نبرد کفر قلعه (۱۷۱۹)

نبرد کافرقلعه که با نام نبرد اسلام‌قلعه نیز شناخته می‌شود، در ۱۹ مه ۱۷۱۹ میان افغان‌های سدوزایی از طایفهٔ عبدالی، به رهبری محمدزمان خان، و ارتش ایران صفوی به فرماندهی صفی‌قلی‌خان روی داد. این نبرد در نزدیکی گذرگاه مرزی امروزی اسلام‌قلعه در مرز افغانستان و ایران رخ داد و با پیروزی قاطع نیروهای سدوزایی پایان یافت. این پیروزی نقش تعیین‌کننده‌ای در تثبیت استقلال عبدالی‌ها از سلطهٔ صفویان و شکل‌گیری دولت کوتاه‌عمر سلطنت سدوزایی هرات ایفا کرد.

پیش‌زمینه

پس از آن‌که عبدالله خان از دریافت سهم خود از غنایم فتح قندهار به‌دست میرویس هوتک محروم شد، درصدد برآمد قلمروی مستقلی در هرات ایجاد کند. تلاش اولیهٔ او برای تحریک شورش در میان عبدالی‌های ساکن درهٔ هری‌رود فاش شد و او به‌همراه پسرش، اسدالله خان، به‌دستور والی صفوی زندانی گردید.
با این حال، شورش در میان پادگان قزلباش موجب فرار آن دو به اوبه شد. از آن‌جا، اسدالله خان درهٔ هری‌رود را تصرف کرد و مریچق را در کنار رود مرغاب به کنترل خود درآورد.

در تابستان ۱۷۱۷، عبدالله خان شهر هرات را تصرف کرد و سکه‌هایی به نام سلطان حیات خان، کهن‌سال‌ترین عضو بازماندهٔ خاندان خدکّه، ضرب نمود. از آن‌جا که حیات خان سالخورده بود، عبدالله خان را به‌عنوان حاکم دولت تازه‌تأسیس سدوزایی هرات منصوب کرد.
در اواخر همان سال، محمدزمان خان به‌عنوان رهبر عملی دولت سدوزایی شناخته شد. در همین زمان، صفی‌قلی‌خان، فرمانده نظامی خراسان، پس از چند لشکرکشی موفق علیه ازبکان، در مشهد نیرویی عظیم گرد آورد تا به هرات حمله کند.

در سال ۱۷۱۹، دولت صفوی تصمیم گرفت این دولت نوپای افغان را سرکوب کند و سپاهی بزرگ به سوی هرات اعزام شد. در مسیر حرکت، صفی‌قلی‌خان با نیرویی حدود ۳۰٬۰۰۰ نفره، سپاهی ۱۲٬۰۰۰ نفری از ازبکان را شکست داد.

نبرد

در ۱۹ مه ۱۷۱۹، ارتش صفوی با نیرویی متشکل از حدود ۳۰٬۰۰۰ تا ۳۵٬۰۰۰ نفر، به‌همراه توپخانه‌ای مجهز که برخی از آن‌ها تحت فرمان افسران اروپایی بودند، به سوی هرات حرکت کرد. در مقابل، محمدزمان خان با حدود ۱۵٬۰۰۰ جنگجوی افغان تصمیم گرفت در دژ مرزی کافرقلعه، در غرب هرات، مقاومت کند.
اسدالله خان با پیش‌بینی تکیهٔ صفویان بر توپخانه، نیروهای خود را پشت درختان باغ‌ها و درون کانال‌های آبیاری مستقر کرد تا اثر آتش توپخانه کاهش یابد. با آغاز گلوله‌باران صفویان، مواضع افغان‌ها حفظ شد و هنگام پیشروی پیاده‌نظام صفوی، آتش متقاطع شدیدی از جناحین بر آنان گشوده شد.

پس از چند ساعت نبرد سنگین، یکی از توپچیان صفوی به‌طور اتفاقی انبار باروت را منفجر کرد. انفجار، میدان توپخانه را در دود و آشوب فرو برد و در این هرج‌ومرج، توپخانهٔ صفوی به اشتباه نیروهای خودی را هدف قرار داد.
محمدزمان خان با مشاهدهٔ آشفتگی دشمن، دستور یورش سراسری سواره‌نظام را صادر کرد. سواران افغان خطوط صفوی را در هم شکستند و سپاه دشمن را به‌طور کامل متلاشی کردند. صفی‌قلی‌خان کشته شد، و بنا بر روایات معاصر، او با آگاهی از شکست حتمی، خود را بر بشکه‌ای از باروت نشاند و آن را منفجر کرد تا به اسارت درنیاید.

پیامدها

در این نبرد، صفویان حدود ۱۰٬۰۰۰ کشته متحمل شدند و تمامی کاروان تدارکاتی آنان به‌دست افغان‌ها افتاد. تلفات افغان‌ها حدود ۳٬۰۰۰ نفر گزارش شده است، که نزدیک به یک‌پنجم نیروی اسدالله خان را تشکیل می‌داد.
این پیروزی استقلال عبدالی‌ها را تثبیت کرد و کنترل هرات و نواحی غربی خراسان را در دست آنان قرار داد. پس از نبرد، اسدالله خان پدرش را به حرکت به‌سوی مشهد ترغیب کرد، اما عبدالله خان ترجیح داد به قندهار یورش ببرد و دودمان هوتکی را به‌سبب خیانت‌های پیشین مجازات کند. این اختلاف نظر به لشکرکشی‌های بعدی و در نهایت به نبرد دلارام در سال بعد انجامید.

## منابع

رده:جنگ‌های دوره صفویان
رده:ایران در دهه ۱۷۱۰ (میلادی)
رده:آسیا در ۱۷۱۹ (میلادی)
رده:نبردهای افغانستان