محله یهودی (اورشلیم)

**محله یهودی** (، هَروُوَع هَیِهودی؛ ، حارة الیهود) یکی از چهار محله سنتی شهر قدیم اورشلیم است. این محله در بخش جنوب‌غربی شهر دیواردار جای دارد و از دروازه صهیون در جنوب تا محله ارمنی در غرب و خیابان زنجیر در شمال کشیده می‌شود و در شرق به دیوار ندبه و کوه معبد می‌رسد. مساحت این محله نزدیک به ۱۱۶ هزار متر مربع (۱۳۳ دونم) است و جمعیت یهودی آن در آغاز سده بیستم به ۱۹ هزار تن رسیده بود.

در جریان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین، محله یهودی در برابر هنگ عربی تسلیم شد؛ کنیسای خوربا ویران گردید، مردان بازداشت و دیگر ساکنان تخلیه شدند و محله به‌دست انبوهی از مردم غارت و ویران شد. پس از تصرف اورشلیم شرقی توسط اسرائیل در جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷، پروژه گسترده بازسازی و مرمت آغاز شد که در پی آن کاوش‌های باستان‌شناختی بزرگی انجام گرفت و بقایایی از دوره‌های معبد نخست و معبد دوم، از جمله دیوار پهن، محله هیرودی و کاردوی بیزانسی آشکار شد.

امروزه محله یهودی خانه نزدیک به ۳٬۰۰۰ ساکن و ۱٬۵۰۰ دانشجوست و یشیواها و کنیساهای فراوانی در آن فعالیت دارند. دو مسجد تاریخی — مسجد سیدنا عمر و مسجد الدیسی — نیز در این محله قرار دارند که از زمان جنگ شش‌روزه بسته‌اند.

## مرزها
در اواخر سده‌های میانه، بخش جنوب‌غربی آنچه امروز محله یهودی نامیده می‌شود «حارة الیهود» خوانده می‌شد. مرزهای کنونی چهار محله احتمالاً نخستین بار در نقشه ۱۸۴۱ مهندسان سلطنتی بریتانیا ترسیم شد. پیش از آن، شهر به «حارات» (محله‌ها) بسیار بیشتری تقسیم می‌شد. از اواسط سده نوزدهم، جمعیت یهودی اورشلیم به‌شدت افزایش یافت و به بخش شرقی محله ارمنی و بخش جنوبی محله مسلمان‌نشین گسترش پیدا کرد؛ چنان‌که آدار آرنون می‌نویسد: «نه اصطلاح سنتی حارة الیهود و نه معادل نوین آن، محله یهودی، توان پوشش گستره‌ای را نداشتند که یهودیان در جنوب شهر قدیم در اواخر سده نوزدهم در آن ساکن شده بودند.»

## پیشینه
### دوره معبد دوم
اورشلیم در اواخر دوره معبد دوم بر دو بلندی استوار بود؛ تپه غربی همان جایی بود که یوسف فلاوی آن را «بازار بالا» یا «شهر بالا» می‌خواند (). برج فاسائل (اکنون برج داوود) نیز در شهر بالا قرار داشت و در جریان نخستین جنگ یهود-روم پایگاه شمعون بار گیورا بود.

### دوره متأخر رومی

در سال ۱۳۵ میلادی، هنگامی که هادریان امپراتور روم شهر آیلیا کاپیتولینا را بر ویرانه‌های اورشلیم کهن بنا کرد، لژیون دهم (Legio X Fretensis) اردوگاه خود را در زمینی برپا ساخت که اکنون محله یهودی است. سازه‌های تازه‌ای چون حمام رومی بر روی ویرانه‌های یهودی ساخته شد.

### دوره اسلامی آغازین و صلیبی
تنها در دوره اسلامی آغازین بود که دوباره جامعه‌ای یهودی در اورشلیم شکل گرفت و از آن پس می‌توان از «محله یهودی» سخن گفت، هرچند جای آن در گذر سده‌ها تغییر کرد. در سده یازدهم محله یهودی در جنوب‌غربی حرم قرار داشت و کنیسایی «غاری» در دیوار غربی داشت که در متون گنیزه قاهره از آن یاد شده‌است.

مجیر الدین الحنبلی (۱۴۹۶) دروازه صهیون را «دروازه محله یهودی» نامید. هنگامی که صلیبیون در ۱۰۹۹ اورشلیم را گرفتند، ساکنان مسلمان و یهودی را کشتند. پس از آن تنها از چند خانواده یهودی گزارش هست. موشه بن نحمان در ۱۲۶۷ هنگام دیدار از اورشلیم فقط دو خانواده یهودی یافت؛ او ویرانه‌ای را به کنیسای خانگی تبدیل کرد و جامعه‌ای کوچک در کوه صهیون بنیان نهاد. پس از آنکه فرانسیسکن‌ها در ۱۳۳۳ اجازه سکونت در آنجا را گرفتند، جامعه یهودی به درون شهر نقل مکان کرد و نزدیک دیوار غربی ساکن شد و محله یهودی مملوکی — یعنی در همان حوالی محله یهودی کنونی — پدید آمد.

### دوره عثمانی

محله یهودی در آغاز نزدیک دروازه مغاربه و دروازه کوپونیوس در بخش جنوب‌غربی دیوار غربی جای داشت. بیشتر خانه‌ها جزو موقوفات اسلامی بود و به یهودیان اجاره داده می‌شد. جمعیت محله از نظر دینی همگن نبود؛ مسلمانان در محله یهودی و یهودیان در محله مسلمان‌نشین زندگی می‌کردند.

مقامات عثمانی از اصل «حفظ عبادتگاه‌هایی که پیش از فتح اسلامی وجود داشتند» پیروی می‌کردند؛ از همین رو کنیساها همواره در خطر بسته‌شدن بودند. در ۱۵۸۸ یک کنیسا در اورشلیم بسته شد و واکنش جامعه یهودی برپایی نمازخانه در خانه‌های خصوصی بود.

زلزله سال ۱۸۳۷ آبادی‌های یهودی صفد و پیرامونش را ویران کرد؛ بسیاری از بازماندگان به اورشلیم کوچیدند و جمعیت یهودی شهر به نزدیک ۳٬۰۰۰ تا ۳٬۲۰۰ تن رسید.

در ۱۸۵۷ سازمانی از یهودیان هلندی و آلمانی به نام کولل هود (Kollel Hod) زمینی خرید و میان سال‌های ۱۸۶۰ تا ۱۸۹۰ مجتمع مسکونی «باتی ماحسه» (پناهگاه نیازمندان) را بر آن ساخت. برجسته‌ترین بنای این پروژه، خانه روچیلد دوطبقه بود که در ۱۸۷۱ با کمک مالی بارون ویلهلم کارل فون روچیلد ساخته شد.

### جنگ ۱۹۴۸ و دوره اردنی

در جریان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین، جمعیت نزدیک به ۲٬۰۰۰ نفری محله یهودی محاصره شد. هنگ عربی در ۲۶ تا ۲۷ مه ۱۹۴۸ کنیسای خوربا را گرفت و بی‌دلیل منفجر کرد. ۲۹۰ مرد سالم ۱۵ تا ۵۰ ساله — که دوسوم آنها غیرنظامی بودند — به اسارت درآمدند و نزدیک به ۱٬۲۰۰ ساکن از دروازه صهیون آزاد شدند. سپس محله به‌طور سامانمند غارت و ویران گردید. محله به اردن الحاق شد و کنیساها ویران گردیدند.

### پس از ۱۹۶۷ و بازسازی
پس از تصرف شهر قدیم در جنگ شش‌روزه (۷ ژوئن ۱۹۶۷)، دولت اسرائیل محله یهودی را برای نوسازی به‌عنوان مقصد گردشگری و محله مسکونی در نظر گرفت. پروژه بازسازی بیش از ۱۵ سال به درازا کشید و بناهای تازه با سبکی نوشرق‌گرایانه و ادغام بافت کهن ساخته شدند.

کاوش‌های باستان‌شناختی گسترده‌ای در این دوره زیر نظر گروه باستان‌شناسی دانشگاه عبری اورشلیم انجام شد و بقایای مهمی از دوره‌های گوناگون آشکار گردید: از دوره معبد نخست «برج اسرائیلی» و دیوار پهن، از دوره معبد دوم «خانه سوخته» و محله هیرودی، و از دوره بیزانسی کاردو و کلیسای نِآ (Nea Church). برخی از این بقایا در فضای باز و برخی در موزه‌های زیرزمینی در دسترس بازدیدکنندگان قرار گرفته‌اند.

## بناها و جاذبه‌ها
### دیوار ندبه
مهم‌ترین مکان زیارتی محله، دیوار ندبه (کوتِل) است. میدان بزرگی جلوی آن در ژوئن ۱۹۶۷ با تخلیه ساکنان عرب محله مغاربه ایجاد شد و از آن تاریخ به‌عنوان کنیسای روباز به کار می‌رود.

### کنیسای خوربا
کنیسای خوربا (به معنای «ویرانه») بارها ویران و بازسازی شده‌است. شاگردان گائون ویلنا در ۱۸۶۴ این کنیسا را به سبک نوبیزانسی ساختند. پس از ویرانی در ۱۹۴۸، طاق یادبود سنگی در ۱۹۷۷ ساخته شد و سرانجام کنیسا بازسازی و در ۱۵ مارس ۲۰۱۰ بازگشایی شد.

### دیگر کنیساها
کنیسای رامبان، یکی از کهن‌ترین کنیساهای هنوز پابرجای شهر، نزدیک خوربا قرار دارد و پیشینه‌اش به نزدیک ۱۴۰۰ میلادی بازمی‌گردد. چهار کنیسای سفاردی نیز در محله قرار دارند. همچنین کنیسای قرائیان (کنیسای عنان بن داوود) از سده پانزدهم در این محله فعال بوده‌است.

### مسجدها
دو مسجد تاریخی در محله یهودی وجود دارد: مسجد سیدنا عمر که مناره‌اش به سال ۱۴۷۳ بازمی‌گردد و مسجد الدیسی. هر دو از زمان جنگ شش‌روزه بسته‌اند.

### یافته‌های باستان‌شناختی

از مهم‌ترین یافته‌های باستان‌شناختی محله می‌توان به کاردوی رومی-بیزانسی اشاره کرد که شاهراه اصلی شمالی-جنوبی شهر باستانی بود و بقایای ستون‌دار آن هنوز پابرجاست. در میدان باتی ماحسه ستون‌های یکپارچه عظیمی از دوره رومی برپاست که ارتفاع آنها نزدیک به ۱۰ متر برآورد شده‌است.

## جمعیت‌شناسی
بر پایه آمار ۲۰۱۳، نزدیک به ۳٬۰۰۰ ساکن و ۱٬۵۰۰ دانشجو در محله یهودی زندگی می‌کنند. از دهه ۱۹۹۰ محله بیشتر ویژگی یهودیان فرااُرتُدکس (حَریدی) یافته و یشیواهای متعددی — به‌ویژه نزدیک دیوار غربی — در آن برپا شده‌اند.

## دسترسی
دسترسی به محله از دروازه صهیون و دروازه مغاربه (دونگ‌گیت) در جنوب ممکن است؛ همچنین از دروازه یافا با گذر از محله ارمنی می‌توان به آن رسید. بیشتر کوچه‌های محله پلکانی یا بسیار شیب‌دارند، زیرا محله بر دامنه غربی دره تیروپوئون واقع است با اختلاف ارتفاع چند ده متر میان شهر بالا (حدود ۷۷۰ متر) و شهر پایین (حدود ۷۱۰ متر در تراز میدان دیوار غربی).

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:محله‌های اورشلیم
رده:آثار تاریخی اورشلیم
رده:مقالاتی که کلماتی به زبان عبری دارند
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:انحلال‌های ۱۹۴۸ (میلادی) در فرمانداری کرانه باختری