کارزار هرات

**کارزار هَرات در ۱۲۴۰–۱۲۴۲ خورشیدی (۱۸۶۲-۱۸۶۳م)**، تهاجم امارت افغانستان به امارت هرات  بود که از اسفند ۱۲۴۰ خورشیدی، با بازپس گیری فراه از امیران محمدزایی توسط سلطان احمد خان محمدزایی، آغاز شد و با محاصره ۱۰ ماهه هرات ادامه یافت و در ۶ خرداد ۱۲۴۲ خورشیدی، زمانی که شهر به دست امیر دوست محمد خان افتاد، به پایان رسید، و به این ترتیب امارت افغانستان حاکمیت خود بر بیشتر مناطق افغانستان امروزی تثبیت نمود.

## پیش‌زمینه و علل جنگ
### هرات
هرات از سال حدود ۱۱۹۷ خورشیدی، پس از آن‌که سدوزایی‌ها توسط بارک‌زایی‌ها از کابل و قندهار بیرون رانده شدند، یک دولت مستقل بود. این شهر برای مدتی طولانی موضوع مناقشه میان بارک‌زایی‌ها و ایران بود. ایران بارها برای فتح هرات تلاش کرد (حدود ۱۱۸۵، ۱۱۸۹، ۱۱۹۳، ۱۱۹۶، ۱۱۹۷، ۱۲۰۰، ۱۲۱۲، ۱۲۱۶ خورشیدی). سرانجام در اوایل ۱۲۲۰ خورشیدی، کامران میرزا درانی، آخرین حاکم سدوزایی هَرات، توسط وزیرش، یار محمد خان الکوزایی، خلع و به قتل رسید. او کشور را به سمت چهار ولایت گسترش داد، قبایل ایماق را مطیع ساخت و سیستان را فتح کرد. در سال حدود ۱۲۳۰ خورشیدی، یار محمد خان پس از بازگشت از لشکرکشی علیه لاش‌جوین درگذشت. دوازده روز پس از مرگ او، پسر ضعیف و بی‌کفایتش، سعید محمد خان بر تخت نشست.

سعید محمد خان در میان مردم هرات بسیار نامحبوب بود. او برای حفظ قدرت مجبور بود بیشتر و بیشتر به کمک ایران متکی شود. سرداران قندهار از این فرصت استفاده کرده و در سال حدود ۱۲۳۱ خورشیدی به هرات حمله کردند.

### امارت کابل

پس از پایان جنگ اول افغان و انگلیس در سال حدود ۱۲۲۰ خورشیدی، دوست محمد خان در موقعیتی قرار گرفت که قلمرو خود را به طرز چشمگیری گسترش دهد. این امر تا حدی به دلیل بهبود روابط میان دوست محمد خان و بریتانیا بود. در طول تبعید خود در کلکته، با او با گرمی برخورد شد.

او متوجه برتری فنی بریتانیا شد و متقاعد گشت که جنگ‌های مداوم با آن‌ها به او آسیب می‌رساند. در عوض، دوست محمد از ائتلاف با بریتانیا به عنوان تنها راه برای تضمین بقای دولتش حمایت کرد. با وقوع اولین و دومین جنگ انگلیس و سیک که هرگونه تهدید احتمالی از سوی امپراتوری سیک بر قلمرو دوست محمدخان را از میان برداشت، دوست محمد خان اکنون توانست با کمک بریتانیا آزادانه قلمرو خود را گسترش دهد و متوجه شد که او و بریتانیا اهداف مشترکی در آسیای مرکزی دارند.

در سال حدود ۱۲۲۲ خورشیدی، دوست محمد خان هزاره‌جات (بهسود، دایزنگی، دایکندی) و بامیان را در لشکرکشی هزاره‌جات در سال ۱۸۴۳ مطیع ساخت. قبایل و دولت‌های متعدد از خلاء قدرت ناشی از تهاجم بریتانیا برای کسب استقلال استفاده کرده بودند. در سال حدود ۱۲۲۵ خورشیدی، شورشی توسط تاجیک‌های کوهستانی تگاب سرکوب شد و دوست محمد توانست موقعیت خود را در این منطقه که به طور مداوم شورشی بود، تثبیت کند. در تیر ۱۲۲۷ خورشیدی، او قصد داشت نیرویی برای تسخیر بلخ بفرستد، اما دومین جنگ انگلیس و سیک مانع این کار شد و دوست محمد را برای یک سال دیگر مشغول نگه داشت. سیک‌ها پیشنهاد دادند که پیشاور را به افغان‌ها واگذار کنند (اگرچه این هرگز عملی نشد) و در نتیجه، محمد ۵۰۰۰ افغان را تحت فرماندهی محمد اکرم خان برای کمک به سیک‌ها در جنگ فرستاد. هنگامی که سیک‌ها شکست خوردند و بریتانیا پیشاور را پس گرفت، در کابل این ترس وجود داشت که بریتانیا پیروزی خود را با حمله به افغانستان دنبال کند. با این حال، این اتفاق هرگز نیفتاد و دوست محمد بنابراین در بهار ۱۲۲۸ خورشیدی به بلخ حمله کرد.

## دخالت بریتانیا
دوست محمد خان اطمینان داشت که بریتانیا برای نجات هرات مداخله نخواهد کرد.

## دخالت ایران

## روند جنگ

### فتح فراه توسط هرات
سلطان احمد خان ۷۰۰۰ پیاده‌نظام و سواره‌نظام و ۵ توپ را تحت فرماندهی نواز خان برای تسخیر فراه فرستاد. در ۲۰ اسفند ۱۲۴۰ خورشیدی، نیروهای هراتی شهر فراه را در نبردی که حدود ۱۰۰ نفر از هر دو طرف کشته شدند، فتح کردند. نواز خان بی‌پروا بود و مست شد. نیروهای او در منطقه مرتکب فجایعی شدند تا جایی که به برخی از خویشاوندان زن دوست محمد خان حمله کردند. این بزرگترین اشتباه سلطان احمد خان بود، زیرا به دوست محمد خان بهانه‌ای برای حمله به هرات داد. او معتقد بود که ایرانیان از فتح فراه توسط سلطان احمد خان حمایت کرده‌اند، در حالی که در واقع آنها هرگز چنین حرکتی را تأیید نکرده بودند.

### تهاجم دوست محمد خان
هنگامی که خبر تسخیر فراه به دوست محمد خان رسید، او برای جنگ با سلطان احمد خان آماده شد. امیر اردوگاه زمستانی خود را در جلال‌آباد ترک کرد و برنامه‌ریزی برای لشکرکشی به سمت هرات را آغاز نمود. او ارتشی متشکل از ۲۶٬۰۰۰ پیاده‌نظام، ۴٬۰۰۰ سواره‌نظام، ۱۲ توپ و ۴ خمپاره‌انداز فراخواند. دوست محمد خان در ۲۹ فروردین ۱۲۴۱ خورشیدی کابل را ترک کرد و پیشقراولان توسط پسرانش، شیرعلی خان، محمد شریف خان و محمد امین خان رهبری می‌شدند. در ۱۹ خرداد، نیروهای آن‌ها به شهر گرشک رسیدند. در ۲۶ خرداد از رودخانه هیرمند عبور کردند. در ۸ تیر یا ۱۵ تیر ۱۲۴۱ خورشیدی، پیشقراولان، فراه را از میر افضل خان، گماشته سلطان احمد خان، تسخیر کردند. دوست محمد خان، که فرماندهی ارتش جداگانه‌ای را بر عهده داشت، اندکی پس از آن نیروهای خود را با پسرانش ترکیب کرد. آن‌ها با هم به سمت شهر سبزوار لشکر کشیدند و با نیروهای شاه نواز خان درگیر شدند. در ۲۸ تیر ۱۲۴۱ خورشیدی، سبزوار توسط نیروهای متحد آن‌ها تصرف شد.

### نقش ایلات محلی و ایل جمشیدی
در جریان پیشروی نیروهای کابل به سمت هرات، موضع‌گیری قبایل چهار ایماق نقش تعیین‌کننده‌ای در تغییر موازنه قدرت داشت. ایل جمشیدی که در مناطق شمالی هرات (به‌ویژه کوشک) ساکن بودند، به‌طور سنتی از متحدان حاکمان هرات به‌شمار می‌رفتند؛ اما در این کارزار، به دلیل اختلافات داخلی با سلطان احمد خان و فشارهای نظامی دوست‌محمدخان، به سپاه کابل پیوستند.

پیوستن سواره‌نظام ایل جمشیدی به دوست‌محمدخان، نه تنها توان رزمی ارتش کابل را در محاصره افزایش داد، بلکه باعث شد راه‌های مواصلاتی شمال هرات به سمت بخارا و مناطق ترکمن‌نشین قطع شده و تأمین آذوقه برای مدافعان شهر با دشواری جدی روبرو شود. این چرخش سیاسی قبایل ایماق، یکی از دلایل اصلی سقوط نهایی شهر و ناتوانی سلطان احمد خان در تداوم مقاومت قلمداد می‌شود.

### محاصره هرات
در ۵ مرداد ۱۲۴۱ خورشیدی، شهر هرات توسط دوست محمد خان محاصره شد. کوهزاد تاریخ ۱۹ مرداد را ذکر می‌کند. مردم هرات مصمم بودند که در برابر دوست محمد خان و ارتش او مقاومت کنند. با وجود وخامت حال، سلطان احمد خان محمدزایی کوچکترین تمایلی به تسلیم نشان نداد. به مدت ۵ روز محمدزایی‌ها در اطراف هرات سنگر حفر کردند و برای ۶ ماه بعد، حملات شبانه، حفر تونل، و «درگیری‌های پراکنده» امری عادی بود. سلطان احمد خان برای کمک به ناصرالدین شاه، شاه ایران، نامه نوشت، اما شاه نمی‌خواست معاهده پاریس با بریتانیا را زیر پا بگذارد و درخواست او را رد کرد.

در طول محاصره، سلطان احمد خان به حمایت جامعه شیعه هرات تکیه کرد و منحصراً از فارسی‌زبانان و دیگر سربازان شیعه در طول درگیری استفاده نمود. او به افغان‌های هرات مشکوک بود و شروع به اخراج آن‌ها از شهر کرد. در دی/بهمن ۱۲۴۱ خورشیدی همسر سلطان احمد، نواب دختر، بر اثر اندوه درگذشت.

در ۶ خرداد ۱۲۴۲ خورشیدی، شهر تصرف شد.

## پیامد
جنایاتی که محمدزایی‌ها علیه شهروندان هرات مرتکب شدند، شیعه و سنی را علیه افغان‌ها متحد ساخت.

## جستارهای وابسته
* جنگ اول هرات
* جنگ دوم هرات
* جنگ ایران و انگلستان
* معاهده پاریس
* جدایی هرات از ایران
* جنگ خوشاب
* استان هرات

## پانویس

رده:بازی بزرگ
رده:امارت افغانستان
رده:درگیری‌ها در ۱۸۶۲ (میلادی)
رده:درگیری‌ها در ۱۸۶۳ (میلادی)
رده:تاریخ ولایت هرات
رده:محاصره هرات