فرهنگ دالما

[بندانگشتی|ظرف سرامیکی دالما که در سال ۱۹۶۱ توسط رابرت اچ. دایسون جونیور در ایران از زیر خاک بیرون کشیده شد. [موزه هنر متروپولیتن|موزه متروپولیتن]]
**فرهنگ دالما** یک فرهنگ باستان‌شناسی پیش از تاریخ شمال غربی ایران بود که قدمت آن به اوایل هزاره پنجم پیش از میلاد مسیح برمی‌گردد. بعدها، این فرهنگ به منطقه زاگرس مرکزی و سایر مناطق مجاور گسترش یافت. بقایای سفالی گسترده آن در دره‌های مرکزی و شمالی کوه‌های زاگرس در شمال غربی ایران کاوش شد. مجموعه‌های دالما در ابتدا توسط کاوش‌های انجام شده در دالما تپه و حسنلو تپه در بخش‌های جنوب غربی دریاچه ارومیه، در دره سولدوز کشف شدند.

کاوش‌های بیشتر در دالما تپه به عنوان بخشی از پروژه حسنلو دانشگاه پنسیلوانیا در سال ۱۹۶۱، مجموعه‌های دالما بیشتری را کشف کرد. مواد کاوش شده شامل بقایای معماری، تدفین و سفال، خاک رس، استخوان، مصنوعات، سنگ‌های خرد شده و سنگ‌های تراشیده شده بود. آنها نشان دادند که فرهنگ دالما به هزاره پنجم پیش از میلاد بازمی‌گردد. همان‌طور که اکبر عابدی، باستان‌شناس ایرانی، اظهار داشت، دالما یکی از مکان‌های معروف واقع در شمال غربی ایران است.

سفال‌های کشف‌شده برجسته‌ترین جنبهٔ این فرهنگ هستند که تاکنون کشف شده‌اند و اطلاعات کمتری در مورد سایر جنبه‌ها در دسترس است. مواد کشف‌شده جزئیات کافی در مورد مردم دالما و سبک زندگی آنها ارائه نمی‌دهند.

سنت مادی دالما در منطقه وسیعی از این منطقه با ویژگی‌های فنی و سبکی مشابه گسترش یافته بود. شواهد کاوش‌شده نشان می‌دهد که این فرهنگ در کوه‌های زاگرس مرکزی، شمال لرستان، حوضه ارومیه در آذربایجان و برخی از بخش‌های بین‌النهرین مانند کرکوک پراکنده بوده است. آثاری از فرهنگ دالما در بخش‌های شمال غربی فلات ایران کشف شده است. پراکندگی گسترده سنت دالما در این منطقه نشان می‌دهد که مردم کوچ‌نشین در گسترش این فرهنگ نقش داشته‌اند.

## جامعه
به استثنای سفال، جنبه‌های دیگر این فرهنگ، مانند خاستگاه، گاهشماری، ساختار اجتماعی و اقتصادی آن، به خوبی شناخته نشده‌اند. دالما تپه یکی از اولین سکونتگاه‌های یکجانشین در دره اوشون-سولدوز در شمال غربی ایران است.

### دو نوع شهرک سازی
همان‌طور که سه محقق، اکبر عابدی، بهروز عمرانی و اعظم کریمی‌فر، اشاره کردند، پراکندگی محوطه‌های دالما نشان‌دهنده دو نوع الگوی سکونت توسط مردم دالما بود: اول، سکونتگاه‌های دائمی در دره‌های کوه زاگرس و دوم، سکونتگاه‌های موقت در ارتفاعات شمال غربی ایران از جمله کوه‌های زاگرس و قفقاز. محتمل‌ترین الگوی سکونت مردم دالما، گروه کوچکی از عشایر بود که بین روستاها حرکت می‌کردند و ارتباط خود را از طریق خویشاوندی حفظ می‌کردند. سفال‌های دالما در  منطقه توزیع شد. منطقه.

گسترش گسترده سفال‌ها در مقادیر زیاد، تعداد محوطه‌های دالما در منطقه زاگرس و فاصله و زمان سفر بین این محوطه‌ها، نشان می‌دهد که ظروف دالما نمی‌توانسته‌اند از محل‌های تولید محلی مانند بازارهای محلی تولید و توزیع شده باشند. این ظروف باید توسط گروه‌های قومی منطقه‌ای در سطح خانوار تولید شده و با حرکت قبایل کوچ‌نشین و تعاملات آنها با روستاهای دالما پراکنده شده باشند.

### جوامع کم‌تحرک
گورهای کشف‌شده در مناطق کاوش‌شده نشان می‌دهد که مردم دالما بخشی از یک جامعهٔ یکجانشین و کشاورز با ویژگی‌های فرهنگی مشترک بوده‌اند. الگوهای همگن سبکی و ریخت‌شناسی در میان سفال‌های دالما در یک منطقهٔ جغرافیایی وسیع ممکن است نشان‌دهندهٔ هویت قومی و اجتماعی-سیاسی قوی در میان جوامع دالما باشد. الگوهای سکونتگاه‌ها نشانه‌ای از سلسله مراتب اجتماعی و ساختارهای سیاسی، اقتصادی یا مذهبی موجود در جامعهٔ دالما را نشان نمی‌دهند. شیوه‌های اجتماعی مردم دالما ممکن است مشابه مدرنی در نمایش‌های قبیله‌ای کردها، مانند لباس یا الگوهای فرش، داشته باشد که برای نمایش عمومی وابستگی قبیله‌ای در نظر گرفته شده‌اند.

## مکان‌ها
### دالما تپه
دالما تپه یک محوطه باستانی در حدود ۲ کیلومتری شمال شرقی شهر نقده (که قبلاً سولدوز نام داشت) در شهرستان نقده، ایران، در منتهی‌الیه جنوب غربی دریاچه ارومیه است. در نزدیکی آن، دو تپه کوچک دیگر نیز وجود دارد. یک محوطه مهم معاصر از تپه حسنلو نیز در این منطقه قرار دارد.

بقایای دالما در ابتدا در دالما تپه، در دره سولدوز در شمال غربی زاگرس کاوش شد. بعدها، مکان‌های معاصر بیشتری در دره‌های ماهیدشت و کنگاور در منطقه زاگرس مرکزی ایران یافت شد. کاوش‌های اولیه در دالما تپه به عنوان بخشی از پروژه حسنلو به دلیل مدت زمان ناکافی کاوش و کمبود کارکنان در دسترس برای این پروژه، نتایج محدودی به همراه داشت. در سال ۲۰۲۱، بررسی باستان‌شناسی پس از شش دهه وقفه، دوباره در دالما تپه آغاز شد.

فرهنگ دالما در ابتدا در اطراف دریاچه ارومیه در شمال غربی ایران وجود داشت و سپس به منطقه زاگرس مرکزی گسترش یافت. چندین مکان مرتبط با این فرهنگ، مانند دالما تپه، در اطراف دریاچه ارومیه واقع شده‌اند.

### توزیع جغرافیایی
آثاری از سرامیک‌های دالما در کوه‌های قفقاز و بخش‌هایی از شرق عراق مانند کرکوک و جبل حمارین یافت شده است.

با توجه به محل سفال‌های کاوش‌شده، مرزهای جنوبی فرهنگ دالما به دره‌های شرقی کردستان، زاگرس مرکزی و دره‌های کنگاور و نهاوند در شمال شرقی لرستان می‌رسید. سنت سفالگری دالما به سمت شرق تا استان‌های زنجان و اردبیل گسترش یافت. آثاری از بقایای دالما در فلات ایران در شرق یا بخش‌های جنوبی لرستان و خوزستان کاوش نشده است. کوه سفید (به فارسی: کوه *سفید*) به عنوان مانعی عمل کرد و گسترش سنت دالما را به سمت غرب متوقف کرد. آثاری از سفال‌های نقش‌دار دالما در غرب تا استان دیاله یافت شده است. تمام مسیرهای توسعه فرهنگ دالما از شمال غربی از منطقه دریاچه ارومیه سرچشمه گرفته و با جاده ابریشم تلاقی داشته‌اند. موقعیت مکانی محوطه‌های دالما، تجارت، دسترسی به مسیرهای اصلی، بهره‌برداری از منابع و تعامل مردم بین مناطق پست و مرتفع را تسهیل می‌کرد که همگی عناصر حیاتی در توزیع سفال‌های دالما بودند.

به گفته یوکیکو تونویکه، تا سال ۲۰۱۲، از سال ۱۹۷۹ هیچ کاوش دیگری در محوطه‌های دالما که قبلاً ذکر شد، در ایران انجام نشده بود. مجموعه‌ای از کاوش‌ها که توسط محمود حیدریان در دشت‌های سنقر و کلیایی زاگرس مرکزی از سال ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۹ انجام شد، سفال‌های دالما را در ۹ محوطه باستانی به نام‌های خدایی، جلیل، آب ناز، تپه ورز، کلاویل، قلقله و نادعلی بیگ کشف کرد. همه این محوطه‌ها در مکان‌های اکولوژیکی بهینه برای سکونت انسان و نزدیک به سواحل رودخانه‌ها، چشمه‌ها یا کانال‌ها واقع شده‌اند. از آنجایی که برخی از این محوطه‌ها در ارتفاعات بالاتر واقع شده‌اند و در زمستان و پاییز شرایط آب و هوایی سردتری دارند، احتمالاً توسط جوامع نیمه کوچ‌نشین که به دامداری مشغول بودند، اشغال شده‌اند.

## منابع

رده:آثار دوران پیشاتاریخ در ایران
رده:آسیای پیشاتاریخ
رده:پیشاتاریخ بر پایه منطقه
رده:پیشاتاریخ خاورمیانه
رده:تمدن‌های باستان‌شناسی در جمهوری آذربایجان
رده:جمهوری آذربایجان پیشاتاریخ
رده:دوره نوسنگی
رده:سفالگری
رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده
رده:فرهنگ‌های باستان‌شناختی در ایران
رده:محوطه‌های باستان‌شناختی در ایران