یعقوب بن ابراهیم انصاری

**یعقوب بن ابراهیم انصاری** (؛ ۱۱۳–۱۸۲ ق / ۷۲۹–۷۹۸ م) مشهور به **ابویوسف** از برجسته‌ترین فقیهان مسلمان و از پیشگامان مذهب حنفی در فقه اسلامی بود. او شاگرد برتر ابوحنیفه به‌شمار می‌رفت و نقشی سرنوشت‌ساز در تثبیت، نظام‌مند کردن و گسترش فقه حنفی در سراسر خلافت عباسی ایفا کرد.

ابویوسف افزون بر ابوحنیفه نزد مالک بن انس در مدینه نیز دانش آموخت که این امر او را با روش‌های فقهی گوناگون آشنا ساخت و بر شیوهٔ استنباط حقوقی‌اش تأثیر گذاشت. او نخستین کسی بود که به مقام قاضی‌القضات (قاضی قاضیان) در دوران خلیفهٔ عباسی هارون‌الرشید منصوب شد و از این جایگاه، پذیرش رسمی فقه حنفی را در دستگاه قضایی دولت به‌گونه‌ای چشمگیر گسترش داد.

شناخته‌شده‌ترین اثر ابویوسف کتاب الخراج است که به درخواست خلیفه نوشته شد و به زمینه‌های مالیات، مالیهٔ عمومی و حکمرانی بر پایهٔ اصول فقه اسلامی می‌پردازد. این کتاب از کهن‌ترین رساله‌های نظام‌مند در حقوق مالی اسلام به‌شمار می‌آید.

## زندگی‌نامه
ابویوسف در شهر کوفه زاده شد و نسب او را به سعد بن حبته، از جوانان مدینه در روزگار پیامبر اسلام، رسانده‌اند. زادسال او را بر پایهٔ تاریخ درگذشتش در حدود ۱۱۳ هجری قمری (۷۲۹ میلادی) برآورد کرده‌اند، هرچند برخی منابع آن را ۱۱۷ هجری (۷۳۱ میلادی) دانسته‌اند.

بر پایهٔ روایت‌های نقل‌شده، ابویوسف در خانواده‌ای تنگدست پرورش یافت. پدرش کشاورزی کم‌بضاعت بود و مادرش با آموختن دانش از سوی او مخالفت می‌کرد و اصرار داشت که پیشه‌ای (بنا بر برخی منابع، خیاطی) بیاموزد تا به معیشت خانواده یاری رساند. با این حال، استعداد و پشتکار او در نهایت توجه ابوحنیفه را جلب کرد. ابوحنیفه هوش سرشار شاگرد خود را از همان کودکی دریافته بود و از همین رو او را مالی یاری می‌کرد تا بتواند آموزش خود را پی بگیرد. ابویوسف خود روایت کرده که هرگاه نیازمند می‌شد، ابوحنیفه بی‌آنکه از او بپرسد صد درهم به وی می‌داد و می‌گفت: «ملازم حلقهٔ درس باش و چون این مبلغ تمام شد به من بگو».

ابویوسف بیش از هفده سال شاگرد ابوحنیفه بود و در کنار او فقه و حدیث و اصول‌الدین آموخت. همچنین نزد استادان دیگری از جمله مالک بن انس، لیث بن سعد، هشام بن عروه، یحیی بن سعید و اعمش نیز حدیث و فقه فراگرفت.

### قضاوت و مقام قاضی‌القضات
ابویوسف تا زمان انتصاب به قضاوت در بغداد در کوفه می‌زیست. دربارهٔ اینکه کدام خلیفه او را به مقام قاضی گمارد اختلاف وجود دارد؛ برخی آن را به مهدی، برخی به هادی و برخی به هارون‌الرشید نسبت داده‌اند. بنا بر روایت غالب، ابویوسف در دوران مهدی (۷۷۵–۷۸۵ م) به قضاوت بغداد رسید و هادی نیز او را در این سمت ابقا کرد.

سرانجام هارون‌الرشید لقب «قاضی‌القضات» را به او اعطا کرد؛ نخستین بار بود که چنین عنوانی در تاریخ اسلام به کسی داده می‌شد. این مقام به ابویوسف اختیار انتصاب قاضیان سراسر قلمرو خلافت را بخشید و از این رهگذر مذهب حنفی در دستگاه قضایی امپراتوری عباسی گسترش یافت. هارون‌الرشید در امور دینی و دنیایی با او مشورت می‌کرد و او را بسیار بزرگ می‌داشت. ذهبی در این باره نوشته‌است: «ابویوسف از ریاست علم به جایی رسید که فراتر از آن ممکن نبود و رشید در بزرگداشت او مبالغه می‌کرد.»

ابویوسف تا پایان عمر مقام قاضی‌القضات را بر عهده داشت و در ۵ ربیع‌الاول ۱۸۲ هجری قمری (۵ آوریل ۷۹۸ میلادی) در بغداد درگذشت. بنا بر روایت بشر بن ولید، ابویوسف هنگام مرگ می‌گفت: «خداوندا، تو می‌دانی که در هیچ حکمی میان دو بنده‌ات عمداً ستم نکردم و در داوری بر پایهٔ کتاب و سنت پیامبرت کوشیدم و هرگاه امری بر من دشوار شد، ابوحنیفه را میان خود و تو قرار دادم.»

## آثار
در زمان حیات ابویوسف، آثار متعددی از او فهرست شده‌است. ابن ندیم در کتاب الفهرست عنوان‌های بسیاری را از تألیفات او نام برده، اما جز یک استثنا هیچ‌یک از آنها باقی نمانده‌است.

### کتاب الخراج
مهم‌ترین و مشهورترین اثر ابویوسف، کتاب الخراج است که به درخواست هارون‌الرشید نگاشته شد. این رساله به مسائل مالیاتی و مالی دولت می‌پردازد، از جمله خراج (مالیات زمین‌های کشاورزی) و جزیه (مالیات غیرمسلمانان)، و طبقه‌بندی زمین‌ها بر اساس ارزش و نوع کشت را دربرمی‌گیرد. در این اثر، ابویوسف کوشید خلیفه را در اجرای سیاست‌های مالی بر پایهٔ احکام شرعی راهنمایی کند. برآیند کلی این رساله محدود ساختن اختیارات حاکم در نظام مالیاتی بود. این کتاب در سال ۱۹۲۱ به فرانسه ترجمه شد.

### دیگر آثار
* **کتاب الآثار**: مجموعه‌ای از احادیث کوفی که ابویوسف روایت کرده و از راه پسرش ابومحمد یوسف بن یعقوب نقل شده‌است. بخش بزرگی از روایات آن با زنجیرهٔ ابوحنیفه از حماد بن ابی‌سلیمان از ابراهیم نخعی آمده‌است. این اثر با عنوان «مسند ابی‌حنیفه» یا «مسند ابی‌یوسف» نیز شناخته شده و در ۱۳۵۵ ق / ۱۹۳۶ م به کوشش ابوالوفاء افغانی تصحیح و منتشر شد.
* **اختلاف ابی‌حنیفه و ابن ابی‌لیلی**: مقایسهٔ آرای فقهی ابوحنیفه و ابن ابی‌لیلی که از نخستین آثار فقه تطبیقی به‌شمار می‌آید.
* **کتاب الرد علی سیر الاوزاعی**: ردیه‌ای مستدل بر نظرات اوزاعی، فقیه شامی، دربارهٔ حقوق جنگ. ابویوسف در این اثر از دیدگاه حنفیان در برابر آرای اوزاعی استدلال می‌کند. شافعی این رساله را در کتاب بزرگ خود «الامّ» نقل کرده‌است.
* **کتاب الحیل** (کتاب حیله‌های حقوقی): اصل این کتاب باقی نمانده اما گزیده‌هایی از آن در اثر همنام شاگردش محمد الشیبانی حفظ شده‌است.
* **ادب القاضی** (آداب قاضی): نسخه‌ای نسبتاً متأخر از آن در کتابخانهٔ ملی تونس موجود است اما هنوز منتشر نشده‌است.

ابویوسف را نخستین کسی دانسته‌اند که کتاب‌هایی در اصول فقه بر پایهٔ مذهب ابوحنیفه تدوین کرد.

## اندیشه و روش فقهی
ابویوسف به‌عنوان شاگرد ابوحنیفه بنیاد اندیشهٔ فقهی خود را بر آرای استادش نهاد، اما در پاره‌ای مسائل با او اختلاف‌نظر داشت. این اختلاف‌ها احتمالاً ناشی از دسترسی ابویوسف به احادیثی بود که در زمان ابوحنیفه شناخته یا تأیید نشده بودند و نیز سفرهای او و آشنایی‌اش با فقیهانی چون مالک بن انس.

ابویوسف در مقایسه با استادش اهمیت بیشتری به احادیث و آثار صحابه می‌داد و کمتر به قیاس و اجماع تکیه می‌کرد. با این حال، در روش استنباط خود از رأی (نظر شخصی مجتهد) بهره می‌گرفت و بدین‌ترتیب در چارچوب سنت فقهی حنفی باقی ماند. او در کتاب الخراج نوشته‌است: «پیامبر چنین مقرر فرمود، پس خلیفه را نرسد که آن را تغییر دهد.»

بزرگ‌ترین میراث ابویوسف تثبیت و پیشبرد مذهب حنفی به‌عنوان مکتب فقهی غالب در قلمرو اسلامی و ارائهٔ چارچوبی حقوقی برای تعیین و محدود ساختن اختیارات خلیفه در سیاست مالی بود.

## شاگردان
از برجسته‌ترین شاگردان ابویوسف می‌توان به محمد الشیبانی (مهم‌ترین شاگرد او)، احمد بن حنبل (بنیان‌گذار مذهب حنبلی)، یحیی بن معین، بشر بن ولید، ابن سماعه و علی بن جعد اشاره کرد. احمد بن حنبل خود گفته‌است: «نخستین باری که حدیث نوشتم نزد ابویوسف رفتم و او از ابوحنیفه و محمد [الشیبانی] به محدثان نزدیک‌تر بود.»

## سخنان دانشوران دربارهٔ او
یحیی بن معین گفته‌است: «در میان اصحاب رأی کسی را ندیدم که در حدیث استوارتر، حافظه‌اش نیرومندتر و روایتش درست‌تر از ابویوسف باشد.» نسائی نیز او را ثقه (موثق) شمرده و ابوحاتم رازی گفته که حدیث او نوشتنی است.

محمد بن حسن الشیبانی روایت کرده که هنگام بیماری ابویوسف، ابوحنیفه به عیادت او رفت و چون بیرون آمد گفت: «اگر این جوان بمیرد، داناترین کسی است که بر روی زمین هست.»

## ابویوسف در هزار و یک شب
شخصیت ابویوسف در داستان‌های هزار و یک شب نیز حضور دارد، از جمله در داستان «هارون‌الرشید با قاضی ابویوسف» و «قاضی ابویوسف و بانو زبیده».

## مسجد ابویوسف
ابویوسف در مقابر قریش در بغداد به خاک سپرده شد. در محلهٔ کاظمیه بغداد مسجدی به نام او و بر مزار وی وجود دارد که در مجاورت حرم امام موسی کاظم قرار گرفته‌است.

## جستارهای وابسته
* ابوحنیفه نعمان بن ثابت
* محمد الشیبانی
* زفر بن هذیل
* مذهب حنفی
* قاضی‌القضات
* احکام اسلام

## منابع

* 

## پیوند به بیرون
* 

رده:درگذشتگان ۷۹۸ (میلادی)
رده:سال زادروز نامشخص
رده:روحانیان سنی
رده:فقیهان حنفی
رده:شخصیت‌های هزار و یک شب
رده:عرب‌های سده ۸ (میلادی)
رده:افراد اموی سده ۸ (میلادی)
رده:اهالی خلافت عباسیان در سده ۸ (میلادی)
رده:اسلام‌شناسان مسلمان سده ۸ (میلادی)