آریا (ایران)

**آریا** (, ; , ; , ; , ; , ) قوم‌نام استفاده شده در ایران بزرگ در طول سالهای اولیه تاریخ ایران بود. در مقابل هم‌خانواده آن، آریایی، توسط ودایی‌ها و عشایر کوچ‌نشین اوراسیایی ایرانی استفاده می‌شد و معمولاً با استفاده از نام قومی مردم ایران ترجمه شده است.

در دوران ایران باستان، این اصطلاح با اصل و نسب فرد، تکلم به یک زبان ایرانی و پرستش اهورامزدا ارتباط داشت. بنابراین، آریا بودن جنبه‌های قومی، زبانی و مذهبی داشت.  در دوران ایران میانه، این اصطلاح از طریق مفهوم ایران‌شهر (*قلمرو آریاها*)، جنبه سیاسی متمایزی به خود گرفت.  آریا همچنین در تضاد با انیران (، ) قرار می‌گرفت.

پس از حمله اعراب به ایران، این نام قومی دیگر مورد استفاده قرار نگرفت، اما اصطلاح ایران‌شهر در دوران میان‌پرده ایرانی دوباره احیا شد و اکنون به عنوان یک جای‌نام برای ایران بزرگ به کار می‌رود. نام محلی مدرن «ایرانی» از نام محلی «ایران» پسین‌سازی شده است که خود از نام محلی قدیمی‌تر آریا گرفته شده است.

## منشأ و شرح اصطلاح
برخی محققان می‌گویند که اصطلاح آریا در زبان‌های مختلف ایرانی از یک واژه نیا-ایرانیِ تأییدنشده به نام  گرفته شده است که خود از واژه نیا-هندوایرانی  گرفته شده است. این اصطلاح به عنوان یک نام قومی، در میان دیگر مردمان هندوایرانی هم پیدا می‌شود.  در هند باستان، اصطلاح آریا (، ) به عنوان خودنامی مردم وداها یافت می‌شود. از سوی دیگر، هیچ نام قومی عمومی در میان عشایر کوچ‌نشین اوراسیاییایرانی یافت نمی‌شود، اما مشتقی از آریا به عنوان خودنامی آلان‌ها به نظر می‌رسد که گواه حضور مداوم این اصطلاح در مناطق استپ نیز هست.
[بندانگشتی|فرهنگ‌های باستان‌شناسی مرتبط با [مردمان هندوایرانی|مهاجرت‌های هند و ایرانی در دوره اوستایی قدیم (حدود ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد)]]
مردمان هندوایرانی، دامداران عشایری بودند که در عصر برنز میانی در استپ اوراسیا زندگی می‌کردند.  آنها با فرهنگ‌های باستان‌شناسی آندرونوو و سینتاشتا ارتباط دارند.  پیش از این در اواخر عصر برنز، وحدت هند و ایرانی شروع به تجزیه کرد و در دوران باستان تعدادی از زیرگروه‌های هند و ایرانی با فرهنگ متمایز پدیدار شدند.  هیچ اصطلاح پذیرفته‌شده‌ای در پژوهش‌های مدرن وجود ندارد که این وضعیت را به‌طور کامل دربرگیرد، اما آن دسته از قبایل هندوایرانی که به هند مهاجرت کردند، عموماً به عنوان هندوآریایی‌ها شناخته می‌شوند.  با این حال، زیرگروه‌بندی‌های گروه‌های ایرانی‌زبان در ادبیات متفاوت است. یک مرزبندی مشترک بر اساس تفاوت‌های فرهنگی و مذهبی است که بین گروه‌هایی که سبک زندگی عشایری و چوپانی خود را در استپ اوراسیا حفظ کردند و آن گروه‌هایی که به سمت جنوب به ایران بزرگ نقل مکان کردند و فرایند یک‌جانشینی و قوم‌زایی را پشت سر گذاشتند، ایجاد شد. به گروه اول گاهی به عنوان ایرانی، یعنی کسانی که به زبانی ایرانی صحبت می‌کنند، اشاره می‌شود، در حالی که اصطلاح ایرانی ممکن است برای گروه‌های مرتبط با ایران‌شهر از نظر تاریخی و فرهنگی محفوظ باشد.  گروه دوم گاهی بر اساس معیارهای زبانی به ایرانیان شرقی و غربی تقسیم می‌شوند. 

هویت متمایز آریا در ایران بزرگ از قبل در اوستا، متون مقدس در مزدیسنا، وجود داشته است. به عنوان مثال، ژان کلنز اشاره می‌کند که چگونه اوستا اسطوره آفرینش مشترکی را از طریق انسان اولیه، کیومرث، تاریخ مشترکی را از طریق سلسله‌های پیشدادیان و کیانیان، دوگانگی درون گروهی و برون گروهی آشکاری را از طریق دشمنی بین تورانی‌ها و آریاها، و همچنین عمل مذهبی مشترکی را از طریق پرستش اهورامزدا توصیف می‌کند؛ عناصری که در سایر گروه‌های هند و ایرانی یافت نمی‌شوند.  به همین ترتیب، التون دانیل اشاره می‌کند که چگونه «به نظر می‌رسد بسیاری از آداب و رسوم مردم اوستایی تقریباً عمداً برای تقویت حس هویت به عنوان مردمی جدا از غیر آریایی‌ها و حتی سایر آریایی‌ها طراحی شده است.» 

## دوره اوستایی
اوستا، مجموعه متون رسمی آیین زرتشت، بزرگ‌ترین منبع ادبی در مورد دوره ایران باستان است. در مورد مرزهای جغرافیایی اوستا، نام مکان‌ها نشان می‌دهد که آریایی‌ها در بخش‌های شرقی ایران بزرگ زندگی می‌کردند.  در مورد گاهشماری آن، فرض بر این است که بخش‌های مختلف متن در دوره‌ای که از نظر زمانی طولانی بود، تولید، اصلاح و ویرایش شده‌اند و بنابراین نشان‌دهنده بازه‌ای طولانی، احتمالاً چندین قرن، هستند.  هیچ رویدادی که قابل تاریخ‌گذاری باشد در اوستا وجود ندارد، اما فقدان کامل هرگونه تأثیر قابل تشخیص از سوی پارس‌ها یا مادها، بازه‌ای زمانی پس از قرن پنجم پیش از میلاد را برای بیشتر متون دور از ذهن می‌کند.    بنابراین، بیشتر پژوهشگران فرض می‌کنند که بخش عمده‌ای از مطالب اوستای باستان، پایان هزاره دوم پیش از میلاد و بخش اوستای جوان، نیمه اول هزاره اول پیش از میلاد را نشان می‌دهد.   

بخش اوستایی کهن این متن، که گمان می‌رود زرتشت و پیروان بلافصل او آن را نوشته باشند، فقط شامل اشاره‌ای به ائیریامن است که ارتباط نامشخصی با آریا دارد.  با این حال، بخش اوستایی جوان این متن، مکرراً از اصطلاح آریا به عنوان درون‌نام قوم اوستایی استفاده می‌کند.  این کلمه در کنار حالت فاعلی مفرد خود ()، به صورت جمع ()، به صورت مفرد مکانی ()، به صورت جمع مکانی ()، به صورت جمع مفعولی ()  یا به عنوان صفت () ظاهر می‌شود. 
[بندانگشتی|افق جغرافیایی آریاهای اوستا در مقایسه با سایر گروه‌های [مردمان هندوایرانی|هندوایرانی در دوره اوستایی جوان (حدود ۹۰۰–۵۰۰ پیش از میلاد).]]
در اوستا، نام قومی آریا به تعدادی از نام‌ها اشاره می‌کند که برجسته‌ترین آنها ایران‌ویج () است. این نام مکان در تعدادی از متون اسطوره‌ای دیده می‌شود، اما بسته به متن، ممکن است به مکانی در دنیای واقعی هم اشاره کند.  نام مستعار آریوشایانا () فقط یک بار در یشت مهر آمده است. در این متن، از آن به عنوان اصطلاحی کلی برای تعدادی از مناطق شرقی با محوریت شمال افغانستان و تاجیکستان استفاده شده است.  اوستا همچنین چندین بار به «آیریانام داهیونام» () اشاره کرده است. در یشت فروردین، این سرزمین‌ها با سرزمین‌های «توریاها»، «سایریماس»، «داها» و «ساینوس» مقایسه می‌شوند. «توریاها» همان تورانیان افسانه‌های بعدی هستند و معمولاً در آن سوی رود جیحون (ماوراءالنهر) قرار دارند. «سایریماس» بر اساس شباهت‌های زبانی به «سرمتی‌ها» و «سوروماتی‌ها» مرتبط دانسته شده‌اند.  به همین ترتیب، «داها» ممکن است با «داهان» یا با «داسا» های شناخته شده در وداها مرتبط باشند.  با این حال، هویت «ساینوس» ناشناخته است. به‌طور کلی، محققان فرض می‌کنند که این نام‌های قومی به عشایرنشین کوچ‌نشین استپی ایرانی اشاره دارند که در استپ اوراسیا در شمال زندگی می‌کنند.   هویت ایرانی این گروه‌ها را می‌توان در افسانه‌های پیرامون پادشاه اسطوره‌ای فریدون، که جهان را بین سه پسرش تقسیم کرد، به یاد آورد: به پسر بزرگتر، تور (توریا)، شمال و شرق، به پسر دوم، سلم (سیریما)، غرب و به پسر کوچکتر ، ایرج (آریا)، جنوب داده شد. 

اوستا همچنین از طریق تعدادی داستان، دوگانگی آشکاری را بین آریاها و دشمنانشان، تورانی‌ها، بیان می‌کند.  این داستان‌ها حول تلاش‌های تورانی‌ها و پادشاه اسطوره‌ای آنها، افراسیاب، برای به دست آوردن فر آریاها (**') می‌چرخند. جنگ بین دو قوم برای مدتی متوقف می‌شود، زمانی که آرش یا [[آرش کمانگیر|اِرِخشا (''Ǝrəxša'')]]، که به عنوان «تیزترین کماندار آریاها» توصیف می‌شود (**')، موفق می‌شود تیری را تا آمودریا پرتاب کند، که از آن پس مرز بین ایران و توران را مشخص می‌کند.  کی‌خسرو، که به عنوان «قهرمان آریایی‌ها» (**') توصیف می‌شود، سرانجام موفق می‌شود با کمک «تمام آریاها» در «جنگل سفید» (**') افراسیاب را بکشد.  این داستان‌ها و شخصیت‌های آن به‌طور برجسته در بسیاری از متون بعدی ایرانی مانند بهمن‌نامه، برزونامه، داراب‌نامه و کوش‌نامه ظاهر می‌شوند. با این حال، مهم‌ترین تأثیر آنها از تشکیل هسته اصلی حماسه ملی ایران، شاهنامه، ناشی می‌شود و بدین ترتیب به عنصری حیاتی از هویت ایرانی تبدیل می‌شود. 

## دوره هخامنشی
[بندانگشتی|نمای نزدیک از [سنگ‌نوشته بیستون|کتیبه بیستون اثر داریوش بزرگ .]]
در دوره هخامنشی، اولین اشارات مکتوب به نام قومی آریا (Arya) دیده می‌شود. در اواخر قرن ششم و اوایل قرن پنجم پیش از میلاد، پادشاهان هخامنشی ، داریوش بزرگ و پسرش خشایارشای اول، سفارش تهیه تعدادی کتیبه را دادند که در آنها از این اصطلاح استفاده شده است. در این کتیبه‌ها، آریا معانی زبانی، قومی و مذهبی دارد. 

در کتیبه سه‌زبانه (فارسی باستان، اکدی و عیلامی) بیستون، که داریوش در دوران سلطنتش (۵۲۲–۴۸۶ پیش از میلاد) تهیه کرده است، فارسی باستان آریا نامیده می‌شود که نشان می‌دهد این اصطلاح، اصطلاحی فراگیر برای زبان‌های ایرانی است.  علاوه بر این، نسخه عیلامی کتیبه، خدای متعال زرتشتی، اهورامزدا، را به عنوان "خدای آریاها" (*ura-masda naap harriia-naum*) به تصویر می‌کشد.  علاوه بر این کاربرد زبانی و مذهبی، آریا در برخی از کتیبه‌های داریوش و خشایارشا نیز ظاهر می‌شود، در این کتیبه‌ها آنها خود را "یک هخامنشی، یک پارسی، پسر یک پارسی و یک آریا، از تبار آریاً توصیف می‌کنند. این عبارت به عنوان حلقه‌های خویشاوندی بیرونی تفسیر شده است که با طایفه داخلی (هخامنشیان)، سپس قبیله (پارسیان) و در نهایت ملت (آریا) شروع می‌شود.  با این حال، کلمه «آریا» در این عبارت به عنوان بیانگر ارتباطی با سنت‌های فرهنگی و مذهبی آریاهای اوستا هم تفسیر شده است. 

در طول دوره هخامنشی، ما همچنین اولین دیدگاه بیرونی در مورد نام قومی را به دست می‌آوریم. هرودوت در کتاب تاریخ خود، اطلاعات متعددی در مورد مادها ارائه می‌دهد. هرودوت گزارش می‌دهد که در گذشته، مادها *آریوی* (Arioi) یعنی آریاها نامیده می‌شدند. او همچنین آریزانتوی (Arizantoi) به عنوان یکی از شش قبیله تشکیل دهنده مادها نام می‌برد. این نام به صورت  (از تبار آریا) تفسیر می‌شود.

## دوره هلنیستی و اشکانی
[بندانگشتی|[آریانا طبق گفته اراتوستن با رنگ زرد نشان داده شده است.]]
امپراتوری هخامنشی با فتح اسکندر کبیر پایان یافت و پس از آن ایران بزرگ بخشی از جهان هلنیستی شد. این اتفاق دانش نویسندگان یونانی از آن مناطق شرقی را به میزان قابل توجهی افزایش داد. اراتوستن، دانشمند همه‌چیزدان یونانی، آن مناطق را در *کتاب جئوگرافیک* خود توصیف می‌کند. این اثر اکنون از بین رفته است، اما استرابون مورخ و جغرافیدان در *[[جغرافیا (استرابون)|کتاب جغرافیای]]* خود به آن استناد کرده است.  در این کتاب‌ها، اراتوستن و استرابون (Strabo. 15.2.8) کشور آریانا، یعنی کشور آریاها را معرفی کرده‌اند. آریانا بیشتر شرق ایران بزرگ را در بر می‌گیرد و تا حد قابل توجهی با منطقه‌ای که در اوستا مشخص شده است مطابقت دارد.  مورخ یونان باستان، دیودور سیسیلی، در *کتاب تاریخی* خود، زرتشت را به عنوان یکی از *آریانوی‌ها* نام می‌برد. 

در دوره اشکانی پارتیان ایرانی بر بیشتر ایران بزرگ مسلط شدند. با این حال، این اتفاق فقط منجر به احیای محدود فرهنگ ایرانی شد، چون سلسله حاکم اشکانی رویکردی جهان‌وطنی داشت و از عناصر ایرانی و هلنی همزمان حمایت می‌کرد. در نتیجه، اشاره اصلی به نام قومی آریا در دوره اشکانی در باختر پیدا می‌شود که بخشی از امپراتوری آنها نبود. در سنگ‌نوشته رباطک، آریا به عنوان نام زبان باختری استفاده شده است که نشان‌دهنده استفاده مداوم آن به عنوان یک اصطلاح فراگیر برای زبان‌های ایرانی است؛ بنابراین، این جنبه زبانی آریا با آنچه داریوش بزرگ در سنگ‌نوشته بیستون چند قرن قبل شرح داده بود، مشابه است.  به همین ترتیب، استرابون در *کتاب جغرافیای* خود (Strab. 15.2.8) از اراتوستن نقل قول می‌کند که مشاهده کرده است که مردم پارس، ماد، سغد و باختر تقریباً به یک زبان صحبت می‌کنند.

## دوره ساسانیان
[بندانگشتی|نسخه [زبان پارتی|اشکانی از کتیبه سه زبانه کعبه زرتشت توسط شاپور اول .]]
در دوره ساسانیان فرهنگ و مذهب ایرانی تجدید حیاتی چشمگیر داشت و تعاملی نزدیک با قدرت سیاسی تحت رهبری موبد اعظم زرتشتی کرتیر از یک سو و تعدادی از پادشاهان ساسانی از سوی دیگر داشت.  کلمه آریا در فارسی میانه به صورت زیر آمده است:  () و در زبان پارتی به صورت  () آمده است، که به‌طور برجسته در سنگ‌نوشته شاپور یکم بر کعبه زرتشت دیده می‌شود.  در این کتیبه و بر روی تعدادی از سکه‌های بهرام دوم، واژه آریا به همراه اصطلاح مزدیسنا آمده است که نشان دهنده ارتباط نزدیک بین حوزه سیاسی و مذهبی است. 

دوره ساسانیان همچنین شاهد ظهور واژه «آریا» به عنوان اصطلاحی سیاسی به شکل «ایران» () و ایران‌شهر () بود که به واژه اوستایی کشَتْرَه (، ) برمی‌گردد که به معنای حکومت یا سلطه است.  ایران پیش از این در زمان اردشیر بابکان به عنوان *شاه شاهان ایران* (شاه شاهان آریاها) ظاهر شده است، در حالی که *شاهان شاه ایران شهر* (شاه شاهان قلمرو آریاها) در سنگ‌نوشته کرتیر در نقش رجب و چندین کتیبه سلطنتی که از شاپور یکم شروع شده و با جانشینان او ادامه می‌یابد، ظاهر می‌شود.   در ابتدا، اصطلاح ایران هنوز به عنوان جمع اضافی  با پسوند حالت  درک می‌شد.  با این حال، فارسی میانه شاهد از بین رفتن تدریجی پسوندهای حالت و جایگزینی آنها با نقش‌نمای اضافه بود. در نتیجه، صفت *Eran* به‌طور فزاینده‌ای به عنوان یک جای‌نام واقعی تعبیر شد، یعنی عباراتی مانند *شاهنشاه ایران* و *شاهنشاه ایران‌شهر* به ترتیب *به پادشاه پادشاهان ایران* و *پادشاه پادشاهان قلمرو ایران* تبدیل شدند.  

## دوره اسلامی
پس از فتح ایران توسط اسلام، واژه آریا و مشتقات آن، احتمالاً به دلیل ارتباط فرضی آنها با دین زرتشت، دیگر استفاده نشدند.  با این حال، قرن نهم میلادی شاهد احیای احساسات ملی ایرانیان بود. در این سده، تعدادی از سلسله‌های محلی ایرانی به قدرت رسیدند  و اصطلاحات ایران و ایران‌شهر دوباره رواج پیدا کردند، اما این واژه‌ها عموماً به عنوان اصطلاحات صرفاً جغرافیایی درک می‌شدند. این امر را می‌توان بیش از همه در ظهور واژه  فارسی مشاهده کرد. (, Iranian)، به صورت پشت سر هم از  (، ایران).  بنابراین، ** جایگزین «آریا» ی پیش از اسلام و مشتقات آن به عنوان نام قومی مردمان ایرانی شد و منشأ واژه انگلیسی  و ریشه‌های آن در سایر زبان‌های غربی گردید.

## دوره مدرن
دوره مدرن در تاریخ ایران شاهد ظهور ملی‌گرایی ایرانی و همراه با آن تمرکز مجدد بر گذشته ملی باستانی ایران پیش از اسلام بود.  این رویکرد در سال ۱۹۳۵ با صدور فرمان رضا شاه، بنیانگذار شاهنشاهی پهلوی، مبنی بر تغییر نام پرشیا به ایران در مکاتبات بین‌المللی آغاز شد. جانشین او محمدرضا پهلوی رسماً از عنوان آریامهر استفاده کرد و این اولین بار از دوره ساسانیان بود که از نام قومی آریا استفاده می‌شد.

## منابع
### یادداشت‌ها

### نقل قول‌ها

### کتابشناسی

* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 

* 

* 
* 

* 
* 

* 

* 

* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 

* 
* 

رده:افراد هندو-ایرانی
رده:اوستا
رده:تاریخ ایران
رده:ریشه‌شناسی‌ها
رده:زبان‌شناسی هندواروپایی
رده:مردمان باستانی