آهارزنی

آهارزنی () یا **آهار** ماده‌ای است که به مواد دیگر، به‌ویژه کاغذ و منسوجات، افزوده یا بر سطح آن‌ها اعمال می‌شود تا به‌عنوان پرکنندهٔ محافظ یا لعاب عمل کند. آهارزنی در کاغذسازی و مهندسی نساجی برای تغییر ویژگی‌های جذب و سایش این مواد به کار می‌رود.

آهارزنی در آماده‌سازی سطوح روغنی برای طلاکاری (که گاه دندانه نامیده می‌شود)، در عکاسی برای افزایش وضوح چاپ و تغییر درخشندگی، و نیز در هنرهای تجسمی برای آماده‌سازی سطوح کاغذ و پارچه کاربرد دارد. الیاف مورد بهره‌گیری در مواد مرکّب نیز با آهارهای گوناگون پوشش داده می‌شوند تا چسبندگی آن‌ها با مادهٔ زمینه بهبود یابد.

در فرایند تولید کاغذ، آهارزنی گرایش کاغذ خشک به جذب مایعات را کاهش می‌دهد تا جوهرها و رنگ‌ها روی سطح کاغذ بمانند و همان‌جا خشک شوند. این کار با مهار جذب مایعات از راه مویینگی الیاف کاغذ انجام می‌شود و بر سایندگی، تاخوردگی، پوشش، چاپ‌پذیری، استحکام سطحی و کاهش تخلخل سطح تأثیر می‌گذارد.

## دسته‌بندی کاغذ از نظر آهارزنی
سه دستهٔ کاغذ از نظر آهارزنی وجود دارد:
* **بدون آهار** (): مقاومت اندکی در برابر آب دارد و دربرمی‌گیرد کاغذهای جاذب مانند کاغذ خشک‌کن.
* **آهار ضعیف** (): تا اندازه‌ای جاذب است و شامل کاغذ روزنامه می‌شود.
* **آهار قوی** (): بیشترین مقاومت در برابر آب را دارد، مانند کاغذ گلاسه و مقوای بسته‌بندی مایعات.

## آهارزنی سطحی
محلول‌های آهارزنی سطحی () عمدتاً از نشاسته‌های اصلاح‌شده و گاه هیدروکلوئیدهای دیگر مانند ژلاتین یا عوامل آهارزنی سطحی مانند هم‌بسپارهای اکریلیک تشکیل شده‌اند. عوامل آهارزنی سطحی مولکول‌هایی دوگانه‌دوست هستند که هم بخش آب‌دوست و هم بخش آب‌گریز دارند. این عامل به الیاف زیرلایه می‌چسبد و فیلمی تشکیل می‌دهد که در آن دنبالهٔ آب‌دوست رو به الیاف و دنبالهٔ آب‌گریز رو به بیرون قرار دارد و سطحی صاف و دافع آب پدیدمی‌آورد. در محلول آهارزنی ممکن است براق‌کننده‌های نوری (OBA) نیز افزوده شوند تا کدری و سفیدی کاغذ بهبود یابد.

## آهارزنی داخلی
مواد شیمیایی رایج آهارزنی داخلی () در کاغذسازی عبارت‌اند از آلکیل کتن دیمر (AKD) و آلکیل سوکسینیک انیدرید (ASA) در شرایط pH خنثی، و نظام کهن‌تر کلوفان که به شرایط اسیدی نیاز دارد و هنوز در برخی کارخانه‌ها به کار می‌رود.

## پیشینه و نگهداری
آهارزنی با نشاسته از دیرباز در کاغذسازی رایج بوده‌است. چینیان از سال ۷۶۸ میلادی نشاسته را برای آهارزنی کاغذ به کار می‌بردند و این روش تا سدهٔ چهاردهم میلادی ادامه یافت که چسب حیوانی جایگزین آن شد. در کارخانه‌های نخستین کاغذسازی اروپا، ژلاتین عامل آهارزنی ترجیحی بود.

دارد هانتر فرایند آهارزنی در این کارخانه‌ها را چنین شرح می‌دهد: کاغذسازان ورق‌های کاغذ را در محلول ژلاتینی گرم فرو می‌بردند و سپس برای خارج‌کردن ژلاتین اضافی آن‌ها را فشار می‌دادند. این روش بسیار اتلافی بود و بسیاری از ورق‌ها پاره می‌شدند؛ از همین رو اتاق آهارزنی به «کشتارگاه» معروف بود.

با آغاز تولید انبوه کاغذ، نوع آهار نیز تغییر کرد. از حدود ۱۸۵۰ میلادی آهار کلوفان رایج شد؛ اما متأسفانه واکنش شیمیایی اسیدی تولید می‌کند که تجزیهٔ حتی بهترین کاغذها را شتاب می‌بخشد. در دانش نگهداری کتابخانه‌ای شناخته شده‌است که هیدرولیز اسیدی سلولز یکی از عوامل کلیدی فرسودگی کاغذ در گذر زمان است. پژوهش‌هایی بر فرآیندهای خاص تجزیهٔ کاغذ آهارشده با کلوفان و نیز توسعهٔ کاغذ ماندگار و عوامل آهارزنی غیرمخرب انجام شده‌است.

## طلاکاری
آهارزنی در طلاکاری به هر ماده‌ای گفته می‌شود که پیش از چسباندن لایهٔ نازک طلا بر سطح اعمال شود تا چسبندگی ورق طلا به زیرلایه تضمین گردد. سفیدهٔ تخم‌مرغ از موادی بوده که اغلب به‌عنوان آهار به کار رفته‌است؛ مصریان باستان گاه از خون بهره می‌بردند. دیگر مواد سنتی رایج برای آهارزنی ورق طلا عبارت‌اند از چسب پوست خرگوش رقیق‌شده و گرم‌شده در آب (طلاکاری آبی) و روغن بزرک جوشیده (طلاکاری روغنی)؛ مواد نوین نیز شامل پلی‌وینیل استات می‌شوند.

## آهارزنی نخ تار در نساجی

آهارزنی نخ تار در نساجی برای کاهش پارگی نخ و در نتیجه کاهش توقف دستگاه بافندگی ضروری است. نخ‌های تار روی دستگاه بافندگی تحت چندین نوع نیرو قرار می‌گیرند: کرنش دوره‌ای، خمش، سایش در بخش‌های گوناگون دستگاه و اصطکاک بین نخ‌ها.

با آهارزنی، مقاومت سایشی نخ بهبود می‌یابد و پرزدهی آن کاهش پیدا می‌کند. میزان بهبود استحکام به نیروی چسبندگی میان الیاف و آهار، نفوذ آهار در ساختار نخ و تغلیف نخ بستگی دارد. بسپارهای گوناگون محلول در آب به‌عنوان عوامل آهارزنی نساجی به کار می‌روند: نشاسته اصلاح‌شده، پلی‌وینیل الکل (PVA)، کربوکسی متیل سلولز (CMC) و اکریلات‌ها. موم نیز برای کاهش سایندگی نخ‌های تار افزوده می‌شود. نوع مادهٔ نخ (مانند پنبه، پلی‌استر، کتان)، ضخامت نخ و نوع دستگاه بافندگی دستور ساخت آهار را تعیین می‌کند.

محلول آهار اغلب حاوی پیه گوسفند است که چربی حیوانی بوده و مقاومت سایشی نخ‌ها را هنگام بافندگی بهبود می‌بخشد. محلول آهارزنی با دستگاه آهارزنی تار بر نخ اعمال می‌شود و پس از فرایند بافندگی، پارچه آهارزدایی (شسته) می‌شود.

فرایند آهارزنی نخ‌ها سه مرحله را دربرمی‌گیرد:
# انتخاب و آماده‌سازی حمام آهار مناسب (پخت آهار)
# اشباع نخ‌ها با محلول آهار
# تثبیت موقت آهار بر نخ (موقت است زیرا در مراحل آماده‌سازی برای رنگرزی یا چاپ برداشته می‌شود)

## آهارزنی الیاف شیشه
الیاف شیشه با سرعت بالا از مذاب کشیده می‌شوند و الیاف داغ پس از سرد شدن با آب، روی غلتک غوطه‌وری با آهار پوشش داده و بلافاصله به روینگ بسته‌بندی می‌شوند. آهار چند کارکرد دارد: روینگ‌ها را به هم می‌چسباند و پایداری کافی در برابر سایش هنگام جابه‌جایی و در برابر جداشدن الیاف فراهم می‌کند. نوع چسبانندهٔ آهار به کاربرد بعدی الیاف بستگی دارد و دربرمی‌گیرد پراکنه‌های بسپاری از اتیلن وینیل استات، پلی‌استر، رزین اپوکسی و پلی‌اورتان و نیز مواد طبیعی مانند نشاسته. سهم وزنی آهار در الیاف شیشهٔ خشک‌شده در حدود ۰٫۵ درصد است.

در پلاستیک‌های تقویت‌شده با الیاف شیشه، پیوند مکانیکی میان ماتریس پلاستیکی و سطح شیشه عمدتاً توسط آهار ایجاد می‌شود و آهار عامل تعیین‌کنندهٔ کیفیت مادهٔ مرکّب نهایی است.

## آهارزنی کرباس برای نقاشی رنگ روغن
آماده‌سازی کرباس برای نقاشی رنگ روغن همواره دربرمی‌گیرد آهارزنی: اگر کرباس مستقیماً در معرض رنگ قرار گیرد «می‌پوسد». چسب آبی، به‌ویژه چسب پوست حیوان، سده‌ها برای آهارزنی کرباس به کار رفته‌است. آهار در هنر جایگزین لایهٔ زمینه () نیست؛ هدف آن صرفاً پرکردن منافذ و جداسازی کرباس از زمینهٔ واقعی است. آهارزنی نادرست می‌تواند سبب ترک‌خوردگی یا جداشدن لایهٔ رنگ شود.

## انواع مواد آهارزنی
مواد آهارزنی را می‌توان به دو گروه اصلی بخش کرد:

### مواد طبیعی
* نشاسته و مشتقات آن (نشاستهٔ اصلاح‌شدهٔ شیمیایی)
* مشتقات سلولز: کربوکسی متیل سلولز (CMC)، متیل سلولز، اکسی‌اتیل سلولز
* مواد پروتئینی: چسب، ژلاتین، آلبومین

### مواد مصنوعی
* پلی‌اکریلات‌ها
* پلی‌استر اصلاح‌شده
* پلی‌وینیل الکل (PVA)
* هم‌بسپار استایرن / مالئیک اسید

## جستارهای وابسته
* کاغذسازی
* مهندسی نساجی
* طلاکاری
* نقاشی رنگ روغن
* کلوفان

## منابع

* 

## پیوند به بیرون
* پیشینه، شیمی و پیامدهای بلندمدت آهار زاج‐کلوفان در کاغذ
* مروری کوتاه بر پیشینهٔ آهارزنی و بازآهارزنی

رده:کاغذسازی
رده:نساجی