پترو-اسلام

**پترو-اسلام** (به انگلیسی: ) واژه‌ای نوساخته است که برای اشاره به ترویج بین‌المللی تفسیرهای افراط‌گرایانه و بنیادگرایانه از اسلام سنی به کار می‌رود. این تفسیرها برگرفته از آموزه‌های محمد بن عبدالوهاب، واعظ و عالم دینی اهل نجد در شبه‌جزیره عربستان، است که جنبش احیاگرایانه‌ای به نام وهابیت را پایه‌گذاری کرد. پادشاهی عربستان سعودی و دیگر کشورهای عربی خلیج فارس از این جنبش حمایت کرده‌اند.

نام این پدیده از خاستگاه مالی آن یعنی درآمدهای صادرات نفت گرفته شده‌است که پس از جنگ یوم کیپور در سال ۱۹۷۳ زمینه گسترش آن را در سراسر جهان اسلام فراهم کرد. بنا بر گفته ساندرا مکی، این اصطلاح را فؤاد عجمی ابداع کرده‌است. دانشمند علوم سیاسی فرانسوی ژیل کپل، پژوهشگر بنگلادشی امتیاز احمد و فیلسوف مصری فؤاد زکریا از جمله کسانی هستند که این اصطلاح را به کار برده‌اند. این واژه گاه «تحقیرآمیز» و گاه «لقب» خوانده شده‌است.

در دوران جنگ سرد، ایالات متحده و بریتانیا به تشویق و تقویت گروه‌های بنیادگرای اسلامی در خاورمیانه و جنوب آسیا پرداختند تا از گسترش نفوذ اتحاد شوروی جلوگیری کنند و در برابر جنبش‌های ملی‌گرا و سوسیالیستی وزنه‌ای ایجاد نمایند. برآوردها نشان می‌دهد که از دهه ۱۹۶۰ تاکنون عربستان سعودی بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار برای تأسیس مدارس و مساجد در سراسر جهان با هدف گسترش اسلام وهابی هزینه کرده‌است.

## خاستگاه اصطلاح
اصطلاح «پترو-اسلام» در دهه ۱۹۷۰ میلادی پدید آمد تا پیوند میان ثروت نفتی عربستان سعودی و برآمدن یک الگوی دینی متشدد را توصیف کند. بنا بر گزارش ساندرا مکی، فؤاد عجمی این واژه را ابداع کرد. ژیل کپل، دانشمند علوم سیاسی فرانسوی، از برجسته‌ترین پژوهشگرانی بود که این مفهوم را به تفصیل شرح داد. فؤاد زکریا، فیلسوف مصری، نیز از این اصطلاح بهره گرفت و نوشت: «نوع ویژه‌ای از اسلام اخیراً شتاب گرفته و نام مناسب آن پترو-اسلام است. نخستین و واپسین هدف پترو-اسلام حفاظت از ثروت نفتی بوده‌است.»

## کاربردها و شرح‌ها
کاربرد این اصطلاح برای اشاره به وهابیت گسترده اما همگانی نیست. گونه‌های مختلف کاربرد آن عبارت‌اند از:
* بهره‌گیری عربستان سعودی از منابع مالی خود «برای نمایاندن خویش به‌عنوان بازیگری کلیدی در جهان اسلام»: توزیع مبالغ هنگفت از منابع دولتی و خصوصی سعودی برای پیشبرد آموزه‌های وهابی و پیگیری سیاست خارجی این کشور.
* تلاش حاکمان سعودی برای بهره‌گیری همزمان از اسلام و ثروت خود به‌منظور جلب وفاداری جهان اسلام.
* سیاست‌های دیپلماتیک، سیاسی، اقتصادی و دینی که عربستان سعودی ترویج می‌کند.
* گونه‌ای از اسلام که کشورهای نفت‌خیز مسلمان، به‌ویژه پادشاهی‌های خلیج فارس (امارات متحده عربی، کویت، قطر و غیره) و نه تنها عربستان سعودی از آن حمایت می‌کنند.
* دستگاه فرهنگی‌ای «بسیار کامیاب» متشکل از «مجموعه‌ای عظیم» از رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی که انحصار «سکولاریستی و ملی‌گرایانه» دولت بر فرهنگ و رسانه و تا اندازه‌ای آموزش را شکسته‌است؛ پروژه‌ای که هم اسلام‌گرایان و هم نیروهای محافظه‌کار تجاری مخالف ناصریسم و بعثیسم از آن پشتیبانی کرده‌اند.
* رویه‌های فرهنگی اسلامی محافظه‌کارانه‌تر (مانند جداسازی جنسیتی و پوشیدن حجاب اسلامی کامل‌تر) که کارگران مهاجر از کشورهای نفت‌خیز خلیج فارس به کشورهایی چون مصر، پاکستان و بنگلادش بازمی‌گردانند.
* اصطلاحی که سکولارها به‌ویژه در مصر برای اشاره به تلاش‌های اجرای شریعت به کار می‌برند.
* تفسیری از اسلام که «ضدزن، ضدخِرَد، ضدپیشرفت و ضددانش» است و «عمدتاً از سوی سعودی‌ها و کویتی‌ها تأمین مالی می‌شود.»

## زمینه تاریخی

به گفته ژیل کپل، پیش از تحریم نفتی ۱۹۷۳، دین در سراسر جهان اسلام «زیر سیطره سنت‌های ملی یا محلی ریشه‌دار در دینداری مردم عادی» قرار داشت. علمای فقهی بر پایه مکاتب گوناگون سنی (حنفی در مناطق ترک‌نشین و جنوب آسیا، مالکی در آفریقا، شافعی در جنوب شرق آسیا) و نیز مذاهب شیعی فعالیت می‌کردند و «پاک‌دینی الهام‌گرفته از عربستان» (مبتنی بر مکتب حنبلی) را «به سبب ماهیت فرقه‌ای‌اش با سوءظن فراوان می‌نگریستند.»

هرچند جنگ یوم کیپور را مصر و سوریه برای بازپس‌گیری سرزمین‌های ازدست‌رفته در ۱۹۶۷ آغاز کردند، «پیروزان واقعی» جنگ به گفته کپل کشورهای عرب صادرکننده نفت بودند که تحریم نفتی آنها علیه متحدان غربی اسرائیل، ضدحمله اسرائیل را متوقف کرد. پیروزی سیاسی تحریم اعتبار کشورهای تحریم‌کننده را افزود و کاهش عرضه جهانی نفت بهای آن را از حدود ۳ دلار به نزدیک ۱۲ دلار در هر بشکه رساند. این جهش درآمدی، کشورهای نفت‌خیز مسلمان و به‌ویژه عربستان سعودی را در «جایگاه سلطه آشکار در جهان اسلام» نشاند.

پس از آن، عربستان با بهره‌گیری از درآمدهای نفتی پروژه‌ای جهانی را برای گسترش الگوی دینی خود آغاز کرد که دربرمی‌گرفت ساخت مساجد، چاپ و پخش رایگان میلیون‌ها نسخه قرآن همراه با متون آموزشی وهابی، حمایت از انجمن‌های اسلامی و اعطای بورسیه به دانشجویان علوم دینی از سراسر جهان. رابطة العالم الإسلامی که در ۱۹۶۲ به‌عنوان وزنه‌ای در برابر تبلیغات ناصر تأسیس شده بود، دفترهای تازه‌ای در هر نقطه‌ای از جهان که مسلمانان در آن زندگی می‌کردند گشود.

### نقش جنگ سرد
در دوران جنگ سرد، ایالات متحده و بریتانیا برای مهار گسترش احتمالی اتحاد شوروی و مقابله با جنبش‌های ملی‌گرا و سوسیالیستی، کارزارهای آشکار و پنهانی را برای تشویق و تقویت گروه‌های بنیادگرای مسلمان در خاورمیانه و جنوب آسیا به راه انداختند. ولیعهد محمد بن سلمان آل سعود، فرمانروای بالفعل کنونی عربستان، در سال ۲۰۱۸ گفت که ترویج بین‌المللی سلفی‌گری و وهابیت هنگامی رخ داد که «متحدان از عربستان خواستند منابعش را برای جلوگیری از نفوذ اتحاد شوروی در کشورهای مسلمان به کار گیرد.»

### گستره تبلیغات
به گفته الکس الکسیف، دانشمند علوم سیاسی، ترویج بین‌المللی سلفی‌گری و وهابیت از سوی عربستان «بزرگ‌ترین کارزار تبلیغاتی جهان در تاریخ» بود. دیوید ای. کاپلان آن را «بسیار فراتر از تلاش‌های تبلیغاتی شوروی در اوج جنگ سرد» توصیف کرد. برخی برآوردها نشان می‌دهد که عربستان از دهه ۱۹۶۰ بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار برای تأسیس مدارس دینی و مساجد در سراسر جهان هزینه کرده‌است. این تلاش‌ها ساخت بیش از ۱۵۰۰ مسجد، تأمین مالی ۲۰۰۰ مدرسه و چاپ ۳۰۰ میلیون نسخه قرآن را دربرمی‌گرفت.

## انتقادها و پیامدها
پترو-اسلام از سوی پژوهشگران، اندیشمندان و مسلمانان بومی در کشورهای گوناگون با انتقاد روبه‌رو شده‌است:
* **به حاشیه راندن گوناگونی اسلامی:** گفتمان سلفی در کاهش نقش مکتب‌های فقهی محلی و سنت‌های معنوی مانند تصوف که در آفریقا و جنوب آسیا ریشه‌دار بود، سهم داشت.
* **گسترش اندیشه اقصاگرایانه:** موارد بسیاری مستند شده که در آنها گفتمان دینی مسلمانان دیگر را بدعت‌گذار یا گمراه می‌خواند و بدین‌سان فرقه‌گرایی و شکاف درونی را دامن می‌زد.
* **پیوند با تندروی دینی:** گزارش‌های اطلاعاتی و پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهد که برخی افراد و گروه‌های متأثر از اندیشه سلفی-وهابی بعدها از جنبش‌های جهادی مسلحانه پشتیبانی کردند یا زمینه فکری تندروی را فراهم آوردند.
* **پیامد منفی بر اقلیت‌های مسلمان در غرب:** در اروپا و آمریکا، تأمین مالی مساجد و مراکز همراه با گفتمان تندروانه از سوی عربستان تصویری از اسلام به‌عنوان دینی متشدد و بسته آفرید که اسلام‌هراسی را تشدید کرد و کوشش‌های همگرایی را سست نمود.

## کاهش نفوذ از آغاز هزاره سوم
با آغاز سده بیست‌ویکم و به‌ویژه پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، عربستان سعودی زیر فشار بین‌المللی قرار گرفت؛ زیرا شماری از عاملان حملات با اندیشه سلفی-وهابی پیوند داشتند. پادشاهی در دوره ملک عبدالله بازنگری در برخی سیاست‌های دینی خود را آغاز کرد و این بازنگری‌ها در دوره ولیعهدی محمد بن سلمان آل سعود شتاب گرفت؛ او گفتمان اصلاح‌طلبانه‌ای را پیش گرفت که از صورت‌بندی سنتی وهابیت فاصله می‌گیرد. برخی پژوهشگران بر این باورند که پیمان تاریخی میان نهاد دینی و دولت در مرحله «فروپاشی عملی» قرار دارد و علمای سنتی به‌تدریج از صحنه عمومی به حاشیه رانده می‌شوند.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* فصل «ساختن پترو-اسلام بر ویرانه‌های ملی‌گرایی عربی» از کتاب ژیل کپل

رده:جنبش وهابیت
رده:سلفی
رده:بنیادگرایی اسلامی
رده:اسلام و سیاست
رده:اسلام در عربستان سعودی
رده:سیاست نفت