تسبیح (ذکر گفتن در اسلام)

**تسبیح** (به عربی: ) گونه‌ای از ذکر در اسلام است که در آن با گفتن «سبحان الله» (به عربی: ، یعنی «منزّه است خداوند») خداوند از هرگونه نقص و کاستی تنزیه و تقدیس می‌شود. تسبیح یکی از مهم‌ترین اذکار اسلامی است و در نماز، دعا، خطبه و نیز در زندگی روزمره مسلمانان به‌کار می‌رود.

واژهٔ تسبیح از ریشهٔ عربی «س-ب-ح» گرفته شده که به معنای ستایش و تنزیه است. این واژه به‌صورت نامنظم از «سبحان» مشتق شده‌است. تسبیح معمولاً شمار معینی تکرار می‌شود و برای شمارش آن از انگشتان دست راست یا از دانه‌های مسبحه بهره گرفته می‌شود. پیامبر اسلام تسبیح را یکی از چهار ستایشی دانسته که خداوند دوست دارد مسلمانان پیوسته بر زبان آورند.

## ریشه‌شناسی
واژهٔ تسبیح بر پایهٔ ریشهٔ عربی سین-باء-حاء (به عربی: ) ساخته شده‌است. این ریشه در اصل به معنای «ستودن و منزّه دانستن» است. واژهٔ «تسبیح» اشتقاقی نامنظم از «سبحان» است که نخستین واژهٔ عبارت «سبحان الله» به‌شمار می‌رود. معنای لغوی این واژه به‌صورت فعلی «شتافتن» و به‌صورت اسمی «وظایف» یا «شغل» است؛ اما در زمینهٔ عبادی و دینی به ستایش و تنزیه خداوند اشاره دارد.

## معنا و تفسیر
عبارت «سبحان الله» به معنای «منزّه است خداوند» ترجمه می‌شود، اما ترجمهٔ دقیق‌تر آن «خداوند فراتر از [هر چیزی] است» می‌باشد. واژهٔ «سبحان» (به عربی: ) از «سَبَحَ» به معنای «فراتر بودن» مشتق شده و مفهوم آن این است که خداوند از هرگونه نقص و وصف ناروا بالاتر است.

این عبارت بار معنایی ستایش خداوند برای کمال مطلق او را دارد و با خود نفی هرگونه عنصر انسان‌انگارانه یا نسبت دادن خطا و کاستی به خداوند را به همراه می‌آورد. بدین ترتیب تسبیح گواهی بر تنزیه (به عربی: ) خداوند است.

در قرآن نیز این مفهوم بارها آمده‌است؛ از جمله «سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ» (خداوند منزّه است از آنچه وصف می‌کنند) و «سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یُشْرِکُونَ» (خداوند منزّه است از آنچه شریک او قرار می‌دهند).

در منابع آلمانی‌زبان نیز به آیهٔ ۲۳ سورهٔ حشر اشاره شده که در آن آمده خداوند فراتر از هر چیزی است که مشرکان به او نسبت می‌دهند و همچنین آیهٔ ۱۱۶ سورهٔ بقره که می‌گوید: «گفتند خداوند فرزندی برگرفته. منزّه است او؛ بلکه هرچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ اوست».

## تسبیح در قرآن
واژهٔ تسبیح و مشتقات آن در آیات بسیاری از قرآن به‌کار رفته‌است. برخی از مهم‌ترین این آیات عبارت‌اند از:
* سورهٔ اسراء، آیهٔ ۱: «سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَیٰ بِعَبْدِهِ…»
* سورهٔ صافات، آیهٔ ۱۵۹: «سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ»
* سورهٔ طور، آیهٔ ۴۳: «سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یُشْرِکُونَ»
* سورهٔ حشر، آیهٔ ۲۳: که در آن نام‌های نیکوی خداوند با تسبیح همراه شده‌است
* سورهٔ حدید، آیهٔ ۱: «سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»
* سورهٔ اعلی، آیهٔ ۱: «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی»

## گونه‌های تسبیح
عبارت‌های گوناگونی در اسلام شامل تسبیح هستند. مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

## اشکال ستایش دربرگرفته در تسبیح
در واقع تسبیح به معنای گسترده چهار شکل ستایش خداوند را دربرمی‌گیرد که پیامبر اسلام آنها را چهار عبارت برگزیده‌ای خوانده که فرقی ندارد کدام‌یک را نخست بگویند:
# **تسبیح**: گفتن «سبحان الله» (منزّه است خداوند)
# **[[الحمد لله|تحمید]]**: گفتن «الحمد لله» (ستایش خدا راست)
# **تهلیل**: گفتن «لا إله إلا الله» (خدایی جز الله نیست)
# **[[تکبیر]]**: گفتن «الله اکبر» (خداوند بزرگ‌تر است [از هر چیز])

## کاربرد
تسبیح هنگام نماز (صلاة)، دعا، خطبه در مسجد و به‌طور کلی در سراسر روز خوانده می‌شود. گاهی نیز به‌عنوان ابراز شگفتی به‌کار می‌رود.

پیامبر اسلام تکرار هریک از این عبارت‌ها را پس از هر نماز به‌صورت سی‌وسه‌بار سفارش کرده‌است. برای شمارش تکرارها از بندهای انگشتان دست راست یا از مسبحه بهره گرفته می‌شود. مسبحه‌ها معمولاً ۳۳ یا ۹۹ دانه دارند. برخی مسلمانان کاربرد مسبحه را بدعت (نوآوری ناپسند) می‌دانند و آن را نمی‌پذیرند.

در حقیقت تسبیح نه تنها یک کنش مقطعی بلکه یک «حالت» پایدار برای مؤمن به‌شمار می‌رود. قرآن نیز خواستار ستایش مداوم خداوند شده و می‌فرماید: «فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِینَ تُمْسُونَ وَحِینَ تُصْبِحُونَ» (پس منزّه است خداوند هنگامی که شام می‌کنید و هنگامی که بامداد می‌کنید).

## فضیلت تسبیح در حدیث
در احادیث نبوی بر فضیلت تسبیح تأکید شده‌است. بر پایهٔ حدیثی از صحیح بخاری، پیامبر اسلام فرمود: «هرکس در روز صد بار بگوید سبحان الله و بحمده، گناهانش ریخته شود هرچند مانند کف دریا باشد».

همچنین در حدیثی دیگر آمده که چهار عبارت «سبحان الله»، «الحمد لله»، «لا إله إلا الله» و «الله اکبر» محبوب‌ترین سخنان نزد خداوند هستند و فرقی نمی‌کند کدام‌یک را نخست بگویند.

## تسبیح فاطمه زهرا

در سال‌های نخست زندگی مشترک علی و فاطمه زهرا، علی درآمد اندکی داشت و توان تهیهٔ خدمتکار برای فاطمه را نداشت. دستان فاطمه از آسیاب کردن تاول زده بود، گردنش از حمل آب درد می‌کرد و جامه‌هایش از جاروب کردن خانه کثیف شده بود. روزی علی آگاه شد که پیامبر خدمتکارانی دارد و به فاطمه پیشنهاد کرد از پدرش یکی را بخواهد. فاطمه رفت اما نتوانست درخواست کند. سرانجام علی و فاطمه با هم نزد پیامبر رفتند. پیامبر درخواست آنها را نپذیرفت و فرمود که یتیمان گرسنهٔ بسیاری هستند و گفت: «چیزی بهتر از یک خدمتکار به شما می‌آموزم.» سپس ذکری ویژه به آنها آموخت که به «تسبیح فاطمه» شناخته شد:
# ۳۴ بار «اللهُ أَکبَرُ» (خداوند بزرگ‌تر است) — تکبیر
# ۳۳ بار «الحَمدُ لِلّهِ» (ستایش خدا راست) — تحمید
# ۳۳ بار «سُبحانَ اللهِ» (منزّه است خداوند) — تسبیح

## مسبحه
واژهٔ «مسبحه» (به عربی: ) هم‌ریشه با تسبیح است و به زنجیره‌ای از دانه‌ها اشاره دارد که برای شمارش اذکار به‌کار می‌رود. جنس این دانه‌ها معمولاً از پلاستیک، چوب یا صدف است. در مصر به آن «سبحه»، در جنوب شرق آسیا «تسبیح» و در ترکی عثمانی «تسبیه» گفته می‌شود.

## جستارهای وابسته
* تسبیحات فاطمه زهرا
* تحمید
* تکبیر
* ذکر
* صلوات
* شهادتین
* تسمیه
* درود بر پیامبر
* هله‌لویا

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* چرا مسلمانان سبحان‌الله می‌گویند؟ — توضیح در وبگاه ThoughtCo

رده:نماز (اسلام)
رده:اصطلاحات نماز
رده:واژه‌ها و عبارت‌های عربی
رده:تسنن
رده:تشیع
رده:مهره‌های نیایش