خوش‌نویسی دستی

**خوش‌نویسی دستی** یا **فن دست‌نویسی** (به انگلیسی: Penmanship) فنّ نوشتن با دست به‌کمک ابزار نوشتاری است. امروزه این کار بیشتر با قلم یا مداد انجام می‌شود، اما در طول تاریخ ابزارهای گوناگونی برای نوشتن به کار رفته‌اند. سبک‌های رسمی‌و عمومی‌نوشتار در طول تاریخ «دست» نامیده می‌شوند و سبک نوشتاری فردی هر شخص «دست‌خط» خوانده می‌شود.

فن دست‌نویسی از نخستین نظام‌های نگارشی سومریان و مصریان باستان آغاز شد و در گذر سده‌ها به خط‌های الفبایی فنیقی، یونانی و لاتین تحول یافت. در شرق آسیا نیز نظام‌های نوشتاری چین و ژاپن سنت مستقلی از خوش‌نویسی دستی را پدید آوردند. آموزش فن دست‌نویسی در مدارس اروپا و آمریکا از اوایل سدهٔ بیستم به برنامهٔ درسی رسمی‌وارد شد و روش‌های متعددی مانند اسپنسری، پالمر و زینر-بلاسر ابداع گردید.

با گسترش فناوری‌های رقمی‌و استفادهٔ روزافزون از صفحه‌کلید، نقش نوشتار دستی در زندگی روزمره کاهش یافته است؛ با این حال پژوهش‌ها نشان می‌دهند که نوشتن با دست نقش مهمی‌در یادگیری زبان و تقویت حافظه دارد.

## تاریخچه
### خاستگاه‌ها
کهن‌ترین نمونهٔ شناخته‌شدهٔ نگارش نظام‌مند، خط تصویرنگاری سومری است که بر لوح‌های گلی یافت شده و سرانجام حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد به نوع اصلاح‌شده‌ای به نام خط میخی تبدیل شد. این خط با نی تیزشده بر گل خیس فشرده می‌شد. این نظام نوشتاری ابتدا به نظامی‌اندیشه‌نگاری و سپس به نظامی‌هجایی تحول یافت.

هم‌زمان با سومریان، نظام هیروگلیف مصری نیز به‌صورت خط تصویری آغاز شد و به نظام هجایی تکامل یافت. دو خط شکسته از آن پدید آمد: هیراتیک که اندکی پس از هیروگلیف اختراع شد و دموتیک که در سدهٔ هفتم پیش از میلاد شکل گرفت. کاتبان این خط‌ها را معمولاً با مرکّب و قلم نی بر پاپیروس می‌نوشتند.

نخستین نظام الفبایی شناخته‌شده از فنیقیان بود که نظامی‌بی‌واکه با ۲۲ حرف را حدود سدهٔ یازدهم پیش از میلاد پدید آوردند. یونانیان این الفبا را حدود سدهٔ هشتم پیش از میلاد اقتباس کردند و با افزودن واکه‌ها و حذف برخی همخوان‌ها، خطی پدید آوردند که تنها شامل حروف بزرگ بود. الفبای فنیقی همچنین بر خط‌های عبری و آرامی تأثیر گذاشت. خط آرامی‌خط رسمی‌امپراتوری‌های بابلی، آشوری و پارسی بود و «خط عبری مربعی» (خط کنونی اسرائیل) حدود سدهٔ سوم میلادی از آن پدید آمد.

### دست‌نویسی مبتنی بر خط لاتین
رومیان در جنوب ایتالیا سرانجام الفبای یونانی را که اتروسک‌ها اصلاح کرده بودند برای پدید آوردن خط لاتین به کار بردند. سبک‌های دست‌نویسی رومی‌شامل حروف بزرگ مربعی، حروف بزرگ روستایی، آنسیال و نیم‌آنسیال بود. خط شکستهٔ رومی‌نیز از حروف بزرگ مشتق شد ولی به دلیل نیاز به نوشتن سریع، حروف دقت کمتری یافتند.

در پایان سدهٔ هشتم میلادی، شارلمانی فرمان داد که همهٔ نوشته‌ها در قلمرو او به خط استانداردی نوشته شوند که بعدها «مینوسکول کارولنژی» نامیده شد. این خط تا سدهٔ یازدهم برای تولید نسخه‌های خطی صومعه‌ها به کار می‌رفت و بیشتر حروف کوچک خط‌های اروپایی امروزی از آن مشتق شده‌اند.

خط گوتیک یا سیاه‌حرف که از کارولنژی تکامل یافت، از سدهٔ دوازدهم تا رنسانس ایتالیایی (۱۴۰۰–۱۶۰۰ میلادی) خط غالب بود. این خط باریک‌تر، تیره‌تر و فشرده‌تر از کارولنژی بود. یکی از دلایل فشردگی آن صرفه‌جویی در پوست نوشتاری گران‌بها بود. خط گوتیک الگوی نخستین حروف چاپی یوهانس گوتنبرگ شد.

انسان‌گرایان ایتالیایی در سدهٔ پانزدهم گونهٔ دیگری از مینوسکول کارولنژی را پدید آوردند که «مینوسکول انسان‌گرایانه» نام گرفت. شکل شکستهٔ آن به‌تدریج کج‌تر شد و به عنوان حروف چاپی ایتالیک در سراسر اروپا شناخته شد.

حکاکی روی مس امکان چاپ گسترده‌تر کتاب‌های سرمشق خوش‌نویسی را فراهم کرد. نخستین کتاب‌های سرمشق حدود سدهٔ شانزدهم در ایتالیا پدید آمدند. تا سدهٔ هجدهم مدارسی برای آموزش فن دست‌نویسی به‌ویژه در انگلستان و ایالات متحده تأسیس شد.

### دست‌نویسی مبتنی بر خط چینی
نظام‌های نوشتاری شرق آسیا شامل خط‌های چینی و ژاپنی است. نویسه‌های چینی نه آواها بلکه واژک‌های کامل را بازنمایی می‌کنند و از همین رو از نظر بصری بسیار پیچیده‌ترند. کهن‌ترین شکل خط چینی بر استخوان‌ها و صدف‌ها (جیاگوون) در سدهٔ چهاردهم پیش از میلاد نوشته شد.

خوش‌نویسی چینی هنر والایی به شمار می‌رود و با خط‌هایی چون کایشو (استاندارد)، شینگشو (نیمه‌شکسته) و تساوشو (شکسته) اجرا می‌شود. خوش‌نویسی چینی بازتاب شخصیت هنری نویسنده انگاشته می‌شود و ارزش آن از خوش‌نویسی در هر فرهنگ دیگری بالاتر دانسته شده است.

نوشتار ژاپنی از خط چینی تکامل یافت و نویسه‌های چینی به نام کانجی برای نمایش واژه‌ها و دستور زبان ژاپنی اقتباس شدند. کانجی ساده‌سازی شد و دو خط دیگر به نام‌های هیراگانا و کاتاکانا پدید آمد.

## روش‌های آموزش
### کتاب‌های سرمشق در آمریکای شمالی

پلات راجرز اسپنسر به «پدر خوش‌نویسی آمریکایی» شهرت دارد. نظام نوشتاری او نخستین بار در ۱۸۴۸ منتشر شد و پرفروش‌ترین کتاب راهنمای اسپنسری در ۱۸۶۶ توسط پسرانش چاپ گردید. این «روش اسپنسری» تا اواسط دههٔ ۱۹۲۰ در مدارس آمریکا تدریس می‌شد.

لویی هنری هاوسم در ۱۹۰۸ کتاب «آموزش نوین خوش‌نویسی» را منتشر کرد که «بزرگ‌ترین اثر از این نوع» خوانده شد.

اِی. اِن. پالمر که شاگرد گَسکل بود «روش پالمر» را ابداع کرد و کتاب راهنمای آن را در ۱۸۹۴ منتشر ساخت. روش زینر-بلاسر نیز از دیگر روش‌های پرکاربرد بود که چارلز پکستن زینر و المر وارد بلاسر آن را معرفی کردند. روش‌های نوین شامل بیش از ۲۰۰ برنامهٔ درسی منتشرشده است از جمله روش دی‌نیلین، زینر-بلاسر نوین و روش‌های ایتالیک مانند گتی-دوبای.

### آموزش در شرق آسیا

در سدهٔ نوزدهم توجه فزاینده‌ای به کیفیت خوش‌نویسی در مدارس شرقی معطوف شد. کشورهایی که نظام نوشتاری‌شان مبتنی بر نشانه‌نگاری و هجانگاری بود، تأکید ویژه‌ای بر شکل و کیفیت نوشتار داشتند. کودکان چینی نخست ساده‌ترین نویسه‌ها را فرامی‌گیرند و به‌تدریج به نویسه‌های پیچیده‌تر می‌رسند.

در ۱۹۵۵ دولت چین برای مبارزه با بی‌سوادی، نسخهٔ لاتینی‌نویسی‌شده‌ای از خط چینی به نام پین‌یین را معرفی کرد. اما در دههٔ ۱۹۶۰ مردم در برابر تأثیرات بیگانه بر خط سنتی چینی مقاومت نشان دادند.

در ژاپن نیز تلاش شد خوش‌نویسی هم‌چون هنر حفظ شود و هم کارایی نوین در نوشتار تأمین گردد. در اوایل دههٔ ۱۹۴۰ خوش‌نویسی دو بار آموزش داده می‌شد: یک‌بار به عنوان هنر و بار دیگر به عنوان مهارت کاربردی در بخش زبان.

## کنترل حرکتی
دست‌نویسی مستلزم هماهنگی حرکتی چندین مفصل در دست، مچ، آرنج و شانه برای شکل دادن به حروف است. نگاه داشتن قلم و هدایت آن بر کاغذ عمدتاً بر اطلاعات حسی پوست، مفاصل و ماهیچه‌های دست متکی است. با تمرین و آشنایی، دست‌نویسی به‌شدت خودکار می‌شود و از برنامه‌های حرکتی ذخیره‌شده در حافظهٔ حرکتی بهره می‌گیرد.

پژوهش‌ها بر روی افراد دارای از دست‌رفتگی کامل حس عمقی محیطی نشان می‌دهد که بازخورد پوستی و حس عمقی (proprioception) نقش حیاتی در به‌روزرسانی حافظه‌های حرکتی و مدل‌های داخلی زیربنای دست‌نویسی دارند، در حالی که بینایی تنها نقشی ثانویه ایفا می‌کند.

## نقش در یادگیری زبان
حرکتی که برای نوشتن هر حرف انجام می‌شود در مغز ثبت می‌گردد؛ از این رو هنگام دیدن یک حرف، مناطقی از مغز که در نوشتن دخیل‌اند فعال می‌شوند. بر پایهٔ پژوهشی در بخش علوم اعصاب مرکز ملی پژوهش‌های علمی‌فرانسه (CNRS) در ۲۰۰۴، نوشتار دستی به کودکان بالای چهار سال کمک می‌کند حروف را بهتر از نوشتن با صفحه‌کلید به خاطر بسپارند.

## دست‌نویسی و حافظه
نتایج پژوهش‌ها نشان می‌دهد که به‌خاطرسپاری واژه‌هایی که با دست نوشته شده‌اند آسان‌تر از واژه‌هایی است که با صفحه‌کلید تایپ شده‌اند.

## افول نوشتار دستی
تحول نوشتار در عصر رقمی‌نشان می‌دهد که نوشتار ماشینی (صفحه‌کلید رایانه، نمایشگر تبلت و گوشی هوشمند) به‌تدریج جایگزین نوشتار دستی می‌شود. بر پایهٔ نظرسنجی مؤسسهٔ ایفوپ در فرانسه در سال ۲۰۲۳، ۷۸ درصد از پاسخ‌دهندگان اعلام کردند که نسبت به ده سال پیش کمتر با دست می‌نویسند.

با اختراع ماشین تحریر و سپس رایانه و ابزارهای ارتباط بدون کاغذ (رایانامه، پیام‌رسان‌ها)، دامنهٔ نوشته‌های دست‌نویس به‌تدریج کوچک‌تر شده است. امروزه بخش بزرگی از متون به‌صورت رقمی‌از طریق صفحه‌کلید وارد می‌شود؛ با این حال یادداشت‌ها، کارت‌پستال‌ها و نوشته‌های روی تختهٔ سفید هم‌چنان عمدتاً با دست نوشته می‌شوند.

## جنبه‌های بهداشتی
دست‌نویسی فعالیتی مهارت‌ورزانهٔ ظریف (Fine motor) است. فشار بیش‌ازحد می‌تواند به گرفتگی نوشتاری (Writer's cramp) بینجامد. علل گوناگون بهداشتی ممکن است به دشواری در نوشتن دستی منجر شوند که «دیسگرافیا» (Dysgraphia) نامیده می‌شود و در صورت از دست رفتن کامل توانایی نوشتن «آگرافیا» (Agraphia) خوانده می‌شود.

## خوش‌نویسی هنری
درس «خوش‌نویسی» در مدارس هدفش خوانایی متن نوشته‌شده است. اما خوشنویسی به معنای هنری آن (Calligraphy) طراحی خط دست‌نویس با معیارهای والای زیبایی‌شناختی برای کاربرد در هنر و طراحی گرافیک است. خوش‌نویسی در فرهنگ‌های چینی، ژاپنی، اسلامی‌و غربی سنت‌های مستقل و غنی دارد.

## جستارهای وابسته
* تایپوگرافی
* دست‌خط
* خوشنویسی
* کتیبه‌شناسی
* تشخیص دستخط
* امضا
* بررسی مدارک مشکوک

## منابع


## پیوند به بیرون
* مقالهٔ مجلهٔ تایم دربارهٔ مرگ دست‌نویسی
* تاریخ مختصر فن دست‌نویسی در History.com

رده:نوشتن
رده:خوشنویسی