خانه برادران ریلسکی

**خانهٔ برادران ریلسکی** ساختمانی است که در سال ۱۹۱۲ در باکو به دستور برادران ریلسکی، سرمایه‌گذاران لهستانی صنعت نفت، ساخته شد. این بنا بر اساس طرح یوزف پولوشکو در خیابان پلیس شماره ۱۱ (امروزه خیابان یوسف محمدعلی‌اف شماره ۱۱) احداث شده است. در حال حاضر، اتحادیهٔ مرکزی تعاون‌گران آذربایجان در این ساختمان قرار دارد. بر اساس دستور کابینه جمهوری آذربایجان شماره ۱۳۲ مورخ ۲ اوت ۲۰۰۱، این بنا تحت حفاظت دولتی قرار دارد و در فهرست آثار معماری ثبت شده است.

## تاریخچه
این بنا در سال ۱۹۱۲ به دستور برادران ریلْسکی و بر اساس طرح‌های یوزف پلوشکو در شماره ۱۱ خیابان پولیس (امروزه خیابان یوسف ممدعلی‌یف ۱۱) ساخته شد. ترکیب عمودی و متقارن کلاسیکِ نمای ساختمان با فرم‌های نرم معماری، قاب‌های ظریف طاق‌دار و گچ‌بری‌های دندانه‌دارِ شبیه استالاکتیت که با دندانه‌های برجک‌مانند تزئین شده، فصل تازه‌ای در بهره‌گیری از میراث ملی می‌گشاید.

این یک ساختمان بزرگ چهار طبقه با یک پایه بلند و یک زیرزمین است. پلوشکو ترکیب معماری نما را بر اساس تکنیک‌های متضاد ساخته است: در امتداد محور متقارن مرکزی در دو طبقه میانی، یک پنجره قوسی بزرگ با نسبت‌های عمودی ترسیم شده است. در طبقه دوم، یک پنجره قوسی از نوع بسته با دهانه‌های پنجره وجود دارد، در طبقه سوم یک طاق باز سبک روی ستون‌های الگوی موریایی ایوان سرپوشیده وجود دارد.

ترکیب معماری پنجره خلیجی به نقوش بسیار جالبی تعلق دارد که با شعر اشکال شرقی با تکنیک‌های ظریف و زیبا برانگیخته شده و امکانات زیبایی‌شناسی هنری بالایی را نشان می‌دهد. در اینجا، راه‌حل معماری پنجره خلیجی طبقه دوم، زمانی که دهانه‌های پنجره طاق‌ها در قاب‌های عمودی مسطح با نقوش تزئینی قرار گرفته‌اند و در زیر طاق‌ها ستون‌های سه‌ربعی با سرستون‌های سنتی وجود دارد، شاخص است. یک قفسه پروفیلی کمی برجسته، انتقال به ایوان سرپوشیده را انجام می‌دهد و دومی با یک کمربند استالاکتیت که بالکن را با شبکه‌های رومی نگه می‌دارد، تزئین شده است. در دو طرف پنجره خلیجی، ریتمی از دهانه‌های عمیق پنجره وجود دارد: در طبقه دوم یک طاق نعل اسبی شکل و در طبقه سوم طاق‌های نیزه‌ای وجود دارد. سطح دیوار عاری از تکتونیک است و به طاقچه‌های کم‌عمق، که عناصر بزرگی از نما هستند، اختصاص داده شده است. به‌طور کلی، یک ترکیب معماری زیبا بر اساس نقوش شرقی اسلامی شکل گرفته و ساخته شده است که ارزش‌های مثبت خود را به عنوان یک جهت رمانتیک ملی حفظ کرده است.

ساختمان مسکونی برادران ریلسکی از نظر ارزش هنری و ترکیب منحصربه‌فرد نمای خود یکی از نمونه‌های شاخص معماری اوایل قرن بیستم در باکو به شمار می‌آید. این بنا با بهره‌گیری از ترکیبی استادانه از عناصر منفرد و فرم‌های نرم معماری، همچون پنجره‌های قوسی شکل، تناسبات ریتمیک و چیدمان متوازن بازشوها، جلوه‌ای چشم‌نواز و شاعرانه به خود گرفته است. قوس بزرگِ نزدیک به نیم‌دایره در ورودی، در دل پورتالی با قاب مستطیل‌شکل جای گرفته که سطح آن با نقوش هندسی ظریف و تزئینات برجسته پوشیده شده است.

درهای چوبی اصلی بنا که تا امروز نیز حفظ شده‌اند، تداومی از همان الگوهای تزئینی را در خود دارند و با طرح‌های روی پورتال سنگی ورودی هماهنگی چشمگیری نشان می‌دهند. این درها نه تنها به‌عنوان عناصر کاربردی، بلکه به‌عنوان بخش‌هایی از ترکیب کلی نما طراحی شده‌اند و با تزئینات غنی و کنده‌کاری‌های هنرمندانه خود، روح و شخصیت خاصی به چهره‌ی ساختمان می‌بخشند.

در طراحی این ورودی‌ها، درها اغلب به‌صورت ناشنوا (بدون شیشه) نصب می‌شدند و از چند بخش جداگانه تشکیل می‌یافتند تا با جزئیات دکور سنگی پورتال در ارتباطی هماهنگ قرار گیرند. گاه نیز برای افزایش جذابیت بصری و ایجاد تنوع در ترکیب، از شبکه‌های فلزی باز و تزئینی در قسمت‌های فوقانی استفاده می‌شد که جلوه‌ی کلی نما را کامل‌تر و غنی‌تر می‌کرد.

به این ترتیب، نمای ساختمان نه تنها جلوه‌ای از زیبایی‌شناسی معماری ملی را بازتاب می‌دهد، بلکه نشان‌دهنده‌ی تلفیق خلاقانه‌ی سنت‌های بومی با گرایش‌های کلاسیک اروپایی در اوایل قرن بیستم است.

در سال ۱۹۱۹، در دوران جمهوری دموکراتیک آذربایجان، این ساختمان محل استقرار اولین هیئت دیپلماتیک لهستان به ریاست استفان ریلسکی بود. هم‌زمان با دوران جمهوری دموکراتیک آذربایجان، این ساختمان به‌عنوان محل استقرار نخستین هیئت دیپلماتیک لهستان در باکو مورد استفاده قرار گرفت. ریاست این هیئت را استفان ریلسکی بر عهده داشت، که از چهره‌های برجسته روابط فرهنگی و سیاسی میان دو کشور محسوب می‌شد. حضور هیئت لهستانی در این بنا، نه‌تنها بر اهمیت تاریخی و دیپلماتیک ساختمان افزود، بلکه آن را به یکی از نمادهای ارتباط میان لهستان و آذربایجان در اوایل قرن بیستم تبدیل کرد.

## منابع

رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۱۲ (میلادی)
رده:جاذبه‌های گردشگری در باکو
رده:قاب نقشه جعبه اطلاعات بدون شناسه مرتبط OSM در ویکی‌داده
رده:مقاله‌های دارای واژگان به زبان ترکی آذربایجانی