خردشدگی

**خردشدگی** (به انگلیسی: ) در دانش جنگ‌افزارها فرایندی است که طی آن پوسته، ساچمه‌ها یا دیگر اجزای یک سلاح ضدنفر، بمب، بمب بشکه‌ای، مین زمینی، بمب دست‌ساز، گلوله توپخانه، خمپاره‌انداز، توپ تانک، توپ خودکار، راکت، موشک، نارنجک و مانند آن‌ها بر اثر انفجار خرج داخلی، متلاشی و پراکنده می‌شوند. قطعات حاصل از این فرایند «ترکش» یا «خرده» نامیده می‌شوند و سازوکار اصلی کشندگی این جنگ‌افزارها به‌شمار می‌روند.

ترکش‌های پیش‌ساخته می‌توانند به شکل‌های گوناگون (کره، مکعب، میله و جز آن) و اندازه‌های مختلف باشند و معمولاً تا هنگام انفجار ماده منفجره پُرقدرت درون ماتریس یا بدنه‌ای به‌صورت ثابت نگه داشته می‌شوند. ترکش‌های پرسرعت ناشی از هر یک از این روش‌ها — و نه گرما یا فشار بیش از حد انفجار — عامل اصلی آسیب‌رسانی هستند؛ هرچند نارنجک‌های تهاجمی اغلب بدون ماتریس ترکش ساخته می‌شوند. قطعات پوسته در رسانه‌های غیرنظامی به‌اشتباه «شراپنل» خوانده می‌شوند، درحالی‌که گلوله شراپنل جنگ‌افزاری کاملاً متفاوت با سازوکار جداگانه است.

## پیشینه

کاربرد خردشدگی در بمب‌ها به سده چهاردهم میلادی بازمی‌گردد و در متن  (هئولونگ‌جینگ) دودمان مینگ آمده‌است. بمب‌های ترکشی با ساچمه‌های آهنی و قطعات سفال شکسته پُر می‌شدند. پس از انفجار بمب، ترکش‌های حاصل توانایی نفوذ به پوست و کور کردن سربازان دشمن را داشتند.

نارنجک ترکشی نوین در سده بیستم پدید آمد. بمب میلز که در ۱۹۱۵ از سوی ارتش بریتانیا پذیرفته شد، از نخستین نارنجک‌های ترکشی به‌کاررفته در جنگ جهانی اول بود. نارنجک ام‌کی ۲ نارنجک ترکشی‌ای بود که نیروهای مسلح ایالات متحده آمریکا بر پایه بمب میلز ساختند و در جنگ جهانی دوم به کار بردند.

## آستین خردشدگی
آستین خردشدگی () غلافی است که روی یک جنگ‌افزار انفجاری نصب می‌شود تا پیامد ترکشی به آن بیفزاید. نارنجک‌های تهاجمی را می‌توان با افزودن چنین آستینی به نارنجک ترکشی تبدیل کرد.

## تفاوت ترکش انفجاری با گلوله شراپنل

واژه «شراپنل» به‌صورت رایج — اما از دید فنی نادرست — برای ترکش‌های هر نوع جنگ‌افزار انفجاری به کار می‌رود. با این حال، گلوله شراپنل که به نام سرتیپ هنری شارپنل از توپخانه سلطنتی بریتانیا نام‌گذاری شده، پیش از گلوله منفجره نوین ساخته شد و سازوکاری کاملاً متفاوت دارد.

گلوله شراپنل از پوسته‌ای پُر از ساچمه‌های فولادی یا سربی معلق در ماتریس صمغی با خرج انفجاری کوچکی در قاعده تشکیل شده‌است. پس از شلیک، گلوله مسیر بالستیکی از پیش تنظیم‌شده را طی می‌کند و سپس چاشنی، خرج ثانویه نسبتاً ضعیفی (اغلب باروت سیاه یا کوردیت) را در قاعده گلوله مشتعل می‌کند. این خرج، ماتریس نگهدارنده ساچمه‌ها را می‌شکند و دماغه گلوله را بیرون می‌راند تا ساچمه‌ها از جلوی پوسته — بدون شکستن آن — خارج شوند. پوسته سالم به زمین می‌افتد و حتی قابل بازیافت است. ساچمه‌ها به سوی هدف در الگوی مخروطی پخش می‌شوند و بیشتر انرژی‌شان از سرعت اولیه خود گلوله می‌آید نه از نیروی خرج ثانویه. از آنجا که مخروط اصابت نسبتاً کوچک است (بیش از ۱۰ تا ۱۵ برابر قطر گلوله نیست) گلوله‌های شراپنل واقعی نیاز به هدف‌گیری دقیق داشتند.

در مقابل، گلوله منفجره پُرقدرت دارای خرج ثانویه بزرگ و پُرانرژی از ماده منفجره قوی است که با فعال‌شدن چاشنی، موج ضربه‌ای فراصوتی تولید می‌کند و کل پوسته را به ترکش‌های فراوانی در همه جهات متلاشی می‌سازد. کاربرد مواد منفجره پُرقدرت با پوسته ترکش‌ساز، شمار بیشتری ترکش با سرعت بالاتر را در گستره بسیار وسیع‌تری (۴۰ تا ۶۰ برابر قطر گلوله) پخش می‌کند و کشندگی میدان نبرد را به‌شدت افزایش می‌دهد.

جنگ جهانی اول نخستین درگیری بزرگی بود که گلوله‌های منفجره قوی شکل غالب توپخانه را تشکیل می‌دادند. ناتوانی در سازگار کردن تاکتیک‌های پیاده‌نظام با این افزایش عظیم کشندگی، عامل اصلی پدیدآمدن شرایط بن‌بست جنگ سنگری بود که در آن هیچ‌یک از طرفین نمی‌توانست بدون تلفات آنی از بارش بی‌وقفه ترکش‌ها بالای خاکریز بیاید. با این حال، برد اصابت محدود گلوله‌های شراپنل می‌توانست مزیتی باشد؛ برای نمونه در تاکتیک آتش خزنده جنگ جهانی اول، گلوله‌های شراپنل را می‌شد بسیار نزدیک‌تر از گلوله‌های منفجره قوی به نیروهای خودی به کار برد.

برای مقایسه ساده: اگر هر دو نوع گلوله بی‌حرکت و ایستاده روی زمین منفجر شوند، گلوله منفجره قوی به‌همان اندازه کشنده خواهد بود که اگر پس از شلیک در هنگام اصابت منفجر شود؛ اما گلوله شراپنل تنها ساچمه‌هایش را چند متر به هوا پرتاب می‌کند و پوسته‌اش سالم می‌ماند.

## نگارخانه

File:PSM V58 D506 Effects of maximite explosive fragmentation.png|گلوله توپخانه نخستین و ترکش‌های حاصل از آن، ۱۹۰۰ میلادی
Image:Shrapnel2.JPG|ترکش گلوله توپخانه از جنگ خلیج فارس
File:Alte Granatsplitter - alte Fibulafraktur Roe ap und seitlich.jpg|ترکش‌های نارنجک در بافت نرم ساق پا (به همراه شکستگی قدیمی نازک‌نی)


## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* تفاوت میان «ترکش گلوله» و «شراپنل» در تارنمای هیستوری‌نت

رده:بمب‌ها
رده:نارنجک‌ها
رده:جنگ‌افزار انفجاری
رده:اختراع‌های چینی
رده:باروت