خلع سلاح هسته‌ای لیبی

چپ|بندانگشتی|300x300پیکسل|نقشه لیبی (لیبی به رنگ سبز تیره نشان داده شده است).
در سال ۲۰۰۳، معمر قذافی، رهبر لیبی، موافقت کرد که برنامه سلاح‌های کشتار جمعی کشورش، از جمله برنامه سلاح‌های هسته‌ای چند دهه‌ای را از بین ببرد. محمد البرادعی، رئیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، گفت که برنامه هسته‌ای لیبی در آن زمان «در مراحل بسیار اولیه توسعه» بود.

در سال ۱۹۶۸، لیبی پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را امضا کرد، در سال ۱۹۷۵ آن را تصویب کرد و در سال ۱۹۸۰ یک توافقنامه پادمان منعقد نمود. علیرغم تعهد قذافی به ان‌پی‌تی، گزارش‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد قذافی یا تلاش‌های ناموفقی برای ساخت سلاح هسته‌ای داشته یا قراردادی برای خرید سلاح هسته‌ای از کشورهای دارای سلاح هسته‌ای منعقد کرده است. در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، قذافی تلاش‌های متعددی برای تسریع و پیشبرد جاه‌طلبی‌های خود برای یک برنامه فعال سلاح‌های هسته‌ای با استفاده از منابع بازار سیاه هسته‌ای انجام داد. با این حال، پس از پایان جنگ سرد در سال ۱۹۹۱، قذافی به دنبال حل بحران‌های هسته‌ای خود با آمریکا با هدف افزایش تحریم‌ها علیه لیبی بود و سرانجام در ۱۹ دسامبر ۲۰۰۳ موافقت کرد که برنامه سلاح‌های کشتار جمعی لیبی را لغو کند.

تا سال ۲۰۱۳، بیش از ۸۰۰ تن از مواد تشکیل‌دهنده سلاح‌های شیمیایی باقی مانده بود که باید نابود می‌شدند. در فوریه ۲۰۱۴، دولت جدید لیبی اعلام کرد که کل ذخایر سلاح‌های شیمیایی باقی‌مانده از دوران قذافی در لیبی را نابود کرده است. قرار بود نابودی کامل مواد تشکیل‌دهنده سلاح‌های شیمیایی تا سال ۲۰۱۶ تکمیل شود.

## رویدادهای پیش‌ساز
به گفته مارتین ایندک، دیپلمات دولت کلینتون، معمر قذافی از همان آغاز ریاست جمهوری بیل کلینتون، در اوایل دهه ۱۹۹۰، به دنبال احترام بیشتر بود. طبق مقاله‌ای که ایندیک در سال ۲۰۰۴ نوشت، تا دهه ۱۹۹۰، قذافی از حمایت از جنبش‌های مختلف پان‌عرب و آفریقایی دست کشید و در عوض بر لغو تحریم‌ها علیه لیبی تمرکز کرد. ایندیک اظهار داشت که قذافی در سال ۱۹۹۹ در مذاکرات (در آن زمان) محرمانه با دولت بیل کلینتون، پیشنهاد داد که سلاح‌های کشتار جمعی خود را کنار بگذارد و تأسیسات خود را برای بازرسی باز کند. به گفته عبدالرحمن شلقم، وزیر امور خارجه سابق قذافی، رویدادی که در نهایت باعث شد قذافی از سلاح‌های کشتار جمعی و برنامه سلاح‌های هسته‌ای خود دست بکشد، پیامی از رئیس‌جمهور آمریکا، جرج دابلیو. بوش، در سال ۲۰۰۱ بود که به قذافی گفته بود: «یا از شر سلاح‌های کشتار جمعی خود خلاص شوید یا [ایالات متحده] شخصاً آنها را نابود می‌کند و همه چیز را بدون هیچ بحثی از بین می‌برد.» مقامات لیبی شروع به ملاقات‌های مخفیانه با مقامات بریتانیا، روسیه و ایالات متحده کردند تا رسماً این برنامه را برچینند. در مارس ۲۰۰۳، چند روز قبل از حمله به عراق، فرستادگان شخصی قذافی با جرج دابلیو. بوش، رئیس‌جمهور آمریکا، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه و تونی بلر، نخست‌وزیر بریتانیا، در مورد تمایل لیبی برای برچیدن برنامه هسته‌ای خود تماس گرفتند. متعاقباً، به دستور قذافی، مقامات لیبی اسناد و جزئیات بیشتری در مورد فعالیت‌های شیمیایی، بیولوژیکی، هسته‌ای و موشک‌های بالستیک لیبی را در اختیار دیپلمات‌های بریتانیا، روسیه و ایالات متحده قرار دادند. طبق گزارش‌ها، لیبی به مقامات روسیه، ایالات متحده و بریتانیا اجازه داد تا از ۱۰ سایت که قبلاً مخفی بودند و ده‌ها آزمایشگاه و کارخانه نظامی لیبی بازدید کنند تا شواهدی از فعالیت‌های مرتبط با چرخه سوخت هسته‌ای و برنامه‌های شیمیایی و موشکی را جستجو کنند.

در اکتبر ۲۰۰۳، سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا به یک کشتی باری حمله کردند و محموله‌ای از تجهیزات مربوط به سانتریفیوژ را که به مقصد لیبی در بندری در شمال مدیترانه در حرکت بود، توقیف کردند. تحقیقات ایالات متحده نشان داد که بسیاری از این قطعات توسط یک مرکز مهندسی دقیق اسکومی در مالزی ساخته شده و تحت راهنمایی فنی عبدالقدیر خان و اتباع مختلف از بریتانیا، آلمان و سوئیس تولید شده‌اند. پس از علنی شدن این خبر، جاه‌طلبی‌های هسته‌ای لیبی سرد و تضعیف شد.

## خلع سلاح
چپ|بندانگشتی|301x301پیکسل|معمر قذافی، رهبر لیبی ( ۱۹۴۲–۲۰۱۱، حکومت ۱۹۶۹–۲۰۱۱)
حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در آمریکا توسط معمر قذافی، رهبر لیبی، محکوم شد. پس از واکنش نیروهای مسلح آمریکا در جنگ افغانستان، قذافی به‌طور فزاینده‌ای به دنبال عادی‌سازی روابط با ایالات متحده بود و در ابتدا بر لغو تحریم‌های آمریکا علیه لیبی تمرکز داشت. در ۱۹ دسامبر ۲۰۰۳، قذافی در یک اعلامیه غافلگیرکننده از قصد خود برای برچیدن برنامه‌های سلاح‌های کشتار جمعی لیبی خبر داد. به مقامات وزارت امور خارجه لیبی نقل شده است که «لیبی قطعات هسته‌ای را از دلالان مختلف بازار سیاه خریداری کرده است» و طرح‌های مختلف سانتریفیوژها را در اختیار مقامات آمریکایی قرار داده و نام تأمین‌کنندگان آن را نیز اعلام کرده است.

در میان فهرست تأمین‌کنندگان، نقش افشاگرانه عبدالقدیر خان، دانشمند برجسته و مشهور پاکستانی، نیز وجود داشت. وقایع لیبی منجر به بازجویی عبدالقدیر خان در سال ۲۰۰۴ توسط دولت پاکستان شد، در حالی که ایالات متحده، با کمک آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و اینترپل، فردریش تینر، رئیس سابق برنامه هسته‌ای لیبی و تبعه سوئیس، را در سوئیس دستگیر کرد. در ۲۲ ژانویه ۲۰۰۴، هواپیماهای حمل و نقل نظامی ایالات متحده حدود  اسناد و تجهیزات مربوط به برنامه‌های هسته‌ای و موشک‌های بالستیک لیبی به آزمایشگاه ملی اوک ریج در تنسی. در مارس ۲۰۰۴، بیش از ۱۰۰۰ قطعه سانتریفیوژ و موشک دیگر از لیبی خارج شد.

در زمان خلع سلاح هسته‌ای لیبی، برنامه هسته‌ای این کشور در مراحل بسیار اولیه توسعه بود. محمد البرادعی، مدیر کل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، به رسانه‌ها اظهار داشت که «*احساس درونی*» او این بوده که لیبی سه تا هفت سال تا ساخت موفقیت‌آمیز سلاح هسته‌ای فاصله دارد.

## پیامدها
تصمیم لیبی مورد تحسین بسیاری در غرب قرار گرفت اما بسیاری در جهان عرب از آن انتقاد کردند. در سال ۲۰۰۴، پائولا دساتر، معاون وزیر امور خارجه وقت ایالات متحده در امور راستی‌آزمایی و انطباق، اظهار داشت که «ما می‌خواهیم از [خلع سلاح لیبی] درس بگیریم زیرا می‌خواهیم لیبی الگویی برای سایر کشورها باشد.» برخی از سیاستمداران و دیپلمات‌های برجسته امیدوار بودند که ایران، کره شمالی و سوریه تصمیم به پیروی از مدل خلع سلاح لیبی بگیرند. قذافی اظهار داشت که غرب در چندین مورد از او خواسته است که به ایران و کره شمالی توصیه کند که از برنامه‌های سلاح‌های هسته‌ای خود دست بکشند. در مقابل، بسیاری از شرکت‌کنندگان در تلویزیون الجزیره از قذافی به دلیل موافقت با خلع سلاح تنها چند روز پس از تصمیم قذافی انتقاد کردند. قذافی توسط برخی از اعراب به دلیل دادن برتری استراتژیک قوی‌تر به اسرائیل در منطقه، مشروعیت بخشیدن به دکترین جنگ پیشگیرانه ایالات متحده و عدم دریافت امتیازات امنیتی برای لیبی و جهان عرب در ازای خلع سلاح خود مورد انتقاد قرار گرفت.

در پاسخ، دولت لیبی و حامیانش گفتند که لیبی به جامعه بین‌المللی بازگشته، کرسی موقت شورای امنیت سازمان ملل متحد را به دست آورده و به دلیل کنار گذاشتن برنامه سلاح‌های هسته‌ای خود، مقداری پول پس‌انداز کرده است. به همین ترتیب، سیف‌الاسلام، پسر قذافی، در مصاحبه‌ای با الشرق الاوسط اظهار داشت که ایالات متحده در ازای برچیدن برنامه هسته‌ای لیبی، تضمین‌های امنیتی برای این کشور ارائه داده *است* و او انتظار دارد که در آینده توافق‌نامه‌های همکاری نظامی و امنیتی با ایالات متحده منعقد شود.

سرانجام قذافی از چیزهایی که غرب به لیبی پیشنهاد می‌داد، ناامید شد. او این پیشنهاد را پاداشی بسیار ناچیز برای لیبی در ازای کنار گذاشتن برنامه تسلیحات هسته‌ای خود می‌دانست. قذافی همچنین از کندی ایالات متحده در عادی‌سازی روابط با لیبی و فشار بر اسرائیل برای خلع سلاح هسته‌ای ناراضی بود. به گفته سیف، پسر قذافی، این یکی از دلایل اصلی بود که قذافی در سال ۲۰۰۹، همان‌طور که در سال ۲۰۰۳ قول داده بود، ارسال اورانیوم غنی‌شده لیبی به خارج از کشور را موقتاً به حالت تعلیق درآورد قذافی می‌خواست از بقایای برنامه تسلیحات هسته‌ای خود برای کسب نفوذ بیشتر استفاده کند.

تا سپتامبر ۲۰۱۳، ۱٫۶ تن عامل تاول‌زای خردل که در گلوله‌های توپخانه‌ای بارگیری شده بود، ۲٫۵ تن عامل خردل منجمد شده و ۸۴۶ تن مواد تشکیل‌دهنده سلاح‌های شیمیایی باقی مانده بود که باید نابود می‌شدند. طبق گزارش *نیویورک تایمز*، در فوریه ۲۰۱۴، بقایای سلاح‌های شیمیایی لیبی به‌طور نامحسوس توسط ایالات متحده و لیبی با استفاده از فناوری کوره قابل حمل برای از بین بردن صدها بمب و گلوله توپخانه‌ای پر از عامل خردل کشنده، نابود شده بود.

لیبی پیمان منع جنگ‌افزار هسته‌ای را در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۷ امضا کرد، اما هنوز آن را تصویب نکرده است.

در ماه مه ۲۰۱۸، کیم کی-گوان، معاون وزیر امور خارجه کره شمالی، ادعای جان بولتون، مشاور امنیت ملی آمریکا، مبنی بر اینکه خلع سلاح هسته‌ای کره شمالی باید از مدل خلع سلاح لیبی پیروی کند را رد کرد.

## بهار عربی و مداخله ناتو

در طول مداخله ناتو در لیبی در سال ۲۰۱۱، قذافی سعی کرد از خلع سلاح داوطلبانه لیبی برای متقاعد کردن ناتو به توقف عملیات خود در لیبی استفاده کند. در همان زمان، سیف الاسلام، پسر قذافی و دیگر اعضای دولت لیبی، پشیمانی خود را از خلع سلاح قبلی لیبی ابراز کردند. در رسانه‌ها (به ویژه در رسانه‌های خاورمیانه) گمانه‌زنی می‌شد که مداخله ناتو در لیبی در سال ۲۰۱۱ (که منجر به سرنگونی و کشته‌شدن قذافی به دست نیروهای ضد قذافی شد) باعث خواهد شد که ایران، کره شمالی و احتمالاً سایر کشورها به دلیل خطر تضعیف و/یا خیانت در نتیجه، تمایل کمتری به کنار گذاشتن برنامه‌های هسته‌ای و/یا سلاح‌های هسته‌ای خود داشته باشند.

در ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۱، در نزدیکی سبها، لیبی، در اواخر جنگ داخلی لیبی، نیروهای ضد قذافی دو انبار حاوی هزاران بشکه آبی که با نواری با عنوان «رادیواکتیو» علامت‌گذاری شده بودند و کیسه‌های پلاستیکی پودر زرد که با همان نوار پلمپ شده بودند را کشف کردند. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اظهار داشت: «ما می‌توانیم تأیید کنیم که کیک زرد در بشکه‌هایی در مکانی نزدیک سبها ذخیره شده است… جایی که لیبی قبلاً به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرده بود. [...] آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به‌طور آزمایشی فعالیت‌های پادمانی را در این مکان پس از تثبیت وضعیت در کشور برنامه‌ریزی کرده است.»

## جستارهای وابسته
* فهرست کشورهای دارنده جنگ‌افزار هسته‌ای
* پروتکل الحاقی به معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای

## منابع

رده:روابط ایالات متحده آمریکا و لیبی
رده:روابط بین‌الملل در ۲۰۰۳ (میلادی)
رده:ریاست‌جمهوری جرج دابلیو. بوش
رده:لیبی در ۲۰۰۳ (میلادی)
رده:معمر قذافی