ماز بعلاوه مرتفع

**ماز چلیپایی بلند** یا **[[باغ هزارتو|هزارتوی]] چلیپایی مرتفع** (به‌اختصار **[[w:en:Elevated plus maze|EPM]]**) آزمونی است برای سنجش اضطراب در جانوران آزمایشگاهی که معمولاً از جوندگان برای *غربالگری* ترکیبات بالقوهٔ ضداضطراب یا اضطراب‌زا و نیز به‌عنوان ابزاری عمومی در پژوهش‌های عصب‌زیستی مربوط به اضطراب مانند اختلال استرس پس از سانحه و آسیب مغزی تروماتیک استفاده می‌شود.
این مدل بر پایهٔ گرایش طبیعی جانور به پرهیز از فضاهای باز و تمایل آن به تماس‌جویی  استوار است. در این آزمون، اضطراب با صرف زمان بیشتر در بازوهای پوشیده‌شده بروز می‌یابد. اعتبار این مدل مورد انتقاد قرار گرفته است، زیرا برخی داروهای ضداضطراب شناخته‌شده نتایج ناسازگار یا مبهمی در این آزمون نشان داده‌اند. با این حال، ماز بعلاوهٔ مرتفع هنوز هم یکی از رایج‌ترین ابزارها برای غربالگری ترکیبات ضداضطراب و بررسی سازوکارهای مغزی اضطراب است.

## روش
بندانگشتی|240px|یک ماز چلیپایی مرتفع (برای موش)

در این آزمون از دستگاهی به‌شکل علامت جمع (+) و در ارتفاع استفاده می‌شود که دو بازوی آن باز و دو بازوی دیگر بسته‌اند. الگوی رفتاری این آزمون بر اساس تمایل طبیعی جوندگان به پرهیز از فضاهای باز است. این تمایل سبب بروز رفتار تماس‌جویی می‌شود؛ یعنی ترجیح برای ماندن در فضاهای بسته یا در نزدیکی دیواره‌ها. در ماز بعلاوهٔ مرتفع، این رفتار به‌صورت محدود شدن حرکت جانور به بازوهای پوشیده مشاهده می‌شود.

کاهش اضطراب در این آزمون از طریق افزایش نسبت زمان صرف‌شده در بازوهای باز (زمان در بازوهای باز/کل زمان در بازوهای باز یا بسته) و افزایش نسبت ورود به بازوهای باز (ورود به بازوهای باز/کل ورودها) سنجیده می‌شود. تعداد کل ورودها به بازوها و نیز شمار ورود به بازوهای بسته گاهی به‌عنوان شاخصی از فعالیت کلی جانور در نظر گرفته می‌شود.
رابطهٔ میان نتایج این آزمون و دیگر آزمون‌های فعالیت اکتشافی (مانند میدان باز و آزمون ظهور) در دو نژاد موش بررسی شده است.

## انتقادها
اگرچه ماز چلیپایی مرتفع رایج‌ترین مدل رفتاری جانوری برای سنجش اضطراب است، اما پرسش‌هایی دربارهٔ اعتبار آن وجود دارد. داروهای کلاسیک ضداضطراب مانند بنزودیازپین‌ها (برای نمونه والیوم) می‌توانند شاخص‌های اضطراب را در این آزمون کاهش دهند. با این حال، ترکیبات جدیدتر مانند آگونیست‌های گیرندهٔ 5-HT1A (برای نمونه بوسپیرون) نتایج متناقضی نشان داده‌اند. مهارکننده‌های بازجذب انتخابی سروتونین و داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای که در محیط‌های بالینی برای درمان اختلالات اضطرابی به‌کار می‌روند نیز اثر ضداضطراب پایدار و قابل اعتمادی در این آزمون نشان نمی‌دهند.
این مسئله احتمالاً نشان می‌دهد که ماز بعلاوهٔ مرتفع مدلی مناسب برای ارزیابی ترکیبات مرتبط با گابا مانند بنزودیازپین‌ها یا آگونیست‌های مستقیم گیرندهٔ GABAA است، اما برای دیگر داروها چنین نیست. با وجود این محدودیت، این مدل هنوز هم به‌طور گسترده برای غربالگری ترکیبات ضداضطراب و در پژوهش‌های عمومی مربوط به سازوکارهای مغزی اضطراب استفاده می‌شود، احتمالاً به‌دلیل سادگی اجرا و شمار فراوان مطالعات پیشین در این زمینه.

## گونه‌های گوناگون
### ماز دایره‌ای بلند
بندانگشتی|240px|ماز دایره‌ای بلند (موش در بالا-راست تصویر دیده می‌شود)
**ماز بعلاوهٔ دایره‌ای** (به‌اختصار EZM) دستگاهی است به‌شکل دایره‌ای و در ارتفاع، که از بخش‌های باز و روشن و بخش‌های بسته و تاریک به‌صورت متناوب تشکیل شده است.
ماهیت پیوستهٔ این سازه، مشکلِ موجود در ماز بعلاوهٔ مرتفع را برطرف می‌کند؛ در ماز بعلاوهٔ کلاسیک، حضور جانور در ناحیهٔ مرکزی مبهم است و ارزیابی آن دشوار می‌باشد. جانوران ممکن است تا ۳۰٪ از زمان خود را در این ناحیه بگذرانند یا پی‌درپی به آن بازگردند، زیرا این بخش را امن‌تر می‌دانند.
جوندگانِ درمان‌نشده معمولاً در ماز دایره‌ای تمایل بیشتری برای کاوش در مناطق باز نشان می‌دهند تا در ماز بعلاوهٔ مرتفع. این تفاوت می‌تواند به‌دلیل نقش بازدارندهٔ ساختار ماز کلاسیک بر رفتار کاوشگری باشد. از آنجا که سطح پایهٔ اضطراب در ماز دایره‌ای پایین‌تر است، حساسیت آن نسبت به تغییرات دارویی یا محیطی بیشتر از ماز بعلاوهٔ معمولی است.

### ماز سه‌شاخه (T-شکل) بلند
**ماز سه‌شاخه (T-شکل) بلند** (به‌اختصار ETM) از سه بازو تشکیل شده که به‌شکل حرف انگلیسی T قرار گرفته‌اند. یکی از بازوها بسته و عمود بر دو بازوی باز دیگر است. این آزمون برای بررسی اثر اضطراب و نقش آن در یادگیری طراحی شده است. موش ابتدا در بازوی بسته قرار می‌گیرد و اجازهٔ کاوش دارد. هر بار که هر چهار پای جانور وارد یکی از بازوهای باز شود، مرحله پایان می‌یابد.
به جانور چندین بار فرصت داده می‌شود تا یاد بگیرد که در یکی از بازوهای باز برای مدت ۳۰۰ ثانیه باقی بماند. این آزمون شاخصی از پرهیز بازدارنده است. بسته به نوع ماده‌ای که جانور در طول آموزش دریافت می‌کند، سرعت یادگیری متفاوت خواهد بود و این اطلاعاتی دربارهٔ چگونگی ذخیره‌سازی حافظه در مغز فراهم می‌کند.
در مراحل بعد، برای سنجش حافظهٔ بلندمدت، پژوهشگران ممکن است پس از یک هفته جانور را دوباره بیازمایند تا دریابند آیا همچنان در بازوی بسته باقی می‌ماند یا نه.

### آزمون پرهیز تمایزی در ماز چلیپایی
بندانگشتی|240px|نمای شماتیک دستگاه مورد استفاده در آزمون اجتناب تمایزی ماز بعلاوه
در **آزمون اجتناب تمایزی ماز بعلاوه** (به‌اختصار PMDAT)، همانند نسخهٔ استاندارد ماز بعلاوه، دستگاه از چهار بازو تشکیل شده است. این آزمون برای بررسی تعامل میان حافظهٔ آزاردهنده و پاسخ‌های اضطرابی در جوندگان به‌کار می‌رود.
در این دستگاه، دو بازوی روبه‌روی هم باز و دو بازوی دیگر بسته‌اند. یکی از بازوهای بسته با محرک‌های ناخوشایند (مانند نور شدید یا صدای بلند) همراه می‌شود. در مرحلهٔ آموزش، هرگاه جانور وارد بازوی آزاردهنده شود، این محرک فعال می‌گردد تا زمانی که از آن خارج شود.
در مواجههٔ دوم (مثلاً ۲۴ ساعت بعد) محرک دیگر ارائه نمی‌شود. میزان حفظ حافظهٔ آزاردهنده بر اساس زمانی که در بازوی غیرآزاردهنده نسبت به بازوی قبلاً آزاردهنده سپری می‌شود سنجیده می‌گردد، و رفتار اضطرابی بر اساس زمان حضور در بازوهای باز در طول جلسهٔ آموزش اندازه‌گیری می‌شود.

### آزمون چندمتغیر میدان متحدالمرکز
**آزمون میدان متحدالمرکز چندمتغیر** (به‌اختصار MCSF) مدلی رفتاری است برای مطالعهٔ ارزیابی خطر، رفتارهای خطرپذیر، اضطراب و جست‌وجوی پناه. این آزمون طراحی متفاوتی نسبت به ماز T شکل دارد و به‌جای استفاده از مجموعه‌ای از آزمون‌های جداگانه، امکان سنجش هم‌زمان چندین متغیر مستقل و وابسته را فراهم می‌کند.
در این زمینه، واژهٔ «چندمتغیر» به این معناست که جانور در یک جلسه و درون یک دستگاه، آزادی انتخاب میان محیط‌هایی با ویژگی‌های متفاوت دارد.
آزمون MCSF از نواحی مختلفی تشکیل شده که هر یک با رفتارهای خاصی مانند خطرپذیری یا پناه‌جویی مرتبط‌اند. جانور می‌تواند میان مکان‌هایی با ویژگی‌های متفاوت از نظر روشنایی، باز بودن فضا، وجود پناه یا چالش‌های حرکتی انتخاب کند. این عرصه شامل اتاق تاریکی با دیواره و سقف بسته، راهروهای کم‌نور، فضای باز با نور متوسط، ناحیه‌ای دارای سوراخ‌هایی برای کاوش (مشابه آزمون صفحه‌سوراخ) و پلی مرتفع با روشنایی زیاد است.

### ماز چلیپایی بلند با کاربرد مجازی برای انسان
با ترکیب فناوری واقعیت مجازی و عناصر واقعی، نسخه‌ای از ماز بعلاوهٔ مرتفع برای بررسی اضطراب در انسان‌ها طراحی شده است.
در این مطالعه، شرکت‌کنندگان روی سکویی چوبی به ابعاد ۳٫۵ در ۳٫۵ متر و ارتفاع ۳۰ سانتی‌متر قرار گرفتند و هدست واقعیت مجازی بر سر داشتند. در محیط مجازی، ابعاد و جهت سکو دقیقاً با نمونهٔ واقعی منطبق بود. بازوهای باز در این فضا در بالای دره‌ای مجازی با عمق ۵۰ متر بر فراز آب بازسازی شده بودند، در حالی که بازوهای بسته در محیطی پایدار و ایمن قرار داشتند.
مشابه رفتار مشاهده‌شده در موش‌ها، شرکت‌کنندگان نیز در بازوهای باز اضطراب بیشتری گزارش کردند و تمایل کمتری به ورود به آن‌ها داشتند. افرادی با اضطراب بالاتر، از بازوهای باز بیشتر اجتناب کردند.

## جستارهای وابسته
* آزمون تخته سوراخ‌دار
* آزمون جهت‌یابی در آب موریس
* آزمون معمای آبی موریس

## پانویس

## منابع

رده:رفتارشناسی جانوران
رده:هزارتوهای آزمایش جانوران
رده:هوش‌سنجی جانوران