توافق‌نامه جابه‌جایی و دسترسی

**توافق‌نامه جابه‌جایی و دسترسی** (، به اختصار AMA) توافق‌نامه‌ای میان اسرائیل و تشکیلات خودگردان فلسطین بود که در ۱۵ نوامبر ۲۰۰۵ امضا شد. هدف این توافق‌نامه بهبود آزادی رفت‌وآمد فلسطینیان و کنش‌های اقتصادی در سرزمین‌های فلسطینی و گشودن گذرگاه رفح در مرز مصر و غزه بود. این توافق‌نامه به‌عنوان «توافقی برای تسهیل جابه‌جایی مردم و کالاها در سرزمین‌های فلسطینی و گشودن یک گذرگاه بین‌المللی در مرز غزه-مصر که فلسطینیان را بر ورود و خروج افراد مسلط سازد» توصیف شده‌است. بخشی از این توافق‌نامه شامل «اصول مورد توافق دربارهٔ گذرگاه رفح» بود.

این توافق‌نامه پس از خروج یک‌جانبه اسرائیل از نوار غزه در سپتامبر ۲۰۰۵ و در راستای پیشبرد فرایند صلح اسرائیل و فلسطین منعقد شد. هدف اعلام‌شده آن «پشتیبانی از توسعه اقتصادی صلح‌آمیز و بهبود وضعیت انسانی در میدان عمل» بود. با این حال پس از پیروزی حماس در انتخابات سال ۲۰۰۶ و به‌ویژه پس از تسلط حماس بر نوار غزه در ژوئن ۲۰۰۷، اجرای این توافق‌نامه عملاً متوقف شد.

## پیشینه و اهداف
پس از آغاز انتفاضه دوم در سپتامبر ۲۰۰۰، اسرائیل محدودیت‌های گسترده‌ای بر جابه‌جایی فلسطینیان در سرزمین‌های فلسطینی و میان این سرزمین‌ها و اسرائیل و دیگر نقاط جهان اعمال کرد.

در نشست شرم‌الشیخ در ۸ فوریه ۲۰۰۵، محمود عباس رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین تعهد داد که همه جناح‌های فلسطینی اقدامات خشونت‌آمیز علیه اسرائیلی‌ها را متوقف خواهند کرد و آریل شارون نخست‌وزیر اسرائیل نیز تعهد داد که اسرائیل تمام فعالیت‌های نظامی خود علیه فلسطینیان را متوقف خواهد ساخت. هر دو طرف پایبندی خود به نقشه راه صلح را نیز تأیید کردند. شارون همچنین پذیرفت ۹۰۰ نفر از ۷٬۵۰۰ زندانی فلسطینی را آزاد کند و نیروهای اسرائیلی را از شهرهای کرانه باختری که در جریان انتفاضه اشغال مجدد شده بودند بیرون بکشد. بسیاری از پژوهشگران نشست شرم‌الشیخ را نشانه پایان انتفاضه دوم می‌دانند.

نیروهای دفاعی اسرائیل و شهرک‌نشینان اسرائیلی در ۱ سپتامبر ۲۰۰۵ در چارچوب طرح خروج یک‌جانبه اسرائیل، نوار غزه را ترک کردند. بر پایه پیمان‌های اسلو سال ۱۹۹۳ که میان اسرائیل و سازمان آزادی‌بخش فلسطین امضا شده بود، سازمان آزادی‌بخش پذیرفته بود که اسرائیل کنترل تمام مرزهای سرزمین‌های فلسطینی را در اختیار داشته باشد. پس از خروج اسرائیل از نوار غزه و با حفظ حقوق خود بر اساس پیمان‌های اسلو، اسرائیل و مصر توافق کردند که مصر سمت مصری گذرگاه رفح و تشکیلات خودگردان سمت غزه‌ای آن را اداره کند.

برای بهبود شرایط زندگی فلسطینیان و پیشبرد مذاکرات صلح، اسرائیل و تشکیلات خودگردان فلسطین توافق‌نامه جابه‌جایی و دسترسی را با هدف اعلام‌شده «پشتیبانی از توسعه اقتصادی صلح‌آمیز و بهبود وضعیت انسانی در میدان عمل» منعقد کردند.

## مفاد توافق‌نامه
توافق‌نامه جابه‌جایی و دسترسی موارد زیر را مقرر می‌داشت:
* گذرگاه رفح میان غزه و مصر در اسرع وقت زیر نظر تشکیلات خودگردان فلسطین و با نظارت اتحادیه اروپا گشوده شود. ترانزیت کالا نیز از گذرگاه کارنی مجاز بود.
* یک «گذرگاه امن» میان غزه و کرانه باختری برقرار شود.
* شمار «موانع جابه‌جایی» در کرانه باختری تا حد امکان کاهش یابد و این روند تا ۳۱ دسامبر ۲۰۰۵ تکمیل شود.
* ساخت بندر دریایی در غزه آغاز شود.
* دو طرف گفت‌وگوها دربارهٔ ایجاد فرودگاه را ادامه دهند.

«اصول مورد توافق دربارهٔ گذرگاه رفح» نیز شامل موارد زیر بود:
* گذرگاه رفح از سمت فلسطین توسط تشکیلات خودگردان و از سمت مصر توسط دولت مصر اداره شود.
* تنها دارندگان شناسنامه فلسطینی یا اتباع خارجی در دسته‌های خاص و با نظارت اسرائیل اجازه عبور داشتند. تشکیلات خودگردان باید ۴۸ ساعت پیش از عبور افراد در دسته‌های استثنایی، مقامات اسرائیلی را آگاه می‌ساخت.
* گذرگاه رفح برای صادرات کالا به مصر با کنترل شدید به کار می‌رفت. واردات باید در کرم شالوم توسط مأموران گمرک فلسطینی و زیر نظر مأموران گمرک اسرائیل ترخیص می‌شد.

## تسلط حماس بر نوار غزه
در ۲۵ ژانویه ۲۰۰۶، حماس در انتخابات مجلس قانون‌گذاری فلسطین پیروزی قاطعی به دست آورد و در ۲۹ مارس، دولت جدید به رهبری اسماعیل هنیه تشکیل شد. رهبران حماس از پذیرش شروط اسرائیل و گروه چهارجانبه درباره خاورمیانه — یعنی به رسمیت شناختن اسرائیل، کنارگذاشتن خشونت و پذیرش توافق‌نامه‌های پیشین از جمله پیمان‌های اسلو — سرباز زدند. در پی آن، اسرائیل و گروه چهارجانبه کمک‌رسانی به تشکیلات خودگردان را متوقف کردند و تحریم‌هایی علیه دولت تحت رهبری حماس اعمال شد.

حماس بارها اعلام کرد که مشروعیت اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسد و خود را پایبند هیچ توافقی با اسرائیل نمی‌داند؛ بدین ترتیب توافق‌نامه جابه‌جایی و دسترسی عملاً از دیدگاه حماس بی‌اعتبار تلقی شد.

در ژوئن ۲۰۰۷ و پس از تسلط حماس بر نوار غزه، حماس تمام مقامات فتح و تشکیلات خودگردان در غزه را با اعضای خود جایگزین کرد. فتح تسلط خود بر کرانه باختری را حفظ کرد. اسرائیل تحریم‌های خود علیه تشکیلات خودگردان در کرانه باختری را برداشت، اما اقدامات علیه نوار غزه تحت کنترل حماس ادامه یافت. مصر نیز گذرگاه مرزی خود با غزه را عمدتاً بست و استدلال کرد که فتح و تشکیلات خودگردان از غزه گریخته‌اند و دیگر امنیت سمت فلسطینی تأمین نمی‌شود.

## اجرای توافق‌نامه
توافق‌نامه ساعات کار گذرگاه‌های میان غزه و اسرائیل و شمار کامیون‌ها و بارهای مجاز عبوری را تعیین کرده بود. همچنین مقرر شده بود که کاروان‌های اتوبوس حامل فلسطینیان میان غزه و کرانه باختری از ۱۵ دسامبر ۲۰۰۵ و کاروان‌های کامیون حامل کالا در همان مسیر از ۱۵ ژانویه ۲۰۰۶ آغاز به کار کنند.

فلسطینیان و به‌ویژه حماس بر آنند که توافق‌نامه همچنان معتبر است و اسرائیل آن را در زمینه جابه‌جایی افراد میان غزه و کرانه باختری رعایت نکرده‌است؛ زیرا نه کاروان‌های اتوبوس و نه کاروان‌های کامیون در موعد مقرر راه‌اندازی شدند. اسرائیل نخست اعلام کرد که بر اساس تفسیر خود تنها موظف به اجرای یک مسیر «آزمایشی» اتوبوس و فقط برای فلسطینیانی با شرایط خاص تعیین‌شده از سوی اسرائیل است و سپس این طرح آزمایشی را به‌طور نامحدود به تعویق انداخت.

بخش مربوط به ساعات کار و ظرفیت عبور از گذرگاه‌های مرزی نیز اجرا نشد. ساکنان غزه همواره از ورود به کرانه باختری منع شده‌اند و اسرائیل این موضع را اتخاذ کرده که آنان حق قانونی ورود به کرانه باختری را ندارند؛ این موضع از سال ۲۰۰۵ تغییر نکرده‌است.

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* اصول مورد توافق درباره گذرگاه رفح

رده:فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
رده:معاهده‌های اسرائیل
رده:معاهده‌های فلسطین