حمامه

**حمامه** () شهرکی فلسطینی با بیش از ۵٬۰۰۰ ساکن بود که در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل تخلیه شد. این شهرک در ۲۴ کیلومتری شمال غزه و میان اشکلون و اسدود قرار داشت. حمامه از دوره ممالیک (حدود ۱۲۷۰ میلادی) تا سال ۱۹۴۸ به‌طور پیوسته مسکونی بود.

پیش از دوره ممالیک نیز این محل از دوره هلنیستی تا دوره‌های رومی و بیزانسی سکونتگاه بوده و به‌ویژه در دوره بیزانس شکوفا شده بود. برخی پژوهشگران بر آنند که این سکونتگاه همان شهری است که در منابع یونانی با نام «پلیا» (به معنی کبوتر) شناخته می‌شود؛ هرچند برخی دیگر آن شهر را نزدیک‌تر به عشقلان باستانی می‌دانند. پس از تخلیه، در محل حمامه محله‌ای نوساز در بخش شمالی شهر اشکلون بنا شد.

## ریشه‌شناسی نام
کهن‌ترین نام ثبت‌شده حمامه «پلیا» () است که به دوره رومی بازمی‌گردد و به معنای «کبوتر» است. پس از فتح این سرزمین به دست خلافت راشدین در سده هفتم میلادی، شهرک نام عربی «حمامه» را دریافت کرد که آن نیز به معنای «کبوتر» است و بازتابی از ریشه‌های بیزانسی آن به‌شمار می‌رود.

## پیشینه
### شهر بیزانسی
در سده پنجم میلادی، شهری بیزانسی در این محل پدید آمد که شاید همان «پلیا» ی شناخته‌شده در منابع مکتوب باشد؛ هرچند در این باره اجماعی وجود ندارد. بقایایی از سده‌های پنجم و ششم میلادی به همراه سفالینه‌های بیزانسی در این محل یافت شده‌است. قطعه‌ای از کتیبه‌ای سنگی به زبان یونانی که در اینجا کشف شده، اکنون در موزه لوور پاریس نگهداری می‌شود.

### دوره صلیبی
حمامه در بیرون عشقلان و نزدیک محل نبردی در سال ۱۰۹۹ میان صلیبیون و فاطمیان قرار داشت که به پیروزی صلیبیون انجامید. یافته‌های باستان‌شناختی بسیار اندکی از دوره صلیبی در این محل وجود دارد و منابع آن دوره نامی از حمامه نمی‌برند.

### دوره ممالیک
در دوره ممالیک، این منطقه به دست مسلمانان افتاد. در دوره قیمومت بریتانیا، بازرسان اداره آثار باستانی دو مسجد را در روستا ثبت کردند. یکی از آنها به نام شیخ ابراهیم ابوعرقوب شناخته می‌شد و ستون‌ها و سرستون‌های مرمرین در ایوان آن به کار رفته بود. این مسجد منسوب به مجاهدی از فرزندان عمر بن خطاب بود. مسجد دیگر به نام شیخ حمید نیز قطعاتی مرمرین در خود داشت. هیچ‌یک از این دو مسجد بر جای نمانده‌اند. باستان‌شناسان دوره قیمومت لوحه‌ای مرمرین (۰٫۳ در ۰٫۹۵ متر) را بر دیوار غربی مسجد ابراهیم ابوعرقوب مستند کردند که دارای کتیبه‌ای نه‌سطری به عربی و مورخ ۷۰۰ هجری قمری (۱۳۰۱ میلادی) بود؛ این لوحه اکنون مفقود است.

تا سال ۱۳۳۳/۱۳۳۴ میلادی (۷۳۴ هجری قمری)، بخشی از درآمد روستا جزو وقف آرامگاه و مدرسه اقبغا بن عبدالله در قاهره بود. در سال ۱۴۳۲ گزارش شده که سلطان مملوک برسبای از روستا گذشت. در این دوره، دانشمند و واعظ نامدار مسجد اقصی، احمد شافعی (۱۴۰۶–۱۴۶۵)، در حمامه زاده شد.

### دوره عثمانی
حمامه مانند سراسر سرزمین فلسطین در سال ۱۵۱۷ به امپراتوری عثمانی ملحق شد. در نخستین دفتر مالیاتی عثمانی در سال ۱۵۲۶/۱۵۲۷، روستا ۳۱ خانوار مسلمان و یک مجرد داشت و به ناحیه غزه (سنجق غزه) تعلق داشت. در دفترهای مالیاتی ۱۵۹۶، جمعیت آن ۸۴ خانوار مسلمان با تخمین ۴۶۲ نفر بود. ساکنان مالیات بز و کندوی عسل و درآمدهای گاه‌به‌گاه می‌پرداختند؛ مجموعاً ۶٬۸۰۰ آقچه. همه درآمد به یک وقف اختصاص داشت. ساکنان آن از نقاط گوناگون از جمله حوران و مصر آمده بودند.

جهانگرد سده هفدهمی عبدالغنی نابلسی ثبت کرده که آرامگاه شیخ ابراهیم ابوعرقوب در روستا قرار داشت. همچنین معلم صوفی و جهانگرد سوری مصطفی بکری صدیقی (۱۶۸۸–۱۷۴۸/۱۷۴۹) در نیمه نخست سده هجدهم پس از ترک جوره از حمامه دیدن کرد.

پژوهشگران نشان داده‌اند که در سده‌های هفدهم و هجدهم، فشارهای اقتصادی و امنیتی کوچ‌نشینان سبب ترک سکونتگاه‌ها در اطراف مجدل عسقلان و جلگه ساحلی جنوبی شد. جمعیت روستاهای متروک به سکونتگاه‌های باقی‌مانده کوچ کرد و زمین‌های آنها توسط روستاهای همسایه کشت می‌شد. بدین ترتیب، حمامه زمین‌های صندحنا و معصبه را جذب کرد.

حمامه در نقشه ژاکوتن که در جریان حمله ناپلئون در سال ۱۷۹۹ ترسیم شد نمایان است؛ هرچند جایگاه آن با مجدل جابه‌جا شده‌است. در سال ۱۸۳۸، «حمامه» به‌عنوان روستایی مسلمان‌نشین در ناحیه غزه ثبت شد.

بازسازی اداری محلی از دهه ۱۸۶۰ با اجرای اصلاحات تنظیمات در سطح بخش آغاز شد. ساخت «نظام محله‌ای» — تقسیم زمین روستا میان گروه‌های خانوادگی — به توسعه اقتصادی چشمگیری انجامید.

در سال ۱۸۶۳، کاوشگر فرانسوی ویکتور گِرَن از روستا دیدن کرد و مسجدی ساخته‌شده با مصالح باستانی را یادداشت کرد. جمعیت روستا را «دست‌کم هشتصد تن» گزارش کرد. او همچنین نوشت: «باغ‌های حمامه فوق‌العاده بارورند. آنها با حصارهای زنده از کاکتوس‌های بزرگ جدا شده‌اند و درختان زیتون، انجیر، انار، توت و زردآلو در آنها کاشته شده. جابه‌جا نخل‌های بلند و تاج‌های پهن درختان چنار مصری بر فراز آنها سر برآورده‌اند.»

فهرست رسمی روستاهای عثمانی در حدود ۱۸۷۰ نشان داد که حمامه ۱۹۳ خانه و ۶۳۵ نفر جمعیت داشت، هرچند فقط مردان شمرده شده بودند.

### قیمومت بریتانیا
در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین، شورای روستایی برای اداره امور محلی تأسیس شد. حمامه دارای یک مسجد و دو دبستان بود — یکی برای پسران و یکی برای دختران — که در سال ۱۹۲۱ بنیان نهاده شدند. در دوره قیمومت، محله‌های نوساز از پیش‌طراحی‌شده در اطراف هسته اصلی روستا ساخته شد و گذرگاه‌های متقاطع محله‌های مسکونی جدید را از هم جدا می‌کرد.

در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که مقامات قیمومت بریتانیا انجام دادند، حمامه ۲٬۷۳۱ نفر جمعیت داشت: ۲٬۷۲۲ مسلمان و ۹ مسیحی که همه مسیحیان ارتدوکس بودند. جمعیت در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین به ۳٬۴۰۵ نفر رسید: ۳٬۴۰۱ مسلمان و ۴ مسیحی در ۸۶۵ خانه.

در آمار ۱۹۴۵، حمامه ۵٬۰۷۰ نفر جمعیت داشت: ۵٬۰۰۰ مسلمان، ۱۰ مسیحی و ۶۰ یهودی با مساحت کل ۴۱٬۳۶۶ دونوم. از این میان ۱٬۳۵۶ دونوم برای مرکبات و موز، ۴٬۴۵۹ دونوم برای باغ‌ها و زمین‌های آبی، ۲۸٬۸۹۰ دونوم برای غلات و ۱۶۷ دونوم زمین ساخته‌شده (شهری) بود.

در دهه ۱۹۴۰ مقامات بریتانیایی جاده‌ای به روستا آسفالت کردند تا در تمام فصول با خودرو دسترسی داشته باشد.

در سال ۱۹۴۶، مدرسه پسرانه ۳۳۸ دانش‌آموز و مدرسه دخترانه ۴۶ دانش‌آموز داشت. ساکنان عمدتاً به ماهیگیری و کشاورزی می‌پرداختند و غلات، مرکبات، زردآلو، بادام، انجیر، زیتون، هندوانه و طالبی پرورش می‌دادند. به دلیل وجود تپه‌های شنی در شمال شهرک، درختانی برای جلوگیری از فرسایش خاک کاشته شده بود.

افزون بر کشاورزی، دامداری منبع درآمد مهمی برای روستا بود. در سال ۱۹۴۳ ساکنان ۴۰۵ رأس گاو، ۳۱۰ گوسفند بالای یک سال، ۱۷۲ بز بالای یک سال، ۲۲۸ شتر، ۱۱ اسب، ۹ قاطر، ۵۶۷ الاغ، ۲٬۹۶۳ مرغ و ۴۵۴ کبوتر داشتند.

### سال ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
بر پایه گزارش‌های روزنامه «فلسطین»، حمامه نخستین بار پس از آن وارد جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل شد که گروهی از کارگران شهرک که در مزارع مجاور کار می‌کردند، در ۲۲ ژانویه ۱۹۴۸ توسط ساکنان یهودی نیتسانیم مورد حمله قرار گرفتند و پانزده عرب زخمی شدند. دو روز بعد واحدی از نیتسانیم به سوی ساکنان حمامه آتش گشود و یک‌نفر کشته شد و در ۱۷ فوریه گروهی از کارگران که در جاده میان اسدود و شهرک منتظر اتوبوس بودند، هدف تیراندازی قرار گرفتند و دو نفر زخمی شدند.

حمامه در ۲۸ اکتبر ۱۹۴۸ در نخستین مرحله عملیات یوآو توسط اسرائیل از ارتش مصر تصرف شد. تا آن زمان چندین آواره از شهرک‌های نزدیک در حمامه بودند و بیشتر آنها به همراه بسیاری از ساکنان حمامه با نیروهای در حال عقب‌نشینی مصری گریختند.

در پایان نوامبر ۱۹۴۸، نیروهای ناحیه جلگه ساحلی عملیات پاکسازی روستاهای اطراف و جنوب مجدل را انجام دادند. حمامه یکی از روستاهایی بود که در دستورات ارتش اسرائیل نام برده شده بود: ساکنان باید به غزه رانده شوند و نیروها «باید با تخریب روستاها از بازگشتشان جلوگیری کنند.» راه منتهی به روستا باید مین‌گذاری می‌شد. نیروها دستور داشتند عملیات را «با اراده، دقت و نیرو» انجام دهند. عملیات در ۳۰ نوامبر انجام شد. نیروها «موجود زنده‌ای» در حمامه نیافتند. با این حال، تخریب روستاها به‌سرعت کامل نشد؛ زیرا خانه‌ها مرطوب بودند و مواد منفجره کافی نبود.

در سال ۱۹۹۲ گزارش شد: «هیچ اثری از خانه‌ها یا نشانه‌های روستا بر جای نمانده‌است. محل با پوشش گیاهی وحشی از جمله علف‌های بلند، هرزه‌ها و بوته‌ها پوشیده شده و کاکتوس نیز در آن هست. زمین‌های اطراف بدون بهره‌برداری است.»

خانواده محمد دحلان و بخشی از خانواده احمد فؤاد الخطیب اصالتاً از حمامه هستند.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* وبگاه رسمی حمامه
* حمامه در Palestine Remembered
* حمامه در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده