اثر تمرکز سلاح

بندانگشتی|upright=1.35|در موقعیتی که شیء متناسب با بافت موقعیت است (راکت تنیس در زمین تنیس، چپ) توجه بیننده به شکل خاصی بر آن متمرکز نمی‌شود. حضور شیئی تهدیدآمیز و نامنتظره (تبر، راست) باعث می‌شود بیننده توجه بیشتری به آن شیء معطوف کند.

**اثر تمرکز سلاح** (به انگلیسی: *Weapon focus*) به تمرکز شاهد یک جرم بر سلاح و ناتوانی متعاقب او در به‌ خاطر آوردن دقیقِ سایر جزئیات آن جرم گفته می‌شود. اثر تمرکز سلاح از عواملی است که به‌شدت بر میزان اتکاپذیری شهادت شاهد عینی تأثیر می‌گذارد. در این وضعیت، شاهد یک جرم توجه خود را به سلاح در دست مرتکب معطوف می‌کند و در نتیجه، حافظهٔ او دربارهٔ سایر جزئیات صحنه (مانند چهره، لباس یا وسیلهٔ نقلیهٔ مهاجم) مختل می‌شود و توجه کمتری برای آن جزئیات باقی می‌ماند.

مطالعات متعددی از وجود اثر تمرکز سلاح پشتیبانی کرده‌اند، به‌ویژه از نظر توجه بیشتر به سلاح و تأثیر آن بر بازشناسی و یادآوری. الیزابت لافتس، یویل و برنز از جمله پژوهشگرانی هستند که در مطالعات مربوط به اثر تمرکز سلاح نقش داشته‌اند.

## پیش‌زمینه
در حوزهٔ روان‌شناسی قضایی، پژوهش‌ها اثر تمرکز سلاح را تأیید کرده‌اند و نشان داده‌اند هنگامی که سلاحی در صحنهٔ جرم حضور دارد، شاهدان در مقایسه با وضعیت مشابه بدون سلاح، جزئیات کمتری دربارهٔ خود جرم یا مرتکب آن به‌خاطر می‌آورند. دو توضیح عمده برای این پدیده مطرح شده است: برانگیختگی شناختی و هیجانی شاهد، و غیرعادی‌بودن کلی موقعیت.

در یکی از نخستین پژوهش‌های شناخته‌شده دربارهٔ تمرکز سلاح، جانسون و اسکات (۱۹۷۶) دو گروه از شرکت‌کنندگان را، که گمان می‌کردند در یک آزمایش حافظه شرکت می‌کنند، در موقعیت شبیه‌سازی‌شده قرار دادند. در وضعیت کنترل، افراد در اتاق انتظار نشسته بودند و مکالمه‌ای بین دو نفر را می‌شنیدند؛ سپس مردی با دست‌های روغنی و خودکار روغنی از اتاق بیرون می‌آمد. در وضعیت دارای سلاح، همان افراد در اتاق انتظار شاهد مشاجره‌ای خشونت‌آمیز (همراه با صدای پرتاب وسایل) بودند و بعد مردی با چاقوی خونی ظاهر می‌شد. در آزمون شناسایی چهره، افراد وضعیت کنترل با احتمال بیشتری آن مرد را درست شناسایی کردند تا افراد وضعیت دارای سلاح (۴۹٪ در برابر ۳۳٪ شناسایی درست).

در ۱۹۷۹، لافتس ابتدا این فرض را مطرح کرد که در موقعیت‌های برانگیخته‌کننده (مانند موقعیت‌های ترسناک)، چنین اثری انتظار می‌رود. این فرض به‌دلیل نبود شواهد تجربی کافی مورد انتقاد قرار گرفت، و به همین دلیل لافتس در ۱۹۸۷ چند مطالعه انجام داد و شواهدی به سود اثر تمرکز سلاح ارائه کرد.

به‌دلیل ملاحظات اخلاقی در مواجههٔ آزمودنی‌ها با موقعیت‌های تهدیدآمیز، بخش مهمی از پژوهش‌ها از ویدئوها یا نمایش اسلاید استفاده کرده‌اند. در یکی از نخستین این آزمایش‌ها، لافتس، لافتس و مسو (۱۹۸۷) ویدئویی نشان دادند که در آن مرد جوانی به صندوق یک رستوران فست‌فود نزدیک می‌شود، شیئی را به صندوقدار نشان می‌دهد، پول می‌گیرد و می‌رود. در وضعیت کنترل، آن شیء یک چک بود؛ در وضعیت سلاح، مرد یک اسلحه نشان می‌داد. با استفاده از ابزارهای ردیابی نگاه، معلوم شد که شرکت‌کنندگان در وضعیت سلاح، بیشتر و طولانی‌تر به شیء در دست مرد خیره می‌شوند، و در عین حال، جزئیات دیگر صحنه را بدتر به خاطر می‌آورند؛ تنها استثنا این بود که در وضعیت سلاح، به‌مراتب بیشتر به‌خاطر می‌آوردند که آن شیء اسلحه بوده است.

از چالش دیگر اینکه بسیاری استدلال کرده‌اند که اثر تمرکز سلاح به طراحی‌های آزمایشگاهی محدود است. چند مطالعهٔ میدانی با استفاده از پرونده‌های واقعی جرم، تفاوتی معنادار بین حافظهٔ شاهدان در جرایم همراه با سلاح و بدون سلاح نیافته‌اند. با این حال، یک فراتحلیل در ۲۰۱۳ توسط فاستت و همکاران نشان داد که در مجموع، حضور سلاح به‌طور اندک اما معناداری حافظهٔ شاهدان را در جرایم واقعی تضعیف می‌کند؛ نکته‌ای مهم، به‌ویژه با توجه به اینکه اعضای هیئت منصفه معمولاً بیش از اندازه به شهادت شاهد عینی وزن می‌دهند. در مقابل، مطالعه‌ای در ۲۰۰۴ نشان داد مواجهه با اسلحه در برخی شرایط، با توصیف‌های دقیق‌تر شاهدان (برای نمونه، دربارهٔ جنسیت، قد، اندام، سن و قومیت) همراه بوده است.

## علل اثر تمرکز سلاح
یکی از توضیح‌های اصلی، «نامعمول‌بودن» موقعیت است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اشیای نامعمول غیرسلاح نیز می‌توانند اثر مشابهی ایجاد کنند؛ این یافته‌ها به *فرضیهٔ شیء نامعمول* معروف است. هنگامی که شیئی با طرحوارهٔ ذهنی فرد از موقعیت همخوان نیست، توجه به آن شیء جلب می‌شود و توجه کمتری به سایر عناصر صحنه اختصاص می‌یابد؛ بنابراین یادآوری آن عناصر سخت‌تر می‌شود. نمونه‌ای مشهور در تورنتو (۱۹۹۷) رخ داد که در آن یک سارق در قهوه‌خانه‌ای با تهدید به خفه‌کردن یک غاز، پول مطالبه کرد؛ مشتریان آن‌قدر بر غاز غیرمنتظره تمرکز کرده بودند که جزئیات کمی دربارهٔ خود سارق به یاد داشتند.

در آزمایش‌های آزمایشگاهی نیز اثر مشابهی با اشیای عجیب مشاهده شده است؛ برای مثال، پیکل (۱۹۹۸) در ویدئویی نشان داد که مردی به صندوقدار نزدیک می‌شود و به‌جای کیف پول، یک مرغ خام کامل یا مجسمهٔ کوچک *پیلزبری دو بوی* نشان می‌دهد. این اشیای نامعمول، توجه بیشتری را به خود جلب می‌کردند و یادآوری سایر جزئیات صحنه کاهش می‌یافت. مطالعهٔ منصور و همکاران (۲۰۱۸) نیز نشان داد که وقتی جرم با یک شیء معمولی (مانند زونکن) انجام می‌شود، شاهدان جزئیات بیشتری را نسبت به زمانی که جرم با سلاحی مانند اسلحه یا چاقو صورت می‌گیرد به‌خاطر می‌آورند.

در پژوهش دیگری در ۲۰۱۳ بررسی شد که آیا تصاویر اسلحه به‌طور خودکار توجه را درگیر می‌کنند یا نه. نتایج نشان داد تصاویر اسلحه، بیش از تصاویر اشیایی مانند گوجه‌فرنگی یا ساعت جیبی، توجه را به خود جلب نمی‌کنند و اینکه تهدیدآمیز درک‌شدن یک شیء به‌شدت وابسته به بافت و موقعیت است. پیکِل (۱۹۹۹) جمع‌بندی می‌کند که عجیب‌بودن شیء ـ و نه لزوماً سلاح‌بودن آن ـ می‌تواند اثر تمرکز سلاح را ایجاد کند.

توضیح قدیمی‌تر، *فرضیهٔ برانگیختگی/تهدید* است که بر قانون یرکس–دادسن تکیه دارد: برانگیختگی هیجانی (برای نمونه استرس) تا حدی می‌تواند کارکرد را بهبود دهد، اما پس از آن به افت کارکردهای شناختی مانند حافظه و یادگیری می‌انجامد. آمیگدالا (بخش مرکزی در مغز) در پردازش ترس و پاسخ هیجانی نقش دارد و در تشخیص اهمیت محرک‌ها برای رمزنگاری در حافظه نیز دخیل دانسته شده است. بر پایهٔ نظریهٔ ایستربروک (۱۹۵۹)، استرس دامنهٔ نشانه‌هایی را که فرد می‌تواند به آن‌ها توجه کند کاهش می‌دهد؛ در موقعیت خطرناک همراه با سلاح، بقا در اولویت قرار می‌گیرد و اطلاعات محیطی دیگر نادیده گرفته می‌شوند، به این معنا که حافظهٔ بهتری برای خود سلاح شکل می‌گیرد اما یادآوری سایر جزئیات دشوارتر می‌شود.

توضیح دیگر، *گیراندازی خودکار* توجه است؛ بر اساس این دیدگاه، توجه به سلاح به‌طور خودکار و ناخواسته جلب می‌شود. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که حتی اگر از آزمودنی خواسته شود محرک خاصی را نادیده بگیرد، در عمل نمی‌تواند، که نشان از واکنش خودکار دارد. رمینگتون و همکاران نتیجه می‌گیرند که شاهد ممکن است قصد تمرکز بر سلاح را نداشته باشد، اما توجه او ناخواسته به آن جلب می‌شود. یَنتیس و جونایدز (۱۹۹۶) نیز نشان دادند که گرچه توجه به اشیای تازه از نظر سازشی سودمند است، اما تمرکز توجه همیشه خودکار نیست و می‌تواند به‌طور ارادی هدایت شود، به‌ویژه اگر پیشاپیش بر جای دیگری متمرکز شده باشد.

## تفاوت‌ها در اثر تمرکز سلاح
تفاوت‌های موجود در حافظهٔ شاهدان می‌تواند به این مربوط باشد که آیا سلاح در دست مرتکب با طرحوارهٔ شاهد همخوان است یا نه. پیکِل پیشنهاد می‌کند اگر شیء در دست مرتکب با انتظارات طرحواره‌ای شاهد سازگار باشد، توجه کمتری به آن جلب می‌شود و ویژگی‌های شخصیتی و ظاهری مرتکب به‌طور عادی رمزگذاری می‌شود؛ اما اگر ترکیب مرتکب و شیء غیرمنتظره باشد، اثر تمرکز سلاح قوی‌تر خواهد بود.

در پژوهشی (۲۰۰۹)، پیکِل تفاوت اثر تمرکز سلاح را میان مرتکبان سفیدپوست و سیاه‌پوست بررسی کرد. نتایج نشان داد این اثر در مورد مرتکبان سیاه‌پوست ضعیف‌تر از مرتکبان سفیدپوست است، و هنگامی که مرد سیاه‌پوست لباسی می‌پوشد که به‌شدت با کلیشهٔ «مردان سیاه‌پوست» پیوند خورده، اثر تمرکز سلاح دیگر معنادار نیست؛ زیرا طرحواره‌ای که سیاه‌پوستان را به سلاح و جرم پیوند می‌دهد فعال می‌شود و *نامعمول‌بودن* کاهش می‌یابد.

در همان سال، پیکِل اثر تمرکز سلاح را برای مرتکبان زن در قیاس با مرد نیز بررسی کرد. نتایج نشان داد اثر تمرکز سلاح زمانی که اسلحه در دست زن بود، قوی‌تر از زمانی بود که مرد آن را حمل می‌کرد؛ حضور اسلحه در دست زن نامعمول‌تر ارزیابی شد و شرکت‌کنندگان ویژگی‌های ظاهری مرتکب زن مسلح را با دقت کمتری توصیف کردند. پیکِل همچنین دریافت که اگر پیشاپیش، مرتکبان به‌عنوان *خطرناک و پرخاشگر* معرفی شوند، این اثر تا حدی کاهش می‌یابد.

در مطالعه‌ای دیگر (۲۰۱۷)، از تمرکز بر سلاح برای کاهش *کوری تغییر* استفاده شد؛ گروهی که تمرکزشان بر سلاح جلب شده بود، در تشخیص تغییرات مربوط به آن سلاح در تصویر، کمتر دچار کوری تغییر شدند.

## اثر تمرکز سلاح در کودکان
برخی پژوهش‌های جدید، تفاوت‌های فردی در اثر تمرکز سلاح را در کودکان بررسی کرده‌اند، زیرا در موقعیت‌هایی مانند خشونت خانگی، کودکان می‌توانند شاهدان بسیار مهمی باشند. در یک مطالعه، به‌جای سلاح کلاسیک، از سرنگی پر از رنگ قرمز به‌عنوان شیء تهدیدآمیز استفاده شد؛ حضور سرنگ کارکرد کودکان در تکلیف حافظه را کاهش داد و نشان داد که بخش مهمی از توجه آن‌ها به شیء معطوف شده است.

در پژوهش دیگری، پیکِل و همکاران (۲۰۰۸) ویدئوهایی حاوی سلاح (چاقو) یا شیء خنثی (بطری آب) به کودکان نشان دادند؛ کودکان در شرایط دارای چاقو اطلاعات کمتری را دربارهٔ مرتکب به‌طور دقیق به یاد آوردند و پژوهشگران این امر را به غیرمنتظره‌بودن چاقو و نقض طرحواره نسبت دادند. بزرگسالان در مجموع، حتی در حضور سلاح، در یادآوری ویژگی‌های مرتکب دقیق‌تر از کودکان بودند.

## کاهش اثر تمرکز سلاح و پیامدهای آن در پرونده‌های کیفری
پیکِل، راس و ترولاو (۲۰۰۶) این پرسش را بررسی کردند که آیا می‌توان اثر تمرکز سلاح را کاهش داد یا نه. اگر توجه به سلاح کاملاً خودکار باشد، شاید نتوان آن را کنترل کرد؛ اما اگر چنین نباشد، آموزش می‌تواند کمک‌کننده باشد. نتایج آن‌ها نشان داد که سلاح‌ها همیشه به‌طور خودکار و غیرارادی توجه را به خود جلب نمی‌کنند و اگر به شاهدان (مثلاً کارمندان بانک یا صندوق‌داران) دربارهٔ اثر تمرکز سلاح و پیامدهای آن بر حافظه آموزش داده شود، دقت شناسایی مرتکب افزایش می‌یابد ـ هرچند این یافته‌ها بیش از آنکه در عمل به‌کار رفته باشند، در سطح نظری باقی مانده‌اند.

یکی از راهکارهای رایج برای کاهش پیامدهای منفی خطاهای ناشی از اثر تمرکز سلاح در شهادت شاهد عینی، استفاده از شهادت متخصصان (روان‌شناسان پژوهشی) در دادگاه است. در این *شهادت چارچوب اجتماعی*، متخصص برای هیئت منصفه توضیح می‌دهد که حافظهٔ شاهدان چه محدودیت‌هایی دارد و چه عواملی (از جمله حضور سلاح) می‌تواند آن را مخدوش کند تا هیئت منصفه این نکات را در ارزیابی شهادت‌ها لحاظ کند.

مشکل اینجاست که بسیاری از قاضیان چنین شهادت‌هایی را در دادگاه خود نمی‌پذیرند. برای نمونه، در پروندهٔ Blasdell v. State، زنی که در سرقت مسلحانه قربانی شده بود، سلاح را با دقت توصیف کرده بود اما ویژگی‌های مرتکب را نه؛ با این حال، دفاع اجازهٔ ارائهٔ شهادت کارشناس دربارهٔ اثر تمرکز سلاح را نیافت و متهم بر پایهٔ شهادت او محکوم شد. قاضیان معمولاً استدلال می‌کنند که این نکات *دانش عمومی* است، در حالی که پژوهش‌ها نشان می‌دهد بیشتر اعضای هیئت منصفه از این مسائل آگاه نیستند و روان‌شناسیِ شاهد عینی می‌تواند اطلاعات مفیدی در اختیارشان بگذارد.

پژوهشی در ۲۰۲۰ نشان داد وقتی شاهد در زمان وقوع جرم مست باشد، احتمال تمرکز او بر سلاح بیشتر می‌شود و این مسئله باید در ارزیابی دقت شهادت او لحاظ شود.

همچنین نظرسنجی‌ای در ۲۰۰۱ از متخصصان حوزهٔ شهادت شاهد عینی نشان داد ۸۷٪ آن‌ها اثر تمرکز سلاح را به‌قدر کافی قابل‌اعتماد می‌دانند که مبنای شهادت کارشناسی در دادگاه‌های کیفری قرار گیرد. پژوهش دیگری نیز نشان داده است که جنسیت می‌تواند بر دقت شناسایی اثر بگذارد: مردان اهداف مرد و زنان اهداف زن را دقیق‌تر شناسایی می‌کنند.

## منابع