القسطل (فلسطین)

**القسطل** () روستایی فلسطینی بود که در هشت کیلومتری باختر اورشلیم جای داشت و نام آن برگرفته از دژی صلیبی بر فراز تپه بود. این روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل به‌عنوان پایگاه نظامی ارتش جهاد مقدس به کار می‌رفت. در پی درگیری‌ها تقریباً همه ساکنان روستا گریختند و سرانجام نیروهای پالماخ آن را تصرف کردند.

القسطل بر ارتفاع نزدیک به ۷۹۰ متر از سطح دریا قرار داشت و بر جاده اصلی یافا–اورشلیم تسلط داشت. این موقعیت راهبردی سبب شد که در طول تاریخ، از دوره رومیان تا جنگ‌های صلیبی و جنگ ۱۹۴۸، همواره اهمیت نظامی داشته باشد. امروزه بازمانده‌های روستا به پارک ملی کاستل تبدیل شده و بخشی از شهرک منطقه مواسرت بر زمین‌های پیشین آن ساخته شده‌است.

## پیشینه
### دوره رومی
برخی پژوهشگران القسطل را با کوه اِفرون یادشده در کتاب یوشع (۱۵:۹) در تورات یکسان دانسته‌اند. در دوره فرمانروایی رومیان بر یهودا، دژی به نام «کاستلوم» (Castellum) در این مکان برپا شد تا راه دسترسی به اورشلیم را در اختیار داشته باشد.

### دوره صلیبیون
دژی صلیبی به نام «بلووئر» یا «بوویریوم» (به لاتین: Videbelum) در حدود سال ۱۱۶۸ میلادی در این مکان ساخته شد. این دژ در فهرست دژهای ویران‌شده به دست سلطان العادل یکم در سال‌های ۱۱۹۱–۱۱۹۲ میلادی آمده و امروزه هیچ اثری از آن برجای نمانده‌است.

بلووئر در نامه‌ای از اراکلیوس، پاتریارک لاتین اورشلیم، یاد شده که پس از شکست فاجعه‌بار صلیبیون در نبرد حطین و به تاریخ سپتامبر ۱۱۸۷ نگاشته شده‌است. وی در این نامه فهرست بلندی از شهرهای پادشاهی اورشلیم را برمی‌شمارد که به دست مسلمانان و صلاح‌الدین ایوبی گشوده شده بودند.

### دوره عثمانی
در سال ۱۸۳۸ «القسطل» به‌عنوان روستایی مسلمان‌نشین در بخش بنی‌مالک در باختر اورشلیم شناسایی شد.

در سال ۱۸۶۳، ویکتور گرن بناهای نوین را بر ویرانه‌های باستانی یافت و نوشت که روستا به تیره ابوغوش تعلق دارد. فهرست روستاهای عثمانی در حدود سال ۱۸۷۰ جمعیت القسطل را ۱۰ نفر (تنها مردان) در ۵ خانه ثبت کرده‌است.

در سال ۱۸۸۳ در پیمایش باختری فلسطین که از سوی صندوق اکتشاف فلسطین انجام گرفت، القسطل «روستایی سنگی کوچک در جایگاهی چشمگیر بر فراز تپه‌ای سنگی» با چشمه‌هایی در خاور توصیف شد. در سال ۱۸۹۶ جمعیت روستا نزدیک به ۳۹ تن برآورد شد.

### دوره قیمومت بریتانیا
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که از سوی حکومت قیمومت انجام شد، جمعیت القسطل ۴۳ تن بود که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین این رقم به ۵۹ نفر (۵۵ مسلمان و ۴ مسیحی) در ۱۴ خانه افزایش یافت.

بر پایه آمار روستایی ۱۹۴۵، القسطل ۹۰ ساکن مسلمان داشت. روستا دارای ۴۲ دونم زمین غلات، ۱۶۹ دونم زمین آبیاری‌شده یا باغ (شامل ۵۰ دونم درخت زیتون) بود.

### جنگ ۱۹۴۸

در سال ۱۹۴۸، القسطل موقعیتی کلیدی بر جاده یافا–اورشلیم داشت و نیروهای عرب از آن برای حمله به کاروان‌های یهودی و جلوگیری از رسیدن آذوقه به بخش‌های یهودی‌نشین محاصره‌شده اورشلیم بهره می‌گرفتند. ارتش جهاد مقدس به فرماندهی عبدالقادر الحسینی، فرمانده بخش تپه‌های اورشلیم، القسطل را در اختیار داشت.

روستا در چارچوب عملیات نخشون از سوی تیپ ۱۰ هارئیل پالماخ و دو دسته از هاگانا مورد حمله قرار گرفت؛ پیش از آن، درگیری‌های کوچک‌تر بیشتر ساکنان غیرنظامی را به فرار واداشته بود. نیروهای پالماخ در ۳ آوریل روستا را گرفتند اما اجازه تخریب خانه‌ها به فرمانده‌شان داده نشد.

در ۷ آوریل ۱۹۴۸ نیروهای عبدالقادر الحسینی به روستای تحت اشغال هاگانا یورش برده و آن را محاصره کردند. در شب مه‌آلود پس از آن، خود الحسینی به دست نگهبان هاگانا کشته شد. در ۸ آوریل، جنگجویان مسلح عرب از سراسر منطقه که انگیزه آنان ناپدید شدن رهبرشان بود، القسطل را بازپس گرفتند. با این حال، گفته می‌شود که مرگ الحسینی روحیه نیروهایش را سخت تضعیف کرد.

بیشتر رزمندگان برای شرکت در مراسم تشییع الحسینی در مسجد الاقصی در روز جمعه ۹ آوریل، مواضع خود را رها کردند. نیروهای پالماخ در شب ۸ تا ۹ آوریل روستای تقریباً خالی را بازپس گرفتند، بیشتر خانه‌ها را منفجر کردند و تپه را به پاسگاه فرماندهی تبدیل نمودند.

منابع آلمانی‌زبان یادآور می‌شوند که هدف راهبردی شکستن محاصره عربی اورشلیم یهودی از این راه به‌طور کامل برآورده نشد؛ زیرا بن‌بست عربی به انتهای باختری باب‌الواد نزدیک لطرون منتقل شد و تنها با ساخت «جاده برمه» در ژوئن ۱۹۴۸ محاصره به‌طور قطعی پایان یافت.

### رویدادهای پس از جنگ
بخش‌هایی از شهرک منطقه مواسرت بر زمین‌های پیشین القسطل ساخته شده‌است. در سال ۱۹۴۹ اردوگاه چادری «معبره هقسطل» برای پذیرش مهاجران تازه‌وارد در این مکان برپا شد. در سال ۱۹۵۱ شهرک «معوز صهیون» بر زمین‌های روستا پایه‌گذاری شد که بعدها به «مواسرت یروشلایم» پیوست و با هم حومه‌ای از اورشلیم به نام مواسرت صهیون را تشکیل دادند.

## بازمانده‌های روستا و پارک ملی

بازمانده‌های روستا بر فراز تپه از سوی سازمان باغات و مناطق طبیعی اسرائیل به‌عنوان «پارک ملی کاستل» بازسازی شده‌است. این مجموعه شامل سنگرهای ۱۹۴۸، یادمان کشته‌شدگان و مسیری پیاده‌روی است.

دامنه‌های جنوبی، شمالی و خاوری تپه زیر آوار خانه‌ها و بقایای تراس‌های سنگی پوشیده شده که علف‌های هرز آن‌ها را تقریباً پنهان کرده‌اند. ویرانه‌های دژ کهن همچنان بر قله تپه پابرجاست. درختان خرنوب، انجیر و زیتون در کناره‌های شمالی و باختری و بوته‌های صَبر در کناره جنوبی می‌رویند.

## نگارخانه

File:Qastal.jpg|نمای القسطل پیش از عملیات نخشون
File:Qastal ii.jpg|نمای جاده از القسطل
File:Kastal.jpg|نیروهای نامنظم فلسطینی در حال حرکت برای پاتک به مواضع هاگانا در القسطل، ۷–۸ آوریل ۱۹۴۸
File:Qastal iii.jpg|نمای هوایی القسطل، ۱۹۴۸
File:Qastal x.jpg|خمپاره‌انداز تیپ هارئیل در نبرد القسطل
File:Castel fortress jerusalem.JPG|دژ کاستل، دیدگاه «خانه مختار» (۲۰۰۶)


## جستارهای وابسته
* عملیات نخشون
* جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل
* منطقه مواسرت

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* القسطل در Palestine Remembered
* القسطل در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:قلعه‌ها و دژهای پادشاهی اورشلیم
رده:استان اورشلیم