تله آبگیر

بندانگشتی|یک نمونه «تله آبگیر/جداکنندهٔ آب» در سامانهٔ هوای فشرده (به‌همراه فیلتر/شیر تخلیه).

**تله آبگیر** یا **جداکنندهٔ آب**  یک دستگاه مکانیکی در سامانه‌های هوای فشرده و پنوماتیک است که برای جدا کردن «آبِ مایعِ کندانس‌شده» (bulk condensate) از جریان هوای فشرده به‌کار می‌رود. این تجهیز معمولاً در مسیر خروجی کمپرسور و نزدیکِ افترکولر نصب می‌شود تا از خوردگی لوله‌کشی، خرابی عملگرها و ابزار دقیق و افت کیفیت هوای فشرده در تجهیزات پایین‌دست جلوگیری شود.

در فارسیِ فنی و بازار تجهیزات هوای فشرده در ایران نیز از «تله آبگیر» به‌عنوان نام رایج این تجهیز یاد می‌شود.

تله آبگیر با «خشک‌کن هوای فشرده» تفاوت دارد: تله آبگیر عمدتاً آبِ مایع/آئروسل را جدا می‌کند، درحالی‌که حذف «بخار آب» و پایین‌آوردن نقطه شبنم معمولاً به‌وسیلهٔ خشک‌کن‌ها انجام می‌شود.

## منشأ رطوبت و تشکیل کندانس
هوای ورودیِ کمپرسور به‌طور طبیعی دارای رطوبت است. با فشرده‌سازی، دمای هوا بالا می‌رود و ظرفیت نگهداری بخار آب تغییر می‌کند؛ سپس با سرد شدن هوا (مثلاً در افترکولر، مخزن و لوله‌کشی)، بخار آب می‌تواند به صورت «مه/آئروسل» و «آبِ مایع» کندانس شود و در نقاط مختلف شبکه ته‌نشین گردد.

Walker Filtration سه حالت رایجِ حضور آب در سامانهٔ هوای فشرده را «بخار (نامرئی)»، «آئروسل/مه (قابل مشاهده)» و «مایع» توصیف می‌کند؛ تله آبگیر بیشتر برای جمع‌آوری و تخلیهٔ «آب مایعِ تجمع‌یافته» طراحی می‌شود.

## سازوکار
سازوکار تله آبگیر بسته به طرح، می‌تواند ترکیبی از روش‌های زیر باشد:
* **گردابه/گریز از مرکز (سیکلون):** جریان هوا به چرخش واداشته می‌شود و قطرات آب به دیواره رانده شده، به پایین می‌ریزند و از طریق شیر تخلیه خارج می‌شوند.
* **برخورد و تغییر مسیر (Baffle/Impingement):** با تغییر جهت و سرعت جریان، قطرات درشت از هوا جدا می‌شوند (اغلب همراه با محفظهٔ جمع‌آوری کندانس).

در برخی کاربردهای صنعتی، «تله آبگیر» به همراه تجهیزات جمع‌آوری و تخلیهٔ خودکار کندانس (درین) به‌صورت یک مجموعه نصب می‌شود.

## جایگاه در سامانهٔ هوای فشرده
بر اساس راهنمای CAGI، «جداکنندهٔ رطوبت/آب» معمولاً **بلافاصله پس از افترکولر** نصب می‌شود و برای خروج کندانس به **شیر تخلیه** نیاز دارد.

در راهنمای طراحی سامانه‌های هوای فشرده (UFC) نیز آمده است که مجموعهٔ «افترکولر به‌همراه جداکنندهٔ رطوبت» برای چگالش و جداسازی آب (و بخارات/آئروسل‌های روغن) به‌کار می‌رود و باید بین کمپرسور و خشک‌کن یا مخزن، تا حد امکان نزدیک به کمپرسور قرار گیرد.

## انواع
کاربردهای رایج تله آبگیر در صنعت معمولاً در یکی از این دسته‌ها قرار می‌گیرد:
* **تله آبگیر سانتریفیوژی/سیکلون** (Cyclonic/Centrifugal): مناسب برای جداکردن قطرات درشت و کندانس حجمی با افت فشار نسبتاً کم.
* **تله آبگیر خطی/محفظه‌ای** (In-line separator): با محفظهٔ ته‌نشینی و صفحات راهنما برای جداکردن کندانس، معمولاً همراه درین.
* **واحدهای ترکیبی در نقطه مصرف** (مانند فیلتر/رگولاتور/آبگیر در خطوط پنوماتیک): برای حفاظت از ابزار و عملگرهای نزدیک به مصرف (بسته به طراحی و ردهٔ فیلتراسیون).

## تخلیهٔ کندانس و نگهداری
تله آبگیرها برای کارکرد درست نیاز به تخلیهٔ منظمِ کندانس دارند. روش‌های تخلیه می‌تواند دستی یا خودکار باشد و انتخاب آن روی اتلاف هوا و هزینهٔ بهره‌برداری اثر می‌گذارد.

بر اساس برگهٔ فنی DOE، روش‌های رایج تخلیه شامل «شیر دستی»، «تلهٔ مکانیکی شناوری»، «شیر برقی زمان‌بندی‌شده» و «تله‌های بدون اتلاف (Zero-loss)» است که نوع بدون اتلاف با حسگر سطح/مکانیزم کنترل، می‌تواند اتلاف هوای فشرده را کاهش دهد.

Atlas Copco نیز به دسته‌هایی مانند تخلیهٔ شناوری و تخلیهٔ الکترونیکی (از جمله نوع سطح‌سنج/Zero-loss) اشاره می‌کند و نگهداری دوره‌ای (بازرسی، تمیزکاری و رسیدگی به کاسه/شیر تخلیه) را مهم می‌داند.

## محدودیت‌ها
* طبق راهنمای CAGI، هیچ تله آبگیری **۱۰۰٪** بازده ندارد و مقداری از کندانس می‌تواند از آن عبور کند.
* تله آبگیر **نقطهٔ شبنم هوای فشرده را پایین نمی‌آورد**؛ بنابراین اگر هوا در پایین‌دست دوباره سرد شود، امکان تشکیل کندانس در لوله‌کشی وجود دارد و معمولاً به خشک‌کن هوای فشرده نیاز می‌شود.
* کارایی تله‌های سانتریفیوژی می‌تواند به شرایط جریان (دبی/سرعت و الگوی جریان) وابسته باشد.

## استانداردها و کنترل کیفیت
در طراحی سامانه‌های هوای فشرده، کنترل آلودگی‌ها معمولاً بر پایهٔ محدودیت‌های «ذرات»، «آب» و «روغن» انجام می‌شود. راهنمای CAGI برای بیان کیفیت و رده‌بندی آلودگی‌ها به استاندارد ISO 8573-1 ارجاع می‌دهد.

## جستارهای وابسته
* هوای فشرده

## منابع

رده:هوای فشرده
رده:پنوماتیک
رده:تجهیزات صنعتی
رده:فناوری‌های گاز
رده:بویلرها
رده:راکتورهای هسته‌ای
رده:موتور بخار