کردهای قفقاز

**کردهای قفقاز،** کردهایی هستند که از منطقه قفقاز آمده‌اند یا در آنجا زندگی می‌کنند. اولین حضور کردها در منطقه قفقاز را می‌توان به اواسط قرن دهم میلادی نسبت داد. برخی از گروه‌های کرد قفقاز در سال‌های ۱۹۳۷، ۱۹۳۸ و ۱۹۴۴ توسط اتحاد جماهیر شوروی تحت رهبری جوزف استالین به آسیای مرکزی تبعید شدند و بیشتر نوادگان آنها اکنون در قزاقستان ساکن هستند. تعداد کل کردهای قفقاز در داخل و خارج از منطقه قفقاز مشخص نیست.

## جمعیت
### ارمنستان
طبق آخرین سرشماری ارمنستان، تا سال ۲۰۲۲، ۳۲٬۷۴۲ کرد در ارمنستان زندگی می‌کنند. آنها عمدتاً در ارمنستان غربی زندگی می‌کنند (نباید با ارمنستان غربی تاریخی اشتباه گرفته شوند) و به گویش کرمانجی کردی صحبت می‌کنند. اکثریت جمعیت کرد ارمنی، ایزدی هستند.

### گرجستان
طبق آخرین سرشماری گرجستان، از سال ۲۰۰۲، ۲۰٬۸۴۳ کرد در گرجستان زندگی می‌کنند. آنها به زبان کرمانجی صحبت می‌کنند و بیشتر در تفلیس و روستاوی زندگی می‌کنند.

### اتحاد جماهیر شوروی (تاریخی)
در جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی، تقسیمات کشوری کردستان سرخ جمعیتی داشت که ۷۴٪ آنها کرد و ۲۶٪ آنها آذری بودند.

در کل اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۵۹، ۲۶٬۰۰۰ کرد در ارمنستان، ۱۶٬۰۰۰ کرد در گرجستان و بیش از ۱۴٬۰۰۰ کرد در آسیای مرکزی وجود داشت.

## دین
### در ارمنستان
آخرین سرشماری ارامنه از سال ۲۰۲۲ تعداد ۳۱٬۰۷۹ ایزدی و ۱٬۶۶۳ کرد غیر ایزدی را ثبت کرده است. در ارمنستان، ایزدی‌ها و کردها به‌عنوان دو گروه قومی متفاوت دیده می‌شوند.

### در گرجستان
در گرجستان، دولت گرجستان ایزدی‌ها را بخشی از قومیت کرد می‌داند. تعداد ایزدی‌ها در گرجستان از سال ۱۹۸۹ به‌طور پیوسته کاهش یافته است، از ۳۰٬۰۰۰ نفر در سال ۱۹۸۹، به ۱۸٬۰۰۰ نفر تا سال ۲۰۰۲ و سپس تا سال ۲۰۱۵ به ۶٬۰۰۰ نفر کاهش یافته است.

## تاریخچه
### خاستگاه‌ها
شدادیان اولین کردهایی بودند که در قفقاز زندگی می‌کردند و از قبیله هذبانی بودند که خود در قرن دهم گاهی وقت‌ها در دوین (ارمنستان قرون وسطی) حضور داشتند.

### قرن دهم تا دوازدهم میلادی
اولین حضور کردها در منطقه قفقاز (به‌ویژه ماوراء قفقاز) را می‌توان به اواسط قرن دهم میلادی نسبت داد، زمانی که شدادیان توسط اولین امیر خود، محمد بن شداد، در دوین مستقر شدند. شدادیان تا زمان سقوطشان در پایان قرن دوازدهم میلادی، بین رودخانه‌های کورا و ارس حکومت می‌کردند. در دوران حکومت شدادیان، آنها اغلب با پادشاهی قرون وسطایی گرجستان و گهگاه با ارتش بیزانس درگیر جنگ بودند.

### قرن شانزدهم
به گفته گریگوری چورسین، در زمان جنگ عثمانی-صفوی (۱۵۷۸–۱۵۹۰) موجی از مهاجرت کردها در مناطق غربی آذربایجان مدرن ممکن است در سال ۱۵۸۹ رخ داده باشد، زمانی که سربازان تصمیم گرفتند در سرزمین‌های فتح شده بمانند.

### قرن هجدهم
قبایل کرد در قرن هجدهم به دشت آرارات (ارمنستان امروزی) مهاجرت کردند.

در سال ۱۷۲۸، کردها و شاهسون‌هایی که در دشت مغان به دامداری مشغول بودند، درخواست تابعیت روسیه را ارائه دادند.

در اواخر قرن هجدهم، کردها برای دریافت کمک از شاه ایراکلی دوم علیه عثمانی‌ها به تفلیس آمدند.

### قرن نوزدهم
وقتی امپراتوری روسیه و قاجارها در سال ۱۸۲۸ پیمان ترکمنچای را امضا کردند، به کردها اجازه کار در گرجستان داده شد.

در اوایل قرن نوزدهم، سیاست امپراتوری روسیه در قبال خود و جمعیت بیشتر کردها، بی‌طرف نگه داشتن آنها در جنگ‌ها علیه ایران قاجار و امپراتوری عثمانی بود. تقریباً در همان زمان، کردها در قفقاز جنوبی ساکن شدند. در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، ایزدی‌هایی که به دلیل آزار و اذیت مذهبی از امپراتوری عثمانی گریخته بودند، در قفقاز جنوبی روسیه ساکن شدند.

در طول دو جنگ روسیه و ایران بین امپراتوری روسیه و ایران قاجار، مقامات روسی به کردها اجازه دادند که در روسیه مستقر شوند و سپس ارمنستان تحت حاکمیت روسیه قرار گرفت. بعدها در طول جنگ کریمه و جنگ روسیه و ترکیه، کردها دوباره به روسیه و ارمنستان نقل مکان کردند.

### قرن بیستم
#### ارمنستان
یک نماینده کرد در پارلمان ارمنستان در اولین جمهوری ارمنستان (۱۹۲۰–۱۹۱۸) انتخاب شد.

پس از انحلال اولین جمهوری ارمنستان و تأسیس جمهوری سوسیالیستی شوروی ارمنستان (که بعدها جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی شد)، سیاست شوروی کورنیزاتسیا (Korenizatsiia) اجرا شد که منجر به تأسیس رادیو، مطبوعات و آموزش به زبان کردی (کرمانجی) در کنار ایجاد الفبای کردی با استفاده از خط ارمنی در سال ۱۹۲۲ و به دنبال آن نسخه لاتین در سال ۱۹۲۷ و در زمان استالین در سال ۱۹۴۵ نسخه سیریلیک نیز شد.

پس از آغاز تبعید کردهای قفقاز در سال ۱۹۳۷، رادیو کردی، روزنامه *ریا تزه* و دیگر نهادهای کردی تعطیل شدند. این رادیوها بعداً در دهه ۱۹۵۰ احیا شدند.

با شروع درگیری قره‌باغ کوهستانی در سال ۱۹۸۸، بسیاری از کردها از ارمنستان گریختند. حدود ۱۸٬۰۰۰ کرد ارمنستان را به مقصد آذربایجان ترک کردند، جامعه بزرگی از کردهای ارمنستان و کشورهای همسایه در کراسنودار شکل گرفته است. بین سال‌های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۴، اقلیت کرد مناطق لاچین و کلبجر آذربایجان به دلیل تهاجم ارمنستان در طول جنگ اول قره‌باغ مجبور به فرار شدند.

#### آذربایجان
در جمهوری دموکراتیک آذربایجان مستقل، از سال ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۰، کردها مناصبی را در دولت به دست داشتند، که مهم‌ترین آنها خسروبیگ سلطانوف و نورمحمد بیگ شاهسواروف بودند.

در سال ۱۹۲۳، کمیته اجرایی مرکزی جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی، واحد اداری کردستان را ایجاد کرد که ۷۳٪ از جمعیت آن کرد و ۲۶٪ آذری بودند.

در سال ۱۹۳۷، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، ژوزف استالین، به جمعیت کرد اعتماد نداشت و دستور تبعید اجباری آنها به جمهوری‌های شوروی قزاقستان، جمهوری‌های شوروی ازبکستان و جمهوری‌های شوروی قرقیزستان را صادر کرد. این گروه از کردها از جمهوری سوسیالیستی خودمختار نخجوان (بخشی از جمهوری سوسیالیستی آذربایجان) آمده بودند. بیشتر آنها در طول تبعید جان باختند.

وقتی در سال ۱۹۶۱ جنگ اول عراق و کردستان آغاز شد، کردهای تبعیدی دهه‌های ۳۰ و ۴۰ میلادی تلاش‌هایی برای اعاده حقوق خود انجام دادند، اما این تلاش‌ها بی‌فایده بود.

در سال ۱۹۸۹، حزب یکبون تأسیس شد که هدف آن احیای خودمختاری کردها در اتحاد جماهیر شوروی بود. دولت شوروی تحت رهبری میخائیل گورباچف تلاش کرد به کردها کمک کند، اما این تلاش به‌دلیل فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ و خصومت ترکیه با این طرح شکست خورد.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، جمهوری‌های جدید ارمنستان و آذربایجان در جنگ اول قره‌باغ وارد جنگ شدند که منجر به ایجاد جمهوری کردی لاچین در سال ۱۹۹۲ شد. این جمهوری مورد حمایت ارمنستان بود و هنگامی که حمایت آنها به‌دلیل تغییرات سیاسی متوقف شد، این جمهوری منحل شد.

#### روسیه
در طول جنگ جهانی دوم، یکی از مشهورترین کردهای شوروی، سمند سیابندوف، ایزدی بود که در طول جنگ علیه آلمان نازی عنوان قهرمان اتحاد جماهیر شوروی را دریافت کرد. او در سال ۱۹۰۹ در استان قارص، که در قلمرو نایب‌السلطنه قفقاز و بخشی از امپراتوری روسیه بود، متولد شد.

در سال ۱۹۹۸، عبدالله اوجالان، رهبر پ‌ک‌ک، از روسیه پناهندگی سیاسی گرفت. در نوامبر ۱۹۹۸، دومای دولتی به رئیس‌جمهور بوریس یلتسین توصیه کرد که به اوجالان پناهندگی سیاسی در روسیه اعطا کند، اما فایده‌ای نداشت. این به این دلیل بود که روسیه و ترکیه روابط اقتصادی و سیاسی دوستانه‌ای را توسعه داده بودند و روسیه نمی‌خواست این دوستی جدید را به خطر بیندازد.

#### گرجستان
تعداد کردها در گرجستان در طول قرن بیستم، بین سال‌های ۱۹۴۴ تا ۱۹۴۸، در زمان اتحاد جماهیر شوروی، نوسان داشته است. بخش‌هایی از جمعیت کرد به آسیای مرکزی تبعید شدند. بین سال‌های ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۹ جمعیت کردها ۳۰ درصد افزایش یافت، اما از زمان استقلال در سال ۱۹۹۱ این تعداد به‌طور پیوسته کاهش یافته است.

### قرن بیست و یکم
## جستارهای وابسته
* مذهب در کردستان

## منابع

رده:اقوام خاورمیانه
رده:ایرانیان در قفقاز
رده:ایزدی
رده:جوامع مسلمان در قفقاز
رده:کردها
رده:کردهای ارمنستان
رده:کردهای روسیه
رده:مردمان ایرانی‌تبار