وادی الحوارث

**وادی الحوارث** () روستایی بدوی‌نشین فلسطینی در بخش طولکرم بود که در ۱۶٫۵ کیلومتری شمال‌غرب طولکرم قرار داشت. این روستا در ۱۵ مارس ۱۹۴۸ در آستانه جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل مورد پاک‌سازی قومی قرار گرفت و ساکنان آن آواره شدند. وادی الحوارث تقریباً به‌طور کامل ویران شد و تنها چهار خانه بر جا ماند. جمعیت روستا در سال ۱۹۴۵ برابر با ۱٬۳۳۰ نفر بود.

نام وادی الحوارث همچنین به منطقه گسترده‌تر پیرامون روستا اشاره دارد؛ به‌ویژه هنگامی که از فروش بحث‌برانگیز زمین در سال ۱۹۳۳ سخن می‌رود. این فروش در حدود ۴۰٬۰۰۰ دونم (نزدیک به ۱۰٬۰۰۰ ایکر) از زمین‌های بخش طولکرم را دربرمی‌گرفت.

## پیشینه
این منطقه در آغاز «وادی اسکندرونه» نام داشت اما پس از سکونت قبیله حارثیه در اواخر سده شانزدهم و اوایل سده هفدهم میلادی نامش به وادی الحوارث دگرگون شد. قبیله حارثیه به بنی‌سنبس بازمی‌گردد که بنا بر روایت‌ها از تبار طی و سرانجام از قحطانیه بودند؛ قبیله‌ای یمنی که در دوره فتوحات نخستین اسلامی به گروه‌های کوچک‌تر تقسیم شده و به حجاز، عراق، فلسطین و شام کوچ کرد.

## جغرافیا
وادی الحوارث در بخشی از جلگه ساحلی فلسطین واقع در بخش طولکرم و در ارتفاع ۲۵ متری از سطح دریا جای داشت. قلمرو روستا تا کرانه دریای مدیترانه کشیده می‌شد و جاده ساحلی، شاهراه اصلی فلسطین قیمومتی (میان حیفا، یافا و غزه)، از شرق آن می‌گذشت. تپه‌های ماسه‌ای بخش شمال‌غربی روستا را پوشانده بود و چند مرداب نیز در بخش‌های گوناگون زمین‌ها وجود داشت.

مساحت رسمی روستا در سال ۱۹۴۵ برابر با ۷٬۱۰۶ دونم (۷٫۱ کیلومتر مربع) بود. مالکیت زمین‌ها میان ۲٬۵۱۵ دونم متعلق به اعراب، ۲٬۷۹۵ دونم متعلق به یهودیان و ۱٬۷۹۶ دونم زمین‌های دولتی تقسیم شده بود.

## دوره قیمومت بریتانیا

### جمعیت
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که از سوی مقامات قیمومت بریتانیا بر فلسطین انجام شد، وادی الحوارث ۸۱۲ ساکن داشت؛ ۸۱۰ مسلمان و ۲ مسیحی (یک کاتولیک و یک مارونی). جمعیت در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین به ۱٬۱۱۲ نفر افزایش یافت: ۱٬۰۷۷ مسلمان، ۳۰ یهودی و ۵ مسیحی در مجموع ۲۵۵ خانه.

آمار روستایی سال ۱۹۳۸ جمعیت وادی الحوارث را ۲٬۹۷۴ نفر گزارش کرد که از آن میان ۱٬۷۱۶ نفر یهودی و ۱٬۲۵۸ نفر فلسطینی بودند. در آمار سال ۱۹۴۵، وادی الحوارث شمالی ۸۵۰ ساکن و وادی الحوارث جنوبی ۴۸۰ ساکن داشت؛ مجموعاً ۱٬۳۳۰ نفر که همگی مسلمان بودند. فلسطینیان ۹۶۰ دونم از زمین‌ها را برای کشت غلات به کار می‌بردند و ۱٬۵۵۵ دونم زمین غیرقابل کشت در اختیار داشتند.

### فروش زمین و اخراج ساکنان
تا سال ۱۹۲۹ مردم وادی الحوارث زمین‌های روستا را به عنوان مستأجر کشت می‌کردند. مالکان غایب این زمین‌ها خاندان تیّان بودند؛ خانواده‌ای ثروتمند مسیحی از بیروت که از طبقه بازرگان شهری لوانت بود و تا پایان دوره عثمانی زمین‌های گسترده‌ای گرد آورده بود. انطوان بشاره التیّان این زمین‌ها را نزد شهروندی فرانسوی به نام هانری استرانژن رهن گذاشته بود. سیزده وارث وی برای پرداخت بدهی پدر تصمیم به فروش گرفتند و در نوامبر ۱۹۲۸ با صندوق ملی یهود برای فروش در مزایده دادگاهی توافق کردند. در ۲۰ آوریل ۱۹۲۹ مزایده برگزار شد و زمین به بهای ۴۱٬۰۰۰ لیره فلسطینی برای ۳۰٬۸۰۰ دونم فروخته شد، هرچند صندوق ملی یهود مبلغ ۱۳۶٬۰۰۰ لیره مصری (سه برابر قیمت مزایده) پرداخت. انتخاب فروش دادگاهی به خاندان تیّان امکان داد ناشناس بمانند و صندوق ملی یهود نیز رقابت کشاورزان محلی را دور زد.

به گفته ولدن متیوز، این خرید «سومین بزرگ‌ترین خرید صندوق ملی یهود در دوره قیمومت بود و مالکیت پیوسته یهودیان در جلگه ساحلی را تأمین کرد… با آنکه بخش بزرگی از زمین‌ها باتلاقی بود، در قلب کمربند مرکبات قرار داشت و ارزش تجاری بالایی داشت.»

صندوق ملی یهود بی‌درنگ روند اخراج مستأجران بدوی فلسطینی را آغاز کرد. برآوردهای جمعیت قبیله در سال ۱۹۲۹ متفاوت بود: بخش استقرار آژانس یهود ۸۵۰ نفر، کمیسر عالی بریتانیا بین ۱٬۰۰۰ تا ۱٬۲۰۰ نفر و رئیس قبیله ۱٬۵۰۰ نفر گزارش کردند. کمیسیون شاو گزارش داد که «حالتی از وحشت شدید» بر عموم فلسطینیان چیره شده بود زیرا بیم داشتند سرنوشتی مشابه در انتظارشان باشد.

دادگاه در ۶ سپتامبر ۱۹۳۰ نخستین دستور تخلیه را صادر کرد اما ساکنان از رفتن سر باز زدند و در برابر تلاش‌های دولت قیمومتی ایستادگی کردند. نبرد حقوقی درازمدتی درگرفت و عونی عبدالهادی، رهبر ملی فلسطین، نمایندگی ساکنان را بر عهده گرفت. پس از ردّ همه اعتراض‌ها و فرجام‌خواهی‌ها، دیوان عالی در دسامبر ۱۹۳۲ به سود صندوق ملی یهود رأی داد. صندوق ملی یهود ۴۳٬۰۰۰ نهال در زمین‌ها کاشت و آن‌ها را «سربازانی در دفاع از سرزمین مادری» خواند.

فرمان اخراج نهایی در ۱۵ ژوئن ۱۹۳۳ صادر شد و صندوق ملی یهود بهای محصولات ذرت‌خوشه‌ای و هندوانه ساکنان را پرداخت کرد. این پرونده در سراسر تابستان ۱۹۳۳ «خبر نخست مطبوعات عربی» بود و فراخوان‌هایی برای اعتصاب و اعلامیه‌های اعتراضی از سوی حزب استقلال فلسطین، حزب کمونیست فلسطین و حزب کنگره جوانان و دیگر گروه‌ها منتشر شد. ماجرای وادی الحوارث به نمادی ملی تبدیل شد و به رشد مبارزه‌جویی سازمان‌های ملی‌گرا کمک کرد.

### شهرک‌سازی
پس از اخراج ساکنان وادی الحوارث از بخشی از زمین‌هایشان، مهاجرنشینان صهیونیست در سال ۱۹۳۳ سه شهرک نزدیک روستا بنا کردند: کفار ویتکین در جنوب، میخمورت در غرب و معباروت در جنوب‌غرب. هیچ‌کدام از این شهرک‌ها بر زمین خود روستا بنا نشده بود. اما در سال ۱۹۳۴ شهرک کفار هاروئه و در سال ۱۹۴۷ شهرک گئولی تیمان بر زمین‌های مصادره‌شده روستا بنا شد.

## جنگ ۱۹۴۸ و تخریب روستا
در طرح تقسیم فلسطین که مجمع عمومی سازمان ملل در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷ تصویب کرد، وادی الحوارث به کشور یهودی آینده اختصاص یافت. ارتش آزادی‌بخش عرب در اواسط فوریه ۱۹۴۸ به ساکنان وادی الحوارث دستور داد زنان و اموالشان را به منطقه فلسطینی انتقال دهند، هرچند مشخص نیست آیا این کار را کردند یا نه.

در ماه مارس، کمینی از سوی هاگانا سه یا چهار فلسطینی را کشت و ساکنان آغاز به ترک روستا کردند، در حالی که تأکید داشتند «یهودیان همواره به ما وعده داده بودند که اگر بمانیم چیز بدی برایمان پیش نمی‌آید». مقامات قیمومتی بریتانیا نیز به آنان توصیه کردند بروند و اسکورت نظامی فراهم ساختند. تخلیه ظاهراً چند هفته به درازا کشید.

در اوایل ماه مه ۱۹۴۸، مشاوران تیپ ۳ الکساندرونی پیشنهاد دادند همه خانه‌های وادی الحوارث ویران شود به جز خانه‌های سنگی «که ممکن است برای سکونت انسان [یعنی یهودی] مناسب باشد». ساکنان شهرک‌های یهودی همسایه نیز در تخریب روستا مشارکت کردند و بازگشت آوارگان را ناممکن ساختند.

## وضعیت کنونی
اکنون یک خانواده فلسطینی به نام ابو عیسی الحاجبی هنوز در محل وادی الحوارث شمالی زندگی می‌کند و بیش از ده خانه در آنجا دارد. از وادی الحوارث جنوبی تنها چهار خانه بر جا مانده که یکی از آن‌ها را خانواده‌ای اسرائیلی در اختیار دارد. در فوریه ۲۰۰۰ مسجد روستا که داوطلبان مسلمان بازسازی‌اش کرده بودند، دو هفته پس از پایان مرمت به دست افراطیون یهودی ویران شد.

## منابع

* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* وادی الحوارث در پایگاه Palestine Remembered
* وادی الحوارث در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین