دین در ازبکستان

[بندانگشتی|مسجد دونابوی در [اندیجان. اسلام دین اصلی در ازبکستان است.]]
**دین غالب در ازبکستان** اسلام است. این کشور همچنین دارای اقلیت‌های مسیحی، هندو و سایر اقلیت‌ها است.

در سال ۲۰۲۲، وزارت امور خارجه ازبکستان تخمین زد که ۹۷ درصد از جمعیت این کشور پیرو اسلام هستند؛ اکثر مسلمانان پیرو مکتب حنفی از شاخه‌های اسلام سنی هستند.

## شناسایی مذهبی
بر اساس «شاخص جهانی دینداری و بی‌خدایی» مؤسسه بین‌المللی وین-گالوپ در سال ۲۰۱۲، ۷۹ درصد از پاسخ‌دهندگان ازبکستانی خود را افراد مذهبی دانسته‌اند، ۱۶ درصد گفته‌اند مذهبی نیستند، ۲ درصد خود را بی‌خدای قاطع معرفی کرده‌اند و ۳ درصد نیز هیچ پاسخی در این بخش ارائه نکرده‌اند.

تا تاریخ ۱ ژوئن ۲۰۱۹، در ازبکستان ۲٬۲۸۶ سازمان مذهبی ثبت‌شده از ۱۶ مذهب و فرقه مختلف وجود داشته است.

در مجموع، ۲۰۹۸ مسجد و سازمان اسلامی، ۱۶۰ کلیسا و ۲۸ سازمان مذهبی دیگر

## تاریخچه
بی‌خدایی دولتی یکی از سیاست‌های رسمی در اتحاد جماهیر شوروی و دیگر دولت‌های مارکسیستی-لنینیستی بود. شوروی از اصطلاح «گوس‌آتئیزم» (ترکیبی از واژه‌های روسی *گوسودارستوو* به‌معنای «دولت» و *آتئیزم* به‌معنای «بی‌خدایی») برای اشاره به سیاستی استفاده می‌کرد که شامل مصادره اموال مذهبی، انتشار مطالب ضد دین، و ترویج رسمی آثار ضد مذهبی در نظام آموزشی بود. تا اواخر دهه ۱۹۸۰، مقامات شوروی موفق شدند مظاهر بیرونی دین را در ازبکستان به‌شدت محدود کنند؛ از جمله با بستن مساجد و مدارس دینی، ممنوع کردن متون و آثار مذهبی، و غیرقانونی اعلام کردن رهبران و اجتماعات دینی‌ای که مورد تأیید دولت نبودند.

امروزه ازبکستان کشوری سکولار است. طبق ماده ۶۱ قانون اساسی این کشور، سازمان‌ها و انجمن‌های مذهبی از دولت جدا بوده و در برابر قانون با یکدیگر برابرند. بر اساس قانون اساسی، دولت در فعالیت‌های انجمن‌های مذهبی دخالت نمی‌کند.

در اوایل دهه ۱۹۹۰، زمانی که سلطه شوروی به پایان رسید، گروه‌هایی از مبلغان اسلامی، عمدتاً از عربستان سعودی و ترکیه، برای تبلیغ تفاسیر صوفیانه و وهابی از اسلام به ازبکستان آمدند.

در سال ۱۹۹۲، در شهر نامنگان، گروهی از اسلام‌گرایان افراطی که در دانشگاه‌های اسلامی عربستان سعودی تحصیل کرده بودند، ساختمان یکی از ادارات دولتی را تصرف کردند و از رئیس‌جمهور کریموف خواستند که یک دولت اسلامی در ازبکستان اعلام کند و شریعت را به‌عنوان تنها نظام حقوقی کشور برقرار سازد.

با این حال، حکومت توانست موقعیت خود را تثبیت کند و سرانجام حملات گسترده‌ای را علیه گروه‌های شبه‌نظامی اسلامی آغاز کرد. رهبران این گروه‌ها به افغانستان و پاکستان گریختند و بعدها در درگیری‌ها با نیروهای ائتلاف کشته شدند. در سال‌های ۱۹۹۲ و ۱۹۹۳، حدود پنجاه مبلغ مذهبی از عربستان سعودی از کشور اخراج شدند و مبلغان صوفی نیز ناگزیر فعالیت‌های خود را متوقف کردند.

## اسلام
تعداد مسلمانان سنی در میان ساکنان بیشتر از شیعیان است. اسلام در قرن هشتم، زمانی که اعراب آسیای مرکزی را فتح کردند، به اجداد ازبک‌های امروزی رسید. اسلام در ابتدا در بخش‌های جنوبی ترکستان رواج یافت و پس از آن به تدریج به سمت شمال گسترش یافت. آداب و رسوم اسلامی به‌طور گسترده توسط نخبگان حاکم پذیرفته شد و آنها شروع به حمایت از دانشمندان و فاتحانی مانند محمد بخاری، ترمذی، بیرونی، ابن سینا، تیمور لنگ، الغ بیگ و بابر کردند. در قرن چهاردهم، تیمور لنگ بناهای مذهبی بسیاری از جمله مسجد بی‌بی خانم را ساخت. او همچنین یکی از بهترین بناهای خود را در مقبره احمد یسوی، یک صوفی ترک بانفوذ که تصوف را در میان عشایر گسترش داد ، ساخت. اسلام همچنین با گرویدن خان ازبک در میان ازبک‌ها گسترش یافت. او تحت تأثیر ابن عبدالحمید، یک سید بخارایی و شیخ از فرقه یسوی، به اسلام گروید. ازبک‌ها نقش مهمی در ترویج اسلام در میان اردوی زرین داشتند و فعالیت‌های تبلیغی مسلمانان را برای گسترش این دین در سراسر آسیای مرکزی تقویت کردند. در بلندمدت، گسترش اسلام به خان کمک کرد تا منازعات فرقه‌ای در اردوی زرین را پایان دهد و به تثبیت نهادهای حکومتی بپردازد.

در دوران شوروی، مسکو برداشت مردم ازبکستان نسبت به اسلام را به‌شدت دگرگون و تحریف کرد و در نتیجه، ایدئولوژی‌های اسلامی گوناگون و گاه متعارض در میان مردم آسیای مرکزی شکل گرفت. دولت شوروی با پشتیبانی از کارزارهای رسمی ضد مذهبی، هرگونه اشاره یا فعالیت مرتبط با جنبش‌ها و شبکه‌های اسلامی خارج از کنترل خود را به‌سختی سرکوب می‌کرد.&#x5B; *[[ویکی‌پدیا:نیازمند منبع|<span title="This claim needs references to reliable sources. (سپتامبر ۲۰۲۱)">نیازمند منبع</span>]]* &#x5D; علاوه بر این، بسیاری از مسلمانان در معرض روسی‌سازی شدید قرار گرفتند. در ازبکستان، پایان قدرت شوروی، آنطور که بسیاری پیش‌بینی کرده بودند، باعث ظهور بنیادگرایی اسلامی نشد، بلکه باعث احیای مذهبی در میان مردم شد. در حال حاضر، طبق گزارش مرکز تحقیقات پیو، ۹۶٫۳ درصد از جمعیت ازبکستان مسلمان هستند.

## مسیحیت
پیش از ظهور اسلام، ازبکستان امروزی جوامعی از مسیحیان شرقی، از جمله آشوریان (که از نظر تاریخی با نسطوریان مرتبط بودند؛ همچنین شامل یعقوبیان می‌شود که خود از نظر تاریخی با میافیزیسم مرتبط هستند). بین قرون هفتم و چهاردهم، جوامع نسطوری، از طریق یک تلاش تبلیغی خارق‌العاده، در قلمرو ازبکستان امروزی تأسیس شدند.

مراکز مهم مسیحیت در بخارا و سمرقند شکل گرفتند. در میان آثار باستانی کشف‌شده در آسیای مرکزی، تعداد زیادی سکه با نقش صلیب از اطراف بخارا به‌دست آمده است که بیشتر آن‌ها مربوط به اواخر قرن هفتم یا اوایل قرن هشتم میلادی هستند. در واقع، در نزدیکی بخارا سکه‌های دارای نمادهای مسیحی بیشتری نسبت به هر نقطه دیگری در آسیای مرکزی یافت شده است، و این امر باعث شده برخی پژوهشگران پیشنهاد دهند که مسیحیت در آن زمان دین خاندان حاکم یا حتی دین رسمی دولت در آن امارت بوده است. برای انتصاب نخستین اسقف در سمرقند تاریخ‌های گوناگونی ذکر شده است، از جمله دوران پاتریارک‌های آهی (۴۱۰–۴۱۵)، شیلا (۵۰۵–۵۲۳)، یشویاب دوم (۶۲۸–۶۴۳) و صالحه-زاخا (۷۱۲–۷۲۸).

در این دوران، پیش از حمله اعراب، مسیحیت، پس از زرتشت، به دومین نیروی مذهبی قدرتمند در این سرزمین تبدیل شده بود. مارکو پولو که در سال ۱۲۷۵ به خانبالیق رسید، در سفرهای خود در مکان‌های مختلفی از جمله آسیای مرکزی با نسطوریان ملاقات کرد.

مارکو پولو از ساخت کلیسای بزرگی در سمرقند سخن می‌گوید که به نام یحیی تعمیددهنده (یوحنای باپتیست) وقف شده بود و به مناسبت گرویدن خان چغتایی به مسیحیت بنا شد. پس از حمله اعراب، نسطوریان مجبور به پرداخت مالیات جزیه شدند که در ازای اجازه حفظ دین خود از آنان گرفته می‌شد. همچنین، آنان از ساخت کلیساهای جدید و نمایش صلیب در انظار عمومی منع شدند.

در نتیجه این محدودیت‌ها و فشارهای دیگر، برخی از مسیحیان به اسلام گرویدند. دیگر عواملی که در این روند نقش داشتند شامل شیوع طاعونی در منطقه یتی‌سو در حدود سال‌های ۱۳۳۸–۱۳۳۹ میلادی بود که احتمالاً بخش زیادی از جمعیت مسیحی منطقه را از بین برد، و همچنین مزایای اقتصادی گرویدن به اسلام برای افرادی که در تجارت فعالیت داشتند، زیرا در آن زمان تجارت جاده ابریشم تقریباً به‌طور کامل در دست مسلمانان بود. علاوه بر این، روی گونزالس د کلاویخو، سفیر اسپانیا در دربار تیمور، در سال ۱۴۰۴ میلادی از مسیحیان نسطوری، یعقوبی، ارمنی و یونانی در سمرقند یاد کرده است. با این حال، آزار و اذیت‌های بعدی در دوران حکومت نوه تیمور، الغ بیگ (۱۴۰۹–۱۴۴۹)، منجر به نابودی کامل این بازماندگان مسیحی شد.

پس از حمله روسیه در سال ۱۸۶۷، مسیحیت ارتدکس به این منطقه وارد شد و کلیساهایی در شهرهای بزرگ برای خدمت به مهاجران و افسران روسی و اروپایی ساخته شد. امروزه بیشتر مسیحیان ازبکستان، روس‌های قومی هستند که مسیحیت ارتدکس شرقی را پیروی می‌کنند.

همچنین جوامعی از کاتولیک‌های رومی، عمدتاً از قومیت‌های لهستانی، کروات، مجار و اسلوونیایی، وجود دارند. کلیسای کاتولیک در ازبکستان تحت رهبری معنوی پاپ در رم است. فرقه‌های مذهبی مختلفی مانند فرانسیسکن‌ها و مبلغان خیریه مادر ترزا در این کشور حضور دارند و در فعالیت‌هایی مانند مراقبت از فقرا، زندانیان و بیماران کمک می‌کنند.

پروتستان‌ها کمتر از ۱٫۵٪ از جمعیت را تشکیل می‌دهند.

کلیسای لوتری انجیلی در ازبکستان هفت بخش دارد و مقر اسقف در تاشکند است. یک مطالعه در سال ۲۰۱۵ تخمین می‌زند که برخی از معتقدان به مسیح از پیشینه مسلمان در این کشور هستند که بیشتر آنها متعلق به جامعه پروتستان انجیلی یا کاریزماتیک هستند.

## یهودیت
تعداد یهودیان ازبکستان در سال ۲۰۲۲، ۵۵۰۰ نفر تخمین زده شده است (تقریباً ۳۵۰۰ نفر اشکنازی و کمتر از ۲۰۰۰ نفر یهودی بخارایی).

## آیین بهائی
آیین بهائی در ازبکستان در زمان حیات بهاءالله، بنیانگذار این آیین، آغاز شد. حدود سال ۱۹۱۸، حدود ۱۹۰۰ بهائی در تاشکند وجود داشت. در دوره سیاست سرکوب دین توسط شوروی، این جوامع کاهش یافتند - تا سال ۱۹۶۳ در کل اتحاد جماهیر شوروی حدود ۲۰۰ بهائی وجود داشت. اطلاعات کمی در مورد این دوره وجود دارد، اما این آیین در دهه ۱۹۸۰ دوباره شروع به رشد کرد. در سال ۱۹۹۱، یک محفل روحانی ملی بهائی در اتحاد جماهیر شوروی انتخاب شد، اما به سرعت بین اعضای سابق آن تقسیم شد. در سال ۱۹۹۴، محفل روحانی ملی ازبکستان انتخاب شد. در سال ۲۰۰۸، هشت محفل روحانی محلی بهائی یا گروه‌های کوچک‌تر در دولت ثبت نام کرده بودند اگرچه اخیراً نیز حملاتی و اخراج‌هایی صورت گرفته است.

## هندوئیسم
بر اساس آمار «مرکز تحقیقات دینی آمریکا» (ARDA)، در سال ۲۰۱۰، ۷۳۴ هندو در ازبکستان زندگی می‌کردند و تا سال ۲۰۲۰، این تعداد به ۸۹۵ نفر افزایش یافته است. گروه «هاره کریشنا» نیز یک انجمن ثبت‌شده در ازبکستان دارد.

## بودیسم
در قلمرو ازبکستان کنونی، آثار و بقایای زیادی از بودیسم کشف شده است که نشان‌دهنده گسترش و رواج این دین در دوران باستان است. بیشتر این آثار در منطقه‌ای موسوم به باکتریا یا توخارستان یافت می‌شوند، که امروزه در جنوب‌شرق ازبکستان و نزدیک مرزهای تاجیکستان و افغانستان (استان ترمز و سرخندریا) واقع شده است.

## آیین زرتشت
دین باستانی پیش از اسلام ازبکستان - زرتشت - ۲۵۰۰ نفر در این کشور پیرو دارد. برآوردهای قدیمی‌تر این رقم را ۷۰۰۰ نفر نشان می‌دهد. &#x5B; *[[ویکی‌پدیا:تأییدپذیری|<span title="This claim needs references to better sources. (اکتبر ۲۰۲۲)">بهتر منبع مورد نیاز</span>]]* &#x5D;

## الحاد
بر اساس «شاخص جهانی دینداری و بی‌خدایی» مؤسسه وین-گالوپ در سال ۲۰۱۲، ۲ درصد از پاسخ‌دهندگان شرکت‌کننده در نظرسنجی خود را «بی‌خدای قاطع» معرفی کردند.

## آزادی مذهب
در سال ۲۰۲۳، ازبکستان در زمینه آزادی دینی امتیاز صفر از چهار دریافت کرد، هرچند ذکر شده است که رئیس‌جمهور از سال ۲۰۱۶ برخی قوانین را تعدیل کرده است. در همان سال، این کشور به‌عنوان ۲۱مین کشور بدترین وضعیت برای زندگی مسیحیان در جهان رتبه‌بندی شد.

## جستارهای وابسته

* جمعیت‌شناسی ازبکستان

## منابع


رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده