اقتصاد مازندران

بندانگشتی|سطح توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان مازندران بر اساس طرح آمایش در سال ۱۳۹۰ خورشیدی.
**اقتصاد مازندران** به دلیل موقعیت جغرافیایی کوهستانی و صعب‌العبور استان مازندران، پیشینهٔ گسترش بازار، تجارت و شهرنشینی در آن در مقایسه با سایر مناطق ایران کمتر بوده و ساختار اقتصادی آن تا دوره‌های متأخر، عمدتاً مبتنی بر کشاورزی و دامپروری باقی ماند. اگرچه در مقاطعی کوتاه مانند دورهٔ سلجوقی (به ویژه در زمان رستم شاه غازی) و عصر صفوی، اقتصاد شهری رونقی یافت، اما این رونق نیز همواره وابسته به تولید روستاییان بود. از اواخر دورهٔ صفوی با نفوذ و تسلط روسیه تزاری بر کرانه‌های دریای مازندران، مبادلات تجاری در منطقه گسترش یافت. با وجود بازپس‌گیری این نواحی توسط دولت ایران بر اساس عهدنامهٔ رشت، بازرگانان روس حق تجارت خود را حفظ کردند. این روند در اواخر عصر زندیه و با تضعیف دولت مرکزی، موجب رشد نهاد بازار در مازندران شد، هرچند این رونق اقتصادی در دوره‌هایی مانند جنگ‌های ایران و روسیه، طاعون ۱۸۳۰ و انقلاب روسیه دچار وقفه گردید. تغییر پایتخت به تهران در آغاز دورهٔ قاجار نیز تقاضا برای محصولات کشاورزی شمال را افزایش داد، زیرا تهران توان تأمین نیازهای خود را نداشت.

در ایران قاجاری تلاش‌های اولیه‌ای برای صنعتی‌سازی، از جمله ورود ماشین‌آلات و احداث کارگاه‌های تولید قند و شکر، صورت پذیرفت. با این حال، حضور پررنگ روسیه تزاری با اقداماتی چون ایجاد راه‌آهن محلی، تأسیس بانک و شیلات، و اعمال نفوذ بر بازارهای شمال، مانع از رقابت تولیدات داخلی با کالاهای ارزان روسی می‌شد. پس از انقلاب مشروطه، طرح‌های توسعه‌ای همچون احداث راه‌آهن محمودآباد به آمل و استخراج معدن توسط محمدحسین امین‌الضرب، با کارشکنی روسیه ناکام ماند. با وقوع انقلاب بلشویکی در روسیه و هم‌زمانی آن با جنبش جنگل، مبادلات تجاری با روسیه برچیده شد و فرصتی برای عرضهٔ کالاهای بومی فراهم آمد. این تحولات هم‌زمان با روی کار آمدن رضا شاه پهلوی، زمینه را برای صنعتی‌سازی مازندران با بهره‌گیری از مهندسان اروپایی فراهم کرد. سرمایه‌گذاری در صنایع نساجی، پنبه‌پاک‌کنی، روغن‌کشی و راه‌آهن شمال، زیرساخت‌های اقتصادی استان را دگرگون ساخت و باعث رشد شهرنشینی و شکل‌گیری بازار مدرن شد. پس از جنگ جهانی دوم و تا کودتای ۲۸ مرداد، بی‌ثباتی سیاسی و اقتصادی موجب رکود شد، اما از دههٔ ۱۳۴۰ با تمرکز بر گردشگری، رونق به بازار محلی بازگشت. با این حال، مازندران همچنان قطبی کشاورزی باقی ماند و پس از انقلاب ۱۳۵۷، قانون ممنوعیت استقرار صنایع برای حفظ محیط‌زیست، چالش جدیدی در مسیر توسعهٔ صنعتی استان ایجاد کرد.

استان مازندران امروزه قطب صنعت گردشگری، کشاورزی و مواد غذایی ایران است.
استان مازندران در سال ۱۳۴۲ خورشیدی در بین ۱۲ استان کشور با ۸۸۳ واحد صنعتی و صنفی، ۱۶ هزار و ۵۰۴ نفر کارگر و حجم سرمایه‌گذاری ۴ میلیون و ۶۳۱ هزار و ۱۸۹ ریالی در پنجاه سال پیش، پس از پایتخت صنعتی‌ترین استان کشور بود. استان مازندران در سال ۱۳۹۹ پس از استان‌های اصفهان، تهران، خراسان رضوی، فارس، یزد و آذربایجان شرقی، رتبه پنجم را از نظر تعداد واحد تولیدی دارا بود. مازندران در این سال دارای تعداد ۳۰۲۰ واحد صنعتی دارای پروانه بهره‌برداری با میزان سرمایه‌گذاری ۶۴۰۹۲ میلیارد ریال و اشتغال ۸۱۷۸۵ نفر بود. تولید ناخالص داخلی استان مازندران در این سال حدود ۶۰ هزار میلیارد تومان بوده که ۱۵ هزار میلیارد تومان از این میزان مربوط به بخش کشاورزی، حدود ۶ هزار میلیارد تومان بخش معدنی و صنعتی و ۳۹ هزار میلیارد تومان هم وابسته به بخش خدمات است. مازندران رتبه هفتم را در بین ۳۱ استان کشور در تولید ناخالص ملی داشته و در ۱۵ محصول رتبه برتر در سطح کشور را دارا بود. مازندران با پذیرایی ۱۴ میلیون گردشگری داخلی و ۲۳ هزار گردشگر خارجی قطب گردشگری کشور محسوب می‌گردد.

بر اساس آمار ارائه شده توسط مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۲، مازندران در دو شاخص نرخ مشارکت اقتصادی و نرخ اشتغال بالاتر از میانگین کشور است. در شاخص نرخ مشارکت اقتصادی با ۴۴ درصد پیشتاز است و در این زمینه حدود ۲ درصد از متوسط شاخص کشوری بالاتر قرار دارد. نرخ بیکاری هم بیش از پنج درصد کاهش داشته و مازندران در این سال بعد از خراسان رضوی کمترین نرخ بیکاری را داشت. به گفتهٔ ایرنا، نرخ رشد اقتصادی استان در این سال به عدد ۴٫۱۱ درصد رسید.

## تاریخچه
[بندانگشتی|در [ایران قاجاری، نقش پررنگ روس‌ها در شمال ایران، مانع از توسعه بازرگانی و صنعت محلی می‌شد و تنها پس از مشکلات داخلی روسیه، صنعت بومی فرصتی برای رشد یافت.]]
به دلیل صعب العبور بودن و بسته بودن محیط جغرافیایی شمال ایران، پیشینهٔ گسترش بازار و تجارت و رشد شهرنشینی در مازندران نسبت به دیگر مناطق ایران کم بوده و ساختار اقتصادی آن غالباً مبتنی بر کشاورزی و دامپروری بوده است. تنها در دوره‌های کوتاهی از عصر سلجوقی (نک. به رستم شاه غازی) و صفوی، اقتصاد شهری مازندران توسعه یافت ولی در همین ادوار کوتاه نیز به شدت تحت تأثیر تولید روستاییان بود. پس از سرنگونی صفویان و تسلط روس‌ها بر کرانه‌های دریای مازندران، بازرگانان روس موجب گسترش مبادلات تجاری در این نواحی شدند و بازارهای مازندران رونق گرفت. بر اساس عهدنامه رشت، بازرگانان روس پس از بازپس‌گیری این نواحی توسط دولت ایران همچنان حق تجارت در منطقه را حفظ کرده‌بودند. از اواخر عصر زندیه، با تضعیف مجدد دولت مرکزی ایران، ارتباط اقتصادی با روسیه موجب رشد نهاد بازار شد. این رونق اقتصادی در دوره‌های مانند جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار، طاعون ۱۸۳۰ و انقلاب روسیه توقف‌هایی داشت. در کنار مسئلهٔ تجارت خارجی، تغییر پایتخت ایران در ابتدای دوره قاجار، تقاضای زیادی برای محصولات کشاورزی شمال کشور ایجاد کرد زیرا شهرستان تهران توان عرضهٔ محصولات مورد نیاز جمعیت خود را نداشت.

در دورهٔ قاجار تلاش‌های اولیه‌ای برای ورود ماشین‌آلات و سیستم‌های صنعتی انجام پذیرفت و کارگاه‌های تولیدی کوچکی به خصوص جهت تولید قند و شکر احداث شد. ولی تا پیش از انقلاب مشروطه، وفور محصولات روسی با قیمت ارزان در بازارهای مازندران رایج بود و به همین خاطر پیشه‌وران ایرانی توان رقابت با تولیدات خارجی را نداشتند. پس از مشروطه، محمدحسین امین‌الضرب با حمایت میرزاعلی‌اصغر اتابک (صدراعظم مظفرالدین شاه) طرح گسترده‌ای برای توسعه و عمران مازندران ارائه کرد و از محمودآباد تا آمل یک مسیر راه‌آهن ۲۱ کیلومتری احداث کرد. همچنین اقداماتی برای استخراج معدن آهن ماهان نور، کارخانهٔ شکرریزی و کارگاه تخته‌بری صورت گرفت. ولی نفوذ روسیه تزاری مانع از به ثمر رسیدن فعالیت‌های تاجران ایرانی می‌شد و با کارشکنی آنان، طرح‌های مذکور شکست خورده و رها شد.

از اقدامات روسیه تزاری در شمال ایران ساخت یک راه‌آهن محلی، تأسیس شیلات دریای مازندران، ایجاد کنسولگری، تأسیس شعبه‌ای از بانک استقراضی و بانک شاهنشاهی، راهسازی و ایجاد تلگراف‌خانه در ساری، بارفروش، استرآباد و مشهدسر بود که همگی با هدف پشتیبانی و کمک به بازرگانان و اتباع روسی در بازارهای شمال ایران انجام می‌شد. این امتیازات باعث شد بازارهای شمال ایران تحت نفوذ روسیه قرار گیرد ولی زیرساخت‌های اقتصادی مناسبی برای افراد محلی فراهم آورد و مشاغل جدیدی در مازندران شکل گرفت. پس از عهدنامه گلستان دریا و حق تسلط بر ناوگان‌های تجاری و نظامی به روس‌ها واگذار شد و تجارت دریایی مازندران بیشتر از بندر گز و مشهدسر انجام می‌پذیرفت. در ۱۳۰۹ هجری، مبادلات گمرک دریایی بابلسر بالغ بر سیزده هزار تُن بود. صادرات برنج، پشم و پنبه از مازندران به روسیه و واردات منسوجات و کالاهای فرنگی رواج داشت. روس‌ها برای بیشتر شدن تولید پنبه در مازندران، کارخانجات پنبه‌پاک‌کنی در ساری و بارفروش ساختند. این رونق بسیار به وضعیت سیاسی و اقتصادی درون روسیه وابسته بود و به همین جهت، پس از انقلاب بلشویکی در روسیه که هم‌عصر با جنبش جنگل در گیلان بود، برچیده شد و بازارهای شمال ایران در تأمین کالاهای مورد نیاز خود دچار مشکل شدند.

[بندانگشتی|راست|اقامتگاه کارگران ساختمانی [پل ورسک، بخشی از راه‌آهن سراسری ایران. اثر آنه ماری شوارتسنباخ، ۱۹۳۵ میلادی.]]
با توجه به این که یکی از علل مهم کند بودن روند صنعتی شدن مازندران وجود امپراتوری روسیه بود، پس از انقلاب روسیه در ۱۹۱۷ میلادی (۱۲۹۵ شمسی)، که مبادلات تجاری با روس‌ها برچیده شد، رفته رفته کالاهای بومی فرصت ارضه یافتند و به ویژه محصولات کشاورزی و دامی مازندران بازار محلی را قبضه کردند. این وقایع مصادف با قدرت گرفتن آلمان در اروپا و رقابت امپراتوری بریتانیا با آن و همچنین روی کار آمدن رضا شاه پهلوی در ایران است. رضا شاه توانست با بهره‌گیری از فرصتی که به علت فقدان حضور روسیه و بریتانیای قدرتمند ایجاد شده بود، شرکت‌ها و مهندسان اروپایی را برای آغاز روند صنعتی کردن ایران و زادگاهش، مازندران، فرا بخواند. زیرساخت‌های صنعتی در این دوره دگرگون شد. سرمایه‌گذاری در صنایع نساجی، پنبه پاک‌کنی، چای پاک‌کنی، روغن‌کشی، گونی‌بافی، دخانیات، برق، ساخت تراورس راه‌آهن و… همگی به ثمر نشست و تنها طرح شکست خوردهٔ پهلوی اول در مازندران، ایجاد کارخانهٔ هواپیماسازی در رامسر بود که پس از تبعید شاه و اشغال ایران، ناکام ماند و ساختمان آن رها شد.

رضا شاه خواهان بازسازی شهرها بود و بخشی از توسعهٔ شهری و نهاد بازار در مازندران به سیاست‌هایی که او پی گرفت، برمی‌گردد. به دستور رضا شاه، بناهای قدیمی با اداره‌های دولتی و میدان‌های وسیع و بلوارهای عریض جایگزین شدند. او به زادگاه خود، مازندران، بودجهٔ قابل ملاحظه‌ای تخصیص داد. بافت روستایی و حتی نام بسیاری از شهرها در این دوره تغییر پیدا کرد و بازار به صورت مدرن و به شکل خیابان‌هایی با مراکز خرید، پدید آمد. راه‌آهن شمال و جاده‌های تازه تأسیس بندرهای شمال را به تهران و نواحی مرکزی ایران متصل کردند. رفته رفته اجتماعات روستایی پرجمعیت به شهر بدل شدند و شهرهای قدیمی صاحب فضاهای شهری (همچون میدان، بلوار، باغ ملی، شهربانی و شهرداری و…) شدند. بانک‌ها و کارخانه‌هایی دایر شد و مؤسسات مدنی نوین شکل گرفتند. تأسیس راه‌آهن و کارخانه‌های نساجی تأثیری شگرف بر رشد نهاد بازار گذاشت و زیرساخت لازم برای پویایی بازارهای محلی را فراهم بخشید. تولیدات ایرانی تدریجاً جایگاه محصولات روسی را با چالش مواجه کرد و سیطرهٔ روس‌ها بر اقتصاد محلی از بین رفت؛ گرچه انحصار برخی کالاها تا سال‌ها در دست روس‌ها مانده بود.

پس از جنگ جهانی دوم صنایع مازندران بر پایهٔ بنیادهای سابق به کار خود ادامه می‌دادند. از اشغال ایران تا کودتای ۲۸ مرداد بی‌ثباتی سیاسی و اقتصادی و همچنین حضور نیروهای روس و عدم کنترل گمرکی موجب رکود در اقتصاد ایران شد. این وضعیت باعث گرایش روزافزون بازاریان به حزب توده و عدالت می‌شد. در ۱۳۲۴ شمسی، حزب توده از تاجران و کسبه خواست بازار را تعطیل کنند. در شهرهای مازندران کمیتهٔ محلی حزب وطن در خیابان مشرف به بازار مقر می‌ساخت و اعضایش بیشتر از بازاریان بود. از دههٔ ۱۳۴۰ شمسی، همراه با تحولات گسترده سیاسی و اقتصادی ایران، محمدرضا شاه پهلوی بر گردشگری مازندران تمرکز کرده و رونق را به بازار محلی بازگرداند. ناگهان اقتصاد بازار و توسعهٔ فیزیکی آن در شهرهای مازندران رشد چشمگیری پیدا کرد. با این حال هیچ شهر صنعتی بزرگی در مازندران شکل نگرفت زیرا شرایط برای کشاورزی و مشاغل وابسته به آن فراهم بوده و بخش گسترده‌ای از نیروی کار را جذب خود می‌کرد؛ لذا با ظهور کشاورزی مکانیزه، مازندران و گرگان بیش از دیگر نواحی کشور در بخش کشاورزی اشتغال یافتند. پس از پایان جنگ ایران و عراق برنامه‌های توسعه ملی در ایران از سر گرفته شد ولی قانون ممنوعیت استقرار صنایع در مازندران به تصویب رسید که تا سال‌ها با هدف حفظ محیط‌زیست این استان، مانع بزرگی برای توسعه آن بود.

## کشاورزی و دامپروری
[بندانگشتی| [برنج مهم‌ترین محصول کشاورزی استان مازندران و اصلی‌ترین غذای مردم آن است.]]
استان مازندران با توجه به موقعیت خاص اقلیمی، تنوع آب و هوائی و برخورداری از باران سالانه و پراکندگی مناسب در محصولات مختلف و دشت‌های وسیع در قسمت جلگه ای، از مناطق حاصلخیز و کشاورزی ایران می‌باشد که حدوداً دارای ۵۷۰٫۳ هزار هکتار سطح زیر کشت اراضی می‌باشد. در مازندران انواع محصولات زراعی نظیر برنج و گندم، پنبه، دانه‌های روغنی محصولات باغی چون مرکبات و سایر محصولات دیگر کشت می‌شود و در برخی از محصولات نیز از موقعیت ممتازی برخوردار است. به‌طوری که از مجموع سطح زیرکشت استان ۷۲٫۲ درصد به محصولات زراعی سالانه و ۲۷٫۵ درصد به کشت محصولات دائمی که عمدتاً مرکبات است، اختصاص دارد. محصول مهم و استراتژیک در بخش زراعت برنج می‌باشد. مازندران با تولید متوسط یک میلیون ۵۰ هزار تن برنج ۴۲ درصد برنج مورد نیاز کشور را تأمین می‌کند و مقام اول تولید برنج در کشور ایران را دارا می‌باشد.

بر اساس نتایج سرشماری عمومی کشاورزی سال ۱۳۹۳ و سالنامهٔ آماری استان مازندران در سال ۱۴۰۲، تعداد ۳۲۲۵۰۳ بهره‌بردار اعم از خانوارها و شرکت‌ها و مؤسسات عمومی در استان فهرست شده که شامل فعالیت زراعت، باغداری، کشت گلخانه‌ای، پرورش دام سنگین و سبک، زنبور عسل، کرم ابریشم، طیور و ماهی می‌شود. بر اساس این آمار، مساحت اراضی زراعی مازندران بالغ بر ۲۴۲۵۶۳ هکتار و مساحت اراضی باغ و قلمستان آن برابر ۹۰۸۴۷ هکتار بوده است. در سال ۱۴۰۲، تعداد ۱۹ کشتارگاه با عرضهٔ ۱۸۹۶۸۷۹۴۹ کیلوگرم طیور وجود داشته و در همین سال سطح زیر کشت محصولات سالانه ۵۰۰۳۶۸٫۵ هکتار بوده است که از این میان ۸۵٫۱ درصد آبی و ۱۴٫۹ درصد دیم بودند. همچنین تولید ماهیان خاویاری در مزارع پرورشی ۲۵۸۲ تن بوده است. در سال ۱۴۰۲، تعداد ۲۱۹۳ شرکت تعاوی کشاورزی در مازندران فعال و بوده و ۲۱۴۵۸ شاغل تحت پوشش اداره کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی بودند.

روسیه به عنوان مهم‌ترین مشتری محصولات و مقصد صادراتی استان مازندران است. هرساله کیوی، پرتقال، سبزی، گوشت مرغ، گل و گیاهان زینتی از جمله محصولات کشاورزی است که مازندران درآنها مازاد تولید دارد و آن‌ها را با غلات، کلزا، سویا و روغن استان ولگاگراد روسیه معامله پایاپا می‌کند و بیشترین صادرات کیوی مازندران هم به روسیه است. روزانه ۵۰۰ تُن مرکبات استان به کشورهای حوزه خلیج فارس، دریای خزر و روسیه صادر می‌شود.

### برنج
بندانگشتی|اولین نشای مکانیزه برنج در مازندران.
برنج مهم‌ترین محصول کشاورزی استان مازندران و اصلی‌ترین غذای مردم آن است. سطح زیر کشت شالیزارهای استان در سال ۱۴۰۴، در حدود ۲۳۰ هزار هکتار بوده است و با تولید بیش از یک میلیون تُن شلتوک، این استان ۴۲ درصد برنج مورد نیاز کشور را تأمین می‌کند. بخشی از شالیزارهای مازندران در سال‌هایی که با مشکل کم‌آبی روبرو نباشند، قابلیت کشت دوم نیز دارند. کشت دوم به دو روش نشای مجدد و پرورش ساقه باقی‌مانده (به مازندرانی: دِ نوج) انجام می‌شود. بنا به گزارش یکی از کارمندان جهاد کشاورزی، در سال ۱۴۰۴، برنج سفیدی که از برداشت اول به دست آمد ۷۰۰ هزار تن بود و با احتساب کشت دوم، به بیش از ۹۰۰ هزار تن رسید.

در شالیزارهای مازندران، هم ارقام محلی و هم ارقام پرمحصول کشت می‌شود. ارقام محلی مانند طارم (با هویزه، دیلمانی، هاشمی و …) به دلیل کیفیت بالای پخت، طرفداران زیادی دارند. ارقام پرمحصول اصلاح‌نژاد شده مانند شیرودی و فجر نیز به دلیل عملکرد بیشتر در واحد سطح، کشت می‌شوند.بالا بودن هزینه‌های تولید از جمله هزینه کارگر، بذر، سم و کود، از دغدغه‌های اصلی شالیکاران است. با این حال، تحلیل‌های اقتصادی نشان می‌دهد که با وجود افزایش هزینه‌ها، کشت برنج در استان همچنان می‌تواند سودآور باشد.

### مرکبات
مرکبات پس از برنج، مهم‌ترین محصول کشاورزی و منبع درآمد در استان مازندران محسوب می‌شود. در سال ۱۴۰۳ گردش مالی آن بیش از ۵۰ هزار میلیارد تومان برآورد شد. استان مازندران با دارا بودن حدود ۱۱۲ تا ۱۲۰ هزار هکتار باغ مرکبات، قطب تولید این محصول در ایران است.

از مجموع باغ‌های مرکبات استان، حدود ۱۱۰ هزار هکتار از ارقام بارده هستند. سطح زیر کشت مرکبات استان معادل ۳۹ درصد از کل سطح زیر کشت مرکبات کشور و تولید آن بیش از ۴۰ درصد از تولید ملی را تشکیل می‌دهد. بر اساس آمارهای مختلف، تولید سالانه مرکبات مازندران بین ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تن تا ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار تن متغیر است که بیش از ۵۰ تا ۶۰ درصد نیاز بازار داخل را تأمین می‌کند.

از مجموع باغات مرکبات استان، حدود ۸۰ هزار هکتار زیر کشت ارقام مختلف پرتقال و ۳۰ هزار هکتار زیر کشت ارقام مختلف نارنگی قرار دارد و بقیه به محصولاتی از جمله نارنج و لیمو اختصاص دارد. ارقام کشت شده شامل پرتقال تامسون، ناول، ناولینا، ارقام خونی (مانند مورو، سانگین، کاراکارا، تاراکو)، بیروتی، و همچنین ارقام نارنگی مانند کلمانتین (یافا)، نارنگی زودرس، محلی، انشو و پیج است. برداشت مرکبات از ارقام زودرس نارنگی آغاز می‌شود و سپس انواع پرتقال تا اواخر فصل برداشت می‌شوند.

### کیوی
در سال ۱۳۴۷ خورشیدی، نخستین نهال کیوی ایران در شهرستان رامسر کاشته شد.سطح زیر کشت باغات کیوی در سال‌های اخیر افزایش یافته و از حدود ۶ هزار هکتار در سال ۱۳۹۲به ۷ تا ۸ هزار هکتار در سال‌های اخیر رسیده است. بر همین اساس، تولید سالانه کیوی نیز رشد قابل توجهی داشته و از ۱۵۰ هزار تن در سال ۱۳۹۲به پیش‌بینی بیش از ۲۷۰ هزار تن در سال ۱۴۰۴ رسیده است. ایران پس از تولید، رتبه چهارم تولید کیوی در جهان را دارد و مازندران رتبه اول تولید این محصول در کشور را داراست. بخش قابل توجهی از کیوی مازندران به کشورهای دیگر صادر می‌شود. طبق برآورد سال ۱۴۰۴، اگر حدود ۳۰ هزار تن کیوی از استان صادر شود، با احتساب نرخ حدود دو دلار برای هر کیلوگرم در بازارهای جهانی، درآمدی معادل ۶۰ میلیون دلار برای کشور به همراه داشته است. شهرستان عباس‌آباد با بیش از هزار و ۴۰۰ هکتار سطح زیر کشت کیوی، نقشی مهمی در این تولید دارد.

### شیلات
بندانگشتی|چپ|بازار ماهی در مازندران
این استان ۲۰ درصد تولید ماهیان پرورشی، ۷۰ درصد ماهیان کیلکا و ۴۳ درصد ماهیان استخوانی استان‌های شمالی را به خود اختصاص داده است. میزان صادرات آبزیان مازندران ۱۰ هزار و ۵۰۰ تُن است که در بحث صادرات ماهیان خاویاری پرورشی نیز رتبه نخست را در کشور دارا است. ۲۳۴ مزرعه پرورش ماهی در استان مازندران وجود دارد و میزان تولید ماهیان سرد آبی استان در سال‌های‌های ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۸ ۱۶ هزار و ۵۰۰ تن و تولید ماهیان خاویاری ۱۲۷ تن بوده است. در حال حضار نیز تعداد ۴۴ فرورند شناور صید ماهی کیلکا در استان فعال است و ۱۶ کارخانه پودر ماهی، ۹ کارخانه تولید کنسرو، چهار کارخانه بسته‌بندی در استان وجود دارد. میزان تولید ماهیان پرورشی استان مازندران، سالیانه حدود ۷۰ هزار تن است.

### گل و گیاه
مازندران با تولید و عرضه سالانه ۴۳۰ میلیون انواع گل و گیاه زینتی در جایگاه نخست تولید گل و گیاه کشور قرار دارد. ۲۱ میلیون گلدان، ۲۶۶ میلیون گل شاخه بریده، ۸۵ میلیون اصله درخت و درختچه زینتی، ۵۳ میلیون بوته گل‌های فصلی و نشایی و پنج میلیون پیاز و پیازچه سالانه در مازندران تولید می‌شود.

## معادن
۲۰۰ معدن زغال‌سنگ در کشور فعال است که مازندران با ۵۰ معدن بیشترین تعداد معادن این بخش را داراست. ذخیره معادن استان بالغ بر ۹۸۵ میلیون تن می‌باشد. استان مازندران با معادن متنوع و تنوع ذخایر معدنی از استان‌های غنی از نظر فرآورده‌های معدنی است و تولید این بخش ظرفیت آن را دارد که هم‌ردیف نفت درآمدزا باشد. وجود معادنی نظیر فلورین، زغال‌سنگ، شن و ماسه، روی، سیلیس، سنگ‌های زینتی، مرمریت این استان را به یکی از نقاط برخوردار کشور در حوزه معدن مبدل کرده است. در حال حاضر، مهم‌ترین محصولات صادراتی صنایع معدنی استان مازندران نیز شامل سیمان، کلینکر، سفال بام، ظروف چینی، سرب و زغال‌سنگ حرارتی است. استان مازندران بیشترین منابع فلورین و پوکه معدنی در کشور را در اختیار دارد و از نظر میزان منابع زغال‌سنگ جزء سه استان برتر کشور است.

بر اساس آمار سال ۱۴۰۱، در مازندران ۱۰۶ معدن در حال بهره‌برداری وجود داشته که ۵۸ معدن شن و ماسه و ۴۸ معدن مربوط به استخراج دیگر مواد معدنی بوده‌اند. ۳۷۱۴ نفر در این معادن اشتغال داشتند. ارزش کل تولید این معادن ۱۸۹۰۴ میلیارد ریال برآورد شده که بیشترین آن مربوط به شن و ماسه، زغال‌سنگ خشک و سنگ آهن بوده. این در حالی است که ظرفیت بسیار بیشتری وجود دارد. بنا بر آمار ۱۳۹۳، کل ذخیره قطعی معادن موجود در مازندران بیش از ۷۱۲ میلیون تن و با استخراج اسمی ۱۶ میلیون تن است؛ با این حال تنها ماده معدنی صادراتی فلورین بوده است.

بیشتر معادن استان غیرفعال و متروکه است. از مشکلات معدنکاران استان، واگذاری معادن به افراد غیرمتخصص، سرمایه‌گذاری کم، نبود نظارت لازم، حمایت ناکافی دولت، فقدان اکتشافات سیستماتیک، نبود بانک اطلاعاتی اکتشافی، سوءاستفاده مالی و رانت از معادن، فرسودگی ماشین آلات خط تولید، نامناسب بودن جاده‌های دسترسی به معادن، فقدان خدمات زیرساختی مانند برق‌رسانی و دغدغه‌هایی از جمله پوشش گیاهی و کوهستانی و صعب العبور بودن مناطق مطالعاتی است.

## صنایع
بندانگشتی|صنایع پیشرو در شهرستان‌های مازندران بر حسب تعداد کارگاه‌های مربوط به هر صنعت در سطح شهرستان.
بر اساس آمار سال ۱۴۰۰، در کارگاه‌های صنعتی استان که بیش از ۱۰ شاغل داشته‌اند، بیش از ۶۷۵۴۱ نفر مشغول بوده‌اند. در سال ۱۴۰۲، تعداد ۱۴۶۲ شرکت تعاونی صنعتی، ۲۵۰۲ شرکت تعاونی خدماتی فعال و ۹۰ شرکت تعاونی فرش دستباف در استان مازندران وجود داشته.

### صنایع فلزی و ریخته‌گری
[بندانگشتی|راست|[جام طلایی دو شیر بین ۱۰۰۰ تا ۶۰۰ پیش از میلاد ساخته شده و در کلاردشت کشف گردید.]]
پیشینهٔ فلزکاری در ایران به هفت هزار سال پیش بازمی‌گردد و یافته‌هایی از هزارهٔ سوم پیش از میلاد در مازندران کشف شده که نشان می‌دهد این فن در کرانه‌های جنوبی دریای مازندران نیز وجود داشته است. شواهد پیدا شده در تورنگ تپه و کلاردشت از اواخر هزارهٔ دوم و اوایل هزارهٔ اول پیش از میلاد از جمله نخستین مدارک وجود فنون فلزکاری در باستان‌شناسی هستند. همچنین ریخته‌گری نیز قدمت زیادی داشته و شواهد ذوب فلزات و وجود اشیاء آهنی در محوطه‌های باستانی مازندران موجود است. در ۱۱۵۴ هجری قمری، نادر شاه در شهر آمل یک کارخانهٔ ذوب آهن برای ساخت گلوله‌های توپ و خمپاره و نعل اسب دایر کرد. بعدها، جعفرقلی بیگ افشار که از سوی عباس‌میرزا به روسیه رفته و جزئیات فنی تولید آلیاژ آهن را آموخته بود، در نائیج کارگاه تولید گلوله ساخت و در یک سال حدود صد هزار گلوله برای توپخانهٔ ایران تولید کرد. در ۱۳۰۸ هجری نیز امین‌الضرب برای طرح راه‌آهن خود کارگاه‌های ریخته‌گری ساخت.

در سال ۱۳۶۵ خورشیدی، تنها ۱۵ واحد صنایع فلزی با حدود نهصد کارگر در استان فعال بودند. امروزه کارگاه‌ها و واحدهای متعددی در سطح استان به تولید محصولات فلزی اعم از ماشین‌آلات و تجهیزات، وسایل نقلیه موتوری، محصولات فلزی فابریکی و… می‌پردازند. با این که تولید محصولات فلزی و فابریکی در بیشتر شهرستان‌های مازندران جزء صنایع پیشرو است، واحدهای صنعتی بزرگی در این زمینه شکل نگرفته‌اند و کارگاه‌های کوچک نقش پررنگ‌تری دارند. در این میان شهرستان بابل بیشترین سهم صنایع فلزی را در استان داراست.

در بخش ریخته‌گری نیز امروزه شرکت‌های متعددی در مازندران فعالیت می‌کنند؛ من‌جمله فولاد ذوب آمل، ریخته‌گری فولاد طبرستان، ریخته‌گری دقیق ساری، چدن آرای شمال، ذوب فلزات کوهساران، آلومینیوم ریزان جویبار.

### چوب و کاغذ
[بندانگشتی|تصویر هوایی از کارخانهٔ [نکاچوب.]]
صنایع سلولزی اغلب در نواحی مجاور جنگل‌ها شکل می‌گیرند؛ لذا این صنعت در جوار جنگل‌های شمال ایران نیز شکل گرفته است. مجموعه‌های صنعتی این صنعت در مازندران به دو دستهٔ محصولات کاغذی و محصولات چوبی تقسیم می‌شوند.

مطالعات اولیه برای نخستین کارخانهٔ کاغذسازی مازندران در ۱۳۵۱ خورشیدی آغاز شد و از ۱۳۵۴ تا انقلاب ۱۳۵۷ بخش قابل توجهی از تجهیزات لازم خریداری شده و ۴۸۰ هکتار زمین در نظر گرفته شد ولی پس از انقلاب این پروژه مدت‌ها رها شد تا ۱۳۶۹ که نیمی از مجموعه به بانک ملی سپرده شد و تعدادی شرکت‌های کانادایی، آلمانی، اتریشی، فنلاندی و سوئدی در ۱۳۷۰ کنسرسیومی تشکیل دادند که نهایتاً موفق شد در ۱۳۷۶ کارخانه را با ظرفیت ۹۰ هزار تُن کاغذ فلوتینگ، ۴۲ هزار تن کاغذ روزنامه و ۳۲ تن کاغذ چاپ و تحریر، افتتاح کند.

کارخانهٔ تخته فشردهٔ مازندران که نخستین تولیدی از نوع خود در استان بود، در ۱۳۵۶ در شهرستان شاهی (قائمشهر) تأسیس شد و ظرفیت ۲۸ هزار متر مکعب در سال داشت. در دههٔ ۱۳۷۰ خط دوم این کارخانه با ظرفیت ۳۰ هزار مترمکعب آغاز به کار کرد. پس از آن، در سال ۱۳۶۱ کارخانهٔ نئوپان ۲۲ بهمن در بهشهر با ظرفیت ۴۸ هزار مترمکعب و در ۱۳۶۲ کارخانهٔ نکاچوب در ساری با ظرفیت ۲۶ هزار مترمکعب به بهره‌برداری رسیدند.
امروزه بیشترین کارگاه‌های تولید کاغذ و محصولات کاغذی در شهرستان‌های ساری، آمل و قائمشهر قرار دارند و بیشترین سهم از تولید چوب و محصولات چوبی را شهرستان‌های بابل، ساری و آمل دارند. از مجموع واحدهای صنعتی که در شهرک‌های صنعتی مازندران هستند، ۱۲۵ واحد مربوط به صنایع سلولزی است که ۴۴ واحد آن به بهره‌برداری رسیده است و حدود هزار نفر در این واحدها مشغول به کارند.

### صنایع غذایی
در مازندران ۴۵۰ واحد صنایع غذایی وجود دارد که در ۱۰ گروه فراورده‌های لبنی، قند و شکر، فراورده‌های گوشتی، روغن، بسته‌بندی، کنسرو غیر گوشتی، فراورده‌های آردی، نوشیدنی و کشتارگاه طیور و تولیدات آن فعالیت دارند.

#### لبنیات
نخستین واحد صنعتی لبنی استان در ۱۳۴۰ خورشیدی، به نام کارخانهٔ تولید شیر پاستوریزهٔ مازندران در ساری افتتاح شد که همچنان فعال است. حدود ۱۹٪ از شیر مورد نیاز این صنعت در خود استان تهیه می‌شود و عمدتاً از استان‌های دیگر شیر به کارخانجات مازندران منتقل می‌شود. حدود ۸۴ درصد از شاغلان صنایع لبنی استان تنها در دو کارخانهٔ عمدهٔ آن کار می‌کنند.

#### آرد
آردسازی جزء نخستین صنایع غذایی بود که در مازندران شکل گرفت و اولین واحد آن در ۱۳۴۲ در بابل تأسیس شد و همچنان دایر است. تا اواخر دههٔ ۱۳۹۰، از بیست کارخانهٔ آرد استان، ۱۸ کارخانه فعال بودند که غالباً در نواحی مرکزی و شرقی استان تمرکز داشتند. این کارخانجات برای ذخیرهٔ گندم خود از سیلوهای مکانیزه و بتنی بهره می‌برند. با توجه به نیاز اساسی و حمایت‌های پایدار دولتی، این صنعت کمتر دچار آسیب شده است.
کارخانه‌های تولید کیک و کلوچه، نان حجیم و ماکارونی از دیگر محصولات صنعت آرد هستند. بخش قابل توجهی از این سه نوع کارخانه غیرفعالند یا با ظرفیت پایین به کار خود ادامه می‌دهند. در این میان قدیمی‌ترین کارخانهٔ کیک و کلوچهٔ استان که در ۱۳۵۹ در قائمشهر بنیان گذاشته شد، هنوز به فعالیت ادامه می‌دهد.

#### فرآورده‌های گوشتی
[بندانگشتی|چپ|برند [کاله از معتبرترین نام‌های تجاری استان است که در زمینه فرآورده‌های لبنی و گوشتی فعالیت دارد.]]
تولید فرآورده‌های گوشتی در مازندران با تأسیس یک کارخانهٔ همبرگر در بابلسر در سال ۱۳۶۰ خورشیدی آغاز شد و فراورده‌های گوشتی کاله از ۱۳۶۵ تولید دیگر محصولات گوشتی همانند سوسیس، کالباس و… را آغاز نمود. امروزه کارخانه‌های مختلفی در زمینه‌های مختلف فرآورده‌های گوشتی مشغول هستند؛ من‌جمله صنایع تولید سوسیس و کالباس، صنعت قطعه‌بندی گوشت قرمز و سفید، صنعت کنسرو گوشتی و کشتارگاه‌ها.

#### دیگر صنایع غذایی
نخستین کارخانهٔ تولید روغن از ۱۳۳۸ در بابل شکل گرفت و در ۱۳۴۷ دومین کارخانهٔ روغن‌کشی استان در بهشهر افتتاح شد. کمتر از پنج درصد دانه و روغن خام مصرفی کارخانه‌های مازندرانی در این استان تأمین می‌شود. در دههٔ ۱۳۹۰، یازده واحد فعال تولید روغن حدود هزار و چهارصد نیروی شاغل داشتند و به روغن‌کشی، تصفیهٔ روغن و تولید مارگارین مشغول بودند.

صنعت کنسروهای غیر گوشتی نیز بیشتر شامل انواع سس، رب و همچنین حبوبات، مربا و کمپوت، شور و ترشیجات است. نخستین تولیدات کنسروی در ۱۳۶۰ در شهرستان آمل بنیان‌گذاری شد و در اواخر دههٔ نود اشتغال اسمی این صنعت ۱۲۰۰ نفر و اشغال عملی آن ۷۳۰ نفر بود. ۲۵ درصد از مواد اولیهٔ این صنعت در خود استان تأمین می‌شود.

صنعت نوشیدنی در استان با تأسیس خط تولید آب میوه، نوشابه و آب معدنی آمل در ۱۳۵۴ آغاز شد ولی این کارخانه تعطیل گشت و بار دیگر در ۱۳۶۵ کارخانه‌ای در نوشهر تولید آب میوه و نوشابه را آغاز نمود. کمتر از پنج درصد از میوه‌های مورد نیاز این صنعت از درون استان تأمین می‌شود.

صنعت بسته‌بندی چای در ۱۳۴۵ در رامسر بنیان گذاشته شد ولی این واحد تعطیل گردید و در ۱۳۶۸ در بابلسر این صنعت احیاء شد. مهم‌ترین مواد اولیهٔ صنعت بسته‌بندی در استان شامل شکر، حبوبات، ادویه، سویا، چای، آرد، برنج و برگ چای سبز هستند.

### نساجی
[بندانگشتی|جایگزین=روزنامه اطلاعات مورخه ۱۸ امرداد ۱۳۱۶ خورشیدی. برگ نخست.|صفحهٔ اصلی ''[اطلاعات (روزنامه)|روزنامهٔ اطلاعات* در مرداد ۱۳۱۶، که [[کارخانه حریربافی چالوس|کارخانهٔ حریربافی چالوس]] را به‌طور کامل معرفی می‌کند.|راست]]
نساجی از دیرباز به صورت سنتی در نقاط گوناگون ایران رایج بود ولی سبک و سیاق مدرن آن در زمان [[رضا شاه پهلوی]] با هدف جلوگیری از خروج ارز، کمک به صادرات و جایگزینی کالاهای وارداتی، در دستور کار قرار گرفت. شاه در دههٔ ۱۹۳۰ میلادی که معاصر با [[رکود بزرگ]] بود، تعرفه‌های ورود کالا را افزایش داده و با تشکیل انحصار دولتی، تأمین مالی کارخانجات و اعطای وام کم بهره، سرمایه‌گذاران را به حضور در صنایع تشویق کرد. از ۱۳۰۴ خورشیدی، ۱۷ کارخانه نساجی در پی این موج صنعتی‌سازی احداث شدند. [[کارخانه گونی‌بافی رشت]] نخستین تولیدی نساجی شمال کشور بود که گزدش اقتصادی صنعت و کشاورزی مازندران و گیلان را به خود جذب کرد و پس از بهبودی که برای کشاورزان مازندرانی ایجاد کرد، الگویی برای صنایع نساجی مازندران شد. در ۱۳۰۵ تا ۱۳۴۳ واحدهای تولیدی متعدد در شاهی (قائمشهر)، بهشهر، چالوس و محمدآباد تأسیس شدند. همچنین افتتاح کارخانهٔ نخ‌ریسی در شاهی در سال ۱۳۱۳ خورشیدی الگویی برای دیگر کارخانه‌های استان شد. رضا شاه علاوه بر علاقهٔ شخصی به زادگاهش، به موجب وجود کشاورزی غنی منطقه، کارخانه‌هایی را در املاک شخصی خود بنیان نهاد که از ابریشم، پشم، پنبه، لفاف، کنف و کتان محلی به عنوان مواد خام استفاده می‌کردند. همزمان با بنیان‌گذاری این صنایع، در [[بندر گز]] شرکت سهامی پنبه، پشم و پوست افتتاح شد و قانون انحصار بر تجارت وضع شد تا جلوی واردات منسوجات و ابریشم را بگیرد. بخشی از روستاییان بی‌زمین یا کم درآمد به ویژه در فصولی که کشاورزی نمی‌شد، در کارخانه‌ها به عنوان نیروی کار پذیرفته شدند و تعدادی نیروی کار ماهر از نواحی مرکزی ایران به اجبار به مازندران انتقال یافتند.

[[پرونده:Nassaji Mazandaran on old papers.jpg|بندانگشتی|تبلیغات محصولات [[کارخانجات نساجی مازندران|نساجی مازندران]] در مجلات دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی.]]
پس از [[تبعید رضاشاه]] و در سال‌های [[جنگ جهانی دوم]]، صنعت نساجی با مشکلات عدیده‌ای مواجه شد تا آنجا که در ۱۳۳۰ خورشیدی کارگران [[نساجی قائمشهر|نساجی شاهی]] و [[حریربافی چالوس]] دست به اعتصاب گسترده زدند. پس از [[کودتای ۲۸ مرداد]] اصلاحاتی شکل گرفت و برنامهٔ عمرانی اول در ۱۳۳۴ حیات دیگری به این صنایع بخشید. از آن پس نساجی مازندران به دوران شکوفایی خود رسید و در بسیاری از زمینه‌ها کشور را به [[خودکفایی]] رساند؛ من‌جمله در ۱۳۴۵ خورشیدی ایران از واردات پارچهٔ نخی بی‌نیاز شد. پس از [[انقلاب سفید]] این صنعت از تملک دولتی خارج شد و به صورت کارخانه‌های سهامی درآمد. در ۱۳۵۰ خورشیدی تنها دو واحد نساجی بهشهر و نساجی شاهی دارای ۳۸۰۰ کارگر بودند که جدای از شاغلان در مراکز خدماتی وابسته به این کارخانه‌ها بود. تعدادی از کارگران برای آموزش به اروپا اعزام می‌شدند. این کارخانه‌ها با اهداف بلندمدت بنیان گذاشته شده بودند و در آن زمان سیزده و نیم میلیون ریال ضرر دربرداشتند ولی تا ۱۳۵۴ و ۱۳۵۵ خورشیدی به سود هشتاد و نه میلیون ریالی دست یافتند.

بعد از [[انقلاب ۱۳۵۷]] در جریان تغییر مالکیت‌ها، با تغییر در نحوه سیاست‌گذاری‌ها و سازمان‌های دولتی، کارخانه نساجی مازندران زیر نظر [[وزارت صنایع و معادن]] درآمد. اوج فعالیت پس از انقلاب در سال‌های دههٔ ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ بود، در این زمان شرکت ۱۶۷ نمایندگی در سراسر ایران داشت که به عرضه و فروش مستقیم محصولات کارخانه می‌پرداختند. در سال ۱۳۷۲ [[بانک صنعت و معدن]] به‌علت بدهی، شرکت نساجی مازندران را به [[بانک ملی]] واگذار کرد و به این‌ترتیب وزارت صنایع و معادن یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های تولیدی و صنعتی‌اش را از مالکیت خود خارج و به بانک ملی فروخت، این نقطه شروعِ افول و مشکلات کارخانه نساجی مازندران بود که نهایتاً منجر به تخریب و نابودی آن شد.

از بزرگ‌ترین واحدهای صنعتی نساجی استان مازندران که اکنون فعالیت دارند، می‌تواند به این موارد اشاره کرد: [[آسمان‌تاب طبرستان]]، [[اکریلتاب بهشهر]]، [[اکسیرساز شمال]]، [[ایران تک‌نخ چالوس]]، [[بافندگی نور چتایی]]، [[بستا بافت سوادکوه]]، [[بی‌بافت کلاردشت]]، [[شرکت تولیدی بی‌بافت|بی‌بافت عباس‌آباد]]، [[پلی‌بافت بابلسر]]، [[پوشاک آویشن]]، [[تفاته بافت وطن]]، [[خرقه آمل]]، [[رنگین‌نخ بشل]]، [[ریسندگی و بافندگی خزر ریس]]، [[زربافت پروانه]]، [[ژئوشبکه پارسیان]]، [[صنایع کرک بابل]]، [[فرش ابریشم شمال]]، [[فرش ساوین]]، [[فرش و موکت بابل]]، [[کیسه زرین شمال]]، [[کیسه کاسپین مازندران]]، [[کیسه کشاورز]]، [[مخمل عالی بافت]]، [[مهران بافت قائم]]، [[نخ شمال]]، [[نساجی بابکان]]، [[نساجی سنگتاب]] و [[نساجی قائمشهر|نساجی مازندران]].

=== دخانیات ===
در ۱۳۱۶ خورشیدی، یک مهندس یونانی مأموریت یافت تا شرایط کاشت [[توتون]] در جغرافیای مازندران را بررسی کند. به پیشنهاد او بنگاه‌های تعاونی برای توسعهٔ کاشت توتون ایجاد شد و در هر منطقه‌ای یک بنگاه با کارشناس و مقامات محلی حاضر بودند تا کشاورزان را همراهی کنند. نخستین مزرعهٔ توتون در سال زراعی ۱۳۱۶–۱۷ در تیرتاش، [[شهرستان بهشهر]] آغاز شد و تدریجاً گسترش یافت. [[شرکت دخانیات ایران]] با همکاری شرکت‌های خارجی کارخانهٔ جوربندی و تخمیر سریع توتون را در شهر ساری و احداث کرد که از ۱۳۴۹ تغییرات محسوسی داشت. کارخانه ساری هنوز دایر است و دو نوع [[سیگار]] ضخیم (کینگ سایز) و نازک (سوپر اسلیم نانو) تولید می‌کند. در ۱۳۸۳ کارخانه فرآوری دیگری در [[سورک]] نیز افتتاح و به بهره‌برداری رسید. صنعت دخانیات ایران در سال‌های اخیر مشکلات و نقدهای بسیاری داشته است.

== گردشگری ==

استان مازندران به لحاظ موقعیت طبیعی و جغرافیایی در بخش طبیعت گردی جزء استان‌های برتر و قطب گردشگری کشور محسوب می‌گردد. نزدیک به ۱۴ میلیون نفر گردشگر داخلی و ده‌ها هزار توریست خارجی هر ساله به منظور گذراندن اوقات فراغت و بازدید آثار از این استان دیدن می‌کنند. وجود [[دریای مازندران]] با ساحل زیبا و مناسب به‌همراه برخورداری از دامنه‌ها و پارک‌های جنگلی و کوهستانی، وجود [[جنگل‌های هیرکانی]]، وجود [[قله دماوند]] با ۵۶۷۰ متر ارتفاع معروف به بام ایران، غارها، آبشارها، رودخانه‌ها، آب‌های متعدد سرد و گرم معدنی، چشمه‌ها، تالاب‌ها به ویژه [[شبه جزیره میانکاله]] و بیش از ۸۰۰ آثار تاریخی شناسایی شده نظیر مجموعه تاریخی شهرهای [[آمل]]، [[بهشهر]] و [[ساری]] و مجموعه‌های تفریحی و سیاحتی شهرهای [[چالوس]]، [[رامسر]]، [[شهرستان نور|نور]]، [[تنکابن]]، [[نوشهر]] این استان را به مجموعه ای متنوع برای استفاده گردشگران با انگیزه مختلف بدل نموده است. نزدیک به یکصد واحد اقامتی شامل هتل، متل، هتل آپارتمان، مهمانپذیر و مجتمع تفریحی ساحلی، جنگلی و کوهستانی همراه با ده‌ها آژانس خدمات مسافرتی و جهانگردی خدمات لازم را به گردشگران ارایه می‌کنند. در این استان ۱۲۱۳ واحد اقامتی، ۴۳۵ واحد پذیرایی بین راهی و ۲۱۱ دفتر خدمات مسافرتی و جهانگردی وجود دارد. توریسم در مازندران دارای ظرفیت‌های بسیار بالایی است.

بر اساس آمار رسمی اعلام‌شده توسط مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران، در نیمه نخست سال ۱۴۰۴، مجموعاً ۵۲ میلیون شب‌اقامت در استان ثبت شده است.
در شرایط دشوار [[جنگ ایران و اسرائیل|جنگ ۱۲ روزه]] در سال ۱۴۰۴، بالغ بر ۹٫۳ میلیون نفر به استان مازندران سفر کردند.

مازندران در حوزه [[صنایع دستی]] نیز جایگاه ویژه‌ای در کشور دارد. بر اساس اطلاعات اداره میراث فرهنگی استان، مازندران در زمینه ثبت اشتغال صنایع دستی جزو سه استان برتر کشور قرار داررد. تنها در سال ۱۴۰۴، با جذب اعتباری بالغ بر ۱٫۸ هزار میلیارد ریال (معادل ۱٫۲ میلیون دلار) در حوزه [[صنایع دستی مازندران|صنایع دستی استان]]، برای ۸۵۰ نفر شغل ایجاد شده است.

<gallery mode=packed heights=۱۰۰>
Kangelo castle0.jpg|[[قلعه کنگلو]] از دوره باستان
پرونده:برج لاجیم.jpg|[[برج لاجیم]] (از آثار [[باوندیان|باوندی]])
پرونده:Dearest Dome.jpg|[[گنبد سرست]] (از آثار [[مرعشیان|مرعشی]])
پرونده:Kolbadi house.jpg|[[خانه کلبادی]] (موزه ساری)
منزل-نیما.jpg|[[خانه نیما یوشیج]]
Palais ramsar.jpg|[[کاخ مرمر رامسر]]، اقامتگاه سلطنتی که به موزه بدل شده
پرونده:Moghrikola-FarzadEmami (3).jpg|[[معماری بومی]] [[تکیه روستای مقریکلا|مقریکلا]]
Mazandaran Sevatcow Dowab.jpg|[[پل کلانتری دوآب]] در مسیر [[راه‌آهن مازندران]]
پرونده:Sorkhrud - Mazandaran - Iran 07.jpg|[[گردشگری ورزشی]] در [[سرخ‌رود]]
Mazan.jpg|[[گردشگری روستایی]]
پرونده:Filband mazandaran Province 12.jpg|طبیعت منطقه [[فیل‌بند|فیلبند]]
Sisangan-beach.jpg|[[بوستان جنگلی سی‌سنگان|جنگل سی‌سنگان]] و [[گردشگری دریایی در دریای خزر|دریای خزر]]
پرونده:"Namak Abroud Tourist and Recreational Town is one of Iran’s natural tourist attractions — Source Wikipedia — Photographer Mostafa Meraji" 05.jpg| [[نمک‌آبرود|شهر]] و [[منطقه نمونه گردشگری نمک‌آبرود]]، از منظر [[تله‌کابین‌ها در ایران|تله‌کابین آن]]
Badab-e_Surt_Samaee.jpg|[[باداب سورت]]، طبیعتی نادر
پرونده:Marals at Semes Kandeh Animal Shelter (5).jpg|[[پناهگاه حیات وحش سمسکنده]]
</gallery>

== زیرساخت‌ها ==
=== حمل و نقل و ارتباطات ===
سه محور اصلی ارتباط [[فهرست جاده‌های ایران|جاده‌ای]] استان مازندران به پایتخت عبارتند از:
* [[جاده هراز]] (جاده ۷۷) که مهم‌ترین و پرترددترین مسیر ارتباطی استان به تهران است
* [[جاده فیروزکوه]] که شرق استان را به مرکز کشور متصل می‌کند
* [[جاده چالوس|جاده کندوان]] (چالوس) که غرب استان را به تهران و استان‌های مرکزی پیوند می‌دهد
* علاوه بر این، پروژهٔ [[آزادراه تهران–شمال]] در دست ساخت است که پس از تکمیل، نقش مهمی در تسهیل ترانزیت کالا و مسافر میان پایتخت و استان‌های شمالی ایفا خواهد کرد.

[[پرونده:Port Amir Abad - panoramio.jpg|بندانگشتی|چپ|[[بندر امیرآباد]] مهم‌ترین بندر استان در کرانهٔ [[دریای مازندران]] است.]]
[[بندر امیرآباد]] واقع در شهرستان بهشهر، به عنوان بزرگ‌ترین و پیشرفته‌ترین بندر حاشیهٔ دریای مازندران، مهم‌ترین زیرساخت تجاری استان محسوب می‌شود. این بندر در فاصلهٔ ۳۳۰ کیلومتری تهران و ۵۵ کیلومتری ساری قرار دارد و به عنوان یکی از گره‌های اصلی [[راه‌گذر بین‌المللی شمال–جنوب|کریدور بین‌المللی شمال–جنوب]] (INSTC) شناخته می‌شود. کریدور مذکور مسیری استراتژیک برای ترانزیت کالا از کشورهای [[اسکاندیناوی]]، [[قفقاز]] و [[آسیای مرکزی]] به خلیج فارس، دریای عمان، ترکیه، عراق، افغانستان و پاکستان محسوب می‌گردد. بندر امیرآباد همچنین در مسیر [[کریدور اروپا–قفقاز–آسیا]] (TRACECA) قرار دارد که آن را به یک مرکز لجستیک بین‌المللی تبدیل کرده است.
بندر امیرآباد [[منطقه ویژه اقتصادی]] هم هست و دارای اتصال مستقیم به [[ترابری ریلی در ایران|شبکهٔ سراسری راه‌آهن ایران]] با پنج خط ریلی است که به اسکله‌های شرقی و غربی این بندر خدمات می‌دهند. زیرساخت‌های پیشرفته این بندر شامل محوطهٔ کانتینری به مساحت ۳۰ هزار مترمربع، تجهیزات مدرن تخلیه و بارگیری و تأسیسات ویژه برای تخلیه روغن‌های خوراکی و فرآورده‌های نفتی است. علاوه بر امیرآباد، استان مازندران دارای دو بندر تجاری دیگر، بندرهای نوشهر و فریدونکنار، نیز هست.

حجم مبادلات خارجی استان در سال ۱۳۹۸، ۱۵۳۲/۹ میلیون دلار بوده که ۸۵/۸ درصد آن واردات و ۱۴/۲درصد آن را صادرات (غیرنفتی) تشکیل می‌دهد.

برخی محصولات استان مازندران به کشورهای [[آمریکا]]، [[روسیه]]، [[آذربایجان]]، [[ایتالیا]]، [[آلمان]]، [[سوئیس]]، [[فرانسه]]، [[هلند]]، [[اسپانیا]]، [[کانادا]]، [[کویت]]، [[قطر]]، [[عراق]]، [[قزاقستان]]، [[پاکستان]]، [[ترکمنستان]]، [[ازبکستان]]، [[رومانی]]، [[عمان]]، [[افغانستان]]، [[امارات]]، [[نروژ]] و [[بلاروس]] صادر می‌شود. اقلام عمده صادراتی شامل انواع فراورده‌های لبنی، سیمان، خاویار، برنج، مرکبات، مصنوعات چوبی، شیرینی‌جات، انواع گل و گیاه، نوشابه و انواع نوشیدنی‌ها، محصولات کشاورزی و مواد معدنی و زینتی است. سه بندر و سه فرودگاه فعال و ۳۸۰ کیلومتر راه ریلی و ۷۸۰ کیلومتر راه آسفالته مبانی تبادلاتی مازندران با دیگر نقاط جهان است. از صادرات نزدیک به ۱۹۰ هزار تن مرکبات به کشورهای خارجی، ۱۶۸ هزار تن آن از تولیدات مازندران بوده است. در حال حاضر فراورده‌های لبنی، سیمان، مواد پلاستیکی، بستی و آب میوه، کالاهایی مانند جو دامی، چربی‌ها و روغن‌های حیوانی، چوب، تخته و دانه‌های روغنی از طریق گمرکات نوشهر، امیرآباد، فریدونکنار، ساری و آمل به کشورهای طرف تجاری صادر می‌شود. در سال ۱۳۹۹ نیز اولین محصول صادراتی برنج ایران بالغ بر ۲۵ تن از مرکز بین‌المللی تجارت و پایانه صادرات برنج ایران در آمل به کانادا صادر شد.

=== صنعت برق ===
نخستین کارخانه‌های برق حرارتی در ۵ دی ۱۲۶۹ خورشیدی، در [[بندر گز]] (امروزه در استان گلستان) احداث شد و یک بازرگان مشهور به نام «قاسمُف» بانی آن بود. پس از آن ژنراتورهایی به بابل و ساری آورده شد اما تأسیسات گستردهٔ ادارهٔ برق تا سال‌ها دایر نشد. تنها پس از ورود صنعت برق در گیلان و تأسیسات خوشتاریا در بندرانزلی، در سال ۱۳۰۷ خورشیدی یک بابلی الگوبرداری کرده و اینچنین قدم‌های نخستین برای ایجاد [[شرکت برق منطقه‌ای مازندران]] آغاز شد. در آن سال‌ها فلسفی و شرکا نخستین مولد برق به قدرت ۱۵۰ کیلووات را در گرگان (که از شهرهای مازندران بود) نصب و راه‌اندازی کردند. ولی دیگر شهرهای مازندران همچنان از برق بی‌بهره بودند تا در ۱۳۱۵، ارباب رستم سهیل یک موتور به قدرت ۶۰ کیلو وات در آمل نصب کرد. جمع کل مشترکان شهر ساری در ۱۳۲۱ به ۱۲۰ مشترک می‌رسید و تنها ۲۰۰ چراغ روشنایی معابر وجود داشت. اما در دهه‌های ۲۰ و ۳۰، بخش خصوصی کنار گذاشته شد و شهرداری‌ها تدریجاً عهده‌دار تولید و توزیع برق شدند.

توسعه نیروگاه‌های با مقیاس کوچک که دارای رویکرد تولید همزمان برق و حرارت هستند، از سیاست‌های انرژی در ایران است و موقعیت جغرافیایی خاص مازندران، با رطوبت بالا و دمای متوسط مناسب به دلیل قرار گرفتن در کرانهٔ دریا، منجر به افزایش راندمان مولدهایی از این دست می‌شود و به همین جهت، استان از پتانسیل بالایی در صنعت برق برخوردار است. همچنین وجود رودخانه‌های پرآب با [[توپوگرافی]] و [[ریخت‌شناسی (زیست‌شناسی)|مرفولوژی]] مناسب، زمینه‌ساز توسعه [[برق آبی|نیروگاه‌های برق آبی]] است.

<gallery mode="packed" heights=160>
Shahid Salimi Combined Cycle Power Plant 6.jpg|*'نیروگاه شهید سلیمی** در [[شهرستان نکا]] یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین نیروگاه‌های تولید برق در ایران است. در ۱۴۰۲، تولید ناویژه برق استان ۸۹۴۲٫۹ میلیون کیلو وات ساعت بوده که حدود ۹۸٫۷ درصد آن مربوط به نیروگاه شهید سلیمی است.
Shahid Rajaee Dam.JPG|**نیروگاه برق‌آبی سد شهید رجایی** در [[شهرستان ساری]] با توان تولید اسمی ۱۳٫۵ مگاوات.
Siah bishe sharif.jpg|**نیروگاه تلمبه‌ای ذخیره‌ای سیاه‌بیشه''' در شهرستان چالوس تنها نیروگاه از این نوع در ایران است که نقشی کلیدی در مدیریت بار شبکه برق کشور دارد.


### شهرک‌های صنعتی و مناطق آزاد

شهرک‌های صنعتی آمل، بابل (بندپی)، بابکان، بابلسر، بابل‌کنار، بشل (سوادکوه)، بلده، بهشهر، پل سفید (شورمست)، جمشیدآباد، جویبار، چالوس (مرزن‌آباد)، دودانگه، رستم‌کلا، ساری فاز یک، ساری فاز دو، سلمان‌شهر، محمودآباد (تشبندان)، کجور، کیاسر، لاریجان، منصورکنده، نکا، نور (چمستان) و نوشهر در استان مازندران واقع شده‌اند. همچنین در کنار شهرک‌های صنعتی، تعدادی ناحیه‌های صنعتی با مساحت‌های کمتر در استان فعال هستند. شهرک‌های صنعتی مازندران از لحاظ الزامات محیط زیستی در کشور بهترین عملکرد را دارند و ۱۶ مدول تصفیه‌خانهٔ مرکزی در ۱۴ شهرک و ناحیهٔ صنعتی مازندران وجود دارد و ۶ مدول در مراحل طراحی یا احداث هستند. ۱۵ ایستگاه آتش‌نشانی نیز در این مناطق تأسیس شده است.

منطقه ویژه اقتصادی بندر امیرآباد به عنوان یک بندر استراتژیک در مسیر راه‌گذر بین‌المللی شمال–جنوب از سال ۱۳۸۰ به عنوان تنها بندر متصل به شبکهٔ راه‌آهن ایران بنیان گذاشته شد. در امیرآباد اراضی بسیاری برای پشتیبانی از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی کنار گذاشته شده و مخازن و انبارهای بسیاری وجود دارد. این بندر ظرفیت پذیرش کشتی‌های تا ۶۵۰۰ تُن را داراست و با ۱۵ پست اسکله، بزرگ‌ترین بندر حاشیهٔ دریای مازندران است. بندرهای نوشهر و فریدون‌کنار نیز دارای ظرفیت‌هایی در بخش تجارت و بازرگانی هستند. در سال ۱۳۹۸ در هیئت دولت ایجاد منطقه آزاد تجاری-صنعتی مازندران تأیید شده و در سال ۱۳۹۹ به تصویب رسید. در سال ۱۴۰۲ نیز سرانجام شورای مصلحت نظام آن را تأیید کرد.

## چالش‌ها
### چالش‌های محیط زیستی
مازندران با وجود بارش‌های فراوان، با کمبود جدی آب شرب و کشاورزی در برخی مناطق، خشک شدن تالاب‌ها و فرونشست زمین مواجه است. غلامرضا شریعتی، رئیس مجمع نمایندگان مازندران، در اسفند ۱۴۰۴، مدیریت نامتوازن منابع آبی، نبود طرح‌های بزرگ آبرسانی و برداشت‌های بی‌رویه را از عوامل اصلی بحران کم‌آبی در استان دانست. او احیای تالاب بین‌المللی میانکاله و ساماندهی رودخانه‌ها برای تأمین منابع آبی و توسعه سرمایه‌گذاری در حوزه فاضلاب را از جمله نیازهای اساسی مازندران در بخش محیط زیست عنوان کرد.
به گفتهٔ علی بابایی کارنامی، نماینده ساری در مجلس، در سال‌های اخیر، حدود ۳۵۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی استان به دلیل کم‌آبی زیر کشت نرفته است. وی تنش‌های آبی را یکی از مسائل مهم استان برشمرده و خواستار توجه ویژه به این بحران شد.

### چالش‌های زیرساختی
جاده‌های اصلی استان از جمله هراز، فیروزکوه و کندوان سال‌هاست که پاسخگوی حجم تردد گردشگران و ترانزیت کالا نیستند. بازنگری در حریم راه‌ها و رودخانه‌ها، تکمیل محورها و آزادراه‌های جایگزین، و توسعه بنادر نوشهر، فریدونکنار و امیرآباد از خواسته‌های مردم و ضرورت‌های استان محسوب می‌شود.
گردشگری مازندران نیز با وجود جاذبه‌های بی‌نظیر طبیعی، تاریخی و فرهنگی، هنوز جایگاه واقعی خود در تولید ناخالص داخلی استان و کشور را پیدا نکرده است. رفع موانع قانونی و زیرساختی می‌تواند نقش کلیدی در توسعه اقتصادی و اشتغال داشته باشد.

مازندران به عنوان قطب تولید برنج، مرکبات، گل و گیاه و محصولات لبنی کشور، با مشکل نبود صنایع تبدیلی، فرآوری مدرن، سردخانه‌های مناسب و بسته‌بندی استاندارد مواجه است. این کمبودها باعث می‌شود ارزش افزوده محصولات کشاورزی استان به سایر مناطق منتقل شود. همچنین، رئیس مجمع نمایندگان مازندران بر ضرورت حمایت از کشاورزان از طریق قیمت‌گذاری مناسب و ایجاد شهرک‌های تخصصی صنایع غذایی تأکید کرده است.

مجتبی رضوی، رئیس خانه صنعت، معدن و تجارت مازندران، نظام بانکی، انرژی و تأمین اجتماعی را سه چالش جدی پیش روی صنعت استان دانست. به گفته او میانگین نسبت تسهیلات بانکی به سپرده‌ها در مازندران حدود ۷۳ درصد است، در حالی که این رقم در کشور حدود ۸۵ درصد است. این فاصله قابل توجه، نشان‌دهنده محرومیت استان از تسهیلات بانکی متناسب با ظرفیت‌های اقتصادی آن است. چالش‌های انرژی در صنعت آن نیز شامل قرار گرفتن مازندران در انتهای مسیر شبکه گاز کشور و افت فشار در فصول سرد سال، افزایش هزینه‌های برق صنایع و درج ردیف‌های مبهم در قبوض، و نیاز به تأمین سوخت جایگزین برای ایجاد توازن رقابتی با سایر استان‌ها عنوان شده. همچنین، نحوه حسابرسی و مطالبه‌گری سازمان تأمین اجتماعی و ورود به پرونده‌های سنوات گذشته با اعمال جرایم سنگین، موجب نگرانی جدی واحدهای صنعتی شده است. چالش‌های ارزی از جمله چندنرخی بودن ارز، محدودیت‌های صادراتی، پیچیدگی در تعاملات ارزی و بی‌ثباتی سیاست‌ها، فعالان اقتصادی را با سردرگمی مواجه کرده است. رئیس خانه صنعت، معدن و تجارت مازندران تأکید کرده که تورم، نوسانات نرخ ارز و بی‌ثباتی بازار، برنامه‌ریزی حتی کوتاه‌مدت را برای بنگاه‌های اقتصادی دشوار ساخته است.

### چالش‌های اجتماعی
بر اساس آمارها، ایران در دو سال ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ حدود ۸۰۰ هزار نفر مهاجرت اقلیمی داشت که مقصد آنها بیشتر استان‌های شمالی و شهرهای نزدیک تهران بوده است. این مهاجرت‌ها که ناشی از کاهش کیفیت شاخص‌های زیستی در فلات مرکزی ایران (افزایش گرد و غبار، کمبود آب و…) است، پیامدهای متعددی برای مازندران به همراه داشته است.
* از نظر اقتصادی: افزایش رقابت برای اشتغال و بیکاری کارگران بومی.
* از نظر زیست‌محیطی: تغییر کاربری بسیاری از عرصه‌های جنگلی، مزارع کشاورزی و باغ‌ها به منازل مسکونی.
* از نظر فرهنگی: خطر از بین رفتن زبان و خرده فرهنگ‌های محلی.
* از نظر کالبدی: افزایش نیاز به مسکن، کالاهای اساسی، آموزش و بهداشت بدون برنامه‌ریزی متناسب.
* همچنین تخریب روستاها و از رونق افتادن کشاورزی و دامداری از پیامدهای مهاجرت به مازندران است.

## جستارهای وابسته
* فهرست استان‌های ایران بر پایه تولید ناخالص داخلی
* فهرست استان‌های ایران بر پایه شاخص توسعه انسانی
* صنعت در آمل

## منابع

## پیوند به بیرون
* 
*  تحول صنعت مازندران بعد از انقلاب؛ فعالیت ۳۰۲۷ واحد صنعتی و تولیدی در استان
* https://sari.mfa.ir/portal/GeneralCategoryServices/13323
* آخرین وضعیت متغیرهای کلان اقتصادی در استان مازندران، خردادماه ۱۳۹۹.


رده:استان مازندران
رده:صنعت در استان مازندران