نبرد لیسا (۱۸۶۶)

**نبرد لیسا** (یا **نبرد ویس**) (Battle of Lissa) یک نبرد دریایی بین ناوگان ایتالیایی و ناوگان اتریش در طول سومین جنگ استقلال ایتالیا بود که در آن پادشاهی ایتالیا قصد داشت تسلط دریایی اتریش در دریای آدریاتیک را درهم شکند. این نبرد در ۲۰ ژوئیه ۱۸۶۶، در نزدیکی جزیره ویس (که در آن زمان لیسا نام داشت و اکنون بخشی از کشور کرواسی است) رخ داد. این نبرد نخستین درگیری دریایی اروپایی بود که در آن از کشتی‌های جنگی زرهی تازه‌توسعه‌یافته در مقیاس قابل‌توجهی استفاده شد. هر دو نیروی دریایی در لیسا نقص‌های فنی قابل توجهی را نشان دادند، در حالی که نیروی دریایی ایتالیا نیز از رقابت‌های شدید در ستاد فرماندهی و آموزش ناکافی خدمه خود رنج می‌برد، نیروی دریایی امپراتوری اتریش با به‌کارگیری تاکتیک‌های کوبشی به پیروزی دست یافت.

در جریان نبرد، اتریشی‌ها به رهبری *[[ویلهلم فون تگتهوف|دریاسالار ویلهلم فون تگتهوف]] موفق به غرق کردن دو کشتی ایتالیایی شدند، در حالی که تنها ایتالیایی‌ها به رهبری دریاسالار [[کارلو دی پرسانو]]، در طول جنگ، تنها توانستند به یک کشتی اتریشی آسیب‌های جدی وارد آورند. تلفات جنگ نیز در مجموع برای ایتالیا، ۷۰۰، و برای اتریش ۱۷۶ کشته و زخمی بود.*

## پیش‌زمینه
برای تصرف آخرین مناطق شبه جزیره آپنین که هنوز در دست امپراتوری هابسبورگ بود، پادشاهی ایتالیا آن زمان با پروس وارد اتحاد شد. جنگ بین پروس و اتریش در اواسط ژوئن ۱۸۶۶ آغاز شد. ایتالیا نیز به اتریش اعلام جنگ کرد و نیروهای خود را به ونتو لشکرکشی کرد. اگرچه ارتش ایتالیا از نظر تعداد از اتریشی‌ها بیشتر بود، اما در کوستوزا در ۲۴ ژوئن شکست خورد و مجبور به عقب‌نشینی شد. کمی قبل از اینکه ایتالیایی‌ها آماده از سرگیری حمله شوند، ناپلئون سوم در شب ۴ ژوئیه، تلگرافی ارسال کرد مبنی بر اینکه اتریش پیشنهاد داده است که ونتو را براساس آتش‌بس به او واگذار کند تا آن را به ایتالیا بازگرداند. با این حال، نقشه‌های خود ناپلئون سوم با شکست اتریش در نبرد کونیگراتز خنثی شد. تلگراف امپراتور سه روز بعد با تهدیدی مبنی بر اینکه در صورت رد آتش‌بس، ونیز را به اتریش باز خواهد گرداند و شاید با آن وارد اتحاد شود، دنبال شد. این امر ایتالیایی‌ها را در یک دوراهی وحشتناک قرار داد. خطر جدایی از فرانسه ریسک بسیار بزرگی بود. ایتالیایی‌ها به امپراتور پاسخ دادند که نمی‌توانند بدون رضایت پروس آتش‌بس منعقد کنند و پذیرش آن را منوط به تسلیم فوری قلعه‌های ونیز و حمایت فرانسه از ادعاهای خود بر تریسته کردند. در این میان، ایتالیا می‌خواست از این زمان برای اشغال ایستریا استفاده کند و بعداً از آن به عنوان یک برگ برنده در مذاکرات صلح پیش رو استفاده کند.

## مقدمه
دریاسالار پرسانو در ۱۰ ژوئن ۱۸۶۶ دستور داشت که دریای آدریاتیک را از کشتی‌های جنگی و تجاری دشمن پاکسازی کند و آنکونا را به یک پایگاه عملیاتی در دریای آدریاتیک تبدیل کند، اما فعلاً به تریسته و ونیز حمله نکند. پس از آنکه اتریش رسماً در ۲۰ ژوئن به ایتالیا اعلام جنگ کرد، ایتالیایی‌ها در ابتدا قصد داشتند سرزمین ساحلی اتریش در دریای آدریاتیک را اشغال کنند. پس از آنکه دریاسالار ویلهلم فرایهر فون تگتتوف از اعلان جنگ مطلع شد، بلافاصله اقدامات لازم را برای انجام اقدامات تهاجمی علیه ناوگان دشمن در صورت ایجاد فرصت مناسب انجام داد. فون تگتهوف برای کسب اطلاعات در مورد قدرت و تحرکات ایتالیایی‌ها، در همان روز کشتی بخار «استادیوم» را برای شناسایی ساحل از آنکونا تا باری فرستاد. در ۲۳ ژوئن، کشتی استادیوم با این خبر بازگشت که هیچ کشتی جنگی دشمن دیده نشده است.با فرض اینکه ایتالیایی‌ها فقط بخشی از ناوگان خود را در اسکله آنکونا جمع کرده‌اند، دریاسالار به سرعت تصمیم گرفت یک سفر شناسایی از فاسانا به آنکونا انجام دهد. در ۲۴ ژوئن، فون تگتتوف از آرشیدوک آلبرشت پرسید که آیا به او اجازه داده می‌شود حمله کند و مأموریت‌های شناسایی را در سواحل ایتالیا انجام دهد. در همین حال، فون تگتتوف با تمام فرماندهان کشتی‌ها شورای جنگ تشکیل داده بود و احتمال عملیات علیه آنکونا و حمله احتمالی به کشتی‌های ایتالیایی که در آنجا لنگر انداخته بودند را بررسی کرده بود. پاسخ آرشیدوک در ۲۶ ژوئن به شرح زیر بود: «هیچ مانعی در راه اقدام آزادانه کادر وجود ندارد، فقط نه فراتر از لیسا؛ مراقب دهانه‌های رودخانه پو و سواحل ونیز باشید.» با تأیید فرماندهی عالی، فون تگتهوف عصر روز ۲۶ ژوئن با ناوچه زرهی آرشیدوک فردیناند مکس از فاسانا حرکت کرد.

پس از آنکه ساحل ایتالیا در سپیده دم نمایان شد، اتریشی‌ها مسیر خود را به سمت مونته کونرو تعیین کردند. حدود ساعت ۴:۰۰ صبح، دیده‌بان آرشیدوک فردیناند مکس دودی را در مسیر دید. کمی بعد، حدود ساعت ۴:۲۰ صبح، یک کشتی بخار توسط الیزابت مشاهده شد. الیزابت بلافاصله دستور شناسایی دریافت کرد. هنگامی که الیزابت به کشتی بخار خارجی تا حدود  نزدیک شد، کشتی - رادویسو اسپلوراتوره تحت فرماندهی مارچسه دی اورنگو - پرچم ایتالیا را برافراشت. الیزابت با برافراشتن پرچم خود و شلیک چند گلوله به این اقدام پاسخ داد، که در نتیجه آن اسپلوراتوره بلافاصله تغییر مسیر داد و به سمت آنکونا حرکت کرد.

الیزابت سعی کرد راه را بر کشتی ایتالیایی ببندد، اما اسپلوراتوره به دلیل سرعت بیشترش خیلی زود از برد آن خارج شد. ساعت ۵:۳۰ صبح، او تقریباً در فاصله  از آنکونا قرار داشت. برخلاف انتظارات، ناوگان دشمن تقریباً به‌طور کامل در رودخانه رید لنگر انداخته بود. ایتالیایی‌ها که توسط اسپلوراتوره هشدار داده شده بودند، حرکت کردند. حدود ساعت ۶:۳۰ صبح، چهار کشتی زرهی به مونته کونرو نزدیک شدند و در فواصلی کشتی‌های ایتالیایی دیگری نیز به دنبال آنها آمدند. چندین کشتی چوبی موج دوم را بین کشتی‌های زرهی تشکیل دادند.

با توجه به برتری نزدیکی باتری‌های ساحلی و احتمال وجود یک کمربند مین دریایی، دریاسالار فون تگتتوف تصمیم گرفت ساعت ۷:۳۰ صبح به فاسانا عقب‌نشینی کند. دریاسالار پرسانو از ۹ تا ۱۱ ژوئیه در عرض جغرافیایی لیسا گشت‌زنی کرد، اما هیچ اقدامی علیه اتریشی‌ها انجام نداد. رفتار منفعلانه او به‌طور فزاینده‌ای مورد انتقاد قرار گرفت و وزیر نیروی دریایی به او دستور داد که سرانجام نوعی اقدام امیدوارکننده انجام دهد؛ بنابراین تصمیم گرفته شد که جزیره لیسا اشغال شود. هدف ایجاد یک پایگاه عملیاتی دریایی بود تا نیروی زمینی ایتالیا بعداً بتواند با خیال راحت در دالماتیا پیاده شود. 

## ناوگان‌های متخاصم
### پادشاهی ایتالیا
 و  هر دو در نیویورک ساخته شدند. آنها هر کدام  جابجایی داشتند، زره ضخیم  و به توپخانه قدرتمندی مجهز بودند. با این حال، آنها کشتی‌های دریایی خوبی نبودند زیرا فاقد شناوری و مانورپذیری بودند و سکان‌های آنها محافظت نشده بود. ایتالیا همچنین  را داشت، یک کشتی برجک‌دار که در سال ۱۸۶۶ در بریتانیای کبیر ساخته شد. این کشتی زره ۱۲۷ میلی‌متر(۵ اینچ) داشت و به دو توپ ۳۰۰ پوندی آرمسترانگ و یک توپ تهاجمی ۲۶ فوتی مجهز بود. طبق مقاله‌ای در لندن تایمز، این کشتی قادر بود در صورت لزوم ناوگان اتریش را به تنهایی نابود کند.

با این حال، «Affondatore» نیز دارای نقص‌های طراحی جدی بود. ، ، ،  و  نیز زره پوش بودند و یک کمربند زرهی پیوسته در خط آب داشتند. دو کشتی زره پوش کوچکتر  و ، هر کدام با جابجایی ، در فرانسه ساخته شدند. آنها زره ضخیم  داشتند و به توپ‌های  مجهز بودند. دو قایق توپدار زرهی،  و ، هر کدام دو توپ ۱۵۰ پوندی آرمسترانگ و چندین توپ کوچکتر حمل می‌کردند.

پشت این دوازده کشتی که خط اول ناوگان ایتالیا را تشکیل می‌دادند، نه ناوچه و رزم‌ناو چوبی با پیشرانه بخار، اما از نوع قدیمی‌تری که زره‌پوش آن را منسوخ کرده بود، قرار داشتند. پرسانو که از وضعیت ناوگان خود ناراضی بود، بارها تعدادی از کاستی‌ها را به وزیر مسئول نیروی دریایی، ژنرال دیگو آنجیولتی، گوشزد کرد. پرسانو تخمین زد که حداقل به یک ماه دیگر زمان نیاز دارد تا ناوگان را به شرایط جنگی برساند. در ۲۰ ژوئن، آنجیولتی جای خود را به آگوستینو دپرتیس داد، که به پرسانو دستور داد فوراً حرکت کند و ناوگان را در آنکونا جمع کند.

### امپراتوری اتریش
اتریشی‌ها زره‌پوش‌های ، ، ، ، ،  و  را داشتند. هر کدام زره ضخیم ۱۰۱ میلی‌متر (۴ اینچ) و تعداد زیادی توپ سرپر منسوخ در اختیار داشتند. علاوه بر این، ناوگان شامل کشتی جنگی  با نود و یک توپ، ناوچه‌های ، ، ،  و ، و همچنین ده قایق توپدار (*Narenta*, *Kerka*, *Hum*, *Vellebich*, *Dalmat*, *Seehund*, *Wal*, *Streiter*, *Reka*, *Andreas Hofer*, *Kaiserin Elisabeth*) بود. *Greif*, و *Stadion*).
پس از نبرد دریایی در هلیگولند در جنگ آلمان و دانمارک، دریاسالار فون تگتاف، که در بین زیردستان خود بسیار محبوب بود، یکی از باتجربه‌ترین و خلاق‌ترین فرماندهان دریایی در اروپا محسوب می‌شد، به ویژه هنگامی که صحبت از جبران کمبود قدرت رزمی ناوگان اتریش از طریق راه‌حل‌های اضطراری به میان می‌آمد.

## نبرد
### لیسا
جزیره لیسا در وسط دریای آدریاتیک، حدود ۳۴ مایل از ساحل کرواسی و ۸۰ مایل از ساحل ایتالیا واقع شده است. این جزیره دارای چندین خلیج و بندر است که به توپخانه برای دفاع مجهز شده‌اند. در ضلع شمال شرقی، ویس با بندر سن جورجیو قرار دارد. در جنوب، خلیج‌های کاروبر، گراداک، پورتوچیاو و تراوا قرار دارند. در ضلع جنوب شرقی: خلیج‌های میلنا و رودا و بندر مانگو. پس از آنکه اتریش در سال ۱۸۱۵ جزیره لیسا را به تصرف خود درآورد، استحکامات موجود تقویت و سازه‌های جدیدی به آن اضافه شد. در آن زمان، ۱۸۳۳ سرباز اتریشی به فرماندهی سرهنگ دیوید فرایهر فون اورس د مارجینا و حدود ۱۰۰ توپ برای دفاع از این جزیره ناهموار و پردرخت در دسترس بودند. همچنین یک ایستگاه پلیس در تپه ۶۳۹ یاردی هوم وجود داشت که از طریق جزیره همسایه هوار با سرزمین اصلی دالماسی در ارتباط تلگرافی بود. 

### دستور نبرد
دریاسالار فون تگتتوف در انتخاب آرایش حمله کاملاً آزاد نبود. حمله برنامه‌ریزی شده مستلزم آن بود که لشکر زرهی پیشتاز را تشکیل دهد و همزمان آرایشی را اتخاذ کند که به آن امکان دهد تمام توان خود را به کار گیرد.

### حمله
دریاسالار پرسانو بعدازظهر ۱۶ ژوئیه حرکت خود را آغاز کرد. ناوگان در ابتدا برای پنهان کردن هدف، مسیر شمال شرقی را در پیش گرفت. در طول شب ۱۶–۱۷ ژوئیه، کشتی مساگرو، که با پرچم (دروغین) بریتانیا و با حضور رئیس ستاد دی‌آمیکو حرکت می‌کرد، به ساحل نزدیک شد تا موقعیت توپخانه‌ها و قلعه‌های ساحلی را شناسایی کند. نقشه پرسانو این بود که با بیشتر ناوگان خود سن جورجیو را بمباران کند، قلعه‌های کومیژا را با یک دسته کوچکتر نابود کند تا نیرویی که بعداً می‌رسد بتواند در آنجا پیاده شود و نیروی اعزامی خود را در مانگو پیاده کند.

قایق‌های توپدار به هوار در جزیره هوار فرستاده شدند تا کابل تلگراف به لیسا را قطع کنند و هر قایقی را که می‌توانست اطلاعات را به سرزمین اصلی منتقل کند، نابود کنند. یک گروه دیده‌بان برای عبور از جزایر Palagruža و Svetac و گروه دیگر برای پونتا پلانکا در سرزمین اصلی اعزام شدند. این لشکر، ایتالیایی‌ها را در معرض خطر نابودی توسط واحدهای اتریشی برتر محلی قرار داد. علاوه بر این، زمان زیادی در صدور دستوراتی که باید قبل از حرکت ناوگان داده می‌شد، تلف شده بود، به طوری که ایتالیایی‌ها تا ساعت ۱۰ صبح ۱۸ ژوئیه به موقعیت خود نرسیدند. به لطف این تأخیر، اتریشی‌ها زمان کافی برای تلگراف ورود ایتالیایی‌ها به تگتتوف داشتند. در ساعت ۱۰:۳۰ پرسانو دستور حمله را صادر کرد. 

لشکر اول تحت فرماندهی دریاسالار واکا به توپخانه‌های Komiža که تا ۱۶۰۰ یارد زیر آتش بودند، نزدیک شد و سپس به مواضع اتریشی‌ها آتش گشود. با این حال، در ارتفاع ۲۷۳ یاردی از سطح دریا، توپخانه‌های ساحلی برای توپ‌های ایتالیایی بسیار بالا بودند. در نتیجه، پس از چند ساعت گلوله‌باران بی‌فایده، واکا تصمیم گرفت به سمت مانگو حرکت کند و از دریاسالار آلبینی پشتیبانی کند. آلبینی که دستور داشت باتری‌ها را در نادپوسترانجه نابود کند و نیروهای زمینی را در خلیج روکاواک پیاده کند، حدود ساعت ۱۱:۱۵ به موقعیت خود رسید. کمی بعد، توپ‌های اتریشی به سمت ایتالیایی‌های در حال نزدیک شدن آتش گشودند.

آلبینی با همان مشکل دریاسالار واکا مواجه شد و او نیز تصمیم گرفت تیراندازی را متوقف کند. سپس آلبینی ناوچه «سن جیووانی» را به سن جورجیو فرستاد تا از پرسانو دستورهای بیشتری بخواهد. پس از اینکه واکا حدود ساعت ۱۴:۰۰ به مانگو رسید، آلبینی او را از وضعیت مطلع کرد و در نتیجه واکا تصمیم گرفت به سمت سن جورجیو ادامه دهد. در همین حال، دریاسالار پرسانو از شمال و کاپیتان ریبوتی از جنوب به سن جورجیو نزدیک شده بودند. در حالی که پرسانو قصد حمله به فورت جورج را داشت، ریبوتی قرار بود به فورت ولینگتون حمله کند. پس از اینکه بیشتر توپ‌های فورت جورج تا ساعت ۱۵:۰۰ خاموش شدند، پرسانو به کشتی‌های ماریا پیا و سن مارتینو دستور داد تا ساعت ۱۶:۰۰ وارد بندر شوند و توپ‌های داخلی را نابود کنند.

هنگامی که دو کشتی ایتالیایی وارد بندر شدند، از هر دو توپ شرقی فورت ولینگتون و توپ‌های داخلی مورد آتش قرار گرفتند. در همین حال، دریاسالار واکا حدود ساعت ۱۶:۴۵ از راه رسید و دستور فوری دریافت کرد تا از ریبوتی در حمله‌اش به فورت ولینگتون حمایت کند. تا ساعت ۱۷:۰۰، فورت جورج پس از نابودی نیمی از توپ‌هایش و کشته شدن یک پنجم سربازانش، تیراندازی را متوقف کرد. تنها فورت ولینگتون هنوز مقاومت می‌کرد. در این شرایط، پرسانو تصمیم گرفت نبرد را متوقف کند و به افرادش اجازه استراحت بدهد.
در طول شب ۱۹ ژوئیه، پرسانو خبر دریافت کرد که فون تگتتوف از حمله مطلع شده است. با این حال، دریاسالار پرسانو تصمیم گرفت به حمله ادامه دهد، زیرا انتظار داشت اگر فون تگتتوف واقعاً حرکت کرده باشد، قبل از عصر ۱۹ ژوئیه نخواهد رسید. اتریشی‌ها تمام شب برای تعمیر خسارت‌های وارده توسط ایتالیایی‌ها و بازیابی قابلیت‌های دفاعی خود تلاش کردند. در سپیده دم، آفونداتوره به همراه ناوچه‌های کارلو آلبرتو و پرنسیپ اومبر از راه رسیدند و ۲۶۰۰ نفر دیگر را با خود آوردند. به دو کشتی تربیله و وارسه دستور داده شد تا به کومیژا حمله کنند، در حالی که آلبینی قرار بود پیاده شدن نیروها را پوشش دهد.

در همان زمان، کشتی «فورمیدابیل» که توسط سه کشتی از واکا پشتیبانی می‌شد، قرار بود وارد بندر سن جورجیو شود، در حالی که خود پرسانو می‌خواست دوباره به دژهای بیرونی حمله کند. استحکامات اتریشی دوباره در برابر بمباران مقاومت کردند و فرماندهان لشکرهای ایتالیایی برای پیاده کردن نیروها بسیار ترسو بودند. تا ساعت ۲۰:۰۰، ناوگان ایتالیایی دوباره حمله را قطع کرد و به شمال سن جورجیو عقب‌نشینی کرد. پس از دریافت تلگراف‌های بیشتر از لسینا در مورد حضور و فعالیت‌های ناوگان ایتالیایی، تگتتوف تصمیم گرفت فوراً به همراه کادرش موقعیت امن خود در شمال آدریاتیک را ترک کند تا پادگان تحت فشار در لیسا را نجات دهد. کل ناوگان اتریش، شامل سه لشکر، حدود ساعت ۱۳:۳۰ روز ۱۹ ژوئیه از کانال فاژانا خارج شد و با تمام قوا به سمت جنوب حرکت کرد.
فون تگتتوف دستورالعمل‌های حمله را دقیقاً تدوین کرده بود. قرار بود پانزرشیف-آبتیلونگ خط دفاعی ایتالیا را بشکند، به کشتی‌های آنها حمله کند و آتش خود را متمرکز کند. کشتی‌های چوبی قرار بود به یک یا چند جناح خط دفاعی دشمن حمله کنند یا هر طور که صلاح می‌دانند مستقر شوند. قایق‌های توپدار قرار بود به سه گروه تقسیم شوند و از کشتی‌های چوبی در عملیاتشان پشتیبانی کنند.

ایتالیایی‌ها ساعت ۶:۴۰ صبح ۲۰ ژوئیه دیده شدند. کمی بعد از ساعت ۹:۰۰ صبح، دستور «آماده نبرد شوید» داده شد. پس از آن سیگنال‌های «نزدیک شوید» و «با تمام سرعت» و در نهایت ساعت ۱۰:۳۵ صبح به کشتی‌های زرهی داده شد: «حمله کنید و دشمن را غرق کنید». پس از اینکه ایتالیایی‌ها اتریشی‌ها را دیدند، پرسانو چندین علامت داد.

ابتدا به کشتی‌های «تربیبل» و «وارسه» دستور داد به او بپیوندند، سپس کشتی‌های خودش و کشتی‌های واکا را در یک خط به سمت شمال غربی مستقر کرد. او به آلبینی علامت داد که قایق‌ها و افراد را در ساحل بگذارد و همزمان به او دستور داد که کشتی‌های چوبی خود را پشت خط زرهی قرار دهد. وقتی چند دقیقه بعد متوجه شد که خط او در جهت اشتباه است، پرسانو علامت داد: «یک دقیقه به سمت شمال شرقی حرکت کنید»، سپس «نزدیک شوید» و «به دشمن حمله کنید».

آهن‌پوش‌ها در رسیدن به مواضع خود بسیار کند بودند و «ری دی پورتوگالو» و «کاستلفیداردو» از خرابی موتور خبر دادند. پس از کمی تعمیرات، آنها سرانجام جای خود را گرفتند. کشتی «فورمیدابیل» پس از اینکه به پرسانو علامت داد که نمی‌تواند بجنگد، بلافاصله به سمت آنکونا حرکت کرد. کمی پس از آرایش نیروهای ایتالیایی، پرسانو نظرش را عوض کرد و دستور داد یک خط دفاعی تشکیل شود. ابتدا کشتی‌های کاریگنانو، سپس کاستلفیداردو و آنکونا که پیشتاز بودند، آمدند. پس از آنها کشتی‌های «رد ایتالیا»، «آفونداتوره»، «پالسترو»، «سن مارتینو» در مرکز و در عقب کشتی‌های «ریبوتی»، «رد پورتوگالو» و «ماریا پیا» قرار گرفتند. کشتی‌های «تربیبل» و «وارسه» هنوز چندین مایل دریایی در جنوب فاصله داشتند، به طوری که کل خط، فضایی به مساحت  را پوشش می‌داد.

حدود ساعت ۱۰:۰۰، پرسانو تصمیم گرفت که برای نظارت بر نبرد در خارج از خط نبرد، به یک کشتی سریع و مانورپذیر نیاز دارد. از آنجایی که کشتی «رد ایتالیا» نه سریع بود و نه مانورپذیر، تصمیم گرفت به کشتی «آفونداتوره» تغییر مسیر دهد. متأسفانه، «آفونداتوره» فقط پرچم معاون دریاسالار را داشت، نه پرچم دریاسالار را، و هیچ سیگنالی برای اعلام این تغییر به بقیه ناوگان ارسال نشد. توقف کشتی رد ایتالیا همچنین شکاف قابل توجهی در صف کشتی‌های زرهی ایتالیایی ایجاد کرد؛ بنابراین، خط زرهی ایتالیا فقط در جلو بسته شد. در مرکز، «رزمایش ایتالیا» منزوی شده بود و در نهایت، شکاف بین کشتی‌ها بسیار بیشتر از آن چیزی بود که طبق دستور باید می‌بود.

فون تگتتوف فرصت را مناسب تشخیص داد و در ساعت ۱۰:۵۰ خط دشمن را بین «رزمایش ایتالیا» و «آنکونا» شکست. اتریشی‌ها درگیر تبادل آتش با لشکر واکا شدند، اما گلوله‌های ایتالیایی‌ها به دلیل موج شدید به کشتی‌های اتریشی برخورد نکرد. چه به دلیل دود ناشی از توپ‌های خودشان و چه به دلیل مانور خوب ایتالیایی‌ها، اتریشی‌ها در این حمله نخست نتوانستند به هیچ کشتی ایتالیایی ضربه بزنند. پس از اینکه اتریشی‌ها از شکاف عبور کردند، واکا با سه کشتی خود به بندر رفت تا به عقبه ضعیف‌تر اتریش حمله کند.

با این حال، او حرکت را بسیار آهسته انجام داد، به طوری که عقب‌نشینان قبل از اینکه واکا چرخش خود را کامل کند، از شکاف عبور کرده بودند. اکنون به رهبری «قیصر»، «نووارا»، «فردریش مکس»، «رادتزکی»، «آدریاتیک»، «شوارتزنبرگ» و «دونائو»، کشتی‌ها به سمت جنوب حرکت کردند تا به کشتی‌های چوبی ایتالیایی حمله کنند. «قیصر» در ابتدا با «آفونداتوره» مواجه شد که به سمت «قیصر» آتش گشود و شش نفر را کشت و خسارت جزئی به بار آورد. «قیصر» آتش را پاسخ داد و پس از آنکه سایر کشتی‌های اتریشی نیز آتش خود را بر روی «آفونداتوره» متمرکز کردند، کشتی به سمت غرب عقب‌نشینی کرد. کمی بعد، لشکر ریبوتی، که توسط «وارسه» تقویت شده بود، به سمت «قیصر» آتش گشود.

«پورتوگالو» سپس از ساق چپ در دیدرس قرار گرفت و دریاسالار پتز مصمم بود که با وجود کشتی چوبی‌اش، به آن ضربه بزند. پتز کمی به سمت راست خم شد و با یک چرخش سریع به سمت چپ، موفق شد از سمت چپ به حریف خود ضربه بزند. «قیصر» در امتداد کناره «پورتوگالو» حرکت کرد و بخشی از زره آن، تیرهای جرثقیل، تمام چراغ‌های جلوی کشتی و پوشش دکل جلویی را به دو نیم کرد. خود «قیصر» نیز به همان اندازه آسیب شدید دید. سپر کمان و دکل جلویی از جا کنده شدند و دکل جلویی از کنار به روی قیف کشتی سقوط کرد. با وجود شرایط کشتی و آتش توپخانه ایتالیایی‌ها، «قیصر» توانست حداقل دو گلوله پهن متمرکز را از فاصله نزدیک شلیک کند و خسارت‌های زیادی را به بالا و پایین خط آب وارد کند، به طوری که «پورتوگالو» متعاقباً منحرف شد و در دود نبرد گم شد.
در همین حال، فون تگتتوف به لشکر پرسانو حمله کرده بود. تمام هفت کشتی زرهی اتریشی بر روی «رد ایتالیا»، «پالسترو» و «سن مارتینو» متمرکز شده بودند. نبرد اکنون به یک نبرد تن به تن متراکم تبدیل شده بود که به هر یک از طرفین فقط اجازه می‌داد نگاهی اجمالی به دیگری بیندازند. کشتی‌های اتریشی به رنگ سیاه و کشتی‌های ایتالیایی به رنگ خاکستری روشن رنگ‌آمیزی شده بودند. علاوه بر این، اتریشی‌ها دهانه کشتی‌ها را با رنگ‌های مختلف رنگ‌آمیزی کرده بودند تا بتوانند به راحتی کشتی‌های زرهی خود را شناسایی کنند. دستور تگتتوف واضح بود: «هر چیزی را که خاکستری است، نابود کنید!». مرکز ایتالیا که به شدت تحت فشار بود، اکنون از جلو، پهلوها و عقب مورد حمله قرار گرفت. «پالسترو» و «سن مارتینو» زیر آتش سنگین توپخانه قرار گرفتند و پس از چندین ضربه، به سمت شمال و جنوب غربی عقب‌نشینی کردند. در حالی که کشتی «قیصر» به شدت آسیب دیده، با تجهیزات آتش گرفته و بسیاری از توپچی‌ها کشته یا زخمی شده بودند، به حرکت خود ادامه می‌داد، کشتی «آفونداتوره» از میان دود بیرون آمد و در مسیری که با زاویه قائمه از کنار کشتی «قیصر» عبور می‌کرد، بخار می‌کرد. «آفونداتوره» طوری نزدیک شد که انگار می‌خواست به کشتی ضربه بزند. وقتی برخورد قریب‌الوقوع شد، پرسانو ناگهان دستور داد که اقدام گریز انجام دهند و کشتی را نجات دهند. شاید او می‌ترسید که میخ کوبنده‌اش به بدنه «قیصر» گیر کند و کشتی خودش نیز به همراه دشمن غرق شود. در همین حال، نبرد به اوج خود رسید. همان‌طور که اتریشی‌ها به «رد ایتالیا» که اکنون محاصره شده بود نزدیک می‌شدند، یک کشتی در واقع به ستون عقب کشتی او برخورد کرد و سکان را از آن جدا کرد و عملاً آن را ناتوان ساخت.

در این شرایط بسیار بحرانی، فون تگتتوف به کشتی «فردیناند مکس» دستور داد تا با تمام سرعت به کشتی بکوبد. کشتی «رد ایتالیا» هنگام اصابت، به شدت به سمت راست متمایل شد. کشتی بلافاصله شروع به پر شدن از آب کرد و تنها در عرض سه دقیقه غرق شد. در حالی که فون تگتتوف تلاش می‌کرد چند قایق را برای نجات ایتالیایی‌ها به آب بیندازد، کشتی‌های پیشتاز و عقب‌نشین از راه رسیدند و فون تگتتوف عقب‌نشینی کرد. از دست دادن «رد ایتالیا» و عقب‌نشینی «پالسترو»، اسکادران زرهی ایتالیا را به نه کشتی کاهش داد. با این وجود، پرسانو مصمم بود که به نبرد ادامه دهد. کشتی‌های «آنکونا» و «وارسه» در حال آماده شدن برای حمله‌ای جدید به لشکر پتز بودند که با هم برخورد کردند و برای چند دقیقه در کنار هم ماندند. در این دقایق، اتریشی‌ها توانستند برتری پیدا کرده و فرار کنند. خسارت‌های وارده به کشتی کایزر سنگین بود.

یکی از گلوله‌های ۳۰۰ پوندی آفونداتوره به بدنه کشتی برخورد کرده و بیست نفر را کشته یا زخمی کرده بود. در مجموع، کشتی بیست و چهار کشته و هفتاد و پنج زخمی داشت. اما «قیصر» هنوز در امان نبود. «ماریا پیا» اکنون ظاهر شده بود و از فاصله ۸۷۴ یاردی آتش گشود. «قیصر» سعی کرد به آتش پاسخ دهد، اما بسیاری از توپ‌ها از کار افتاده بودند، در حالی که آتش از طریق دکل‌ها به کل کشتی سرایت کرده بود. بخار تمام شد و سیستم سکان آسیب دید. کشتی‌های چوبی دیگر نیز به شدت آسیب دیده بودند. یک کشتی فقط توسط پمپ‌ها شناور مانده بود، کشتی دیگر در آتش بود و خدمه توپ‌های کشتی دیگر از بین رفته بودند. پتز لشکر خود را از عملیات خارج کرد و به سمت سن جورجیو حرکت کرد. با این وجود، «قیصر» ثابت کرده بود که حتی یک کشتی چوبی هم می‌تواند به یک کشتی زرهی حمله کند و از نابودی فرار کند. 
تا ساعت ۱۲:۲۰ بعد از ظهر، دو ناوگان از هم جدا شدند و کشتی‌های زرهی اتریشی برای حمایت از کشتی‌های غیر زرهی خود به سمت سن جورجیو حرکت کردند. پس از اینکه ناوگان او دوباره سازماندهی شد، دریاسالار اتریشی آنها را در سه ستون به سمت شمال شرقی، بین کشتی‌های زرهی ایتالیایی و خشکی، و ستون کشتی‌های زرهی خود را به سمت دریا تشکیل داد. در اواسط راه، وقتی دود توپ‌ها فروکش کرد، پرسانو دید که لشکر آلبینی هنوز در ساحل است، در حالی که کشتی‌های زرهی او در ستونی به سمت غرب بودند. سپس پرسانو علامت تعقیب عمومی را داد. با این حال، از آنجایی که کاپیتان‌های او نمی‌دانستند پرسانو روی آفونداتوره است، به سیگنال‌ها توجهی نکردند.

پرسانو اکنون آشکارا مسیر نبرد را گم کرده بود، زیرا مرتباً سیگنال‌های متناقضی مانند: ناوگان باید دشمن را تعقیب کند. فرمانده می‌خواهد دستورهای داده شده به سرعت اجرا شوند، هر کشتی که در حال جنگ نیست، در پست خود نیست، ارسال می‌کرد. سپس او از طریق سیگنال‌ها فهمید که کشتی رد دیتالیا غرق شده، پالسترو در آتش محکوم به فنا است و سن مارتینو تقریباً قادر به جنگیدن نیست. پرسانو به همراه کشتی‌های چوبی و کشتی مخوف خود، ستون خود را در خط مقدم قرار داد و به سمت غرب حرکت کرد. دو ناوگان تا شب یکدیگر را زیر نظر داشتند، ایتالیایی‌ها زیگزاگ می‌رفتند اما فاصله قابل احترامی را از فون تگتتوف حفظ می‌کردند. هنگام غروب، پرسانو به سمت آنکونا و فون تگتتوف به سمت پولا حرکت کردند. 

## پیامدها
همان شب، فون تگتتوف تلگرافی به وین فرستاد:

«امروز صبح در نزدیکی لیسا، با ناوگان دشمن روبرو شدم. پس از یک نبرد دو ساعته، دشمن را فراری دادم. دیگر از بابت لیسا نگرانی وجود ندارد.»

عوامل تعیین‌کننده در شکست ایتالیا، موقعیت‌های پراکنده شروع کشتی‌های آنها در طول عملیات پیاده شدن، فرماندهی بی‌نظم ناشی از اختلافات و سوءتفاهم‌ها، تغییر پرچمدار توسط پرسانو، شکافی که در آرایش آنها ایجاد شده بود و ضدحمله مردد پس از عبور اتریشی‌ها از شکاف بود. ناوگان اتریشی توانست در نبرد پیروز شود زیرا دستورهای بدون تأخیر صادر شد، نقشه نبرد به خوبی آماده و با دقت طراحی شده بود و مهم‌تر از همه، خدمه آنها به طرز فوق‌العاده‌ای آموزش دیده بودند. بخش قابل توجهی از موفقیت نیز به دلیل رویکرد مصمم و غیرمتعارف تگتتوف بود. 

نبرد لیسا نخستین نبرد دریایی در جنگ‌های اروپایی بود که در آن از کشتی‌های جنگی زرهی استفاده شد. با این حال، در طول نبرد تأکید زیادی بر تاکتیک‌های کوبش شد. اتریشی‌ها به ناوگانی حمله کردند که کاملاً بی‌نظم بود و این به آنها بهترین فرصت‌ها را برای استفاده از کوبش می‌داد. با این حال، آنها موفق شدند تنها یک کشتی را با استفاده از این سلاح غرق کنند. با توسعه توپ‌های قدرتمندتر و دوربردتر، که می‌توانستند کشتی‌ها را قبل از اینکه به اندازه کافی نزدیک شوند تا کوبش کنند، غرق کنند، این تاکتیک به زودی منسوخ شد. در حالی که ایتالیایی‌ها در مقایسه با اتریشی‌ها ناوگانی از نظر عددی برتر و از نظر فنی پیشرفته‌تر داشتند، نتوانستند از این مزیت بهره ببرند.

برای ایتالیا، این شکست یک تراژدی ملی بود. دریاسالار پرسانو از سمت خود برکنار و به طرز بی‌آبرویی از خدمت دریایی اخراج شد. از سوی دیگر، تگت‌هوف به خاطر تلاش‌هایش توسط امپراتور فرانتس جوزف - عملاً در میدان نبرد - به مقام معاون دریاسالار ارتقا یافت. اندکی پس از آن، نشان ماریا ترزا با صلیب فرماندهان نیز به او اعطا شد. در وین و بسیاری از شهرهای دیگر امپراتوری، او به عنوان شهروند افتخاری اعلام شد. علاوه بر این، نامه تبریکی از مافوق سابقش، فردیناند ماکسیمیلیان، که اکنون امپراتور مکزیک بود، به او رسید. رئیس پست لسینا، بروئر، نیز به خاطر خدماتش نشان افتخار دریافت کرد و به کشیش محلی، پلانچیچ، یک نشان مونستر ارزشمند برای کلیسایش اهدا شد.

ایتالیایی‌ها ۷۰۰ کشته و زخمی و ۱۹ اسیر را ثبت کردند. اتریشی‌ها در مجموع ۱۷۶ نفر زخمی و کشته شدند. برخی روزنامه‌های خارجی به اشتباه گزارش دادند که کشتی مسافربری SMS Kaiser نیز غرق شده است. چندین کشتی زرهی از هر دو طرف اندکی آسیب دیدند. کشتی Affondatore که به شدت آسیب دیده بود، سه روز بعد در نزدیکی آنکونا غرق شد. 

## پانویس

## منابع

* King, Bolton (1912). A history of Italian unity, 1814–1871. London: James Nisbet & Co. OCLC 614611866.
* Neuhold, Helmut (2010). Österreichs Helden zur See. Vienna: Styria. pp. 125–134. ISBN 978-3-222-13306-0.
* Heeresgeschichtliches Museum, ed. (2016). Das Heeresgeschichtliche Museum im Wiener Arsenal. Vienna: Militaria. ISBN 978-3-902551-69-6.
* Friedjung, Heinrich (1916). Custoza und Lissa. Leipzig: Insel. OCLC 1183850191.
* Fleischer, Josef (1906). Geschichte der k. k. Kriegsmarine während des Krieges im Jahre 1866. Nach authentischen Quellen verfasst. Vienna: Gerold und Co. OCLC 162935528.
* Ritter von Attlmayr, Ferdinand (1896). Der Krieg Österreichs in der Adria im Jahre 1966. Seekriegsgeschichtliche Studie. Vienna: C. Gerold's Sohn. OCLC 768364884.
* Wilson, Herbert Wrigley (1897). Ironclads in action. A sketch of naval warfare from 1855 to 1895. Boston: Little Brown. OCLC 56485473.
* Higginson, Francis John (1903). Naval battles in the century. London: Linscott. OCLC: 1157181552, ISBN 0-665-86513-9.
* Bérenger, Jean (1994). A history of the Habsburg empire. London: Longman. ISBN 978-0-582-09007-1.
* von Sybel, Heinrich (2019). Die Begründung des Deutschen Reiches durch Wilhelm I. Vol. IV. Berlin: Oldenbourg. ISBN 978-3-486-74262-6.
* Vecchi, Augusto Vittorio (1895). Storia generale della marina militare (in Italian). Livorno: Raffaello Giusti. OCLC 882229938, ISBN 978-1-01-902903-9.
* Stevens, William Oliver and Allan Westcott (1942). A History of Sea Power. Doubleday, ISBN 978-1-01-924433-3.

## پیوند به بیرون
* نبرد ویس
* صفحه سایت رسمی نیروی دریایی ایتالیا در Affondatore
* صفحه سایت رسمی نیروی دریایی ایتالیا در مورد نبرد لیسا
رده:نبردهای دریایی
رده:جنگ‌های ایتالیا