توهمات مثبت

**توهمات مثبت** نگرش‌های غیرواقع‌بینانه و بیش‌ازحد خوش‌آیندی هستند که افراد نسبت به خود یا نزدیکان خود دارند. توهم‌های مثبت گونه‌ای از خودفریبی یا خودبرتربینی هستند که دست‌کم در کوتاه‌مدت احساس خوشایندی برای شخص ایجاد می‌کنند، عزت نفس را بالا می‌برند، یا از ناراحتی‌های فرد می‌کاهند. به‌طور کلی سه گونهٔ اصلی برای آن ذکر شده است: توهم برتری، خوش‌بینی غیرواقع‌بینانه دربارهٔ آینده، و توهم کنترل. اصطلاح *توهم مثبت* در مقاله‌ای در سال ۱۹۸۸ از سوی شلی ای. تیلور و جاناتان دی. براون پیشنهاد شد. الگوی سلامت روان در نگاه تیلور و براون بر این است که برخی توهم‌های مثبت در تفکر معمول بسیار رایج‌اند و نسبت به معیارهایی که به‌طور سنتی با سلامت روان مرتبط دانسته می‌شوند خصلتی پیش‌بینی‌گر دارند.

دربارهٔ گسترهٔ بروز پایدار توهمات مثبت در افراد و نیز دربارهٔ سودمندی یا زیان‌بار بودن این توهم‌ها برای افرادی که آن را دارند، اختلاف‌نظرهایی وجود دارد.

## انواع
در اثر توهم برتری، افراد خود را مثبت‌تر از دیگران و کمتر منفی از آنچه دیگران دربارهٔ آنان می‌پندارند ارزیابی می‌کنند. این افراد صفات مثبت را برای خود واجد توصیف بیشتری از فردی معمولی می‌دانند و صفات منفی خود را کمتر مهم برای صحبت و توصیف می‌دانند. با اینکه از نظر آماری ممکن نیست بیشتر افراد واقعاً از همتایان خود برتر باشند، مردم معمولاً از توانایی‌ها و قوت‌های خود آگاه‌تر و از ضعف‌های خود ناآگاه‌ترند. این اثر در طیفی از صفات و توانایی‌ها دیده شده است؛ از جمله در توانایی‌های گوناگونی مانند رانندگی، تربیت کودک، رهبری، تدریس، اخلاق و سلامت عمومی. این اثر در حافظه نیز نمود دارد؛ اغلب افراد توانایی حافظهٔ خود را بهتر از واقع برآورد می‌کنند.

توهم کنترل، ارزیابی اغراق‌آمیز فرد از میزان کنترل فردی بر شرایط محیطی مانند ریخته‌شدن تاس یا پرتاب سکه است.

سوگیری خوش‌بینی گرایشی است که طی آن مردم احتمال تجربهٔ رویدادهای خوشایند گوناگون (مثلاً لذت‌بردن از اولین تجربهٔ شغلی یا داشتن فرزندی بسیار بااستعداد) را با احتمال وقوع بیشتری برآورد و خطر رویدادهای ناخوشایند (مثلاً طلاق گرفتن یا گرفتار شدن به بیماری مزمن) را با احتمال کمتری برآورد می‌کنند. طبیعت توهمی خوش‌بینی در خطای برنامه‌ریزی نیز دیده می‌شود؛ یعنی کم‌برآورد کردن زمان انجام کارها.

## ریشه‌ها
مانند بسیاری از صورت‌های ادراک انسانی، ادراک شخص از خود نیز در معرض توهم است. توهم‌های مثبت غالباً یکی از پیامدهای ظاهری خودبرتربینی دانسته شده‌اند؛ تمایلی برای بیشتر کردن وجه مثبت خودانگاره‌ها و کارکردی برای تقویت عزت نفس. ممکن است علت آن میل به بهتر دیده‌شدن در میان جمع همسالان باشد. این گونه سوگیری خوشبینانه عمدتاً در کسانی دیده می‌شود که نسبت به خود بسیار مثبت‌نگر هستند؛ در حالی که افراد با تصور منفی نسبت به خود الگوی معکوسی را نشان می‌دادند. پژوهش‌ها حاکی از آن است که ممکن است مؤلفه‌ای ژنتیکی در توانایی شکل‌دادن به توهم‌های مثبت نقش داشته باشد. محیط اولیه نیز نقش مهمی را ایفا می‌کند؛ افرادی که در محیط‌های تربیت‌گر رشد می‌کنند، به نسبت آنهایی که محیط‌های سخت بزرگ می‌شوند، این باورهای مثبت را بیشتر در خود ایجاد می‌کنند.

توضیحات دیگری هم وجود دارد، مثلاً اینکه چقدر کارها آسان یا رایج هستند. همچنین، وقتی در یک کار به جای فکر کردن به خودمان، به دیگران توجه می‌کنیم، دیگر اینقدر خوش‌بینانه قضاوت نمی‌کنیم.

فرهنگ نیز نقشی چشمگیر دارد. اگرچه در فرهنگ‌های فردگرا (غربی) ایجاد توهم‌های مثبت آسان است، در فرهنگ‌های جمع‌گرا (شرق آسیا) خودبرتربینی بسیار کمتر و حتی خودکم‌بینی رایج‌تر است.

بیشتر مطالعات نشان می‌دهند که مردم گرایشی به ارزیابی‌های بزرگ‌نمایانه از خود دارند و همبستگی میان خودارزیابی‌ها و سنجش‌های عینی نسبتاً ضعیف است. یکی از تبیین‌ها این است که اغلب افراد *تنها* توهم مثبت خفیف دارند.

با این حال، پژوهش‌های جدیدتر شواهدی از تفاوت‌های فردی چشمگیر در شدت توهمات مثبت ارائه می‌دهند؛ برخی افراد تصوری که از خود دارند به‌شدت بزرگ‌نمایانه است، برخی متوسط و برخی ناچیز؛ و وقتی در سطح جمعیت بررسی می‌شود، اثر کلی ممکن است ضعیف به‌نظر برسد.

## مزایا و مخاطرات
توهمات مثبت برای فرد هم مزایا و هم معایبی را دربردارند و در مورد اینکه آیا آنها از نظر تکاملی سازگار هستند یا خیر، اختلاف نظر وجود دارد. این توهم‌ها ممکن است با کمک به مقابله با استرس یا برانگیختن تلاش برای موفقیت، اثرات مستقیم سلامتی داشته باشند. از سوی دیگر، انتظارات بیش‌ازحد خوش‌بینانه ممکن است افراد را از اقدام‌های پیشگیرانهٔ معقول برای خطرهای پزشکی بازدارد. پژوهشی در ۲۰۰۱ نشان داد کسانی که توهم‌های مثبت دارند شاید از منافع کوتاه‌مدتی برخوردار شوند اما با هزینه‌های بلندمدتی نیز روبه‌رو هستند؛ از جمله اینکه خودبرتربینی با موفقیت تحصیلی یا نرخ فراغت از دانشگاه همبستگی ندارد.

### سلامت روان
الگوی روان‌شناختی اجتماعی تیلور و براون فرض می‌کند که باورهای مثبت با بهداشت روانی گره خورده‌اند و حتی ارزیابی‌های مثبت غیرواقعی می‌توانند سلامت روان را تقویت کنند. منظور از بهداشت روانی در اینجا توانایی احساس کارآمدی و حال خوب، خلاقیت و/یا ثمربخشی در کار، شکل‌دادن به روابط رضایت‌بخش و مقابلهٔ مؤثر با استرس است. توهم‌های مثبت به‌ویژه در گذر از رویدادهای پراسترس یا سانحههای جدی (مانند بیماری‌های تهدیدکنندهٔ جان) سودمندند؛ کسانی که در برابر این تکانه‌ها می‌توانند باورهای مثبت خود را حفظ کنند، معمولاً پریشانی روان‌شناختی کمتری گزارش می‌کنند. برای نمونه، پژوهش‌ها نشان می‌دهد بسیاری از نجات‌یافتگان سرطان کیفیت زندگی بالاتری را از کسانی که هرگز سرطان نگرفته‌اند گزارش می‌کنند. این امر می‌تواند نقش حفاظت زیستی داشته باشد، چون تجربهٔ آسیب را به معنابخشی و هدفمندی بدل کرده‌اند. این موضوع به مفهوم تاب‌آوری روانی مربوط است. در میان افرادی که در رویداد ۱۱ سپتامبر در معرض شدید بودند، خودبرتربینی با تاب‌آوری همبسته بود.

همچنین افراد به این دلیل توهم‌های مثبت را حفظ می‌کنند که این باورها غالباً انگیزش، پشتکار و بهره‌وری را افزایش می‌دهد. وقتی کسی باور دارد می‌تواند به هدفی دشوار برسد، این انتظار حس انرژی و هیجان می‌آفریند و پیشرفت بیشتری رقم می‌زند.

از این منظر، توهم‌های مثبت می‌توانند سازگارانه باشند، چون در برابر خطرهای غیرقابل مهار، امید را حفظ می‌کنند.

به‌علاوه، به‌نظر می‌رسد بین توهم‌ها و خلق مثبت رابطه‌ای وجود داشته باشد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که معمولاً این توهم‌های مثبت هستند که باعث ایجاد خلق مثبت می‌شوند.

با این همه، یافته‌های متأخر نشان می‌دهند همهٔ شکل‌های توهم (مثبت یا غیر آن) با نشانه‌های بیشتر افسردگی همبستگی داشته‌اند و شماری از پژوهش‌ها پیوند میان توهم‌های مثبت و سلامت روان، بهزیستی یا رضایت از زندگی را رد می‌کنند و می‌گویند ادراک دقیق واقعیت با شادکامی سازگار است.

در بررسی پیوند عزت نفس و توهم‌های مثبت،  گروهی را شناسایی کرد که عزت نفس بالا بدون توهم‌های مثبت داشتند و این افراد نه افسرده، نه روان‌رنجور، نه روان‌پریش و نه ناسازگار شخصیتی بودند؛ بنابراین نتیجه گرفت که توهم‌های مثبت برای عزت نفس بالا ضروری نیست. نسبت به گروه «عزت نفس بالا همراه با توهم‌های مثبت»، گروه «بدون توهم» در خودانتقادی و یکپارچگی شخصیتی بالاتر و در روان‌پریشی پایین‌تر بودند.

### سلامت جسم
علاوه بر سازگاری روانی بهتر و مقابلهٔ فعال‌تر، توانایی ایجاد و حفظ باورهای مثبت در برابر ناکامی‌ها، فواید جسمی هم دارد. در پژوهشی روی مردانی که مبتلا به اچ‌آی‌وی یا ایدز بودند، دیده شد کسانی که ارزیابی‌های غیرواقعی و خیلی مثبت از توانایی‌شان برای کنترل بیماری داشتند، دیرتر دچار علائم شدند، روند بیماری در آن‌ها کندتر پیش رفت و حتی پیامدهای شناختی مطلوب‌تری مثل پذیرشِ بهتر فقدان را تجربه کردند.

### مخاطرات بالقوه
چند خطر بالقوه در صورت داشتن توهم‌های مثبت وجود دارد. نخست، افراد ممکن است وقتی باورهای بیش‌ازحد خوش‌بینانهٔ آنان نقض می‌شود، با شگفتی‌های ناخوشایندی روبه‌رو شوند و آمادگی لازم را نداشته باشند. با این حال، پژوهش‌ها نشان می‌دهد غالباً این پیامدهای منفی رخ نمی‌دهد، زیرا مردم زمانی که واقع‌گرایی اجتماعی به‌ویژه به سود آن‌هاست، واقع‌بین‌تر هستند؛ مثلاً هنگام برنامه‌ریزی اولیه، وقتی پاسخگویی محتمل است یا پس از دریافت بازخورد منفی از محیط. پس از شکست نیز همه چیز از دست نمی‌رود، زیرا همان باورهای بیش‌ازحد مثبت می‌تواند انگیزه‌ای برای تلاشی مجدد شود.

دوم، ممکن است افراد اهداف یا مسیرهایی را برگزیند که بیش از موفقیت، احتمال شکست دارند؛ اما شواهد نشان می‌دهد هنگامی که افراد دربارهٔ آیندهٔ خود (مثلاً گرفتن شغلی خاص یا ادامهٔ تحصیل) مشورت می‌کنند، برداشتشان نسبتاً واقع‌بینانه است و فقط هنگام اجرای برنامه‌هاست که بیش‌ازحد خوش‌بین می‌شوند. هرچند هیچ تضمینی نیست که پیش‌بینی واقع‌بینانه درست از آب درآید، این گذار از واقع‌گرایی به خوش‌بینی می‌تواند انگیزه (روان‌شناسی)ٔ لازم برای به‌ثمر رساندن کارهای دشوار را فراهم کند.

سوم، هزینه‌های اجتماعی ممکن است پدید آید. یکی از شواهد، استفاده از تعریف‌های اختصاصی از *توانایی* است که در ارزیابی توانایی‌ها، باعث سوگیری خودخدمتی می‌شود.

چهارم، ممکن است که فرد متوجه شود شایستگی (درجه علمی) واقعی‌اش با توهم‌هایش هم‌خوان نیست. این آگاهی می‌تواند برای خودپنداره آسیب‌زننده باشد و حتی باعث شود عملکرد او در موقعیت‌هایی مثل دانشگاه بدتر شود.

اگرچه توهم‌های مثبت مزایای کوتاه‌مدتی نیز دارند، اما با پیامدهای بلندمدتی نیز همراه می‌شوند؛ مانند کاهش عزت نفس و بهزیستی، و نیز پیوند با خودشیفتگی و افت عملکرد تحصیلی در دانشجویان.

## رابطه با سلامت روان

روان‌شناسی به‌طور سنتی فرض می‌کرد که داشتن تصویر دقیق از خود برای بهداشت روانی خوب ضروری است. این دیدگاه در سال ۱۹۸۸ توسط تیلور و براون به چالش کشیده شد؛ آن‌ها استدلال کردند که افراد از نظر روانی سالم معمولاً سه توهم شناختی دارند: برتری وهمی، توهم کنترل، و سوگیری خوش‌بینانه. این ایده به سرعت بسیار تأثیرگذار شد، به طوری که برخی متخصصان نتیجه گرفتند که ایجاد عمدی این سوگیری‌ها می‌تواند درمانی باشد. از آن زمان، پژوهش‌های بیشتری هم آن نتیجه‌گیری را زیر سؤال برده و هم شواهد جدیدی ارائه داده‌اند که برتری وهمی را با اثرات منفی بر فرد مرتبط می‌داند.

یک خط استدلال این بود که در مقاله تیلور و براون، دسته‌بندی افراد به عنوان سالم یا ناسالم بر اساس گزارش خودشان بود نه معیارهای عینی. افرادی که تمایل به خودبرتربینی دارند، در مورد اینکه چقدر خوب با مشکلات کنار می‌آیند اغراق می‌کنند. یک مطالعه ادعا کرد که گروه‌های «به لحاظ روانی سالم» با «انکارکنندگان تدافعی» آلوده شده بودند، که بیشترین توهمات مثبت را دارند. یک مطالعه طولی نشان داد که سوگیری‌های خودبرتربینی با مهارت‌های اجتماعی ضعیف و ناسازگاری روانی همراه است. در یک آزمایش جداگانه که مکالمات ضبط‌شده بین زنان و مردان توسط ناظران مستقل ارزیابی شد، افراد خودبرتربین بیشتر رفتارهای مشکل‌ساز اجتماعی مانند خصومت یا تحریک‌پذیری نشان دادند. یک مطالعه در سال ۲۰۰۷ نشان داد که سوگیری‌های خودبرتربینی با مزایای روان‌شناختی (مانند احساس ذهنی خوشبختی) همراه است، اما همچنین هزینه‌هایی در روابط بین‌فردی و درون‌فردی (مانند رفتار ضداجتماعی) دارد.

## اثر بدتر از میانگین

برخلاف آنچه معمولاً تصور می‌شود، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اثرات بهتر از میانگین همگانی نیستند. در واقع، بسیاری از پژوهش‌های اخیر اثر معکوس را در بسیاری از تکالیف یافته‌اند، به خصوص اگر دشوارتر بودند. به طور خلاصه قضاوت ما درباره خودمان بستگی به سختی کار دارد، نه اینکه همیشه خود را برتر بدانیم.

## عزت نفس

رابطه برتری وهمی با عزت نفس نامشخص است. این نظریه که افراد با عزت نفس بالا این سطح بالا را با ارزیابی مثبت از خود حفظ می‌کنند بی‌اساس نیست — مطالعات انجام‌شده روی دانشجویان غیرافسرده نشان داد که آن‌ها فکر می‌کردند در مقایسه با همتایانشان کنترل بیشتری بر نتایج مثبت دارند، حتی با در نظر گرفتن عملکرد واقعی. دانشجویان غیرافسرده همچنین فعالانه همتایان خود را پایین‌تر از خود ارزیابی می‌کنند، نه اینکه صرفاً خود را بالاتر بدانند. دانشجویان توانستند ویژگی‌های شخصیتی منفی بسیار بیشتری دربارهٔ دیگران نسبت به خودشان به یاد بیاورند.

در این مطالعات هیچ تمایزی بین افراد با عزت نفس بالای مشروع و نامشروع صورت نگرفت، چرا که مطالعات دیگر نشان داده‌اند که نبود توهمات مثبت عمدتاً با عزت نفس بالا همزیستی دارد و افراد مصمم که به دنبال رشد و یادگیری هستند کمتر مستعد این توهمات هستند.

## جستارهای وابسته
* برتری وهمی
* روان‌شناسی مثبت
* تاب‌آوری روان‌شناختی
* خودشناسی در آینه دیگران
* خودفریبی
* اصل پلی‌آنا

## پانویس

## منابع

* 
* 
* Alicke, M.D. , & Govorun, O. (2005). "The better-than-average effect." In M.D. Alicke, D.A. Dunning, & J.I. Krueger (Eds.), *The self in social judgment* (pp. 85 –108). Hove: Psychology.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Fiske, S.T. , & Taylor, S.E. (in press). *Social cognition* (3rd ed.). New York: Random House.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* "You are what you expect" New York Times article by Jim Holt
* "Just how positive are positive illusions? " by Positive Psychology UK
* "Optimism and Positive Illusions" by Positive Psychology UK