عملیات گدعون

**عملیات گدعون** () یک عملیات نظامی هاگانا بود که در روزهای پایانی قیمومت بریتانیا بر فلسطین و در چارچوب جنگ داخلی ۱۹۴۷–۱۹۴۸ در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا انجام شد. هدف‌های این عملیات تصرف شهر بیسان (بیت‌شئان)، پاکسازی روستاها و اردوگاه‌های بادیه‌نشین پیرامون آن و مسدود کردن یکی از مسیرهای احتمالی ورود نیروهای فرااردن بود. این عملیات بخشی از نقشه دالت به‌شمار می‌رفت و از سوی تیپ گولانی میان ۱۰ تا ۱۵ مه ۱۹۴۸ اجرا شد.

آبراهام یوفه فرماندهی گردانی را بر عهده داشت که بیسان را تصرف کرد. بر پایهٔ طرح تقسیم ۱۹۴۷ سازمان ملل متحد، بیسان و بیشتر ناحیهٔ آن به کشور یهودی پیشنهادی اختصاص یافته بود. پس از پایان عملیات، شهر رسماً تسلیم شد و بیشتر ساکنان آن گریختند. بخش عمدهٔ مسیحیان عرب به ناصره منتقل شدند و در دههٔ ۱۹۵۰ یک اردوگاه موقت مهاجران (معبره) با ساکنانی عمدتاً از شمال آفریقا در بیت‌شئان برپا شد که بعدها به یک شهر توسعه‌ای تبدیل گردید.

## پیشینه
بیسان شهری با اکثریت مسلمان در مرکز یک درهٔ حاصلخیز منتهی به رود اردن بود. این منطقه دارای بازمانده‌های باستان‌شناختی مهم مصری، یونانی، سامری، یهودی و رومی است. این شهر بر سر راه اصلی از عفوله و طبریه قرار داشت که یکی از مسیرهای کهن میان دمشق و مصر به‌شمار می‌رفت. در دوران قیمومت بریتانیا چندین روستای یهودی در این دره بنیان گذاشته شد و تا پایان جنگ جهانی دوم، یهودیان یک‌سوم زمین‌های درهٔ بیسان را در اختیار داشتند. بر پایهٔ طرح تقسیم ۱۹۴۷ سازمان ملل، سرزمین‌های بیسان به بخش یهودی اختصاص یافت.

### زمینهٔ نظامی
طرح تقسیم فلسطین که مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نوامبر ۱۹۴۷ تصویب کرد، شرق جلیل شامل طبریه، صفد و بیسان را به کشور یهودی و غرب جلیل شامل عکا و ناصره را به کشور عربی اختصاص داده بود. امیدها برای تقسیم مسالمت‌آمیز به ثمر ننشست و از دسامبر ۱۹۴۷ درگیری‌های مسلحانهٔ قومی در فلسطین آغاز شد. در کنفرانس کشورهای عربی در قاهره تصمیم گرفته شد سه‌هزار داوطلب و ده‌هزار قبضه سلاح سبک از راه سوریه به فلسطین فرستاده شود و ارتش آزادی‌بخش عرب در دمشق شکل گرفت. تا پایان مارس ۱۹۴۸ شمار نیروهای ارتش آزادی‌بخش عرب در فلسطین به نزدیک ۷ هزار تن رسیده بود.

در این زمان جامعهٔ یهودی (ایشوو) نیز شمار رزمندگان خود را به ۲۱ هزار تن رسانده و سلاح از خارج قاچاق می‌کرد. با نزدیک شدن پایان قیمومت در اواسط مه، رهبران ایشوو تصمیم به آغاز عملیات تهاجمی گرفتند. چشم‌انداز حمله ارتش‌های عربی بلافاصله پس از پایان قیمومت، ایشوو را به تدوین نقشه دالت واداشت تا پیشاپیش بر سرزمین تخصیص‌یافته به کشور یهودی و نقاط کلیدی در مسیرهای احتمالی تهاجم عربی مسلط شود.

## روند عملیات
### مراحل نخستین (اواخر آوریل)
آماده‌سازی پایانی هاگانا در جلیل از اواخر آوریل ۱۹۴۸ آغاز شد. در ۲۷ و ۲۸ آوریل نیروهای هاگانا پاسگاه پلیس گِشِر و اردوگاه نظامی مجاور آن را که نیروهای بریتانیایی ترک کرده بودند در شمال بیسان تصرف کردند. در همین زمان خبر سقوط طبریه و حیفا بخشی از ساکنان عرب بیسان را به ترک شهر واداشت و روحیهٔ نیروهای عربی را تضعیف کرد.

در ۲۹ آوریل نیروهای یهودی روستای بزرگ سَمَخ در ساحل جنوبی دریاچهٔ طبریه را تصرف کردند. ساکنان سَمَخ پس از شنیدن خبر سقوط طبریه خانه‌هایشان را ترک کرده بودند و نیروهای داوطلب عربی که وارد روستا شده بودند به‌جای سازمان‌دهی دفاعی به غارت خانه‌ها و مغازه‌های خالی پرداخته بودند. دیوار پاسگاه پلیس مجاور که گروه کوچکی از رزمندگان فرااردنی در آن مستقر بود توسط مهندسان رزمی یهودی منفجر شد و پس از مذاکره، مدافعان آن پاسگاه را به هاگانا واگذار کردند و خود به فرااردن و سوریه عقب‌نشینی کردند.

### تصرف بیسان (۱۰–۱۲ مه)

در شب ۱۰ بر ۱۱ مه نیروهای تیپ گولانی دو روستای نزدیک بیسان — فَروانه و الاشرفیه — را تصرف کردند و بلافاصله به تخریب خانه‌ها پرداختند. ساکنان این دو روستا به فرااردن گریختند. سپس بلندی الحصن در محل بیت‌شئان باستانی را گرفتند و از آنجا امکان بمباران خمپاره‌ای بیسان را یافتند.

بنا بر گزارش ایلان پاپه، یهودیان اولتیماتومی به بزرگان شهر دادند و خواستار تخلیهٔ شهر در ده ساعت شدند. این درخواست رد شد و نیروهای عربی آمادهٔ محاصره شدند. با این حال ناحوم شپیگل، فرماندهٔ تیپ گولانی، قصد محاصره نداشت و می‌خواست هرچه زودتر شهر را تصرف کند. شب بعد بمباران خمپاره‌ای بیسان آغاز شد (پاپه از بمباران هوایی نیز یاد می‌کند). فرماندهٔ یوفه با رهبران محلی تماس تلفنی گرفت و تهدید کرد شهر را با خاک یکسان خواهد کرد.

پس از آغاز بمباران، اسماعیل الفاروقی — یکی از دو فرماندهٔ شبه‌نظامیان عرب — به همراه بیشتر رزمندگان ارتش آزادی‌بخش عرب شهر را ترک کرد. بزرگان باقی‌مانده (قاضی شرع، دبیر شهرداری و ثروتمندترین بازرگان شهر) شرایط تسلیم را پذیرفتند. شهر در ۱۲ مه (بر پایهٔ موریس) یا ۱۱ مه (بر پایهٔ پاپه) به دست یهودیان افتاد.

### اخراج ساکنان
موریس می‌نویسد نیروهای واردشده رفتار متعارفی داشتند و به ساکنان اجازه دادند به شرط رفتار مسالمت‌آمیز در خانه‌هایشان بمانند. یک عضو کیبوتص به عنوان فرماندار نظامی منصوب شد و همراه دو نمایندهٔ عرب بر توزیع آب و خدمات بهداشتی نظارت می‌کرد. با این حال هاگانا از بیم شورش مسلحانهٔ عرب در پشت جبهه، تنها یک روز بعد اخراج ساکنان باقی‌مانده را آغاز کرد. میان ۷۰۰ تا ۱٬۵۰۰ تن از ساکنان در ۱۴ و ۱۵ مه به آن سوی رود اردن رانده شدند. در حدود ۲۵۰ تن عمدتاً مسیحی باقی ماندند که در ۲۸ مه با کامیون به ناصره فرستاده شدند.

پس از تصرف بیسان، قبایل نیمه‌یکجانشین بادیه‌نشین پیرامون آن نیز به فرااردن کوچیدند. در تاریخ‌نامهٔ تیپ گولانی آمده‌است: «درهٔ [بیت‌شئان] تقریباً به‌طور کامل از ساکنان عرب پاکسازی شد.» پاپه گزارش می‌دهد که پس از انتقال بخش عمدهٔ نیروهای یهودی به دیگر جبهه‌ها، شمار قابل‌توجهی از ساکنان از فرااردن به شهر بازگشتند اما در اواسط ژوئن دوباره با کامیون و اسکورت نظامی به کرانهٔ شرقی اردن فرستاده شدند.

## پیامدها
یوسف وایتس از صندوق ملی یهود ادعا کرد که موافقت داوید بن گوریون را برای برنامهٔ تخریب سامانمند روستاها دریافت کرده‌است. اما به نظر می‌رسد بن گوریون از تخریب بیسان نگران بود. در ۱۶ ژوئن او به ستاد تیپ گولانی مخابره کرد: «از آبراهام یوفه بپرسید آیا درست است که شهر بیت‌شئان را به‌طور کامل یا جزئی سوزانده و به دستور چه کسی این کار را کرده‌است؟»

به نظر می‌رسد این اقدام برآیند طرح موضوع از سوی وزیر کشاورزی، آهارون زیسلینگ، در نشست هیئت‌وزیران دولت موقت در همان روز بوده باشد. زیسلینگ گفت: «تخریب در حین نبرد… یک چیز است. اما یک ماه بعد، با خونسردی و از سر حساب‌گری سیاسی، چیز دیگری است. این روش شمار عرب‌هایی را که به سرزمین اسرائیل بازمی‌گردند کاهش نخواهد داد بلکه شمار دشمنان ما را افزایش خواهد داد.» در ۲۰ ژوئن وزیر اقلیت‌ها، بخور شالوم شطریت نیز موضوع تخریب روستاها را مطرح کرد.

## جوامع عربی تصرف‌شده در جریان عملیات گدعون

## دیگر جوامع عربی در ناحیهٔ بیسان (۱۹۴۸)

## جستارهای وابسته
* نکبت (فلسطین)
* نقشه دالت
* جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل

## کتاب‌شناسی
* ولید خالدی، ، شابک ۰-۸۸۷۲۸-۲۲۴-۵ (از سرشماری ۱۹۴۵ برای ارقام جمعیتی بهره گرفته‌است).
* بنی موریس، ، شابک ۰-۵۲۱-۳۳۰۲۸-۹.
* ، شابک ۹۷۸-۱-۸۵۱۶۸-۴۶۷-۰.
* ، شابک ۹۷۸-۰-۳۰۰-۱۲۶۹۶-۹.

## منابع

* 
* 
* 

رده:نبردها و عملیات‌های جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل
رده:هاگانا
رده:بیت‌شئان