ژان-باپتیست دنی

**ژان-باپتیست دِنی** (حدود ۱۶۳۵ – ۳ اکتبر ۱۷۰۴) پزشک فرانسوی بود که به‌دلیل انجام نخستین انتقال خون انسانیِ مستند در تاریخ شناخته می‌شود. این انتقال از نوع انتقال خون میان‌گونه‌ای بود. او در مون‌پلیه تحصیل کرد و پزشک مخصوص شاه لویی چهاردهم بود.

## زندگی اولیه
ژان-باپتیست دِنی در دههٔ ۱۶۳۰ میلادی زاده شد، هرچند تولد او در زمان خود ثبت یا مورد توجه قرار نگرفت. پدرش صنعتگری بود که در ساخت پمپ آب تخصص داشت؛ پمپی که در آن زمان به‌سرعت در حال پیشرفت و رواج بود. علاقهٔ دِنی به پزشکی تا حدی از رنج شخصی او از آسم نیز تأثیر پذیرفت.

## تحصیلات
دِنی مدرک کارشناسی الهیات خود را از *کالج گراسینز* و درجهٔ پزشکی را از دانشکدهٔ پزشکی مون‌پلیه دریافت کرد. جاه‌طلبی او سبب شد تا برای ادامهٔ کار به پاریس برود، اما به‌دلیل شهرت ضعیف دانشگاهش، در میان نخبگان علمی ثروتمند پاریس جایگاه چندانی نداشت.

در پاریس، او در محلهٔ لاتین، در میان دانشجویان پزشکی ساکن شد و برای آنان درس‌های کالبدشناسی برگزار می‌کرد. او در این درس‌ها، مانند آندریاس وسالیوس کالبدشناس دوران رنسانس، بر رویکرد عملی و مشاهدهٔ مستقیم تأکید داشت. این کلاس‌ها بیشتر برای ایجاد ارتباطات حرفه‌ای در جامعهٔ پزشکی پاریس برگزار می‌شد و درآمد چندانی برای دِنی به همراه نداشت.
بندانگشتی|دانشکدهٔ پزشکی، دانشگاه مون‌پلیه

## زمینهٔ کلی
سال‌های ۱۶۶۷ و ۱۶۶۸ با هیجان فزاینده‌ای دربارهٔ امکان انجام انتقال خون همراه بود.

فرانسوی‌ها و انگلیسی‌ها رقبای اصلی در رقابت برای انجام نخستین انتقال خون موفق انسانی بودند. اعضای انجمن سلطنتی بریتانیا در آغاز مایعات مختلفی را به درون وریدهای جانوران تزریق کردند و سپس به انتقال خون از سگی به سگ دیگر پرداختند. به‌طور مشابه، فرهنگستان علوم فرانسه نیز آزمایش‌هایی بر روی سگ‌ها انجام داد، اما نتوانست موفقیت دانشمندان انگلیسی را تکرار کند.

## تلاش‌ها برای انتقال خون
دِنی با جراح-آرایشگری به نام پل اِمِرِز (درگذشتهٔ ۱۶۹۰) برای انجام آزمایش‌های انتقال خون همکاری کرد. این همکاری پس از شنیدن گزارش‌هایی از موفقیت دانشمندان انگلیسی آغاز شد. او در یکی از جلسات کالبدشکافی خود، این باور را با شاگردانش در میان گذاشت که انتقال خون «اثباتی تازه و کاملاً قانع‌کننده» از درستی نظریهٔ دستگاه گردش خون است، اما شاگردانش او را به تمسخر گرفتند.

نخستین مورد ثبت‌شده از آزمایش انتقال خون او بین دو سگ کوچک انجام شد. هدف دِنی این بود که هر دو حیوان پس از عمل زنده بمانند؛ در حالی که نتایج انگلیسی‌ها معمولاً با مرگ یکی از حیوانات همراه بود. در این آزمایش حدود ۹ اونس خون از یک سگ به دیگری منتقل شد. دِنی در نوشته‌های خود یاد کرده است که یکی از سگ‌ها ناگهان ضعیف شد و او آزمایش را متوقف کرد. یکی از سگ‌ها همچنان ناتوان ماند، اما دیگری رفتاری فعال‌تر و هوشیارتر داشت، هرچند دِنی اشاره کرد که آن سگ دیگر «سرحال و شاداب» مانند قبل نبود. او سپس آزمایش کنترلی را بر روی سگ سومی با ویژگی‌های مشابه انجام داد تا اطمینان یابد تغییرات مشاهده‌شده مانند حرکت چشم، میزان خوردن غذا و وزن حیوانات، ناشی از عوامل بیرونی نبوده است.

دِنی بر این باور بود که انتقال خون می‌تواند شهرتی در سراسر اروپا و در میان نخبگان پاریسی برای او به ارمغان آورد. در ۹ مارس ۱۶۶۷، او در *ژورنال دِ ساوان* اعلام کرد که قصد دارد نتایج کالبدشناسی و آزمایش‌های خود را دربارهٔ استفاده از انتقال خون به عنوان ابزار درمانی منتشر کند. این اقدام، دِنی را به عنوان پیشگام اصلی انتقال خون در فرانسه مطرح کرد، هرچند با دیدگاه‌های *فرهنگستان علوم پاریس*، دانشکده پزشکی و نیز شارل پرو در تضاد بود.

او سپس پژوهش‌های خود را به آکادمی خصوصی *هنری لویی هابرت دو مونمور* منتقل کرد؛ شخصی که در این کار فرصتی برای پیشی گرفتن از انگلیسی‌ها و نیز فرهنگستان محافظه‌کار فرانسه می‌دید تا نام خود را جاودانه کند. دِنی و اِمِرِز با منابع مالی و تجهیزات جدید، آزمایش‌های گوناگونی بر روی سگ‌ها انجام دادند و روش‌های مختلف انتقال را آزمودند. به گفتهٔ آنان، هر ۱۹ سگ مورد آزمایش زنده ماندند. سپس به آزمایش‌های میان‌گونه‌ای پرداختند و از اوایل آوریل ۱۶۶۷ انتقال خون میان گوساله‌ها و سگ‌ها، و بعد میان گوسفند، گاو، اسب و بز را آزمایش کردند.

دِنی موفقیت‌های خود را از طریق گزارش‌هایی مکتوب در نشریهٔ * ژورنال دِ ساوان* به جامعهٔ علمی اروپا اعلام کرد و از همین راه با هنری اولدنبرگ ارتباط برقرار نمود که در نهایت به انتشار مطالبش در *مقالات فلسفی انجمن سلطنتی* انجامید. او اما از ذکر نام دانشمندان انگلیسی و سهم آنان در این حوزه خودداری کرد و این مسئله سبب بروز اختلافات فراوانی شد. دِنی باور داشت گام بعدی، انجام آزمایش‌های میان انسان و جانور است، و در این میان از بره ــ نماد خون مسیح و نشانهٔ پاکی مطلق ــ به عنوان نمونهٔ اصلی استفاده کرد.

## آزمایش‌های انسانی
بندانگشتی|نخستین انتقال خون موفق انسانی، ۱۵ ژوئن ۱۶۶۷
دِنی در ۱۵ ژوئن ۱۶۶۷ نخستین انتقال خون میان‌گونه‌ای مستند را انجام داد. او با کمک پل اِمِرِز حدود دوازده اونس خون بره را به درون رگ‌های پسر پانزده‌ساله‌ای تزریق کرد که دو ماه دچار تب‌های کنترل‌ناپذیر بود و جراح-آرایشگری برای درمانش بی‌نتیجه، بیست بار از او با زالو خون گرفته بود. گفته می‌شود پس از مداخلهٔ دِنی، پسر صبح روز بعد هوشیار شد و نشانه‌های بیماری از بین رفت.

او سپس آزمایش دیگری را بر روی یک قصاب میانسال انجام داد که نتیجه نیز رضایت‌بخش بود؛ مرد زنده ماند و از حال و روحیهٔ خوبی برخوردار بود. در واقع، هر دو مورد احتمالاً به‌سبب مقدار اندک خونی بود که تزریق شده و در نتیجه واکنش حساسیتی شدید ایجاد نکرده بود.

### آنتوان موروآ
در حدود نوامبر ۱۶۶۷، مردی به نام *آنتوان موروآ* توسط نگهبانان مون‌مور از خیابان‌های پاریس ربوده شد و در برابر گروهی از اشراف، به صندلی بسته و مورد انتقال خون قرار گرفت. چند ساعت پس از عمل، او دچار تب شدید، تهوع، اسهال، خون‌دماغ، ادرار تیره مانند «دودهٔ دودکش»، تپش قلب و تعریق فراوان شد. با این حال چند روز بعد ظاهراً به‌طور کامل بهبود یافت. این امر برای دِنی دلیلی قطعی بر موفقیت او بود و بلافاصله نتیجه را به هنری اولدنبرگ نوشت؛ نامه‌ای که در ۱۰ فوریهٔ ۱۶۶۸ در نشریهٔ * مقالات فلسفی انجمن سلطنتی* منتشر شد.

موروآ و همسرش، پِرین، به خانهٔ سادهٔ خود بازگشتند، اما پِرین دریافت که آرامش تازهٔ شوهرش تنها دو ماه دوام داشت. پس از مدتی، به‌دلیل افراط در مصرف شراب، توتون و نوشیدنی‌های الکلی، وضعیت روانی و جسمی او وخیم‌تر از پیش شد.

دِنی برای بار دوم انتقال خون انجام داد که گرچه توهم‌ها را کاهش داد، اما عوارض جانبی دیگری به همراه داشت. سومین و آخرین انتقال خون به اصرار همسر موروآ انجام شد؛ در حالی که خود دِنی با آن مخالف بود. در جریان عمل، بدن موروآ دچار لرز شدید شد و پزشکان ناچار به توقف انتقال شدند. او روز بعد درگذشت.

گزارش شده است که در واقع هیچ خونی به بدن موروآ تزریق نشده بود و گوساله‌ای که قرار بود از آن خون گرفته شود هنوز بریده نشده بود که تشنج آغاز شد. دِنی و *اِمِرِز* قصد کالبدشکافی داشتند، اما با مخالفت شدید همسرش روبه‌رو شدند.

### دادگاه
پس از مرگ آنتوان موروآ، در ۱۷ آوریل ۱۶۶۸ پرونده‌ای تشکیل و به دادگاه گراند شاتله ارائه شد. دِنی معتقد بود مرگ موروآ نتیجهٔ انتقال خون نیست، بلکه پیامد مخالفت او *با فرهنگستان علوم پادشاهی* و *دانشکدهٔ پزشکی پاریس* و ادامهٔ پژوهش‌هایش برخلاف ارادهٔ آنان است.

برای اثبات بی‌گناهی خود، دِنی آزمایش‌هایش را برای کمیسر لو سرف شرح داد و ایمنی آن‌ها را با شهادت بیماران زنده اثبات کرد. با این حال، لو سرف پرونده را برای رسیدگی کامل به قاضی جنایی، ژاک دِفیتا، ارجاع داد.

در جریان دادگاه، شاهدانی از جمله پِرین موروآ (بیوهٔ آنتوان) حضور داشتند که گفته می‌شد چند پزشک «ناشناس» با وعدهٔ پول زیاد او را تشویق کرده بودند تا علیه دِنی شهادت دروغ دهد. پلیس در بازرسی از خانهٔ او شیشه‌هایی حاوی پودر آرسنیک یافت. مسمومیت با آرسنیک می‌تواند موجب آسیب عصبی و بروز لرزش، تشنج و هذیان شود و احتمالاً دلیل رفتارهای شدیداً توهمی موروآ پیش از انتقال سوم بوده است. از این رو گمان رفت که پِرین پودر آرسنیک را در خوراک شوهرش ریخته است.

قاضی دِفیتا همهٔ اتهامات را از دِنی رفع کرد و پِرین را محکوم و روانهٔ زندان گراند شاتله نمود. با این حال، هیچ تحقیق دیگری دربارهٔ همدستان احتمالی او ــ که دِنی از آنان با عنوان «دشمنان آزمایش» یاد می‌کرد ــ انجام نشد. افزون بر این، قاضی حکمی صادر کرد مبنی بر این‌که «هیچ انتقال خونی نباید بر بدن انسان انجام شود مگر با تأیید رسمی پزشکان *دانشکدهٔ پزشکی پاریس*»، و بدین ترتیب دِنی ناچار به توقف کامل پژوهش‌هایش شد.

### پس از دادگاه
پس از پایان دادگاه، دِنی تلاش کرد تا اعتبار از دست‌رفته‌اش را باز یابد، اما حکم صادره مانع پیشرفت او شد. با این حال، درخواست تجدیدنظرش مورد بررسی کامل قرار گرفت. تنها نسخهٔ باقی‌مانده از دادگاه نشان می‌دهد که وکیل او، «کریستین دو لاموآنیَن»، دفاعی درخشان ارائه کرده، هرچند روند دادرسی بسیار کوتاه و بدون بحث طولانی خاتمه یافته است.

حکم نهایی بار دیگر انجام انتقال خون را ممنوع اعلام کرد و تصریح نمود که چنین عملی تنها با تأیید رسمی دانشکدهٔ پزشکی پاریس ممکن است؛ امری که در عمل غیرممکن بود.

دِنی به خانه‌اش در ساحل چپ رود سن بازگشت و دوباره به تدریس خصوصی پرداخت؛ همان کاری که پیش از آغاز آزمایش‌های انتقال خون انجام می‌داد. چهار سال پس از آخرین محاکمه، او ماده‌ای ضدخون‌ریزی به نام «استیپتیک» اختراع کرد که امروزه در سراسر جهان کاربرد دارد.

## محلول هموستاتیک دِنی
در سال ۱۶۷۳، مجموعه‌ای از آزمایش‌ها دربارهٔ ماده‌ای تازه‌اختراع‌شده توسط دِنی، که «لیکور هموستاتیک» یا «اسانس دِنی» نام داشت، به هنری اولدنبرگ (۱۶۱۹–۱۶۷۷)، دبیر انجمن سلطنتی بریتانیا و سردبیر نشریهٔ *مقالات فلسفی انجمن سلطنتی* در لندن ارائه شد. گفته می‌شد این ماده دارای خاصیت ضدخون‌ریزی است. پس از انتشار گزارش‌هایی از آزمایش‌های موفق دِنی در *مقالات فلسفی انجمن سلطنتی* در میانهٔ سال ۱۶۷۳، علاقهٔ جامعهٔ پزشکی به این ماده افزایش یافت.

دِنی ادعا می‌کرد که «اسانس» او در مقایسه با روش‌های قدیمی‌تر داغ‌گذاری، که شامل استفاده از مواد سوزاننده و ابزارهایی مانند «سوزن و نخ» یا «آهن گداخته» بود، بسیار ساده‌تر و ایمن‌تر است. ترکیب دقیق این ماده ناشناخته است، اما باور بر این است که شامل ترکیبی از زاج پتاسیم و اسید سولفوریک بوده که برای بستن خون‌ریزی در زخم‌های سرخرگی و سیاهرگی به کار می‌رفته است. دِنی به‌دلیل کارایی این ماده و با توجه به سودمندی احتمالی آن برای ارتش بریتانیا، مورد توجه چارلز دوم انگلستان قرار گرفت و از او دعوت شد تا به عنوان پزشک مخصوص به لندن برود؛ اما او این پیشنهاد را نپذیرفت و در نوامبر ۱۶۷۳ به پاریس بازگشت. این آخرین باری بود که از «اسانس دِنی» نام برده شد.

نخستین آزمایش کاملاً مستند از این محلول در ۳۰ مه ۱۶۷۳ در لندن توسط پزشک انگلیسی والتر نیدهام و جراح ریچارد وایزمن انجام گرفت. آنان برای نشان دادن اثر این محلول، گردن سگی را بریدند تا ورید ژوگولار و شریان کاروتید نمایان شود. سپس محلول هموستاتیک دِنی را بر رگ‌های خون‌ریزی‌دهنده ریختند و به‌مدت ۳۰ دقیقه با پارچه‌ای فشرده بر محل فشار وارد کردند. پس از برداشتن پارچه، خون‌ریزی متوقف شده بود و شریان بسته شده بود. به دستور پادشاه چارلز دوم، این دو آزمایش را بر بیماران بیمارستان سنت توماس در ساوت‌وارک لندن تکرار کردند و همان نتایج را به‌دست آوردند.

## مرگ
*ژان-باپتیست دِنی* در سال ۱۷۰۴ و در سن ۶۹سالگی درگذشت.

## پانویس

## منابع

## رده

رده:زادگان دهه ۱۶۳۰ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۷۰۴ (میلادی)
رده:پزشکان سده ۱۷ (میلادی) اهل فرانسه
رده:پزشکان سده ۱۸ (میلادی) اهل فرانسه