سوتاویبهنگا

**سوتاویبهنگا** (پالی: *Suttavibhaṅga*؛ به‌معنی «واکاوی قواعد») نخستین کتاب وینایه‌پیتکه در سنت ترواده و بخشی از متون دینی پالی است. این متن شرح و بسط پاتیموکها، یعنی مجموعه قواعد انضباطی سانگها، را دربرمی‌گیرد و یکی از بنیادهای قانون‌گذاری رهبانی در بودیسم ترواده به‌شمار می‌رود.

سوتاویبهنگا از دو بخش بزرگ ساخته شده‌است: *بهکشوویبهنگا* برای قواعد بهکشوان و *بیکشونی‌ویبهنگا* برای قواعد بیکشونی‌ها. شیوه سامان‌دهی آن چنین است که هر قاعده معمولاً با روایتی دربارهٔ زمینه وضع آن از سوی بودا آغاز می‌شود و سپس با شرح واژگان، توضیح مصادیق و گاه روایت‌های تکمیلی دربارهٔ داوری در موارد همانند ادامه می‌یابد.

در سنت پالی، پاتیموکها به‌صورت متنی جداگانه از سوتاویبهنگا نیست، بلکه در دل همین اثر جای دارد. از این رو سوتاویبهنگا هم متنی قانونی و هم تفسیری دانسته می‌شود و برای فهم تاریخ شکل‌گیری انضباط رهبانی، تفسیر عملی قواعد و شیوه حل اختلاف‌ها در جامعه رهبانی اهمیت بنیادین دارد.

## ساختار
سوتاویبهنگا به دو پاره تقسیم می‌شود: *بهکشوویبهنگا* با ۲۲۷ قاعده برای بهکشوان و *بیکشونی‌ویبهنگا* با ۳۱۱ قاعده برای بیکشونی‌ها. هر دو پاره بر پایه دسته‌بندی‌های هشت‌گانه انضباطی سامان یافته‌اند، هرچند بخش بیکشونی‌ها دسته *انیاتا* را ندارد.

### بخش‌های اصلی
هشت بخش اصلی این متن عبارت‌اند از: *پاراژیکا*، *سنگهادیسه‌سا*، *انیاتا*، *نیسگیه پاچیتیه*، *پاچیتیه*، *پاتیدسانیه*، *سکهیه* و *ادهی‌کرنه‌سمته*. در بخش بهکشوان، شمار قواعد این دسته‌ها به‌ترتیب ۴، ۱۳، ۲، ۳۰، ۹۲، ۴، ۷۵ و ۷ است. در بخش بیکشونی‌ها نیز این ترتیب با شمار ۸، ۱۷، ۳۰، ۱۶۶، ۸، ۷۵ و ۷ دیده می‌شود، اما در خود متن همه این قواعد به‌طور کامل تکرار نشده‌اند، زیرا بسیاری از آن‌ها با قواعد بهکشوان مشترک‌اند.

### الگوی تنظیم قواعد
بیشتر قواعد سوتاویبهنگا با الگویی کمابیش یکسان تنظیم شده‌اند: نخست روایتی می‌آید که زمینه تاریخی یا رفتاری وضع قاعده را بازمی‌نماید، سپس متن خود قاعده پاتیموکها آورده می‌شود، پس از آن شرح واژگانی یا تحلیلی قاعده می‌آید و در پایان گاه روایت‌های تکمیلی برای روشن کردن استثناها یا موارد همانند افزوده می‌شود. در برخی موارد، بخش پایانی وجود ندارد یا جای آن با بخش شرح واژگان جابه‌جا می‌شود. بخش *ادهی‌کرنه‌سمته* از این الگو فاصله دارد و نداشتن بخش روایی آغازین و شرح واژگان در آن، به‌گفته برخی پژوهشگران، می‌تواند نشانه افزوده شدن دیرتر این بخش باشد.

## جایگاه در وینایه‌پیتکه
سوتاویبهنگا نخستین کتاب وینایه‌پیتکه است و پس از آن *خندهکه* می‌آید. این متن در سنت ترواده نقش تفسیر معتبر قواعد جامعه رهبانی را دارد و از این رو تنها فهرستی از ممنوعیت‌ها و تکلیف‌ها نیست، بلکه نمونه‌های کاربردی و قضایی را نیز در اختیار می‌گذارد. در این اثر، پاتیموکها در دل شرح و روایت جای گرفته‌است و برخلاف برخی سنت‌های بودایی دیگر، در نسخه پالی به‌صورت بخشی جداگانه عرضه نمی‌شود.

## قواعد بهکشوان
### پاراژیکا
نخستین دسته، *پاراژیکا*، چهار قاعده‌ای را دربرمی‌گیرد که نقض آن‌ها به اخراج از جامعه رهبانی می‌انجامد. بر پایه فهم سنتی، کسی که یکی از این چهار تخلف را مرتکب شود، در همان زندگی دیگر نمی‌تواند بهکشو شود، هرچند در بیشتر موارد امکان نوآموز شدن برای او باقی می‌ماند.

این چهار تخلف عبارت‌اند از آمیزش جنسی، دزدی، کشتن انسان یا واداشتن او به مرگ، و ادعای دروغین دستاوردهای معنوی. در روایت آغازین قاعده نخست، داستانی نیز آمده‌است که در آن ماکس وبر به‌طور مستقیم مطرح نیست، اما در پژوهش‌های جدید، پاسخ بودا به پرسش شاریپوترا دربارهٔ پایداری آموزه‌های بوداهای پیشین با ایده نهادینه‌شدن انضباط مقایسه شده‌است. همین قاعده همچنین راهی را برای ترک موقت رهبانیت و بازگشت به زندگی غیررهبانی در مورد بهکشوان نشان می‌دهد، به‌گونه‌ای که تخلف در آن دوره پاراژیکا شمرده نمی‌شود و شخص می‌تواند دوباره دست‌گذاری شود؛ با این همه، این امکان برای بیکشونی‌ها جاری نیست.

در قاعده دزدی، سوتاویبهنگا تعریف تخلف را به فهم مقامات عرفی واگذار می‌کند و حتی فرار مالیاتی را نیز در دایره آن می‌گنجاند. در همان بخش، داستان‌هایی آمده‌است که در آن چند بهکشو از سر دلسوزی جانوران گرفتار در دام شکارچیان را آزاد می‌کنند و بودا آنان را بی‌گناه می‌شمارد. در قاعده سوم، کشتن انسان و نیز برانگیختن او به مرگ ممنوع است و این تفسیر در سوتاویبهنگا سقط جنین را هم دربرمی‌گیرد.

### سنگهادیسه‌سا و انیاتا
دسته *سنگهادیسه‌سا* شامل ۱۳ قاعده است که رسیدگی به تخلف در آن‌ها نیازمند نشست رسمی جامعه رهبانی است. بهکشوی خطاکار باید به اندازه فاصله میان ارتکاب تخلف تا اعتراف، دوره‌ای از آزمایش را بگذراند و سپس پنج روز *مانته* را به‌جا آورد؛ پس از آن بازپذیری او تنها با نصاب ۲۰ بهکشو امکان‌پذیر است. دسته *انیاتا* نیز دو قاعده برای رسیدگی به مواردی دارد که می‌توانند در بیش از یک دسته حقوقی جای گیرند.

### نیسگیه پاچیتیه، پاچیتیه و پاتیدسانیه
*نیسگیه پاچیتیه* ۳۰ قاعده را دربرمی‌گیرد که نقض آن‌ها هم مستلزم کفاره است و هم واگذاری مالی که به‌نادرستی به‌دست آمده یا نگه داشته شده‌است. در نخستین قاعده این دسته تصریح می‌شود که شیء مصادره‌شده باید به خود بهکشوی خطاکار بازگردانده شود و سنت تفسیری این حکم را دربارهٔ بیشتر قواعد این دسته جاری می‌داند. استثنای شناخته‌شده این بخش، قاعده منع گرفتن زر و سیم است که در تفسیر سوتاویبهنگا به هر چیزی که در جامعه نقش پول داشته باشد گسترش می‌یابد.

*پاچیتیه* شامل ۹۲ قاعده است که برای نقض آن‌ها کفاره لازم است. در این بخش، برای برخی قواعد خرد ناآگاهی عذر پذیرفته نمی‌شود؛ برای نمونه، اگر بهکشو گمان کند هنوز پیش از نیمروز است، این پندار تخلف خوردن پس از نیمروز را برنمی‌دارد و در قاعده منع نوشیدن الکل نیز ناآگاهی از الکلی بودن نوشیدنی، دفاع پذیرفتنی شمرده نمی‌شود. در این دسته همچنین قواعدی دربارهٔ رفتار با جانوران و گیاهان آمده‌است که از جمله کشتن جانوران را منع می‌کند و برخورد آمیخته با احترام با گیاهان را می‌طلبد. *پاتیدسانیه* نیز چهار قاعده دارد که تخلف در آن‌ها باید به‌شیوه‌ای معین اقرار شود.

### سکهیه و ادهی‌کرنه‌سمته
*سکهیه* ۷۵ قاعده آموزشی را دربرمی‌گیرد که به آداب نشستن، راه رفتن، پوشیدن جامه، گفتار و شیوه دریافت و خوردن خوراک می‌پردازد و مقصود آن پرورش منش و رفتار شایسته رهبانی است. *ادهی‌کرنه‌سمته* نیز هفت شیوه برای فرونشاندن اختلاف‌ها و حل‌وفصل دعواهای درون‌سانگهایی عرضه می‌کند.

## قواعد بیکشونی‌ها
بخش *بیکشونی‌ویبهنگا* از نظر سامان کلی همانند بخش بهکشوان است، اما دسته *انیاتا* را ندارد و به‌سبب مشترک بودن شمار زیادی از قواعد با بخش بهکشوان، همه احکام در آن به‌صورت کامل تکرار نمی‌شود. از این رو، شمار قواعدی که واقعاً در متن این بخش نوشته شده‌اند، در برخی دسته‌ها از شمار کلی اعلام‌شده کمتر است.

در این بخش، از ۸ قاعده پاراژیکا تنها ۴ قاعده به‌تفصیل می‌آید، از ۱۷ قاعده سنگهادیسه‌سا ۱۰ قاعده، از ۳۰ قاعده نیسگیه پاچیتیه ۱۲ قاعده و از ۱۶۶ قاعده پاچیتیه ۹۶ قاعده در متن آمده‌است. *پاتیدسانیه* در این‌جا ۸ قاعده دارد، *سکهیه* همان ۷۵ قاعده بخش بهکشوان است که فقط نخستین و آخرین آن به‌طور کامل نوشته شده‌اند، و *ادهی‌کرنه‌سمته* نیز همان ۷ شیوه حل اختلاف را دربرمی‌گیرد.

در مورد *سنگهادیسه‌سا*، بیکشونی خطاکار باید *مانته* را به مدت نیم‌ماه بگذراند، نه پنج روز. این تفاوت نشان می‌دهد که سوتاویبهنگا، با وجود ساختار مشترک دو بخش، در جزئیات اجرای انضباط رهبانی برای بهکشوان و بیکشونی‌ها تمایزهای روشنی قائل است.

## اهمیت متنی و پژوهشی
سوتاویبهنگا یکی از مهم‌ترین منابع برای بررسی تاریخ نهاد رهبانی بودایی، شکل‌گیری حقوق درون‌سانگهایی و پیوند روایت و قانون در ادبیات پالی است. پژوهشگران آن را نه فقط متنی برای ضبط قواعد، بلکه منبعی برای بازسازی شیوه استدلال، نمونه‌سازی و تفسیر در جوامع آغازین ترواده دانسته‌اند.

این متن از راه شرح‌های بعدی، به‌ویژه شرح‌های منسوب به بودهاگوسا، در سنت تفسیری بودایی نیز جایگاهی برجسته یافته‌است. ترجمه انگلیسی سه‌جلدی آی.بی. هورنر با عنوان *The Book of the Discipline* از مهم‌ترین دروازه‌های دسترسی پژوهشگران جدید به این متن بوده‌است.

## ترجمه‌ها
ترجمه انگلیسی شناخته‌شده سوتاویبهنگا را آی.بی. هورنر در سه جلد با عنوان *The Book of the Discipline* منتشر کرد که جلدهای نخست تا سوم آن به سوتاویبهنگا اختصاص دارد. متن پالی، ترجمه‌ها و سنجش موازی‌های متنی دو بخش بهکشوویبهنگا و بیکشونی‌ویبهنگا در پایگاه SuttaCentral نیز در دسترس است.

## جستارهای وابسته
* پاتیموکها
* سانگها
* وینایه پیتاکا

## پیوند به بیرون
* بهکشوویبهنگا در SuttaCentral
* بیکشونی‌ویبهنگا در SuttaCentral
* گزیده‌هایی از سوتاویبهنگا در Access to Insight

## منابع

* 
* 
* 

رده:همه مقاله‌های بدون منبع
رده:همه مقاله‌هایی که ممکن است تحقیق دست‌اول داشته باشند
رده:همه مقاله‌های نیازمند ویرایش سبک
رده:مقاله‌های بدون منبع از ژوئیه ۲۰۱۵
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:مقالاتی با چندین مشکل تمیزکاری
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده