کتابخانه‌های در سایه

**کتابخانه‌های سایه** (به انگلیسی: Shadow libraries) (که با نام **کتابخانه‌های دزدی دریایی** یا **دسترسی آزاد سیاه** نیز شناخته می‌شوند)، مخازن آنلاینی از رسانه دیجیتال هستند که معمولاً در پشت دیوار پرداخت (Paywall)، کنترل دسترسی یا موانع دیگر قرار دارند و به صورت آزاد در دسترس عموم نیستند. کتابخانه‌های سایه معمولاً شامل آثار متنی مانند مقاله‌های دانشگاهی و کتاب‌های الکترونیکی هستند و ممکن است شامل سایر رسانه‌های دیجیتال نظیر نرم‌افزار، موسیقی یا فیلم نیز باشند.

آرشیو آنا، کتابخانه جنسیس، سای-هاب، یوبیووب و کتابخانه Z از محبوب‌ترین کتابخانه‌های سایه برای کتاب‌ها و متون دانشگاهی محسوب می‌شوند.

## تاریخچه
[بندانگشتی|رشد [کتابخانه جنسیس، ۲۰۰۹–۲۰۲۲]]

اجداد اولیه کتابخانه‌های سایه، مجموعه‌های غیررسمی از نسخه‌های دیجیتال غیرمجاز کتاب‌ها، متون علمی و سایر رسانه‌های متنی بودند که اغلب از طریق فهرست‌های پستی، انجمن‌ها یا وبگاه‌های رسانه اجتماعی در میان گروه‌های کوچک به اشتراک گذاشته می‌شدند. جوامع آنلاین دانشمندان نیز برای اشتراک‌گذاری متونی که دارای دیوار پرداخت بودند، با یکدیگر همکاری می‌کردند.

[بندانگشتی|''[سامیزدات* روسی و نگاتیوهای عکس ادبیات غیررسمی]]
بسیاری از کتابخانه‌های سایه ریشه در روسیه دارند که تاریخچه‌ای غنی از «[[سامیزدات]]» (نشر زیرزمینی) نشات گرفته از دوران [[اتحاد جماهیر شوروی|شوروی]] دارد. [[سانسور در اتحاد شوروی|سانسور و کنترل شدید دولتی]] بر مواد چاپی در شوروی، منجر به شکل‌گیری فعالیت‌های مخالفان برای کپی‌برداری و انتشار آثار سانسور شده یا زیرزمینی شد. حتی پس از فروپاشی اتحاد شوروی و پایان برنامه رسمی سانسور، این رویه‌های اشتراک‌گذاری به دلیل مشکلات گسترده اقتصادی ادامه یافت. با گسترش دسترسی به رایانه و اینترنت در روسیه، متون به‌طور گسترده‌ای دیجیتالی شده و در سیستم‌های [[فیدونت]] (FidoNet) روسی به اشتراک گذاشته شدند. یکی از مجموعه‌های اولیه متون دیجیتالی شده، وبگاه Lib.ru متعلق به [[ماکسیم موشکوف]] در سال ۱۹۹۴ بود. «مجموعه کلخوز» (Kolkhoz collection) روسیه، که نام خود را از مزارع اشتراکی [[کلخوز]] گرفته بود، توسط جامعه‌ای ایجاد شد که در اوایل دهه ۲۰۰۰ برای دانلود یا دیجیتالی کردن متون علمی کار می‌کردند و آن‌ها را روی سرورهای FTP و دی‌وی‌دی‌ها ذخیره می‌نمودند. این مجموعه در نهایت به حدود ۵۰٬۰۰۰ سند رسید.

برخی از این مجموعه‌های اولیه بعداً با جذب کتابداران داوطلبی که محتوای بایگانی‌ها را فهرست‌نویسی می‌کردند، به کتابخانه‌های سایه تبدیل شدند. کتابخانه‌های سایه اولیه دانشگاهی در دهه ۲۰۰۰ شامل Textz.org، [[مونوسکپ]] (Monoskop) و گیگا‌پدیا (Library.nu بعدی) بودند. گیگا‌پدیا بیشتر بر متون دانشگاهی تمرکز داشت تا سایر کتابخانه‌های سایه که عمدتاً حاوی ادبیات عمومی بودند. در حدود سال‌های ۲۰۰۶ یا ۲۰۰۷، این سایت فایل‌های گردآوری شده توسط مجموعه کلخوز را ادغام کرد و تا سال ۲۰۱۰ به بزرگترین کتابخانه سایه تبدیل شد. گیگا‌پدیا که در آن زمان به Library.nu تغییر نام داده بود، در سال ۲۰۱۲ از طریق شکایت ائتلافی از هفده شرکت انتشاراتی از جمله [[هارپرکالینز]]، [[انتشارات دانشگاه آکسفورد]] و [[مک‌میلن]] تعطیل شد.

کتابخانه جنسیس (که با نام LibGen نیز شناخته می‌شود) تقریباً در سال ۲۰۰۷ یا ۲۰۰۸ توسط گروهی از دانشمندان روس پایه‌گذاری شد. آن‌ها کار خود را با سازماندهی مجموعه‌ای از متون علمی و فنی روسی که در یک سایت تورنت در دسترس بود آغاز کردند؛ محتوایی که از منابعی مانند مجموعه کلخوز و Lib.ru جمع‌آوری شده بود. در سال ۲۰۱۱، لیب‌جن مجموعه Library.nu را جذب کرد و حتی پس از آنکه Library.nu مجبور به تعطیلی شد، دسترسی به آن محتوا را حفظ نمود. در آن زمان، لیب‌جن با تمرکز بر زیرساخت کتابخانه بازِ خود منحصر به فرد بود؛ به گونه‌ای که اشتراک‌گذاری آزاد مجموعه، فهرست‌نویسی و کد منبع خود را در اولویت قرار می‌داد تا دیگران را تشویق کند که با ایجاد [[سایت آینه‌ای|سایت‌های آینه‌ای]] (Mirrors) و [[انشعاب (توسعه نرم‌افزار)|انشعاب]] (Fork) از پروژه، انعطاف‌پذیری و پایداری جمعی کتابخانه‌های سایه را افزایش دهند. تا سال ۲۰۲۵، کتابخانه جنسیس «مدعی داشتن بیش از ۲٫۴ میلیون کتاب غیرداستانی، ۸۰ میلیون مقاله مجله علمی، ۲ میلیون فایل کمیک، ۲٫۲ میلیون کتاب داستانی و ۴۰۰ هزار شماره مجله» است.

== انگیزه ==

کتابخانه‌های سایه بخشی از جنبش‌های [[دسترسی آزاد]] و [[دانش آزاد]] هستند. آن‌ها به دنبال انتشار آزادانه‌تر متون دانشگاهی و سایر رسانه‌ها هستند و اغلب به یک [[ادراک اخلاقی]] برای در دسترس قرار دادن رایگان دانش استناد می‌کنند.

گردانندگان لیب‌جن مأموریت این وبگاه را امکان‌پذیر ساختن دسترسی به اطلاعات برای افراد فقیر و مقابله با انحصار دانش توسط مؤسسات نخبگان دانشگاهی توصیف کرده‌اند. یکی از مدیران آن نوشته است: «گروه‌های هدف برای لیب‌جن فقرا هستند: آفریقا، هند، پاکستان، ایران، عراق، چین، روسیه و کشورهای پساشوروی و غیره، و به عنوان یک نکته جداگانه، افرادی که متعلق به جامعه دانشگاهی نیستند. اگر شما در دانشگاه نیستید، نمی‌توانید به هیچ چیزی دسترسی داشته باشید یا دست‌کم دسترسی شما آنقدر با مشکل مواجه خواهد شد که اصلاً قادر به پیشرفت نخواهید بود.» [[الکساندرا الباکیان]]، خالق [[سای-هاب]]، با استدلال اینکه عدم دسترسی آزاد به متون علمی، [[حق بر علم و فرهنگ]] بشر را نقض می‌کند، کار خود را توجیه کرده است. این حق در ماده ۲۷ [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]] [[سازمان ملل متحد]] ذکر شده است که بیان می‌دارد: «هر کس حق دارد آزادانه در زندگی فرهنگی جامعه شرکت کند، از فنون و هنرها بهره‌مند گردد و در پیشرفت علمی و فواید آن سهیم باشد.» الباکیان همچنین استدلال کرده است که «هر قانونی علیه دانش اساساً ناعادلانه است». فعال آمریکایی، [[آرون سوارتز]]، انگیزه‌های بسیاری از کتابخانه‌های سایه را در «[[مانیفست دسترسی آزاد چریکی]]» خود در سال ۲۰۰۸ به تصویر کشید و نوشت:



کتابخانه‌های سایه همچنین به افزایش هزینه‌های متون دانشگاهی و کتاب‌ها اشاره کرده‌اند که تحت عنوان «[[بحران پیایندها]]» نامیده می‌شود.

== فناوری‌ها ==

برخی از کتابخانه‌های سایه (یا پایگاه‌های داده محتوای آن‌ها) از فناوری‌های [[بیت‌تورنت]] (عمدتاً برای دامپ‌های پایگاه داده)، [[وب تاریک]] و [[سامانه پرونده بین‌سیاره‌ای]] (IPFS) برای افزایش تاب‌آوری یا توزیع بار استفاده می‌کنند. کتابخانه‌های سایه از جمله لیب‌جن و [[آرشیو آنا]]، نرم‌افزار خود را به عنوان [[نرم‌افزار آزاد و متن‌باز|نرم‌افزار متن‌باز]] توسعه داده و در دسترس قرار می‌دهند که امکان توسعه کد توسط هر داوطلب و تشویق به ایجاد سایت‌های آینه‌ای یا انشعابات را فراهم می‌کند. آرشیو آنا ادعا می‌کند که «اگر ما تعطیل شویم، فوراً در جای دیگری ظاهر خواهیم شد، زیرا تمام کد و داده‌های ما کاملاً متن‌باز است».

== وضعیت حقوقی ==
کتابخانه‌های سایه اغلب بدون رضایت دارندگان حق تکثیر، به محتوای دارای کپی‌رایت لینک می‌دهند یا آن را میزبانی می‌کنند که این امر باعث می‌شود فعالیت آن‌ها در بسیاری از کشورها غیرقانونی یا از نظر حقوقی مبهم باشد. چنین کتابخانه‌هایی همچنین به عنوان کتابخانه‌های [[دزدی دریایی اینترنتی|دزدی دریایی]] (Pirate libraries) توصیف می‌شوند. بسیاری از کتابخانه‌های سایه کاتالوگ‌های کتاب‌شناسی را جدا از میزبانی خود فایل‌ها نگهداری می‌کنند. این کار هم یک تسهیل سازمانی است و هم محافظتی در برابر چالش‌های قانونی، زیرا قانون اغلب در مورد تفاوت بین میزبانی و نمایه‌سازی (Indexing) محتوای کپی‌رایت، مبهم است. با این حال، چندین کاتالوگ کتابخانه‌های سایه هدف احکام قضایی و تهدیدهای حذف قرار گرفته‌اند.

راهبردهای تهاجمی قانونی که توسط صنایع موسیقی و فیلم غربی علیه وبسایت‌های اشتراک فایل آنلاین در دهه ۲۰۰۰ دنبال می‌شد، به‌طور گسترده توسط ناشران دانشگاهی یا ادبی علیه کتابخانه‌های سایه تقلید نشد. با این حال، هرچه کتابخانه‌های سایه بزرگتر و شناخته‌سده‌تر شده‌اند، چالش‌های حقوقی بیشتری را جذب کرده‌اند. Library.nu (که قبلاً گیگا‌پدیا نامیده می‌شد) در سال ۲۰۱۲ با شکایت ائتلافی از هفده شرکت انتشاراتی شامل [[هارپرکالینز]]، [[انتشارات دانشگاه آکسفورد]] و [[مک‌میلن]] تعطیل شد. در سال ۲۰۱۵، ناشر دانشگاهی [[الزویر]] از لیب‌جن و سای-هاب در دادگاه‌های آمریکا شکایت کرد و آن‌ها را متهم به «اداره یک شبکه بین‌المللی دزدی دریایی و نقض حق تکثیر» نمود. الزویر برنده یک [[حکم غیابی]] علیه این دو گروه شد و مبلغ ۱۵ میلیون دلار خسارت دریافت کرد، اما موفق به وصول این مبلغ نشد چرا که گردانندگان لیب‌جن ناشناخته هستند و گردانندگان سای-هاب خارج از دسترس سیستم حقوقی ایالات متحده قرار دارند. اگرچه قاضی در پرونده الزویر حکم توقیفی علیه چندین دامنه مورد استفاده توسط کتابخانه‌های سایه صادر کرد و آن‌ها را موقتاً آفلاین نمود، این کتابخانه‌ها به سرعت به دامنه‌های جدید و [[سایت‌های پیازی]] (Onion sites) منتقل شدند. شکایتی از سوی [[انجمن شیمی آمریکا]] در سال ۲۰۱۷ علیه سای-هاب نیز منجر به صدور حکم خسارت ۴٫۸ میلیون دلاری شد. در نوامبر ۲۰۲۲، [[اف‌بی‌آی]] دامنه‌های مرتبط با Z-Library را توقیف و دو نفر از گردانندگان آن را به اتهام نقض مجرمانه حق تکثیر، کلاهبرداری الکترونیکی و پول‌شویی متهم کرد. دادگاه‌ها به [[ارائه دهنده خدمات اینترنتی|ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی]] (ISP) در کشورهایی از جمله دانمارک، فرانسه، آلمان، روسیه و بریتانیا دستور داده‌اند که دسترسی به کتابخانه‌های دزدی دریایی را مسدود کنند، اگرچه این مسدودسازی‌ها تأثیر محدودی دارند.

قانونیت هدایت افراد به کتابخانه‌های سایه نامشخص است. با اینکه نظریه‌های حقوقی وجود دارد که لینک دادن به مطالب ناقض کپی‌رایتِ میزبانی شده در کتابخانه‌های سایه می‌تواند مصداق [[مسئولیت جانشینی]] (Vicarious liability) یا مشارکت در نقض حق تکثیر باشد، اما هیچ پرونده‌ای با این نظریه‌ها مطرح نشده است. در سال ۲۰۱۹، الزویر Citationsy (توسعه‌دهنده یک ابزار مدیریت کتاب‌شناسی) را تهدید به اقدام قانونی کرد، چرا که یک پست وبلاگی منتشر کرده بود که خوانندگان را به سای-هاب هدایت می‌کرد؛ Citationsy لینک مذکور را حذف کرد.

اگرچه اکثر دانشگاهیان برای توزیع رایگان آثار منتشر شده خود جریمه نمی‌شوند، ناشران دانشگاهی دانشمندان را به دلیل اشتراک‌گذاری یا انتشار مجدد آثار خود تهدید کرده‌اند.

برخی ناشران کتابخانه‌های سایه، از جمله سای-هاب، را متهم کرده‌اند که به طور غیرقانونی اطلاعات ورود به پایگاه‌های داده دانشگاهی را به دست می‌آورند، اگرچه سای-هاب می‌گوید این اعتبارنامه‌ها داوطلبانه اهدا شده‌اند.

یک [[تراخواست|شکایت جمعی]] که در ژوئن ۲۰۲۳ علیه [[اوپن‌ای‌آی]] (توسعه‌دهنده [[چت‌جی‌پی‌تی]]) توسط نویسندگانی چون [[پل ترمبلی]] و مونا عوض ثبت شد، ادعا کرد که این شرکت از کتابخانه‌های سایه برای تأمین داده‌های آموزشی [[مدل زبانی بزرگ]] خود استفاده کرده است. همچنین ادعا شده است که [[متا پلتفرمز|متا]] از داده‌های کتابخانه‌های سایه برای آموزش مدل هوش مصنوعی خود استفاده کرده است. مدل زبانی-بصری (VL) شرکت [[دیپ‌سیک]] نیز با داده‌های کتابخانه سایه «آرشیو آنا» آموزش دیده است.

== بازخوردها ==

=== توسط دانشگاهیان ===
برخی از دانشگاهیان به صورت ضمنی یا صریح تلاش‌های کتابخانه‌های سایه را تأیید کرده‌اند و بسیاری آن‌ها را اقداماتی اخلاقاً قابل‌قبول در راستای [[نافرمانی مدنی]] علیه مدل‌های تجاری سودجویانه ناشران دانشگاهی می‌دانند. علاوه بر این، کتابخانه‌های سایه ممکن است تأثیر علمی دانشگاهیانی که آثارشان در دسترس قرار می‌گیرد را افزایش دهند. بر اساس یک مطالعه از [[دانشگاه کرنل]]، مقالاتی که در سای-هاب موجود هستند ۱٫۷۲ برابر بیشتر از مقالاتی از مجلات با کیفیت مشابه که در سای-هاب نیستند، [[استناد]] دریافت می‌کنند.

=== توسط نویسندگان غیردانشگاهی ===
نویسندگان غیردانشگاهی مخالفت صریح‌تری با کتابخانه‌های سایه داشته‌اند.

در فوریه ۲۰۲۲، پس از پیوستن به شکایتی همراه با «آمازون پابلیشینگ» و «[[پنگوئن رندوم هاوس]]» علیه یک وبسایت اوکراینی که کتاب‌های الکترونیکی دزدی می‌فروخت، نویسندگان پرفروش آمریکایی [[جان گریشام]] و [[اسکات تورو]] یک یادداشت در [[د هیل]] منتشر کردند و از قانون‌گذاران ایالات متحده خواستند قانونی را تصویب کنند که موتورهای جستجو را از لینک دادن به وبسایت‌های دزدی دریایی منع کند.

در اکتبر ۲۰۲۲، انجمن صنفی نویسندگان مستقر در ایالات متحده (Authors Guild) شکایتی را درباره لیب‌جن و Z-Library به [[دفتر نماینده تجاری ایالات متحده آمریکا]] ارسال کرد و دزدی کتاب‌های دیجیتال را «یکی از بزرگترین تهدیدات پیش روی معیشت نویسندگان امروز» توصیف نمود. انجمن صنفی نویسندگان و [[انجمن ناشران بریتانیا]] هر دو در تلاش‌های علیه Z-Library که منجر به دستگیری دو نفر از گردانندگان آن در نوامبر ۲۰۲۲ شد، با FBI همکاری کردند.

با این حال، برخی از نویسندگان و سازمان‌های نویسندگی با چنین تلاش‌هایی مخالفت کرده‌اند. آلیسون رامفیت، رمان‌نویس بریتانیایی، در مجله *دیزد'' (Dazed) نوشت که او تعطیلی این سایت را جشن نمی‌گیرد و اینکه «اشتیاق به خواندن چیزی است که باید تشویق شود؛ چیزی که به نظر من یک خیر اجتماعی است. حتی در حالی که صنعت نشر آشکارا سرمایه‌دارانه‌تر و انحصاری‌تر می‌شود، مطالعه همچنان رونق دارد و دزدی دریایی اجازه می‌دهد که این امر با وجود مرزها و مدیریت حقوق دیجیتال اتفاق بیفتد. همه دسترسی به کتابخانه ندارند و هر کتابخانه‌ای در جهان نیز منابع کافی ندارد.» دیو هانسن، مدیر اجرایی سازمان غیرانتفاعی «اتحاد نویسندگان»، اظهار داشت که دانشجویان و پژوهشگران از تلاش برای تعطیلی کتابخانه‌های سایه آسیب خواهند دید و بیان کرد که چنین پروژه‌هایی «نوعی نشانه از خرابی سیستم هستند، به‌ویژه وقتی به دسترسی به مقالات علمی نگاه می‌کنید».

## منابع

## پیوند به بیرون
* SLUM: نمایشگر آپ‌تایم کتابخانه سایه

رده:کتابخانه‌های سایه
رده:کنشگری مالکیت معنوی
رده:بانک‌های اطلاعاتی برخط
رده:دسترسی باز (نشر)
رده:انواع کتابخانه