فرهنگ تازه‌بگیاب

**فرهنگ تازاباگیاب** متعلق به دورهٔ عصر برنز متأخر، حدود ۱۸۵۰ تا ۱۵۰۰ پیش از میلاد است. این فرهنگ در درهٔ سفلی زرافشان شکوفا شد و همچنین در امتداد آمودریای سفلی تا کرانهٔ جنوبی دریای آرال گسترش یافت؛ این منطقه بعدها با نام خوارزم شناخته شد.

پیش‌تر تصور می‌شد که این فرهنگ مربوط به حدود ۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد بوده و به‌عنوان شاخه‌ای جنوبی از فرهنگ آندرونوو (متشکل از هند و ایرانیان) در نظر گرفته می‌شد. اما در پژوهش‌های اخیر، استانیسلاو گریگوریف تأکید کرده است که فرهنگ تازاباگیاب بخشی از افق فرهنگی آندرونوو محسوب نمی‌شود.

## ریشه‌ها
فرهنگ تازاباگیاب حدود ۱۸۵۰ پیش از میلاد در درهٔ سفلی زرافشان و آمودریای سفلی پدیدار شد. در گذشته تصور می‌شد که این فرهنگ شاخه‌ای جنوبی از فرهنگ آندرونوو است، اما امروزه به‌عنوان فرهنگی مستقل شناخته می‌شود. برخلاف مردمان آندرونوو در شمال که عمدتاً دامدار بودند، مردم فرهنگ تازاباگیاب بیشتر به کشاورزی اشتغال داشتند.

مالوری و آدامز (۱۹۹۷) بیان کرده‌اند که مردم فرهنگ تازاباگیاب از چوپانان هند و ایرانیِ استپ‌های شمالی منشأ گرفته‌اند؛ این گروه‌ها به‌سوی جنوب مهاجرت کرده و جوامع کشاورزی را بنیان نهادند.

محوطه‌های فرهنگ تازاباگیاب در دلتا آمودریا در دورهٔ عصر برنز متأخر به‌عنوان منطقهٔ مرزی عمل می‌کردند؛ از شمال با فرهنگ‌های استپی آندرونوو و سروبنایا و از جنوب با فرهنگ‌های واحه‌ای آسیای مرکزی هم‌جوار بودند.

بزرگ‌ترین گورستانی که تاکنون از این فرهنگ کاوش شده، محوطهٔ کوکچا ۳ است که در نزدیکی کوه سلطان‌اویزداغ و حدود ۲۵۰ کیلومتر جنوب دریای آرال قرار دارد.

## ویژگی‌ها
بندانگشتی|موقعیت رودخانه زرافشان به عنوان شاخه‌ای از آمودریا
نشانه‌هایی از کشاورزی آبیاری در مقیاس کوچک در سکونتگاه‌های فرهنگ تازاباگیاب دیده می‌شود. تاکنون حدود پنجاه سکونتگاه از این فرهنگ شناسایی شده است. این سکونتگاه‌ها دارای خانه‌های مستطیل‌شکل زیرزمینی بودند که معمولاً در هر روستا سه خانه وجود داشت.

خانه‌های تازاباگیاب به‌طور کلی بزرگ بودند و برخی ابعادی بیش از ۱۰×۱۰ متر داشتند. مصالح اصلی آن‌ها خاک بود و سقف‌ها با نی‌ها ساخته می‌شد که به وسیلهٔ تیرهای چوبی نگه داشته می‌شدند. یک روستای تازاباگیاب معمولاً حدود ۱۰۰ نفر را در خود جای می‌داد که به حدود ده خانواده تعلق داشتند.

در این محوطه‌ها همچنین پیکره‌های کوچک و بقایای اسب‌ها کشف شده است.

در تدفین‌های فرهنگ تازاباگیاب، مردان به‌طور سنتی بر روی پهلو چپ و زنان بر روی پهلو راست دفن می‌شدند. این شیوه شباهت زیادی به سنت‌های هم‌زمان هندواروپایی در منطقه دارد؛ از جمله در فرهنگ‌های آندرونوو، بیشکِنت، سوات و وخش، و همچنین در فرهنگ قدیمی‌تر کوردد وِر در اروپای مرکزی و شرقی.

این رسم به‌عنوان یکی از ویژگی‌های شاخص سنت‌های هندوایرانی شناسایی شده است.

اشیای فلزیِ فرهنگ تازاباگیاب شباهت زیادی به مصنوعات فلزیِ فرهنگ آندرونوو در قزاقستان و فرهنگ سروبنایا در نواحی غربی‌تر داشتند. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که در سکونتگاه‌های تازاباگیاب، صنعتگران فلزکار حضور داشته و به تولید ابزار و اشیای فلزی می‌پرداختند.

سفال‌های فرهنگ تازاباگیاب از نوع نامازگا VI بودند که در آن زمان در سراسر آسیای مرکزی رایج بود. آثار سفالی این فرهنگ در گسترهٔ وسیعی از منطقه یافت شده است.

مردم فرهنگ تازاباگیاب به‌نظر می‌رسد کنترل تجارت مواد معدنی مانند مس، قلع و فیروزه و همچنین محصولات دامی همچون اسب، لبنیات و چرم را در دست داشتند. این امر به آن‌ها قدرت سیاسی قابل توجهی در شهرهای واحه‌ای قدیمیِ مجموعهٔ باستان‌شناسی باختر–مرو (BMAC) بخشیده بود.

تسلط آنان بر جنگ‌افزارهای ارابه‌ای نیز احتمالاً موجب برتری نظامی‌شان شد. این عوامل در کنار هم به‌طور احتمالی زمینهٔ یکپارچگی اجتماعی، سیاسی و نظامی را در میان جوامع منطقه فراهم آورد.

## جانشینان
دیوید دبلیو. آنتونی بر این باور است که فرهنگ تازاباگیاب ممکن است پیش‌زمینه‌ای برای پیدایش مردمان هندوارین اولیه بوده باشد؛ از جمله کسانی که بعدها ریگ‌ودا را تدوین کردند و همچنین قوم میتانی در خاور نزدیک.

## جستارهای وابسته
* فرهنگ سویارگانوو
* فرهنگ چاست
* فرهنگ بگازی-دندیبای
* فرهنگ یاز

## منابع
* Garner, Jennifer, (2020). "Metal sources (tin and copper) and the BMAC", in *The World of the Oxus Civilization, Chapter 28, Routledge, Table 28.1:* "Andronovo-Tazabag'jab, 1850-1500 BC (after Parzinger and Boroffka 2003: 280, fig. 1)"
* Grigoriev, Stanislav, (2021). "Andronovo Problem: Studies of Cultural Genesis in the Eurasian Bronze Age" , in Open Archaeology 2021 (7), p.5: "...In western literature, for example, the Tazabagyab culture of the southern Aral Sea region is sometimes viewed as a variant of the Andronovo culture (Mallory & Adams, 1997, p. 566). But experts on the Andronovo culture do not consider Tazabagyab as Andronovo..."
* Schreiber, Finn, (2022). "Social and chronological aspects of the Late Bronze age burial site of Kokcha 3 (Uzbekistan)", in Journal of Archaeological Science: Reports, Volume 44, Abstract: "The Amu-Darya Delta (ancient Khwarazm, modern Uzbekistan) was a borderland between northern steppe-based Andronovo-Srubnaya groups and southern oasis cultures in the Late Bronze Age. The local sites are known as the Tazabag'yab culture, of which Kokcha 3 is the largest excavated burial site."

## کتابشناسی
* 
* 
* 

## برای مطالعهٔ بیشتر
* 
رده:تاریخ خوارزم
رده:تمدن‌های عصر برنز در آسیا
رده:فرهنگ‌های باستان‌شناختی در ازبکستان
رده:فرهنگ‌های باستان‌شناختی در ترکمنستان