مسجد ظفر دمری

**مسجد ظفر دمری** () مسجدی ویران‌شده در محلهٔ شجاعیه در بخش قدیمی شهر غزه در فلسطین است. این مسجد در حدود سال ۱۳۶۰ میلادی (۷۶۲ هجری قمری) در دوران سلطنت ممالیک ساخته شد و در سال ۱۴۹۸ میلادی گسترش یافت. این بنا به نام‌های دیگری همچون مسجد الزفردمری، مسجد الثافر دمری و قزمری نیز شناخته می‌شود.

مسجد ظفر دمری در طول تاریخ بارها در پی درگیری‌های منطقه آسیب دید؛ از جمله در جنگ جهانی اول، جنگ ۲۰۱۴ غزه و حمله اسرائیل به نوار غزه. این مسجد از نمونه‌های برجستهٔ معماری دوران مملوکی در غزه بود و از سنگ آهک و ماسه‌سنگ ساخته شده بود. در دورهٔ حمله اسرائیل به نوار غزه در سال ۲۰۲۳ مسجد سه بار بمباران و با بولدوزر تخریب شد.

## پیشینه
مسجد ظفر دمری در سال ۷۶۲ هجری قمری (حدود ۱۳۶۰ میلادی) به دست شهاب‌الدین احمد بن عزافر الظافر دمری، امیر مملوکی، بنا شد و به نام او نام‌گذاری گردید. پیکر بنیان‌گذار نیز در همین مسجد به خاک سپرده شد. کتیبه‌ای با تاریخ ۱۴۹۸ میلادی (۹۰۳ هجری قمری) نشان می‌دهد که مسجد در آن زمان گسترش یافته‌است.

پس از نبرد سوم غزه در اواخر سال ۱۹۱۷ که در آن ارتش بریتانیا غزه را از نیروهای عثمانی تصرف کرد، شهر ویران شد و مسجد ظفر دمری نیز آسیب دید. مسجد در دهه‌های پس از آن و در دوران قیمومت بریتانیا بر فلسطین بازسازی شد.

مسجد ظفر دمری از جمله بیش از ۱۷۰ مسجدی بود که در جریان جنگ ۲۰۱۴ غزه آسیب دید. بخش‌هایی که در سال ۲۰۱۰ ساخته شده بودند بیشترین آسیب را دیدند و کارهای مرمت در سال ۲۰۱۵ انجام شد. مدیریت مسجد بر عهدهٔ وزارت اوقاف و امور دینی بود.

### تخریب در حملهٔ ۲۰۲۳
مسجد در جریان حمله اسرائیل به نوار غزه بار دیگر آسیب دید؛ سه بار بمباران و با بولدوزر تخریب شد. در فوریهٔ ۲۰۲۵، وزارت اوقاف غزه گزارش داد که ۷۹ درصد مسجدهای نوار غزه ویران شده‌اند. تا ۲۸ مه ۲۰۲۵، یونسکو تأیید کرد که این مسجد یکی از بیش از ۱۰۰ ملک فرهنگی است که بر پایهٔ تصاویر ماهواره‌ای آسیب‌دیده شناسایی شده‌اند.

## معماری
مسجد ابعادی در حدود ۲۴٫۵ در ۲۶ متر داشت و از سنگ آهک و ماسه‌سنگ ساخته شده بود. پیرامون حیاط مرکزی به ابعاد ۱۳٫۸ در ۹٫۲ متر، شبستان (اتاق نماز) در سمت شرقی، یک ایوان در سمت جنوبی، یک مناره و در سمت شمالی کتابخانه و اتاق دفن حاوی آرامگاه الظافر دمری قرار داشت.

ورودی در سمت شمالی به دوران تأسیس مسجد در سال ۱۳۶۰ میلادی بازمی‌گشت و در اواخر سدهٔ بیستم یکی از بهترین ورودی‌های برجای‌مانده از دوران مملوکی در غزه به‌شمار می‌رفت. کتیبهٔ تاریخ‌دار ساخت مسجد بالای درب ورودی قرار داشت و بالاتر از آن نقش‌های تزیینی سه‌برگی و اشکال هندسی دیده می‌شد.

چندین ایوان در جریان بازسازی مسجد پس از جنگ جهانی اول افزوده شد. تا دههٔ ۱۹۹۰ تنها یکی از این ایوان‌ها یعنی ایوان سمت جنوبی بر جای مانده بود که احتمالاً به دوران مملوکی تعلق داشت.

شبستان از راه دو درب به حیاط مرکزی متصل بود. این شیوهٔ دسترسی به حیاط بدون بهره‌گیری از ستون‌بندی (آرکید) ممکن است در سوریه پدید آمده باشد. همین سبک در مسجدهای دیگر غزه مانند مسجد العجمی (سدهٔ سیزدهم میلادی) نیز به کار رفته‌است.

### بازسازی‌ها و تغییرات
در سال ۱۹۹۴ تشکیلات خودگردان فلسطینی حیاط مسجد را سنگفرش کرد، ورودی نوینی ساخت و یک مناره به بنا افزود. در سال ۲۰۱۰ نیز بخش نوینی شامل کتابخانه به مسجد الحاق شد که در جنگ ۲۰۱۴ آسیب دید و در سال ۲۰۱۵ با کمک داوطلبان مرمت شد.

## اهمیت فرهنگی و تاریخی
مسجد ظفر دمری یکی از نمونه‌های برجستهٔ معماری دوران مملوکی در غزه بود. این بنا نه‌تنها کارکرد عبادی داشت بلکه آرامگاه بنیان‌گذارش را نیز در خود جای داده بود؛ ترکیبی که در معماری مذهبی دوران مملوکی رایج بود. کتیبه‌ها و تزیینات سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی که در آن نگهداری می‌شد، گواهی بر هنر و معماری پیشرفتهٔ آن دوران بود. گنجایش مسجد نزدیک به ۸۰۰ نمازگزار بود و آن را به یکی از مراکز مهم دینی و اجتماعی محلهٔ شجاعیه تبدیل کرده بود.

## جستارهای وابسته
* اسلام در فلسطین
* مسجد جامع غزه
* حمله اسرائیل به نوار غزه

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* عکس مسجد در بایگانی دیجیتال موزهٔ فلسطین

رده:ساختمان‌ها و سازه‌های تخریب‌شده در ۲۰۲۳ (میلادی)
رده:ساختمان‌های مسجد دارای مناره در فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان آلمانی
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان فرانسوی
رده:صفحه‌هایی که از افزونه نقشه‌نگار استفاده می‌کنند