بنگش

**بَنگَش**، **بونگش** یا **بنگخ** () یکی از قبیله‌های پشتون است که در سرزمین سنتی خود، ناحیهٔ بنگش، از کوهات تا تل در هنگو و سفیدکوه، کرم در ایالت خیبر پختونخوا، پاکستان سکونت دارند. همچنین جمعیتی کمتر از بنگش در دیره اسماعیل‌خیل، بنو، پاکستان و نیز در گردیز، ولایت پکتیا و پیرامون منطقهٔ لویه پکتیا در افغانستان زندگی می‌کنند.

## نَسَب‌نامه
بر پایهٔ روایتی، قبیلهٔ بنگش از مردی به نام اسماعیل تبار گرفته است که به‌عنوان والی ملتان معرفی می‌شود و گفته می‌شود که یازدهمین نسل پیشین او خالد بن ولید، فرمانده مشهور عرب در زمان پیامبر اسلام محمد، بوده است. اما به‌احتمال زیاد، آن‌ها از بنیان‌گذار نام قبیله، یعنی «بَنگا» تبار گرفته‌اند که دوست سکندر شاه اورکزی بود و به نزدیک‌ترین فرد به حاکم کوهات بدل شد. پس از مرگ حاکم، او در پی تصاحب تخت بود و بهترین دوست دوران کودکی‌اش سکندر شاه (نیای اورکزی‌ها) را خیانت کرد، چنان‌که در کتاب *تاریخ پشتون‌ها* نوشتهٔ هارون رشید (جلد چهارم، ص ۵۲) آمده است.
بر پایهٔ افسانه، اسماعیل از ملتان به گردیز، ولایت پکتیا مهاجرت کرد، در حالی که همسرش از «فارمُل» در ارگون، ولایت پکتیکا بود. اسماعیل دو پسر به نام‌های گار و سامل داشت که نیای دو تیرهٔ امروزی «گاری» و «سامل‌زی» از بنگش به‌شمار می‌روند.

## ریشه‌شناسی
طبق ریشه‌شناسی عامیانه، نام «بنگش»، «بونگش» یا «بنگخ» از «بُن‌کَش» () گرفته شده است که در فارسی به معنای «ریشه‌کَن» یا «ریشه‌برکَن» است، به این معنا که در جنگ‌ها، بنگش‌ها تا نابودی کامل دشمن دست از کار نمی‌کشیدند.

## تاریخ
در دوران نوین آغازین، سرزمین بنگش به‌عنوان «ناحیهٔ بنگش» شناخته می‌شد و از سال ۱۵۴۰ میلادی تحت فرمان خان هنگو قرار داشت که به‌خوبی ثبت شده است. بابر، فرمانروای تیموری (و سپس امپراتوری گورکانی) از دره فرغانه (در ازبکستان کنونی) که در محاصره کابل (۱۵۰۴) کابل را فتح کرد، در *[[بابرنامه]]* از ناحیهٔ بنگش به‌عنوان یکی از ۱۴ تومان ولایت کابل یاد کرده است.

### یورش‌های تیموری

در سال ۱۵۰۵، پس از دو روز غارت کوهات، سپاه تیموری بابر به‌سوی جنوب‌باختری برای یورش به ناحیهٔ بنگش حرکت کرد. هنگامی که به دره‌ای میان کوه‌ها در مسیر کوهات به هنگو رسیدند، پشتون‌های بنگش بلندی‌های دو سوی دره را اشغال کرده و سپاه را محاصره کردند. اما تیموریان با فشار، پشتون‌ها را به‌سوی تپه‌ای جداگانه عقب راندند و سپس آن‌ها را از همه‌سو محاصره و دستگیر کردند. در این نبرد حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ پشتون کشته شدند.
روز بعد، بابر به هنگو رسید، جایی که پشتون‌های بنگش سنگری بر فراز تپه ساخته بودند. سپاه تیموری بلافاصله آن را تصرف کرد و ۱۰۰ تا ۲۰۰ تن دیگر را گردن زد و برجی از سرها ساخت. سپس سپاه از هنگو به تل رفت و بار دیگر به غارت پرداخت. پس از آن، تیموریان به بنو، پاکستان در کنار رود کُرَم رفتند و سومین ستون از سرهای بریده را بنا کردند.

### جنبش روشنی
در نیمهٔ دوم سدهٔ شانزدهم، قبیلهٔ بنگش به جنبش روشنی به رهبری پیر روشن، از قوم ارمور، پیوست. او همراه با خانواده و شماری از یارانش از وزیرستان به «تیره» کوچید. روشنی‌ها علیه اکبر کبیر، شاه گورکانیان، شوریدند و اکبر بارها سپاهیان تنبیهی برای سرکوب آنان فرستاد. پس از مرگ پیر روشن، فرزند کوچکش پیر جلاله رهبری جنبش را برعهده گرفت. در سال ۱۵۸۷، اکبر سپاهی نیرومند به منطقهٔ بنگش فرستاد. در ۱۵۹۹، پیر جلاله غزنی را تصرف کرد، اما به‌سرعت به‌دست گورکانیان بازپس گرفته شد. او سرانجام با مرگش جای خود را به برادرزاده‌اش اَهداد داد. اَهداد پایگاهی در ولسوالی چرخ ولایت لوگر برپا کرد و بین سال‌های ۱۶۱۱ تا ۱۶۱۵ بارها به کابل و جلال‌آباد یورش برد، اما موفق نشد. در ۱۶۲۶، او در جریان حملهٔ گورکانیان در تیره کشته شد. در ۱۶۳۰، عبدالقدر، نوادهٔ پیر روشن، به پیشاور حمله برد و هزاران پشتون از بنگش، آفریدی، مهمند، خیشگی، یوسف‌زی و دیگر قبایل در این شورش شرکت کردند. هرچند آنان ناکام ماندند، اما مقاومت در برابر گورکانیان در سدهٔ هفدهم ادامه یافت.

خواجه محمد بنگش، که از قبیلهٔ بنگش بود، صوفی و شاعر مشهور پشتو در سدهٔ هفدهم به‌شمار می‌رفت و با جنبش روشنی پیوند داشت.

### سلسلهٔ کرّانی در بنگال

سلسلهٔ کرّانی در سال ۱۵۶۴ به‌دست تاج‌خان کرّانی، از پشتون‌های کرلانی برخاسته از کرم در ناحیهٔ بنگش، بنیان نهاده شد. این سلسله آخرین سلسلهٔ فرمانروای سلطنت بنگاله بود. تاج‌خان کرّانی پیش‌تر در خدمت امپراتوری سور و شیرشاه سوری بود. پایتخت او گَور بود (در بخش مالدا (هند)، بنگال غربی، هندِ امروزی). پس از او، برادرش سلیمان‌خان کرّانی به جانشینی رسید و در ۱۵۶۵ پایتخت را از گور به تَنْده (همچنان در بخش مالدا) انتقال داد. سلیمان‌خان در ۱۵۶۸ اودیسا را به قلمرو کرّانی‌ها ملحق کرد. اقتدار سلیمان‌خان از کوچ‌بیهار تا پوری (شهر) و از رود سون تا رود براهماپوترا گسترده بود.

در ۲۵ سپتامبر ۱۵۷۴، گورکانیان پایتخت کرّانی‌ها، تَنْده، را تصرف کردند. نبرد توکاروی که در ۳ مارس ۱۵۷۵ روی داد، داوودخان کرّانی، واپسین فرمانروای کرّانی را ناچار کرد به اودیسا عقب‌نشینی کند. پیامد این نبرد پیمان ختک بود که بر پایهٔ آن، داوود همهٔ بنگال و بیهار را واگذار کرد و تنها اودیسا را نگاه داشت. با این‌همه، داوودخان بعدتر به بنگال یورش برد و از اکبر کبیر استقلال اعلام کرد. یورش گورکانیان به قلمرو کرّانی‌ها با نبرد راج‌محل در ۱۲ ژوئیهٔ ۱۵۷۶ پایان یافت؛ در این نبرد، داوودخان اسیر شد و سپس به‌دست گورکانیان اعدام گردید. با وجود این، پشتون‌ها و زمین‌داران محلی موسوم به بارو بُهویان‌ها به رهبری عیسی‌خان به مقاومت در برابر گورکانیان ادامه دادند. سرانجام در ۱۶۱۲ و در روزگار جهانگیرشاه، بنگال به‌طور نهایی به‌صورت ایالتی از امپراتوری گورکانی ادغام شد.

### دولت بنگشِ فرخ‌آباد

محمدخان بنگش، از شاخهٔ کاغذیِ قبیلهٔ بنگش، در ۱۷۱۳ نخستین نواب فرخ‌آباد در اوتار پرادش شد. او بی‌سواد بود و حتی یک واژه از فارسی، جُغتایی یا پشتو را درنمی‌یافت. او شهر را به نام امپراتور وقت گورکانی، فرخ‌سیر، نام‌گذاری کرد. نواب‌های بنگش با تشویق بازرگانان و صرّافان به استقرار در فرخ‌آباد، زمینهٔ رونق دادوستد را فراهم کردند. در این میان، بنیادگذاری ضرابخانهٔ فرخ‌آباد اهمیت ویژه‌ای داشت؛ ضرابخانه‌ای که افزون بر نماد حاکمیت، واردات شمش فلز را تشویق کرد و شمار زیادی از بانکداران را به کار در این شهر کشاند. برتری عیار مسکوکات فرخ‌آباد، چه زر و چه سیم، در سدهٔ هجدهم آوازه داشت و به معتبرترین ارزهای پر مبادله در شمال هند بدل شد.

احمدشاه درانی (۱۷۴۷–۱۷۷۲)، بنیان‌گذار امپراتوری درانی، سکه‌های ضرب‌شده در ضرابخانهٔ فرخ‌آباد را ترجیح می‌داد. سومین نواب فرخ‌آباد، احمدخان بنگش، در نبرد سوم پانی‌پت (۱۷۶۱) شرکت کرد و به احمدشاه درانی برای شکست امپراتوری مراتا یاری رساند. احمدخان سنت «اوتارا» را، که ویژگی بخشی از جنگاوران مسلمان هندی بود و در آن در شرایط بحران از اسب فرود آمده و پیاده می‌جنگیدند، به‌جا می‌آورد؛ کاری که در میان ساداتِ بَرا نشانهٔ دلاوری استثنایی شمرده می‌شد و همتایان ایرانی آن را به ریشخند می‌گرفتند. آوازهٔ فرخ‌آباد به‌عنوان کانون بازرگانی و مالی، مهاجران تازه‌ای از میان پشتون‌های افغانستان را به خود جذب کرد. بااین‌حال، فرخ‌آبادِ در دستِ بنگش در زیر حکومت کمپانی هند شرقی بر هندوستان دچار افول تند اقتصادی و سیاسی شد؛ زیرا کارگزاران استعمار بریتانیا در ۱۸۲۴ به‌عنوان بخشی از سیاست تمرکز اقتصاد هند، دستور دادند ضرابخانهٔ نامدار فرخ‌آباد بسته و تجارت شمش متوقف شود. لغو ضرابخانه ضربهٔ سختی به تجارت غلات زد و بحران پولی را در شهر و روستاهای پیرامون دامن زد. نواب‌های بنگش تا ۲۳ اکتبر ۱۸۵۷ و شکست در قنوج در جریان شورش‌های ۱۸۵۷ در هند بر فرخ‌آباد فرمان راندند. امروزه بسیاری از بنگش‌ها در اوتار پرادش، به‌ویژه در فرخ‌آباد، ساکن‌اند.

### ایالت بهوپال

قبیلهٔ اورکزی پیوند تاریخی نزدیکی با بنگش دارد؛ زادبوم سنتی آنان (اورکزی، پاکستان) بخشی از ناحیهٔ بنگش بود. در ۱۷۲۳، دوست‌محمد خان، از تیرهٔ اورکزی و مزدور پیشین در سپاه گورکانی، ایالت بهوپال را در محدودهٔ مادیا پرادش کنونی در مرکز هند بنیان گذاشت. پس از مرگ او در ۱۷۲۸، جانشینانش با عنوان نواب‌های بهوپال به فرمان‌روایی ادامه دادند. میان سال‌های ۱۸۱۹ تا ۱۹۲۶، این ایالت به‌دست چهار زن – نواب بیگم‌ها – اداره شد که در شاهزادگی آن روزگار پدیده‌ای یگانه بود. سومین نواب بیگم، شاه‌جهان بیگم (۱۸۶۸–۱۹۰۱)، کاخ تاج محل بهوپال را به‌عنوان اقامتگاه خود ساخت.

حمیدالله‌خان، واپسین نواب مستقل این دودمان، در ۱۹۴۹ رسماً سند الحاق به قلمرو هند را امضا کرد.

## گویش پشتو
بنگش‌ها گونه‌ای شمالی یا «سخت‌تر» از زبان پشتو سخن می‌گویند که به گویش آفریدی همانند است و بنگش‌های کُرَّم شبیه به پشتوی منگل سخن می‌گویند، هرچند در برخی ویژگی‌های واژگانی و آوایی اندکی تفاوت دارند.

## دین
بنگش‌ها پیرو اسلام‌اند و تقریباً به‌صورت برابر میان شیعه و سنی تقسیم می‌شوند. بنگش‌ها، همراه با خویشاوندان نزدیکشان اورکزی‌ها و توری‌ها، تنها قبایل پشتون دارای جمعیت شیعه‌اند. شیعیان بنگش بیشتر در کُرم علیا و بخش‌هایی از هنگو مانند اُستَرزَی متمرکزند و سنیان بنگش عمدتاً در کُرم سفلی و مرکز کُرم و نیز تَل و بنو، پاکستان ساکن‌اند.

## جمعیت‌شناسی
بنگش‌ها عمدتاً در پاکستان و جمعیتی چشمگیر نیز در افغانستان یافت می‌شوند. در پاکستان در سراسر کشور پراکنده‌اند، اما بیشتر در شهرهای کوهات و هنگو در خیبر پختونخوا و نیز کُرَّم و پیشاور زندگی می‌کنند. در افغانستان در بخش‌هایی از منطقهٔ تاریخی لویه پکتیا از جمله ولایت پکتیا، ولایت پکتیکا و خوست حضور دارند. در مجموع، میان پاکستان و افغانستان حدود ۸۰۰٬۰۰۰ بنگش زندگی می‌کنند که نزدیک به ۷۸۰٬۰۰۰ نفرِ آنان در پاکستان‌اند.

تبارگانِ بنگش در هند نیز حضور دارند؛ اما به‌جای اطلاق «پشتون»، بیشتر با نام پشتون‌های هند شناخته می‌شوند. آنان به‌جای پشتو، هندی یا اردو سخن می‌گویند. تمرکزشان در اوتار پرادش و عمدتاً در شهرهای فرخ‌آباد، لکنهو و گورَخپور است. نوادگان نخستین نواب فرخ‌آباد، محمدخان بنگش تا شهرهایی دورتر چون پریاگراج و بنارس نیز دیده شده‌اند. گروه‌هایی از نوادگان بنگش در بیهار هم هستند. برآوردی حدود ۳۰٬۰۰۰ نفر و گزارش‌هایی تا حدود ۷۰٬۰۰۰ نفر را برای شمار آنان در هند ذکر کرده‌اند. همچون پاکستان و افغانستان، بنگش‌های هند نیز ترجیح می‌دهند درون‌قبیله‌ای یا با دیگر پَتان‌ها پیوند زناشویی برقرار کنند.

با وجود سلسلهٔ کرّانی و فرمانروایی آن در بنگلادشِ امروزی، شمار نوادگان بنگش در این کشور اندک است؛ زیرا برخلاف پاکستان و افغانستان، ایشان با جمعیت‌های بومی درآمیخته‌اند. پَتان‌های تبارِ بنگش در بنگلادش مردم مهاجری‌اند که از اوتار پرادش و بیهار به پاکستان شرقی کوچیده بودند.

## بنگش‌های نامدار
* مَلَک دولت‌خان، نخستین فرمانروای کوهات
* ملک بهزادخان، فرمانروای کوهات
* غلام اسحاق خان، رئیس‌جمهور پاکستان (۱۹۹۳–۱۹۸۸)
* افضل بنگش، سیاست‌مدار پشتون
* محمدخان بنگش، نواب فرخ‌آباد (هند)
* احمدخان بنگش، نواب فرخ‌آباد
* اعتزاز حسن، نوجوان پاکستانی که با متوقف‌کردن یک بمب‌گذار انتحاری جان باخت
* عبدالنبی بنگش، سیاست‌مدار
* حاجی سیف‌الله‌خان بنگش، سیاست‌مدار
* شهزادخان بنگش، سیاست‌مدار
* شاه ابوتراب‌خان بنگش، سیاست‌مدار
* سیف‌الله بنگش، بازیکن کریکت
* عارف بنگش، ژنرال و سیاست‌مدار پاکستانی
* علی حیدر (نظامی) ، نظامی پاکستانی در جنگ جهانی دوم

## منابع

* 

رده:نام‌های خانوادگی در پاکستان
رده:نام‌های خانوادگی پشتوزبان