راهبرد آیزنهاور

**راهبرد آیزنهاور** یا **دکترین آیزنهاور** (به انگلیسی: Eisenhower Doctrine) سیاستی بود که دوایت آیزنهاور، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، در ۵ ژانویه ۱۹۵۷ در قالب «پیام ویژه به کنگره دربارهٔ وضعیت خاورمیانه» اعلام کرد. بر پایه این دکترین، هر کشور خاورمیانه‌ای می‌توانست در صورت تهدید از سوی تجاوز مسلحانه، درخواست کمک اقتصادی یا نظامی از ایالات متحده کند. آیزنهاور در این دکترین به‌ویژه تهدید اتحاد جماهیر شوروی را برجسته ساخت و به نیروهای آمریکایی اجازه داد «تمامیت ارضی و استقلال سیاسی کشورهایی را که در برابر تجاوز مسلحانه آشکار از سوی هر ملتی تحت کنترل کمونیسم جهانی درخواست یاری کنند، تأمین و حفاظت نمایند». عبارت «کمونیسم بین‌المللی» دامنه راهبرد را بسیار فراتر از واکنش صرف به اقدام نظامی شوروی گسترش می‌داد و هرگونه خطری که بتوان آن را به کمونیست‌ها نسبت داد، بالقوه می‌توانست این راهبرد را فعال سازد.

بیشتر اعراب این راهبرد را ابزاری آشکار برای پیشبرد نفوذ غرب در خاورمیانه از راه مهار ملی‌گرایی عربی به شیوه جمال عبدالناصر می‌دانستند و برخی مانند سوریه آن را نمونه‌ای از امپریالیسم آمریکا خواندند. پس از بحران ۱۹۵۸ لبنان و انتقاد سناتورهای آمریکایی از بزرگ‌نمایی تهدید کمونیسم در منطقه، آیزنهاور به‌طور خصوصی پذیرفت که هدف واقعی مبارزه با ملی‌گرایی عربی بوده‌است. این راهبرد در ۹ مارس ۱۹۵۷ با تصویب قطعنامه مشترک کنگره به قانون عمومی ایالات متحده تبدیل شد و سرانجام در ۱۹۵۹ به‌طور رسمی کنار گذاشته شد.

## پیش‌زمینه
### بافت جهانی: بحران سوئز و خلأ قدرت
راهبرد آیزنهاور در پاسخ به دگرگونی‌های ژرفی شکل گرفت که پس از بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ در خاورمیانه پدید آمد. در جنگ سوئز، بریتانیا و فرانسه به همراه اسرائیل بر پایه توافق محرمانه پروتکل‌های سور به مصر حمله کردند تا جاه‌طلبی‌های ملی ناصر را مهار کنند. اعتراض ایالات متحده به رفتار متحدان خود در این جنگ سبب فروپاشی نفوذ بریتانیایی و فرانسوی در منطقه شد و خلأ قدرتی پدیدآورد که بیم سلطه شوروی را افزایش داد. کارشناسان امنیتی آمریکا خاورمیانه را از پایان جنگ جهانی دوم منطقه‌ای راهبردی از نظر سیاسی، اقتصادی و امنیتی می‌دانستند، به‌ویژه به دلیل ذخایر عظیم نفتی آن که متحدان غربی به آن نیاز داشتند.

بریتانیا تا آن زمان نقش حامی غربی خاورمیانه را ایفا می‌کرد، به‌ویژه در منطقه سوئز که تا ۱۹۵۶ زیر نفوذ بریتانیا بود. با افول امپراتوری بریتانیا، علاقه‌مندی فزاینده شوروی به منطقه زنگ خطری برای واشینگتن بود. البته این نخستین مداخله آمریکا در خاورمیانه نبود؛ ایالات متحده پیش‌تر اعلامیه سه‌جانبه ۱۹۵۰، برقراری شاه محمدرضا پهلوی در ایران در ۱۹۵۳ و طرح صلح آلفا در ۱۹۵۵ را پیش برده بود.

### نقش جمال عبدالناصر
جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر، به‌سرعت در حال ساختن پایگاه قدرت بود و با اتخاذ موضع «بی‌طرفی مثبت» از هر دو ابرقدرت بهره می‌برد و شوروی‌ها و آمریکایی‌ها را در برابر هم قرار می‌داد. آیزنهاور بر این باور بود که موضع‌گیری‌های ناصر وضعیت را پیچیده‌تر می‌سازد. راهبرد آیزنهاور در واقع چرخشی در سیاست پیشین آمریکا بود: از این پس بار اقدام نظامی در خاورمیانه تنها بر دوش ایالات متحده قرار می‌گرفت.

## درونمایه و اهداف راهبرد یا دکترین آیزنهاور
راهبرد آیزنهاور دو محور اصلی داشت:
# **تفویض اختیار نظامی به رئیس‌جمهور:** رئیس‌جمهور آمریکا مجاز بود از نیروی نظامی، از جمله همه ابزارهای در دسترس، برای تضمین تمامیت ارضی و حمایت از استقلال سیاسی هر کشور یا گروهی از کشورهای خاورمیانه بهره گیرد، مشروط بر آنکه آن کشور چنین یاری‌ای را در برابر تجاوز مسلحانه آشکار از سوی هر منبع تحت سیطره کمونیسم بین‌المللی درخواست کرده باشد.
# **کمک اقتصادی و نظامی:** دولت آمریکا مجاز بود برنامه‌های کمک نظامی و اقتصادی را به هر کشوری از منطقه که آمادگی پذیرش نشان دهد ارائه کند تا قدرت اقتصادی و استقلال ملی آن کشور تقویت شود.

هدف غایی راهبرد در بستر جنگ سرد، جلوگیری از تسلط شوروی بر خاورمیانه بود. آیزنهاور راهبرد را شیوه‌ای برای تأمین و حفاظت از یکپارچگی سرزمینی و استقلال سیاسی ملت‌های منطقه توصیف می‌کرد. یکی از راهبردهای به‌کار رفته بی‌اعتبارسازی چهره‌های عربی بود که «هوادار کمونیسم» به‌شمار می‌آمدند و همزمان ترویج شخصیت‌های ضدکمونیست عرب.

در منطقه، راهبرد می‌خواست به نظام‌های عربی مستقل جایگزینی در برابر کنترل سیاسی ناصر ارائه دهد و آن‌ها را تقویت کند و در عین حال نفوذ کمونیستی را از رهگذر انزوای ناصر محدود سازد.

## تصویب قانونی
دکترین آیزنهاور در ۹ مارس ۱۹۵۷ با تصویب قطعنامه مشترک کنگره ایالات متحده آمریکا به قانون عمومی ایالات متحده تبدیل شد. این قطعنامه به رئیس‌جمهور اختیار بهره‌گیری از نیروی نظامی و اعطای کمک اقتصادی به کشورهای خاورمیانه را داد.

## واکنش‌ها
### کشورهای موافق
برخی کشورها مانند لیبی، لبنان، ترکیه، ایران و پاکستان بهره‌گیری از این راهبرد را در درون کشور خود تأیید کردند.

### کشورهای مخالف
در مقابل، سوریه و مصر هیچ حمایتی از راهبرد نشان ندادند و آن را ابزاری برای بازبرقراری کنترل استعماری به شیوه‌ای غیرنظامی می‌دیدند. بیشتر اعراب راهبرد را نقشه‌ای آشکار برای پیشبرد نفوذ غربی در خاورمیانه از راه سرکوب ملی‌گرایی عربی ناصری ارزیابی می‌کردند.

در ۲۵ فوریه ۱۹۵۷ نشستی چهارجانبه با حضور مصر، سوریه، اردن و عربستان سعودی در قاهره برگزار شد تا موضع مشترکی در قبال راهبرد آیزنهاور اتخاذ شود. شرکت‌کنندگان تصمیم گرفتند رسماً با راهبرد مخالفت نکنند اما در عمل از اجرای آن جلوگیری نمایند.

## کاربرد عملی
### بحران اردن (۱۹۵۷)
در آوریل ۱۹۵۷ ناوگان آمریکایی از پادشاه حسین اول اردن پشتیبانی کرد. حسین علیه دولت خود کودتا کرده بود تا از نزدیک شدن اردن به اتحاد شوروی جلوگیری کند.

### بحران سوریه (۱۹۵۷)
راهبرد در بحران سوریه در ۱۹۵۷ با موفقیت به کار گرفته نشد.

### بحران لبنان (۱۹۵۸)
مهم‌ترین کاربرد راهبرد آیزنهاور در بحران ۱۹۵۸ لبنان بود. نیروهای آمریکایی در پاسخ به درخواست کمیل شمعون، رئیس‌جمهور وقت لبنان، به این کشور اعزام شدند. شمعون می‌خواست از ادغام لبنان — که در آن زمان تنها دموکراسی کثرت‌گرا در جهان عرب شمرده می‌شد — در جمهوری متحده عربی که ناصر سوریه و مصر را در آن متحد کرده بود، جلوگیری کند.

## پیامدها و پایان راهبرد
محبوبیت ناصر در جهان عرب و اتحاد سوریه و مصر در جمهوری متحده عربی در ۱۹۵۸ ضربه‌ای به سیاست آیزنهاور در خاورمیانه بود. نفوذ ناصر تا ۱۹۵۹ چنان افزایش یافت که می‌توانست بر سرنوشت رهبری کشورهای عربی همسایه مانند عراق و عربستان سعودی اثر بگذارد. با این حال، رابطه ناصر با رهبران شوروی در همین دوره رو به تیرگی نهاد که به ایالات متحده امکان داد به سیاست سازش با ناصر روی آورد.

مداخلات آمریکا در سیاست منطقه واکنش منفی مردم عرب را نسبت به ایالات متحده برانگیخت. پس از بحران ۱۹۵۸ لبنان و انتقاد سناتورهای آمریکایی مبنی بر بزرگ‌نمایی تهدید کمونیسم، آیزنهاور به‌طور خصوصی اذعان کرد که هدف واقعی راهبرد مقابله با ملی‌گرایی عربی بوده‌است.

با سفر نیکیتا خروشچف، نخست‌وزیر شوروی، به ایالات متحده در سپتامبر ۱۹۵۹، دو طرف به سوی سیاست همزیستی مسالمت‌آمیز چرخش کردند و در همان سال راهبرد آیزنهاور رسماً کنار گذاشته شد.

## جستارهای وابسته
* سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه
* بحران سوئز
* بحران ۱۹۵۸ لبنان
* ملی‌گرایی عربی
* جمال عبدالناصر
* دوایت آیزنهاور

## منابع

* 
* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن پیام ویژه ۵ ژانویه ۱۹۵۷ به کنگره

رده:ایالات متحده آمریکا در ۱۹۵۷ (میلادی)
رده:ریاست‌جمهوری دوایت آیزنهاور
رده:روابط بین‌الملل در ۱۹۵۷ (میلادی)
رده:روابط ایالات متحده آمریکا و اتحاد شوروی
رده:ستیز با ملی‌گرایی عربی
رده:ضدکمونیسم در خاورمیانه