رسانه‌های عراق

**رسانه‌های عراق** مجموعه‌ای از رسانه‌های چاپی، رادیویی، تلفزیونی و اینترنتی این کشور را دربرمی‌گیرد. عراق نخستین کشور عربی بود که در سال ۱۹۵۴ پخش تلفزیونی را از ایستگاه تلفزیونی آغاز کرد. تا سال ۲۰۲۰ بیش از ۱۰۰ ایستگاه رادیویی و ۱۵۰ ایستگاه تلفزیونی به زبان‌های عربی، کردی، ترکمنی و آرامی نو در عراق به پخش برنامه می‌پرداختند.

صنعت رسانه در عراق فراز و فرودهای بسیاری را پشت سر گذاشته‌است. از دوران عثمانی که چاپ به‌تازگی وارد این سرزمین شده بود تا دوره حکومت حزب بعث که رسانه‌ها به‌شدت زیر نظارت دولت قرار داشتند و سرانجام پس از سقوط حکومت صدام حسین در سال ۲۰۰۳ که رشد چشمگیری در رسانه‌های آزاد عراق پدید آمد. امروزه عراق از چشم‌انداز رسانه‌ای متنوعی برخوردار است که دربرگیرندهٔ روزنامه‌ها، شبکه‌های تلفزیونی ماهواره‌ای، ایستگاه‌های رادیویی و رسانه‌های برخط گوناگون می‌شود.

## دوران عثمانی
پیش از سال ۱۸۵۶ میلادی چاپ در عراق شناخته‌شده نبود؛ تنها چاپ سنگی و چاپخانهٔ دومنیکن‌ها برای نیازهای کلیسا به کار می‌رفت. در آن سال چاپخانهٔ ولایت تأسیس شد، ولی کار آن به انتشارات رسمی و روزنامهٔ دولتی «الزوراء» محدود بود.

## دوران پادشاهی
نخستین روزنامهٔ عراقی «الزوراء» در دوران حکومت پادشاهی منتشر شد و نخستین ایستگاه رادیویی عراق نیز «رادیو بغداد» بود که پخش برنامه‌های خود را در ۱ ژوئیه ۱۹۳۶ آغاز کرد. پادشاهان عراق از این رادیو برای ایراد سخنرانی‌های خود بهره می‌بردند.

## دوران حکومت حزب بعث

حزب بعث سیاست سرکوبگرانه و ضدرسانه‌ای را در پیش گرفت و از گشایش عراق به شبکه‌های جهانی جلوگیری کرد. تنها یک خبرگزاری به نام «خبرگزاری عراق» و یک شبکهٔ تلفزیونی دولتی به نام «شبکهٔ الشباب» وجود داشت که بیشتر به پخش سخنرانی‌های صدام حسین و سرودهای ملی و ستایش‌آمیز اختصاص داشت.

بشقاب‌های ماهواره‌ای غیرقانونی بودند و هرچند برخی از نخبگان بغداد از این قانون سرپیچی می‌کردند، ترس از کشف و گزارش‌شدن مانع از گسترش این پدیده می‌شد.

وزارت اطلاع‌رسانی مسئول نظارت بر رسانه‌ها در دوران حکومت صدام بود. در آن زمان تنها پنج روزنامهٔ روزانهٔ دولتی، یک شبکهٔ تلفزیونی حکومتی و چهار ایستگاه رادیویی وجود داشت. همهٔ این رسانه‌ها زیر نظارت کامل دولت بودند و هیچ قانونی برای حمایت از روزنامه‌نگاران یا کارکنان رسانه‌ها وجود نداشت.

در دوران بعث، روزنامه‌های اصلی عبارت بودند از «الثوره» (ارگان حزب بعث)، «الجمهوریه» (روزنامهٔ دولتی) و «العراق» (روزنامهٔ سراسری). روزنامه‌های «الثوره»، «الجمهوریه» و «الاقتصادی» در مالکیت عدی حسین پسر صدام قرار داشتند.

## پس از اشغال آمریکا
### فروپاشی نظارت دولتی و رشد رسانه‌ها
پس از پایان نظارت کامل دولتی در سال ۲۰۰۳ دوره‌ای از رشد قابل‌توجه در رسانه‌های پخش عراق آغاز شد. ممنوعیت بشقاب‌های ماهواره‌ای بلافاصله برداشته شد و تا اواسط ۲۰۰۳ بر پایهٔ گزارش بی‌بی‌سی ۲۰ ایستگاه رادیویی، ۱۵ تا ۱۷ شبکهٔ تلفزیونی عراقی و ۲۰۰ روزنامهٔ عراقی فعال بودند. نکتهٔ درخور توجه این بود که شمار روزنامه‌ها در برخی شهرها نسبت به جمعیت آنها بسیار بالا بود؛ برای نمونه در نجف با جمعیت ۳۰۰٬۰۰۰ نفر بیش از ۳۰ روزنامه منتشر می‌شد.

### نقش ائتلاف موقت
ابراهیم المرعشی، پژوهشگر رسانه‌های عراقی، چهار مرحله را در تأثیر اشغال آمریکا بر رسانه‌های عراق شناسایی کرده‌است: برنامه‌ریزی پیش از حمله، جنگ و انتخاب اهداف، دورهٔ نخست پس از جنگ و سرانجام افزایش شورش و واگذاری قدرت به دولت موقت عراق به نخست‌وزیری ایاد علاوی.

برنامه‌ریزی پیش از جنگ نتوانست راهبرد مؤثری برای دوران پس از جنگ ترسیم کند؛ به دلیل کمبود تخصص، بودجه، اختیارات و مشارکت سازمان‌های امدادرسانی غیرنظامی. در جریان جنگ، بسیاری از فرستنده‌های داخلی ویران شدند. پس از جنگ، فرایند بعث‌زدایی شامل انحلال وزارت اطلاع‌رسانی شد و تکیهٔ بیش از اندازه بر نیروهای آمریکایی و عراقیان تبعیدی که پیوند چندانی با مردم داخل عراق نداشتند، از ساخت ظرفیت محلی بازماند. افزون بر این، غارت و تخریب گستردهٔ پس از جنگ زیرساخت‌های رسانه‌ای را نیز دربرگرفت.

مقام اداری ائتلاف موقت زیر نظر سفیر پل برمر سوم از ژوئن ۲۰۰۳ صدور مجوز رادیو و تلفزیون را آغاز کرد. این دفتر با مهندسان و مدیران طیف فرکانس رادیویی عراق همکاری کرد و نقشهٔ ملی تخصیص کانال‌های رادیوی اف‌ام و تلفزیون را برای شهرهای بزرگ عراق بر پایهٔ معیارهای فنی و طرح تخصیص منطقه‌ای ۱ اتحادیهٔ بین‌المللی مخابرات تدوین کرد.

شبکهٔ رسانه‌ای عراق (شبکة الإعلام العراقی) به‌عنوان شبکهٔ پخش همگانی مجوز رادیو و تلفزیون از ائتلاف موقت دریافت کرد. ائتلاف موقت تا ژوئن ۲۰۰۴ به‌عنوان مرجع ملی صدور مجوز و نظارت بر پخش فعالیت کرد و سپس هیئت ارتباطات و رسانهٔ عراق (CMC) به‌عنوان نهاد ملی نظارتی جایگزین آن شد.

### تبلیغات آمریکا
ایالات متحده صدها میلیون دلار صرف «ارتباطات راهبردی» در عراق کرد و گمان می‌رود مسئول انتشار روزنامه‌هایی ناشناس مانند «بغداد نو» و انواع پوسترها، بیلبوردها و تبلیغات رادیویی و تلفزیونی بود. با این حال عراقی‌ها این رسانه‌ها را تبلیغات آشکار می‌دانستند و برخی آنها را از نظر شیوهٔ نگارش به تبلیغات دوران صدام حسین مانند کردند.

## چشم‌انداز رسانه‌ای کنونی
### خبرگزاری‌ها
خبرگزاری عراق که در دوران صدام حسین سخنگوی دولت بود پس از ۲۰۰۳ نیز به کار خود ادامه داد، ولی با چالش خبرگزاری مستقل «اصوات العراق» که از پشتیبانی سازمان ملل متحد برخوردار بود روبه‌رو شد. همچنین خبرگزاری ملی عراق (نینا) نخستین خبرگزاری مستقل پس از اشغال آمریکا بود که دفتر مرکزی آن در محلهٔ سعدون بغداد با ۱۵ کارمند سرویراستاری و اجرایی و خبرنگارانی در هر ۱۸ استان عراق فعالیت می‌کرد.

خبرگزاری‌های بزرگ خارجی نیز دفاتری در عراق داشتند؛ از جمله خبرگزاری آناتولی (ترکیه)، آسوشیتدپرس (آمریکا)، خبرگزاری آلمان (دی‌پی‌ای)، ایتار-تاس (روسیه)، رویترز (بریتانیا) و شینهوا (چین).

### رسانه‌های برخط
رسانه‌های برخط به منبع مهمی برای اخبار در عراق تبدیل شده‌اند و مصرف روزنامه‌های چاپی به‌شدت کاهش یافته‌است. پایگاه‌های خبری برخط با بیشترین حضور عبارتند از: عراقی نیوز، ای‌کی نیوز (منبع کردی به انگلیسی و عربی)، السومریه، البغدادیه، العراق نیوز، عراق حر (با بودجهٔ آمریکا) و دارالدستور. این رسانه‌ها بیشتر اخبار سیاسی و فعالیت‌های مقامات دولتی را پوشش می‌دهند و اخبار اقتصادی و نفتی در جایگاه دوم قرار دارد.

### روزنامه‌نگاری شهروندی
افزون بر رسانه‌های سنتی، شکل تازه‌ای از روزنامه‌نگاری در عراق پدید آمده‌است: روزنامه‌نگاری شهروندی. وبلاگ‌نویسی از سال ۲۰۰۳ به منبع بزرگی از اطلاعات دربارهٔ افکار عمومی تبدیل شد. فضای مجازی عراق رشد کرد و افراد بسیاری که پیشینه‌ای در روزنامه‌نگاری نداشتند توانستند صدای خود را به گوش دیگران برسانند. جوانان به‌ویژه در این سازوکار ارتباطی مشارکت فعال داشتند. در همه‌پرسی قانون اساسی عراق در سال ۲۰۰۵ وبلاگ‌نویسان نقش مهمی در انتقال دیدگاه‌ها و پیشنهادهای عراقی‌ها ایفا کردند.

شایان ذکر است که وبلاگ‌نویسان عراقی بیشتر مرد و زیر ۳۵ سال هستند؛ هرچند بیش از نیمی از جمعیت عراق نیز زیر ۳۵ سال قرار دارند.

## روزنامه‌ها
روزنامه‌های روزانه با بیشترین شمارگان که همگی در بغداد منتشر می‌شوند عبارتند از: المدی، الصباح و الزمان (که در لندن نیز چاپ می‌شود).

برخی از روزنامه‌ها و نشریات مهم عراق:
* «المؤتمر» ارگان رسمی کنگرهٔ ملی عراق
* «المدی» روزنامهٔ مستقل و معتبر
* «عراقی نیوز»
* «بغداد نو»
* «روژنامه» (اقلیم کردستان عراق)
* «الحوزه»
* «المستقله» (بغداد)
* «هذا الیوم» (بغداد)
* «بابل»
* «الزمان»
* «الصباح الجدید»
* «المشرق»
* «هاولاتی» (اقلیم کردستان عراق)
* «ئاوینه» (اقلیم کردستان عراق)

## رادیو
نخستین ایستگاه رادیویی عراق «رادیو بغداد» (که به رادیو جمهوری عراق نیز شناخته می‌شد) بود که پخش برنامه‌های خود را در ۱ ژوئیه ۱۹۳۶ آغاز کرد.

پس از سقوط حکومت صدام حسین، شمار ایستگاه‌های رادیویی در عراق افزایش چشمگیری یافت. این رشد به‌ویژه در شمال عراق، اقلیم کردستان و بغداد آشکارتر بود و در جنوب مانند بصره شمار ایستگاه‌ها کمتر بود.

### رادیوهای ای‌ام
* رادیو الناس – بغداد
* البلاد – بغداد
* صدای عراق – بغداد
* رادیو الرشید

### رادیوهای اف‌ام
* رادیو الآن اف‌ام – موصل، دهوک، کرکوک و حویجه
* رادیو المربد – ایستگاه عربی‌زبان در بصره
* مونت‌کارلو الدولیه – بغداد
* رادیو دجله – بغداد
* سرویس عربی بی‌بی‌سی – مناطق گوناگون عراق
* رادیو نوا – سلیمانیه (کردی، عربی و موسیقی)
* رادیو ساوا – بغداد
* سرویس جهانی بی‌بی‌سی – بغداد
* رادیو الحریه اف‌ام – بغداد
* رادیو سومر اف‌ام – بغداد
* اسپیدا اف‌ام – اقلیم کردستان عراق

### ایستگاه‌های پیشین
* رادیو عراق آزاد (بغداد / پراگ)

## تلفزیون
پرطرفدارترین شبکه‌های تلفزیونی عراق عبارتند از: الشرقیه (مستقل)، البغدادیه و العراقیه (دولتی).

برخی از شبکه‌های تلفزیونی فعال در عراق:
* **العراقیه** () – شبکهٔ تلفزیون زمینی عراق که پس از سقوط صدام حسین تأسیس شد
* **عشتار تی‌وی** – شبکهٔ آشوری با مرکز در اربیل که بیشتر به زبان آرامی نو پخش می‌کند
* **کی‌ان‌ان** (KNN) – شبکهٔ خبری کردی اپوزیسیون در سلیمانیه، وابسته به جنبش گوران
* **کانال ۴** – شبکهٔ سرگرمی به زبان کردی
* **الزوراء تی‌وی** – شبکهٔ ضدآمریکایی که در ژوئیه ۲۰۰۷ پس از پارازیت‌شدن پخش ماهواره‌ای آن از طریق عرب‌ست تعطیل شد
* **الشرقیه** – نخستین شبکهٔ تلفزیونی ماهواره‌ای خصوصی عراق
* **السومریه** – شبکهٔ ماهواره‌ای مستقل عراقی
* **نوا تی‌وی** – شبکهٔ عراقی به زبان عربی و کردی
* **الفرات** – شبکهٔ مجلس اعلای اسلامی عراق از بغداد
* **آشور تی‌وی** – وابسته به جنبش دموکراتیک آشوری
* **بلادی تی‌وی**
* **بغداد تی‌وی**
* **آفاق تی‌وی** – نزدیک به نوری المالکی
* **الرشید تی‌وی** – نزدیک به محمد الحلبوسی و حزب تقدم
* **اهل‌بیت تی‌وی**
* **العهد تی‌وی** – نزدیک به نیروهای بسیج مردمی
* **الاتجاه تی‌وی**
* **اسپیدا تی‌وی** – شبکهٔ کردی در اربیل، وابسته به حزب اتحاد اسلامی کردستان

**البغدادیه** شبکهٔ ماهواره‌ای مستقل عراقی مستقر در قاهره است. این شبکه بیش از همه به خاطر منتظر الزیدی شناخته شد؛ خبرنگاری که در دسامبر ۲۰۰۸ کفش‌هایش را به‌سوی جرج دبلیو بوش رئیس‌جمهور آمریکا پرتاب کرد.

## جستارهای وابسته
* مخابرات عراق

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* شبکهٔ رسانه‌ای عراق
* چشم‌انداز رسانه‌ای عراق در مرکز روزنامه‌نگاری اروپا

رده:رسانه‌های عراقی
رده:رسانه‌ها بر پایه کشور
رده:رسانه‌ها در آسیا بر پایه کشور