رودخانه (نویسه‌نگاری)

**رودخانه** (به انگلیسی: River یا Rivers of white) در تایپوگرافی به شکاف‌هایی در حروف‌چینی گفته می‌شود که بر اثر هم‌راستایی تصادفی فاصله‌های میان‌واژه‌ای پدید می‌آیند و به‌صورت مسیرهای سفیدی در میان بند متن دیده می‌شوند. رودخانه‌ها ممکن است با هر نوع تنظیم فاصله‌گذاری رخ دهند اما بیشتر در حروف‌چینی با تراز دوطرفه (ژوستیفیکاسیون) یا در قلم‌های تک‌فاصله که فاصلهٔ میان‌واژه‌ای زیادی ایجاد می‌کنند نمایان هستند. در مقابل در قلم‌های متناسب به دلیل فاصله‌گذاری باریک‌تر این پدیده کمتر به چشم می‌آید.

رودخانه‌ها از ترکیب عواملی چون ارتفاع ایکس (x-height) قلم، مقادیر تخصیص‌یافته به پهنای نویسه‌ها و میزان کنترل بر فاصله‌گذاری نویسه‌ای و واژه‌ای پدید می‌آیند. قلم‌های پهن‌تر و نرم‌افزارهای حروف‌چینی کم‌امکان‌تر بیشتر مستعد بروز این اثر هستند. افزایش فاصله‌گذاری جمله‌ای نیز می‌تواند اثر رودخانه را تشدید کند. نرم‌افزارهای پیشرفته‌تر حروف‌چینی با تقسیم نویسه‌ها به واحدهای ریزتر و بهره‌گیری از کتابخانه‌های جامع‌تر «جفت‌های کرنینگ» کنترل بهتری بر فاصله‌ها فراهم می‌آورند.

در زبان فرانسوی از اصطلاح «lézarde» و در زبان آلمانی از «Gießbach» برای همین مفهوم استفاده می‌شود. در عربی نیز واژهٔ «نهر» به کار می‌رود.

## علل پیدایش
رودخانه‌ها معمولاً بر اثر عوامل زیر شکل می‌گیرند:
* فاصلهٔ زیاد میان واژه‌ها که عمدتاً ناشی از تراز دوطرفه (ژوستیفیکاسیون) متن است
* استفاده از قلم‌های تک‌فاصله که پهنای یکسانی به همهٔ نویسه‌ها اختصاص می‌دهند
* تکرار نزدیک واژه‌های بلند یا مشابه در فواصل منظم مانند «maximization» و «minimization"
* عدم ویرایش و بازبینی دستی حروف‌چینی پس از صفحه‌آرایی خودکار

## نقش ارتفاع ایکس و ویژگی‌های قلم
ارتفاع ایکس (x-height) قلم و مقادیر پهنای نویسه‌ها تأثیر مستقیمی بر احتمال بروز رودخانه دارند. قلم‌هایی که ظاهری پهن‌تر دارند بیشتر مستعد نمایش رودخانه هستند. نرم‌افزارهای پیشرفته‌تر حروف‌چینی نویسه‌ها را به واحدهای عددی بیشتری تقسیم می‌کنند و بدین ترتیب کنترل دقیق‌تری بر فاصله‌گذاری فراهم می‌آورند. همچنین این نرم‌افزارها کتابخانه‌های جامع‌تری از «جفت‌های کرنینگ» (kerning pairs) در اختیار دارند که فاصلهٔ مناسب میان همهٔ ترکیب‌های ممکن جفت‌حروف را تعیین می‌کنند.

## تأثیر بر خوانایی
رودخانه‌ها خوانایی متن را کاهش می‌دهند. همان‌طور که جفری داودینگ حروف‌نگار کانادایی توضیح می‌دهد یک صفحهٔ متنی که با دقت حروف‌چینی شده باشد به‌صورت مجموعه‌ای منظم از نوارهای سیاه دیده می‌شود که کانال‌های سفید افقی آنها را از هم جدا کرده‌اند. در مقابل در حروف‌چینی بی‌دقت صفحه به‌صورت الگویی خاکستری و آشفته از لکه‌های پراکنده درمی‌آید. فاصلهٔ زیاد میان واژه‌ها حرکت طبیعی چشم از چپ به راست را کند می‌کند و حروف کوتاه و سریف‌ها دیگر نمی‌توانند وظیفهٔ خود یعنی نگاه‌داشتن چشم روی سطر را انجام دهند. در این شرایط چشم به جای حرکت افقی احساس تأکید عمودی می‌کند و به بالا و پایین کشیده می‌شود.

منابع آلمانی نیز تأیید می‌کنند که الگوی مورب یا عمودی حاصل از رودخانه‌ها خوانش را دشوار می‌سازد زیرا خواننده ممکن است در این نقاط از سطر اصلی به سطر دیگر منحرف شود.

## روش‌های شناسایی
حروف‌نگاران برای شناسایی رودخانه‌ها می‌توانند برگهٔ نمونه‌چاپ (پروف) را وارونه (از بالا به پایین) نگاه کنند. از این زاویه چشم کمتر واژه‌ها را تشخیص می‌دهد و حروف‌چینی بیشتر به‌صورت یک الگوی کلی دیده می‌شود که رودخانه‌ها در آن آشکارتر هستند.

## روش‌های رفع
وظیفهٔ حروف‌نگار یا صفحه‌آرا است که با ابزارهای مختلف اثر رودخانه را به حداقل برساند. راهکارهای رایج عبارت‌اند از:
* تغییر فاصله‌گذاری واژه‌ای و نویسه‌ای
* تنظیم اپروش (approach/tracking) نویسه‌ها
* تغییر جزئی اندازهٔ قلم یا پهنای ستون متن
* استفاده از بخش‌کردن هجایی (شکستن واژه در پایان سطر) برای توزیع بهتر فاصله‌ها
* بهره‌گیری از نرم‌افزارهای پیشرفته‌تر حروف‌چینی با کتابخانه‌های جامع کرنینگ

## دریاچه و حفره
اصطلاحات مرتبط دیگری نیز در تایپوگرافی وجود دارند. **دریاچه** (lake) و **حفره** (hole) به خوشه‌ای از رودخانه‌های مجاور یا درهم‌تنیده اشاره دارند که ناحیه‌ای روشن‌تر در میان بلوک متن ایجاد می‌کنند.

## تراز دوطرفه و تراز یک‌طرفه
رودخانه‌ها هم در حروف‌چینی با تراز دوطرفه (بلوکی) و هم در تراز یک‌طرفه (پرچمی) ممکن است ظاهر شوند اما در تراز دوطرفه به دلیل توزیع اجباری فاصله‌ها میان واژه‌ها نمایان‌تر هستند. افزایش فاصله‌گذاری جمله‌ای (مانند درج دو فاصله پس از نقطه) نیز می‌تواند اثر رودخانه را تشدید کند.

## جستارهای وابسته
* فاصله (نشانه‌گذاری)
* حروف‌چینی
* قلم تک‌فاصله

## منابع

## پیوند به بیرون
* 

رده:تایپوگرافی
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده