رقص‌های فولکلور عربی

**رقص‌های فولکلور عربی**  که همچنین به عنوان **رقص شَعبی، شرقی و رقص خاورمیانه‌ای** شناخته می‌شوند، رقص‌های سنتی مردمی عرب‌هاست. رقص عربی سبک‌های مختلفی دارد که شامل سه نوع اصلی فولکلور، کلاسیک و معاصر می‌شود. این رقص‌ها در سراسر منطقه عربی، از شمال آفریقا تا خاورمیانه، محبوب‌اند و اجرا می‌شوند.

اصطلاح «رقص عربی» اغلب با رقص شکم (بالا) مرتبط است. با این حال، رقص‌های سنتی عربی متنوعی وجود دارندو بسیاری از آن‌ها تاریخی طولانی دارند. این رقص‌ها ممکن است رقص‌های فولکلوریک باشند، یا رقص‌هایی که زمانی به عنوان آیین‌ها یا نمایشی برای سرگرمی اجرا می‌شدند، و برخی ممکن است در دربارهای امپراتوری اجرا می‌شده‌اند. هم‌گرایی داستان‌گویی شفاهی، قرائت شعر و موسیقی در تاریخ عربی سنتی طولانی دارد. از میان بهترین و شناخته‌شده‌ترین رقص‌های سنتی عربی می‌توان به رقص شکم، عرضه و دبکه اشاره کرد.

رقص سنتی و شعبی همچنان در میان عرب‌های خارج‌نشین محبوب است و همچنین با موفقیت به گروه‌های رقص فولکلور بین‌المللی در سراسر جهان صادر شده است. تمام رقاصان لباس سنتی می‌پوشند تا تاریخ فرهنگ خود را به تصویر کشند و داستان‌های اجداد خود را روایت کنند.

## تاریخ
تاریخ نشان می‌دهد که رقص همواره بخش مهمی از فرهنگ عربی بوده است. برخی از نمونه‌های رقص‌های اجتماعی مختلف که در جهان عرب محبوب بوده‌اند شامل دبکه، رقص بَلَدی (معنای «شهری»، «محلی» یا «روستایی») و رقص‌های مذهبی و آیینی هستند.

در اسپانیا و شبه‌جزیرهٔ ایبری، مفهوم رقص‌های خارجی و عجیب در طول دوران اسلامی وجود داشت و گاهی شامل برده‌داری نیز می‌شد. وقتی اُمَویان اسپانیا را فتح کردند، خوانندگان و رقصندگان باسکی به دمشق و مصر فرستاده شدند تا در سبک خاورمیانه‌ای آموزش ببینند. این رقصندگان بعدها به عنوان «رقصندگان اندلسی» شناخته شدند. برخی پژوهشگران بر این باورند که ترکیب سبک اندلسی با رقص‌های کولیان اسپانیا منجر به ایجاد فلامنکو شد.

لذت‌های درباری خلفای اُمَوی، عبّاسی و فاطمی شامل رقص شکم، محافل شبانه و آواز بود. رقصندگان و خوانندگان از سراسر امپراتوری برای سرگرم کردن دربار به آنجا فرستاده می‌شدند.در تاریخ عرب، برخی نویسندگان و مورخان به توصیف رقص پرداخته‌اند، مانند المسعودی که در کتاب خود *[[مروج الذهب]]* آورده است که خلیفهٔ عباسی المعتمد از برخی نزدیکان خود خواست تا رقص و انواع آن و صفات ستودنی رقصنده را برایش توصیف کنند و ویژگی‌هایش را ذکر کنند. پاسخ آن‌ها چنین بود: «ای امیر مؤمنان! مردمان شهرها و سرزمین‌ها در رقص‌های خود گوناگون‌اند. مجموع ایقاع [ریتم‌ها] در رقص هشت گونه است: سبک، هزج، رمل، رمل ضعیف، دوم سنگین، دوم ضعیف، اول سنگین ضعیف، و اول سنگین.» و افزودند که رقصنده: «نیازمند است به چیزهایی در طبع خویش، سبک‌روح و نیک‌طبعی در هماهنگی با ایقاع و شادابی و مهارت در تصرف و اداره حرکات رقص؛ و نیازمند است به چیزهایی در خلق و قامت خود، گردنی کشیده و حرکاتی روان و ظریف، جمال قامت و زیبایی حرکات، توازن در پهلوها و لطافت کمر، نیکویی اجزای بدن و تناسب اندام، روانی لباس‌ها در گردش، سهولت در بازدم و تنفس، لطافت پاها و نرمی انگشتان، مهارت در انتقال حرکت، نرمی مفاصل و چابکی در چرخش؛ و نیازمند است به چیزهایی در علم و فن رقص خود، توانایی در تصرف و گوناگونی رنگ‌های رقص، احاطه بر هر بخش از بدن در جایگاه خود، زیبایی و استواری چرخش‌ها، ثبات پاها در مسیر حرکات و برابری و هماهنگی پای راست و چپ در اجرای حرکات.»

در جریان لشکرکشی فرانسوی‌ها در مصر و سوریه در سال ۱۷۹۸، اروپاییان به جهان عرب و رقص‌ها و موسیقی‌های محلی هر کشور علاقه‌مند شدند.

در اواسط قرن نوزدهم، سمت شرقی جهان عرب—شامل عربستان، مصر، شام و بین‌النهرین—به‌طور جمعی «الشرق» یا «مشرق» نامیده می‌شد. این منطقه برای نقاشان و نویسندگان اروپایی که به موضوعات شرقی علاقه داشتند و به عنوان «اورینتالیست» شناخته می‌شدند، جذاب بود؛ از جمله شخصیت‌های برجسته می‌توان به ژان-لئون ژروم،  اوژن دولاکروا و ژان اگوست دومینیک انگر اشاره کرد.

رقص عربی در ایالات متحدهٔ آمریکا نیز در سال ۱۸۹۳ در نمایشگاه جهانی کلمبیایی اجرا شد، که شامل بخشی با عنوان «خیابان‌های قاهره» بود. در این نمایشگاه، رقصندگانی از مصر و چند کشور عربی دیگر از خاورمیانه و شمال آفریقا، از جمله سوریه و الجزایر حضور داشتند.اصطلاح «رقص شکم» اغلب به سول بلوم، مدیر بخش سرگرمی نمایشگاه، نسبت داده می‌شود که این رقص را با نام فرانسوی «danse du ventre» معرفی کرد، همان نامی که فرانسوی‌ها در الجزایر استفاده می‌کردند. در خاطرات خود، بلوم می‌نویسد: «وقتی مردم فهمیدند که ترجمه تحت‌اللفظی آن *رقص شکم* است، با شوق نتیجه گرفتند که باید این رقص فاحش و غیراخلاقی باشد… من طلا پیدا کرده بودم.»

## انواع رقص
عرب‌ها موسیقی و رقص‌های متنوع و غنی خود را دارند که بخشی از هویت عربی آن‌ها محسوب می‌شود. با توجه به وسعت جهان عرب، رقص‌های سنتی بسیاری در این منطقه وجود دارد. مردان نیز همانند زنان در رقص‌های سنتی فعال هستند. در ادامه به چهار نوع از رقص‌های سنتی عربی اشاره می‌شود. 
### فهرست رقص‌های کلاسیک
این رقص‌ها ریشه در دوران باستان دارند و همواره در طول تاریخ و زمان تکامل یافته‌اند. 
#### رقص شکم

رقص شکم که به آن رقص مصری و شرقی نیز گفته می‌شود، یک رقص بیان‌گرانه مصری است که حرکات پیچیده تنه را مورد تأکید قرار می‌دهد. بسیاری از پسران و دختران در کشورهای محبوب رقص شکم از کودکی آموزش آن را می‌بینند. این رقص شامل حرکات بخش‌های مختلف بدن است و معمولاً به شکل دایره‌ای اجرا می‌شود. رقص شکم هم توسط زنان و هم مردان انجام می‌شود. 
#### شمعدان
بندانگشتی|راست|رقصندگان شمعدان در یک جشنواره
شمعدان یک چراغدان بزرگ است که روی سر رقصنده تعادل داده می‌شود و سنتی منحصر به رقص مصری است. این وسیله رقص تاریخی، به‌طور سنتی در مراسم عروسی مصری یا زَفّه  استفاده می‌شود. مراسم عروسی معمولاً در شب برگزار می‌شود و از خانه والدین عروس آغاز شده و از خیابان‌های محله عبور می‌کند تا به خانه داماد برسد. این مراسم رسمی انتقال عروس است و توسط یک رقصنده، موسیقی‌دانان و خوانندگان هدایت می‌شود و پس از آن عروس و داماد، همراه با خانواده و دوستان، مراسم را دنبال می‌کنند.
#### رقص شرقی

رقص شرقی سبک کلاسیک مصری رقص شکم است که در نیمه اول قرن بیستم توسعه یافته است. این رقص ریشه در دوران پیش از اسلام دارد و سنتی شفاهی است که طی قرن‌ها تغییر کرده است. برخی معتقدند که این رقص در اصل به عنوان رقصی برای باروری یا پرستش الهه بوده و در شمال آفریقا هنوز هم ممکن است برای کمک به هنگام زایمان استفاده شود.
#### بلدی

بندانگشتی|رقصندۀ ''بلد''ی در قاهره.
بلدی به معنای «محلی» یا «کشوری» است و سبکی از رقص فولکلوریک مصری از اوایل قرن بیستم می‌باشد که هنوز هم بسیار محبوب است. بنابراین، «مصری بلدی» به معنای «رقص محلی مصری» است.این سبک زمانی شکل گرفت که کشاورزان به شهرها مهاجرت کردند و شروع به رقص در فضاهای کوچک نمودند. در مصر، اصطلاح بلدی برای افراد، نان، ریتم‌ها، موسیقی و رقص محلی به کار می‌رود.رقص بلدی شکلی اجتماعی و فولکلوریک از رقص شکم است. نسبت به رقص شرقی، بیشتر ایستا است و از حرکات دست‌ها کمتر استفاده می‌کند و تمرکز اصلی آن روی حرکات لگن است. این رقص حالتی «سنگین» دارد و رقصنده به نظر آرام و به زمین متصل نشان داده می‌شود. رقص بلدی معمولاً همراه با موسیقی بلدی یا فولکلوریک اجرا می‌شود.
#### عالمه

عالمه نام گروهی از زنان سرگرم‌کننده در تاریخ مصر بود. این زنان آموزش دیده بودند تا شعر کلاسیک بخوانند و تلاوت کنند و به‌صورت هوشمندانه و طنزآمیز با مخاطب سخن بگویند. برخلاف غَوازی‌ها، عالمه‌ها تنها برای زنان و برای طبقه بالای جامعه در منازل خود اجرا می‌کردند.
#### اولاد نايل

اولاد نايل  سبکی از موسیقی را ایجاد کردند که گاهی به نام موسیقی بو سَعاده از نام شهری نزدیک سرزمینشان شناخته می‌شود. در رقص شکم، این اصطلاح به سبکی از رقص اشاره دارد که توسط اولاد نايل ابداع شده و به دلیل شیوه اجرای آن مشهور است. این سبک شامل حرکات سریع و کوچک پاها همراه با حرکات پرانرژی تنه و لگن می‌باشد.
#### غوازی

غوازی گروهی از رقصندگان زن سیار مصر بودند. غوازی‌ها به‌صورت انفرادی یا در گروه‌های کوچک اجرا می‌کردند و بی‌حجاب برای مخاطبانی متنوع در خیابان‌ها، جشن‌ها، قهوه‌خانه‌ها و در مراسم محلی مَوالید اسلامی در صعيد مصر رقص انجام می‌دادند. در فرهنگ محلی، خود واژه غوازی گاهی با اعمال جنسی همراه بود و گاهی به عنوان توهین استفاده می‌شد. رقص آن‌ها چندان با ظرافت همراه نبود و ویژگی اصلی آن حرکات بسیار سریع و ارتعاشی لگن از طرفی به طرف دیگر بود.
### رقص‌های فولکلوریک
این رقص‌ها معمولاً در جشن‌ها و مناسبت‌های اجتماعی مانند تولد، مرگ، عروسی یا مراسم ارتقای اجتماعی اجرا می‌شوند و گاهی نیز در جشنواره‌های مذهبی به نمایش گذاشته می‌شوند.
#### دبکه

بندانگشتی|چپ|رقصندگان دبکه در یک زفّه
دبکه  یک رقص فولکلوریک شامی است که بخشی از چشم‌انداز فرهنگی-اجتماعی مشترک در اردن، فلسطین، لبنان و سوریه محسوب می‌شود. دبکه در لبنان، اردن، عراق، سوریه، فلسطین، استان هاتای ترکیه و شمال عربستان سعودی اجرا می‌شود. این رقص دو بار به صورت یک الگوی ثابت حرکتی و گام‌ها درآمده است که با تکرار اجرا، به تثبیت هنجارهای رفتاری و مفاهیم فرهنگی کمک کرده است.
#### دحيه
الدحية یک رقص بادیه‌نشینان است که در فلسطین، اردن، شمال عربستان سعودی، برخی کشورهای خلیج فارس و بیابان سوریه اجرا می‌شود. در گذشته، این رقص پیش از جنگ‌ها برای برانگیختن هیجان میان اعضای قبیله و پس از نبردها برای روایت جنگ‌ها و مسابقات برگزار می‌شد. امروزه الدحية در مناسبت‌هایی مانند عروسی‌های عربی، تعطیلات و جشن‌های دیگر اجرا می‌شود. 
### رقص‌های محبوب
#### خلیجی

بندانگشتی|گروه رقصندگان خلیجی
رقص خلیجی رقصی است که در کشورهای شبه‌جزیره عربی اجرا می‌شود. در این رقص، یک ثوب بلند پوشیده می‌شود که رقصنده آن را جلوی خود نگه می‌دارد. اگرچه در این رقص حرکاتی با ثوب انجام می‌شود، ویژگی اصلی آن حرکت دادن موها است، زمانی که سر از یک سو به سوی دیگر تاب داده می‌شود. نام رقص، به خلیج فارس اشاره دارد و معمولاً توسط زنان محلی در عروسی‌ها و دیگر مراسم اجتماعی اجرا می‌شود. خلیجی رقصی شاد، پرانرژی، بیانگر، حرکتی و ظریف است و در مناسبت‌های شادی و جشن مانند عروسی‌ها به نمایش گذاشته می‌شود.زنان غالباً با هم هم‌آوازی دارند و رقص معمولاً با ایستادن یکی از آن‌ها به تنهایی در کف سالن آغاز می‌شود و سپس دیگران به او می‌پیوندند. بخش‌های اصلی بدن در این رقص شامل دست‌ها، سر و خود ثوب هستند. موها، علاوه بر ثوب، مهم‌ترین عنصر رقص خلیجی به شمار می‌آیند و زنان با حرکت دادن موهای بلند خود از یک طرف به طرف دیگر، عقب و جلو، در دایره و با اشکال دیگر، رقص را اجرا می‌کنند. اخیراً این رقص در میان رقصندگان شکم بسیار محبوب شده است.

این رقص معمولاً با ریتم هیپنوتیک ۲/۴ اجرا می‌شود که شامل دو ضربه سنگین و یک مکث است و به آن ریتم سعودی، خلیجی یا عدنی (از یمن) گفته می‌شود. ریتم خلیجی تنها یک نوع نیست بلکه صدها ریتم دارد، زیرا این رقص نمایانگر کشورهای متعددی از منطقه خلیج است.
#### عرضه

العرضة  نوعی رقص فولکلوریک در عربستان است. این رقص با دو ردیف مرد که رو در روی هم قرار می‌گیرند اجرا می‌شود، هر یک ممکن است شمشیر یا عصا به دست داشته باشند یا نداشته باشند، و با طبل‌ها و شعرخوانی همراه است. در امارات، نسخه محلی آن عیّاله نامیده می‌شود. واژه «العرضة» از فعل عربی «عرض» به معنی «نشان دادن» یا «رژه رفتن» گرفته شده است، زیرا هدف آن نمایش قدرت رزمی یک قبیله و تقویت روحیه پیش از درگیری نظامی بود. اگرچه اجراهای العرضه در مناطق مختلف ممکن است متفاوت باشد، هدف اصلی آن تقریباً در سراسر شبه‌جزیره عربی یکسان است.
#### هجاله
هَجالّه یک رقص فولکلوریک جشن است که توسط بادیه‌نشینان ساکن مرسا مطروح در غرب مصر اجرا می‌شود. این رقص اغلب در فصل برداشت خرما، که فصل عروسی در آن منطقه است، برگزار می‌گردد. هجاله در مناطق همجوار لیبی نیز شناخته شده و با رقص‌های کف‌زدن در سایر مناطق خاورمیانه مرتبط است. این رقص هم به عنوان رقص عروسی و هم به عنوان رقص بلوغ دختران توصیف شده است.
#### شیخات
شیخات  رقصی فقط ویژه زنان با بار شهوانی است. در زبان عربی کلاسیک، واژه «شیخه»  مؤنث «شیخ» به معنای فردی با دانش، تجربه و حکمت است. اما در لهجۀ عربی مغربی، «شیخه» معنای محدودتری پیدا کرده و به زنی اطلاق می‌شود که دانش کافی دربارۀ معاشرت بدنی دارد که می‌تواند آن را به دیگر زنان آموزش دهد. این رقص در اصل برای عروس پیش از عروسی اجرا می‌شد تا به او نشان دهند چگونه در رختخواب زناشویی باید حرکت کند.
#### گِدره
گِدره رقصی است از منطقه بیابانی جنوب غربی مغرب که هدف آن ایجاد حالت تغییر یافته ذهنی (ترنس) است. رقصنده به‌صورت تنها رقص را با حرکات دست آغاز می‌کند و سپس سر و تنه خود را تکان می‌دهد تا به حالت خلسه برسد.رقصندگان گِدره معمولاً زنان مجرد یا مطلقه هستند و گاهی مردان حاضر در جمع، با نیت ازدواج، درباره رقصنده پرس‌وجو می‌کنند.
#### یوله

یوله یا عیّاله، یک رقص سنتی در امارات متحده عربی است. این رقص شامل چرخش و پرتاب یک تفنگ ساختگی ساخته شده کامل از چوب و پوشش فلزی می‌باشد.
### رقص‌های دینی
بندانگشتی|اجرای تنّوره توسط صوفیان مصری
این رقص‌های مذهبی با دین غالب جهان عرب، یعنی اسلام مرتبط هستند. به ویژه با تصوف در ارتباط‌اند، که قلب سنت اسلامی است و توسط پیامبر محمد آغاز شد.
#### تنوره
رقص التنورة یک رقص فولکلوریک مصری با ریشه‌های آشکار تصوف است که امروزه به یکی از آیین‌های مهم جشن‌ها و مناسبت‌ها تبدیل شده است.این رقص ریتمیک و جمعی است و با حرکات دایره‌ای اجرا می‌شود، که از حس عرفانی و فلسفی اسلام نشأت گرفته است. .مفهوم حرکت در جهان که از یک نقطه شروع شده و به همان نقطه باز می‌گردد، در این رقص بازتاب یافته است. حرکات رقصندگان گویی هاله‌هایی را در فضا ترسیم می‌کنند. واژه «تنورة» یا «تَنّورة» به دامن رنگارنگی اشاره دارد که رقصنده می‌پوشد و هر رنگ نمایانگر یکی از فرقه‌های صوفیه است.
#### زار

زار رقصی است که برای دفع ارواح خبیثه اجرا می‌شود. این رقص در سودان منشأ گرفته اما در میان زنان مصر نیز محبوبیت دارد.

## منابع

رده:جامعه عرب
رده:رقص‌های خاورمیانه
*
رده:فرهنگ عرب