سفال‌های اسلامی از محوطه شوش

بندانگشتی|کاسه‌ای مزین به طرح انگور و انار، با کتیبه‌ای به خط عربی، سرامیک گلی با تزئینات قالب‌گیری شده، قرن هفتم و هشتم، شوش، موزه لوور (MAO S. 376)
**شوش** یکی از مهم‌ترین مکان‌های باستان‌شناسی در ایران، در مرز بین بین‌النهرین و جهان پارسی است. این شهر از هزاره پنجم پیش از میلاد محل سکونت افراد بوده و تا اواسط سده پانزدهم میلادی هم مسکونی مانده است. کاوش‌های انجام شده توسط تیم‌های فرانسوی، امکان کشف اشیاء بسیاری، ازجمله تعداد زیادی از سرامیک‌های مربوط به دوره اسلامی را فراهم کرد که درحال حاضر بخش بزرگی از آنها (بیش از ۲۰۰۰ شیء ذکر شده) در موزه لوور نگهداری می‌شود (تعداد موجودی آنها شامل حروف MAO S. و یک عدد است).

## مشکلات مربوط به مطالعه محوطه شوش
هنگام مطالعه سفال‌های شوش، چندین مشکل پیش می‌آید.

در سده نوزدهم و اوایل سده بیستم، کاوشگران باستان‌شناسی کتاب مقدس را به کار گرفتند و به دنبال اطلاعاتی در مورد شهرهای باستانی بودند. این رویکرد منجر به تخریب بیشتر سطوح اسلامی و تخریب برخی از آثار شد. گرچه برخی آثار حفظ شدند اما چینه‌شناسی و زمینه‌های باستان‌شناسی از بین رفت. شوش هم که کاوش در آن در سال ۱۸۹۷ آغاز شد، از این قاعده مستثنی نبود. با این وجود، یک مأموریت فرانسوی در دهه ۱۹۷۰ به مونیک کروران این امکان را داد تا یک جدول لایه‌نگاری بسیار کامل برای هر نوع سرامیک ایجاد کند.

مشکل دیگر به خود اشیاء مربوط می‌شود. در نیمه اول سده هفتم میلادی، مسلمانان به شکل به‌نسبت آسانی مناطق زیادی را فتح کردند. این امر امکان ادامه تولید این آثار را بدون دردسر زیاد فراهم کرد؛ بنابراین به نظر می‌رسد مدل‌های تولید بدون تغییرات عمده از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند؛ بنابراین، تعیین اینکه آیا قطعات خاصی اسلامی هستند یا خیر، یا پیشنهاد قدمت کمتر، دشوار است.

## وضعیت سفال‌های محوطه شوش
با توجه به فراوانی مواد و کشف مواد سفالگری مانند چوب‌های پخت و قالب‌ها، به‌طورکامل محتمل است که تولید سفال در این شهر انجام می‌شده است.

## لایه نگاری محوطه مربوط به دوره اسلامی
در جدیدترین کاوش‌های باستان‌شناسی، که در آن لایه‌نگاری انجام شد، پنج دوره قابل تشخیص است:
* سطح IIIa: مربوط به اواخر سده ششم تا اواسط سده هفتم میلادی
* سطح IIIb: مربوط به اواسط سده هفتم تا پایان سده هشتم میلادی
* سطح IIa: این لایه که قدمت آن به اواخر سده هشتم تا نیمه اول سده نهم میلادی برمی‌گردد، شامل سفال‌های موسوم به «پیش از سامرا» است.
* سطح IIb: از اواسط سده نهم تا پایان آن، این سطح همزمان با سطح II محوطه حیره و اشغال سامرا است.
* سطح اول: مربوط به نیمه اول سده دهم میلادی در انتهای محوطه.

## مواد و تکنیک‌ها
تمام سفال‌های شوش از خمیر خاک رس، ماده‌ای به‌نسبت لاستیکی، ساخته شده‌اند که گاهی می‌تواند به تولیدات بسیار پیچیده‌ای مانند پوسته تخم‌مرغ منجر شود و ضخامت دیواره‌های آن به چند میلی‌متر کاهش یابد. رنگ خاک رس بسته به ناخالصی‌های آن و چربی‌زداهایی که کار را تسهیل می‌کنند، مانند تکه‌های کاه، شاموت و دانه‌ها و به خاک اضافه می‌شود، متفاوت است. با این وجود، اغلب بسیار شفاف، کمی صورتی یا نخودی است.

## انواع مختلف سرامیک
سرامیک‌ها بر اساس تکنیک تزئین و شکلشان طبقه‌بندی می‌شوند.

### سرامیک‌های بدون لعاب
بندانگشتی|200x200پیکسل|کوزه یا پارچ با شکل ساده و تزیینات گل‌های فلورون، قرن‌های هشتم و نهم، خمیر بسیار مرغوب، کاوش‌های سال ۱۹۰۸، موزه لوور (MAO S.385)
در طول این دوره، آثار بسیار زیادی از سرامیک بدون لعاب، از نظر شکل، تزئینات و کیفیت متنوع، تولید می‌شد. کوزه، پارچ، خمره، پایه‌ها و درب‌های آنها، اشکال باز (گلدان، کاسه، گلدان) و چراغ وجود دارد.

شکل آثار گاهی امکان تشخیص دوره‌ها را فراهم می‌کند. این موضوع در مورد کوزه‌ها و پارچ‌ها، مهم‌ترین گروه حفظ‌شده، صدق می‌کند: اولین آنها در سلسله اشکال ساسانی قرار می‌گیرند (گلابی شکل، بدنه باریک، گردن باریک که در پایه با یک برآمدگی مشخص شده است و غیره)؛ آنها در سده هشتم به نفع نوعی پارچ گلابی شکل ناپدید شدند که سطح آن به روش جدیدی پرداخت شده بود، با رگه‌هایی که با استفاده از پارچه مرطوب یا دست قبل از پختن ایجاد می‌شدند.

یک کوزه، با الهام از مدل‌های ساسانی، در همان زمان - اواخر سده هفتم و اوایل سده هشتم میلادی- ظاهر شد. تزیینات آن با شیار (با شیار خالی شده) و برش خورده است، خمیر مرغوب آن نشان‌دهنده ظرافت این مجموعه است که در آغاز سده نهم میلادی ناپدید شدند.

کوزه دیگری که ریشه‌های آن به فلز مدیترانه‌ای برمی‌گردد، در این دوره ساخته شد که از دو قسمت تشکیل شده و جداگانه قالب‌گیری و با گل به هم متصل شده‌اند. مانند سایر قطعات دوره عباسی، این کوزه هم دارای به‌روز شده‌ای دارد. در اواسط سده هشتم میلادی، تولید قطعات پوسته تخم‌مرغ با خمیر مرغوب شروع شد. این قطعات که از نمونه‌های فلزی الهام گرفته‌اند، دو نوع هستند: با پروفیل پوشش دوگانه یا با بدنه کروی تزئین شده با برش‌های ظریف. پوسته تخم‌مرغ تا اواسط سده دهم میلادی تولید می‌شد، اما به تدریج شکل آنها سنگین‌تر شد.

برخی از اشیاء، به سنت شاهنشاهی اشکانی، به شکل فنجان یا برای تزئینات ساخته می‌شدند (اواسط سده هشتم تا دهم میلادی)، برخی دیگر به شکل دایره‌ای و مسطح، با دکمه‌ای با برجستگی قوی و تزئینات تراشیده یا شانه‌دار (اواسط سده هشتم).
راست|بندانگشتی|درب فنجانی شکل، حکاکی شده به زبان آرامی، قرن هشتم - نهم، موزه لوور، MAO S. 1773
برای کوزه‌ها، که از تزئیناتی است که به‌عنوان قطعات طبقه‌بندی می‌شود، شکل شاهنشاهی ساسانی تا سده سیزدهم میلادی ادامه پیدا کرد؛ بنابراین، نوارهای قالب‌گیری شده و اعمال شده با لعاب، با حاشیه‌های زینتی شیرهای درحال عبور، که از مدل ساسانی گرفته شده‌اند، نمونه‌ای از آغاز دوره (سده‌های ۷ و ۸) و منطقه محل، خوزستان، هستند. تزئینات برجسته، گیاهی یا حیوانی، با لعاب اعمال شده و با برش‌های ظریف انجام شده‌اند، اگرچه قبل از دوره اسلامی ایجاد شده‌اند، اما به‌طور عمده در آغاز دوره عباسی ساخته شده‌اند. در مورد تزئینات قالب‌گیری شده و اعمال شده، ممکن است در پایان سده هشتم ظاهر شده باشد (پالت‌ها، گلچه‌های سبک‌دار، روبان‌های برش خورده). کوزه‌های سده یازدهم میلادی روبان‌های در هم تنیده و نقوش حیوانی دارند که با خمیر زرد درشت اعمال می‌شدند.

### سرامیک‌های لعاب‌دار
#### قطعات و قطعات انتقالی با تزئین لعاب ساده
لعاب‌کاری پیش از دوره اسلامی، به‌ویژه در استان‌های ایران، مرسوم بوده است. در آن زمان از یک مایع قلیایی استفاده می‌کردند.
بندانگشتی|گلدان روی درخت نخل، قرن هشتم و نهم، گلدان سفالی با تزیین لعاب صلیبی شکل، موزه لوور (MAO S.383)
تولید سرامیک‌های لعاب‌دار با ورود اسلام ادامه پیدا کرد. کوزه‌ها و آمفوراها پس از فتح تولید شدند که مدل‌های قدیمی را حفظ کرده‌اند.

این قطعات با لعاب تک‌فام، اغلب زرد یا سبز، پوشانده شده‌اند. پارچ کوچک درخت نخل با لعاب‌های زرد و سبز که در خطوط سیاه محصور شده‌اند و از ذوب شدن آن پیشگیری می‌کنند، تزئین شده است که این امر تکنیک کوئردا سکا را تداعی می‌کند. قطعاتی با تزئینات زیر لعابی قالب‌گیری شده، به‌ویژه شاتل‌ها، شکلی که منعکس کننده نمونه ساسانی است، نیز یافت شده‌اند. گاهی، قالب‌گیری بین لعاب‌ها پارتیشن ایجاد می‌کند که ذوب نمی‌شوند. لعاب همچنین برای ایجاد الگوها، به‌ویژه کتیبه‌های کاذب، استفاده می‌شد.

### سفال
راست|بندانگشتی|جام گل سرخ، قرن‌های هشتم و نهم میلادی، سرامیک سفالی، تزیین نقاشی شده روی لعاب مات، موزه لوور (MAO S. 53)
ظروف سفالی یکی از نوآوری‌های توسعه‌یافته در جهان اسلام است. این ظروف، قطعات گل رس هستند که با لعاب قلع (سفید و مات) پوشانده شده‌اند و پس از پخته شدن در آتش، در دمای بالاتر روی لعاب تزئین شده و تقویت می‌شوند. رنگ‌هایی که در برابر این دماهای بالا مقاومت می‌کنند و روی سکه‌های شوش باقی می‌مانند، آبی (اکسید کبالت)، سبز (اکسید مس)، قهوه‌ای (منگنز اکسید) و زرد (اکسید آنتیموان) هستند. دو رنگ آخر بسیار کمتر از رنگ‌های اول رایج هستند.

برخی از قطعات با نقاشی روی یک انگوب سفید، از سفال تقلید می‌کنند. برخی دیگر به جای قلع در لعاب از کاسیتریت استفاده می‌کنند که باعث تغییراتی می‌شود که خاک شوش، که به‌طورکامل اسیدی است، به آن کمک می‌کند: لعاب‌ها پس از دفن طولانی به رنگ خاکستری در می‌آیند.
بندانگشتی|کوزه سه‌پایه، قرن هشتم و نهم، سرامیک سفالی، تزیینات نقاشی شده روی لعاب ابری، موزه لوور (MAO S.524). نوعی که تداعی کننده فلز مدیترانه‌ای (شکل) و مدل‌های چینی (ظروف پاششی) است.
چندین ماده سفالی وجود دارد. یکی از آنها، به نام «ظروف پاششی» یا «تزئینات مرمری»، شامل لعاب‌های روان با رنگ‌های مختلف برای ایجاد مرمر است. بعضی می‌گویند که این تکنیک از تأثیر قطعات سنسای چینی (۳ رنگ) گرفته شده است که برخی از نمونه‌های آن در خود محوطه شوش، همراه با سنگینه‌های سبز و سفید یافت شده است. اگرچه تعداد این نمونه‌های یافت شده بسیار کم است، اما به نظر می‌رسد که همین سرامیک‌ها انگیزه‌ای برای سفالگری بوده‌اند.

شکل قطعات از نظر تأثیرات چینی، ساسانی و مدیترانه‌ای متفاوت است. فلز از منطقه خاور نزدیک اغلب به‌عنوان مدل استفاده می‌شود، همان‌طور که از شکل‌های کج و معوج که این نمونه‌ها را در بر می‌گیرند، نشان داده شده است.

### لوسترهای فلزی
دومین تکنیک عالی که سفالگران اسلامی آن را توسعه دادند، لعاب فلزی، چند رنگ یا تک رنگ، مجموعه مهمی از سرامیک‌های یافت شده در شوش را تشکیل می‌دهد. همانند ظروف سفالی، این قطعه در دو مرحله پخته می‌شود، مرحله اول برای خمیر و اتان ابری، و مرحله دوم برای تزئین.

پخت دوم بدون نیاز به اکسیژن انجام می‌شود و خمیر اکسیدهای نقره و مس را به تزئیناتی براق تبدیل می‌کند. تزئینات با گذشت زمان بسیار عوض می‌شوند و همین موضوع طبقه‌بندی قطعات را امکان‌پذیر می‌سازد.
بندانگشتی|جام، قرن نهم، سرامیک سفالی
از سده دهم میلادی، لوستر، در شوش و همچنین در سایر مکان‌ها، از چندرنگی به تک‌رنگی عوض شد. تاریخ دقیق این تغییر همچنان مبهم است.
## جستارهای وابسته

* سفالگری اسلامی
* شوش

## منابع

رده:باستان‌شناسی ایران
رده:شوش (شهر باستانی)
رده:هنر سرامیک در اسلام