بیابان مدارگانی

**بیابان مدارگانی** () که **بیابان حاره‌ای** و **بیابان مداری** نیز نامیده می‌شود، به پهنه‌های بیابانی واقع در عرض‌های جغرافیایی ۱۵ تا ۳۰ درجه گفته می‌شود. محیط زیست بسیار سخت و خشن است، و این بیابان‌ها بالاترین میانگین دمای ماهانه را روی زمین دارند. باران در این مناطق پراکنده است و بارش ممکن است تا چند سال دیگر اصلاً مشاهده نشود. علاوه بر این شرایط محیطی و آب و هوایی شدید، بیشتر بیابان‌های مدارگانی پوشیده از ماسه و سنگ هستند و بنابراین بیش از حد مسطح و فاقد پوشش گیاهی هستند که بتوانند باد را مسدود کنند. باد ممکن است ماسه، سنگ و سایر مواد را فرسایش داده و حمل کنند؛ این‌ها به عنوان فرآیندهای بادی شناخته می‌شوند. زمین‌چهر‌های ناشی از فرسایش بادی از نظر ویژگی‌ها و اندازه بسیار متفاوت هستند. زمین‌چهرهای نمونه شامل فرورفتگی‌ها، کویرها، کلوت‌ها، ناهمواری‌های واژگون و سنگ‌های بادبریده است. به دلیل خشکی شدید، گرما و کمبود پوشش گیاهی، جمعیت قابل توجهی نمی‌تواند در بیابان‌های مدارگانی زنده بماند. فقط گروهی خاص از گیاگان و زیاگان با مکانیسم‌های رفتاری و فیزیکی قادر به زیست در این محیط بیابانی هستند. اگرچه بیابان‌های مدارگانی، خشک و بی‌حاصل در نظر گرفته می‌شوند، ولی در واقع منشأ مهم منابع طبیعی هستند و نقش بسزایی در توسعه اقتصادی دارند. علاوه بر بیابان‌های استوایی، بیابان‌های گرم زیادی در منطقه مدارگان واقع شده‌اند.

## پراکنش
### پراکنش جغرافیایی
بیابان‌های مداری هم در مناطق داخلی قاره‌ها و هم در مناطق ساحلی بین مدار رأس‌السرطان و مدار رأس‌الجدی واقع شده‌اند. صحرای بزرگ آفریقا در شمال این قاره، صحراهای استرالیا در غرب و شمال این کشور، بیابان عربی و بیابان شام در غرب آسیا، بیابان کالاهاری در جنوب آفریقا، بیابان سونورا در ایالات متحده و مکزیک، بیابان موهاوی در ایالات متحده، بیابان تار در هند و پاکستان، دشت مارگو و بیابان ریگستان در افغانستان و دشت کویر و دشت لوت در ایران نمونه‌هایی از بیابان‌های مداری به‌شمار می‌روند.

### عامل کنترل‌کننده

منطقه مدارگان (حارّه) کمربندی را در اطراف استوا از عرض جغرافیایی ۳ درجه شمالی تا عرض جغرافیایی ۳ درجه جنوبی تشکیل می‌دهد که منطقه همگرایی درون‌حاره‌ای نامیده می‌شود. گرمای مدارگانی باعث ایجاد هوای ناپایدار در این منطقه می‌شود و توده‌های هوا به دلیل از دست دادن رطوبت در طول فرایند صعود حاره‌ای، بسیار خشک می‌شوند. سلول‌های هادلی یکی دیگر از عوامل تعیین‌کننده مهم آب و هوای بیابانی حاره‌ای هستند. سلول‌های هادلی تمام بارش‌ها را در استوای کم‌فشارتر و گرم‌تر و مرطوب‌تر متمرکز می‌کنند و بیابان‌های پرفشارتر و سردتر را بدون بارش باقی می‌گذارند.

## ویژگی‌ها
### دما
بیابان‌های مدارگانی بالاترین میانگین دمای روزانه را در کره زمین دارند، زیرا هم انرژی ورودی در طول روز و هم اتلاف گرما در شب زیاد است. این پدیده باعث ایجاد اختلاف دمای روزانه بسیار زیادی می‌شود. به‌طور خاص، دما در یک بیابان داخلی کم‌ارتفاع می‌تواند در طول روز به ۴۰ تا ۵۰ درجه سانتی‌گراد برسد و در شب تقریباً به ۵ درجه سانتی‌گراد کاهش یابد؛ محدوده روزانه حدود ۳۰ تا ۴۰ درجه سانتی‌گراد است.

دلایل دیگری نیز برای تغییرات قابل توجه دما در بیابان‌های مدارگانی وجود دارد. برای مثال، کمبود آب و پوشش گیاهی روی زمین می‌تواند جذب گرما را به دلیل برتابش خورشیدی افزایش دهد. فرونشینی هوا از مراکز پرفشار غالب در آسمان‌های بدون ابر نیز می‌تواند منجر به مقادیر زیادی تابش خورشیدی شود؛ آسمان بدون ابر باعث می‌شود دمای روز در شب به سرعت کاهش یابد.

بارش در بیابان‌های مدارگانی بسیار نامنظم است. میانگین بارش سالانه در بیابان‌های عرض‌های جغرافیایی پایین، کمتر از ۲۵۰ میلی‌متر است. رطوبت نسبی نیز بسیار پایین و مقدار آن فقط ۱۰ تا ۳۰ درصد در مکان‌های داخلی است. حتی نقطه شبنم نیز معمولاً بسیار پایین و اغلب بسیار پایین‌تر از نقطه انجماد است.

بعضی از بیابان‌ها در تمام طول سال بارندگی ندارند، زیرا دور از اقیانوس قرار دارند. سلول‌های پرفشار و دمای بالا نیز می‌توانند سطح خشکی را افزایش دهند.

### باد
باد به شدت در بیابان‌های مدارگانی به خشکی کمک می‌کند. اگر سرعت باد از ۸۰ کیلومتر در ساعت بیشتر شود، می‌تواند ریزگرد و طوفان‌های گرد و غبار ایجاد کرده و سطوح سنگی را فرسایش دهند. بنابراین، باد نقش مهمی در شکل‌دهی به انواع مختلف زمین‌چهر‌ها دارد. این پدیده به عنوان فرآیندهای بادی شناخته می‌شود. دو نوع فرایند بادی وجود دارد: فرایندهای بادروبی و سایش.

فرایندهای بادروبی نخست ممکن است باعث پایین آمدن جزئی سطح زمین شود و منجر به ایجاد حفره‌های بادکَندی، دشت‌ها، فرورفتگی‌ها، دشت‌های فرسایش یافته توسط باد و تلماسه‌های سهموی شود. همچنین فرایند بادی منجر به سایش می‌شود که زمین‌چهرهای ویژه‌ای را با زیربری قابل‌توجهی تشکیل می‌دهد.

### زمین‌چهرها

به دلیل انواع مختلف فرآیندهای بادی، اشکال مختلفی از زمین‌چهرها در بیابان‌های مداری یافت می‌شود. مهم‌ترین زمین‌چهرها عبارتند از تلماسه، فرورفتگی، کویر و کفه‌های نمکی، کلوت و توپوگرافی واژگون.

### تلماسه‌ها
انواع مختلفی از تلماسه‌ها در بیابان‌های مدارگانی وجود دارد. تلماسه‌های نمونه شامل تلماسه‌های گنبدی، تلماسه‌های عرضی، برخان‌ها، تلماسه‌های ستاره‌ای، تلماسه‌های سایه‌دار، تلماسه‌های خطی و تلماسه‌های طولی هستند.

### فرورفتگی‌ها
فرورفتگی‌های بیابانی در اثر عوامل چندزادی مانند فرسایش بادی، گسلش کم‌عمق و پهن، فرسایش رودخانه‌ای، فعالیت کارستی، هوازدگی نمک، حرکت‌های توده‌ای سنگ‌ها و فرآیندهای جانوری ایجاد می‌شود. حوضه‌های بزرگ محصور در آفریقا مانند فرافره، واحات البحریه، واحه الداخله و فرورفتگی قطاره از نمونه‌های بارز آن هستند.

### کویرها

سطوح نمکی در جنوب و غرب استرالیا، جنوب آفریقا و دشت‌های مرتفع بیابان‌های ایالات متحده گسترده هستند. عوامل مؤثر در ایجاد کفه‌های نمکی شامل سطحی عاری از پوشش گیاهی و رطوبت کم، سطح ایستابی پایین و رسوبات با استحکام ضعیف و مقدار زیادی ماسه‌سنگ و شیل ریزدانه است. مکانیسم‌های بازخورد نیز نقش مهمی در فرایند گسترش کفه‌های نمکی تابه دارند؛ نمک‌ها با تجمع آب در گودال‌ها باقی می‌مانند که مانع از رسوب‌گذاری ناشی از وضع هوا و رشد پوشش گیاهی در آینده می‌شود. این امر هم بر فرآیندهای فرسایشی و هم بر فرآیندهای رسوب‌گذاری در کویرها تأثیر می‌گذارد.

### کلوت‌ها
کلوت‌ها (یاردانگ‌ها) را می‌توان در تصاویر مداری و هوایی مریخ و زمین مشاهده کرد. یاردانگ‌ها معمولاً در مناطق خشک و عمدتاً به دلیل فرآیندهای بادی توسعه می‌یابند. نمونه‌های کلاسیک این پدیده، برآمدگی‌های ساده و کشیده هستند؛ همچنین ممکن است با رویه‌های صاف یا با نیمرخ‌های کوتاه و کوتاه ظاهر شوند. نسبت طول به عرض آنها از ۳ به ۱ تا ۱۰ به ۱ متغیر است؛ این نسبت با جهت باد، مدت زمان قرار گرفتن در معرض باد و جنس سنگ تعیین می‌شود.

### توپوگرافی واژگون
توپوگرافی واژگون در مناطقی که قبلاً در ارتفاع از سطح دریای کم بوده‌اند، مانند سامانه‌های توزیع دلتایی و سامانه‌های رودخانه‌ای شکل می‌گیرد. این پدیده‌ها به دلیل مقاومت نسبی در برابر فرسایش بادی، در ارتفاعات بالاتری قرار می‌گیرند. توپوگرافی معکوس اغلب در پهنه‌های یاردانگ، مانند کانال‌های برآمده در مصر، عمان، چین و همچنین در مریخ مشاهده می‌شود.

## منابع

رده:بوم‌سازگان‌ها
رده:بیابان‌ها
رده:ژئومورفولوژی
رده:مدارگان