پوشش گیاهی، تولید و درآمد کشاورزی، جمعیت، رشد شهری، توزیع نیروی کار، صنایع مرتبط با کشاورزی، آشپزی، رژیم غذایی و پوشاک در جهان اسلام شد.

در سال ۱۹۹۷، مورخ علم، هاوارد آر. ترنر، نوشت که مطالعه اسلامی خاک، اقلیم، فصول و بوم‌شناسی "باغبانی و کشاورزی قابل توجهی را ترویج کرد. دانش حاصل که پس از قرن یازدهم به اروپا منتقل شد، به بهبود تکنیک‌های کشاورزی، گسترش انواع محصولات و افزایش عملکرد در مزارع این قاره کمک کرد. علاوه بر این، انواع عظیمی از محصولات از طریق یا از سرزمین‌های مسلمان به غرب معرفی شد".

در سال ۲۰۰۶، جیمز ای. مک‌کللان سوم و هارولد دورن در کتاب خود *علم و فناوری در تاریخ جهان* بیان کردند که اسلام به اندازه سربازان خود به کشاورزان خود وابسته بوده است، و کشاورزان به ایجاد یک "تمدن علمی" کمک کردند: "در آنچه به یک انقلاب کشاورزی تبدیل شد، آنها محصولات غذایی جدید و متنوع‌تری را با اکوسیستم مدیترانه تطبیق دادند: برنج، نیشکر، پنبه، خربزه، مرکبات و سایر محصولات. با سیستم‌های آبیاری بازسازی‌شده و بزرگ‌شده، کشاورزی اسلامی فصل رشد را افزایش داد و بهره‌وری را بالا برد." آنها بیشتر بیان کردند که اهمیت این تلاش‌ها با "سری بدون وقفه" کتاب‌های مربوط به کشاورزی و آبیاری نشان داده می‌شود؛ نشانه دیگر توسط کتاب‌های فراوان در مورد حیوانات خاصی که برای کشاورزی و حکومت اسلامی مهم بودند، از جمله اسب‌ها و زنبورها، ارائه شد. آنها رشد جمعیت، شهرنشینی، قشر‌بندی اجتماعی، تمرکز سیاست و دانش تحت کنترل دولت را به بهبود بهره‌وری کشاورزی نسبت دادند.

تا سال ۲۰۰۸، باستان‌جانورشناس سایمون دیویس می‌توانست بدون قید و شرط بنویسد که در شبه‌جزیره ایبری "کشاورزی شکوفا شد: مسلمانان تکنیک‌های آبیاری جدید و گیاهان جدیدی مانند نیشکر، برنج، پنبه، اسفناج، انار و درختان مرکبات، فقط به چند مورد اشاره کنیم، معرفی کردند... سویل به مکه‌ای برای زراعت‌شناسان تبدیل شده بود، و منطقه پیرامونی آن، یا *الشراف*، آزمایشگاه آنها."

در سال ۲۰۱۱، عرب‌شناس  نوشت که در مصر قرون وسطی، انقلاب کشاورزی عرب با یک "انقلاب تجاری" دنبال شد زیرا فاطمیان (حکومت ۹۰۹-۱۱۷۱) مصر را به یک مرکز تجاری عمده برای دریای مدیترانه و اقیانوس هند تبدیل کردند، و در جامعه‌ای که جهان‌وطنی‌تر و پیچیده‌تر شده بود، یک "انقلاب آشپزی" که آشپزی مصری را دگرگون کرد. 

### تردید اولیه

کار واتسون با برخی تردیدهای اولیه مواجه شد، مانند از سوی مورخ جرمی جونز در سال ۱۹۸۴. جونز استدلال کرد که انتخاب ۱۸ گیاه توسط واتسون "عجیب" بوده است، زیرا موز، نارگیل، انبه و پومیلو در آن زمان در منطقه اسلامی بی‌اهمیت بودند و از بحث در مورد محصولات اصلی می‌کاستند. جونز همچنین اشاره کرد که شواهد انتشار محصولات ناقص است، واتسون "اشتباهات جزئی و خطاهای بزرگ بسیار" مانند اشتباه گرفتن تاریخ‌ها یا ادعای اینکه یک سند ۱۴۳۹ نورمنی است، مرتکب شده است، و نتوانسته است بهترین استفاده را از شواهد موجود، مانند افول کشاورزی کلاسیک، یا حتی اشاره به تغییر ژئومورفولوژی کند. با این حال جونز نتیجه گرفت که "فرضیه انقلاب کشاورزی عباسی چالش‌برانگیز است و به احتمال زیاد مفید خواهد بود".

مورخ الیاهو اشتر در سال ۱۹۷۶ نوشت که تولید کشاورزی در دوره بلافاصله پس از فتح عرب در مناطق میان‌رودان و مصر، بر اساس اطلاعات محدود از مالیات‌های جمع‌آوری‌شده بر مناطق کشت‌شده، کاهش یافت. در مقاله‌ای در سال ۲۰۱۲ با تمرکز بر منطقه سواد عراق، میکله کامپوپیانو نتیجه گرفت که تولید کشاورزی عراق در قرن ۷ تا ۱۰ کاهش یافته است؛ او این کاهش را به "رقابت گروه‌های حاکم مختلف برای دسترسی به مازاد زمین" نسبت داد.

### انتشار نه انقلاب

در سال ۲۰۰۹، مورخ مایکل دکر اظهار داشت که کشت و مصرف گسترده چهار محصول اساسی، یعنی گندم دوروم، برنج آسیایی، سورگوم و پنبه، قرن‌ها قبل از دوره اسلامی، تحت امپراتوری روم و شاهنشاهی ساسانی رایج بوده است. او پیشنهاد کرد که نقش واقعی آنها در کشاورزی اسلامی اغراق‌آمیز بوده است و استدلال کرد که عملکردهای کشاورزی کشاورزان مسلمان اساساً با دوران پیشااسلامی تفاوتی نداشت، بلکه از دانش فنی هیدرولیک و 'سبد' گیاهان کشاورزی به ارث‌رسیده از پیشینیان رومی و ایرانی خود تکامل یافته بود. در مورد پنبه، که رومی‌ها عمدتاً در مصر کشت می‌کردند، این گیاه در دوره کلاسیک اسلامی یک محصول فرعی باقی ماند: فیبر اصلی کتان بود، همانطور که در دوران روم بود. دکر همچنین اظهار داشت که وضعیت پیشرفته شیوه‌های آبیاری باستانی "بخش‌های بزرگی از تز واتسون را رد می‌کند"، زیرا برای مثال در اسپانیا، کار باستان‌شناسی نشان داد که سیستم آبیاری اسلامی از شبکه رومی موجود توسعه یافته است، نه جایگزین آن. دکر موافقت کرد که "مسلمانان از طریق انتشار برخی محصولات به غرب سهم مهمی در کشاورزی جهان داشتند"، اما معرفی "تکنیک‌ها و مواد زراعی" به اندازه‌ای که واتسون پیشنهاد کرده بود، گسترده و یکنواخت نبوده است. علاوه بر این، شواهد واضحی وجود دارد که دستگاه‌های کشاورزی مانند آسیاب‌های آبی و چرخ‌های آب، شادوفها، ناعورهها، ساقیهها، پیچ‌های آب و پمپ‌های آب مدت‌ها قبل از فتوحات مسلمانان در کشاورزی یونانی-رومی به طور گسترده شناخته شده و به کار گرفته می‌شدند.

### انقلاب ناشی از نهادهای اجتماعی

دی. فایرچایلد راگلز این دیدگاه را که مورخان عرب قرون وسطی در ادعای خود مبنی بر انقلابی بودن کشاورزی اشتباه کرده‌اند و اینکه در عوض به سادگی به وضعیتی مانند قبل از فروپاشی امپراتوری روم غربی بازگردانده شده است، رد کرد. او استدلال کرد که اگرچه مورخان عرب قرون وسطی ممکن است تصویر قابل اعتمادی از دانش کشاورزی قبل از زمان خود نداشته باشند، آنها در مورد یک تغییر چشمگیر در چشم‌انداز اسپانیای اسلامی حقیقت را می‌گفتند. یک "سیستم جدیدی از تناوب زراعی، کوددهی، نشاء، پیوند و آبیاری" به سرعت و به طور سیستماتیک تحت چارچوب قانونی جدیدی از مالکیت و اجاره زمین مستقر شد. به نظر او، بنابراین در واقع یک انقلاب کشاورزی در اندلس رخ داد، اما عمدتاً شامل نهادهای اجتماعی جدید بود نه تکنیک‌های زراعی جدید. راگلز اظهار داشت که این "دگرگونی چشمگیر اقتصادی، علمی و اجتماعی" در اندلس آغاز شد و تا قرن ۱۰ در سراسر مدیترانه اسلامی گسترش یافته بود.

## تاریخ‌نگاری

پائولو اسکوا تریتی، تاریخ‌نگار حوزه کاربری اراضی، در سال ۲۰۱۴ و با نگاهی به چهار دهه پژوهش دانشگاهی پس از نظریه واتسون، نوشت که این نظریه به طور گسترده توسط مورخان و باستان‌شناسان حوزه‌های مختلف مورد استفاده و استناد قرار گرفته است. به گفته او، این نظریه «در مباحث علمی درباره انتشار فناوری در جوامع پیشاصنعتی، «انحطاط» تمدن اسلامی، روابط میان نظام‌های فرهنگی نخبگان و دهقانان، راه ویژه تاریخی اروپا در هزاره دوم میلادی، ریشه‌های جهانی‌شدن، [و] ماهیت حوزه مدیترانه کاربردپذیر ثابت شده بود». اسکوا تریتی اشاره کرد که واتسون در اصل در رشته اقتصاد تحصیل کرده بود و این علاقه را در مطالعات تاریخی خود به کار گرفته بود. اسکوا تریتی مقاله واتسون را موجز و زیبا و به دلیل کاربردش در حمایت از نظریه‌های مورخان مختلف، محبوب توصیف کرد. او خاطرنشان کرد که نظریه واتسون مبتنی بر ادعای معرفی گیاهان جدید به یک منطقه نیست، بلکه بر «گسترش و عادی‌سازی» آن‌ها استوار است؛ به این معنا که این گیاهان حتی اگر از دوران روم نیز شناخته شده بودند، به طور گسترده و عمومی مورد استفاده قرار گرفتند. اسکوا تریتی با اشاره به اینکه رویکرد «فیلولوژیکی» واتسون «قدیمی» بوده و با توجه به اینکه واتسون «تقریباً بدون استفاده از باستان‌شناسی» کار کرده بود، ابراز شگفتی کرد که تحقیقات اخیر در باستان‌شناسی گیاهی نتوانسته است «به طور قاطع» نظریه واتسون را تضعیف کند.

## جستارهای وابسته
* مبادله کلمبی

## یادداشت‌ها

## منابع

## منابع

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* 
* Crop Diffusion in the Early Islamic World

رده:تاریخ کشاورزی
رده:دوران طلایی اسلام
رده:فناوری در جهان اسلام قرون وسطی
رده:انقلاب کشاورزی
رده:فناوری در قرون وسطی