تاریخ احمد شاهی

**تاریخِ احمد شاهی** (به زبان فارسی: ) اثری وقایع‌نگارانه به زبان فارسی از محمود الحسینی است. وی از سوی احمد شاه درانی مأمور شد تا دستاوردهای دوران فرمانروایی او را ثبت کند. *تاریخ احمد شاهی* در زمان حیات احمد شاه نوشته شد و سراسر دوران سلطنت او را دربر می‌گیرد. این اثر صرفاً گزارشی در دسترس از تاریخ‌نگاری افشاری نبود، بلکه با بهره‌گیری از صناعت دراماتیک که نثر، نثر مسجع و شعر را درهم می‌آمیزد، نمونه‌ای از تاریخ‌نگاری فارسی را به نمایش می‌گذارد.

## پیش‌زمینه
وقایع‌نگاران درانی از یک سنت ادبی تثبیت‌شده پیروی می‌کردند که بر اساس رسمی دیرینه، در ایران و هند میان سده‌های سیزدهم تا پانزدهم میلادی به اوج رسیده بود و زبان فارسی را به عنوان زبان نگارش برمی‌گزیدند. فتح آسیای مرکزی به دست ازبکان در اوایل سده شانزدهم میلادی موجب شد فارسی به زبان اصلی تاریخ‌نگاری در این منطقه بدل شود. از این رو، مجموعه‌ای ثابت از رمزگان، تصاویر و آهنگ‌های روایی در اختیار نویسندگان قرار داشت که امکان تحلیل آثار را فراهم می‌ساخت. نگارش تاریخ تنها به ثبت رویدادها محدود نمی‌شد؛ نویسندگان در پی آن بودند که مخاطبان خود را سرگرم کنند و توانایی‌های هنری خویش را نیز به نمایش گذارند.

## دستور نگارش
احمد شاه دستور داد تا دوران سلطنتش ثبت شود تا برای فرمانروایان آینده به منزله الگویی در حکمرانی مورد استفاده قرار گیرد. او به محمدتقی‌خان شیرازی، از کارگزاران پیشین افشاری، فرمان داد تا دبیر و نویسنده‌ای را اعزام کند که توانایی‌اش همسنگ وقایع‌نگار نادرشاه، میرزا مهدی استرآبادی، به‌ویژه در اثر مهم او *تاریخ نادری* باشد. محمود الحسینی که حدود سال ۱۷۵۴ استخدام شد، مأمور گردید رویدادهای دوران سلطنت احمد شاه را به زبانی ساده و بی‌پیرایه بنگارد.

## تألیف
محمود الحسینی مقدمه کتاب را با بحثی درباره منابع خود، نقش خویش به عنوان مورخ و پاسخ به انتقادهای احتمالی مخاطبان، مطابق با سنت‌های تاریخ‌نگاری آن دوره، به پایان می‌رساند. هرچند در روایت‌های ملی‌گرایانه جدید، دوران احمد شاه را بنیان‌گذار افغانستان امروزی دانسته‌اند، این تعبیر ساخته دوره‌های بعدی است و در *تاریخ احمد شاهی* وجود ندارد.

الحسینی با لقب «دُرّ دُرّان» احمد شاه را به عنوان عضوی از خاندان سدوزاییِ قبیله درانی معرفی می‌کند و بر نقش هم‌قبیله‌ای‌های او به عنوان نخبگان جدید حامی دولت تأکید دارد. او روایت تاریخی را با پیوند دادن رویدادهای دوران نادرشاه به برآمدن آینده احمد شاه آغاز می‌کند. الحسینی به تبعید گسترده گروه درانی از هرات به نیشابور و نیز خدمات نظامی‌ای که بعدها به نادرشاه ارائه کردند اشاره می‌کند. وی روندی خطی از ادغام درانی‌ها در سپاه نادرشاه تا برکشیده شدن آنان به عنوان نخبگان امپراتوری، یعنی جنگاوران افشاری، ترسیم می‌کند.

وقایع‌نامه الحسینی بر پایه سنت‌های پذیرفته‌شده تاریخ‌نگاری سامان یافته و در عین حال صحنه‌های پیاپی نبرد را توصیف می‌کند. او به دیدار میان احمد شاه و حاجی‌بی‌خان مینگ اشاره می‌کند و زمان آن را سال‌های ۱۷۵۰–۱۷۵۱ می‌داند. *تاریخ* اطلاعاتی درباره زندگی حاجی‌بی‌خان مینگ ارائه می‌دهد و او را به آزمندی، قساوت و ستمگری متهم می‌کند. الحسینی ادامه روایت را به شرح لشکرکشی‌های احمد شاه به ترتیب زمانی اختصاص می‌دهد. تکرار منظم این لشکرکشی‌ها الگویی از تحرک را نشان می‌دهد که برای به‌دست‌آوردن منابع و تجدید وفاداری‌ها ضروری بود. احمد شاه تمرکز نظامی خود را بر سرزمین‌های آباد شرق معطوف ساخت. او میان سال‌های ۱۷۴۷ تا ۱۷۶۷ نه بار به شمال هند لشکر کشید که دو مورد از آن‌ها از مهم‌ترین پیروزی‌های نظامی او به‌شمار می‌روند: تصرف دهلی در سال ۱۷۵۷ و شکست ماراته‌ها در نبرد سوم پانی‌پت در سال‌های ۱۱۷۴–۱۷۶۱.

*تاریخ احمد شاهی* زندگی و کارنامه احمد شاه درانی را دنبال می‌کند و بخش عمده نسخه خطی به رویدادهای پس از سال ۱۷۴۷ اختصاص دارد. این اثر بیش از آنکه تاریخ منطقه‌ای خاص باشد، زندگینامه احمد شاه است. الحسینی سال‌های مختلف سلطنت احمد شاه را با حجم متفاوتی از اوراق پوشش داده است. برای نمونه، در حالی که سال‌های دوم و هفتم هر یک در چهار و پنج برگ آمده‌اند، سال‌های نخست و چهارم به ترتیب در سی‌ونه و چهل برگ شرح داده شده‌اند.

## یادداشت‌ها

## منابع

رده:کتاب‌های تاریخی
رده:کتاب‌های سده ۱۸ (میلادی)
رده:کتاب‌های تاریخی سده ۱۸ (میلادی)
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۱۸ (میلادی)