پروژه اوفلیا

**پروژه اوفلیا** اثر جوزپه کوارونی و مارچلو پیاچنتینی به یک بیمارستان سلامت روان نوآورانه اشاره دارد که در دهه ۱۹۱۰ در پوتنتسا، باسیلیکاتا (ایتالیا) ساخته شد. این بیمارستان در منطقه‌ای به نام سانتا ماریا ساخته شد که توسعه آن در طول زمان تا حد زیادی تحت تأثیر این پروژه بوده است. امروزه این منطقه عمدتاً از ساختمان‌های سه یا چهار طبقه با خیابان‌های عریض در بین آنها تشکیل شده است.

## تاریخچه
تصمیم به ساخت یک مؤسسه استانی برای سلامت روان در شهر پوتنزا به اوایل قرن بیستم بازمی‌گردد. هیئت استانی منطقه باسیلیکاتا در پی آن بود که هزینه‌های سنگینی را که شهرداری‌ها برای اعزام بیماران روانی به بیمارستان روان‌پزشکی آوِرسا—واقع در منطقه‌ای دیگر—پرداخت می‌کردند، کاهش دهد. در آن زمان، استان پوتنزا سالانه بین ۸۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ لیر برای درمان بیماران روانی در بیمارستان‌های سلطنتی هزینه می‌کرد. با صرف اندکی بیشتر از این مبلغ، امکان ساخت یک مؤسسه درمانی محلی فراهم می‌شد که می‌توانست به‌طور مستقیم از بیماران بومی مراقبت کند.

گذشته از ضرورت‌های مالی و صرفه‌جویی در هزینه‌ها، بُعد انسانی این تصمیم نقشی تعیین‌کننده داشت. در سال‌های پیشین بارها ثابت شده بود که در مؤسسات بزرگ روان‌پزشکی، فرایند درمان و بازتوانی بیماران با دشواری‌های فراوان همراه است. در چنین مراکزی به‌سبب تمرکز بیش‌ازحد بیماران، فشار کاری بر کادر درمان افزایش می‌یافت و کیفیت مراقبت به شکل محسوسی کاهش پیدا می‌کرد. بیمار عملاً در میان جمعیت گم می‌شد و توجه ویژه‌ای که برای بازگشت به زندگی عادی لازم بود، از او دریغ می‌گردید. در نقطه مقابل، بیمارستان‌های کوچک‌تر و محلی محیطی فراهم می‌کردند که در آن بیمار نه صرفاً یک شماره در پرونده، بلکه یک فرد با نیازهای مشخص تلقی می‌شد. این امکان وجود داشت که پزشکان و پرستاران با بیماران رابطه‌ای نزدیک‌تر و انسانی‌تر برقرار کنند و مراقبت‌هایی متناسب با ویژگی‌های شخصی هر فرد ارائه دهند. چنین شرایطی احتمال بهبودی را به‌طور چشمگیری افزایش می‌داد و مسیر بازگشت به جامعه را کوتاه‌تر می‌کرد؛ بنابراین، ترکیب دو عامل ــ از یک سو منطق اقتصادی و ضرورت مدیریت بهینه منابع، و از سوی دیگر حساسیت اخلاقی نسبت به شأن انسانی بیماران ــ در نهایت به تدوین طرحی انجامید که هدف آن ایجاد شبکه‌ای از مراکز درمانی مستقل و محلی در سطح استان بود؛ طرحی که می‌کوشید تعادلی میان کارآمدی مالی و کرامت انسانی برقرار کند.
راست|بندانگشتی|150x150پیکسل|غرفه‌های بیمارستان روانی در سمت راست (عکس از کونچتو والنته).
در سال ۱۹۰۵ مسابقه‌ای اعلام شد. جایزه ۶۰۰ لیره به جوزپه کوارونی و مارچلو پیاچنتینی برای پروژه اوفلیا اهدا شد. کوارونی، یک مهندس، و پیاچنتینی، یک معمار، هر دو اهل رم بودند و پروژه خود را به نام شخصیت هملت، اوفلیا، نامگذاری کردند که دیوانه می‌شود و خود را در تراژدی شکسپیر غرق می‌کند ("ای گرما، مغزم را خشک کن! اشک‌ها هفت برابر نمک، حس و فضیلت چشمم را می‌سوزانند. به بهشت، دیوانگی تو با سنگینی مجازات خواهد شد…" در پرده چهارم، صحنه پنجم). هزینه تخمینی این پروژه ۱٬۱۰۰٬۰۰۰ لیره بود که باید برای ساخت بخش‌های اصلی در عرض پنج سال هزینه می‌شد. در سال ۱۹۰۷ سنگ بنای آن گذاشته شد، اما کارها تنها در سال ۱۹۱۰ آغاز شد. متأسفانه، به دلیل هزینه‌های بالا، وقوع جنگ جهانی اول و همچنین تغییر طرح اولیه برای مقابله با هزینه‌ها، شورای استان تصمیم گرفت که دیگر ساختمان‌ها را برای مؤسسه روانی اختصاص ندهد. تا سال ۱۹۲۰، آنها به فکر تبدیل این مجموعه به یک بیمارستان نظامی بودند. در همین حال، از ساختمان‌ها به عنوان انبار محصولات کشاورزی یا هر وسیله ضروری دیگری استفاده می‌شد. تصمیم نهایی این بود که برخی از بخش‌ها به اقامتگاه‌های خصوصی تبدیل شوند. برخی دیگر به محل یک مدرسه ابتدایی، یک اداره پست و یک موزه تبدیل شدند.

## اصالت پروژه اوفلیا
پروژه اوفلیا اثر کوارونی و پیاچنتینی به طرز چشمگیری بدیع بود. پیش از این هرگز کسی بیمارستان روانی مانند این را در جنوب ایتالیا طراحی نکرده بود.

در مقدمه طرح خود، دو طراح تأکید کردند که یک بیمارستان روانی باید دو نیاز اساسی را برآورده سازد: از یک سو، باید همچون یک بیمارستان معمولی باشد، زیرا مکانی برای درمان و بستری بیماران است؛ از سوی دیگر، باید ویژگی‌هایی مشابه زندان داشته باشد، چرا که لازم است تمامی بیماران تحت مراقبت شدید قرار گیرند تا از فرار یا خودکشی آنان جلوگیری شود. این نگاه دوگانه، بازتابی از تنش میان وظیفه درمانی و الزامات حفاظتی در طراحی چنین مؤسساتی بود. جایی که هم باید امکان مراقبت پزشکی فراهم باشد، و هم کنترل فیزیکی و روانی بیماران در نظر گرفته شود.

کوارونی و پیاتچنتینی به نکته‌ای ظریف و انسانی اشاره کردند: اگر بیماران به وضعیت «اسارت‌گونه» خود آگاه شوند، چه پیامدهایی خواهد داشت؟ برای پیشگیری از این آگاهی تلخ، آن‌ها به دنبال راه‌حلی بودند که بتواند اقامت بیماران را دلپذیرتر سازد. راه‌حل پیشنهادی آنان، جداسازی انواع مختلف بیماران در ساختمان‌های جداگانه بود؛ هر یک از این بناها در میان باغ‌هایی پرگل و خیابان‌هایی سرسبز قرار می‌گرفتند تا از نیروی شفابخش طبیعت بهره‌مند شوند. این طراحی، نه‌تنها به بهبود وضعیت روانی بیماران کمک می‌کرد، بلکه تلاش داشت تا فضای بیمارستان را از حالت سرد و تنبیهی به محیطی آرام، انسانی و درمان‌محور تبدیل کند.
راست|بندانگشتی|150x150پیکسل|غرفه آرام بیماران زن (عکس از هاجر چکارا، ۲۰۱۶).
در پی مطالعه‌ای دقیق دربارهٔ اختلال روانی، کوارونی و پیاتچنتینی طرحی را ارائه دادند که در آن بیماران روانی بر اساس ویژگی‌های رفتاری و جسمی‌شان در بخش‌های جداگانه‌ای سامان‌دهی می‌شدند. این تقسیم‌بندی، با هدف بهبود مراقبت، کاهش تنش‌های درون‌سازمانی، و فراهم‌سازی محیطی متناسب با نیازهای هر گروه صورت گرفت.

بخش‌های طراحی‌شده شامل گروه‌های زیر بودند:
* بیماران آرام، که نیاز به مراقبت‌های معمول داشتند و رفتارشان تهدیدآمیز نبود
* بیماران نیمه‌بی‌قرار، که گاه دچار تنش یا رفتارهای ناپایدار می‌شدند
* بیماران بی‌قرار و خشمگین، که رفتارهای خشونت‌آمیز یا خطرناک از خود بروز می‌دادند
* بیماران مبتلا به صرع یا دارای وضعیت بهداشتی نامناسب
* بیماران فلج یا ناتوان جسمی، که نیازمند مراقبت‌های ویژه حرکتی بودند
* کودکان و افراد با ناتوانی ذهنی شدید، که به محیطی امن و آموزشی‌تر نیاز داشتند
* بیماران مبتلا به بیماری‌های واگیردار، که باید در قرنطینه نگهداری می‌شدند
* بیماران دارای اختلالات روانی همراه با رفتارهای مجرمانه، که نیاز به کنترل امنیتی بیشتری داشتند

این تفکیک، بازتابی از نگاه علمی و کاربردی طراحان به مسئله سلامت روان بود.

چپ|بندانگشتی|150x150پیکسل|غرفه بیماران زن نیمه خشن (عکس از هاجر چکارا، ۱۳۹۵).
حتی محل اقامت بیماران نیز حاصل انتخابی تصادفی نبود، بلکه با دقت و هدف‌مندی تعیین شده بود. برای نمونه، بیماران آرام و نیمه‌بی‌قرار در ساختمان‌هایی اسکان داده می‌شدند که به ایستگاه قطار یا مجموعه کشاورزی نزدیک‌تر بودند—جایی که امکان کار روی زمین یا انجام فعالیت‌های دستی برایشان فراهم بود.

این تصمیم، بخشی از رویکرد توان‌بخشی طراحان بود؛ آن‌ها باور داشتند که مشارکت بیماران در کارهای روزمره، به‌ویژه فعالیت‌های کشاورزی، نه‌تنها به بهبود جسمی و روانی آنان کمک می‌کند، بلکه حس مفید بودن و تعلق اجتماعی را نیز در آنان تقویت می‌سازد. در واقع، معماری و موقعیت مکانی ساختمان‌ها به‌گونه‌ای طراحی شده بود که فرایند درمان را از حالت انفعالی به تجربه‌ای فعال و انسانی تبدیل کند.

یکی از مسائل مهم در طراحی بیمارستان روانی، محل قرارگیری سرویس‌های بهداشتی بود. در گذشته، توالت‌های بیرونی که در فاصله‌ای دور از محل‌های رفت‌وآمد پرستاران قرار داشتند، به‌عنوان یکی از نقاط «مورد علاقه» برای اقدام به خودکشی شناخته می‌شدند. این موقعیت دورافتاده، امکان نظارت را کاهش می‌داد و خطرات جدی برای سلامت بیماران به‌همراه داشت.

کوارونی و پیاتچنتینی برای رفع این مشکل، تصمیم گرفتند سرویس‌های بهداشتی را در مجاورت ساختمان‌های اصلی قرار دهند تا بیماران تحت نظارت مستقیم پرستاران و مراقبان باشند. با این حال، برای حفظ بهداشت و تهویه مناسب، تعبیه پنجره‌های بزرگ و بازشوهای گسترده در این فضاها ضروری بود.

افزون بر این تدبیر، طراحان برای بهبود تهویه کل مجموعه، تصمیم گرفتند سطح زمین را تا ارتفاع ۷۶۰ متر از سطح دریا بالا ببرند. این انتخاب، نه‌تنها به جریان بهتر هوا کمک می‌کرد، بلکه در هماهنگی با چشم‌انداز طبیعی و سلامت محیطی مجموعه نیز مؤثر بود. چنین جزئیاتی نشان‌دهنده دقت و حساسیت انسانی در طراحی فضایی بود که هم باید ایمن باشد، هم درمان‌محور، و هم کرامت بیماران را حفظ کند.

بیمارستان روان‌پزشکی بر اساس دو محور اصلی سازماندهی شده بود: محور متقاطع، از شرق به غرب، به نام محور بخش و محور بلند، از شمال به جنوب، به نام محور خدمات. کل مجموعه نسبت به محور خدمات متقارن بود، جایی که ساختمان‌های خدماتی مشترک قرار داشتند، در حالی که در محور عرضی، بخش‌ها قرار داشتند. دو ورودی وجود داشت: ورودی اصلی در تقاطع بین محور خدمات و جاده استانی قرار داشت و ورودی فرعی، که ورودی خدمات نیز نامیده می‌شد، در تقاطع بین محور تأسیسات و خیابان منتهی به ایستگاه قرار داشت. هر بخش توسط تونلی به بخش‌های دیگر متصل می‌شد که برای اتصال هر ساختمان از طریق راه‌آهن دکوویل (که از ساختمان آشپزخانه شروع می‌شد) استفاده می‌شد.
راست|بندانگشتی|150x150پیکسل|ساختمان اداری و دسترسی به تونل (عکس از هاجر چکارا، ۲۰۱۶).
ورودی اصلی مجموعه با رمپی مخصوص وسایل نقلیه و دو راه‌پله مجزا در دو سوی تونل مشخص می‌شد که افراد را به میدان مرتفع بالایی هدایت می‌کرد. در این میدان، ساختمان مدیریت قرار داشت—مرکزی که مسئولیت اداره امور اداری و نظارت پزشکی بر بخش‌های مختلف بیمارستان را بر عهده داشت. همچنین، اتاق‌های ملاقات برای زنان و مردان نیز در همین ساختمان جای گرفته بودند. میدان مرکزی از دو سو توسط ساختمان‌های پذیرش بیماران احاطه شده بود: در سمت شرق، بخش پذیرش زنان قرار داشت و در سمت غرب، بخش پذیرش مردان. این سازمان‌دهی فضایی، نه‌تنها نظم عملکردی مجموعه را تضمین می‌کرد، بلکه در هماهنگی با تفکیک جنسیتی و نیازهای خاص هر گروه طراحی شده بود. چنین ساختاری نشان‌دهنده تلاش برای ایجاد تعادل میان کارایی اداری، نظارت پزشکی، و احترام به کرامت انسانی بیماران بود.
چپ|بندانگشتی|150x150پیکسل|ساختمان آشپزخانه (عکس از مارتینا کیاگلیا، ۲۰۱۶).
پشت ساختمان اداری، «کوچینا» (ساختمان آشپزخانه) قرار داشت که شامل انبارهای بزرگی بود که مستقیماً از طریق تونل تأمین می‌شدند و اتاق‌هایی که پرسنل باید در آنها غذا می‌خوردند. «کاپلا ساکرا» (نمازخانه) و در دو طرف آن داروخانه و خانه کشیش قرار داشت که توسط یک حیاط بزرگ از هم جدا می‌شدند. آنها در مقابل «لاواندریا» (غرفه لباسشویی بخار) و «گوارداروبا» (ساختمان انبار پارچه) قرار داشتند.

هر ساختمانی که برای اسکان بیماران طراحی شده بود، دارای دو طبقه بود. در طبقه همکف، فضاهایی چون انبار مواد غذایی، آشپزخانه، سالن غذاخوری، اتاق پزشک، اتاق پرستاران مرد، حمام‌ها و سرویس‌های بهداشتی قرار داشتند. در طبقه بالا، خوابگاه بیماران، اتاق پرستاران زن، و اتاق کوچکی برای نگهداری ملحفه‌ها و لوازم بهداشتی تعبیه شده بود. بسته به نوع بیماری روانی، برخی از این ساختمان‌ها فضای اضافی نیز داشتند تا بتوانند نیازهای خاص هر گروه را پاسخ دهند. در فاصله‌ای دورتر از مجموعه اصلی، بخش‌های تخصصی دیگری قرار داشتند: مجموعه کشاورزی، ساختمان بیماران واگیردار که شامل سردخانه نیز بود، و ساختمان ضدعفونی که در دو ناحیه جداگانه ساخته شده بود. مجموعه کشاورزی شامل طویله، انبار علوفه و محل نگهداری ابزارها بود و در نزدیکی مسیر دسترسی به خط آهن استانی قرار داشت. خانه کشاورز و خانه متصدی امور تدفین نیز در کنار ورودی خدماتی مجموعه ساخته شده بودند.

## نتیجه‌گیری
پروژهٔ اوفلیا در اصل شامل ۱۸ ساختمان اصلی (پاویلیون) و چند بنای فرعی بود. امروزه تنها ۸ ساختمان باقی مانده‌اند که همچنان به‌عنوان خانه‌های شخصی مورد استفاده قرار می‌گیرند: پاویلیون اداری، ساختمان پذیرش زنان، ساختمان پذیرش مردان، پاویلیون بیماران زن آرام، درمانگاه زنان، آشپزخانه، انبار ملحفه، و کلنی کشاورزی. این بناها همگی اکنون به اقامتگاه‌های خصوصی تبدیل شده‌اند و در مجموع ۳۷ واحد مسکونی را در خود جای داده‌اند.

## منابع

* Marcello Piacentini, *Manicomio di Potenza*, in "Architettura Italiana", a. II, dicembre 1906, n. 3, pp. 9–11, tav. 11.
* Marcello Piacentini, *Il progetto premiato pel manicomio di Potenza*, in "Bollettino della Società degli Ingegneri e degli Architetti Italiani", a. XIV, nn. 37–38, 23 settembre 1906.
* Marcello Piacentini, *Relazione di progetto di Manicomio provinciale a Potenza. Motto "Ophelia"*, Palombi, Roma 1906.
* Marcello Piacentini - Giuseppe Quaroni, *Relazione supplettiva sul progetto di manicomio provinciale in Potenza, distinto col motto Ophelia e prescelto dalla commissione giudicatrice del concorso, riguardante una proposta tecnico-economica per la sua costruzione*. Roma, Tip. Fratelli Pallotta, 1906.
* Marcello Piacentini - Giuseppe Quaroni, *Ancora sull'architettura manicomiale*, in "Bollettino della Società degli ingegneri e degli architetti italiani", XIV, 25 novembre 1906, pp. 700–703.
* Valerio Giambersio, *Guida all'architettura del Novecento a Potenza*. Melfi, Libria, 1995, pp. 42–45.
* Giuseppe Caporale, *G. Quaroni, M. Piacentini: concorso per la costruzione del Manicomio Provinciale di Potenza – Le ragioni del concorso, il Progetto Ophelia, la mancata realizzazione*. Potenza, Il Salice, 1997.
* *Dal progetto Ophelia alla Pinacoteca Provinciale*, ed. by Angela Costabile and Carmela Petrizzi. Potenza, 2000.
* Antonio Bixio, *Il progetto Ophelia a Potenza: disegno e rilievo tra ricerca e didattica*, in *Io non cerco, trovo. Disegno/Progetto nel rapporto tra Ricerca e Didattica, Atti del XXIX Convegno Internazionale UID dei Docenti della Rappresentazione nelle facoltà di Architettura e di Ingegneria (Lerici, 4-6 ottobre 2007)*, Genova, 2007, pp. 14–19.
* Carla De Fino, *Il recupero sostenibile dell’edilizia dei primi decenni del Ventesimo secolo mediante materiali e tecniche innovative* Archived 2015-07-02 at the Wayback Machine, Potenza, Consiglio Regionale della Basilicata, 2008, pp. 251–339.
* Antonio Bixio - Enza Tolla - Giuseppe Damone, *Il modello virtuale per il progetto: lo studio del Progetto Ophelia*. In: *La Experiencia del Reuso*, vol. 1. Madrid, 2013, pp. 345–352.
* Concetto Valente's photo archive.
* Il Lucano.

رده:باسیلیکاتا
رده:پوتنزا
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در باسیلیکاتا
رده:معماری ایتالیایی