رخت‌های خانگی

**رخت‌های خانگی** () به فرآورده‌های پارچه‌ای خانگی گفته می‌شود که برای کاربرد روزمره ساخته شده‌اند؛ مانند ملحفه‌ها، سفره‌ها و حوله‌ها. این واژه در زبان انگلیسی «Linens» نامیده می‌شود زیرا نخستین نمونه‌های این فرآورده‌ها از پارچهٔ کتان (Linen) ساخته می‌شدند. واژهٔ «Linens» همچنین ممکن است به پارچه‌های کلیسایی اشاره داشته باشد که بر روی محراب (مذبح) در کلیساهای مسیحی به کار می‌روند.

پیشینهٔ ساخت رخت‌های خانگی به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. کهن‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده از پارچهٔ کتان در مقبره‌های مصری یافت شده و قدمت آن‌ها به حدود ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد. در قرون وسطی در اروپا، پارچهٔ کتان برای ساخت لباس‌های زیر و فرآورده‌های خانگی بسیار رایج بود و سنت نام‌گذاری فرآورده‌های پارچه‌ای خانگی به نام «لینن» از همین دوره سرچشمه می‌گیرد. انقلاب صنعتی دگرگونی بزرگی در شیوهٔ تولید این فرآورده‌ها پدیدآورد و با گسترش تولید انبوه و رقابت تجاری، رخت‌های خانگی به‌تدریج در دسترس عموم قرار گرفتند.

امروزه واژهٔ «لینن» هنوز برای ملحفه‌ها، سفره‌ها و پارچه‌های مشابه خانگی به کار می‌رود، هرچند بیشتر آن‌ها از پنبه، الیاف مصنوعی یا ترکیبی از این دو ساخته می‌شوند.

## پیشینه

کهن‌ترین رخت‌های خانگی شناخته‌شده از نخ‌های ظریف ریسیده‌شده از الیاف کتان ساخته می‌شدند. مصر باستان، بابل و فنیقی‌ها همگی کتان می‌کاشتند. قدیمی‌ترین قطعه‌های بازمانده از پارچهٔ کتان در مقبره‌های مصری یافت شده و قدمت آن‌ها به ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. همچنین الیاف کتان در قطعه‌پارچه‌هایی در اروپا یافت شده‌اند که به دوران نوسنگی تعلق دارند.

پنبه نیز از دیگر الیاف پرکاربرد برای ساخت پارچه‌های خانگی است. کاربرد پنبه در پارچه‌بافی به دوران پیش از تاریخ در شبه‌قاره هند، چین، پرو و مصر بازمی‌گردد. شبه‌قارهٔ هند از ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد به تولید پارچهٔ نخی باکیفیت شهره بود.

در قرون وسطی اروپا، پارچهٔ کتان بسیار رایج بود و پنبه کالایی وارداتی و گران به‌شمار می‌آمد. کتان برای ساخت لباس‌های زیر مانند پیراهن و بلوز و بیشتر جامه‌هایی که بر تن پوشیده می‌شدند به کار می‌رفت. سنت نامیدن فرآورده‌های پارچه‌ای خانگی به نام «لینن» از همین دوره آغاز شد. بر پایهٔ سنت‌های رایج در سده‌های میانه، زنان خانواده مجموعه‌ای از رخت‌های خانگی را به عنوان هدیهٔ عروسی برای عروس آماده می‌کردند تا او را در برپایی خانهٔ تازه یاری دهند. در فرانسه این مجموعه «جهیزیه» () نامیده می‌شد و اغلب در صندوقی چوبین به عروس تقدیم می‌گشت.

انقلاب صنعتی دگرگونی ژرفی در صنعت پارچه‌بافی پدیدآورد. گسترش استعمار اروپایی در همان دوره، با فراهم آوردن منابع فراوان و ارزان مواد خام، رشد شتابان تولید پارچه را پشتیبانی کرد. تولیدکنندگان بریتانیایی پنبهٔ خام را از آمریکا و هند غربی بریتانیا وارد می‌کردند. نخ ریسیده‌شده در ایرلند به انگلستان فرستاده می‌شد و در کارخانه‌های مجهز به ماشین‌آلات هزاران بافندهٔ صنعتی به کار گمارده می‌شدند. در سال ۱۷۸۱ میلادی، یکی از تولیدکنندگان پارچه در منچستر در برابر کمیته‌ای از مجلس عوام بریتانیا اعلام کرد که ۶۰۰۰ کارگر را به کار گرفته‌است و سالانه ۶۰٬۰۰۰ یارد پارچهٔ نخی و کتانی چاپ و نقش می‌زنند. پنبه به‌تدریج جایگزین کتان در بیشتر کاربردهای پوشاکی شد، اما کتان همچنان برای ملحفه و سفره ترجیح داده می‌شد. دیگر کشورهای اروپایی نیز انواع رخت‌های خانگی خود را تولید و بازرگانی می‌کردند و روش‌های تولید انبوه و رقابت تجاری به‌تدریج این فرآورده‌ها را در دسترس همگان قرار داد.

در انگلیسی آمریکایی، رخت‌های خانگی گاه «کالاهای سفید» () نامیده می‌شوند که در جای دیگر به لوازم خانگی بزرگ آشپزخانه اشاره دارد.

## شست‌وشو و نگهداری
### پاک‌سازی لکه‌ها
شست‌وشوی رخت‌های خانگی بسته به نوع پارچه انجام می‌شود. لکه‌های رایج بر روی این فرآورده‌ها معمولاً از منابع آلی مانند خوراکی، خون و خاک پدید می‌آیند. اگر پارچه از الیاف طبیعی مانند کتان یا پنبه باشد، باید هرچه زودتر با آب سرد شسته شود تا لکه ماندگار نگردد. لکه‌های شراب قرمز و میوه‌های قرمز یا بنفش از این قاعده مستثنا هستند و باید با آب جوش شسته شوند. با این حال، گاهی زدودن کامل این لکه‌ها ناممکن است. شست‌وشوی معمول رخت‌های خانگی باید با آب داغ انجام شود تا به دلایل بهداشتی باکتری‌های ناشی از کاربرد مکرر از بین بروند. پارچه‌های سفید کتانی و نخی ممکن است با گذشت زمان زرد شوند؛ این مشکل با آب ژاول مایع یا با روش سنتی آویختن پارچه زیر نور آفتاب برطرف می‌شود.

### انبارش
رخت‌های خانگی در صورت امکان نزدیک به محل کاربردشان نگهداری می‌شوند. در غیر این صورت، ملحفه‌ها و پارچه‌های آشپزخانه و غذاخوری را می‌توان در کمد یا گنجه نگهداشت. برای مناسبت‌های رسمی، سفره‌ها پیش از کاربرد اتو می‌شوند. به‌طور سنتی، سفره‌ها هنگام اتو کردن آهارزنی می‌شدند تا چروک کمتری بیفتد و نمای صاف خود را حفظ کنند. نگهداری فصلی رخت‌های خانگی به پیدایش روش‌های طبیعی دفع آفات در اروپا انجامید تا از خوردن پارچه به دست لاروهای شب‌پره و دیگر حشرات یا جوندگان جلوگیری شود. کیسه‌های معطر ساخته‌شده از چریش خشک (نیم)، میخک صدپر، اسطوخودوس و دیگر گیاهان دارویی و نیز تراشه‌های چوب سدر از روش‌های سنتی رایج بوده‌اند.

### شست‌وشوی صنعتی
رختشویخانه‌های صنعتی از قرون وسطی پدید آمدند؛ هنگامی که صومعه‌ها و دیرهای بزرگ از تأسیسات ویژهٔ خود بهره می‌بردند. بیمارستان‌ها و مدارس شبانه‌روزی نیز از این الگو پیروی کردند. امروزه بیمارستان‌ها اغلب از سُرسره‌های رختشویی برای جمع‌آوری رخت‌های مصرف‌شده بهره می‌گیرند. این رخت‌ها به رختشویخانهٔ صنعتی فرستاده شده و به سه دسته بخش‌بندی می‌شوند: چرک معمولی، آلوده به عفونت، یا لباس‌های فرم کارکنان. سپس در دمای بالا شسته می‌شوند تا ویروس‌ها، باکتری‌ها و آلودگی‌ها زدوده شوند.

در هند، مراکز «دوبی‌غات» خدمات رختشویی را هم به نهادها و هم به خانوارها ارائه می‌دهند. رخت‌های خانگی و لباس‌ها در روز مشخصی از هفته توسط دوبی جمع‌آوری می‌شوند و در غاتی — که اغلب در یک منطقهٔ بزرگ دوبی‌غات قرار دارد — شسته می‌شوند. هر غرفه در حدود چهار متر مربع مساحت دارد. رخت‌ها در تشت‌های بزرگ شسته، آبکشی و با کوبیدن بر سنگ ویژه پاک و سپس بر بندهایی آویخته می‌شوند تا خشک شوند. رخت‌های صنعتی برای اطمینان از بهداشت، ساعت‌ها در بخاردهی قرار می‌گیرند. دوبی‌ها اتوکشی رخت‌ها را نیز انجام می‌دهند.

## رخت‌های عتیقه
گردآوری و مرمت رخت‌های عتیقه ممکن است فرایندی پیچیده باشد که به وضعیت پارچه بستگی دارد. بسیاری از رخت‌های خانگی کهنه با آهار فراوان انبار می‌شدند که در درازمدت به پارچه آسیب می‌رساند؛ زیرا آهار سخت شده و در نقاط تاخوردگی موجب فرسودگی و پارگی بافت می‌گردد. دارندهٔ رخت عتیقه باید تصمیم بگیرد که نگهداری، تعمیر یا رفوی پارچه مناسب‌تر است.

انواع رخت‌های عتیقه را می‌توان بر پایهٔ محل ساختشان شناسایی کرد. از جمله جاهای نامدار برای تولید رخت‌های خانگی یادگاری می‌توان به ایرلند — مشهور به کتان و تور ایرلندی — و مادیرا — شناخته‌شده به پارچهٔ مادیرا — اشاره کرد. نوع تزیینات روی رخت‌ها، به‌ویژه گل‌دوزی از جمله «رِدوُرک» و «بلووُرک» دورهٔ ویکتوریایی که تنها از نخ قرمز یا آبی بهره می‌گیرند و نیز تزیینات توری مانند تور باتنبرگ، از عوامل ارزشمندی کلکسیونی این فرآورده‌ها هستند.

## فروش ویژهٔ رخت‌های سفید
«فروش سفید» () در ماه ژانویه، از اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی رسمی در ایالات متحده آمریکا بوده‌است. فروشگاه‌های بزرگ در این رویداد، رخت‌های خانگی، ملحفه و حوله را با تخفیف عرضه می‌کنند. نام «فروش سفید» از آن‌رو برگزیده شد که در دورهٔ آغاز این سنت، این فرآورده‌ها تنها به رنگ سفید در دسترس بودند.

## جنبه‌های فرهنگی و اجتماعی
فراتر از کارکرد خانگی، رخت‌های خانگی دارای بُعد فرهنگی و اجتماعی‌ـاقتصادی مهمی نیز هستند. سنت جهیزیه و آماده‌سازی مجموعه‌ای از پارچه‌های خانگی برای عروس، نمونه‌ای برجسته از این پیوند فرهنگی است. جامعه‌شناس فرانسوی ژان‌ـکلود کوفمان در کتاب خود با عنوان *تار و پود زندگی زناشویی* () تقسیم نقش‌ها در میان زوج‌ها را با محور قرار دادن رابطهٔ آنان با رخت‌های خانگی بررسی کرده‌است.

## فهرست رخت‌های خانگی

* پیش‌بند
* ملحفه
* دامن تختخواب
* روتختی
* پتو
* پرده
* لحاف
* دستمال ظرف‌شویی
* حولهٔ آشپزخانه
* رومیزی تزیینی (دویلی)
* روکش لحاف
* دستمال جیبی
* روکش تشک
* دستمال سفره
* دستکش فر
* زیربشقابی
* روبالشی
* لحاف دوزی (کویلت)
* روبان
* لباس خواب
* سفره
* رانر میز
* حولهٔ چای
* حوله

## فهرست پارچه‌های کلیسایی
پارچه‌های کلیسایی در برخی کلیساهای مسیحی به کار می‌روند و کلیسای کاتولیک رومی شاید بیشترین بهره‌گیری را از آن‌ها داشته باشد. این پارچه‌ها برای نمایاندن سرشت مقدس محراب و حفاظت از عشای ربانی به کار می‌روند. از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

* پارچهٔ محراب (گاه «لینن زیبا» نامیده می‌شود)
* پیش‌آویز
* آنتیمنسیون
* پارچهٔ غسل تعمید
* کیف قربانی مقدس
* حجاب جام
* کورپورال
* دستمال تطهیر
* پال (پوشش قدّاس)
* حوض شست‌وشو (لاوابو)

## منابع

* 

## پیوند به بیرون
رده:پارچه‌های کتانی
رده:خانه
رده:پارچه‌های منسوج
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده