فرهنگ رسانه

**فرهنگ رسانه**  به محیط نمادین و بافت معنایی‌ای اشاره دارد که توسط تولید، توزیع و مصرف محصولات رسانه‌ای شکل می‌گیرد و به نوبهٔ خود بر هویت، ارزش‌ها، رفتارها و درک جمعی از واقعیت تأثیر می‌گذارد. این مفهوم بر پیوند ناگسستنی بین نظام‌های رسانه‌ای و زندگی فرهنگی مدرن تأکید دارد، جایی که رسانه‌ها تنها بازتاب‌دهندهٔ فرهنگ نیستند، بلکه فعالانه در ساخت و دگرگونی آن مشارکت می‌کنند.

## تعریف و ماهیت

فرهنگ رسانه را می‌توان به عنوان فضای فرهنگیِ غالب در جوامع مدرن و پسامدرن در نظر گرفت که در آن تجربهٔ زیسته تا حد زیادی توسط تصاویر، روایت‌ها، صداها و اسطوره‌های ارائه‌شده از طریق رسانه‌های جمعی و دیجیتال واسطه‌گری (mediated) می‌شود. این فرهنگ با ویژگی‌هایی چون **تولید انبوه**، **مصرف گرایی**، **تأکید بر سبک و تصویر**، و **تلفیق امر واقعی و تخیلی** شناخته می‌شود.

## تاریخچه و زمینه‌های نظری

### ریشه‌ها: مکتب فرانکفورت و صنعت فرهنگ
نظریه‌پردازان مکتب فرانکفورت، مانند تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر، با ابداع مفهوم *[[صنعت فرهنگ]]* (Culture Industry)، نخستین چارچوب نظری انتقادی را برای تحلیل فرهنگ رسانه‌ای ارائه کردند. آن‌ها استدلال می‌کردند که صنایع فرهنگی با استانداردسازی و تولید انبوه محصولات فرهنگی، تخیل را محدود کرده و مخاطبان را منفعل و مطیع می‌سازند.

### توسعه: مطالعات فرهنگی بیرمنگام
مدرسه مطالعات فرهنگی بیرمنگام، به ویژه تحت رهبری استوارت هال، این دیدگاه منفعلانه را به چالش کشید. هال در مدل *[[رمزگذاری و رمزگشایی (مطالعات فرهنگی)|رمزگذاری/رمزگشایی]]* (Encoding/Decoding) استدلال کرد که مخاطبان به طور یکسان پیام‌های رسانه‌ای را تفسیر نمی‌کنند و ممکن است خوانش‌های مسلط، توافقی یا مخالف از آن‌ها داشته باشند. این دیدگاه، مخاطب را به عنوان عامل فعال در ساخت معنا برجسته کرد.

### پسامدرنیسم و وضعیت فراواقعیت
نظریه‌پردازانی مانند ژان بودریار استدلال کردند که در عصر رسانه‌ها، تمایز بین واقعیت و بازنمایی آن محو شده است. بودریار مفهوم *[[اَبَرْواقعیت]]* (Hyperreality) را مطرح کرد: وضعیتی که در آن شبیه‌سازی‌های رسانه‌ای جای واقعیت را می‌گیرند و به واقعیتی ترجیحی تبدیل می‌شوند.

## ویژگی‌های کلیدی فرهنگ رسانه

* **کالایی‌شدن (Commodification):** تبدیل فرهنگ و روابط انسانی به کالاهایی برای مبادله در بازار. این امر منجر به  بازاری شدن فرهنگ می‌شود.
* **بینامتنی‌بودن (Intertextuality):** اشاره‌های متقابل و دائمی متون رسانه‌ای به یکدیگر. یک فیلم ممکن است به یک بازی ویدیویی، یک سریال تلویزیونی یا یک meme اینترنتی ارجاع دهد و یک شبکهٔ پیچیده از معانی ایجاد کند.
* **جهانی‌شدن (Globalization):** توزیع و مصرف محصولات فرهنگی در مقیاس جهانی، که منجر به ایجاد **هیبریدیتی فرهنگی** (آمیختگی فرهنگی) و نیز نگرانی‌هایی درباره **امپریالیسم فرهنگی** می‌شود.
* **فرهنگ مشارکتی (Participatory Culture):** تغییر از مدل یک‌سویهٔ پخش به مدلی که در آن مصرف‌کنندگان به طور فعال در تولید، توزیع و تفسیر محتوای رسانه‌ای مشارکت می‌کنند. شبکه‌های اجتماعی، ویکی‌ها و پلتفرم‌های ویدئویی نمونه‌های بارز این امر هستند.
* **فرهنگ همزمان (Real-Time Culture):** ماهیت فوری و همزمان رسانه‌های دیجیتال که تجربهٔ زمان و مکان را فشرده و دگرگون می‌کند.

## حوزه‌های مطالعاتی کلیدی

### بازنمایی (Representation)
تحلیل چگونگی بازنمایی گروه‌های اجتماعی (بر اساس نژاد، جنسیت، طبقه، قومیت، sexuality) در رسانه‌ها و تأثیر این بازنمایی‌ها بر نگرش‌ها و هویت‌های اجتماعی.

### مطالعات فناوری (Technology Studies)
بررسی نقش فناوری‌های رسانه‌ای جدید (از چاپ تا اینترنت) در شکل‌دهی به اشکال جدید فرهنگ، شناخت و سازمان اجتماعی. مارشال مکلوهان با جملهٔ معروف «رسانه خود پیام است» بر این بعد تأکید کرد.

### اقتصاد سیاسی رسانه (Political Economy of Media)
تمرکز بر مالکیت، کنترل و منطق سود که بر تولید فرهنگی حاکم است و چگونگی تأثیر این ساختارها بر تنوع و محتوای فرهنگی.

### مطالعات مخاطب (Audience Studies)
مطالعهٔ چگونگی تعامل مخاطبان با متون رسانه‌ای، معناسازی و استفاده از آن‌ها در زندگی روزمره. این حوزه از روش‌های قوم‌نگاری استفاده می‌کند.

## فرهنگ رسانه در عصر دیجیتال

عصر دیجیتال ویژگی‌های فرهنگ رسانه را تشدید و دگرگون کرده است:
* **افزایش بی‌سابقه مشارکت:** کاربران به تولیدکنندگان محتوا (Prosumers) تبدیل شده‌اند.
* **الگوریتم‌ها و شخصی‌سازی:** الگوریتم‌های پلتفرم‌ها، جریان‌های فرهنگی شخصی‌شده و فیلتربول‌هایی ایجاد می‌کنند که می‌توانند باعث قطبی‌شدن شوند.
* **میم‌ها و ویرالیتی:** واحدهای فرهنگی به سرعت گسترش‌یابنده (میم‌ها) به عناصر بنیادین ارتباط و هویت‌سازی تبدیل شده‌اند.
* **نظارت و حریم خصوصی:** فرهنگ مشارکتی با یک *فرهنگ نظارتی* همراه شده است که در آن داده‌های کاربران به منبعی برای ارزش و کنترل تبدیل می‌شود.

## انتقادات و چالش‌ها

* **یکسان‌سازی فرهنگی:** ترس از نابودی تنوع فرهنگی و ایجاد یک فرهنگ جهانی یکنواخت تحت سلطهٔ شرکت‌های رسانه‌ای غول‌پیکر.
* **عمق‌زدایی:** انتقاد از ترویج سطحی‌نگری، حواس‌پرتی و کاهش توانایی تمرکزهای طولانی‌مدت.
* **شکاف دیجیتالی:** نابرابری در دسترسی و مهارت‌های لازم برای مشارکت معنادار در فرهنگ رسانه‌ای.
* **اخبار جعلی و اپیدمی اطلاعات:** مشکل گسترش سریع اطلاعات نادرست که اعتماد به نهادهای فرهنگی و رسانه‌ای را تضعیف می‌کند.

## جستارهای وابسته
* صنعت فرهنگ
* مطالعات فرهنگی
* پسامدرنیسم
* نظریه انتقادی
* رسانه‌های جدید
* سواد رسانه‌ای
* امپریالیسم فرهنگی
* جامعه نمایش

## منابع

## پیوند به بیرون
* مدخل فرهنگ توده‌ای در دانشنامه فلسفه استنفورد
* انجمن بین‌المللی تحقیقات فرهنگ رسانه (IMRC)

رده:رسانه
رده:فرهنگ
رده:تأثیرگذاری رسانه‌های جمعی
رده:موضوع‌های رسانه
رده:مطالعات رسانه
رده:فرهنگ عامه
رده:تأثیر اجتماعی