مجسمه‌های سنگی اسب‌ها و گوسفندان در ایالت‌های قفقاز

[بندانگشتی|300x300پیکسل|مجسمه سنگی گوسفند از [شهر نخجوان|نخجوان، مربوط به قرن شانزدهم. در موزه تاریخ دولتی آذربایجان نگهداری می‌شود. ]]
**مجسمه‌های سنگی اسب و گوسفند** - سنگ قبرهای جانورگونه‌ای هستند که در قفقاز جنوبی، شرق ترکیه و آذربایجان ایران پراکنده‌اند و بخش عمده‌ای از آنها به قرن‌های ۱۳ تا ۱۹ میلادی برمی‌گردد.

بیشتر مجسمه‌های حیوانات به اندازه‌های قابل توجهی می‌رسند. برخی از آنها روی پایه ایستاده‌اند. مجسمه‌هایی که با تسلط و بیان هنری عالی ساخته شده‌اند، علاوه بر پیکره‌های گوسفند و اسب که به صورت شماتیک و تقریباً منقوش هستند، با استقبال روبرو می‌شوند. پشت و پهلوهای اسب‌ها و گوسفندان علاوه بر کتیبه‌ها، با تصاویر برجسته از صحنه‌های زندگی روزمره پوشیده شده است. کتیبه‌هایی که با خط عربی حک شده‌اند نیز اغلب روی سنگ قبرها یافت می‌شوند.

## تاریخچه ظهور و یادگیری
تصاویر موجودات زنده در هر شکلی پس از اشغال منطقه توسط اعراب در قرن هشتم میلادی محدود شد. خلاقیت ملی کشورهای اشغال شده توسط اعراب به تدریج از نیمه دوم قرن نهم میلادی، زمانی که حکومت اعراب به شدت توسط جنبش خرمدینان و مبارزه فئودال‌های محلی علیه خلافت متزلزل و ضعیف شد، از محدودیت‌های شریعت دور شد. تصاویر موجودات زنده دوباره در هنرهای ملی ظاهر شدند. اعتقاد بر این است که از قرن پانزدهم میلادی، سنگ قبرها به شکل گوسفند و اسب ساخته می‌شدند. این سنگ قبرها به عنوان نمونه‌ای از محدودیت اصول اسلامی در نظر گرفته می‌شوند. اسب‌ها همیشه به شکل‌های برجسته و در افسار تراشیده می‌شدند. علاوه بر کتیبه‌ها، زره‌های افراد متوفی، مجسمه‌هایی مانند کمان، تیر، شمشیر، سپر، ترکش و غیره نیز بر روی آنها به تصویر کشیده می‌شدند.

علاوه بر کتیبه‌ها، تصاویری از بزهای وحشی، گوزن‌ها، در برخی موارد صحنه‌های شکار این حیوانات و گاهی صحنه‌هایی از زندگی روزمره نیز بر روی گوسفندان سنگی حک شده است.
[بندانگشتی|300x300پیکسل|مجسمه سنگی اسب در [شوشی|شوشا، اثر واسیلی ورشچاگین، ۱۸۶۵]]
ابتدا، زمین‌شناس فرانسوی، فردریک دوبوا دو مونپرو (۱۷۹۸–۱۸۵۰) در کتاب «سفرنامه نویس قفقاز» به مجسمه مشابهی اشاره کرد. مطالبی در «تاریخ جامعه ملی باستان» اثر پرو و چیپیز (جلد پنجم، صفحه ۱۷۰) وجود دارد. سپس در آثار باستان‌شناس آلمانی، آرتور میلچوفر، «روزنامه باستان‌شناسی» سال ۱۸۸۳، در «بولتن جامعه ملی باستان‌شناسی فرانسه» سال ۱۸۹۹ (گزارش کمیسیون باستان‌شناسی برای سال ۱۸۹۸) به آن اشاره شده است. حروف الفبای سامی جنوبی که بر روی مجسمه اسب حک شده و در نزدیکی روستای دیخ در منطقه کردستان یافت شده است، توسط ای. رِسلر باز شده است. همچنین به یک مجسمه اسب از منطقه سلکینسکی در استان تفلیس اشاره شد (آی.پی. روستوموف، آخالکالاک منطقه در روابط باستان‌شناسی).

در دهه ۱۹۲۰، وی.ام. سیسویف در طول کار بر روی نقشه باستان‌شناسی آذربایجان، مجسمه‌های سنگی اسب و گوسفند را در نقاط زیر در شبه جزیره آبشرون، در گورستان مسلمانان در روستای زیخ، در روستای کوتورلو در شهرستان کردستان، در گورستان مسلمانان روستای قره‌آغاچ در جمهوری خودمختار قره‌باغ کوهستانی، در آزنابورت، آزی (بخش پایینی)، واناند، داناگرد (در گورستان ارمنی‌ها ) در مرز نخجوان، در روستای آناناب در نخجوان، در کلیسای ارمنی‌ها در ارزنجان، در ابیدره، روستاهای بالابورم گاریدی، لریک، تانگارود، ایچارا در شهرستان لنکران ثبت کرد. سیسویف همچنین خاطرنشان کرد که ساکنان محلی اردوباد، داناگیرت و آبراکونی‌ها این مجسمه‌ها را در گورستان‌های باستانی، کوه‌ها و جاهای دیگر پیدا می‌کنند، به آنها اهمیت می‌دهند، مرتباً آنها را از آنجا می‌آورند و بر مزار عزیزان خود می‌گذارند. نمونه‌ای از گوسفند سنگی نیز در پارک «در میدان» در بورجومی وجود داشت که از حومه شهر آورده شده بود. در سال ۱۹۲۵، این گوسفند در جریان طغیان رودخانه کورا ناپدید شد و با خود به رودخانه برد. مجسمه گوسفند که به صورت هنری خلق شده بود، در روستای باردا در نزدیکی یولاخ قرار داشت. سرنوشت آن گوسفند که عکسی از آن در بایگانی موزه تاریخ دولتی آذربایجان نگهداری می‌شود، در حال حاضر مشخص نیست.

در سال ۱۹۲۶، بناهای تاریخی در روستای اورود از توابع شهرستان زنگزور توسط باستان‌شناس آکااکباروف کشف شد که در مورد آنها جملات زیر را به‌طور خلاصه نوشت: «بناهای یادبود مقبره‌ای زیادی با تصاویر افراد و کتیبه‌هایی در طرفین» در گورستان باستانی روستای اورود وجود دارد.

ی. پچلینا خاطرنشان می‌کند که (۱۹۳۲)، چنین بناهایی در ادبیات مربوط به قفقاز جنوبی رایج هستند و معمولاً به ارمنی‌ها و ترک‌ها نسبت داده می‌شوند. او بر سنگ قبرها به عنوان «مجسمه‌های بسیار خشن» گوسفند و اسب ساخته شده از سنگ خاکستری در گورستانی نزدیک پناهگاه یانیگ یوگوروک (بین روستاهای کیزیلاو و سیدلار در کنار رودخانه هاکاری) و همچنین در گورستان‌های روستاهای شالوا، مینکند و گارا-قیشلاق تأکید می‌کند. پچلینا این مجسمه‌ها را نیز توصیف می‌کند:

به گفته مورخ آذربایجانی، مک‌نیماتووا، سنگ قبرهایی به شکل مجسمه‌های سنگی گوسفند که به «گوچ داش» معروف هستند، در ارتباط با دامداری گوسفند ظاهر شده‌اند. علاوه بر این، او معتقد است که ظهور سنگ قبرهایی به شکل مجسمه‌های اسب باید به این دلیل توضیح داده شود که اسب‌ها که تنها وسیله حمل و نقل در کوهستان بودند، مقدس بودند.

## نگارخانه

پرونده:Խոյաձև_տապանաքար_Ջուղայի_հայկական_գերեզմանատանը_-_Tombstone_in_the_form_of_a_ram_in_the_Armenian_cemetery_of_Jugha_(1915)_04.png|جایگزین=Tombstone in the form of a ram in the Armenian cemetery of Jugha (Julfa)| سنگ قبر به شکل قوچ در گورستان ارمنی‌ها جوغا (جلفا)
پرونده:Խոյաձև_տապանաքար_Ջուղայի_հայկական_գերեզմանատանը_-_Tombstone_in_the_form_of_a_ram_in_the_Armenian_cemetery_of_Jugha_(1915)_01.png|جایگزین=Tombstone in the form of a ram in the Armenian cemetery of Jugha (Julfa)| سنگ قبر به شکل قوچ در گورستان ارمنی‌ها جوغا (جلفا)
پرونده:Խոյաձև_տապանաքար_Ջուղայի_հայկական_գերեզմանատանը_-_Tombstone_in_the_form_of_a_ram_in_the_Armenian_cemetery_of_Jugha_(1915)_02.png|جایگزین=Tombstone in the form of a ram in the Armenian cemetery of Jugha (Julfa)| سنگ قبر به شکل قوچ در گورستان ارمنی‌ها جوغا (جلفا)
پرونده:Խոյաձև_տապանաքար_Ջուղայի_հայկական_գերեզմանատանը_-_Tombstone_in_the_form_of_a_ram_in_the_Armenian_cemetery_of_Jugha_(1915)_03.png|جایگزین=Tombstone in the form of a ram in the Armenian cemetery of Jugha (Julfa)| سنگ قبر به شکل قوچ در گورستان ارمنی‌ها جوغا (جلفا)
پرونده:Ram_stone_in_the_Armenian_cemetery_of_Julfa.jpg|جایگزین=Reconstruction of Tombstone in the form of a ram in the Armenian cemetery of Jugha (Julfa)| بازسازی سنگ قبر به شکل قوچ در گورستان ارمنی‌ها جوغا (جلفا)

پرونده:Nakhichevan04.JPG|جایگزین=Stone sculpture of sheep in Nakhchivan.| مجسمه سنگی گوسفند در نخجوان .
پرونده:Nakhichevan02.JPG|جایگزین=Stone sculptures of sheep in the museum-park under the open sky called "Gizlar bulagi" (Girls' spring) in Nakhchivan.| مجسمه‌های سنگی گوسفند در موزه -پارک زیر آسمان باز به نام «قیزلار بولاغی» (چشمه دختران) در نخجوان .

پرونده:Stone_ram_in_Baku_1.jpg|جایگزین=Stone sculpture of sheep, 13th-16th centuries.| مجسمه سنگی گوسفند، قرن‌های ۱۳ تا ۱۶ میلادی.
پرونده:Stone_ram_in_Baku_2.jpg|جایگزین=Stone sculpture of sheep, 13th-16th centuries.| مجسمه سنگی گوسفند، قرن‌های ۱۳ تا ۱۶ میلادی.
پرونده:Stone_ram_in_Baku_3.jpg|جایگزین=Stone sculpture of sheep, 19th century.| مجسمه سنگی گوسفند، قرن نوزدهم.

پرونده:Aragat_-_Armenia_(2929513914).jpg
پرونده:Տապանաքար_Սարդարապատ1.JPG|جایگزین=Stone sheep sculpture in Sardarapat Museum| مجسمه سنگی گوسفند در موزه سردارپات
پرونده:Musée_de_Sissian-Béliers_(5).jpg|جایگزین=Stone sheep sculpture in Sisian| مجسمه گوسفند سنگی در سیسیان
پرونده:The_yard_of_Sisian_History_Museum_after_Nikoghayos_Adonts.jpg|جایگزین=Stone sheep sculpture in Sisian| مجسمه گوسفند سنگی در سیسیان
پرونده:Musée_de_Sissian-Béliers_(6).jpg|جایگزین=Stone sheep sculpture in Sisian| مجسمه گوسفند سنگی در سیسیان
پرونده:Zolaqar_Aries.JPG|جایگزین=Stone sheep sculpture in Zolakar| مجسمه سنگی گوسفند در زولاکار
پرونده:Երևան_Խոյատապան.jpg
پرونده:Խոյակերպ_տապանաքար.JPG
پرونده:Տապանաքար,_Գնդեվանք5.JPG


## منابع

## پیوند به بیرون
عکس‌های مجسمه‌های دیگر: روستای ابدالر (بیلیک) ، روستای زابوخ ، https://web.archive.org/web/20120210042519/http://karabakh-doc.azerall.info/ru/anti-terror/ater21-3.jpg , https://web.archive.org/web/20120210042456/http://karabakh-doc.azerall.info/ru/anti-terror/ater21-4.jpg , روستای پیرجان ، روستای جیجیملی ، روستای گوشچو.
*
رده:تاریخ تالش
رده:تندیس‌های اسب
رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده
رده:هنر ارمنستان
رده:هنر گرجی
رده:هنرها در ترکیه
رده:هنرها در جمهوری آذربایجان