علف هرز پارتنیوم

***Parthenium hysterophorus*** که در فارسی معمولاً با نام «**علف هرز پارتنیوم**» شناخته می‌شود، گونه‌ای گیاه یک‌ساله از تیرهٔ کاسنیان است. این گونه بومی نواحی گرمسیری قارهٔ آمریکا است و امروزه در بسیاری از مناطق آسیا، آفریقا و اقیانوسیه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گونه‌های مهاجم شناخته می‌شود. پارتنیوم به دلیل رشد سریع، تولید بذر فراوان، توان آللوپاتی و اثرات زیان‌بار بر سلامت انسان، دام، کشاورزی و تنوع زیستی اهمیت زیادی دارد. این گونه در استرالیا در فهرست «علف‌های هرز دارای اهمیت ملی» قرار دارد.

## نام‌ها
در متون انگلیسی این گونه با نام‌های رایج «parthenium weed»، «congress grass» و «Santa Maria feverfew» نیز شناخته می‌شود.

## ریخت‌شناسی
پارتنیوم گیاهی یک‌ساله، قائم و به‌شدت منشعب است که معمولاً ۳۰ تا ۱۵۰ سانتی‌متر ارتفاع می‌گیرد. برگ‌ها متناوب، به‌طور عمیق بریدگی‌دار و کرک‌دار هستند. گل‌آذین به صورت سبدچه‌های بسیار کوچک و سفیدرنگ است که به صورت خوشه‌ای فراوان تولید می‌شوند. میوه فندقه‌ای تیره‌رنگ و سبک است که به آسانی پراکنده می‌شود.

## زیست‌شناسی و چرخهٔ زندگی
بندانگشتی|علف‌های هرز پارتنیوم در کنار درختان
این گونه تنها از طریق بذر تکثیر می‌شود و در شرایط مناسب می‌تواند در طول سال چندین نسل ایجاد کند. بذرها پس از رسیدن به سرعت از بوته جدا شده و با باد، آب، دام، علوفهٔ آلوده و ماشین‌آلات منتقل می‌شوند. دوام بذر در خاک نسبتاً بالاست و مدیریت بانک بذر را دشوار می‌کند.

## زیستگاه و پراکنش
موطن بومی پارتنیوم بخش‌هایی از مکزیک، آمریکای مرکزی، جزایر کارائیب و آمریکای جنوبی است. این گونه از نیمهٔ دوم قرن بیستم به‌طور ناخواسته (اغلب همراه با بذر و غلات یا علوفهٔ آلوده) به آسیا، آفریقا و اقیانوسیه راه یافت و در هند، پاکستان، نپال، سری‌لانکا، بنگلادش، بخش‌هایی از چین و استرالیا گسترش قابل توجهی پیدا کرده‌است. زیستگاه‌های معمول شامل حاشیهٔ جاده‌ها، اراضی بایر، چراگاه‌ها، کشتزارهای کم‌مدیریت و حاشیهٔ آبراهه‌ها است.

## ترکیبات و آللوپاتی
پارتنیوم دارای لاکتون‌های سزکوئی‌ترپنی (از جمله «پارتنین») و ترکیبات فنولی است که می‌توانند جوانه‌زنی و رشد گونه‌های گیاهی دیگر را مهار کنند و در نتیجه بر ساختار اجتماعات گیاهی و عملکرد اکوسیستم اثر بگذارند.

## پیامدها
### بر سلامت انسان و دام
تماس پوستی با پارتنیوم می‌تواند موجب درماتیت تماسی، کهیر و التهاب پوستی مزمن شود. گردهٔ این گونه نیز می‌تواند آلرژی تنفسی، رینیت آلرژیک و تشدید آسم را در افراد حساس به‌دنبال داشته باشد. برای دام نیز کاهش پذیرش چرا، تحریکات گوارشی و افت کیفیت شیر گزارش شده‌است.

### بر کشاورزی و تنوع زیستی
پارتنیوم می‌تواند با رقابت برای نور، آب و مواد غذایی و نیز از طریق آللوپاتی، عملکرد محصولات کشاورزی و کیفیت چراگاه‌ها را کاهش دهد و با جایگزینی گونه‌های بومی، ساختار و کارکرد اکوسیستم‌ها را دگرگون کند.

## مدیریت و کنترل
مدیریت پارتنیوم معمولاً به‌صورت «مدیریت تلفیقی علف‌های هرز» انجام می‌شود که ترکیبی از پیشگیری، کنترل مکانیکی/زراعی، شیمیایی و زیستی است:
* پیشگیری: جلوگیری از انتقال بذر با پاک‌سازی ماشین‌آلات و ادوات، کنترل خرید و حمل علوفه و بذر از مناطق آلوده.
* مکانیکی و زراعی: ریشه‌کنی دستی در مرحلهٔ روزِتی (پیش از گل‌دهی و بذر‌دهی)، مالچ‌پاشی، بهبود پوشش گیاهی رقیب و تناوب‌های مناسب. سربرداریِ مکرر می‌تواند به شاخه‌دهی بیشتر و بذر‌دهی زیادتر بینجامد و توصیه نمی‌شود.
* شیمیایی: بسته به قوانین ملی و شرایط محلی، استفادهٔ هدفمند از علف‌کش‌هایی مانند 2,4-D، گلیفوزیت، متسولفورون-متیل و... برای کنترل بوته‌های جوان و پیش از بذر‌دهی به‌کار می‌رود. رعایت برچسب، مقررات و نکات ایمنی الزامی است.
* زیستی: به‌کارگیری دشمنان طبیعی مانند سوسک برگ‌خوار *Zygogramma bicolorata*، سرخرطومی ساقه‌خوار *Listronotus setosipennis*، شب‌پرهٔ ساقه‌زا *Epiblema strenuana* و زنگ *Puccinia abrupta* var. *partheniicola* در برخی کشورها با موفقیت‌های متفاوت گزارش شده‌است.

## جستارهای وابسته
* گونه مهاجم
* علف هرز
* آللوپاتی
* مدیریت تلفیقی علف‌های هرز

## پانویس


## پیوند به بیرون
* 
* 

رده:گونه‌های گیاهی نام‌گذاری‌شده توسط کارل لینه
رده:گیاگان آمریکای جنوبی
رده:گیاگان آمریکای مرکزی
رده:گیاگان کارائیب
رده:گیاگان مکزیک
رده:گیاهان توصیف‌شده در ۱۷۵۳ (میلادی)