تعاونی انرژی‌های تجدیدپذیر

یک تعاونی انرژی تجدیدپذیر (معروف به RE co-op؛ REC) یک ابتکار غیرمتمرکز و غیردولتی از جوامع محلی و شهروندان، برای ترویج، تولید و استفاده از انرژی تجدیدپذیر است.  این تعاونی را گروهی از اعضای جامعه تشکیل می‌دهند که هدف بلندمدت مشترکی برای دستیابی به آینده‌ای پایدار در زمینه انرژی دارند و از طریق مشارکت فعال شهروندی، این گذار را پیش می‌برند.  در این مدل، شهروندان در نقش «تولیدکننده-مصرف‌کننده» ظاهر می‌شوند؛ آن‌ها همزمان هم تولید و هم مصرف انرژی را بر عهده دارند و از این طریق می‌کوشند با کاهش وابستگی به شرکت‌های بزرگ، منابع انرژی را دموکراتیک کنند.

مانند سایر تعاونی‌ها، تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر از اصول اساسی تعیین‌شده توسط اتحادیه بین‌المللی تعاون (ICA) پیروی می‌کنند: عضویت داوطلبانه و آزاد، مدیریت دموکراتیک توسط اعضا، مشارکت اقتصادی اعضا، خودمختاری و استقلال، آموزش و اطلاع‌رسانی، همکاری میان تعاونی‌ها و پایبندی به جامعه.   تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر به زیرگروه‌هایی تقسیم می‌شوند که بر اساس منبع انرژی (مانند زیست‌توده، باد، خورشید)، حوزه فعالیت (مانند مصرف، تولید، توزیع، تجارت) و مدل کسب‌وکار (مانند محلی، منطقه‌ای، یکپارچه، شبکه‌ای) دسته‌بندی می‌شوند.  تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر در حال حاضر در ایالات متحده، کانادا، انگلستان و کشورهای اروپای شمالی مانند آلمان، دانمارک و هلند محبوب‌ ترین هستند. 

## هدف
با افزایش شتاب تغییرات اقلیمی و افزایش دانش مردم از تأثیرات انتشار گازهای گلخانه‌ای بر محیط زیست و سلامت مردم، توجه به بخش انرژی معطوف می‌شود. گذار از منابع انرژی سنتی سوخت‌های فسیلی مانند زغال سنگ و نفت به منابع انرژی تجدیدپذیر مانند انرژی باد و خورشید به عنوان یک روش ممکن برای کاهش تغییرات اقلیمی مطرح شده است.  تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر با ساده کردن سرمایه‌گذاری شهروندان در پروژه‌های انرژی پاک و توزیع کنترل منابع انرژی از انحصار چند شرکت بزرگ به جوامع محلی، یک رویکرد پایین به بالا در نظام انرژی ایجاد می‌کنند.

اهداف تأسیس تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر شامل مسائل زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی است. این تعاونی‌ها در گام نخست میکوشند با ترویج گذار به سمت سیستمی پاکتر و پایدارتر مبتنی بر منابع انرژی تجدیدپذیر، به کاهش پیامدهای تغییرات اقلیمی کمک کنند. آن‌ها همچنین با ارائه جایگزینی برای سیستم فعلی تولید انرژی دولتی یا شرکتی و بسیار متمرکز، فناوری‌های انرژی تجدیدپذیر را منتشر می‌کنند. انجام این کار، سیستم را دموکراتیک می‌کند، به طوری که تولید انرژی توسط بسیاری از جنبش‌های محلی به جای چند شرکت کنترل می‌شود؛ به عنوان مثال، پنج شرکت در مورد اسپانیا.  با گسترش تولید انرژی، اقتصادهای محلی سود می‌برند و فرصت‌های شغلی ایجاد می‌کنند. افزایش رقابت همچنین به تثبیت قیمت انرژی کمک می‌کند و از دسترسی برابر به انرژی حمایت می‌کند. تولیدکنندگان محلی حتی می‌توانند با فروش انرژی به شبکه متمرکز سود ببرند. بخش عمده‌ای از درآمد تعاونی‌ها، اغلب در توسعه تأسیسات جدید یا ارتقای فناوری‌های موجود سرمایه‌گذاری می‌شود. تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر با افزایش قدرت و کنترل شهروندان بر منابع انرژی، وابستگی آنان را کاهش داده و امکان تأثیرگذاری و مشارکت بیشتر در تأمین انرژی را فراهم می‌کنند.

## روش کار
چندین نوع تعاونی انرژی تجدیدپذیر وجود دارد که بر اساس نوع منبع انرژی مورد استفاده، ارزش افزوده‌ای که ایجاد می‌کنند و مدل کسب‌وکاری که دنبال می‌کنند، تعریف می‌شوند. نوع منبع انرژی دقیقاً همانطور که به نظر می‌رسد، معنی می‌دهد؛ آیا تعاونی انرژی تجدیدپذیر بر انرژی خورشیدی، بادی، زمین‌گرمایی، بیوگاز ، زیست‌توده و/یا جزر و مد تمرکز دارد؟ ارزش افزوده، نقشی را که تعاونی در بازار کلی ایفا می‌کند، توصیف می‌کند: مصرف‌کننده، تولیدکننده، توزیع‌کننده، تاجر یا ترکیبی از این موارد. در نهایت، مدل کسب‌وکار به اندازه تعاونی، ترکیب اعضای آن و روش تعامل با سایر سازمان‌ها اشاره دارد. شش مدل وجود دارد: گروه محلی شهروندان، تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر منطقه‌ای-ملی، تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر کاملاً یکپارچه، شبکه تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر، مدل حاکمیت چند ذینفعی و سازمان‌های غیرمتمرکز بر انرژی.  مدل گروه محلی شهروندان حول یک پروژه خاص در سطح محلی متمرکز است. این مدل در مقیاس کوچک عمل می‌کند و اعضا تنها سرمایه‌گذاران آن هستند. پس از پایان پروژه، معمولاً توسعه بیشتری نمی‌یابد. اینگونه تعاونی‌ها اغلب به عنوان "پروژه منبع انرژی تجدیدپذیر" شناخته می‌شوند، چرا که حول محور ایجاد یا ارتقای یک واحد منبع انرژی تجدیدپذیر شکل می‌گیرند.

تعاونی‌های منطقه‌ای-ملی در سطحی گسترده‌تر فعالیت می‌کنند. آن‌ها ترکیبی از داوطلبان و کارمندان هستند و برخلاف مدل گروه محلی، توسط اعضا و سرمایه‌گذاران خارجی تأمین مالی می‌شوند. این مدل که با ابتکار شهروندان آغاز می‌شود، به‌عنوان یک حرکت پایین‌به‌بالا برای اجرای چندین پروژه به‌طور همزمان عمل می‌کند. چنین تعاونی‌هایی می‌توانند در توسعه پروژه‌های منفعت‌رسان نیز مشارکت کنند، اما عموماً اهدافی کلان‌تر (مانند توسعه انرژی بادی در سطح ملی) را دنبال می‌کنند.

مدل کاملاً یکپارچه، کل زنجیره ارزش بازار انرژی را در کنترل دارد. این تعاونی‌ها تولید، تأمین، توزیع (در صورت امکان) و سایر خدمات را پوشش می‌دهند. این مدل که از دو مدل قبلی تکامل یافته، برای دستیابی به استقلال انرژی از بازار انحصاری شرکت‌های بزرگ تلاش می‌کند.

شبکه تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر، ساختاری است که چندین تعاونی را به هم متصل می‌کند. این شبکه با ارائه آموزش و تدوین قوانین، به بهینه‌سازی عملیات و تعادل‌بخشی به زمان، منابع و اقتصاد کمک می‌کند و نماد ادغام افقی است.

در مقابل، مدل حاکمیت چندذینفعی بر ادغام عمودی استوار است. این تعاونی‌ها از اعضا و بازیگران مختلف بازار انرژی مانند مصرف‌کنندگان، تولیدکنندگان و کارگران تشکیل شده‌اند. این نوع تعاونی می‌تواند در سطوح مختلف فعالیت کند، اما همواره شامل ترکیبی متنوع از سهامداران است.

در نهایت، سازمان‌های غیرمتمرکز انرژی، هدف اصلی خود را تأمین انرژی تجدیدپذیر قرار نمی‌دهند، بلکه در حین پیگیری اهداف دیگر، پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر را نیز ایجاد می‌کنند. این سازمان‌ها در عمل مشابه تعاونی‌های انرژی هستند، اما از نظر مأموریت با آن‌ها تفاوت دارند.

به طور معمول، تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر با یک گروه محوری آغاز می‌شوند که امکان‌سنجی پروژه را بر اساس بودجه موجود، تحقیقات و مشاوره ارزیابی می‌کنند. در صورت تأیید امکان‌پذیری، این گروه یک بروشور سهام منتشر می‌کند که شامل طرح کسب‌وکار، بازده مورد انتظار سرمایه‌گذاری و برنامه‌های مربوط به منافع جامعه است. این طرح به صورت محلی عرضه می‌شود تا سرمایه‌گذارانی را جذب کند که در حالت ایده‌آل به اعضای تعاونی تبدیل می‌شوند. برای پروژه‌های بزرگتر، سرمایه جذب‌شده از افراد ممکن است با وام بانکی یا مشارکت یک توسعه‌دهنده تجاری تکمیل شود. پس از تأمین مالی، پروژه اجرا می‌شود. سود حاصل نیز بنا به تصمیم اعضا می‌تواند بین آنان توزیع، به جامعه اختصاص یابد، یا در پروژه‌های آتی بازسرمایه گذاری شود. 

## مزایا
تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر پروژه‌هایی را ایجاد می‌کنند که در آن‌ها جوامع، ضمن بهره‌مندی از نتایج، درجه بالایی از مالکیت و کنترل را نشان می‌دهند.   مشارکت مدنی در تأمین انرژی به جامعه اجازه می‌دهد تا با همکاری یکدیگر، جامعه‌ای پایدارتر و مستقل از شرکت‌های بزرگ انرژی ایجاد کنند. تمرکززدایی امکان قیمت‌گذاری منصفانه‌تر را فراهم می‌کند که به کاهش فقر انرژی و توانمندسازی جوامع محلی کمک می‌کند.  شهروندان با نقش دوگانه تولیدکننده-مصرف‌کننده، از طریق فروش انرژی مازاد و خرید انرژی با قیمت پایین‌تر سود می‌برند. این تعاونی‌ها با ترویج الگوهای مصرف بهینه، هم موجب کاهش مصرف انرژی می‌شوند و هم گذار به منابع تجدیدپذیر را تسریع می‌کنند.

کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و جایگزینی با انرژی‌های پاک، علاوه بر بهبود کیفیت هوا، روند تغییرات اقلیمی را نیز کند می‌کند و شرایط زندگی را برای همگان ارتقا می‌دهد. همچنین، با افزایش مشارکت شهروندان در تأمین انرژی، حضور فعال‌تر آنان در عرصه سیاست‌گذاری انرژی نیز تقویت می‌شود. شفافیت و اعتماد بیشتری همراه با آموزش و آگاهی از تأمین انرژی و بهره‌وری آن ایجاد می‌شود. پاپ فرانسیس ، در نامه ی بخش نامه ای خود در سال ۲۰۱۵ با عنوان لاوداتوسی، به تعاونی‌های برق به عنوان «مثالی ساده که نشان می‌دهد، در حالی که نظم جهانی موجود در انجام مسئولیت‌های خود ناتوان است، افراد و گروه‌های محلی می‌توانند تفاوت واقعی ایجاد کنند» اشاره می‌کند. 

## موانع
ورود گروه‌های شهروندی به بخش انرژی که پیشتر در سلطه شرکت‌های بزرگ بوده، با چالش‌های متعددی روبرو است. این موانع را می‌توان در پنج دسته اصلی طبقه‌بندی کرد: مالی، بازار، نظارتی، آگاهی‌بخشی و سرمایه انسانی.

مهم‌ترین مانع، محدودیت مالی است. تأسیسات انرژی به سرمایه اولیه قابل توجهی نیاز دارند که معمولاً فراتر از توان گروه‌های کوچک شهروندی است. از همین رو، تعاونی‌های نوپا ناگزیر به جذب شرکای متعدد یا دریافت کمک‌های مالی از نهادهای خارجی هستند. بدون پشتوانه مالی مناسب، تأمین بودجه مورد نیاز برای ساخت و بهره‌برداری از تأسیسات انرژی تقریباً غیرممکن می‌شود.

در برخی مناطق مانند بخش‌هایی از آلمان، بانک‌ها با ارائه وام و تسهیلات مالی، شکل‌گیری این تعاونی‌ها را تسهیل می‌کنند. با این حال، در اکثر مناطق، فقدان چارچوب‌های مالی حمایتگر، دستیابی به سرمایه را برای تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر به چالشی بزرگ تبدیل کرده است. 

در یک بازار از قبل تأسیس‌شده، تعاونی‌ها می‌توانند برای ورود به بازار با مشکل مواجه شوند. بسیاری از کشورها اجازه توزیع مستقل انرژی را نمی‌دهند و فقط اجازه توزیع دولتی را می‌دهند و به طور کامل مانع ورود RECها به آن بازار می‌شوند. این تعاونی‌ها اغلب دسترسی محدودی به مکان‌های زیرساخت‌های جدید نیز دارند که گسترش را دشوار می‌کند. برای تولید، شرکت‌های بزرگ معمولاً از مزیت برخوردار هستند زیرا از قبل شناخته شده و گسترده هستند، بنابراین تعاونی‌های RE باید آن مشتریان را جذب کنند. RECها اغلب برای قرار گرفتن در رژیم‌های تدارکات عمومی بسیار کوچک هستند، بنابراین اطلاعات کمی در اختیار مقامات دولتی قرار می‌گیرد.  فقدان چارچوب‌های نظارتی مناسب، توسعه تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر را با چالش‌های جدی مواجه می‌کند. این تعاونی‌ها مجبورند به طور مستمر محدوده مجاز فعالیت‌ها و محدودیت‌های قانونی را خود کشف کنند که این امر روند توسعه را کند می‌کند.

علاوه بر این، موانع نظارتی متعددی بر سر راه دسترسی به بازارهای خرید انرژی عمومی وجود دارد. این موانع معمولاً شامل الزام به ارائه تضمین‌های مالی و اثبات توانایی فنی قبل از ورود بازیگران جدید به بازار است. چنین شرایطی برای تعاونی‌های نوپا که از منابع مالی و فنی محدودی برخوردارند، ایجاد مانع می‌کند و رقابت عادلانه در بازار انرژی را دشوار می‌سازد. 

یکی از چالش‌های اساسی پیش روی تمامی بازیگران حوزه انرژی تجدیدپذیر، کمبود آگاهی و پذیرش عمومی نسبت به این نوع انرژی‌ها است. بدون وجود این درک عمومی، تقاضا و حمایت لازم برای مأموریت تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر شکل نمی‌گیرد.

از منظر نظارتی، ممکن است سیاست‌گذاران اثرات زیست‌محیطی و توجیه عملیاتی پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر را زیر سؤال ببرند و همین امر منجر به تداوم محرومیت مالی این تعاونی‌ها شود.

این کمبودها بر استراتژی‌های تعاونی نیز تأثیر می‌گذارد. اعضا که معمولاً رویکردی محتاطانه دارند، با درک این کاستی‌ها و فشارهای مالی موجود، تمایل کمتری برای پذیرش ریسک از خود نشان می‌دهند و سطح سرمایه‌گذاری و میزان ریسک‌پذیری خود را محدود می‌کنند. 

چالش پایانی، کمبود سرمایه انسانی در این تعاونی‌هاست. از آنجا که اعضا معمولاً از میان شهروندان عادی انتخاب می‌شوند، اغلب با پیچیدگی‌های بازار انرژی، مدیریت پروژه و فناوری‌های تجدیدپذیر آشنایی کافی ندارند.

این کمبود تخصص می‌تواند به دو شکل آسیب‌زا ظاهر شود:

۱. فقدان دانش فنی و مدیریتی لازم برای ورود به بازارهای پیچیده انرژی

۲. بروز اختلافات داخلی ناشی از بی‌اعتمادی یا مدیریت ناکارآمد

واقعیت این است که با توجه به ماهیت داوطلبانه فعالیت بسیاری از اعضا و مدیران، این تعاونی‌ها غالباً فاقد صلاحیت تخصصی لازم برای غلبه بر موانع موجود در بازار انرژی هستند. این ضعف به ویژه در رقابت با بازیگران بزرگ و باتجربه‌تر حوزه انرژی به وضوح آشکار می‌شود. 

### روش‌های مورد استفاده برای غلبه بر موانع
تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر با ایجاد شبکه‌های همکاری درون‌سازمانی و برون‌سازمانی بر چالش‌ها غلبه می‌کنند. شبکه‌های داخلی با تسهیل گفت‌وگو، ارائه مشاوره و حل مسائل مدیریتی، بستری برای تقویت مشارکت و اعتماد فراهم می‌کنند. از سوی دیگر، شبکه‌های خارجی با ایجاد اتحاد با دیگر تعاونی‌ها، سازمان‌های غیردولتی و نهادهای دولتی، راهنمایی عملی و پشتیبانی لازم برای عبور از موانع پیچیده را ارائه می‌دهند. این پیوندهای استراتژیک نه تنها جذب اعضا و سرمایه‌گذاران جدید را تسهیل می‌کند، بلکه موقعیت تعاونی‌ها را در اکوسیستم انرژی تقویت می‌نماید.  تعاونی‌های مختلف از ساختارهای مالی مختلفی برای افزایش سرمایه‌گذاری و بازده استفاده می‌کنند. برخی از نمونه‌های ذکر شده در ادبیات شامل سرمایه‌گذاری در سهام انرژی توسط اعضا در رابطه با برق مصرفی سالانه است. این کمک‌ها صرف ارتقاء تأسیسات جدید می‌شود و قول داده می‌شود که ظرف 25 سال با بهره 0٪ به طور کامل به اعضا بازگردانده شود. برخی دیگر هر مبلغی را که اعضا پرداخت می‌کنند از صورتحساب ماهانه انرژی آنها کسر می‌کنند. سازوکارهای فراگیرتر شامل گواهی‌های تضمین مبدا (معروف به گواهی‌های سبز؛ گواهی‌های تجدیدپذیر) است که به تعاونی‌ها اجازه می‌دهد انرژی مصرف‌شده توسط اعضای خود را به عنوان انرژی تجدیدپذیر خود بفروشند، حتی اگر انرژی خارج از تعاونی تولید شده باشد.  برخی از کشورها در حال تلاش برای ارائه وام‌های بانکی به تعاونی‌ها هستند. آلمان دارای بانک‌های توسعه آلمان (KfW) است که به RECها وام و سرمایه ارائه می‌دهند و در عین حال بانک‌های محلی را نیز به کمک تشویق می‌کنند. بریتانیا دارای یک سیستم تعرفه تضمین‌شده است که قیمت هر کیلووات را برای پروژه‌های زیر پنج مگاوات به مدت 20 سال تضمین می‌کند و وام‌های بانکی را به تعاونی‌ها ارائه می‌دهد.  بنابراین، اکثر استراتژی‌ها برای غلبه بر موانع، در مورد اتحاد و آموزش مردم در حین جستجوی پاسخ‌های مالی است.

## مثال‌ها
ببیشتر تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر در اروپای شمالی، ایالات متحده و کانادا متمرکز شده‌اند. آمارها نشان می‌دهد:

در کانادا حدود ۴۵ تعاونی فعال انرژی تجدیدپذیر وجود دارد

در ایالات متحده این تعاونی‌ها در ۴۷ ایالت فعالیت داشته و انرژی ۱۲٪ از جمعیت را تأمین می‌کنند

در اروپا نزدیک به ۳۰۰۰ تعاونی انرژی تجدیدپذیر ثبت شده است

این آمار حاکی از پذیرش گسترده این مدل در کشورهای توسعه‌یافته است.   از کشورهای اروپای شمالی، آلمان، دانمارک و هلند بیشترین موفقیت را داشته‌اند. در واقع، 80٪ از کل RECها در اروپا در آلمان یا دانمارک واقع شده‌اند. 

### آلمان
آلمان با پیشینه قوی در زمینه تعاونی‌های غیرمتمرکز تولید انرژی، از زیرساخت مناسبی برای گذار به سوی منابع تجدیدپذیر برخوردار بوده است. تحولات ساختاری در حوزه مالی و مقررات از سال ۲۰۰۶، زمینه ایجاد ۸۶۲ تعاونی انرژی تجدیدپذیر را فراهم کرده است. این رشد چشمگیر عمدتاً مرهون عوامل زیر بوده است:

  سیستم تضمین خرید برق تجدیدپذیر

  قانون منابع انرژی تجدیدپذیر (EEG)

  قانون تعاونی آلمان که فرآیند تأسیس تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر جدید را تسهیل می‌کند

  دسترسی به وام‌های بانکی 

با آسان‌تر شدن ایجاد یک تعاونی انرژی تجدیدپذیر، آگاهی نیز گسترش یافت تا جایی که به نقطه‌ای رسید که 46 درصد از ظرفیت انرژی تجدیدپذیر آلمان از تعاونی‌ها تأمین می‌شود.  در سال 2012، 700 REC در آلمان 150000 عضو را جذب کردند. 

### دانمارک
تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر در دانمارک عمدتاً بر توسعه انرژی بادی متمرکز هستند. دولت با اعطای معافیت‌های مالیاتی به خانواده‌هایی که برق خود را تولید می‌کنند یا در سهام تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر سرمایه‌گذاری می‌کنند، زمینه را برای گسترش این تعاونی‌ها فراهم کرده است.

در پی این سیاست‌ها، تا سال ۲۰۰۱ بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ خانوار دانمارکی عضو تعاونی‌های توربین بادی شدند. این تعاونی‌ها مسئول نصب ۸۶ درصد از کل توربین‌های بادی کشور بودند و تا سال ۲۰۱۲، سهم ظرفیت نصب شده انرژی بادی متعلق به تعاونی‌ها به ۴/۲۰ درصد از کل ظرفیت بادی دانمارک رسید. 

### ترکیه
سیاست‌های جدید انرژی ترکیه بر اساس قانون انرژی‌های تجدیدپذیر، در جهت تشویق رشد تعاونی‌های انرژی تجدیدپذیر طراحی شده‌اند تا پاسخگوی تقاضای فزایندهٔ انرژی بوده و وابستگی به واردات انرژی را کاهش دهند. پس از بحران اقتصادی سال ۲۰۰۱، این کشور مدل بازار انرژی خود را از حالت دولتی به سیستمی کاملاً خصوصی تغییر داد.

این اصلاحات باعث شد تا پایان سال ۲۰۱۹، حدود ۴۹.۸ درصد از تولید برق ترکیه از منابع انرژی تجدیدپذیر تأمین شود. تا سال ۲۰۲۰، تعداد این تعاونی‌ها به ۴۶ مورد رسید.  اگرچه این تعداد در مقایسه با کشورهای اروپایی عدد بزرگی نیست، اما دولت مقررات REC را تصویب کرده است که به تعاونی‌هایی با اندازه‌های خاص اجازه می‌دهد از تأسیس خود به عنوان یک شرکت قانونی و اخذ مجوز معاف باشند. بنابراین، آنها می‌توانند از بسیاری از مقرراتی که فعالان انرژی دارای مجوز با آن مواجه هستند، اجتناب کنند. تا سال 2023، وزارت انرژی و منابع طبیعی جمهوری ترکیه (MENR) قصد دارد سهم منابع انرژی تجدیدپذیر را 30 درصد افزایش دهد. 

## منابع

# "The     emergence of renewable energy cooperatives in Spain: A review"doi10.1016/j.rser.2018.06.049ISSN1364-0321
# "Renewable     energy cooperatives: main features and success factors in collectively     implementing energy transition"doi10.18638/quaesti.2015.3.1.208ISBN978-80-554-1170-5 ``cite journal``: `|hdl-access=` requires `|hdl=` (help)
# "Peer to Peer     Business Model Approach for Renewable Energy Cooperatives"doi10.1109/icrera.2018.8566735ISBN978-1-5386-5982-3S2CID54463281
# "The role of     cooperatives in overcoming the barriers to adoption of renewable     energy"doi10.1016/j.enpol.2013.08.034ISSN0301-4215
# "The     progress, challenges, and opportunities of renewable energy cooperatives     in Turkey"doi10.1016/j.esd.2020.09.005ISSN0973-0826
# "Renewable energy cooperatives:     A systematic review"doi10.1109/eem.2019.8916546ISBN978-1-7281-1257-2S2CID208631679
# Pope     Francis, Laudato si', paragraph 179, published 24     May 2015, accessed 27 April 2024