چشم‌انداز فرهنگی هنر سنگی قبوستان

**چشم‌انداز فرهنگی هنر صخره‌ای قبوستان**، مکانی تاریخی در آذربایجان است که شامل مجموعه‌ای بزرگ از سنگ‌نگاره‌ها می‌شود که منعکس‌کننده گیاهان، جانوران، شیوه‌های شکار، ساختارهای اجتماعی و نمودهای فرهنگی جوامع بشری از دوران ماقبل تاریخ تا قرون وسطی هستند. این حکاکی‌ها، تصاویر دقیقی از چهره‌های انسان‌نما، مانند نیزه‌داران و صحنه‌های رقص آیینی، و همچنین گونه‌های مختلف حیوانات، رویدادهای گاوبازی، کاروان‌های شتر و نمادهای آسمانی مانند خورشید و سایر ستارگان را ارائه می‌دهند. قدمت این هنر صخره‌ای که تقریباً به ۵۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰ سال پیش برمی‌گردد، بینشی از زندگی معنوی و فعالیت‌های روزمره جمعیت‌های اولیه انسانی در منطقه ارائه می‌دهد. این مکان به عنوان میراث جهانی یونسکو شناخته شده و بخشی از پارک ملی قبوستان را تشکیل می‌دهد که از بناهای باستانی، فرهنگی و طبیعی محافظت می‌کند.

## کنده‌کاری‌ها و نقوش حک‌شده روی سنگ (سنگ‌نگاره‌ها)
چشم‌انداز فرهنگی هنر صخره‌ای قبوستان، تاریخ توسعه بشر در اوراسیا را از دوران پارینه سنگی زبرین تا قرون وسطی منعکس می‌کند. این منطقه در انتهای جنوب شرقی رشته کوه قفقاز بزرگ، تقریباً  مربع، واقع شده است. در جنوب غربی مرکز باکو واقع شده و مساحتی بالغ بر ۵۳۷ هکتار را در بر می‌گیرد.

این منطقه حفاظت‌شده شامل سه منطقه کوهستانی صخره‌ای است که در منطقه نیمه‌خشک آذربایجان مرکزی واقع شده‌اند. این منطقه شامل بیش از ۶۰۰۰ سنگ‌نگاره است که در بیش از ۱۰۰۰ سطح سنگی حکاکی شده‌اند و نمایانگر ۴۰۰۰۰ سال تاریخ هنر صخره‌ای هستند.

در طول کاوش‌های باستان‌شناسی، ۱۰۴ سنگ کوچک حکاکی‌شده نیز در لایه‌های مختلف چینه‌شناسی کشف شد.

سنگ‌نگاره‌های قبوستان که قدمت آنها تقریباً به ۵۰۰۰ تا ۸۰۰۰ سال پیش برمی‌گردد، شامل تصاویری از کشتی‌های دراز هستند که شباهت زیادی به کشتی‌های وایکینگ‌ها دارند. وجود این تصاویر کشتی در میان حکاکی‌های سنگی، نشان‌دهندهٔ ارتباطات فرهنگی یا تعاملات دریایی احتمالی بین ساکنان این منطقه و ساکنان مدیترانه و سایر مناطق اروپایی است.

در منطقه گوبوستان، کوه‌های جینگرداغ، بویوک‌دَش و کیچیک‌دَش به‌همراه تپهٔ یازیلی، اشکال گوناگونی از هنر سنگی باستانی را در خود جای داده‌اند. بیشتر این کنده‌کاری‌ها بر روی سطوح بالایی کوه‌های بویوک‌دش و کیچیک‌دش متمرکزند. این نقش‌های سنگی که قدمتی در حدود سه تا چهار هزار سال دارند، عمدتاً صحنه‌هایی از شکار را به تصویر می‌کشند. پیکره‌های انسانی همچون رقصندگان، شکارچیان و مردانی با کلاه‌خودهایی به سبک مناطق گرمسیری، و نیز حیواناتی مانند گوزن و بز، بر روی بخش‌های محافظت‌شده‌تر صخره‌ها حک شده‌اند.

تصاویر حیوانات حک شده بر روی صخره‌های گوبوستان در دوره‌های مختلف متفاوت است و نشان دهنده تغییرات در اهداف شکار تحت تأثیر تغییرات اقلیمی است. در طول پلیستوسن، حیوانات شکاری بزرگی مانند گاومیش و اسب‌های وحشی غالب بودند، در حالی که در دوره هولوسن، تصاویر به حیوانات نسبتاً کوچکتری مانند گوزن، گراز وحشی و پرندگان تغییر یافت که مربوط به تحولات محیطی در آغاز هولوسن است. نقاشی‌های چسبناک گوزن، بز و گاو که قدمت آنها بین قرن‌های ۱۲ تا ۸ قبل از میلاد است، نشان دهنده دوره نوسنگی در گوبوستان است.

یکی از سنگ‌ها دارای کتیبه‌ای لاتین مربوط به دوران سلطنت امپراتور روم، دومیتیان (۸۱–۹۶ میلادی) است که نشان‌دهنده حضور موقت لژیون دوازدهم روم، فولمیناتا، در سواحل دریای خزر است. یکی دیگر از یادگارهای دوران باستان، چیزی است که به آن گاوال داش (سنگ تنبور) می‌گویند، یک ساز موسیقی ماقبل تاریخ.

## تاریخچه
این هنر صخره‌ای به‌طور تصادفی توسط کارگران معدن در دهه ۱۹۳۰ کشف شد. پس از تحقیقات اولیه باستان‌شناسی به رهبری اسحاق جعفرزاده در سال ۱۹۳۹، محققان مؤسسه تاریخ آکادمی ملی علوم آذربایجان بیش از ۶۰۰۰ حکاکی سنگی، سکونتگاه و محل دفن مربوط به دوران پارینه سنگی زبرین تا قرون وسطی را شناسایی و مطالعه کردند. جعفرزاده تقریباً ۷۵۰ سنگ حاوی بیش از ۳۵۰۰ سنگ‌نگاره را تجزیه و تحلیل کرد که او آنها را به شش دوره زمانی از دوران باستان تا قرون وسطی طبقه‌بندی کرد:
* دوره نوسنگی: تصاویر مردان و زنان، که اغلب در حال حمل کمان و تیر بر روی شانه‌هایشان نشان داده شده‌اند.
* دوره نوسنگی پسین: تصاویر گاومیش کوهان‌دار آمریکایی، قایق‌ها و کمانداران.
* دوره انئولیتیک: تصاویر بزرگ از بز، شیر و گوزن.
* دوره عصر برنز: تصاویر حیوانات وحشی، اسب‌ها و خوک‌ها.
* دوره عصر آهن: تصاویری از چهره‌های انسانی، بز و گوزن، و همچنین کتیبه‌ای رومی.
* قرون وسطی: تصاویر کاروان‌های شتر، جنگجویان سلاح به دست، نمادها و کتیبه‌های مختلف به زبان‌های عربی و فارسی.

اکتشافات بعدی توسط اف. مرادووا و جی. رستموف بیش از ۱۵۰۰ سنگ‌نگاره دیگر را آشکار کرد. در طول کاوش‌های باستان‌شناسی، سازه‌های متعددی از عصر برنز در این مکان کشف شد.

این منطقه در سال ۱۹۶۶ با حکم شورای وزیران جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی به عنوان منطقه حفاظت‌شده تاریخی و هنری دولتی گوبوستان اعلام شد. منطقه حفاظت‌شده تاریخی و فرهنگی دولتی گوبوستان در سال ۲۰۰۷ با حکم ریاست جمهوری تأسیس شد. در همان سال، چشم‌انداز فرهنگی هنر صخره‌ای گوبوستان به عنوان میراث جهانی یونسکو تعیین شد.

## نگارخانه

پرونده:Rock_art_in_Gobustan.jpg
پرونده:Petroglyph_of_a_aurochs_(a_large_ox)_from_that_era_(37074580146).jpg
پرونده:Qobustan_horse.jpg
پرونده:Qobustan_buffalo.jpg


## جستارهای وابسته
* شهرستان قبوستان
* پارک ملی قبوستان
* میراث جهانی

## منابع

رده:شهرستان قبوستان
رده:محوطه‌های باستان‌شناختی در جمهوری آذربایجان
رده:میراث جهانی در جمهوری آذربایجان
رده:هنر سنگ