اروس خان

محمد **اُروس خان** (درگذشت ۱۳۷۷) هشتمین خان اردوی سفید و یکی از خان‌های مورد مناقشه اردوی آبی بود و نسب او مستقیم به چنگیز خان می‌رسید. اروس خود نیای مستقیم خان‌های خانات قزاق به‌شمار می‌رود.

## تبار
بر اساس داده‌های تبارنامه‌ای در *[[جامع‌التواریخ]]*، *معز الانساب* و *تواریخ گزیده نصرت‌نامه*، نسب اروس چنین است: چنگیز خان ← جوجی خان ← توقای‌تیمور ← اوز تیمور/اورنگ تیمور ← آچق ← طاقطاق ← تیمور خواجه ← بادق ← اروس. با این حال، تبار ساختگی او از اوردا خان، پسر جوجی، که در برخی آثار کهن آمده همچنان در پژوهش‌ها تکرار می‌شود.

واژهٔ «اروس» در زبان‌های ترکی چند معنا دارد. یکی «جنگ» و «جنگجو» است، بنابراین «اروس محمد» می‌تواند به معنای «محمد جنگجو» تفسیر شود. معنای دیگر «اروس» در زبان‌های ترکی «روسی» است و گفته شده مادر او شاهزاده‌ای روس بوده که بعدها از این موضوع برای ادعاهای خود در روسیه بهره برد. تفسیر سوم این واژه به معنای «وحدت و برکت» در زبان قبچاقی–ترکی است. در سکه‌های او هم گونه‌های متفاوتی دیده می‌شود: اروس، اروس، اورش.

## زندگی
اروس خان از نسل توقای‌تیمور، سیزدهمین پسر جوجی خان بود. در ۱۲۶۰ سکه‌هایی به نام توقای‌تیمور در شبه‌جزیره کریمه ضرب شد. در دوران فرمانروایی منگو تیمور در اردوی زرین، سرزمین‌هایی در کریمه به اورنگ تیمور (یا اوز تیمور) داده شد که در تملک نوادگانش باقی ماند.

سال‌های نخست زندگی اروس در منابع ثبت نشده است. در دههٔ ۱۳۵۰ او تصمیم گرفت از ناحیه ولگا به بخش جنوب‌شرقی اردوی زرین کوچ کند؛ سرزمینی که پیش‌تر اوردا خان بر آن فرمان می‌راند و در ۱۳۳۰ به دست اوزبک خان سرکوب شد. اروس با کشتن جیرقوتلوق، حاکم آن منطقه و پسر ایساطای، قدرت را در دست گرفت. هرچند پس از او پسرش تنگیز بوقا به حکومت رسید و مخالفان را به‌شدت سرکوب کرد.

اروس در ۱۳۶۹ بر تخت اردوی سفید نشست و کوشید سرای، پایتخت سنتی اردوی زرین در ولگای سفلی، را تصرف کند. او در ۱۳۷۳ محمد سلطان، دست‌نشانده مامای، را بیرون راند و شهر را گرفت اما خیلی زود به حاجی چرکس و سپس ایل بیگ باخت. چندی بعد دوباره توانست سرای را تصرف کند ولی در ۱۳۷۵ آن را به قاگان بیگ از دست داد.

کینهٔ توقتمش، پسرعموی اروس، سرانجام او را به سوی تیمور کشاند. تیمور با او همکاری کرد و سپاهی در اختیارش گذاشت. توقتمش چند بار شکست خورد و دوباره به تیمور پناه برد. اروس سفیرانی نزد تیمور فرستاد و خواستار تحویل توقتمش شد. سرانجام، دو طرف در ۱۳۷۶ در حوالی سِغناق و اُترار رو در رو شدند، اما نبرد قطعی رخ نداد. تیمور عقب نشست و اندکی بعد در ۱۳۷۷ خبر رسید که اروس درگذشته است.

پس از مرگ او، پسرش توقتاقیا تنها دو ماه فرمان راند و سپس تیمور ملک جانشین شد، اما در ۱۳۷۹ به دست توقتمش شکست خورد و کشته شد. اروس در مجموع ۹ سال فرمانروایی کرد، اما نتوانست سرای و بخش‌های غربی اردوی زرین را حفظ کند.

## نوادگان
اروس چهار پسر داشت که در سیاست نقش‌آفرین شدند: قطلوبوقا که در شرق فرمان می‌راند و پیش از پدرش درگذشت؛ توقتاقیا که پس از او نشست اما دو ماه بعد مرد؛ تیمور ملک که جانشین برادرش شد اما به دست توقتمش برانداخته شد؛ و قیورچوق که در سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷ برای تصرف اردوی زرین با توقتمش جنگید. نوه‌های او، بگ‌پولاد پسر توقتاقیا و براق خان پسر قیورچوق، نیز مدعی خان‌بودن شدند. براق توانست در ۱۴۲۳–۱۴۲۸ تا حدی موفق شود.

## خانات قزاق
برای خان‌های خانات قزاق، اروس خان اهمیت نمادین داشت. او نیای پدری جانیبک خان و کری خان، نخستین خان‌های قزاق بود. به همین دلیل، کشورهای همسایه خانات قزاق را «اردوی اروس» می‌خواندند. برخی پژوهشگران، از جمله رادیک تمرگالیف، اروس خان را همان آلشا خان افسانه‌ای می‌دانند که به‌عنوان نخستین خان قزاق و نیای همه خان‌ها و سلاطین قزاق شناخته می‌شود. آرامگاه آلشاخان در اُلی‌تائو و نزدیک آرامگاه جوجی خان قرار دارد، گرچه برخی او را با خود چنگیز خان یکی دانسته‌اند.

## تبارنامه
* چنگیز خان
* جوجی خان
* توقای‌تیمور
* اورنگ تیمور (اوز تیمور، اورنگباش)
* آچق
* طاقطاق
* تیمور خواجه
* بادق
* **اروس**

## منابع

* 

رده:درگذشتگان ۱۳۷۷ (میلادی)
رده:سال زادروز نامشخص