کشاورزی در جمهوری آذربایجان

جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی عمدتاً یک کشور کشاورزی بود و سهم کشاورزی در تولید ناخالص داخلی تا دهه ۱۹۸۰ حدود ۳۰ درصد در نوسان بود. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، اقتصاد آذربایجان به سرعت «نفتی شدن» را تجربه کرد و سهم بخش نفت از ۱۶ درصد تولید ناخالص داخلی در سال ۱۹۹۵ به ۶۴ درصد در سال ۲۰۲۳ افزایش یافت. سهم کشاورزی همزمان از ۲۵ درصد در سال ۱۹۹۵ به کمتر از ۶ درصد در سال ۲۰۲۳ کاهش یافت. امروزه، آذربایجان توسط نهادهای بین‌المللی به عنوان یک اقتصاد با درآمد متوسط رو به بالا و غنی از منابع هیدروکربن طبقه‌بندی می‌شود.

تا سال ۲۰۲۳، مساحت زمین‌های کشاورزی آذربایجان حدود ۴٫۸ میلیون هکتار بود که معادل ۵۵ درصد از قلمرو این کشور می‌شد. این موضوع آذربایجان را در میان ۱۵ کشور برتر جهان از نظر غنای زمین‌های کشاورزی قرار می‌دهد.
چپ|بندانگشتی|آذربایجان: ساختار زمین (۲۰۲۳)زمین‌های کشاورزی به‌طور مساوی بین مراتع و چراگاه‌های دامداری (۲٫۴ میلیون هکتار) و زمین‌های زراعی که از تولید محصولات کشاورزی حمایت می‌کنند (۲٫۱ میلیون هکتار؛ مابقی باغ‌های دائمی بود) تقسیم شده بود. بر اساس گزارش کشاورزی سالانه کمیته آمار دولتی در سال ۲۰۲۳، جنگل‌ها ۱۲٪ از خاک آذربایجان را اشغال کرده‌اند که معادل ۱ میلیون هکتار است. از سال ۱۹۹۰ تاکنون، ۳۰٪ از زمین‌های کشاورزی به‌طور ثابت تحت آبیاری باقی مانده‌اند.

## تولید کشاورزی
تولید کشاورزی آذربایجان در دوره شوروی به سمت محصولات کشاورزی متمایل بود. با این حال، سهم محصولات کشاورزی در تولید ناخالص کشاورزی آذربایجان (GAO) از زمان استقلال به‌طور پیوسته از بیش از ۶۰ درصد در سال ۱۹۹۰ به کمی کمتر از ۵۰ درصد در سال ۲۰۲۳ کاهش یافته است. ساختار تولید اکنون به‌طور مساوی بین محصولات کشاورزی و دامداری متعادل است.

محصولات اصلی تولید شده در آذربایجان عبارتند از غلات (عمدتاً گندم و جو)، محصولات باغی (سیب‌زمینی، سبزیجات، خربزه) و برخی میوه‌ها (عمدتاً انار و گونه‌های نیمه‌گرمسیری - خرمالو و انار، و همچنین میوه‌های هسته‌دار - هلو و زردآلو). مرکبات (که عمدتاً با پرتقال ماندارین نشان داده می‌شوند) و آجیل (عمدتاً فندق) هرگز نقش برجسته‌ای در تولید محصولات آذربایجان نداشته‌اند. پنبه، تنباکو و چای - سه محصول صنعتی سنتی در آذربایجان شوروی - به حاشیه رانده شده‌اند. چای و تنباکو عملاً از ترکیب محصولات آذربایجان ناپدید شدند: چای از اوج ۱۳۰۰۰ هکتار با تولید ۳۵۰۰۰ تن در سال ۱۹۸۸ به تنها ۱۰۰۰ هکتار با تولید ۱۰۰۰ تن در سال ۲۰۲۳ کاهش یافت. سطح زیر کشت تنباکو از ۱۶۰۰۰ هکتار با تولید ۶۰۰۰۰ تن در سال ۱۹۸۵ به کمتر از ۳۰۰۰ هکتار با تولید ۶۰۰۰ تن در سال ۲۰۲۳ کاهش یافت. هیچ‌یک از این محصولات سهم قابل توجهی در ارزش تولیدات کشاورزی آذربایجان در سال ۲۰۲۳ ندارند.
چپ|بندانگشتی|تولید پنبه آذربایجان ۱۹۵۰–۲۰۲۳ (هزار تن)
با تشویق دولت، تولید پنبه به‌طور پیوسته از ۳۰۰۰۰۰ تن در اوایل دهه ۱۹۵۰ به اوج ۱ میلیون تن در سال ۱۹۸۱ افزایش یافت. این میزان در سال ۲۰۱۵ به شدت کاهش یافت و به ۳۵۰۰۰ تن رسید و در سال‌های ۲۰۲۲–۲۰۲۳ به ۳۰۰۰۰۰ تن افزایش یافت. مناطق کشت پنبه نیز از الگوی مشابهی پیروی کردند و در سال ۱۹۸۲ به اوج خود یعنی ۳۰۰۰۰۰ هکتار رسیدند، در سال ۲۰۱۵ به کمتر از ۲۰۰۰۰ هکتار کاهش یافتند و در سال‌های ۲۰۱۹–۲۰۲۳ به ۱۰۰۰۰۰ هکتار افزایش یافتند. بهبود تولید پنبه ممکن است تا حدی به دلیل تصویب برنامه دولتی برای توسعه کشت پنبه در آذربایجان در سال‌های ۲۰۱۷–۲۰۲۲ در ژوئیه ۲۰۱۷ باشد.
چپ|بندانگشتی|تولید انگور و مساحت تاکستان‌ها ۱۹۵۰–۲۰۲۳
در طول شش دهه اول رژیم شوروی، تا سال ۱۹۸۴، آذربایجان یکی از جمهوری‌های اصلی در کشت انگور و شراب‌سازی بود. مساحت تاکستان‌ها به سرعت از ۲۲۵۰۰ هکتار در سال ۱۹۵۰ به نزدیک به ۳۰۰۰۰۰ هکتار در سال‌های ۱۹۸۳–۱۹۸۴ افزایش یافت، و برداشت ناخالص انگور از ۸۰۰۰۰ تن در سال ۱۹۵۰ به بیش از ۲ میلیون تن در سال ۱۹۸۴ رسید. از نظر میزان شراب، کنیاک و شامپاین تولید شده از انگور، آذربایجان پس از روسیه، اوکراین و مولداوی در رتبه چهارم اتحاد جماهیر شوروی قرار داشت. کشت انگور در پی کمپین ضد الکل رئیس‌جمهور گورباچف که در سال ۱۹۸۵ آغاز شد، فروپاشید. تاکستان‌ها از ریشه کنده شدند، کارخانه‌های شراب‌سازی تعطیل شدند، برداشت انگور از ۲ میلیون تن در سال ۱۹۸۴ به ۱ میلیون تن در سال ۱۹۹۱ کاهش یافت و در سال ۲۰۰۴ به ۵۰۰۰۰ تن رسید. پس از آن سال، بهبودی نسبی مشاهده شد و برداشت انگور تا سال ۲۰۲۳ به ۲۰۰۰۰۰ تن افزایش یافت. این بهبودی با تصویب قانون «کشت انگور و شراب‌سازی» در سال 2001 و تأیید برنامه دولتی «توسعه کشت انگور در آذربایجان در سال‌های ۲۰۱۲–۲۰۲۰» توسط رئیس‌جمهور در دسامبر 2011.

غلات امروزه از نظر اهمیت در بین محصولات کشاورزی آذربایجان رتبه دوم را دارند. با تولید ۳ میلیون تن و سطح زیر کشت ۱ میلیون هکتار (میانگین برای سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳)، غلات ۱۲ درصد از GAO را در طول سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ تشکیل داده‌اند. رتبه اول متعلق به دسته ترکیبی محصولات باغی است که شامل سیب‌زمینی، سبزیجات و خربزه می‌شود. این محصولات همراه با میوه‌های باغی، ۳۰ درصد از GAO آذربایجان را برای سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ تشکیل داده‌اند.

تولید دام ۵۲٪ از تولید ناخالص کشاورزی را در سال‌های ۲۰۱۵–۲۰۲۳ تشکیل می‌داد که گوشت و شیر محصولات اصلی آن بودند. گوشت (گاو و طیور) ۳۲٪ از GAO را در این دوره تشکیل می‌داد و شیر ۱۶٪ دیگر به آن اضافه کرد. تخم مرغ، پشم و سایر محصولات دامی ۴٪ باقی مانده از تولید را تشکیل می‌دادند.

رشد تولیدات کشاورزی آذربایجان سه مرحله متمایز را نشان می‌دهد (به نمودار مراجعه کنید). مرحله اول، دوره رشد شوروی است که از سال ۱۹۶۵ تا ۱۹۸۵ ادامه داشت و طی آن، میزان تولیدات سه برابر شد.
چپ|بندانگشتی|آذربایجان GAO 1965-2023
سپس مرحله فروپاشی فرا رسید که هنوز در دوران اتحاد جماهیر شوروی، با درگیری‌های داخلی با اقلیت ارمنی و جنگ با ارمنستان در قره‌باغ کوهستانی آغاز شد، رویدادهایی که اقتصاد آذربایجان را به شدت مختل کرد. کشاورزی به ویژه آسیب دید زیرا مناطقی که ارمنستان در سال‌های ۱۹۹۲–۱۹۹۳ اشغال کرده بود، تقریباً ۱۵٪ از منابع زمین‌های کشاورزی آذربایجان را در خود جای داده بودند. محاصره جمهوری خودمختار نخجوان ناشی از درگیری نیز بر کشاورزی در آن منطقه تأثیر منفی گذاشت. این فروپاشی در سال ۱۹۹۷ پس از امضای آتش‌بس با ارمنستان (در سال ۱۹۹۴) متوقف شد و اصلاحات ساختار مزرعه رئیس‌جمهور علی‌اف در سال ۱۹۹۵ اثرات مفید مورد انتظار را به همراه داشت. در طول مرحله فروپاشی ۱۹۸۵–۱۹۹۷، تولیدات کشاورزی بیش از ۵۰٪ کاهش یافت. پس از سال ۱۹۹۷، رشد پایدار و تقریباً خطی حاصل از اصلاحات کشاورزی رئیس‌جمهور علی اف و بهبود کلی فضای اقتصادی در نتیجه توافق آتش‌بس ۲۰۲۰ با ارمنستان و قراردادهای اکتشاف نفت امضا شده با شرکت‌های غربی، آغاز شد. بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۲۳، تولیدات کشاورزی بیش از سه برابر شد و با نرخ میانگین هندسی تقریباً ۵ درصد سالانه افزایش یافت. توسعه سه مرحله ای کشاورزی آذربایجان - رشد، فروپاشی، بهبود - به‌طور دقیق با الگوی رشد تولید ناخالص داخلی این کشور تکرار می‌شود.

## تغییرات در ساختار کشاورزی
آذربایجان در سال ۱۹۹۱ با ساختار کشاورزی سنتی شوروی که با مالکیت دولتی تمام زمین‌های کشاورزی و دوگانگی شدید مشخص می‌شد، به استقلال رسید: حدود ۳۰۰۰ شرکت بزرگ کشاورزی «اجتماعی» یا شرکتی (مزارع کلخوز و سوخوز) بیش از ۹۵٪ از زمین‌های کشاورزی را کنترل می‌کردند، در حالی که ۸۰۰۰۰۰ خانوار روستایی با قطعات زمین شخصی، کمتر از ۵٪ از زمین‌ها را کشت می‌کردند. میانگین شرکت‌های کشاورزی در اوایل دهه ۱۹۹۰، ۱۵۰۰ هکتار زمین کشاورزی داشتند، در حالی که هر قطعه زمین خانگی تنها ۰٫۱۷ هکتار بود.

چنین دوگانگی ساختار مزرعه، که مبتنی بر مالکیت دولتی بر تمام زمین‌های کشاورزی بود، از ویژگی‌های بارز سیستم اقتصادی شوروی بود. در اوایل دهه ۱۹۹۰، مشخص شد که بخش کشاورزی آذربایجان برای تحقق پتانسیل خود، نیاز به بازسازی اساسی دارد. قیمت محصولات کشاورزی به سرعت هزینه نهاده‌ها افزایش نیافت؛ سیستم مزرعه اشتراکی دوران شوروی ناکارآمد بود و ابتکار عمل خصوصی را دلسرد می‌کرد؛ تجهیزات به‌طور کلی و سیستم آبیاری بسیار مهم، به ویژه، قدیمی بودند؛ فناوری مدرن به‌طور گسترده معرفی نشده بود؛ و مدیریت برنامه‌های کشاورزی ناکارآمد بود. مؤسسات بین‌المللی و اقتصاددانان غربی از دولت آذربایجان خواستند که فرایند اصلاحات ارضی، از جمله خصوصی‌سازی زمین و بازسازی مزرعه را با هدف نهایی همسو کردن کشاورزی آذربایجان با رویه اقتصاد بازار و بهبود کارایی آن از طریق استفاده بهتر از پتانسیل کشاورزی کشور، آغاز کند. حیدر علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، در پاسخ به توصیه‌های کارشناسان بین‌المللی، در مارس ۱۹۹۵ یک کمیسیون ویژه دولتی در مورد اصلاحات ارضی (SCAR) با مسئولیت مطالعه تجربیات بین‌المللی در زمینه مسائل مربوط به زمین و درخواست توصیه‌های کارشناسان خارجی تأسیس کرد.

اولین نشانه‌های جدیت نیت برای شروع اصلاحات ارضی در سال ۱۹۹۱، سال‌ها قبل از تأسیس SCAR، آشکار شد. اولین قانون اراضی آذربایجان مستقل، که در نوامبر ۱۹۹۱ تصویب شد، حاوی یک مادهٔ تاریخی بود که مالکیت خصوصی و قابلیت انتقال زمین را به رسمیت می‌شناخت. کمی پس از آن، در آوریل ۱۹۹۲، قانون مزارع دهقانی تصویب شد که برای اولین بار در دهه‌ها، شکل قانونی جدیدی از سازمان کشاورزی را بر اساس کار خانوادگی و قرار گرفتن بین شرکت‌های بزرگ کشاورزی (مزارع جمعی و دولتی) و قطعات زمین خانگی ایجاد کرد. در فرایند اصلاحات، زمین به‌طور گسترده خصوصی شد و به‌طور کامل قابل انتقال گردید.

شرکت‌های کشاورزی اجتماعی‌شده (مزارع اشتراکی و دولتی) بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۸ منحل شدند. برخی از آنها به عنوان شرکت‌های کشاورزی خصوصی سازماندهی مجدد شدند، اما بیشتر زمین‌های مزارع اشتراکی و دولتی سابق اساساً به صورت رایگان بین اعضای مزرعه و ساکنان روستایی توزیع شد. در مجموع، تا سال ۲۰۰۱ بیش از ۱٫۳ میلیون هکتار زمین به تقریباً ۸۱۷۷۰۰ خانواده خصوصی‌سازی شده بود. علاوه بر این، بیش از ۶۲۰۰۰۰ مزرعه خانگی، قطعات زمین خود را به‌طور متوسط به ۲٫۸ هکتار افزایش دادند (از ۰٫۱۷ هکتار در دوران شوروی). از ژانویه ۲۰۰۱، بخش خصوصی - قطعات زمین سنتی خانگی و مزارع دهقانی خانوادگی تازه تأسیس - ۹۷ درصد از کالاهای کشاورزی در آذربایجان را تولید می‌کردند. با این حال، پس از سال ۲۰۰۱، سهم بخش خصوصی شروع به کاهش کرد و در سال‌های ۲۰۲۰–۲۰۲۳ حدود ۹۰ درصد از GAO را تشکیل داد. سطح زیر کشت نیز از الگوی مشابهی پیروی کرد: سهم بخش خصوصی از ۹۸٪ از کل کشت در سال ۲۰۱۵ به ۹۰٪ در سال‌های ۲۰۲۰–۲۰۲۳ کاهش یافت.

این سهم تولید، یک واژگونی کامل در ساختار تولید کشاورزی را تشکیل می‌دهد: در پایان دوران شوروی، در سال ۱۹۹۰، شرکت‌های کشاورزی ۶۵٪ از محصول ناخالص کشاورزی (GAO) را تولید می‌کردند و بخش زمین‌های مسکونی انفرادی ۳۵٪ باقی‌مانده را تشکیل می‌داد. با این حال، حتی در سال ۱۹۹۰، سهم زمین‌های مسکونی انفرادی در GAO به طرز متناقضی با توجه به سهم کم آنها در زمین‌های کشاورزی (کمتر از ۵٪) بالا بود. این پدیده که در همه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع مشاهده شد، می‌تواند با تفاوت در الگوهای کشت توضیح داده شود: زمین‌های خانگی مختص محصولات پرکار (سیب‌زمینی، سبزیجات، میوه‌ها) بودند، در حالی که مزارع شرکتی و دهقانی عمدتاً محصولات گسترده (غلات، محصولات صنعتی و علوفه‌ای) تولید می‌کردند.

از دست دادن زمین توسط شرکت‌های کشاورزی، تأثیر منفی بر تولید محصولات کشاورزی و تعداد دام‌ها گذاشت. سهم محصولات کشاورزی در GAO شرکت‌های کشاورزی از ۸۰٪-۹۰٪ در طول دهه اول استقلال (۱۹۹۰–۱۹۹۹) به پایین‌ترین حد خود، یعنی ۲۰٪ بین سال‌های ۲۰۰۳–۲۰۰۸ کاهش یافت و در نهایت در دهه ۲۰۲۰ به حدود ۵۰٪ افزایش یافت. از سوی دیگر، در بخش خصوصی، سهم تولید محصولات کشاورزی-دامی در محدوده باریکی بین ۴۰٪ تا ۶۰٪ در نوسان بود و از سال ۲۰۱۴ حدود ۵۰٪ تثبیت شد. تغییرات در گله‌های دامی حتی چشمگیرتر بوده است: شرکت‌های کشاورزی عملاً تمام گاوهای خود را از دست دادند، زیرا ۹۸٪ از تعداد دام‌ها در بخش خصوصی به کار گرفته شدند. این تولید بخش خصوصی بود که سهم متعادل محصولات کشاورزی-دامی را برای کشور تعیین کرد.

با توجه به تمام معیارهای استاندارد - زمین، گله دام، میزان تولید - کشاورزی آذربایجان اکنون کاملاً فردی شده است. بخش کشاورزی شرکتی که به‌طور سنتی غالب بود، عملاً از بین رفته است: تمام منابع کشاورزی در بخش خصوصی متمرکز شده است که سهم عمده‌ای از تولیدات کشاورزی را تولید می‌کند.

## صادرات کشاورزی
چپ|بندانگشتی|ساختار صادرات آذربایجان ۱۹۹۴–۲۰۲۳
صادرات آذربایجان بسیار متنوع نیست: نفت از سال ۲۰۰۰، زمانی که برای اولین بار به ۹۰٪ از کل ارزش صادرات کشور رسید، صادرات اصلی بوده و پس از آن نیز در همین سطح باقی مانده است. در حالی که صادرات کشاورزی بین سال‌های ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۷ به‌طور متوسط از ۲۰٪ از کل ارزش صادرات فراتر رفته بود، از سال ۲۰۰۰ به ۵٪ یا کمتر کاهش یافته است.
چپ|بندانگشتی|صادرات سبزیجات و پنبه آذربایجان به عنوان درصدی از کل صادرات کشاورزی، ۱۹۹۴–۲۰۲۳
صادرات اصلی کشاورزی، میوه‌ها و سبزیجات تازه (عمدتاً گوجه‌فرنگی) و پنبه هستند که در مجموع سه‌چهارم صادرات کشاورزی را در سال ۲۰۲۳ تشکیل می‌دهند. شراب و تنباکو، دیگر صادرات سنتی آذربایجان، تنها ۷ درصد از ارزش صادرات کشاورزی را در سال ۲۰۲۳ تشکیل می‌دهند که نسبت به میانگین بیش از ۲۰ درصد در دهه ۱۹۹۰ کاهش یافته است. صادرات تنباکو که در سال ۲۰۰۱ به ۳۳ درصد از صادرات کشاورزی رسید و سپس در سال ۲۰۲۳ به کمتر از ۲ درصد کاهش یافت، به ویژه آسیب دید.

صادرات پنبه بین سال‌های ۱۹۹۸ تا ۲۰۱۶ با نرخ سالانه‌ای به مراتب کمتر از ۵۰٬۰۰۰ دلار آمریکا، همچنان در رکود باقی ماند و سپس در سال ۲۰۲۱ با جهشی ناگهانی به ۲۷۰٬۰۰۰ دلار رسید. اگر این نتیجه برنامه دولتی توسعه کشت پنبه بود، تأثیر آن طولانی مدت نبود، زیرا در سال ۲۰۲۳ صادرات پنبه به ۱۶۳٬۰۰۰ دلار سقوط کرد، که کاهشی ۴۰ درصدی تنها در دو سال را نشان می‌دهد.

صادرات کشاورزی آذربایجان، علیرغم تغییرات ناموزون سال به سال، رشد بلندمدت آشکاری (به دلار آمریکا فعلی) را نشان می‌دهد که نتایج مثبت و منفی را به همراه داشته است. در مقابل تنوع قابل توجه در صادرات خاص، دسته غالب میوه‌ها و سبزیجات تازه با رشد پایدار و تقریباً خطی از سال ۱۹۹۴ پیشرو است و در سال ۲۰۲۳ به نزدیک به ۷۳۰٬۰۰۰ دلار (۶۲٪ از کل صادرات کشاورزی) می‌رسد.

## دخالت و حمایت دولت در کشاورزی
دولت آذربایجان همواره نقش فعالی در توسعه کشاورزی داشته است. در دوره شوروی و حتی پس از استقلال، در دهه ۱۹۹۰، وزارت کشاورزی آذربایجان مراکز تدارکاتی پراکنده در سراسر کشور را برای خرید دولتی بیشتر محصولات تنباکو، پنبه، چای، ابریشم، انگور و غلات اداره می‌کرد؛ بنابراین، این وزارتخانه به‌طور مؤثر ابتکارات بازاریابی خصوصی در کشاورزی را سرکوب کرد. امروزه، این وزارتخانه خرید مستقیم محصولات کشاورزی توسط دولت را به شدت کاهش داده است و ابزارهای حمایتی آن برای کشاورزی شامل اقدامات مختلف بازار مانند کمک‌های مالی، معافیت‌های مالیاتی برای تولیدکنندگان، یارانه ماشین‌آلات (کمباین، تراکتور، دروگر و تجهیزات آبیاری)، آفت‌کش‌ها و کودها می‌شود. سیاست‌های جایگزینی واردات شامل تعرفه‌های بالا برای محصولات غذایی تا سال‌های ۲۰۱۸–۲۰۱۹ در اولویت قرار داشت، اما اخیراً کل ساختار تعرفه‌های واردات ساده‌سازی شده است، و در سال ۲۰۲۳، محصولات و فرآورده‌های کشاورزی فرآوری شده معمولاً با تعرفه ثابت ۱۵٪ اعمال می‌شوند. بهسازی زمین، حمایت و توسعه زیرساخت‌های روستایی، توسعه روستاها و بهبود مدیریت کشاورزی به عنوان بخشی از حمایت‌های دولت از بخش کشاورزی ارائه می‌شود. در نتیجه این اقدامات، دولت آذربایجان قصد دارد بهره‌وری را افزایش دهد، نوسازی فنی و فناوری را تحریک کند، رشد و تنوع صادرات کشاورزی را افزایش دهد، سازماندهی کارآمد حمایت دولتی، بهبود سازوکار یارانه‌دهی، توسعه مزارع بزرگ، ارائه حمایت به مزارع کوچک و غیره را محقق سازد.

برنامه‌های دولتی مربوط به محصولات مختلف و مسائل کشاورزی، ابزار دیگری برای مداخله دولت هستند. در تلاش برای جلوگیری و معکوس کردن روند کاهش برخی از محصولات کشاورزی سنتی آذربایجان - مرکبات، تنباکو، چای، پنبه، برنج، پرورش کرم ابریشم، تاکستان و شراب‌سازی - دولت مجموعه‌ای از برنامه‌های دولتی را تصویب کرده است که توسعه شاخه‌های اولویت‌دار کشاورزی مربوطه را در بازه‌های زمانی مشخص از ۲۰۱۷–۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵–۲۰۲۷ تشویق می‌کند. از نظر رویه، برنامه‌های دولتی با دستورات رئیس‌جمهور و با مشارکت حرفه‌ای وزارت اقتصاد و وزارت دارایی و نظارت وزارت کشاورزی تصویب می‌شوند. متأسفانه، سایت‌های رسمی این وزارتخانه‌ها هیچ اطلاعات عمومی در مورد دامنه این برنامه‌ها ارائه نمی‌دهند. علاوه بر این، هیچ نتیجه یا پیامدی برای برنامه‌هایی که به پایان بازه زمانی اختصاص داده شده خود رسیده‌اند (کشت تنباکو ۲۰۱۷–۲۰۲۱، کشت پنبه ۲۰۱۷–۲۰۲۲، تاکستان ۲۰۱۲–۲۰۲۰) گزارش نشده است. وزارت کشاورزی طیف وسیعی از برنامه‌های تشویق سرمایه‌گذاری برای کشاورزی را در دستور کار دارد. یکی از وظایف اولویت‌دار که به صراحت در اسناد دولتی مشخص شده است، احیای بخش کشاورزی در قره‌باغ کوهستانی است که تا زمان امضای توافق‌نامه آتش‌بس ۲۰۲۳ که به جنگ پایان داد، نزدیک به ۳۰ سال خارج از کنترل آذربایجان بود.

آژانس ایمنی مواد غذایی جمهوری آذربایجان، که با فرمان ریاست جمهوری در سال ۲۰۱۷ تأسیس شد، مرجع اجرایی مرکزی است که کنترل دامپزشکی و بهداشت گیاهی را در تمام مراحل زنجیره غذایی، از جمله تولید اولیه، تهیه، فرآوری، بسته‌بندی، ذخیره‌سازی، حمل و نقل و تجارت (از جمله عملیات واردات و صادرات) انجام می‌دهد. مأموریت این آژانس برای تضمین ایمنی مصرف‌کنندگان داخلی و فراهم کردن امکان معاملات بین‌المللی صادرات و واردات از اهمیت اساسی برخوردار است.

## حمایت دولت از بودجه عمومی کشور
طبق آمار سال ۲۰۱۳، ۸۷۱٬۲۲۰ مزرعه و خانوار روستایی، ۲۳۴۳ بنگاه کشاورزی، ۲۵۹۳ مزرعه کارآفرینان انفرادی و ۵۳۱ شرکت سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی آذربایجان فعالیت داشتند. &#x5B; *[[ویکی‌پدیا:نیازمند منبع|<span title="This claim needs references to reliable sources. (آوریل ۲۰۲۵)">نیازمند منبع</span>]]* &#x5D;

در سال ۲۰۱۲، دولت ۴۶۸٫۲ میلیون منات (۵۹۶٫۴ میلیون دلار آمریکا) به بخش کشاورزی اختصاص داد. در سال ۲۰۱۱، این رقم ۴۴۴٫۷ میلیون منات (حدود ۵۶۶٫۵ میلیون دلار آمریکا) بود. تخمین زده می‌شود که در سال ۲۰۱۲، ۲۴۷ دلار از بودجه دولت به ازای هر هکتار زمین مناسب برای تولید محصولات کشاورزی، شامل محصولات زراعی و دامی، هزینه شده است. علاوه بر این، حجم یارانه‌های مستقیم و غیرمستقیم اختصاص داده شده توسط دولت به بخش کشاورزی در سال ۲۰۱۲، حدود ۶۱۱ میلیون منات (بیش از ۷۷۸٫۳ میلیون دلار آمریکا - ۱۰۰ دلار آمریکا = ۷۸٫۵۰۰۰ منات آذربایجان در تاریخ ۳۱/۱۲/۲۰۱۲) بوده است.

کل بودجه اختصاص یافته از بودجه دولت به مجتمع کشت و صنعت در سال‌های ۲۰۱۱–۲۰۱۲، ۸۷۸٫۹ میلیون منات بود. ۴۸۵٫۷ میلیون منات، که ۵۵٫۳ درصد از کل بودجه صرف شده در مجتمع کشت و صنعت از بودجه دولت را تشکیل می‌دهد، مربوط به وام‌های ارائه شده تحت ضمانت دولتی و آبیاری و مدیریت آب بود. ۱۳٫۷ درصد از این بودجه به صورت یارانه مستقیم، ۹ درصد وام‌های کم‌بهره، ۶٫۳ درصد برای کود، ماشین‌آلات و حیوانات پرورشی، ۴٫۴ درصد برای جنگلداری، ماهیگیری، شکار و اقدامات زیست‌محیطی و غیره بود.

در نتیجه مستقیم مداخله دولت در بخش کشاورزی، در ژانویه ۲۰۱۳، تولید کشاورزی در آذربایجان با ۴٫۵ درصد افزایش به ۱۸۷٫۵ میلیون منات رسید (رشد در تولید سبزیجات و محصولات زراعی ۴٫۹ درصد و در دام ۴٫۵ درصد). صادرات محصولات کشاورزی (میوه و سبزیجات) از آذربایجان در ژانویه تا ژوئن ۲۰۱۸ به ۲۷۶٫۷ میلیون دلار آمریکا رسید که ۲۷ درصد بیشتر از سال ۲۰۱۷ بود. &#x5B; *[[ویکی‌پدیا:نیازمند منبع|<span title="This claim needs references to reliable sources. (آوریل ۲۰۲۵)">نیازمند منبع</span>]]* &#x5D;

برای سال ۲۰۱۹، از طریق خدمات دولتی مدیریت پروژه‌ها و اعتبارات کشاورزی تحت نظر وزارت کشاورزی آذربایجان، وام‌هایی به ارزش ۱۰ میلیون منات آذربایجان به کشاورزان ارائه خواهد شد.

## صندوق بیمه کشاورزی
یک رویداد بالقوه مهم برای بخش کشاورزی آذربایجان، تأسیس صندوق بیمه کشاورزی جمهوری آذربایجان و تصویب اساسنامه آن در اوت ۲۰۱۹ با فرمان شماره ۸۰۹ ریاست جمهوری بود در این قانون، کالاهای کشاورزی با منشأ گیاهی و حیوانی به عنوان موضوع بیمه کشاورزی در سراسر زنجیره تأمین، از جمله معاملات واردات و صادرات، شناخته شدند. این قانون، مفهوم مؤسسه‌ای از متخصصان مستقل در بیمه کشاورزی را معرفی کرد؛ یک سیستم اطلاعاتی عمومی در مورد بیمه کشاورزی ایجاد کرد؛ و صندوقی ایجاد کرد که از طریق آن دولت به بیمه کشاورزی کشاورزان یارانه می‌دهد.

## شیوه‌های کار: زنان و کودکان
وسط|بندانگشتی|آذربایجان هفتمین کشور جهان از نظر نسبت زنان شاغل در کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری است.
در سال ۲۰۱۴، آذربایجان در فهرست کشورهایی قرار گرفت که به کار کودکان در تولید پنبه متوسل می‌شوند. در سال ۲۰۲۳، گزارش وزارت کار ایالات متحده در مورد شرایط کار در آذربایجان، استفاده از کار کودکان در کشاورزی (عمدتاً برداشت و تولید پنبه) و کار خیابانی (از جمله گدایی، دستفروشی، شستشوی ماشین) را نشان داد. در این گزارش آمده است که آذربایجان در تلاش برای از بین بردن بدترین اشکال کار کودکان پیشرفت کمی داشته است، که بخشی از آن به دلیل قانونی است که به توقف تمام بازرسی‌های کار در محل کار ادامه می‌دهد و بنابراین ممکن است نقض احتمالی قوانین کار کودکان را در محل‌های کار کشف نشده باقی بگذارد. علاوه بر این، سیستم تولید محصولات اولویت‌دار که توسط دولت آذربایجان برقرار شده است، این خطر را ایجاد می‌کند که کشاورزان و مقامات محلی ممکن است به شیوه‌های استثمارگرانه کار، از جمله کار کودکان، روی آورند، و مقامات دولتی منطقه‌ای و محلی معمولاً مسئول بسیج نیروی کار کافی برای دستیابی به اهداف تولید برای محصولات اولویت‌دار، عمدتاً پنبه، هستند.

## آمار تولید صنعت کشاورزی برای سال ۲۰۱۸
تولید آذربایجان در سال ۲۰۱۸:
* ۲٫۰ میلیون تن گندم؛
* ۹۱۶ هزار تن جو؛
* ۸۹۸ هزار تن سیب‌زمینی؛
* ۶۰۹ هزار تن گوجه فرنگی؛
* ۳۰۷ هزار تن هندوانه؛
* ۲۷۷ هزار تن چغندر قند؛
* ۲۷۷ هزار تن سیب؛
* ۲۴۷ هزار تن ذرت؛
* ۲۳۵ هزار تن پیاز؛
* ۲۳۳ هزار تن پنبه؛
* ۲۲۳ هزار تن خیار؛
* ۱۶۷ هزار تن انگور؛
* ۱۶۰ هزار تن خرمالو (پنجمین تولیدکننده بزرگ جهان)؛
* ۱۰۸ هزار تن کلم.

علاوه بر مقادیر کمتری از سایر محصولات کشاورزی، مانند خربزه (۹۴ هزار تن)، گلابی (۵۲ هزار تن) و زردآلو (۲۸ هزار تن).

تولید در سال ۲۰۱۸:

سطح زیر کشت، ۲۰۱۸:

## پروژه‌های ایمنی مواد غذایی
آذربایجان ایمنی مواد غذایی را به عنوان یک حوزه اولویت‌دار شناسایی کرده است، اما شیوه‌های فعلی ایمنی مواد غذایی و صدور گواهینامه، مطابق با استانداردهای ملی و CIS هستند که با الزامات اتحادیه اروپا و سازمان تجارت جهانی همسو نیستند. آذربایجان چندین قانون را تصویب کرده و توافق‌نامه‌های بین‌المللی را برای تحریک ایجاد یک سیستم ایمنی مواد غذایی مدرن و هماهنگ‌سازی مقررات ملی با هنجارها و الزامات بین‌المللی تصویب کرده است. آژانس ایمنی مواد غذایی آذربایجان (AFSA) در سال ۲۰۱۷ با مسئولیت نظارت بر این تلاش‌ها و اجرای برنامه دولتی ایمنی مواد غذایی ۲۰۱۹–۲۰۲۵ تأسیس شد. مؤسسه ایمنی مواد غذایی آذربایجان (AFSI) در سال ۲۰۱۸ تحت نظارت این آژانس تأسیس شد تا به عنوان نهاد ارزیابی ریسک در سیستم ایمنی مواد غذایی که AFSA مطابق با الزامات بین‌المللی در حال راه‌اندازی آن است، عمل کند. AFSI همچنین به عنوان یک دفتر ارتباط با بخش خصوصی عمل می‌کند و خدمات مشاوره و آموزش مرتبط با ایمنی مواد غذایی را به کارآفرینان ارائه می‌دهد. قانون جدید ایمنی مواد غذایی در ژوئن ۲۰۲۲ تصویب شد.

AFSA مسئول اجرای سیاست‌های ملی مربوطه و مدیریت کنترل‌های بهداشتی و بهداشت گیاهی مصوب رسمی (یعنی سلامت دام، ایمنی مواد غذایی، سلامت گیاهان) در تمام مراحل زنجیره غذایی، شامل تولید اولیه، فرآوری، بسته‌بندی، ذخیره‌سازی، حمل و نقل، ثبت، بازرسی، صدور گواهینامه (از جمله عملیات واردات و صادرات)، کنترل مرزی و همچنین حفاظت از حقوق مصرف‌کننده و محیط زیست است. کمک‌های فنی به AFSA از طریق پروژه بهبود رقابت‌پذیری آذربایجان (ACIP)، که به‌طور مشترک توسط بانک جهانی و دولت آذربایجان (۲۰۱۳–۲۰۲۱) تأمین مالی شده است، با هدف تسهیل دسترسی تولیدکنندگان کشاورزی به بازارها از طریق تقویت خدمات بهداشتی و بهداشت گیاهی ارائه شده است.

مؤسسه استانداردسازی آذربایجان (AZSTAND) مسئول تدوین استانداردهای کیفیت (مشخصات داوطلبانه محصول) و مقررات فنی (مشخصات اجباری محصول) است که اساس سیستم بهداشتی و بهداشت گیاهی کشور را تشکیل می‌دهند. آذربایجان قانون جدیدی در مورد مقررات فنی بر اساس مقررات اتحادیه اروپا ایجاد کرده است. هدف اصلی آن حفاظت از جان و سلامت مردم و همچنین محیط زیست است. اصول و الزامات سازمان تجارت جهانی (WTO) و توافق‌نامه‌های مرتبط در قانون جدید در نظر گرفته شده است.
## منابع

رده:کشاورزی در آذربایجان
رده:کشاورزی در آسیا بر پایه کشور
رده:کشاورزی در آسیا