دیوان سلطان سلیم

**دیوان سلطان سلیم عثمانی** (دیوان یاوز سلطان سلیم) شامل بیش از ۱۰۰ غزل از سلیم یکم پاشاده عثمانی است که به فارسی سروده شده است. وی همچون اغلب پادشاهان عثمانی علاقمند ادبیات فارسی بوده است.
نخستین بار در سال ۱۳۰۶ هجری قمری در استانبول با عنوان «دیوان یاوز سلطان سلیم» به تصحیح حسین حسنی در ۹۶ صفحه در چاپخانه مرتبیه چاپ گردید که حاوی ۱۰۲ غزل بود. بار دوم در سال ۱۹۰۴ م به دستور ویلهلم دوم، امپراتور آلمان جهت اهدا به سلطان عبدالحمید دوم با تصحیح پائول هرن استاد زبانهای شرقی دانشگاه استراسبورک به چاپ رسید. این دیوان دو بار به ترکی ترجمه و در ترکیه در سال ۱۳۰۸ هجری قمری با عنوان «بارقه» به چاپ رسیده است.

این دیوان در سال ۱۳۸۶ توسط عبدالحسین اسماعیل‌نسب تصحیح و توسط معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی منتشر گردید.
بندانگشتی

## سلطان سلیم و مولانا
شبِ استانبول آرام و خاموش بود، اما در دل قصر توپقاپی غوغایی پنهان جریان داشت. سلطان سلیم، فرمانروای مقتدر عثمانی، در خلوت خویش به جام شرابی پناه برده بود. سال‌ها جنگ، سیاست و خون، غبار اندوه بر روح او نشانده بود. شراب، تنها هم‌صحبت شبانه‌اش، اندکی از غم‌هایش می‌کاست، اما زخمی کهنه در اعماق جانش هنوز می‌سوخت.

خستگی بر پلک‌هایش سنگینی کرد. جام نیمه‌تمام را کنار گذاشت و به خوابی عمیق فرو رفت. در رؤیا، دری گشوده شد به باغی بی‌انتها، پر از عطر گل‌هایی که هرگز ندیده بود. میان باغ، مردی نورانی با چشمانی آرام چون دریا ایستاده بود—مولانا جلال‌الدین بلخی.

مولانا لبخند زد و گفت:
«ای سلیم، این شراب انگور، آتش غم را خاموش نمی‌کند، تنها خاکسترش را پنهان می‌سازد. بیا و از جامی دیگر بنوش—جام عشق. شعری بشنو که جان را زنده کند.»

و چنین خواند:

> بیا ساقی، شراب عشق در جامم بریز

که این می، جان دهد، نه آن‌که جان‌سوزد عزیز

شرابی کز لب معشوق می‌آید به دل

دل از غم می‌رهاند، نور می‌ریزد به لعل

سلطان سلیم گوش فرا داد و قلبش لرزید. باغ در نور غرق شد و باری سنگین از شانه‌هایش برداشته شد.

مولانا دست بر شانهٔ او گذاشت:
«شعر بگو، اما نه برای نام و نه برای قدرت—برای رهایی.»

صبح که چشم گشود، جام شراب را به زمین ریخت و قلم در دست گرفت. از آن روز، قصر توپقاپی شاهد مردی بود که به جای جام، غزل‌های عاشقانه و عرفانی می‌سرود.

یکی از غزل‌هایش چنین بود:

> ای مهر عالم جان بنما جمال ما را

برقع ز رخ بر افکن، ملک جهان بیارا

کم کن جفا که چندان از نیکویان نیکو نیست

بیگانه‌وار دیدن یاران آشنا را

در نیستی سلیمی آیین جور و غم نیست

هستی ما سبب شد رسم غم و جفا را

سلطان سلیم، فاتحی که روزگاری در کام جنگ و جام غوطه‌ور بود، در سایهٔ خوابی روشن به شاعری عارف و عاشق بدل شد. دیوانش گواه سفر او از ظلمت به سوی نور بود.

در غزل‌های دیگر، او اینگونه سخن گفت:

> ز باغ وصل یار نسیمی خوش آید

ای دل غم‌دیده، بوی دوست برآید

جهان نیست به کام ما، غم نیست به جان ما

عشق است و لطف حق، همه جهان شادی است

یا در حسرت دوری از نور الهی:

> چو سرو قدت در هوای تو خم نشد

شمع شب تار را ناله ز غم نشد

از دیدهٔ من اشک یار روان شد

تو نیستی و دل من در حسرت غم نشد

و از تلخی‌های روزگار چنین گفت:

> دنیا دنیای غم است و ما همه مسکینیم

بی‌دل و بی‌قرار و زار و بی‌تدبیرم

ولی در دل من شمع عشقی روشن است

که روشنایی‌اش زهر چشم باد و تیرم

چند غزل زیبا از دیوان سلطان سلیم

غزل اول – حکمت و عرفان:

> ای دل ز غم هجران غمگین مباش

که نور عشق حق دهد تو را آذین مباش

اگرچه جهان فانی و سراسر زین است

جان خود بسپار به دوست، که آن به دین مباش

غزل دوم – امید و پایداری:

> هر که در این حلقه نیست فارغ از این کارزار است

صبر کن که در این ره، پایان ز غم بیدار است

آتش عشق بسوزد خاک ره‌آوران را

تا که به درگاه دوست، بماند ز یادگار است

غزل سوم – شور عاشقانه:

> چون وصل دوست شد همه عالم بی‌روح است

بی‌عشق او وجود، سراب است و پوچ است

جان به پای معشوق، همه چیز فدای او

که عشقش زنده کند مرده را و دگرگوش است

درباره زندگی و سبک شعری سلطان سلیم

سلطان سلیم اول (حکمرانی ۱۵۱۲ تا ۱۵۲۰)، فاتحی بزرگ و معروف به «یاوُز» (خشن و جدی)، علاوه بر سیاست و قدرت، شاعری پرشور و عارفانه نیز بود.

ویژگی‌های سبک شعری او:

بیشتر به زبان فارسی سروده است، زبانی که در دربار عثمانی برای شعر و عرفان رایج بود.

مضامین اشعارش عرفانی، عاشقانه و گاه حماسی‌اند.

ردپای تأثیر مولانا و دیگر عارفان فارسی‌زبان در آثارش دیده می‌شود، با استعارات عرفانی و مفاهیم عشق الهی.

سلطان سلیم با دیوانش نشان داد که حتی فاتحی که روزگاری در جنگ و قدرت غوطه‌ور بود، می‌تواند با عشق و نور الهی پیوند یابد و زبان دل را در شعر پیدا کند.

## تأثیرات روانشناسانه دیوان سلطان سلیم عثمانی
سلطان سلیم اول (1470-1520 میلادی) نه تنها یک فرمانده نظامی برجسته بود، بلکه به عنوان یک شاعر و عارف نیز شناخته می‌شد. دیوان او شامل اشعار عرفانی است که در آن‌ها به مسائلی چون وحدت وجود، عشق الهی، و جست‌وجوی حقیقت پرداخته شده است. دیوان سلیم، در عین حال که تحت تاثیر شعرهای حافظ و مولانا قرار داشت، نشان‌دهنده دنیای درونی و تلاش‌های روحانی خود او بود.

سلطان سلیم در اشعارش از مفاهیم عمیق عرفانی چون تجلی نور الهی، تلاطم‌های درونی انسان و دگرگونی‌های روانی سخن می‌گوید. برخی از اشعار او به وضوح با مفاهیم روانشناسی ارتباط دارند، به ویژه در زمینه‌هایی مانند پذیرش تنهایی، نیاز به تحول درونی، و عبور از تاریکی‌های روان به سوی روشنایی.

### پیوند با روانشناسی مولانا
مولانا جلال‌الدین بلخی در اشعار خود به بررسی حالات روانی انسان‌ها پرداخته و فرآیندهای روانشناختی مختلف را از منظر عرفانی شرح داده است. مولانا بر این باور بود که هر انسان باید با گذر از مراحل سخت و پرچالش روانی، به «خود» و حقیقت نهایی دست یابد. این نگرش در آثار سلطان سلیم عثمانی نیز دیده می‌شود.

یکی از اصول بنیادی روانشناسی مولانا، توجه به درک درونی انسان و مواجهه با ناخودآگاه است. در این راستا، مولانا معتقد بود که انسان باید با تسلیم شدن در برابر خداوند و گذر از مراحل دشوار روانی به نور حقیقت دست یابد. این مسأله در اشعار سلطان سلیم نیز با عبارات مشابهی بیان شده است. برای مثال، در دیوان سلیم، اشعار زیادی وجود دارند که به تحول روانی فرد و پذیرش درد و رنج‌های درونی به عنوان مسیر رشد اشاره دارند.

### تأثیرات روانشناسی مثبت دیوان سلطان سلیم
1. درک و پذیرش دردهای درونی: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اشعار سلطان سلیم، پذیرش دردهای درونی به عنوان بخشی از فرآیند رشد روحانی است. این نکته بسیار مشابه به آموزه‌های مولاناست که در آن، انسان باید از دل رنج‌ها و مشکلات عبور کند تا به حقیقت درونی خود دست یابد. این پذیرش، تأثیرات روانشناختی مثبت دارد چرا که فرد را قادر می‌سازد تا با دردهای خود کنار بیاید و آن‌ها را به عنوان ابزاری برای رشد شخصی و روحانی ببیند.

2. توانایی در مواجهه با خود: در اشعار سلطان سلیم، فراخوانی برای شناخت خود و مقابله با تاریکی‌های درونی وجود دارد. همانطور که مولانا تاکید دارد که انسان باید از «خود» عبور کند تا به حقیقت برسد، سلطان سلیم نیز در اشعار خود اشاره دارد که تنها با مواجهه با درون و حل تضادهای داخلی است که انسان می‌تواند به آرامش دست یابد. این آموزه‌ها در روانشناسی مثبت تاثیرگذار است زیرا به فرد کمک می‌کند تا با خودآگاهی و پذیرش مشکلات درونی، مسیر رشد و تعالی خود را طی کند.

3. تحول و رشد شخصی: تحول روانی یکی از مفاهیم مهم در دیوان سلطان سلیم است. سلطان سلیم معتقد است که تغییرات درونی و روانی به شکل یک چرخه طبیعی در زندگی انسان اتفاق می‌افتند و باید به آن‌ها اجازه داده شود که به طور طبیعی رشد کنند. این نگرش، که به نوعی با مفاهیم روانشناسی تغییر و رشد شخصی مرتبط است، به فرد این اطمینان را می‌دهد که مراحل دشوار زندگی و فرآیند تغییرات درونی، بخشی از مسیر طبیعی انسانیت هستند.

4. اتصال به عشق الهی و آرامش درونی: یکی از نکات کلیدی در اشعار سلطان سلیم و همچنین در آثار مولانا، اهمیت عشق الهی است. عشق الهی در این اشعار نه تنها به عنوان یک احساس روحانی و عرفانی، بلکه به عنوان نیرویی درمانگر برای روان انسان به شمار می‌رود. در روانشناسی مثبت، این مفهوم به نوعی به آرامش درونی و تسکین استرس‌های روانی منجر می‌شود، چرا که فرد را قادر می‌سازد به آرامش و استراحت ذهنی دست یابد.

دیوان سلطان سلیم عثمانی، با تأثیرپذیری از آثار مولانا و درک عمیق از روان انسان، تأثیرات روانشناختی مثبت و عمیقی بر فرد دارد. پذیرش درد و رنج، خودآگاهی، تحول درونی، و عشق الهی از جمله مفاهیم کلیدی‌ای هستند که در این دیوان به چشم می‌خورند.

این مفاهیم، که در شعرهای سلیم و مولانا مشترک است، تأثیرات عمیق روانشناختی دارند و به فرد کمک می‌کنند تا به آرامش درونی، خودشناسی، و رشد فردی دست یابد.

شعر سلطان سلیم به گونه‌ای است که می‌تواند نه تنها برای علاقه‌مندان به عرفان و فلسفه اسلامی، بلکه برای کسانی که در جستجوی بهبود روانی و رشد شخصی هستند نیز مفید و راهگشا باشد.

## منابع

رده:غزل‌ها
رده:غزل‌ها بر پایه شاعر