منطقه هزاره

**هزاره** (زبان هندکو: هزاره؛ زبان اردو: )، که در گذشته با نام‌های **تناول** و **پاخلی** شناخته می‌شد، منطقه‌ای در شمال پاکستان است که از نظر اداری در بخش هزارهٔ ایالت خیبر پختونخوا قرار دارد. این منطقه شمالی‌ترین بخش سند ساگار دوآب به‌شمار می‌رود و عمدتاً توسط هندکووان‌ها (ساکنان بومی هندکوزبان) و مردمان کوهستانی و همچنین جمعیت قابل‌توجه پشتوزبان آباد شده است. ساکنان هزاره در مجموع هزاره‌وال نامیده می‌شوند.

## ریشه‌شناسی
خاستگاه نام «هزاره» به «ابی‌ساره»، سرزمین ابیسارس، فرمانروای منطقه در زمان یورش اسکندر مقدونی نسبت داده می‌شود. باستان‌شناس بریتانیایی اورل اشتاین آن را برگرفته از نام سنسکریتی «اوراسا» یا «اوراشا» می‌داند. با این حال، این منطقه تنها پس از تسلط تیمور در سال ۱۳۹۹ میلادی و واگذاری آن به سران محلی، به «هزاره» شهرت یافت.

## تاریخچه
### دوران باستان
اسکندر مقدونی پس از تصرف بخش‌هایی از پنجاب شمالی، بخش بزرگی از هزاره را نیز زیر فرمان خود آورد. ناحیه امب و پیرامون آن با امب، پاکستان که آریان (مورخ) و بطلمیوس از آن نام برده‌اند و نزدیک آورنوس قرار داشته، همان‌جایی است که اسکندر برای تأمین تدارکات سپاهش برگزید. به‌گفته آریان (مورخ), فرمانروای منطقه در زمان اسکندر «آرساکس» نام داشت.

با قدرت‌گیری چاندراگوپتا مائوریا، منطقه زیر سلطه کامل امپراتوری مائوریا درآمد. آشوکا در حدود ۲۷۲ پیش از میلاد به‌عنوان شاهزاده این منطقه را اداره می‌کرد و آن را یکی از مراکز اصلی حکومت خود قرار داد. سنگ‌نوشته‌های مانسهره، که بر سه تخته‌سنگ بزرگ نزدیک مانسهره حک شده‌اند، چهارده فرمان آشوکا را ثبت کرده‌اند و از نخستین نمونه‌های خط رمزگشایی‌شده در شبه‌قاره هند به‌شمار می‌روند. این نوشته‌ها به خط خروشتی و از راست به چپ نگاشته شده‌اند و به میانهٔ سده سوم پیش از میلاد بازمی‌گردند.

این منطقه برای مدتی کوتاه و به‌طور صوری زیر فرمان چندین حکومت خارجی قرار گرفت، از جمله پادشاهی هندوپارتی، پادشاهی هندوسکایی و شاهنشاهی کوشانی که در گسترش آیین بودا در آسیای میانه و جنوبی نقش داشتند. هزاره در دوران فرمانروایی کانیشکا، پادشاه بودایی، به اوج شکوفایی رسید و هنر و معماری بودایی در این منطقه رونق گرفت.

### دوران میانه
هنگامی که زائر چینی هیون تسیانگ در سده هفتم میلادی از این منطقه دیدن کرد، هزاره تحت کنترل دورلبه‌واردنه، فرمانروای دودمان کارکوتا بود. او از این ناحیه با نام «وو-لا-شی» یاد کرده است.

پس از آن، دودمان‌های کابلشاهان و هندو شاهیان یکی پس از دیگری بر هزاره فرمان راندند. سلطان محمود غزنوی در نخستین لشکرکشی خود جی‌پال، فرمانروای هندو شاهی را شکست داد. با این حال، شواهد تاریخی معتبری از حکومت غزنویان در هزاره وجود ندارد. پس از سقوط شاهیان هندو در سده یازدهم، فرمانروایان کشمیر کنترل این ناحیه را به دست گرفتند و مهم‌ترین دوره آن در زمان فرمانروایی «کالاسا» (۱۰۶۳ تا ۱۰۸۹) بود تا این‌که منطقه به دست غوریان افتاد.

در سال ۱۳۹۹ میلادی، جنگاور سنت ترکی-مغولی تیمور، در بازگشت به کابل، سربازان خلخ مردم ترک را در هزاره مستقر کرد تا از مسیر مهم میان کابل و کشمیر پاسداری کنند.

در دوران امپراتوری گورکانی، این منطقه بخشی از پاخلی پرگنه بود که خود جزئی از سوبۀ کشمیر در چارچوب سوبۀ کابل پس از سال ۱۵۸۶ محسوب می‌شد. در سال ۱۶۴۸، زمانی که کشمیر به یک صوبه مستقل ارتقا یافت، پاخلی نیز به سطح سرکار ارتقا پیدا کرد.

در آغاز سده هجدهم، حاکمیت ترکان به‌دلیل افزایش یورش‌های سواتی‌ها پایان یافت. مهم‌ترین حمله در سال ۱۷۰۳ به دست سواتی‌ها و با همکاری سید جلال‌بابا، داماد واپسین فرمانروای پاخلی، سلطان مردمان هزاره رخ داد. بدین ترتیب، سواتی‌ها مردم ترک را بیرون راندند و این منطقه را به تصرف خود درآوردند.

### دوران جدید
از میانه سده هجدهم تا اوایل سده نوزدهم، منطقه زیر سلطه امپراتوری درانی بود. درانی‌ها ترجیح می‌دادند از طریق سران محلی قبایل بر این منطقه فرمان برانند. ناحیه امب در این دوره تحت فرمان صوبه‌خان تنولی بود. او در سال ۱۷۷۵ یا ۱۷۷۶ از سوی تیمورشاه درانی به‌عنوان *[[صوبه‌دار]]* (حاکم منطقه) منصوب شد و در ۱۷۸۳ درگذشت.

هزاره در سال ۱۸۲۰ به‌دست امپراتوری سیک به رهبری هری سینگ نالوا فتح شد. او در سال ۱۸۲۲ شهر هری‌پور، پاکستان را بنیان گذاشت که تا ۱۸۵۳ مقر اداری هزاره بود. نالوا از سوی رانجیت سینگ به‌عنوان دومین ناظم هزاره منصوب شد، پس از آن‌که نخستین ناظم امار سینگ ماجیته به‌دست مردم محلی در ایبت‌آباد کشته شد.

پس از جنگ نخست انگلیس و سیک، بر پایه معاهده لاهور و سپس معاهده امرتسر، کشمیر و مناطق وابسته‌اش، از جمله هزاره، در مارس ۱۸۴۶ در ازای ۷۵ لک روپیه به گلاب‌سینگ واگذار شد. او دیوان هری‌چند را برای جمع‌آوری مالیات به هزاره فرستاد، اما با مقاومت گسترده محلی روبه‌رو شد. در نوامبر همان سال، نیروهای تحت حمایت بریتانیا برای سرکوب شورش به هزاره علیا لشکر کشیدند. سرانجام در ۶ ژانویه ۱۸۴۷، پس از ناآرامی‌های پی‌درپی، گلاب‌سینگ رسماً هزاره را به دربار لاهور واگذار کرد و در برابر آن سرزمین‌هایی در نزدیکی جامو دریافت نمود. جیمز ابوت مأمور اداره هزاره شد و در ۳۱ ژانویه ۱۸۴۸ گزارش داد که منطقه به‌طور کامل آرام شده و تحت کنترل بریتانیا است.

تا سال ۱۸۴۹، بریتانیا بر سراسر هزاره مسلط شد، هرچند قبایل محلی همچون سواتی‌ها و قبایل تور غر گهگاه شورش می‌کردند. بریتانیا از ۱۸۵۲ تا دهه ۱۹۲۰ چندین لشکرکشی از جمله لشکرکشی هزاره ۱۸۸۸ برای سرکوب این قیام‌ها انجام داد.

از اوایل دهه ۱۹۳۰، مردم هزاره به‌تدریج در جنبش استقلال پاکستان فعال شدند. رهبرانی چون عبدالمجید خان‌ترین و جلال‌بابا از چهره‌های شاخص این مبارزه بودند. اندکی پیش از تقسیم هند در ۱۹۴۷، محمد فرید خان تنولی، نواب امب، نیز روابط نزدیکی با محمدعلی جناح و لیاقت علی خان برقرار کرد.

در دوران راج بریتانیا، هزاره همراه با ناحیه پیشاور، ناحیه کوهات، ناحیه بنو و ناحیه دیره اسماعیل‌خان بخشی از ایالت پنجاب (هند بریتانیا) بود تا این‌که در ۱۹۰۱ بخش غربی پنجاب جدا و ایالت سرحد شمال‌غربی تشکیل شد. مناطق ایبت‌آباد و مانسهره به‌صورت ناحیه هزاره در بخش پیشاور درآمد و مناطق شمالی‌تر قلمرو طایفه‌ای هزاره را تشکیل دادند. میان این دو، ایالت‌های کوچک امب و فولره قرار داشتند. این نظام اداری تا سال ۱۹۵۰ ادامه داشت، زمانی که این دو ایالت کوچک در ناحیه هزاره ادغام شدند.

از ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۰، ایالت سرحد شمال‌غربی بخشی از پاکستان غربی شد و هزاره در قالب بخش پیشاور اداره می‌گردید.

## جغرافیا و اقلیم
[left|بندانگشتی|[دریاچه سیف‌الملوک در دره کاغان، نزدیک شهر ناران در پارک ملی سیف‌الملوک.]]
هزاره از جنوب با ناحیه پایتختی اسلام‌آباد و ایالت پنجاب، از شرق با کشمیر آزاد، از شمال با گلگت بلتستان و از غرب با دیگر بخش‌های ایالت خیبر پختونخوا هم‌مرز است. رود سند از شمال به جنوب از این منطقه می‌گذرد و بخش بزرگی از مرز غربی آن را تشکیل می‌دهد. مساحت کل هزاره ۱۸٬۰۱۳ کیلومتر مربع است.

به دلیل قرار گرفتن در جنوب رشته‌کوه اصلی هیمالیا و تأثیرپذیری از بادهای مرطوب دریای عرب، هزاره پرباران‌ترین منطقه پاکستان به‌شمار می‌رود. در ابوت‌آباد میانگین بارش سالانه حدود ۱۲۰۰ میلی‌متر است که گاهی به ۱۸۰۰ میلی‌متر هم می‌رسد. در بخش‌هایی از ناحیه مانسهره مانند بالاکوت، میانگین بارش سالانه حدود ۱۷۵۰ میلی‌متر است. موقعیت جغرافیایی هزاره در مرز بین بارش‌های موسمی تابستانی شرق آسیا و بارش‌های زمستانهٔ اقلیم مدیترانه‌ای در غرب آسیا باعث شده این منطقه الگوی بارشی دوفصلی داشته باشد؛ یک اوج بارش در فوریه یا مارس و اوج دیگر در ژوئیه و اوت. خشک‌ترین ماه‌ها اکتبر تا دسامبر هستند، هرچند حتی در این ماه‌ها در بخش‌های پرباران حدود ۴۰ میلی‌متر بارش ثبت می‌شود.

به دلیل ارتفاع زیاد، دما در هزاره از جلگه‌ها پایین‌تر است. در ابوت‌آباد با ارتفاع ۱۲۰۰ متر، دما در خرداد و تیر به حدود ۳۲ درجه سانتی‌گراد با رطوبت بالا می‌رسد. در ارتفاعات بالاتر هوا خنک‌تر است و به‌دلیل پوشش ابری، حتی از دره‌های گلگت بلتستان هم سردتر می‌شود. در زمستان دما سرد است و حداقل‌ها در ژانویه حدود صفر درجه و در ارتفاعات بسیار کمتر است.

منطقه هزاره سهم چشمگیری در گردشگری در پاکستان دارد. در امتداد شاهراه قره‌قروم جاذبه‌های گردشگری مهمی چون دره کاغان، دریاچه لولوسر، بالاکوت، ناران، شوگران، پارک ملی ایوبیا و بابوسر تاپ قرار دارند. این منطقه به خاطر چشم‌اندازها و مناظر طبیعی خود به‌ویژه در تابستان مقصد محبوب گردشگران داخلی و خارجی است.

### پارک‌های ملی
در پاکستان حدود ۲۹ پارک ملی وجود دارد که ۳ مورد آن در منطقه هزاره قرار گرفته است:

## دین
طبق سرشماری‌های دورهٔ استعمار بریتانیا در ایالت مرزی شمال‌غربی، ترکیب مذهبی منطقهٔ هزاره در فاصلهٔ سال‌های ۱۸۸۱ تا ۱۹۴۱ تقریباً ثابت مانده و اکثریت قاطع با مسلمانان بوده است. در سال ۱۸۸۱ حدود ۳۸۶ هزار مسلمان، معادل بیش از ۹۴ درصد جمعیت، در این منطقه زندگی می‌کردند و این سهم در سال ۱۹۴۱ نیز با جمعیت بیش از ۷۵۶ هزار نفر، همچنان حدود ۹۵ درصد باقی ماند. هندوها دومین گروه بزرگ بودند و جمعیت آن‌ها از حدود ۲۰ هزار نفر (۵ درصد) در سال ۱۸۸۱ به بیش از ۳۰ هزار نفر (حدود ۴ درصد) در ۱۹۴۱ رسید. پیروان آیین سیک نیز گرچه جمعیت اندکی داشتند، اما طی این دوره از حدود ۱۳۸۰ نفر به بیش از ۹۲۰۰ نفر افزایش یافتند و سهمشان از جمعیت کمتر از یک درصد باقی ماند. مسیحیان، جین‌ها، زرتشتیان و بوداییان حضور بسیار ناچیزی داشتند و در مجموع کمتر از یک درصد جمعیت را تشکیل می‌دادند.

در مجموع، آمارها نشان می‌دهد که منطقهٔ هزاره در تمام این دوره یک جامعهٔ به‌طور عمده مسلمان با اقلیت‌های کوچک هندو و سیک بوده است.

## جمعیت‌شناسی
### زبان

در سرشماری سال ۱۹۵۱ پاکستان، ۸۱٫۷٪ جمعیت منطقه هزاره گزارش شد که زبان هندکو (با عنوان پنجابی) صحبت می‌کنند و اکثریت را تشکیل می‌دادند. در سرشماری سال ۲۰۲۳، سهم گویشوران هندکو، زبان پشتو و زبان کوهستانی به ترتیب ۵۶٪، ۲۰٫۶۸٪ و ۱۴٫۶٪ بود.

### قبایل
برخی از قبایل اصلی منطقه هزاره در ایالت خیبر پختونخوا پاکستان به شرح زیر هستند.
* مردم گوجر
* آوان‌ها
* سواتی‌ها
* دُند عباسی
* سادات
* کرلال
* تنولی‌ها
* قریشی
* هاشمی
* شیخ‌ها
* قبیله مغل
* پشتون‌ها
* خوکَّر

## جنبش برای ایالت هزاره

جنبش برای تشکیل یک ایالت هزاره جداگانه در سال ۱۹۵۷ آغاز شد، هنگامی‌که دو وکیل محلی، مفتی ادریس و عبدالخالق، نخستین بار موضوع جدایی ایالت را در ناحیه کوهستان، پاکستان مطرح کردند. در سال ۱۹۸۷، حزب قومی هزاره (HQM) به ابتکار محمد آصف ملک، وکیل سرشناس، تأسیس شد که برای ایجاد یک ایالت مستقل کارزار می‌کرد.

در ۸ آوریل ۲۰۱۰، اصلاحیه هجدهم قانون اساسی پاکستان تصویب شد که بر اساس آن، نام ایالت سرحد شمال غربی به ایالت خیبر پختونخوا تغییر یافت. تغییر نام ایالت با مخالفت شدید مردم هزاره روبه‌رو شد و تظاهرات گسترده‌ای با اعتصاب چرخ‌ها و بستن بازارها در منطقه برپا شد. ایبت‌آباد به مرکز اصلی این جنبش بدل شد. در ۱۰ آوریل، پلیس ایالت خیبر پختونخوا به سوی معترضان غیرمسلح تیراندازی کرد که به کشته شدن ۷ نفر و زخمی شدن ده‌ها تن انجامید. گفته می‌شود که دستور تیراندازی از سوی دولت ائتلافی ایالت خیبر پختونخوا به رهبری حزب عوامی ملی صادر شده بود. این رویداد یکی از نخستین موارد وحشی‌گری پلیس در پاکستان طی سال‌های اخیر به‌شمار می‌رود، که پیش از حادثه مدل‌تاون لاهور رخ داد و شکایت قضایی آن هنوز هم ثبت نشده است.

در سال ۲۰۱۴، قطعنامه ایجاد ایالت هزاره در مجلس ایالتی خیبر پختونخوا به تصویب رسید. پس از آن، جنبش فروکش کرد و تنها به برگزاری سالگرد شهدای ۱۲ آوریل محدود شد، تا این‌که با درگذشت بنیان‌گذار آن، بابا حیدر زمان، در سال ۲۰۱۸ عملاً متوقف شد.

در سال ۲۰۲۰، این جنبش دوباره آغاز شد، هنگامی‌که دولت کار بر روی ایجاد ایالت سرایکی و ایالت بهاولپور را شروع کرد. رهبران هزاره نیز خواستار آن شدند که ایجاد ایالت هزاره هم‌زمان در این روند گنجانده شود. لایحه‌ای برای تشکیل ایالت هزاره نیز در مجلس شورای پاکستان ارائه شده است.

## شخصیت‌های برجسته

* بابا حیدر زمان – رهبر جنبش برای ایجاد ایالت مستقل هزاره
* سردار محمد یوسف گوجر – وزیر فدرال پیشین وزارت امور مذهبی و همگرایی میان‌ادیانی که نزدیک به ۴۰ سال پیوسته از حوزه انتخابیه‌اش در مانسهره برگزیده شده و به یک چهره سیاسی پایدار در منطقه بدل شده است.
* شاهد خاقان عباسی – نخست‌وزیر پاکستان
* محمد ریاض‌خان عباسی – رئیس کل سازمان اطلاعات ارتش پاکستان
* نواب صلاح‌الدین سعید خان تنولی – آخرین نواب ایالت امب و پنج بار نماینده مجلس ملی
* خان محمد عباس خان – مبارز آزادی‌خواه و عضو فعال مسلم لیگ پاکستان
* محمد ایوب خان (رئیس‌جمهور پاکستان) – رئیس‌جمهور پیشین پاکستان
* جلال‌بابا – وزیر فدرال و رهبر برجسته مسلم لیگ همه هند
* سردار مهتاب احمدخان عباسی – والی و وزیر ارشد ایالت خیبر پختونخوا
* سردار محمد عبدالغفور هزروی – عضو بنیان‌گذار جمعیت علمای پاکستان و یار محمدعلی جناح
* مرتضی جاوید عباسی – نایب‌رئیس پیشین مجلس ملی پاکستان
* محمد حنیف عباسی – نماینده مجلس ملی پاکستان
* راجا اسامه سرور عباسی – نماینده مجلس ملی پاکستان
* سردار رجب‌علی خان عباسی – نماینده مجلس ایالتی خیبر پختونخوا
* سعدیه خاقان عباسی – وکیل و عضو مجلس سنای پاکستان
* علامه سید جواد نقوی – اندیشمند انقلابی اسلامی و رهبر مذهبی
* محمد منیب‌الرحمن – رئیس پیشین کمیته رویت هلال پاکستان
* اصغر خان – فرمانده نیروی هوایی پاکستان و سیاستمدار
* انور شمیم – فرمانده نیروی هوایی پاکستان
* بشیر جهانگیری – رئیس دیوان عالی کشور
* قتیل شفایی – شاعر اردو
* افضل خان – بازیگر
* خاقان عباسی – افسر نیروی هوایی و وزیر
* جاوید اقبال عباسی – نماینده مجلس ملی پاکستان
* ظهیرالاسلام عباسی – سرتیپ و افسر اطلاعاتی ارتش پاکستان
* صلاح‌الدین ترمذی – فرمانده پیشین سپاه
* اقبال خان جدون – سیاستمدار و وزیر ارشد سرحد شمال‌غربی
* امان‌الله خان جدون – سیاستمدار و وزیر فدرال
* گوهر ایوب خان – سیاستمدار
* یاسر حمید – بازیکن کریکت
* اعظم خان سواتی – بازرگان و سیاستمدار
* سردار رضاخان – کمیسر انتخابات پاکستان
* علی خان جدون – سیاستمدار
* خان خداداد خان سواتی – مبارز جنبش استقلال پاکستان و عضو فعال مسلم لیگ همه هند و مسلم لیگ پاکستان
* بابر سلیم خان سواتی – رئیس مجلس ایالتی خیبر پختونخوا
* لائق محمدخان سواتی – سیاستمدار
* منیر لغمانی سواتی – سیاستمدار و وکیل دیوان عالی پاکستان
* شاهزاده نوازخان سواتی – شاهزاده منطقه‌ای آلای و سه بار نماینده مجلس ملی

## منابع

* 

رده:جغرافیای خیبر پختونخوا
رده:منطقه‌های پاکستان