خاخام ارشد

**خاخام ارشد** (به عبری: ، راو روشی) عنوانی است که در چندین کشور به رهبر دینی شناخته‌شدهٔ جامعهٔ یهودی آن کشور یا به یک خاخام منصوب‌شده از سوی مقامات سکولار داده می‌شود. اسرائیل از سال ۱۹۱۱ دارای دو خاخام ارشد بوده‌است: یکی اشکنازی و دیگری سفاردی. شهرهای دارای جوامع بزرگ یهودی نیز ممکن است خاخام ارشد مخصوص به خود داشته باشند؛ این امر به‌ویژه در اسرائیل رایج است اما پیش از هولوکاست نیز در مراکز بزرگ یهودی اروپا مرسوم بود. شهرهای آمریکای شمالی به‌ندرت خاخام ارشد دارند؛ یک استثنا مونترآل است که دو خاخام ارشد دارد: یکی برای جامعهٔ اشکنازی و دیگری برای سفاردی.

در منابع فارسی، مفهوم خاخام‌باشی و خاخام ارشد به هم نزدیک هستند ولی همچنین تفاوت‌هایی نیز با هم دارند. خاخام‌باشی عنوانی بود که دولت عثمانی به رهبر رسمی جامعهٔ یهودیان در قلمرو خود داده بود و ماهیتی سیاسی-اداری داشت. این مقام در چارچوب نظام «ملت» عثمانی تعریف می‌شد که به اقلیت‌های دینی اجازه می‌داد امور داخلی خود را زیر نظر یک رهبر مورد تأیید دولت اداره کنند. در مقابل، خاخام ارشد عنوانی است که امروزه در کشورها و نهادهای گوناگون به بالاترین مرجع دینی یهودی اطلاق می‌شود و صرفاً جنبه‌ای دینی و مرجعیتی و نه اداری-دولتی دارد. برای نمونه، خاخام ارشد اسرائیل یا خاخام ارشد بریتانیا از این شمارند؛ بنابراین، به‌کارگیری واژهٔ خاخام‌باشی برای دورهٔ عثمانی و خاخام ارشد برای دوران معاصر، دقت تاریخی و اصطلاحی بیشتری را تأمین می‌کند.

شریعت یهود هیچ پایهٔ کتاب‌مقدسی یا تلمودی برای جایگاه «خاخام ارشد» فراهم نمی‌کند. با این حال بسیاری بر این باورند که این نهاد ریشه در چهره‌های دینی‌ـسیاسی دوران باستان یهود دارد، مانند پادشاهان، کاهنان اعظم، پدرسالاران، رئیسان تبعید و گائونیم. این جایگاه در سده‌های میانه در اروپا به‌دست مقامات حکومتی و عمدتاً به دلایل اداری سکولار مانند گردآوری مالیات و ثبت آمار حیاتی پدید آمد و به‌عنوان واسطه میان دولت و جامعهٔ یهودی عمل می‌کرد.

## پیشینه
پیدایش نهاد خاخام ارشد به سده‌های میانه بازمی‌گردد. در شبه‌جزیره ایبری، پادشاهی‌هایی چون پادشاهی کاستیا (با عنوان «راب دِ لا کورته») و پادشاهی پرتغال (با عنوان «آرابی مور») خاخام تاجی (Crown rabbi) منصوب می‌کردند. این الگو احتمالاً تحت تأثیر انتظارات حکومت‌های کاتولیک، ارتدکس شرقی و انگلیکانی شکل گرفته بود. به‌همین‌سان، در سدهٔ نوزدهم در امپراتوری روسیه نیز جایگاه «خاخام تاجی» وجود داشت.

حقوق یهودی هیچ پایه‌ای در کتاب مقدس عبری یا تلمود برای این سمت ارائه نمی‌دهد، اما بسیاری پیشینهٔ آن را در مقامات دینی‌ـسیاسی یهود باستان می‌جویند.

## خاخام ارشد در اسرائیل

جایگاه خاخام ارشد سرزمین اسرائیل پیشینه‌ای چند صدساله دارد. در دوران قیمومت بریتانیا، بریتانیایی‌ها خاخام ارشد جوامع اشکنازی و سفاردی را به رسمیت می‌شناختند، همان‌گونه که مفتی اورشلیم را به رسمیت می‌شناختند. این سمت پس از تأسیس کشور اسرائیل نیز ادامه یافت. گروه‌های حَریدی (مانند عِداه حَریدیت) اقتدار خاخام ارشد را به رسمیت نمی‌شناسند و خاخامان مستقل خود را دارند.

بر پایهٔ قانون کنونی اسرائیل، سمت خاخام ارشد تنها در چهار شهر اورشلیم، تل‌آویو، حیفا و بئرشبع رسمیت دارد.

### خاخام ارشدهای سفاردی اسرائیل (گزیده)
از جمله خاخام ارشدهای سرشناس سفاردی اسرائیل می‌توان به حیم ابراهیم گاگین (۱۸۴۲–۱۸۴۸)، بن-صهیون میرهای اوزیل (۱۹۳۹–۱۹۵۴)، عووادیه یوسف (۱۹۷۳–۱۹۸۳)، الیاهو بخشی دورون (۱۹۹۳–۲۰۰۳) و ایتسخاک یوسف (۲۰۱۳–۲۰۲۴) اشاره کرد.

### خاخام ارشدهای اشکنازی اسرائیل (گزیده)
آبراهام ایتسحاق کوک (۱۹۲۱–۱۹۳۵)، اسحاق هالیوی هرتزوگ (۱۹۳۶–۱۹۵۹)، شلومو گورین (۱۹۷۳–۱۹۸۳) و داوید لاو (۲۰۱۳–۲۰۲۴) از خاخام ارشدهای اشکنازی برجستهٔ اسرائیل بوده‌اند.

### خاخام ارشد نظامی اسرائیل
اسرائیل همچنین خاخام ارشد نظامی دارد. شلومو گورین نخستین خاخام ارشد نظامی اسرائیل (۱۹۴۸–۱۹۶۸) بود.

## خاخام ارشد در ایران

خاخام ارشدهای ایران عبارت‌اند از:
* یدیدیا شوفط (۱۹۲۲–۱۹۸۰)
* آوریل داوودی (۱۹۸۰–۱۹۹۴)
* یوسف همدانی کهن (۱۹۹۴–۲۰۰۷)
* مشاءالله گلستانی‌نژاد (۲۰۰۷–۲۰۱۱)
* یهودا گرامی (۲۰۱۱–کنون)

## خاخام ارشد در فرانسه
در فرانسه، عنوان خاخام ارشد نخست عنوانی افتخاری بود که کنسیستوارها (شوراهای دینی) به برخی خاخامان اعطا می‌کردند. با این حال خاخام ارشد فرانسه دارای اقتدار اخلاقی بر همهٔ خاخامان فرانسوی است و نمایندهٔ آیین یهود در برابر مقامات دولتی به‌شمار می‌رود.

از خاخام ارشدهای فرانسه می‌توان به داوید زینتسهایم (۱۸۰۸–۱۸۱۲)، صادوق کان (۱۸۸۹–۱۹۰۵)، ژاکوب کاپلان (۱۹۵۵–۱۹۸۰)، ژوزف سیتروک (۱۹۸۷–۲۰۰۸) و حاییم کورسیا (۲۰۱۴–کنون) اشاره کرد.

## خاخام ارشد در دیگر کشورها
### اتریش
از نخستین خاخام ارشدهای شناخته‌شدهٔ اتریش، ایتسحاق بن موشه فون وین (حدود ۱۲۰۰–۱۲۷۰) بود. آدولف ژلینک (۱۸۶۵–۱۸۹۳)، پاول حاییم آیزنبرگ (۱۹۸۳–۲۰۱۶) و آریه فولگر (از ژوئیهٔ ۲۰۱۶) از دیگر خاخام ارشدهای اتریش بوده‌اند.

### لهستان
یاکوب پولاک در سال ۱۵۰۳ به‌عنوان نخستین خاخام ارشد لهستان منصوب شد. میخائل شودریچ از سال ۲۰۰۴ خاخام ارشد لهستان است.

خاخام ارشد نظامی لهستان، سرگرد باروخ اشتاینبرگ (۱۹۳۳–۱۹۴۰) بود که در کشتار کاتین به‌دست ان‌کاوِ‌دِ کشته شد.

### گالیسیا
گالیسیا (اروپای شرقی) منطقه‌ای تاریخی در اروپای شرقی بود که امروزه بخشی از لهستان و اوکراین را تشکیل می‌دهد. عنوان خاخام ارشد آن در اول نوامبر ۱۷۸۶ در چارچوب اصلاحات یوزفی لغو شد. به دلیل جایگاه لویو به‌عنوان مرکز دانش یهودی، خاخام لمبرگ به‌طور سنتی خاخام ارشد گالیسیا به‌شمار می‌رفت.

### روسیه

روسیه دو خاخام ارشد رقیب دارد: آدولف شایوویچ (از ۱۹۸۳/۱۹۹۳) و برل لازار (از ۲۰۰۰) که وابسته به جنبش حَبَد است.

### ایرلند
اسحاق هالیوی هرتزوگ از ۱۹۲۱ تا ۱۹۳۷ خاخام ارشد ایرلند بود و سپس به سمت خاخام ارشد اشکنازی سرزمین اسرائیل رفت.

### رومانی
الکساندرو صفران (۱۹۴۰–۱۹۴۸) و موشه روزن (۱۹۴۸–۱۹۹۴) از خاخام ارشدهای سرشناس رومانی بودند.

### مراکش
آرون مونسونِگو (۱۹۹۴–۲۰۱۸) و یوشیاهو پینتو (از ۲۰۱۹) خاخام ارشدهای اخیر مراکش بوده‌اند.

### دانمارک
خاخام ارشدهای دانمارک از آبراهام سالومون (۱۶۸۷) تا کنون ادامه داشته‌اند. مارکوس ملخیور (۱۹۴۷–۱۹۶۹) و بنت ملخیور (۱۹۷۰–۱۹۹۶) از چهره‌های شناخته‌شدهٔ این سمت بوده‌اند.

### مصر
حاییم ناحوم (۱۹۲۵–۱۹۶۰) و حاییم موسی دوئک (۱۹۶۰–۱۹۷۲) از آخرین خاخام ارشدهای مصر بودند.

### لبنان
شبتای بحبوت (۱۹۲۴–۱۹۵۰) و شاهود خریم (۱۹۶۰–۱۹۷۸) از خاخام ارشدهای لبنان بودند.

### ژاپن
ژاپن نخستین خاخام ارشد خود، بنیامین ادره‌ای، را در سال ۲۰۱۵ به‌دست‌آورد.

### آلبانی
جوئل کاپلان در دسامبر ۲۰۱۰ به‌عنوان نخستین خاخام ارشد آلبانی منصوب شد.

## جستارهای وابسته
* خاخام ارشد اسرائیل
* فهرست خاخام ارشدهای ایران
* کاهن اعظم (یهودیت)
* رأس جالوت
* تلمود

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* خاخام ارشد در کتابخانهٔ مجازی یهود

رده:مقالاتی که کلماتی به زبان عبری دارند
رده:یهودیت
رده:خاخام‌ها
رده:عنوان‌های دینی