سرنمای بوداگرایی

**سرنمای بوداگرایی** نگاهی فراگیر و راهنمای درونمایه‌ای به بودیسم است. بودیسم (به پالی و  «بودا دهرمه») دین و فلسفه‌ای است که سنّت‌ها، باورها و آیین‌های گوناگونی را دربرمی‌گیرد و بخش بزرگی از آن‌ها بر پایه آموزه‌هایی استوار است که به سیدارتا گوتاما نسبت داده می‌شوند؛ او به بودا، یعنی «بیدارشده»، شناخته می‌شود.

این نوشتار دربرگیرنده مهم‌ترین درونمایه‌های بودیسم از جمله زندگی بودا، شاخه‌ها و مکتب‌های بودایی، متون مقدس، پیشینه، و آموزه‌های بنیادین این آیین است.

## بودا

گوتاما بودا
* تتاگته — به معنای «آنکه چنین آمد» و «آنکه چنین رفت»؛ لقبی که بودا بیشتر از هر واژه دیگری برای اشاره به خود به کار می‌برد؛ گاه برای هر کسی که به بالاترین مرتبه دست یافته باشد نیز به کار می‌رود.
* زادروز بودا
* هشت رویداد بزرگ
* چهار دیدار — مشاهداتی که شاهزاده سیدارتا را ژرف تکان داد و او را به درک رنج همه موجودات و آغاز سفر معنوی‌اش واداشت:
** پیرمردی سالخورده
** بیماری رنجور
** مُرده‌ای بر زمین
** یک زاهد/راهب
* ویژگی‌های بودا
** رها شدن از همه آلودگی‌ها (*[[کلشاها (بودیسم)|کیلسه]]* — به‌ویژه آز، کینه و فریب) همراه با ردپای بازمانده آن‌ها (*وسنه*)
*** همه آلودگی‌ها به‌طور کامل کنار گذاشته شده‌اند — هیچ‌کدام باقی نمانده
*** همه آلودگی‌ها از ریشه نابود شده‌اند — بدون هیچ بازمانده‌ای
*** همه آلودگی‌ها سرانجام کنار گذاشته شده‌اند — هیچ آلودگی‌ای دیگر هرگز برنمی‌خیزد
** دستیابی به همه نیکی‌ها
*** فرزانگی بزرگ (*مهاپنّا*)
**** گستردگی دامنه — درک کلیت پدیدارهای هستی
**** ژرفای دیدگاه — درک شیوه دقیق هستی هر پدیدار
*** دلسوزی بزرگ (*مها-کرونا*)
* ویژگی‌های بدنی بودا
* ردپای بودا
* پیکره بودا (*بوداروپه*)
* شمایل‌نگاری گوتاما بودا در لائوس و تایلند
* نمایش گوتاما بودا در فیلم
* معجزات گوتاما بودا
* فهرست جاهایی که گوتاما بودا اقامت کرد
* رنگ‌های هاله بودا (*پربهسوره*)
** آبی یاقوتی (*نیله*)
** زرد طلایی (*پیته*)
** سرخ تند (*لوهیته*)
** سپید (*اوداته*)
** قرمز (*منجسته*)
* خانواده گوتاما بودا
** شودودنه (پدر)
** مایا (مادر)
** یاسودهارا (همسر)
** راهولا (پسر)
** مهاپجاپتی گوتمی (مادرخوانده)
** ناندا (برادر ناتنی)
** آننده (پسرعمو)
** آنوروده (پسرعمو)
** دوَدَته (پسرعمو)
* آموزگاران بوداسف گوتمه
** آلاره کالامه — مرحله جهانی نیستی را به گوتمه آموزش داد
** اودکه رامه‌پوته — مرحله جهانی نه ادراک و نه نا-ادراک را به گوتمه آموزش داد
* گوتاما بودا در ادیان جهان
** گوتاما بودا در هندوئیسم

## شاخه‌های بوداگرایی
### مکتب‌های بودایی
شاخه‌های بوداگرایی

#### ترواده
ترواده — به معنای واژه‌به‌واژه «آموزه بزرگان» یا «آموزه کهن»، کهن‌ترین مکتب بودایی بازمانده است. این مکتب در هند بنیان گذاشته شد و نسبتاً محافظه‌کارانه و به‌طور کلی نزدیک‌تر به بودیسم نخستین است. ترواده سده‌ها دین چیره در سری‌لانکا (اکنون نزدیک به ۷۰٪ جمعیت) و بیشتر جنوب شرقی آسیای قاره‌ای بوده‌است.
* *بنگلادش*:
** سَنگَراج نیکایه
** مهاستهبیر نیکایه
* *[[بودیسم در میانمار|میانمار]]*:
** تودمه نیکایه
*** سنت ویپسنای مهاسی سیادو
** شوِگین نیکایه
** دوَرَه نیکایه
* *کامبوج*
* *لائوس*
* *سری‌لانکا*:
** سیام نیکایه
** آمرپوره نیکایه
** رمنّه نیکایه
* *تایلند*:
** مها نیکایه
*** جنبش دَمَکایه
** تمیوت نیکایه
*** سنت جنگلی تایلندی
**** سنت آجان چاه

#### مهایانه
مهایانه — به معنای واژه‌به‌واژه «گردونه بزرگ»، بزرگ‌ترین مکتب بودایی است و خاستگاهش هند بوده‌است. این اصطلاح همچنین برای دسته‌بندی فلسفه و کنش بودایی به کار می‌رود. بر پایه آموزه‌های سنت‌های مهایانه، «مهایانه» همچنین به راه جستن روشن‌شدگی کامل به سود همه موجودات حس‌مند اشاره دارد که «بوداسف‌یانه» یا «گردونه بوداسف» نیز خوانده می‌شود.
* مادهیاماکا
** پرسَنگیکه
** سوَتَنتریکه
** سان‌لون (مکتب سه رساله)
*** سان‌رون
** مها-مادهیاماکه (جونَنگ‌پا)
* یوگاچارا
** چیتَمتره در تبت
** وِی-شی (مکتب تنها-آگاهی) یا فاشیَنگ (مکتب ویژگی دهرمه)
*** بوپسَنگ
*** هوسّو
* تَتاگَتَگَربَه
** دَشَبومیکه (در هوآیان ادغام شد)
** هوآیان (آوَتَمسَکه)
*** هواوم
*** کِگون
* چان / ذن / سون / تیئن
** کائوتونگ
*** سوتو
**** خط کِیزان
**** خط جاکوئن
**** خط گی‌این
** لین‌جی
*** رینزای
*** اوباکو
*** فوکه
*** بودیسم وون: بودیسم اصلاح‌شده کره‌ای
* پاک‌بوم (آمیدیسم)
** جودو شو
** جودو شین‌شو
* تیانتای (مکتب سوتره نیلوفر)
** چئون‌ته
** تندای (دربرگیرنده عناصر وجره‌یانه نیز هست)
* نیچیرن
** نیچیرن-شو
** نیچیرن شوشو
** نیپونزان-میوهوجی-دایسانگا
** سوکا گاکای

#### وجره‌یانه
وجره‌یانه

* بودیسم تبتی
** نیینگما
** بون نو (ترکیب یونگدرونگ بون و نیینگماپه)
** کَدَم
** بودونگ‌په
** ساکیه
*** نگور-په
*** تسار-په
** جونَنگ
** گِلوگ
** کَگیو:
*** شَنگ‌په کَگیو
*** مارپه کَگیو:
**** رِچونگ کَگیو
**** داگ‌پو کَگیو:
***** کَرمه کَگیو (یا کَمتسَنگ کَگیو)
***** تسَلپه کَگیو
***** بَرَم کَگیو
***** پَگترو کَگیو (یا پَگمو دروکپه کَگیو):
****** تَکلونگ کَگیو
****** تروپو کَگیو
****** دروکپه کَگیو
****** مارتسَنگ کَگیو
****** یِرپه کَگیو
****** یَزَنگ کَگیو
****** شوگسِب کَگیو
****** دریکونگ کَگیو
** جنبش ریمه (جنبش فرامذهبی)
* میکّیو ژاپنی
** شینگون
** تندای (برخاسته از تیانتای ولی با افزودن آیین‌های تنتری)

#### مکتب‌های بودایی نخستین
فرقه‌های بودایی اولیه
* مهاسنگیکه
** اِکَوِیَهَریکا (در روزگار آشوکا)
*** لوکوتَره‌واده
** گولولَکه (در روزگار آشوکا)
*** بَهوشروتیه (اواخر سده سوم پیش از میلاد)
*** پرَجنَپتیواده (اواخر سده سوم پیش از میلاد)
** چَیتیکه (اواسط سده یکم پیش از میلاد)
*** اَپَره شَیلَه
*** اوتَره شَیلَه
** چِتیَواده
* ستَویرَواده
** پودگَلَواده (نزدیک به ۲۸۰ پیش از میلاد)
*** واتسیپوتریه (در روزگار آشوکا)؛ نام متأخر: سَمّیتیه
*** دَرموتَریه
*** بَدرَیانیه
*** سَنّاگَریکه
** ویبَجَّواده (پیش از ۲۴۰ پیش از میلاد؛ روزگار آشوکا)
*** ترواده (نزدیک به ۲۴۰ پیش از میلاد)
*** مَهیشاسَکه (پس از ۲۳۲ پیش از میلاد)
**** دارماگوپتاکا (پس از ۲۳۲ پیش از میلاد)
** سرواستیواده (نزدیک به ۲۳۷ پیش از میلاد)
*** کاشیَپیه (پس از ۲۳۲ پیش از میلاد)
*** ساترانتیکا (میان ۵۰ پیش از میلاد تا نزدیک به ۱۰۰ میلادی)
*** مولَسَرواستیواده (سده‌های سوم و چهارم)
*** وَیبهاشیکه

#### نوگرایی بودایی
نوگرایی بودایی
* بودیسم انسان‌گرایانه
* نَوَیانه
* سوکا گاکای
* جنبش ویپسنا
* سنت نو کَدَم‌په
* دوستان فرقه بودایی باختری
* فو گوانگ شان

### بوداگرایی در جهان
جغرافیای آیین بودا

* جغرافیای آیین بودا
* بودیسم در خاور
** بودیسم تامیلی
** بودیسم در آسیای مرکزی
** بودیسم در جنوب شرقی آسیا
** بودیسم آسیای شرقی
* بودیسم در خاورمیانه
* بودیسم در باختر
** بودیسم در آمریکا
*** بودیسم در آمریکای مرکزی
** بودیسم در استرالیا
** بودیسم در اروپا
* بودیسم در آفریقا

## متون و نوشته‌های بودایی
متون بودایی

### متون ترواده
ادبیات پالی

* متون دینی پالی (تی‌پیتَکه)
** وینَیه پیتَکه — سبد انضباط
*** سوتَه‌ویبهنگه
**** پاتیموکّه — قانون رهبانی بودایی
*** کَندَکه
**** مهاوَگّه
**** چولَّوَگّه
*** پَریواره
** سوتَه پیتَکه — سبد گفتارها
*** دیگا نیکایا — گفتارهای بلند
**** بْرَهمَجالَه سوتَه — گفتار دربارهٔ تور فرزانگی کامل
**** سَمَنّه‌پَلَه سوتَه — میوه زندگی تأملی
**** کِوَتَّه سوتَه
**** مَهاپَرینیبّانه سوتَه — آخرین روزهای بودا
**** مَهاسَتیپَتّانه سوتَه — گفتار بزرگ دربارهٔ پایه‌های هوشیاری
**** اَگّنّه سوتَه
**** سیگالوواده سوتَه
*** مَجّیمه نیکایه — گفتارهای میانه
**** سَمّادیتّی سوتَه — گفتار دربارهٔ بینش درست
**** سَتیپَتّانه سوتَه — گفتار دربارهٔ پایه‌های هوشیاری
**** اَگّی-وَچَّگوتَّه سوتَه
**** آناپاناسَتی سوتَه — گفتار دربارهٔ هوشیاری بر دم و بازدم
*** سَمیوتَّه نیکایه — گفتارهای پیوسته
**** دَمَّچکَّپَوَتَّنه سوتَه — به چرخش درآوردن چرخ حقیقت (نخستین گفتار بودا)
**** اَنَتَّلَکّنه سوتَه — ویژگی نا-خود (دومین گفتار بودا)
**** گفتار آتش — سومین گفتار بودا
*** آنگوتارا نیکایا — گفتارهای شمارشی
**** دیگَجانو سوتَه
**** دونه سوتَه
**** کالامَه سوتَه
**** اوپَجَّتَّانه سوتَه — درونمایه‌های تأمل
*** کودَّکه نیکایه — گردآوری خُرد
**** کودَّکَپاتَه
***** مَنگَلَه سوتَه
***** رَتَنه سوتَه
***** کَرَنییَه مِتّا سوتَه — سرود مهر جهانی
**** دهاماپدا — راه حقیقت
**** اودانه — سخنان الهام‌یافته
**** ایتیووتَّکه
**** سوتَه‌نیپاته
***** اوره‌گه وَگّه
****** سوتره شاخ کرگدن
****** مِتّا سوتَه
***** چوله وَگّه
****** رَتَنه سوتَه
****** مَنگَلَه سوتَه
****** دَمّیکه سوتَه
***** مها وَگّه
***** اَتّکه وَگّه
***** پارایَنه وَگّه
**** ویمانَوَتّو
**** پِتَوَتّو
**** تِرَگاتا — سروده‌های راهبان کهن‌سال
**** تِریگاتا — سروده‌های راهبه‌های کهن‌سال
**** داستان‌های جاتکه — زندگی‌های پیشین بودا
**** نیدِّسه
**** پَتیسَمبیداماگّه — راه بازشناسی
**** اَپَدانه
**** بودَوَمسه
**** چَریاپیتَکه
**** نِتّیپَکَرَنه
**** پِتَکوپَدِسه
**** میلیندَپَنها
** اَبیدَمّه پیتَکه — سبد آموزه برین
*** دَمَّسَنگَنی
*** ویبهنگه
*** داتوکَتا
*** پوگَّلَپَنَّتّی
*** کَتاوَتّو
*** یَمَکه
*** پَتّانه
* اَنوپیتَکه — ادبیات پالی فرامتنی
** متون شبه‌متنی
* شرح‌ها — شرح‌های تی‌پیتَکه
** زیرشرح‌ها — شرح‌هایی بر شرح‌های تی‌پیتَکه
** ویسودّیمَگّه — «راه پاکسازی»، مهم‌ترین متن ترواده در بیرون از متون دینی پالی
** ویموتّیمَگّه — «راه رهایی»، راهنمای مراقبه
** اَبیدَمَّتّه سَنگَهه — راهنمای جامع اَبیدَمّه

### متون مهایانه

* سوتراهای ماهایانه
** آنگولیمالیه سوتره
** بْرَهمَجالَه سوتره (مهایانه)
** سوتره معانی بی‌شمار
** لَلیتَویستَره سوتره
** لَنکاوَتاره سوتره
** سوتره نیلوفر
** سوتره‌های کمال فرزانگی (*پرَجناپارَمیتا*)
*** سوتره الماس
*** سوتره دل
** سوتره ده مرحله
** سوتره ویمَلَکیرتی-نیردِشه
** سوتره روشن‌شدگی کامل
** سوتره سکو
** سوتره آمیتابهه
** سوتره آوَتَمسَکه
** سوتره تأمل
** سوتره زندگی بی‌پایان
** سوتره مهاپَری‌نیروانه
** سوتره مهاسَمنیپاته
** سوتره سَنگَته
** سوتره شورَنگَمه
** سوتره چهل‌ودو بخش
** سوترای فروغ زرین
* سوتره نذرهای بزرگ کشیتیگَربَه بوداسف
** سوتره اولَّمبانه
* آگمه‌ها
* متون مقدس بودایی چینی
** تریپیتاکا کوریانا

### متون وجره‌یانه
* تَنتره‌های بودایی
** گوهیَه‌سَماجه تنتره
** مهاوَیروچَنه تنتره
** وَجرَه‌سِکَره سوتره
** هِوَجره تنتره
** چَکرَسَموَره تنتره
** گوهیَه‌گَربهه تنتره
** مَنجوشری-مولَه-کَلپه
** شورَنگَمه سوتره
** مَنجوشری‌ناماسَنگیتی
** کالَچَکره تنتره
* نیینگمه گیوبوم
** گوهیَه‌گَربهه تنتره
** کولَیَراجه تنتره
** هفده تنتره دزوگچِن
** ویمه نیینگ‌تیک
** لونگچِن نیینگ‌تیگ
* متون مقدس بودایی تبتی
** کَنگیور
** تِنگیور
* ادبیات تِرمه (گنج پنهان)
** باردو تودول

## پیشینه بوداگرایی
تاریخ بودیسم
* گاهشمار بودیسم
* بودیسم پیشافرقه‌ای
* شوراهای بودایی
** نخستین شورای بودایی
** دومین شورای بودایی
** سومین شورای بودایی
** چهارمین شورای بودایی
** پنجمین شورای بودایی
** ششمین شورای بودایی
* همایش جهانی بودایی ۲۰۰۶
* انتقال بودیسم از راه جاده ابریشم
* تاریخ بودیسم در هند
** افول بودیسم در هند
* بودیسم یونانی
* بودیسم و جهان روم
* بحران بودایی

## آموزه‌های بوداگرایی

### سه گوهر (تیرَتَنه • ''تری‌رَتنه'')

سه گوهر
* بودا — گوتاما بودا، تبرّک‌یافته، بیدارشده، آموزگار
** به‌انجام‌رسیده (*اَرَهَم* • *اَرهَت*)
** به‌طور کامل روشن‌شده (*سَمّا-سَمبودّو* • *سَمیَک-سَمبوده*)
** کامل در دانش و رفتار راستین (*ویجّا-چَرَنه سَمپَنّو* • *ویدیا-چَرَنه-سَمپَنَّه*)
** والا (*سوگَتو* • *سوگَته*)
** شناسای جهان‌ها (*لوکَویدو* • *لوکَه-وید*)
** رهبر بی‌همتای رام‌شدنیان (*اَنوتَّرو پوریسَه-دَمَّ-ساری* • *پوروشَه-دَمیَه-سارَتی*)
** آموزگار خدایان و آدمیان (*سَتّا دِوَ-مَنوسّانَم* • *شاستا دِوَه-مَنوشیانَم*)
** روشن‌شده (*بودّو*)
** تبرّک‌یافته (*بَگَوا* • *بَگَوَت*)
* دَمّه (دهرمه) — اصل کیهانی حقیقت، قانونمندی و فضیلت که بودا کشف کرد و آموزش داد؛ آموزه‌ای که به روشن‌شدگی و رهایی رهنمون می‌شود
** به‌خوبی بیان‌شده از سوی تبرّک‌یافته (*سواکّاتو بَگَواتا دَمّو* • *سواکّیاته*)
** بی‌واسطه دیدنی (*سَندیتّیکو* • *سامدرشتیکه*)
** بی‌درنگ (*اَکالیکو* • *اَکالیکه*)
** فراخواننده به آمدن و دیدن (*اِهی-پَسّیکو* • *اِهیپَشییکه*)
** شایسته کاربست (*اوپَنَییکو* • *اَوَپرَنَییکه*)
** آزمودنی به‌طور شخصی از سوی فرزانگان (*پَچَّتَّم وِدیتَبّو وینّوهی* • *پرَتیاتمَم وِدیتَویو ویجنَیه*)
* سانگها (سَمگَهه) — جامعه معنوی، که دوگونه است: (۱) سَنگَهه رهبانی، یعنی فرقه راهبان و راهبه‌ها؛ و (۲) سَنگَهه شریف، یعنی جامعه معنوی شاگردان شریف که به مراحل تحقق فراجهانی رسیده‌اند
** در راه نیک گام‌برمی‌دارند
** در راه راست گام‌برمی‌دارند
** در راه درست گام‌برمی‌دارند
** در راه شایسته گام‌برمی‌دارند
** شایسته هدیه
** شایسته مهمان‌نوازی
** شایسته پیشکش
** شایسته ادای احترام
** کشتزار بی‌مانند ثواب برای جهان

### چهار حقیقت شریف (چَتّاری اَرییَسَچّانی • ''چَتواری آریَسَتیانی'')
چهار حقیقت شریف

#### ۱. حقیقت شریف رنج (دوکَّه اَرییَه سَچَّه)
* رنج (*دوکَّه* • *دوهکهه*) — «باید به‌طور کامل دریافته شود» (*پَرینّیَّه*)
** دوکَّه به‌عنوان رنج ذاتی، یعنی درد بدنی یا روانی (*دوکَّه-دوکَّه*)
*** زاده شدن (*جاتی*)
*** پیری (*جَرا*)
*** بیماری (*بیادی*)
*** مرگ (*مَرَنه*)
*** اندوه (*سوکَه*)
*** زاری (*پَریدِوَه*)
*** درد (*دوکَّه*)
*** اندوه روانی (*دومَنَسّه*)
*** ناامیدی (*اوپایاسا*)
** دوکَّه ناشی از دگرگونی (*ویپَرینامَه-دوکَّه*)
*** پیوستن با ناخوشایند (*اَپّییِهی سَمپَیوگو*)
*** جدایی از خوشایند (*پییِهی ویپَّیوگو*)
*** نارسیدن به آنچه خواسته می‌شود (*یَمپیچَّم نَه لَبَتی تَمپی*)
** دوکَّه از ساختارهای شرطی (*سَنکاره-دوکَّه*)
*** پنج توده دلبستگی (*پَنچوپادانکَّندَه*)
**** صورت مادی (*روپَه*)
**** احساس (*وِدَنا*)
**** ادراک (*سَنّا* • *سَمجنا*)
**** ساختارهای ذهنی (*سَنکاره* • *سَمسکاره*)
**** آگاهی (*وینّانَه* • *ویجنانَه*)

#### ۲. حقیقت شریف خاستگاه رنج (دوکَّه سَمودَیَه اَرییَه سَچَّه)
* آرزومندی (*تَنها* • *ترشنا*) (سَمودَیَه) — «باید رها شود» (*پَهاتَبَّه*)
** آرزومندی برای خوشی‌های حسی (*[[کاما (هندوئیسم)|کامَه]] تَنها*)
** آرزومندی برای هستی (*بَهَوَه تَنها*)
** آرزومندی برای نیستی (*ویبَهَوَه تَنها*)

#### ۳. حقیقت شریف پایان رنج (دوکَّه نیرودَه اَرییَه سَچَّه)
* نیروانه (*نیبّانه* • *نیروانه*) (نیرودَه) — «باید تحقق یابد» (*سَچّیکاتَبَّه*)
** عنصر نیبّانه با بازمانده (*سَه-اوپادیسِسَه نیبّانَداتو* • *سوپَدیشِشَه-نیروانه*)
** عنصر نیبّانه بدون بازمانده (*اَنوپادیسِسَه نیبّانَداتو* • *نیر-اوپَدیشِشَه-نیروانه*) — پری‌نیروانا (*پَرینیبّانه* • *پَرینیروانه*)

#### ۴. حقیقت شریف راه به پایان رنج (دوکَّه نیرودَه گامینی پَتیپَدا اَرییَه سَچَّه)
* راه اصیل هشتگانه (*اَرییو اَتّنگیکو مَگّو* • *آریه اَشتانگَه مارگَه*) — «باید پرورده شود» (*بهاوِتَبَّه*)
** بینش درست
** نیت درست
** گفتار درست
** کنش درست
** معاش درست
** کوشش درست
** هوشیاری درست
** تمرکز درست

### سه نشانه هستی (تیلَکّنه • ''تریلَکشَنه'')
سه نشان هستی
* ناپایداری (*اَنیچَّه* • *اَنیتیَه*)
* رنج (*دوکَّه* • *دوهکهه*)
* نا-خود (*اَنَتّا* • *آناتمَن*)

### پنج توده (پَنچَه کَندَه • ''پَنچَه-سکَندَه'')
اسکندهه
* ماده (صورت) (*روپَه*)
** چهار عنصر بزرگ (*مهابوته*)
*** عنصر خاک (*پَتَوی-داتو*)
*** عنصر آب (مایع) (*آپو-داتو*)
*** عنصر آتش (گرما) (*تِجو-داتو*)
*** عنصر باد (هوا) (*وایو-داتو*)
* احساس (*وِدَنا*)
** احساس خوشایند (*سوکَه*)
** احساس دردناک (*دوکَّه*)
** احساس نه دردناک و نه خوشایند (خنثی) (*اَدوکَّم-اَسوکا*)
* ادراک (*سَنّا* • *سَمجنا*)
* ساختارهای ذهنی (*سَنکاره* • *سَمسکاره*)
* آگاهی (*وینّانَه* • *ویجنانَه*)

### پیدایش وابسته (پَتیچَّسَموپّاده • ''پرَتیتیَه‌سَموتپاده'')

#### شرطیت این/آن (ایدَپَّچَّیَتا)
توصیف سرشت عِلّی همه چیز در جهان با این فرمول:

#### دوازده حلقه (نیدانه)
شرح چگونگی پدیدآمدن رنج:
* نادانی (*اَویجّا* • *اَویدیا*)
** ندانستن رنج
** ندانستن خاستگاه رنج
** ندانستن پایان رنج
** ندانستن راه به پایان رنج
* ساختارهای ارادی (*سَنکاره* • *سَمسکاره*)
** ساختار بدنی
** ساختار گفتاری
** ساختار ذهنی
* آگاهی (*وینّانَه* • *ویجنانَه*)
** آگاهی چشمی
** آگاهی گوشی
** آگاهی بینی
** آگاهی زبانی
** آگاهی بدنی
** آگاهی ذهنی
* ذهن و بدن (*نامَه‌روپَه*)
** ذهن (*نامَه*)
*** احساس (*وِدَنا*)
*** ادراک (*سَنّا* • *سَمجنا*)
*** اراده (*[[سیتانا|چِتَنا]]*)
*** تماس (*فَسَّه*)
*** توجه (*مَنَسیکاره*)
** بدن / ماده / صورت (*روپَه*)
*** چهار عنصر بزرگ
**** خاک — سختی
**** آب — سیّالی
**** آتش — گرما
**** باد — نوسان
* شش پایگاه حسی (*سَلایَتَنَه* • *شَدایَتَنَه*)
** پایگاه چشم
** پایگاه گوش
** پایگاه بینی
** پایگاه زبان
** پایگاه بدن
** پایگاه ذهن
* تماس (*فَسَّه* • *سپَرشَه*)
** تماس چشمی
** تماس گوشی
** تماس بینی
** تماس زبانی
** تماس بدنی
** تماس ذهنی
* احساس (*وِدَنا*)
** احساس برخاسته از تماس چشمی
** احساس برخاسته از تماس گوشی
** احساس برخاسته از تماس بینی
** احساس برخاسته از تماس زبانی
** احساس برخاسته از تماس بدنی
** احساس برخاسته از تماس ذهنی
* آرزومندی (*تَنها* • *ترشنا*)
** آرزومندی برای صورت‌ها
** آرزومندی برای آواها
** آرزومندی برای بوها
** آرزومندی برای مزه‌ها
** آرزومندی برای بساوَندها
** آرزومندی برای چیزهای ذهنی
* دلبستگی (*اوپادانَه*)
** دلبستگی به خوشی‌های حسی (*کاموپادانَه*)
** دلبستگی به دیدگاه‌ها (*دیتّوپادانَه*)
** دلبستگی به آیین‌ها و مراسم (*سیلَبَّتوپادانَه*)

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* Access to Insight — دسترسی به متون ترواده به زبان انگلیسی
* SuttaCentral — متون نخستین بودایی

رده:بوداگرایی
رده:رئوس مطالب