ادبیات سانسکریت

**ادبیات سانسکریت** اصطلاحی فراگیر برای همهٔ آثار ادبی است که به زبان سانسکریت نوشته شده‌اند. این آثار دربرگیرندهٔ متونی است که به سانسکریت ودایی (کهن‌ترین شکل شناخته‌شدهٔ زبان‌های هندوآریایی) و نیز به سانسکریت کلاسیک و برخی گونه‌های ترکیبی و غیراستاندارد این زبان سروده شده‌اند. ادبیات سانسکریت ودایی با سرایش ریگ‌ودا در حدود ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد آغاز می‌شود و پس از آن دیگر آثار ودایی تا دورهٔ دستورنویس پانینی در سدهٔ ششم یا چهارم پیش از میلاد ادامه می‌یابد؛ از آن پس به‌تدریج متون سانسکریت کلاسیک جای آثار ودایی را گرفت.

سانسکریت ودایی زبان آثار گستردهٔ آیینی دین ودایی است، در حالی که سانسکریت کلاسیک زبان بسیاری از متون برجستهٔ دین‌های هندی به‌ویژه هندوئیسم و همچنین بودیسم و جین بوده‌است. آثار نخستین ادبیات سانسکریت سده‌ها از راه فرهنگ شفاهی سینه‌به‌سینه منتقل می‌شدند و تنها بعدها به شکل دست‌نوشته نگاشته شدند. گرچه بیشتر متون سانسکریت در هند باستان پدید آمدند، برخی از آن‌ها در آسیای مرکزی، شرق آسیا یا جنوب شرق آسیا تألیف شده‌اند.

ادبیات سانسکریت گستره‌ای وسیع دارد و متون دینی هندو، انواع شعر (از جمله حماسی و غنایی)، درام، نثر داستانی و نیز آثار سترگی در دانش‌های دنیوی و فنی را دربرمی‌گیرد. از جملهٔ این زمینه‌ها می‌توان به قانون و قانون عرفی، دستور زبان، سیاست، علم اقتصاد، پزشکی، اخترشناسی، حساب، هندسه، موسیقی، رقص، جادو و طالع‌بینی اشاره کرد.

## دیدی کلی
ادبیات سانسکریت ودایی و کلاسیک از جهات بسیاری با یکدیگر تفاوت دارند. ادبیات ودایی که برجای مانده تقریباً سراسر دینی است و بر نیایش‌ها، سرودهای خدایان (دِواها)، قربانی‌ها و دیگر دغدغه‌های دین ودایی تمرکز دارد. زبان این ادبیات کهن (سانسکریت ودایی) از بسیاری جهات با سانسکریت «کلاسیک» که دستورنویسان بعدی چون پانینی توصیف کردند تفاوت دارد. این آثار در دورهٔ ودایی تنها به شکل شفاهی منتقل می‌شدند و تنها بعدها به نوشتار درآمدند.

ادبیات سانسکریت کلاسیک گوناگونی بیشتری دارد و گونه‌هایی چون متون مقدس (هندو، بودایی و جین)، حماسه‌ها، شعر درباری (کاویه)، شعر غنایی، درام، داستان عاشقانه، افسانه، حکایت‌های اخلاقی، دستور زبان، قانون مدنی و دینی (دَهرمه)، دانش سیاست، کامه، فلسفه هندی، پزشکی، اخترشناسی، اختربینی و ریاضیات را دربرمی‌گیرد و درونمایهٔ آن عمدتاً دنیوی است. از سوی دیگر، زبان سانسکریت کلاسیک بسیار قاعده‌مندتر و یکدست‌تر بود که بخشی از آن مرهون کار دستورنویسانی چون پانینی و شارحانش بود.

سانسکریت در سده‌های میانه زبان مهمی برای ادبیات دینی هند بود. بیشتر ادبیات و فلسفه پیشانوین هندو به سانسکریت نوشته شده و بخش چشمگیری از متون بودایی نیز به سانسکریت کلاسیک یا «سانسکریت آمیختهٔ بودایی» تألیف شده‌است. بسیاری از این متون بودایی سانسکریت پایهٔ ترجمه به مجموعه‌های مقدس بودایی چینی و تبتی شدند. بسیاری از متون جین نیز به سانسکریت نوشته شده‌اند.

سانسکریت کلاسیک همچنین به‌عنوان زبان مشترک دانش و نخبگان (در برابر زبان‌های بومی محلی) به کار می‌رفت.

فتوحات مسلمانان در شبه قاره هند در سدهٔ سیزدهم آسیب جدی به سنت دانشورانهٔ سانسکریت زد و چیرگی قدرت اسلامی بر هند سرانجام به افول این زبان دانشورانه انجامید، به‌ویژه از آن‌رو که حاکمان مسلمان زبان‌های خاورمیانه‌ای را ترویج می‌کردند. با این همه، سانسکریت در سراسر هند همچنان در آیین‌ها، کنش‌های دینی، دانشوری و هنر کاربرد دارد.

## ادبیات ودایی

### گاهشماری
در درون ادبیات سانسکریت ودایی پنج لایهٔ زمانی متمایز شناسایی شده‌است:
# سرودهای ریگ‌ودایی
# مانتراها
# نثر سَمهیتا
# نثر براهمَنه
# سوتراها

سه لایهٔ نخست معمولاً با هم و با عنوان سَمهیتاها گروه‌بندی می‌شوند و چهار ودا را تشکیل می‌دهند: ریگ، آتاروَن، یَجوس و سامَن. این آثار در مجموع کهن‌ترین متون سانسکریت و بنیاد مقدس هم دین ودایی و هم دین بعدی یعنی هندوئیسم به‌شمار می‌روند.

### ریگ‌ودا

ریگ‌ودا نخستین و کهن‌ترین ودا از میان چهار ودا و بنیاد سه ودای دیگر است. ریگ‌ودا از ۱۰۲۸ سرود به نام «سوکتا» تشکیل شده که در وزن‌های شعری دقیق سروده شده‌اند. این سرودها در مجموع نزدیک به ۱۰٬۰۰۰ بیت دارند و به ده «مَندَلَه» بخش‌بندی شده‌اند که بیشتر آن‌ها به اعضای خاندان‌های معینی نسبت داده می‌شوند. سرایش سرودهای ریگ‌ودایی کاملاً شفاهی بود و در بخش بزرگی از پیشینهٔ خود تنها به‌صورت شفاهی منتقل شد؛ نگارش آن احتمالاً نه زودتر از نیمهٔ دوم هزارهٔ نخست میلادی صورت گرفته‌است.

### وداهای پسین
سامَوِدا اثری مستقل نیست: تقریباً به‌طور کامل (به‌جز ۷۵ بند) از بندهای ریگ‌ودا گرفته شده و با توجه به جایگاهشان در آیین سوما بازچینی شده‌اند. این کتاب برای خوانده‌شدن با آهنگ‌های معین تنظیم شده و از همین رو می‌توان آن را کتاب سرودها (سامَن) نامید. یاجورودا نیز همچون سامَوِدا عمدتاً از بیت‌های ریگ‌ودا برگرفته شده اما چندین فرمول نثری نیز دارد و کتاب نیایش‌های قربانی (یَجوس) نامیده می‌شود.

آتارواودا، آخرین ودا از چهار ودا، هم از نظر ساختار درونی زبان و هم در مقایسه با ریگ‌ودا اثری بسیار متأخرتر است. با این حال آتارواودا نمایندهٔ مرحله‌ای بسیار کهن‌تر از اندیشهٔ مردم ودایی است، زیرا عمدتاً از اوراد و افسون‌هایی تشکیل شده که دیوان را مخاطب قرار می‌دهند و سرشار از باورهای جادوگری است.

### براهمَنه‌ها

براهمنه‌ها (زیربخشی از وداها) به کاربرد درست آیین ودایی و وظایف کاهن ودایی (هوتْری) می‌پردازند. این آثار در دوره‌ای سروده شدند که سرودهای ودایی پیشتر جایگاه مکاشفات کهن و مقدس یافته بودند و زبان آن‌قدر دگرگون شده بود که کاهنان دیگر متون ودایی را به‌طور کامل درنمی‌یافتند. براهمنه‌ها به نثر نوشته شده‌اند و از نخستین نمونه‌های نثر در هر زبان هندواروپایی به‌شمار می‌روند.

بخش‌های پایانی براهمنه‌ها مطالبی دربارهٔ الهیات و فلسفه نیز دارند. این آثار که برای آموزش در آرامش جنگل تدوین شده بودند آرَنیَکه («جنگلی») نام گرفتند. واپسین بخش آرَنیَکه‌ها کتاب‌هایی در آموزهٔ ودایی و فلسفه‌اند که اوپانیشادها («نشستن در کنار») نامیده شدند. آموزه‌های اوپانیشادهای ودایی یا اوپانیشادهای موکیه بعدها به نظام ویدانته («پایان وداها») بسط یافت.

### سوتراهای ودایی
سوتراهای ودایی رساله‌هایی کوتاه‌گویانه بودند که یا به آیین ودایی (کَلپه ودانگا) یا به قانون عرفی می‌پرداختند. این آثار در دورهٔ متأخر براهمنه‌ها پدید آمدند، هنگامی که انبوهی از جزئیات آیینی و عرفی انباشته شده بود. سوتراها با کوتاه‌گویی نهایی درصدد ارائهٔ چکیده‌ای از دانش ودایی بودند تا به‌آسانی به حافظه سپرده شوند. واژهٔ «سوترا» از ریشهٔ «سیو» به معنای «دوختن» آمده و سرانجام نام عام هر اثر کوتاه‌گویانه شد.

گونه‌های اصلی سوتراهای ودایی عبارت‌اند از: سوتراهای شْرَئوتَه (دربارهٔ آیین)، سوتراهای شولبَه (دربارهٔ ساخت قربانگاه)، گْریهیَه‌سوتراها (دربارهٔ مناسک گذار) و دَرمه‌سوتراها.

## ادبیات دینی هندو

بیشتر متون باستانی و میانه‌سده‌ای هندو به سانسکریت نوشته شده‌اند، خواه سانسکریت حماسی (زبان پیشاکلاسیک دو حماسهٔ بزرگ هندی) و خواه سانسکریت کلاسیک (پانینیایی). پیش از آغاز دوران مشترک، متون هندو شفاهی سروده و حفظ می‌شدند و بیش از هزاره‌ای سینه‌به‌سینه منتقل شدند تا آنکه سرانجام به دست‌نوشته درآمدند.

### رده‌بندی

متون سانسکریت هندو به دو دستهٔ اصلی بخش می‌شوند:
* «شروتی» (به انگلیسی: ، «آنچه شنیده شده») که وحیانی انگاشته می‌شوند و وداها و اوپانیشادها را دربرمی‌گیرند.
* «سمرتی» (به انگلیسی: ، «آنچه به یاد سپرده شده») مجموعه‌ای مشخص از متون هندو است که به نویسنده‌ای نسبت داده می‌شوند و در هندوئیسم از اعتبار کمتری نسبت به شروتی برخوردارند. ادبیات سمرتی ودانگاها، ایتی‌هاسه‌ها (حماسه‌های هندو مانند مهابارته و رامایانا)، سوتراها و شاستراها و پوراناها را دربرمی‌گیرد.

## حماسه‌های هندی
نخستین نشانه‌های شعر حماسی هندی در ادبیات ودایی دیده می‌شوند، از جمله در برخی سرودهای گفت‌وگویی ریگ‌ودا و نیز در آکهیاناها (قصاید حماسی)، ایتی‌هاسه‌ها و پورانه‌ها که در براهمنه‌ها یافت می‌شوند. این سروده‌ها در آغاز ستایش‌نامه‌ها یا سرودهای پهلوانی بودند که با گذر زمان به منظومه‌های حماسی بلند فراروییدند. آن‌ها نخست در مراسم مهمی چون قربانی اسب (اشوامدا) یا در مراسم سوگ خوانده می‌شدند.

نوع دیگری از این سروده‌ها «سرودهای ستایش مردان» (گاتها ناراسَمسی) بود که بر کارهای بزرگ جنگاوران و شاهزادگان تمرکز داشت و آن‌ها نیز به چرخه‌های حماسی بلند بدل شدند. این سروده‌ها را سخن‌سرایان درباری به نام «سوتا» می‌خواندند که احتمالاً طبقهٔ (کاست) خاص خود را داشتند و به طبقهٔ جنگاوران نزدیک بودند.

گرچه بی‌گمان چرخه‌های حماسی دیگری نیز وجود داشته، تنها دو حماسه برجای مانده‌اند: مهابارته و رامایانا.

### مهابارته
مهابارته به یک معنا نه صرفاً یک منظومهٔ حماسی بلکه مجموعه‌ای عظیم از آثار شعری گوناگون است که پیرامون داستان‌های پهلوانی قبیلهٔ بَهَرَتَه شکل گرفته‌است. بیشتر این ادبیات احتمالاً میان سدهٔ سوم پیش از میلاد و سدهٔ سوم میلادی گردآوری شده و کهن‌ترین بخش‌های بازمانده از آن چندان کهن‌تر از حدود ۴۰۰ پیش از میلاد نیستند.

هستهٔ مهابارته نبرد خانوادگی در دودمان شاهی کَئورَوَها (فرزندان بَهَرَتَه) است که به نبرد خونین کوروکشِترَه می‌انجامد. در گذر سده‌ها انبوهی از اشعار، اسطوره‌ها، افسانه‌ها، داستان‌های فرعی و آموزه‌های اخلاقی به هستهٔ اصلی افزوده شد و شکل نهایی حماسه ۱۰۰٬۰۰۰ شلوکا در ۱۸+۱ کتاب است.

بانفوذترین بخش مهابارته بهگود گیتا است که به متن مقدس اصلی مکتب ویدانته بدل شد و هنوز هم به‌فراوانی خوانده می‌شود.

یکی دیگر از متون مهم وابسته که همچون ضمیمه‌ای (کهیلَه) بر مهابارته عمل می‌کند «هَریوَمشَه» است که بر چهرهٔ کریشنا متمرکز است.

### رامایانا
بر خلاف مهابارته، رامایانا تنها ۲۴٬۰۰۰ شلوکا دارد که در هفت کتاب بخش شده‌اند و از نظر شکل، شعر حماسی منظم‌تر و آراسته‌تری است؛ سبکی که بنیاد سنت شعر درباری (کاویه) بعدی شد.

## شعر کلاسیک و کاویه
در دورهٔ شاهنشاهی گوپته (حدود ۳۵۰ تا ۵۵۰ میلادی) شعر کلاسیک سانسکریت به اوج شکوفایی خود رسید. آرایش هنری فرم در شعر درباری (کاویه) به کانون توجه درآمد و برای درونمایه غالباً به موضوعات آشنا از حماسه‌ها بازگشته می‌شد. اهمیت فرم از راه «آلَمکاراشاستراها» (رسالات آرایه‌های ادبی) منتقل شد و شاعری به دانشی مستقل بدل گشت. یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان شعر «دَندین» بود که در اواخر سدهٔ هفتم «کاویادَرشَه» را نوشت.

پنج «مهاکاویه» (منظومهٔ حماسی بزرگ) برجسته‌ترین نمونه‌های این سنت‌اند:
* «کوماراسَمبَهَوَه» از کالیداسا
* «رَغوُوَمشَه» از کالیداسا
* «کیراتارجونیَه» از بَهاروی
* «شیشوپالَوَدهَه» از ماگهَه
* «نَیشَدهیَه‌چَریتَه» از شری‌هَرشَه

کالیداسا یکی از بزرگ‌ترین شاعران دورهٔ گوپته بود. افزون بر حماسه‌ها و نمایشنامه‌ها، او منظومهٔ نامدار «مِگهَدوتَه» (پیام‌آور ابر) را نیز سرود.

## داستان‌ها و حکایت‌ها
ادبیات سانسکریت گنجینه‌ای سرشار از داستان‌ها و حکایت‌های اخلاقی نیز دارد. «پَنچَتَنترَه» که در حدود سدهٔ ششم میلادی تألیف شد، نخست به زبان پهلوی و سپس در سدهٔ هشتم توسط ابن مقفع به عربی با عنوان «کلیله و دمنه» ترجمه شد و از این راه انتشار جهانی یافت. «شوکَسَپتَتی» (هفتاد افسانهٔ طوطی) نیز در سدهٔ چهاردهم از طریق ترجمهٔ نخشبی با عنوان «طوطی‌نامه» به خاور میانه رسید.

سومَدِوَه، شاعر درباری سدهٔ یازدهم، «کَتاساریت‌ساگَرَه» (اقیانوس رودهای داستان) را نوشت که مجموعه‌ای سترگ از حکایت‌های گوناگون است.

## نهضت بَهَکتی
در سدهٔ دوازدهم میلادی، جنبش جنبش بهکتی (عشق و سرسپردگی به خداوند) به سرچشمهٔ الهام هنرها بدل شد. در این نگرش، سرسپردگی عاشقانه به معبود راهی مستقیم به رستگاری بود و اصول سخت‌گیرانهٔ وِدا و یوگا تنها راه شمرده نمی‌شدند.

نمایندهٔ برجستهٔ شعر بَهَکتی در سانسکریت جَیَدِوَه است که در سدهٔ دوازدهم شاعر دربار بنگال بود. او «گیتاگوویندَه» را سرود که از ماجراهای عاشقانهٔ کریشنا (گوویندَه) و رادها حکایت می‌کند. این اثر آمیزه‌ای از عناصر عاشقانه و عرفانی دینی، تأثیرات سنت‌های مردمی و آهنگ‌بندی شگفت‌انگیز زبانی است و حتی بر ناآشنایان به سانسکریت تأثیری ژرف داشت. در اروپا نیز ویلیام جونز و گوته از این اثر به شگفتی آمدند.

## گسترش و ترجمه
برخی متون سانسکریت به عربی و فارسی ترجمه شده‌اند، به‌ویژه در دورهٔ فرمانروایی اکبرشاه مغول. «یوگاسوتره» های پَتَنجَلی و اوپانیشادها از جمله آثاری هستند که به فارسی برگردانده شدند. به‌طور کلی تا سدهٔ نوزدهم ادبیات سانسکریت تنها از راه جهان عرب به اروپا می‌رسید. در اواخر سدهٔ هجدهم، دانشمندان بریتانیایی به‌ویژه ویلیام جونز و هنری توماس کُلبروک شعر سانسکریت را برای نخستین بار به اروپاییان شناساندند.

## درونمایه‌ها
ادبیات سانسکریت به‌طور کلی جایگاه ویژه‌ای برای نگرش به طبیعت قائل است. وداها، پوراناها، حماسه‌ها و دیگر متون دربردارندهٔ شمار فراوانی توصیف پرندگان، گیاهان و جانوران هستند. شناسایی دقیق گونه‌های مورد نظر دشوار است و ممکن است برخی در گذر سده‌ها با یکدیگر خلط شده باشند.

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* 

رده:ادبیات هند
رده:سانسکریت
رده:وداها
رده:ادبیات باستان
رده:ادبیات بر پایه زبان هند
رده:تاریخ ادبیات در هند
رده:شعر حماسی
رده:ادبیات شفاهی
رده:متون دینی هند
رده:شعر قرون وسطی