دروغ شریف

بندانگشتی|دست‌نوشتهٔ پاپیروسی از سدهٔ سوم میلادی، شامل بخش‌هایی از «جمهوری» افلاطون

در اثر افلاطون، یعنی *[[جمهور|جمهوری]]*، مفهوم **دروغ شریف** به معنای یک افسانه یا دروغ در یک جامعه است که یا خودبه‌خود پدید می‌آید یا به دست یک نخبه برای حفظ نظم اجتماعی یا به‌نام «خیر برتر» رواج داده می‌شود. توصیف این مفهوم دست‌کم به یونان باستان و کتاب *جمهوری* افلاطون بازمی‌گردد.

افلاطون دروغ شریف (, ) را در داستان خیالیِ مشهور به افسانه یا مَثَل فلزات در کتاب سوم جمهوری مطرح کرد. در این روایت، سقراط منشأ سه طبقه اجتماعی تشکیل‌دهندهٔ جمهوری پیشنهادی افلاطون را بازگو می‌کند. سقراط پیشنهاد می‌کند و می‌گوید اگر مردم این «افسانه را باور کنند…[این امر] تأثیری نیک خواهد داشت و آنان را بیشتر مایل می‌سازد تا از دولت و یکدیگر مراقبت کنند.»

## دروغ شریف افلاطون

در *جمهوری*، کتاب سوم، 415a–417b، افلاطون (یا سقراط در قالب گفت‌وگو) نه تنها می‌کوشد سلسله‌مراتب اجتماعی را با مفهوم «دروغ شریف» توجیه کند، بلکه راهی برای جلوگیری از دشمنی فزایندهٔ طبقات و پیوند دادن هماهنگ لایه‌های مختلف جامعه نیز می‌جوید. او می‌کوشد این کار را با تضمین مبادلهٔ نقش‌ها و بهره‌ها میان طبقات و تقسیم متعادل آن‌ها انجام دهد.

در *جمهوری*، «زرِ روان» به معنای فلز واقعی نیست، بلکه به نجابتی اشاره دارد که در درون طبیعت باطنی نگهبانان نهفته است. در برابر، «زرِ خاک» نمایندهٔ ثروت مادی است که سرچشمهٔ حسادت، آزمندی، دسیسه و فساد به‌شمار می‌آید. بر این اساس، افلاطون استدلال می‌کند که طبقات فرمانروا و تولیدکننده باید شایستگی‌های متفاوتی داشته باشند. طبقهٔ فرمانروا که فضیلت‌هایش به «زر و سیم» در روان مانند شده، باید از دستیابی به ثروت و اندوختن دارایی‌های دنیوی محروم باشد. در مقابل، طبقهٔ تولیدکننده که سرشتی همانند «برنز» دارد، می‌تواند ثروت و دارایی بیافریند و مبادله کند، اما از مشارکت در سیاست منع شده است. به باور افلاطون، این دو طبقه باید شایستگی‌هایشان را مبادله کنند: یکی اقتدار سیاسی و دیگری قدرت اقتصادی. اما به محض آن‌که این دو حوزه درهم آمیخته شوند، بدبختی و بی‌عدالتی در جامعه پدید خواهد آمد:

تارنُپُلسکی استدلال می‌کند که «دروغ شریف» افلاطون تبلیغات اقتدارگرایانه نیست، بلکه ابزاری آگاهانه در گفتمان مدنی است که با پرورش بدگمانی انتقادی نسبت به اسطوره‌های بنیادین، مخاطب خود را می‌آزماید و آموزش می‌دهد.

## نقد دروغ شریف افلاطون
مفهوم «دروغ شریف» همان‌گونه که افلاطون تعریف کرده است، در میان مفسران مدرن بحث‌برانگیز بوده است. هرچند برخی از پژوهشگران کلاسیک، از جمله فرانسیس کورنفورد، بر این باور بودند که «دروغ شریف» ترجمه‌ای نادرست است، اما آلن بلوم بر ترجمه و تفسیر لفظی این تعبیر افلاطون تأکید داشت.

در اثر *[[جامعهٔ باز و دشمنان آن]]*، کارل پوپر می‌نویسد: «به‌سختی می‌توان فهمید چرا برخی از شارحان افلاطون که او را برای مبارزه با عرف‌گرایی مخربِ سوفسطائیان و برای بنیان‌گذاری طبیعت‌گرایی معنوی که در نهایت بر دین استوار است ستوده‌اند، او را برای آن‌که دین را بر پایهٔ یک قرارداد، یا در واقع یک اختراع، نهاده است سرزنش نمی‌کنند.» دین برای افلاطون «دروغی شریف» است، دست‌کم اگر بپذیریم که او همهٔ این سخنان را صادقانه و نه از روی نیرنگ گفته است. پوپر بر این باور بود که برداشت افلاطون از دین تأثیری چشمگیر بر اندیشه‌های بعدی گذاشته است.

لئو اشتراوس یادآور شد که اندیشمندانی برجسته، از زمان افلاطون به بعد، این پرسش را مطرح کرده‌اند که آیا سیاستمداران خوب و کارآمد می‌توانند همواره راست‌گو باشند و در عین حال اهداف ضروری جامعهٔ خود را محقق سازند. اشتراوس در کتاب *شهر و مرد* به اسطوره‌هایی می‌پردازد که در *جمهوری* افلاطون آمده و به باور او برای همهٔ حکومت‌ها لازم‌اند. این اسطوره‌ها شامل این باورند که زمین کشور از آنِ دولت است، هرچند احتمالاً به شیوه‌ای نامشروع به دست آمده باشد، و این‌که شهروندی ریشه در چیزی فراتر از تصادف‌های تولد دارد. اشتراوس از خوانندگان می‌خواهد در نظر آورند که آیا به‌راستی دروغ‌های شریف هیچ نقشی در اتحاد و هدایت پولیس ندارند. او می‌پرسد آیا برای دادن معنا و هدف به زندگی انسان‌ها و تضمین ثبات جامعه به اسطوره‌ها نیاز است یا خیر؛ در برابرِ این نگرش بدبینانه‌تر که انسان‌هایی که به آزمون بی‌وقفهٔ «حقایق مرگبار» – به زبان فریدریش نیچه – می‌پردازند، می‌توانند آزادانه شکوفا شوند. او در پایان به این پرسش می‌رسد که آیا می‌توان برای مطلق‌های سیاسی و معرفت‌شناختی حدی قائل شد یا خیر.

## جستارهای وابسته
* دروغ بزرگ
* گروه‌زدگی
* قوانین (افلاطون)
* دروغ

## پانویس

## منابع