زبیبه و پادشاه

**زبیبه و پادشاه** (به عربی: ) رمانی عاشقانه و تمثیلی است که در سال ۲۰۰۰ میلادی بدون نام نویسنده در عراق منتشر شد. این رمان به صدام حسین، رئیس‌جمهور پیشین عراق، نسبت داده می‌شود. داستان رمان دربارهٔ عشقی افلاطونی میان پادشاهی در دوران سده‌های میانه و زنی ساده به نام زبیبه است که در ازدواجی ناخوشایند با مردی ستمگر زندگی می‌کند.

زبیبه و پادشاه به‌سرعت پس از انتشار به پرفروش‌ترین کتاب در عراق تبدیل شد و برآورد می‌شود بیش از یک میلیون نسخه از آن به فروش رسیده باشد. منتقدان و تحلیلگران این رمان را تمثیلی سیاسی دانسته‌اند که در آن پادشاه نماد صدام حسین، زبیبه نماد مردم عراق و شوهر ستمگر زبیبه نماد ایالات متحده آمریکا است. سازمان سیا نیز این رمان را به‌عنوان سندی سیاسی سرشار از اندیشه‌های ضدغربی بررسی کرد. رمان به زبان‌های گوناگونی ترجمه و به مجموعه تلویزیونی، نمایش موسیقایی و الهام‌بخش فیلم سینمایی تبدیل شد.

## داستان رمان
داستان رمان در سده هفتم یا هشتم میلادی در بین‌النهرین و نزدیکی شهر تکریت می‌گذرد، اندکی پیش از گسترش اسلام در منطقه. رویدادها را زن پیر فرزانه‌ای روایت می‌کند و دربارهٔ جوانی به نام «عربی» از خاندان شاهی است. عربی تنها پسر ملکه و شایسته‌ترین وارث تاج و تخت است، اما در کاخ پدرش با توطئه‌های برادران ناتنی حسود و آزمند روبه‌روست. سرانجام یکی از این توطئه‌ها پدر را وادار می‌کند او را از کاخ برانَد و به تبعید بفرستد.

پس از آنکه یکی از درباریان پادشاه را مسموم می‌کند، عربی به پایتخت بازمی‌گردد و رهبری مردم و فرماندهی سپاه را به دست می‌گیرد و بر تخت می‌نشیند. عربی در سفری به بیرون از پایتخت با زنی به نام زبیبه آشنا می‌شود. زبیبه زن جوانی ساده است که در کلبه‌ای کوچک در دامنه کاخ بازرگانی حریص و بدسرشت به نام حِسقیل زندگی می‌کند و به ازدواجی اجباری با مردی بدرفتار که نزد حسقیل کار می‌کند تن داده‌است.

پادشاه از نخستین دیدار به سادگی، زیبایی و فرزانگی زبیبه دل می‌بندد و به بهانه دیدار از مردم به کلبه او رفت‌وآمد می‌کند و سپس او را به کاخ خود فرامی‌خواند. آن دو دربارهٔ زندگی و مرگ، طبیعت و خداوند و شیوه فرمانروایی گفت‌وگوهای بلندی می‌کنند و عشقی افلاطونی میانشان شکل می‌گیرد. پادشاه درمی‌یابد که زبیبه از او فرزانه‌تر است؛ زبیبه او را به ایمان به خدای یگانه می‌رساند و چندین توطئه را که برضد پادشاه چیده شده خنثی می‌کند.

شبی شوهر زبیبه به او حمله می‌کند و به او تجاوز می‌کند. این تجاوز بخشی از توطئه‌ای بزرگ‌تر علیه پادشاه است که حسقیل و دیگران در آن دست دارند. هنگامی که زبیبه ابعاد توطئه را درمی‌یابد، به‌شتاب به کاخ می‌رود تا پادشاه را از شورشی قریب‌الوقوع هشدار دهد. پادشاه سوگند می‌خورد که انتقام زبیبه را بستاند و سپاهش را در برابر توطئه‌گران بسیج می‌کند، در حالی که زبیبه مردم را رهبری می‌کند.

سرانجام زبیبه در دفاع از پادشاه در هفدهم ژانویه جان می‌بازد — همان روزی که نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا در سال ۱۹۹۱ بمباران بغداد را آغاز کردند. شوهر ستمکار نیز کشته می‌شود. پادشاه و مردم تصمیم می‌گیرند زبیبه را شهید ملت بشمارند و هر ساله در هفدهم ژانویه بر گورش گل بگذارند و گور شوهرش را سنگباران کنند. در پایان داستان، مجلسی مردمی برای بحث دربارهٔ آینده پادشاهی برپا می‌شود.

## شخصیت‌ها و نمادپردازی
بر پایه تحلیل مجله  در سال ۲۰۰۲، شخصیت‌های رمان نمادهای تمثیلی رویدادهای واقعی هستند:
* **عربی (عَهَب)** — شخصیت اصلی داستان که پادشاه عراق می‌شود؛ نماد صدام حسین.
* **زبیبه** — زنی فقیر در ازدواجی ناشاد؛ نماد مردم عراق.
* **شوهر زبیبه** — مردی ستمگر و بی‌نام؛ نماد ایالات متحده آمریکا.
* **حِسقیل** — امیری که زبیبه در کلبه‌ای کنار کاخش زندگی می‌کند؛ نماد اسرائیل.
* **شامل** — دشمن دیگر پادشاه؛ نماد بازرگانان و یهودیان.
* **نوری چلبی** — فئودالی مخالف پادشاه؛ نماد احمد چلبی، رهبر کنگره ملی عراق.

## همانندی‌ها با زندگی صدام حسین
یکی از دلایل گمان‌ها دربارهٔ نویسندگی صدام حسین، همانندی‌های فراوان میان رویدادهای رمان و زندگی واقعی اوست. طرد و تبعید عربی از سوی پدرش با بدرفتاری ناپدری صدام، حاج حسن ابراهیم، مشابهت دارد. برادران ناتنی حسود در رمان یادآور برادران ناتنی صدام — برزان، وطبان و سبعاوی — هستند که صدام پس از واگذاری بخشی از قدرت به آنان، یکی پس از دیگری سرکوبشان کرد.

توطئه پسرعمویی که می‌خواهد از پشت به پادشاه خنجر بزند، حسین کامل المجید پسرعموی صدام را به یاد می‌آورد که در سال ۱۹۹۵ همراه برادرش و دختران صدام به اردن گریخت و اسرار برنامه تسلیحاتی عراق را فاش کرد. همچنین پسرعموی خائن رمان که با همسر پادشاه متحد می‌شود، یادآور عدنان خیرالله است که در دوران جنگ ایران و عراق وزیر دفاع بود و در سانحه‌ای مشکوک با بالگرد درگذشت. همسر واقعی صدام، ساجده، خواهر عدنان بود و صدام بعدها تا اندازه‌ای از او جدا شد زیرا ساجده در اختلافات خانوادگی جانب برادرش را گرفته بود.

## نویسندگی
نویسندگی رمان زبیبه و پادشاه همواره محل بحث بوده‌است. دیدگاه‌ها از نویسندگی مستقیم صدام حسین تا نگارش کامل آن توسط یک نویسنده پنهان (به انگلیسی: ) در نوسان است. کتاب بدون نام نویسنده منتشر شد و در مقدمه آمده بود که مؤلف به تشویق صدام حسین رمان را نوشته و از روی فروتنی ترجیح داده ناشناس بماند.

اندکی پس از انتشار، روزنامه‌های عراقی شایعاتی مبنی بر نویسندگی صدام را پراکندند. بهره‌گیری گسترده از نهادهای دولتی عراق برای تبلیغ رمان — از جمله چاپ هزاران نسخه توسط وزارت فرهنگ و دستور شخصی صدام برای اهدای نسخه‌ای از کتاب به هیئت‌های خارجی — دلیل نیرومندی بر دخالت مستقیم او در نگارش کتاب شمرده شده‌است. برخی نیز استدلال کرده‌اند که عربی نویسنده آماتورانه است و این از یک نویسنده حرفه‌ای پنهان انتظار نمی‌رود.

سازمان سیا بر این باور بود که صدام دست‌کم بر نگارش رمان نظارت داشته و متن را برای استخراج بینش‌هایی دربارهٔ سیاست‌های آینده او تحلیل کرد.

برخی افراد دیگر نیز متهم به نویسندگی رمان شده‌اند. رعد بندر، یکی از شاعران دربار صدام، جمال الغیطانی، نویسنده سرشناس مصری، را نویسنده واقعی خواند، اما غیطانی این اتهام را رد کرد. از جمله شواهدی که این ادعا را تقویت می‌کرد، کتاب «حراس البوابة الشرقیه» بود که غیطانی در سال ۱۹۷۵ در بغداد منتشر کرده بود — همان عنوانی که بعدها به ارتش عراق در دوران جنگ ایران و عراق نسبت داده شد. همچنین پس از کشته شدن صدام، زنی عراقی ادعا کرد شوهرش مخفیانه مجبور به نوشتن رمان برای صدام شده و اندکی پس از تکمیل آن ترور شده‌است.

## انتشار و فروش
رمان در پایان سال ۲۰۰۰ در بغداد منتشر شد و بهای آن تنها ۱۵۰۰ دینار عراقی (کمتر از یک دلار آمریکا) بود. بر پشت جلد کتاب آمده بود که درآمد حاصل از فروش به‌طور کامل به فقرا، یتیمان و نهادهای خیریه اختصاص خواهد یافت. برآورد می‌شود بیش از یک میلیون نسخه از کتاب فروخته شده باشد.

ناشران عراقی چهار تابلو از نقاش کانادایی جاناتان ارل باوزر را بدون اجازه برای مصورسازی رمان به کار بردند و تابلوی «بیداری» (به انگلیسی: ) را روی جلد قرار دادند. باوزر در سال ۲۰۰۱ صدام حسین را به نقض حق مالکیت معنوی متهم کرد. بهای تابلو ۲۳٬۵۰۰ دلار کانادا بود و باوزر بی‌نتیجه کوشید غرامت دریافت کند.

نسخه انگلیسی کتاب در سال ۲۰۰۴ منتشر شد. ترجمه فرانسوی نیز در فوریه ۲۰۰۳ زیر نظر ژیل مونیه از انتشارات دوروشه منتشر شد و نسخه بازچاپ ۲۰۱۲ آن با نام صدام حسین به‌عنوان نویسنده عرضه گردید. ترجمه آلمانی را دوریس کیلیاس انجام داد، اما وی از ناشر آلمانی به دلیل غیرحرفه‌ای بودن — از جمله نبود فرصت ویراست و نبود قرارداد رسمی — انتقاد کرد و گفت ناشر حذف‌ها و افزوده‌های قابل‌توجهی برای کاستن از بار یهودستیزانه و زن‌ستیزانه متن اعمال کرده‌است.

## سابقه ادبی صدام حسین
صدام حسین بلندپروازی‌های ادبی داشت و این رازی نبود؛ او یک‌بار از نیتش برای نوشتن نمایشنامه‌ای که نسل جوان را به خود جلب کند سخن گفته بود. در آغاز همان سال با نویسندگان و نمایشنامه‌نویسان عراقی دیدار کرده و آنان را به نگارش آثاری دربارهٔ دستاوردهای نبرد «ام‌المعارک» (جنگ دوم خلیج فارس) ترغیب کرده بود.

پیش از زبیبه و پادشاه نیز سابقه مشابهی وجود داشت: در سال ۱۹۷۸ رمانی به نام «الایام الطویله» نوشته عبدالامیر معلا در بغداد منتشر شد که دربارهٔ جوانی بود که در سال ۱۹۵۹ در ترور نافرجام عبدالکریم قاسم، نخست‌وزیر عراق، شرکت کرد و پس از گریز به مصر سرانجام به عراق بازگشت و رهبر کشور شد — داستانی بسیار مشابه زندگی خود صدام. آن رمان پیش‌درآمدی بر به قدرت رسیدن صدام در سال ۱۹۷۹ بود.

## دیدگاه آمریکا
سازمان سیا به رمان توجه ویژه‌ای نشان داد و آن را سندی سیاسی سرشار از اندیشه‌های ضد غربی و ضد آمریکایی دانست. رمان با عبارت‌هایی آغاز می‌شود که از رستاخیز روح پیام امت عربی در عراق و نکوهش صهیونیسم و اتحاد آن با آمریکا سخن می‌گوید. سازمان سیا متن رمان را به‌طور کامل تحلیل کرد تا بینش‌هایی دربارهٔ برنامه‌ها و سیاست‌های آینده صدام به دست آورد.

## اقتباس‌ها
### مجموعه تلویزیونی و نمایش موسیقایی
اندکی پس از انتشار رمان، تلویزیون عراق ساخت مجموعه‌ای ۲۰ قسمتی بر پایه آن را آغاز کرد که بازیگر عراقی هند کامل نقش اصلی آن را ایفا کرد. تئاتر ملی عراق نیز نمایشی موسیقایی برپایه رمان تولید کرد که بزرگ‌ترین تولید هنری کشور توصیف شد.

### فیلم دیکتاتور
پیش از اکران فیلم کمدی دیکتاتور (۲۰۱۲) به کارگردانی ساشا بارون کوهن، شایعاتی منتشر شد مبنی بر اینکه فیلم اقتباسی از این رمان است. این ادعا در عمل ترفندی تبلیغاتی بود و فیلم طنزی سیاه و سیاسی بود که ارتباط مستقیمی با داستان رمان نداشت.

رمان همچنین در رمان تاریخ جایگزین «سراب» (به انگلیسی: ) نوشته مت راف (۲۰۱۲) نقش‌آفرینی می‌کند و در روایت آن رمان، معادلی برای کتاب «اگر من انجام داده بودم» نوشته او.جی. سیمپسون است.

## بازتاب انتقادی
منتقدان بین‌المللی رمان را آشکارا تبلیغاتی و فاقد استعداد ادبی ارزیابی کردند. آنگلا شادر در نویه زورشر زایتونگ داستان را فاقد باورپذیری و پویایی خواند و آن را نه ادبیات بلکه «افسانه‌ای بی‌پایه» توصیف کرد که «سرانجام در آشوبی پرگو فرو می‌پاشد». کوزیما لوتس در روزنامه دی ولت طرح تمثیلی رمان را بیش از حد ساده خواند: «پرده تمثیلی حسین آن‌قدر شفاف است که نمی‌تواند بحث سیاسی بزرگی برانگیزد». هفته‌نامه دی تسایت نیز با لحنی طنزآمیز نوشت: «ده‌هزار بار رمان صدام فروخته شد، آن هم در روزگاری که کتاب‌های خوبِ آدم‌های خوب بر قفسه‌ها خاک می‌خورند».

## جستارهای وابسته
* رمان‌های صدام حسین
* صدام حسین
* جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱)

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* تصویر جلد رمان زبیبه و پادشاه

رده:رمان‌های ۲۰۰۰ (میلادی)
رده:آثار منتشرشده با پدیدآور ناشناس
رده:رمان‌های واقع‌شده در عراق
رده:یهودستیزی در عراق
رده:رمان‌های مورد اقتباس در نمایشنامه‌ها
رده:رمان‌های مورد اقتباس در مجموعه‌های تلویزیونی
رده:رمان‌ها درباره تجاوز جنسی