متون پیوستی (بودایی)

**متون پیوستی** یا **متون الحاقی** یا **متون حاشیه‌ای** یا **متون خارج از سنت رسمی**' (به ، *Anupiṭaka*؛ ) به دسته‌ای از نوشتارهای پالی در بودیسم گفته می‌شود که در حاشیهٔ متون اصلی پالی و سنت رسمی بودایی قرار دارند؛ بدون آنکه بخشی از پیکرهٔ مقدس و رسمی آن به‌شمار آیند.

این متون گاهی به اشتباه با نام‌های «غیرقانونی»، «برون‌قانونی» و «پساقانونی» نیز شناخته می‌شوند؛ در حالی که این متون نه رد شده‌اند و نه مردود دانسته شده‌اند، بلکه در طول تاریخ در کنار متون اصلی مورد احترام و استناد بوده‌اند و مکمل و پیوست مهمی بر آموزه‌های بنیادین تیپیتَکَه به‌شمار می‌آیند. در سنت بودایی، این مفهوم با واژهٔ سانسکریت Anupiṭaka شناخته می‌شود — پیشوند Anu به معنای «پیرو» یا «در کنار» است — و به نوشته‌هایی اشاره دارد که در کنار Tripiṭaka (سه سبد، یعنی پیکرهٔ اصلی متون بودایی) جای می‌گیرند. این تمایز صرفاً ماهیتی تاریخی و سازمانی دارد و هیچ داوری دربارهٔ ارزش معنوی یا اعتبار محتوایی این متون در بر نمی‌گیرد.

متون پیوستی را می‌توان در سه دوره تاریخی جای داد. دوره نخست («کلاسیک») از سده سوم پیش از میلاد تا سده پنجم میلادی گسترده‌است. دوره دوم («شرح‌نویسی») از سده پنجم تا سده یازدهم ادامه دارد و دوره سوم («نوین») از سده دوازدهم آغاز می‌شود.

در سده‌های پس از درگذشت بودا، ارهات‌ها و بهکشوهای دانشمند شرح‌ها و یادداشت‌های خود را دربارهٔ آموزه‌های تیپیتَکَه گردآوری کردند. بیشتر این نوشته‌ها نخست به زبان سینهالی نوشته شدند و سپس به دست بوداگوشَه، دانشمند بزرگ هندی، در سده پنجم میلادی به زبان پالی برگردانده و تدوین شدند.

## پیشینه و گسترش
در سده‌های پس از درگذشت بودا و برگزاری شورای نخست بودایی، ارهات‌ها و بهکشوهای دانشمند آغاز به تدوین شرح‌ها، توضیح‌ها، بسط‌ها، یادداشت‌های مراقبه‌ای و گزارش‌های تاریخی خود دربارهٔ آموزه‌های تریپیتاکا کردند. در آغاز، این داده‌ها به‌صورت شفاهی در درون سَنگَهَه رهبانی دست‌به‌دست می‌شدند. همانند تیپیتَکَه، بسیاری از این متون در حدود آغاز دوران مشترک به نوشتار درآمدند.

بیشتر این نوشتارهای نخستین به زبان سینهالی نوشته شدند و در صومعه‌های جنگلی و پرستشگاه‌های سری‌لانکا نگهداری می‌شدند؛ از این رو دسترسی به آن‌ها تنها برای دانشمندان سینهالی ممکن بود. این ادبیات تنها پس از آن‌که پاره‌های پراکنده به زبان پالی ترجمه و در قالب متون یکپارچه تدوین شدند، در دسترس گسترده جهان ترواده قرار گرفت. این کوشش بزرگ تدوین را بوداگوشَه (به پالی: )، دانشمند بزرگ هندی، در سده پنجم میلادی به انجام رساند.

### سه‌گانه دوره‌های تاریخی
بروس متیوز (به انگلیسی: ) سه دوره تاریخی را برای متون پیوستی پیشنهاد کرده‌است:
* **دوره کلاسیک** (سده سوم پیش از میلاد تا سده پنجم میلادی): این دوره دربرگیرنده زمان شکل‌گیری تیپیتَکَه طی سه تا چهار سده و نگارش «میلیندَپَنهَه» پیش از آغاز دوران مشترک است. میان سده‌های نخست تا پنجم، کاهش چشمگیری در تفسیر دینی پدید آمد.
* **دوره شرح‌نویسی** (سده پنجم تا سده یازدهم): با ظهور بوداگوشَه در حدود سال ۴۰۰ میلادی، عصر بزرگ شرح‌نویسی آغاز شد و موجی از کارهای ژرف تفسیری پدید آمد. این دوره با تهاجم‌های دودمان چولا به لانکا در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی پایان یافت.
* **دوره نوین** (از سده دوازدهم): هنگامی که پاراکرَمَباهوی یکم (۱۱۵۳–۱۱۶۸ میلادی) حکومت بودایی را در لانکا بازسازی کرد، دوره نوین در تاریخ ترواده آغاز شد.

## متون شبه‌پیوستی

متون شبه‌پیوستی (به پالی: ) به ادبیات دوره نخست اشاره دارند و دربرگیرنده چند اثر کلاسیک هستند که تنها شمار اندکی از آن‌ها بر جای مانده‌اند. این آثار گاه بخشی از کُهدَکَه‌نیکایَه (به پالی: ) شمرده می‌شوند. این آثار عبارتند از:
* **نتّیپَکَرَنَه** (به پالی: ): کتاب راهنمایی که روش‌های تفسیر آموزه‌های بودایی را ارائه می‌دهد.
* **پتَکوپَدسَه** (به پالی: ): آموزش دربارهٔ تیپیتَکَه که شیوه‌های شرح و بیان آگاهی از قانون نیک را عرضه می‌کند. مواد خام این اثر مستقیماً از سوتَّه‌پیتَکَه برگرفته شده‌است.
* **میلیندَپَنهَه** (به پالی: ): «پرسش‌های میلیندَه» که به شیوه سوتَّه‌ها نوشته شده و دربرگیرنده گفت‌وگوی میان مناندر (پادشاه یونانی‌تبار هند، به پالی: میلیندَه) و ته‌رَه ناگَسنَه است. این اثر روشنگر نکته‌های مهمی از آموزه‌های بودایی است.

نتّیپَکَرَنَه و پتَکوپَدسَه هر دو درآمدهایی بر آموزه‌های بودایی هستند. این سه کتاب در کُهدَکَه‌نیکایَه چاپ برمه‌ای تیپیتَکَه جای دارند، در حالی که دو کتاب نخست در چاپ سینهالی نیز آمده‌اند.

## متون شرحی

متون شرحی (به پالی: ) مجموعه‌ای از شرح‌ها و تفسیرهای نوشته‌شده بر متن تیپیتَکَه هستند. این متون به‌ویژه در دوره دوم (سده پنجم تا یازدهم) پدید آمدند و بوداگوشَه مهم‌ترین شرح‌نویس این دوره به‌شمار می‌رود. تیکاها (زیرشرح‌ها) و اَنوتیکاها (زیرِزیرشرح‌ها) نیز لایه‌های بعدی تفسیر بر این شرح‌ها هستند.

## رساله‌ها

در کنار شرح‌ها، رساله‌های مستقلی نیز در سنّت ترواده نوشته شدند که به بررسی درونمایه‌های گوناگون آموزه‌های بودایی می‌پردازند.

## جستارهای وابسته
* متون دینی پالی
* تریپیتاکا
* ترواده
* ابهیدارما

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* متون پیوستی پالی در وبگاه Access to Insight
* راهنمای ادبیات پیوستی پالی در وبگاه Access to Insight

رده:ادبیات پالی
رده:مقاله‌های دارای الگوهای سرنویس با صفحه هدف ناموجود