بی‌حرمتی به قبور

**بی‌حرمتی به قبور** شامل اقدام‌های عمدیِ خرابکاری، دزدی یا تخریب در مکان‌هایی است که انسان‌ها در آن‌ها به خاک سپرده شده‌اند، مانند ربودن جسد یا سرقت از قبر. بی‌حرمتی یا هرگونه تعرض به قبور یا نشانه‌های قبور مردگان از دیرباز امری تابو و ممنوع‌شده در نظر گرفته می‌شده است، و در دوران معاصر نیز قانوناً ممنوع اعلام شده است. واژۀ «بی‌حرمتی/قدسیّت‌زدایی/هتک حرمت» به معنای نقض یا تعرض به چیزی است که مقدس شمرده می‌شود.
## تاریخ
### دزدی
یکی از اشکال بی‌حرمتی به قبور، سرقت از قبر است. در مصر، بسیاری از آرامگاه‌های درۀ پادشاهان مورد دستبرد قرار گرفته و از اشیای قیمتی آن‌ها غارت شده‌اند. طومارهای پاپیروس مربوط به حدود ۲۰۰۰ پیش از میلاد، گزارش‌هایی از این غارت‌ها را ثبت کرده‌اند. این گزارش‌ها همچنین مجازات‌هایی را که سارقان دریافت می‌کردند، شرح می‌دهند. مجازات‌ها متفاوت بود و می‌توانست شامل بریدن گوش یا بینیِ دزد باشد. یکی از مجازات‌ها نیز اعدام بود.

متن چینی قرن سوم میلادی لو شی چون‌چیو به عزاداران توصیه می‌کرد که برای جلوگیری از سرقت، تدفین‌های ساده‌تری برنامه‌ریزی کنند.بسیاری از چینی‌ها با اشیای قیمتی، از جمله جامه‌های تدفین یشمی، به خاک سپرده می‌شدند. در چینِ معاصر نیز سرقت از قبور همچنان ادامه دارد.

### ربودن جسد
ربودن غیرقانونی اجساد از قبرها، جنازه‌هایی را برای فروش به دانشکده‌های پزشکی فراهم می‌کرد تا در کالبدشکافی‌های مربوط به نمایش‌های آموزشی کالبدشناسی مورد استفاده قرار گیرند. به‌دلیل تابو بودن و نیز ماهیت سرقت‌آمیز این عمل، کالبدشکافی اجساد اغلب به‌طور پنهانی انجام می‌شد. ربودن جسد تا زمان تصویب قانون کالبدشناسی ۱۸۳۲ در بریتانیا توسط گروه‌هایی موسوم به دوباره‌زنده‌کنندگان رواج داشت. در ایالات متحده، این عمل به پیدایش افسانه‌ای با عنوان پزشکان شبانه انجامید. بسیاری از قبرستان‌ها برای مقابله با این پدیده، دروازه‌ها و حصارهایی نصب کردند.
### خرابکاری

در طول تاریخ، قبور همواره هدف بی‌حرمتی از نوع خرابکاری بوده‌اند. در میانهٔ دهۀ ۱۸۵۰، روستاییان سِلوان سالانه مبلغ ۱۰۰ پوند از یهودیان دریافت می‌کردند تا از بی‌حرمتی به قبور واقع در کوه زیتون جلوگیری کنند.

در دوران معاصر نیز بی‌حرمتی و خرابکاری در قبرستان‌ها همچنان ادامه دارد. گاه این خرابکاری‌ها انگیزه‌ای دینی دارند. برای نمونه، قبرستان‌های یهودیان گاه‌وبی‌گاه هدف خرابکاری قرار می‌گیرند.

در برخی موارد، این بی‌حرمتی‌ها انگیزه‌ای نژادی دارند. مانند واقعۀ سال ۲۰۰۴ که در آن دو نوجوان سفیدپوست به قبر جیمز بِرد جونیور – مرد سیاه‌پوستی که به مرگ کشیده شده بود – در جَسپر، تگزاس بی‌حرمتی کردند. این دو نوجوان پس از نوشتن الفاظ توهین‌آمیز بر روی صفحه‌ای فولادی و واژگون کردن سنگ‌قبر او، به اتهام «خرابکاری کیفری» تحت تعقیب قرار گرفتند.
### استفادهٔ مجدد از قبر

پارلمان بریتانیا در سال ۱۸۵۷ قانون تدفین را تصویب کرد. با گسترش سریع شهرها در پی انقلاب صنعتی، نگرانی‌هایی به‌وجود آمد مبنی بر اینکه قبور با سرعت زیادی دوباره مورد استفاده قرار می‌گیرند.جرمِ «برهم‌زدن آرامش یک محل تدفین» که در قانون تدفین ۱۸۵۷ گنجانده شد، بر این باور استوار بود که یک قبر باید تا ابد دست‌نخورده باقی بماند.بخش ۲۵ قانون تدفین ۱۸۵۷ اعلام کرد که در انگلستان و ولز، برهم‌زدن محل دفن انسان‌ها بدون داشتن مجوز، یا در زمین‌هایی که با آیین‌های کلیسای انگلستان تقدیس شده‌اند بدون اجازهٔ کلیسا، غیرقانونی است.
### جابجایی قبرستان
قبرستان‌ها گاه برای استفادهٔ مجدد از زمین آن‌ها در ساخت سازه‌های حمل‌ونقل، ممکن است جابه‌جا می‌شوند. در برخی کشورها، جابه‌جایی قبرستان به‌طور کامل ممنوع است. برای نمونه، در استان آلبرتا در کانادا، «قانون قبرستان» صراحتاً جابه‌جایی قبرستان‌ها یا بیرون آوردن دسته‌جمعی اجساد از قبرهای نشانه‌گذاری‌شده را به هر دلیلی ممنوع می‌کند.
### ادرار کردن بر روی قبر
ادرار کردن بر روی قبر شخصی، شکلی از بی‌احترامی شدید به مردگان به شمار می‌آید. در سنّتِ «چِرچ‌یارد وِکی» در قرن هفدهم، از افراد انتظار می‌رفت که با احترام و سکوت در قبرستان قدم بردارند. بنا بر افسانه‌های وِکی، انسان ممکن بود به‌خاطر حتی یک‌بار ادرار کردن در قبرستان، به‌دست «ارواح خشمگین» تنبیه شود یا دچار بیماری گردد.
### تخریب قبرستان‌ها

#### کوه زیتون در اورشلیم
تا پایان سال ۱۹۴۹ و در سراسر دوران حاکمیت اردن بر کرانۀ باختری، برخی از ساکنان عرب اقدام به کندن سنگ‌قبرها و شخم‌زدن زمین‌های قبرستان‌های کوه زیتون کردند، و برآورد می‌شود که در مجموع حدود ۳۸٬۰۰۰ سنگ‌قبر آسیب دیدند. در همین دوره، جاده‌ای از میان قبرستان ساخته شد که در این روند، قبور زیادی – از جمله قبور افراد سرشناس – ویران شدند.در سال ۱۹۶۴، هتل اینترکُنتینِنتال در بالاترین نقطهٔ کوه ساخته شد. همچنین، برای ساخت پارکینگ و یک جایگاه سوخت،  قبرها تخریب شدند، و حتی از برخی سنگ‌قبرها برای ساخت توالت‌های یک پادگان ارتش اردن استفاده شد.

#### تخریب قبرستان‌های اویغورها توسط مقامات چینی
در ژانویۀ ۲۰۲۰، سی‌اِن‌اِن گزارش داد که دولت چین ظاهراً در چارچوب یک کارزار کنترل علیه اقلیت‌های مسلمان و باورهای اسلامی، اقدام به تخریب قبرستان‌های اویغورها کرده است. بنا بر این گزارش، بیش از ۱۰۰ قبرستان سنتی اویغور ویران شده‌اند که بیشتر آن‌ها در دو سال اخیر تخریب شده‌اند.در اکتبر ۲۰۲۰، خبرگزاری فرانسه و تحلیل‌گران تصاویر ماهواره‌ایِ «اِرث‌رایز الاینس» برای نخستین بار خبر تخریب این قبرستان‌ها را منتشر کردند. دست‌کم ۴۵ مورد از این قبرستان‌ها از سال ۲۰۱۴ تاکنون تخریب شده‌اند. 

#### تخریب قبرستان‌ها توسط اسرائیل در نوار غزه

در دسامبر ۲۰۲۳، *[[نیویورک تایمز]]* گزارش داد که نیروهای اسرائیل شش قبرستان در نوار غزه از جمله در شجاعیه، شیخ عجلین و بیت لاهیا را تخریب کردند.ناظر حقوق بشر یورو-مدیترانه گزارش داد که تعداد بیشتری از قبرستان‌های غزه نسبت به گزارش *تایمز* توسط بولدوزر تخریب و بی‌احترامی شده‌اند. همچنین گزارش شد که چاله‌های بزرگی در قبرستان‌ها ایجاد شده که ده‌ها قبر را در بر گرفته و باقی‌ماندهٔ برخی اجساد پراکنده یا ناپدید شده‌اند. از جمله قبرستان‌های آسیب‌دیده می‌توان به قبرستان شیخ شعبان در میدان فلسطین، شهر غزه (۱۷–۲۰ دسامبر، شامل لگدمال کردن اجساد)، قبرستانی حدود ۱.۷ کیلومتر شرق مرکز خان یونس و قبرستان کلیسای قدیس پرفیریوس در شهر غزه اشاره کرد. تخریب عمدی مکان‌های مذهبی بدون ضرورت نظامی می‌تواند جنایت جنگی بالقوه باشد.ارتش اسرائیل اعلام کرده است که قبور را برای جستجوی اجساد گروگان‌ها کندند، اما هیچ جسدی یافت نشده است.

#### تخریب قبرستان اعضای [[خانوادهٔ اسد]]

در ۱۱ دسامبر ۲۰۲۴، جنگجویان شورشی سوریه قبر رئیس‌جمهور حافظ اسد، پدر بشار اسد، رئیس‌جمهور برکنار شدهٔ سوریه، را در زادگاه خانواده در قرداحه، استان لاذقیه، سوریه تخریب کردند. ویدئوهای وایرال که توسط بی‌بی‌سی تأیید شدند، نشان می‌داد که افراد مسلح در اطراف مقبرهٔ در حال سوختن می‌خواندند و قبور حافظ و پسر بزرگش، باسل اسد، را بی‌حرمتی کردند. ویدئوهایی از افراد مسلح که قبر اسد را آتش زده و بر روی آن ادرار می‌کنند، به‌صورت آنلاین منتشر شد. در ۲۸ آوریل ۲۰۲۵، ویدئوها و عکس‌هایی در شبکه‌های اجتماعی نشان داد که قبر وی توسط افراد ناشناس کنده و اجساد او به مکانی نامعلوم منتقل شده است.
## نمونه‌ها بر پایۀ کشور
### ایران
در پی فتح بغداد توسط صفویان در ۱۶۲۳م، شاه عباس مقبره‌های شخصیت‌های برجستۀ سنی مانند ابوحنیفه و عبدالقادر گیلانی را تخریب کرد و زیورآلات طلای و نقره‌ای زیارتگاه‌ها را برداشت. حاکمان صفوی هر بار وارد بغداد می‌شدند، اهل سنت را می‌کشتند و قبر ابوحنیفه را نبش می‌کردند. نویسندۀ شیعه در سدۀ هفدهم میلادی، نعمت‌الله الجزایری، در کتاب خود «الأنوار النعمانیة» ذکر کرده است که شاه عباس صفوی وقتی بغداد را فتح کرد، دستور داد قبر ابوحنیفه به اصطبل تبدیل شود. او همچنین یک وقف شرعی به نام «بغلتین» (جمع بغلة در عربی  به معنای الاغ ماده) انجام داد و دستور داد آنها را در وسط بازار قرار دهند، به‌طوری که هر کس نیاز به تخلیه داشت، از روی آن عبور کرده و به قبر ابوحنیفه می‌رفت تا قضای حاجت کند.  

به گفتۀ محسن کدیور، دفن محمدکاظم شریعتمداری، مرجع تقلید منتقد خمینی، درگذشتهٔ ۱۳۶۵ش/ ۱۹۸۶م در  کنار آبریزگاه قبرستان نو در قم، «یقینا هتک حرمت وی بوده و شرعا کار قبیحی صورت گرفته است.»  در ادامه افزود که « تخریب قبور نویسندگان و فعالان سیاسی منتقد قبیح ونبش قبر آنها مجاز نیست. تخریب قبر رضاشاه پهلوی و هتک حرمت قبر او شرعا مجاز نبوده است. او حق دارد قبرش نام و نشان داشته باشد، و هتک حرمت قبر او مجاز نیست.»   نمونۀ  مشهور معاصر، تخریب قطعه ۴۱ بهشت زهرا در تهران و تغییر کاربری آن به پارکینگ است. قطعه‌ای که سال‌ها با سنگ‌قبرهای شکسته، پوشیده از گیاهان و تا حدی سوخته، به حال خود رها شده بود و شماری از مخالفان حکومت جمهوری اسلامی ایران از جمله اعضای گروه فرقان، سازمان مجاهدین خلق و برخی نظامیان شرکت‌کننده در کودتای نوژه دفن شده‌اند.
## قانون

در بسیاری از موارد، بی‌حرمتی یا تخریب قبرستان‌ها و اجساد انسانی برخلاف قانون است. این شامل کندن سنگ‌قبرها، رها کردن زباله، مزاحمت یا دست‌کاری قبر می‌شود. همچنین افراد مجاز به باز کردن هیچ مخزن حاوی اجساد، پوشاندن یا نابود کردن آن‌ها نیستند. در بسیاری از موارد، چنین اعمالی جرم کیفری سنگین (جنایت) محسوب می‌شوند. برای نمونه، مطابق با قانون جزایی نیویورک § 145.23: بی‌حرمتی به قبرستان شامل تلاش برای خرابکاری، رنگ‌پاشی یا سرقت از مکان‌های دفن انسانی می‌باشد.

بر اساس پروندهٔ حقوقی ایالات متحده *دنجرفیلد علیه ویلیامز*, 26 App. D.C. 508 (دادگاه ناحیه واشینگتن دی سی، 1906)، تا زمانی که مردم تشخیص دهند یک محدوده به‌عنوان قبرستان مورد استفاده قرار می‌گیرد، آن مکان مقدس باقی می‌ماند، حتی اگر دفن جدیدی در آن صورت نگیرد و قبور مورد غفلت واقع شده باشند.

## منابع

رده:سازه‌ها و یادمان‌های خاک‌سپاری
رده:پدیدارهای باستان‌شناختی
رده:جرم‌ها
رده:فعالیت‌های مجرمانه سازمان‌یافته
رده:سرقت باستان‌شناسی
رده:خرابکاری و بی‌حرمتی به قبرستان‌ها
رده:قدسیت‌زدایی
رده:خشونت علیه مردگان