فرهنگ اسب در مغولستان

قاب|'''گله ای از اسب‌ها در حال عبور از طوفان زمستانی در مغولستان'''
**فرهنگ اسب در مغولستان** نقش بزرگی در زندگی روزمره و ملی مغولستان ایفا می‌کنند. به‌طور سنتی گفته می‌شود که «یک مغول بدون اسب مانند پرنده‌ای بدون بال است.» الیزابت کیمبال کندال، که در سال ۱۹۱۱ به مغولستان سفر کرد، اظهار داشت: «برای قدردانی از یک مغول، باید او را سوار بر اسب ببینید - و در واقع به ندرت او را در حالت دیگر می‌بینید، زیرا اگر بتواند پا روی زمین نمی‌گذارد. مغول بدون اسبش فقط نیمی از یک مغول است، اما با اسبش به خوبی دو مرد است. دیدن او در حال عبور از روی لگام ساده، شل و راحت، بسیار شبیه کابوی غربی، اما با پراکندگی کمتر، منظره‌ای زیبا است.» (همچنین به **' مراجعه کنید).

[[مغولستان]] بیش از ۵ میلیون اسب دارد، جمعیتی که از جمعیت انسانی این کشور بیشتر است. [[اسب مغولی|این اسب‌ها]] تمام سال را در فضای باز زندگی می‌کنند و  دارند. در تابستان تا  در زمستان، و خودشان به دنبال غذا می‌گردند. شیر مادیان به نوشیدنی ملی [[کومیس|ایراگ]] تبدیل می‌شود و برخی از حیوانات برای [[گوشت اسب|گوشت]] ذبح می‌شوند. به غیر از این، آنها به عنوان حیوانات سواری، هم برای کار روزانه عشایر و هم در مسابقات اسب دوانی، استفاده می‌شوند. اسب‌های مغول در طول فتح [[امپراتوری مغول]] در قرن سیزدهم عامل کلیدی بودند.

از پنج نوع حیوان گله که معمولاً در مغولستان شناخته می‌شوند (اسب، شتر، گاو/یاک، گوسفند و بز)، اسب‌ها بالاترین اعتبار را دارند. یک کوچ‌نشین با اسب‌های زیاد، ثروتمند محسوب می‌شود. مردم مغول به‌طور جداگانه اسب‌های مورد علاقه خود را دارند. هر عضو خانواده اسب مخصوص به خود را دارد و برخی از اعضای خانواده با واگذاری اسب‌های مورد علاقه خود به آنها از مشاغل سخت، آنها را ترجیح می‌دهند.

اسب‌ها عموماً قلمرو مردان محسوب می‌شوند، اگرچه زنان نیز دانش گسترده‌ای در مورد سوارکاری دارند. مردان گله‌داری، مسابقه و [[افسار|اسب‌سواری]] را انجام می‌دهند. به‌طور سنتی، مردان (یا در دوران مدرن، زنان) مادیان‌ها را نیز می‌دوشند.

== مراقبت و آراستگی ==
[[پرونده:Mongolia_Naadam_10.JPG|بندانگشتی|یال اسب سمت راست به جز قسمتی نزدیک کتف، کوتاه شده است. اسب سمت چپ برای مسابقه در جشنواره سالانه نادام استفاده می‌شود و جلوی موهایش به صورت گره زده شده است.]]
در مقایسه با روش‌های غربی، مغول‌ها رویکردی بسیار «بدون دخالت» در مراقبت از اسب دارند. اسب‌ها حمام نمی‌شوند و غذاهای خاصی مانند غلات یا یونجه به آنها داده نمی‌شود. در عوض، به آنها اجازه داده می‌شود که آزادانه در استپ چرا کنند و در زمستان برای یافتن علوفه، برف را حفر کنند. از آنجا که طبیعت برای اسب مغول بسیار خوب فراهم می‌کند، پرورش آنها تقریباً هیچ هزینه‌ای ندارد. به این ترتیب، اسب‌ها مانند فرهنگ غربی یک [[کالای لوکس]] گران‌قیمت نیستند، بلکه یک ضرورت عملی برای زندگی روزمره هستند. گله‌داران اسب‌های خود را هم نوعی ثروت و هم منبع نیازهای روزانه مانند حمل و نقل، غذا و نوشیدنی می‌دانند. سوارکاران مغول اسب‌های مورد علاقه شخصی دارند. هر عضو خانواده اسب مخصوص به خود را دارد که ممکن است با آن رفتار ویژه‌ای شود.

در مغولستان، انبارها، مراتع و اصطبل‌ها استثنا هستند، نه قاعده. اسب‌ها عموماً اجازه دارند آزادانه پرسه بزنند؛ در صورت نیاز، ممکن است موقتاً بسته شوند. تیرک اتصال مورد استفاده برای این منظور با مفهوم معمول غربی از میله‌ای که بین دو تیرک قرار می‌گیرد، متفاوت است. چنین سازه‌هایی به چوب زیادی نیاز دارند و روی درختان استپ نادر هستند. در عوض، اسب‌ها ممکن است به یک تیرک چوبی یا یک تخته سنگ بزرگ بسته شوند. از آنجا که به اسب‌ها اجازه داده می‌شود تقریباً مانند اسب‌های وحشی زندگی کنند، به مراقبت کمی از سم نیاز دارند. سم‌ها بدون هرس و نعل رها می‌شوند و [[نعل‌بند]] اساساً وجود ندارد. با وجود عدم توجه، اسب‌های مغول سم‌های سخت و محکمی دارند و به ندرت دچار مشکلات پا می‌شوند. در طول تابستان، اسب‌های مغولی اغلب در صورت وجود، در رودخانه می‌ایستند تا حشرات را دور نگه دارند.

مغول‌ها می‌گویند اسب‌های چاق «در شکمشان علف دارند» در حالی که اسب‌های لاغر «در شکمشان آب دارند». گله‌داران ترجیح می‌دهند در فصل‌هایی که اسب‌ها به خوبی تغذیه می‌شوند، سفرهای طولانی انجام دهند تا حیوانات خسته یا لاغر را از فعالیت بدنی نجات دهند. اسب‌ها به ویژه در بهار در معرض خستگی قرار دارند: «در پایان زمستان، حیوانات منظره‌ای وحشتناک هستند… اسب‌ها برای سواری بسیار ضعیف هستند و برخی به سختی می‌توانند راه بروند… با این حال، وقتی علف‌های جدید ظاهر می‌شوند، نژادهای بومی مغولستان تمایل دارند خیلی سریع بهبود یابند.» اسب‌ها، همراه با گوسفندان و بزها، شانس بیشتری برای زنده ماندن در شرایط سخت زمستانی نسبت به گاو و گوسفند دارند، زیرا می‌توانند با لب‌های ماهر خود برف را از علف جدا کنند. وقتی یک [[ژوت|طوفان]] به اسب‌ها برخورد می‌کند، الگوی معمول این است که ابتدا گاوها می‌میرند، سپس گوسفندان، اسب‌ها و در نهایت بزها؛ بنابراین، اسب‌ها دومین حیوانات مقاوم در برابر زمستان هستند که توسط مغول‌ها پرورش داده می‌شوند.

مادیان‌ها در ماه مه شروع به کره‌زایی می‌کنند و این روند در طول تابستان ادامه دارد. گاهی اوقات کره‌های بیمار یا سرمازده را به داخل گور می‌برند، در پوست یا نمد می‌پیچند و در کنار آتش قرار می‌دهند.

یک گله معمولی مغولی شامل ۱۵ تا ۵۰ مادیان و اسب اخته تحت یک اسب نر است. برخی از اسب‌های نر اجازه دارند گله‌هایی تا ۷۰ راس را مدیریت کنند، اگرچه این اسب‌ها افراد استثنایی محسوب می‌شوند. اسب نر وظیفه رهبری گله، [[تولید مثل]] کره اسب‌ها و دفاع از گله در برابر گرگ‌ها را بر عهده دارد. اسب نر گله، به جای صاحب انسان، مسئولیت مدیریت روزانه گله را بر عهده دارد. الیزابت کندال در سال ۱۹۱۱ مشاهده کرد که: «هر گله اسب تحت مسئولیت یک اسب نر است که به شدت از مادیان‌ها مراقبت می‌کند و با هر اسب نر دیگری که سعی در پیوستن به گله دارد، وحشیانه می‌جنگد. به من گفته شده است که صاحب اسب فقط باید اسب‌های نر خود را بشمارد تا مطمئن شود که همه مادیان‌ها به خانه برگشته‌اند.» (همچنین به **'» مراجعه کنید)

از آنجایی که مادیان‌ها برای کره اسب و شیردوشی استفاده می‌شوند، اغلب برای کار استفاده نمی‌شوند؛ این کار بر عهدهٔ اسب‌های اخته است. اسب‌های اخته به جای اسب‌های نر، حیوانات کاری ترجیحی هستند. اعضای گروه قومی دارخاد فقط سالی یک بار، در سه روز خاص در زمستان، سوار اسب‌های نر خود می‌شوند. در هر گله، اسب‌های خاصی وجود دارد که برای طناب‌کشی، مسابقه، اسب‌های مسابقه‌ای یا اسب‌سواری مسافت استفاده می‌شوند. یک گله‌دار ممکن است یک یا چند گله اسب داشته باشد که هر کدام توسط اسب نر خود اداره می‌شود. به یک زوج تازه ازدواج کرده، از طرف والدین هر دو طرف زن و شوهر، اسب هدیه داده می‌شود. هر خانواده به هر زوج ۱۰ تا ۱۵ اسب و دو اسب نر می‌دهد تا بتوانند گله خود را راه‌اندازی کنند. اسب نر اضافی فروخته یا معاوضه می‌شود.

یال‌چینی بر اساس منطقه متفاوت است. اسب‌های نر همیشه کوتاه نمی‌شوند؛ یال بلند و ضخیم نشانه قدرت محسوب می‌شود. با این حال، اسب‌های اخته کوتاه می‌شوند. در میان گروه قومی دارخاد، جلوی سر کوتاه می‌شود و مسیر افسار بدون کوتاه کردن باقی می‌ماند. گاهی اوقات یال اسب به جز یک قسمت نزدیک کتف کوتاه می‌شود. مغول‌ها یال بریده شده اسب را به دلایل معنوی نگه می‌دارند. هم دم و هم موی یال را می‌توان به محصولات معنوی و کاربردی مختلف، مانند پرچم‌های روحانی یا طناب، تبدیل کرد. یال‌ها همیشه در زمستان بلند می‌مانند تا اسب گرم بماند. تنها ابزار نظافت مورد استفاده یک برس است. دم معمولاً بدون کوتاه کردن باقی می‌ماند. وقتی اسبی در بهار اخته می‌شود، نوک دم ممکن است بریده شود. داغ‌گذاری ممکن است انجام شود یا نشود؛ اگر انجام شود، در پاییز انجام می‌شود.

در طول مسابقات، موی جلوی سر اسب به صورت گره‌ای به بالا بسته می‌شود که از سر اسب بالاتر قرار می‌گیرد. قسمت پرموی دم نیز ممکن است در وسط آن گره‌ای داشته باشد. برای اسب‌های مسابقه، صاحب اسب همچنین یک عرق‌گیر چوبی برای تمیز کردن اسب پس از مسابقه خواهد داشت. پس از نادام، تماشاگران به سمت یال و عرق اسب برنده می‌آیند تا هم به نشانه احترام و هم به عنوان راهی برای جذب بخت و اقبال خوب، آن را لمس کنند. همچنین اسب برنده با اسپری ایراگ (Airag) پوشانده می‌شود.

اخته کردن اسب زمانی انجام می‌شود که اسب ۲ تا ۳ ساله باشد. تاریخ انتخاب شده برای این رویداد ممکن است توسط یک لاما تعیین شود تا خوش‌شانسی تضمین شود. اسب‌هایی که قرار است اخته شوند، گرفته می‌شوند و پاهایشان بسته می‌شود. سپس حیوانات به پهلو رانده می‌شوند. بالاترین پای عقب اسب به گردنش بسته می‌شود و بیضه‌هایش نمایان می‌شود. اندام تناسلی شسته می‌شود، سپس با چاقویی که در آب جوش تمیز شده است، بریده می‌شود. پس از آن، زخم با شیر مادیان شسته می‌شود، عملی که برای تسریع بهبودی در نظر گرفته شده است. یک ناظر گزارش داد: «به نظر نمی‌رسد حیوان در طول عمل درد زیادی را تجربه کند، اما وقتی در استپ رها می‌شود، معمولاً در حالت گیجی قرار می‌گیرد.» معمولاً تمام اعضای خانواده در فرایند اخته کردن شرکت می‌کنند. بسته به تعداد اسب‌هایی که قرار است اخته شوند، ممکن است چندین خانوار شرکت کنند تا اخته کردن در یک روز انجام شود.

وقتی کار اخته کردن تمام شد، بیضه‌ها برای اهداف آیینی استفاده می‌شوند. یکی از بیضه‌های قطع شده با چاقو سوراخ می‌شود تا بتوان طنابی را در آن فروکرد؛ سپس طناب را به دم اسب اخته جدید می‌بندند با این فرض که پس از خشک شدن بیضه، زخم کاملاً بهبود یافته است. بیضه باقی مانده در خاکستر اجاق پخته شده و توسط سرپرست خانواده خورده می‌شود تا قدرت اسب نر را به دست آورد.

## سوارکاری و آموزش
عشایر مغول از دیرباز به عنوان برخی از بهترین سوارکاران جهان شناخته می‌شدند. در زمان چنگیز خان، کمانداران سواره مغول قادر به انجام کارهای خارق‌العاده‌ای مانند سر خوردن از کنار اسب خود برای محافظت از بدن خود در برابر تیرهای دشمن بودند، در حالی که همزمان کمان خود را زیر چانه اسب نگه می‌داشتند و با سرعت کامل به آتش پاسخ می‌دادند. در سال ۱۹۳۴، هاسلوند شرح داد که چگونه یک گله‌دار که اسب نیمه وحشی را در حال تاخت و تاز بود، توانست اسب خود را در حالی که زیر او جفتک می‌زد، از زین درآورد و زین آن را جدا کند. او نوشت: «دیدن مغول‌ها در کنار اسب‌هایشان لذت‌بخش است و دیدن آنها بر اسب لذت‌بخش است. … قدرت، سرعت و ظرافت یک مغول از هر رقصنده باله‌ای پیشی می‌گیرد.» همین مهارت در سوارکاری در قرون وسطی نیز صادق بود. جیووانی د کارپینی، یک راهب فرانسیسکن که در دهه ۱۲۴۰ از مغولستان بازدید کرد، مشاهده کرد که «فرزندان آنها به محض اینکه دو یا سه ساله می‌شوند، سوارکاری و مدیریت اسب‌ها و تاخت و تاز بر روی آنها را شروع می‌کنند و به آنها کمان‌هایی متناسب با قد و قامتشان داده می‌شود و تیراندازی آموزش داده می‌شود. آنها بسیار چابک و همچنین بی‌باک هستند. دختران و زنان جوان با چابکی مانند مردان سوارکاری و تاخت می‌کنند.» امروزه نیز مانند قرون وسطی، آموزش یک سوارکار مدرن مغول از دوران کودکی آغاز می‌شود. والدین فرزند خود را روی اسب می‌گذارند و او را در آنجا نگه می‌دارند تا زمانی که کودک حتی بتواند بدون کمک به اسب بچسبد. در سن ۴ سالگی، کودکان با والدین خود اسب سواری می‌کنند. در سن ۶ سالگی، کودکان می‌توانند در مسابقات اسب سواری شرکت کنند؛ در سن ۱۰ سالگی، آنها یادمی‌گیرند که خودشان اسب بسازند.

کارپینی خاطرنشان کرد که مغول‌ها از مهمیز استفاده نمی‌کردند (این وسیله در آن زمان در آسیای مرکزی ناشناخته بود)؛ آنها استفاده می‌کردند، با این حال از یک شلاق کوتاه استفاده می‌کردند. این شلاق در انتها یک حلقه چرمی داشت؛ وقتی سوارکار از آن استفاده نمی‌کرد، آن را از مچ دست خود آویزان می‌کرد تا بتواند دستانش را برای انجام کارهایی مانند تیراندازی با کمان آزاد کند. استفاده از شلاق به عنوان تکیه‌گاه یا برخورد تیر به شلاق تابو بود؛ چنین جرایمی مجازات مرگ داشت. همچنین زدن افسار به اسب مجازات مرگ داشت. هاسلوند خاطرنشان کرد که از سال ۱۹۳۴، زدن شلاق به اسب در نواحی جلوی رکاب جرم محسوب می‌شد.

هنجارهای فرهنگی مغولستان، رفتار انسانی با اسب‌ها را تشویق می‌کند. هاسلوند پس از سال‌ها اقامت در این کشور، حتی یک مورد بدرفتاری با اسب را به خاطر نمی‌آورد. در واقع، او دریافت که مغول‌هایی که به چین رفته بودند و نحوه استفاده آنها از اسب را مشاهده کرده بودند، معمولاً «پر از خشم و غضب برحق نسبت به بارهای سنگین و رفتار بی‌رحمانه‌ای که انسان‌ها در آنجا با حیوانات خود می‌کنند» برمی‌گشتند. در زمان چنگیز خان، قوانین سختگیرانه‌ای وجود داشت که نحوه استفاده از اسب‌ها در لشکرکشی را تعیین می‌کرد. خان به ژنرال خود، سوبوتای، دستور داد: «مواظب باشید که افرادتان کفل خود را روی اسب‌هایشان آویزان نگه دارند و لگام آنها را از دهانشان بیرون بگذارند، مگر زمانی که به آنها اجازه شکار می‌دهید. به این ترتیب آنها نمی‌توانند به دلخواه خود تاخت کنند [و اسب‌ها را بی‌جهت خسته کنند]. با وضع این قوانین، مراقب باشید هر مردی را که آنها را زیر پا می‌گذارد، بگیرید و کتک بزنید. … هر مردی… که این فرمان را نادیده می‌گیرد، سرش را از همان‌جا که ایستاده است، قطع کنید.»

اسب مغولی با اسب غربی از این نظر متفاوت است که تقریباً به‌طور کامل از پوست خام ساخته شده است و به جای اتصال دهنده‌های فلزی از گره استفاده می‌کند. طراحی اسب از رویکرد «یک اندازه برای همه» پیروی می‌کند، به طوری که زین، افسار و دهنه اسب همگی در یک اندازه تولید می‌شوند. اسب مغولی در مقایسه با اسب غربی بسیار سبک است؛ به ویژه زنجیرهای اسب تقریباً نصف وزن اسب‌های غربی را دارند. زین اسب مغولی را می‌توان طوری تنظیم کرد که با گاومیش‌ها و شترهای دوکوهانه متناسب باشد.

زین سواری مدرن مغولی بسیار بلند است، با یک قاب چوبی و چندین دیسک فلزی تزئین شده که از طرفین برجسته هستند. این زین دارای یک قبه و یک تاج بلند است و روی یک پارچه زین نمدی قرار می‌گیرد تا از پشت اسب محافظت کند. پوشش ضخیم اسب همچنین مانعی ایجاد می‌کند که به جلوگیری از زخم شدن زین کمک می‌کند. در قرون وسطی، مغول‌ها از سبک متفاوتی از زین استفاده می‌کردند، تفاوت اصلی این بود که تاج زین به جای اینکه مانند تاج زین مدرن مغولی به اوج برسد، در عقب صاف می‌شد. این امر به سوارکار آزادی حرکت بیشتری می‌داد. با یک زین کوچک، یک کماندار سواره می‌توانست راحت‌تر تنه خود را بچرخاند تا تیرها را به سمت عقب پرتاب کند.
بندانگشتی|زین مغولی، با رکاب‌های کوتاه، قبه و طوق بلند و دیسک‌های فلزی متمایز
زین مغولی، چه قرون وسطایی و چه مدرن، رکاب‌های کوتاهی دارد که تقریباً شبیه رکاب‌های اسب‌های مسابقه‌ای مدرن است. طراحی رکاب‌ها به سوارکار این امکان را می‌دهد که اسب را با پاهایش کنترل کند و دستانش را برای کارهایی مانند تیراندازی با کمان یا نگه داشتن چوب ماهیگیری آزاد بگذارد. سوارکاران اغلب هنگام سوارکاری روی رکاب می‌ایستند.

طراحی زین مغولی تنها کنترل جزئی بر گام‌ها را ممکن می‌سازد. در بیشتر مواقع، اسب به تنهایی گام‌ها را انتخاب می‌کند، در حالی که سوارکار مشغول کارهای دیگری مانند گله‌داری گاو است. اغلب، یک اسب مغولی چهارنعل می‌رود. اسب مغولی گاهی اوقات گام‌های آهسته‌ای برمی‌دارد، به این معنی که هر دو سم چپ خود را همزمان بلند می‌کند، سپس هر دو سم راست خود را همزمان و غیره. چنین اسب‌هایی *جورو* نامیده می‌شوند و گفته می‌شود که «مانند روی یخ، آنقدر نرم می‌لغزند که می‌توان با در دست داشتن یک فنجان پر، یورتمه رفت و هیچ‌یک از محتویات آن نریزد.» مغول‌ها که صدها کیلومتر سوار بر اسب در استپ‌های بی‌جاده می‌رانند، برای اسب‌هایی که گام‌های نرمی دارند، ارزش بسیار زیادی قائلند.

سوارکاران مغولی موظفند هر آنچه را که برای مراقبت از اسب لازم است، بیاموزند. دلیل این امر این است که آنها معمولاً از متخصصان خارجی مانند مربی، نعل‌بند یا دامپزشک استفاده نمی‌کنند و باید همه کارها را خودشان انجام دهند. برای مشکلات بسیار دشوار، ممکن است از ریش‌سفیدان محلی یا حتی یک دامپزشک خارجی در صورت وجود، کمک گرفته شود. مطالبی مانند کتاب در مورد آموزش اسب یا مراقبت‌های پزشکی رایج نیست و به ندرت مورد استفاده قرار می‌گیرد. دانش غیررسمی به صورت شفاهی از والدین به فرزندان منتقل می‌شود.

اگرچه اسب‌های مغولی کوچک هستند، اما از آنها برای حمل سوارکاران بسیار بزرگ و سنگین‌وزن استفاده می‌شود. این توانایی تا حدودی به دلیل عادت سوارکاران به خاموش کردن مکرر اسب‌ها است تا از بار بیش از حد بر روی هیچ حیوان خاصی جلوگیری شود. با این حال، اسب‌های مغولی بسیار قوی نیز هستند. یک اسب دارخاد که تنها ۲۵۰ کیلوگرم وزن دارد کیلوگرم. می‌تواند باری به وزن ۳۰۰ کیلوگرم را حمل کند کیلوگرم—معادل حمل یک اسب دیگر بر پشتش. هنگام کشیدن یک گاری، یک تیم چهار نفره از اسب‌های مغول می‌توانند باری معادل ۴۴۰۰ کیلوگرم را بکشند. پوند برای ۵۰–۶۰ کیلومتر در روز.

اسب‌ها معمولاً تا سه سالگی سوارکاری نمی‌شوند؛ یک اسب دو ساله ممکن است با یک سوارکار سبک‌وزن رام شود تا از مشکلات کمر جلوگیری شود. فرایند مهار اسب بسیار ساده است: سوارکار به سادگی سوار می‌شود و اجازه می‌دهد اسب بدود تا خسته شود. سپس به اسب آموزش داده می‌شود که به کشش افسار واکنش نشان دهد. در استان خوفسگول، اسب‌ها ممکن است در آغل‌های گرد کار کنند. با این حال، این روش در بقیه مغولستان رایج نیست؛ چوب برای حصارکشی بسیار کمیاب است.

از آنجایی که اسب‌های تکی نسبتاً به ندرت سوارکاری می‌شوند، تقریباً وحشی می‌شوند و هر بار که مورد استفاده قرار می‌گیرند، باید دوباره گرفته و شکسته شوند. یک گله‌دار ابتدا باید اسب مورد نظر خود را بگیرد؛ برای انجام این کار، او سوار بر یک اسب شکاری مخصوص می‌شود که برای این منظور آموزش دیده است. او با حمل یک *اورگا،* کمندی که به یک تیر بلند متصل است، اسب مورد نظر خود را تعقیب می‌کند و *اورگا* را دور گردنش حلقه می‌کند. اسب شکاری به گله‌داران کمک می‌کند تا اسب حلقه زده را عقب بکشند تا زمانی که خسته شود و از دویدن دست بکشد. در این مرحله سوارکار دیگری می‌آید و زینی را روی آن می‌گذارد و سوار می‌شود. اسب می‌دود و جفتک می‌افکند تا زمانی که آموزش‌های قبلی خود را به یاد آورد و اجازه دهد سوار شود. بخش گرفتن اسب ممکن است تا چند ساعت طول بکشد، بسته به زمین، مهارت گیرنده و تجهیزات مورد استفاده.
بندانگشتی|جنگجوی مغول سوار بر اسب، در حال آماده شدن برای تیراندازی با کمان

## همچون اسب‌های جنگی
اسب‌های مغول بیشتر به خاطر نقششان به عنوان اسب‌های جنگی چنگیز خان شناخته می‌شوند، که مشهور است گفته است: «تسخیر جهان از پشت اسب آسان است». سرباز مغول برای تأمین غذا، نوشیدنی، حمل و نقل، زره، کفش، تزئینات، زه کمان، طناب، آتش، ورزش، موسیقی، شکار، سرگرمی، قدرت معنوی و در صورت مرگ، اسبی برای سوار شدن در زندگی پس از مرگ، به اسب‌های خود متکی بود. ارتش، سلاح‌ها، تجهیزات جنگی و تاکتیک‌های نظامی خان بر اساس ایده کمانداران سواره نظام و تا حد کمتری سواره نظام سبک و سنگین ساخته شده بود. در تاریخ مخفی مغول‌ها، چنگیز خان از ژنرال خود سوبوتای خواسته است که دشمنانش را مانند اسب‌های وحشی با حلقه‌ای از چوب ماهیگیری به دور گردنشان تعقیب کند. حاکمان دشمن اسیر شده گاهی اوقات توسط اسب‌ها لگدمال می‌شدند و جان خود را از دست می‌دادند.

اسب مغول به عنوان یک وسیله نقلیه جنگی، در مقایسه با سایر نژادهای مورد استفاده در آن زمان، از مزیت بیشتری برخوردار بود. اسب‌های مغول به آب کمی نیاز داشتند و نیازی به تغذیه روزانه با جیره غلات نداشتند، همان‌طور که بسیاری از نژادهای اروپایی این کار را می‌کردند. توانایی آنها در جستجوی علوفه در زیر برف و یافتن علوفه خود، به مغول‌ها این آزادی را می‌داد که بدون قطارهای تدارکاتی طولانی فعالیت کنند، عاملی که کلید موفقیت نظامی آنها بود. اسب‌های مغول برای زنده ماندن در شرایط سخت پرورش داده می‌شدند و این امر مغول‌ها را قادر می‌ساخت تا در مبارزات زمستانی موفقی علیه روسیه شرکت کنند. استقامت عالی اسب مغول در مسافت‌های طولانی به جنگجویان اجازه می‌داد تا در طول نبرد از سواره نظام دشمن پیشی بگیرند. همین استقامت به مغول‌ها یک مزیت ارتباطی در جبهه‌های گسترده آنها می‌داد، زیرا پیام‌ها باید توسط اسب منتقل می‌شدند. عیب اصلی اسب مغول به عنوان یک اسب جنگی این بود که نسبت به برخی از نژادهای دیگر که در میدان نبرد با آنها روبرو می‌شد، کندتر بود. با این حال، این نقص با این واقعیت جبران می‌شد که معمولاً وزن کمتری نسبت به سایر اسب‌های سواره نظام حمل می‌کرد. اگرچه اسب مغول تقریباً یک اسبچه است، اما در میان دشمنان مغول‌ها شهرت ترسناکی به دست آورد. متیو پاریس، نویسنده انگلیسی در دهه ۱۲۰۰، اسب‌های کوچک را اینگونه توصیف کرد: «اسب‌های بزرگ و قوی که شاخه‌ها و حتی درختان را می‌خورند و [مغول‌ها] به دلیل کوتاهی ران‌هایشان باید با کمک سه پله بر آنها سوار شوند.» (اگرچه مغول‌ها کوتاه بودند، اما در واقع از پله برای سوار شدن استفاده نمی‌کردند)

گفته می‌شود اسب یک جنگجوی مغول با سوت او می‌آمد و مانند سگ دنبالش می‌رفت. هر جنگجو یک گله کوچک اسب (به‌طور متوسط ۳ تا ۵ اسب، اما تا ۲۰ اسب) را هنگام سوار شدن مجدد با خود می‌آورد. آنها اسب‌ها را به نوبت سوار می‌شدند تا همیشه سوار یک اسب تازه‌نفس شوند. جیووانی د کارپینی اشاره کرده است که پس از اینکه یک جنگجوی مغول اسب خاصی را سوار می‌شد، آن مرد تا سه یا چهار روز دیگر سوار آن نمی‌شد.

سربازان ترجیح می‌دادند بر مادیان‌های شیرده سوار شوند زیرا می‌توانستند از آنها به عنوان حیوانات شیرده استفاده کنند. در مواقع ناچاری، آنها همچنین یک رگ کوچک در گردن اسب خود را می‌شکافتند و مقداری خون را در یک فنجان می‌کشیدند. این خون را یا «ساده» یا مخلوط با شیر یا آب می‌نوشیدند. این عادت نوشیدن خون (که هم در مورد شترها و هم در مورد اسب‌ها صدق می‌کرد) دشمنان مغول‌ها را شوکه کرد. متیو پاریس، نویسنده انگلیسی در دهه ۱۲۰۰، با لحنی تحقیرآمیز نوشت: «... آنها [مغول‌ها] از اسیران خود مانند مادیان‌هایشان سوءاستفاده کرده‌اند؛ زیرا آنها غیرانسانی و وحشی هستند، نه هیولا تا انسان، تشنه خون و خونخوارند…»

لشکریان مغول قطارهای تدارکاتی طولانی نداشتند؛ در عوض، آنها و اسب‌هایشان از زمین و مردمی که در آنجا زندگی می‌کردند، امرار معاش می‌کردند. ابن اثیر اظهار داشت: «علاوه بر این، آنها [مغول‌ها] به کمیساریا یا وسیله حمل آذوقه نیاز ندارند، زیرا گوسفند، گاو، اسب و چهارپایانی مانند آنها دارند که گوشت آنها را می‌خورند، نه چیز دیگری. در مورد حیواناتی که سوار می‌شوند، اینها با سم‌های خود زمین را حفر می‌کنند و ریشه گیاهان را می‌خورند و از جو چیزی نمی‌دانند؛ بنابراین، وقتی در جایی فرود می‌آیند، به چیزی از بیرون نیاز ندارند.» برای مغول‌ها مهم بود که چراگاه خوبی برای گله‌های اسب‌های خود پیدا کنند، یا در غیر این صورت، مواد غذایی دشمن را به دست آورند. در طول فتح شهر بخارا، فریاد چنگیز خان، «به اسب‌ها غذا دهید!» نشان می‌داد که سربازان باید ساکنان را غارت و قتل‌عام کنند. چنگیز خان به سبتای هشدار داد که در لشکرکشی‌های طولانی مراقب حفظ قدرت اسب‌هایش باشد و هشدار داد که پس از اینکه اسب‌ها کاملاً فرسوده شدند، رها کردن آنها فایده‌ای نخواهد داشت.

اسب‌های مغولی از دیرباز برای شکار مورد استفاده قرار می‌گرفتند، که این کار هم به‌عنوان یک ورزش، هم وسیله‌ای برای تأمین معاش، و هم نوعی تمرین برای عملیات نظامی تلقی می‌شد. حیواناتی مانند غزال‌ها با تیر و کمان از پشت اسب شکار می‌شدند، در حالی که سایر شکارها توسط سوارکاران گرد هم آورده می‌شدند. برای مغول‌ها، تاکتیک‌های شکار حیوانات از پشت اسب تفاوت چندانی با تاکتیک‌های شکار سواره‌نظام دشمن نداشت. ارتش‌ها همچنین در هنگام حرکت برای تأمین غذا شکار می‌کردند، کاری که می‌توانست باعث فرسودگی اسب‌ها شود. چنگیزخان، که نگران بود سربازانش پیش از رسیدن به میدان نبرد نیروی اسب‌های خود را از بین ببرند، به ژنرال سوبوتای دستور داد محدودیت‌هایی برای میزان شکار سربازانش تعیین کند. تا سال ۱۹۱۱، سوارکاران هنوز از پشت اسب به شکار گرگ‌ها می‌رفتند. الیزابت کندال مشاهده کرد: «این گرگ‌های مغولی بزرگ و درنده هستند، اغلب به گله‌ها حمله می‌کنند، و یک گرگ تنها می‌تواند یک اسب یا گاو قوی را از پا درآورد. مردم جنگی کم‌وبیش بی‌نتیجه با آن‌ها دارند و گاهی نوعی شکار جمعی سازمان‌دهی می‌کنند. مردانی که به طناب‌های شکار (لَسو) مسلح هستند در نقاط استراتژیک مستقر می‌شوند، در حالی که دیگران، با بیرون راندن گرگ‌ها از لانه‌شان، آن‌ها را به درون محدوده دسترسی می‌رانند.»

مغول‌ها از ابزارهای زیادی استفاده می‌کردند که مخصوص حمله به سوارکاران سواره بودند. نیزه‌ای که جنگجویان استفاده می‌کردند در انتها قلابی داشت که برای از تن جدا کردن اسب حریف و گرفتن پاهای اسب‌های دشمن استفاده می‌شد. آن‌ها همچنین از تیرهای سوت‌زن برای ترساندن اسب‌های حریف استفاده می‌کردند. مغول‌ها هیچ ابایی از پرتاب کردن اسب‌ها از زیر دیگر سوارکاران نداشتند؛ حتی نوع خاصی از تیر وجود داشت که مخصوصاً برای این منظور طراحی شده بود. به همین دلیل، اسب‌های افراد ثروتمند با صفحات آهنی یا چرمی سخت شده به نام لاملا زره‌پوش می‌شدند. زره، پوششی تمام بدن با پنج قطعه مجزا بود که سر، گردن، بدن و قسمت عقب بدن را محافظت می‌کرد. مغول‌ها ترجیح می‌دادند در طول نبرد از شلاق برای تحریک اسب‌های خود استفاده کنند، در حالی که مخالفان اروپایی آن‌ها مهمند را ترجیح می‌دادند. شلاق برای آن‌ها یک مزیت تاکتیکی فراهم می‌کرد زیرا ایمن‌تر و مؤثرتر از مهمند بود: شلاق را می‌توان از طریق زره حس کرد و به اسب آسیبی نمی‌رساند، در حالی که مهمند را نمی‌توان از طریق زره حس کرد و به اسب آسیب رساند. وقتی مغول‌ها می‌خواستند حرکات خود را پنهان کنند یا تعدادشان را بیشتر نشان دهند، گاهی شاخه درختی را به دم اسب خود می‌بستند تا گرد و غبار بلند شود، موقعیت خود را پنهان کنند و این توهم را ایجاد کنند که گروه بزرگتری از سواران هستند.

داستانی می‌گوید که جبه، ژنرال آینده، در طول نبردی اسبی را از چنگیز خان بیرون انداخت. حیوان مورد نظر پوزه‌ای با خال‌های سفید داشت. وقتی جبه بعداً دستگیر شد، رو در رو با خان اعتراف کرد که تیر مورد نظر را خودش شلیک کرده است. چنگیز خان شجاعت این مرد را تحسین کرد و به جای کشتن جبه، او را به ارتش خود برد. سال‌ها بعد، وقتی جبه ژنرال شد، چنگیز خان نگران شد که زیردستش جاه‌طلبی‌هایی برای جایگزینی او دارد. جبه برای رفع سوءظن خان، ۱۰۰۰ اسب با پوزه‌های خال‌های سفید برای او هدیه فرستاد.

از اسب‌ها برای هدایت قایق‌های موقت مغول‌ها در رودخانه‌ها استفاده می‌شد. پیان دو کارپین این روش را اینگونه توصیف کرد: «وقتی به رودخانه‌ای می‌رسند، حتی اگر رودخانه بزرگی باشد، به روش زیر از آن عبور می‌کنند: رؤسا پوستی گرد و روشن دارند که در بالای آن سوراخ‌هایی بسیار نزدیک به هم دارند که از طریق آن طنابی را عبور می‌دهند و آن را طوری می‌کشند که شکم آن بیرون بزند و آن را با لباس و چیزهای دیگر پر می‌کنند و سپس آن را بسیار محکم می‌بندند. پس از آن زین‌ها و چیزهای سخت دیگر خود را روی آن قرار می‌دهند و مردان نیز روی آن می‌نشینند. سپس قایقی را که به این ترتیب ساخته شده است به دم اسب می‌بندند و مردی در جلو آن شنا می‌کند و آن را هدایت می‌کند. یا گاهی اوقات دو پارو دارند و با آنها از روی آب پارو می‌زنند و از رودخانه عبور می‌کنند. برخی از مردم فقیرتر یک کیسه چرمی دارند که به خوبی دوخته شده است و هر مرد یکی دارد. و در این کیسه یا گونی لباس و تمام وسایل خود را می‌گذارند و دهانه کیسه را محکم می‌بندند و آن را به دم اسب می‌بندند، سپس همان‌طور که در بالا گفته شد عبور می‌کنند.»

مغول‌ها مسافت‌های قاره‌ای را سوار بر اسب طی می‌کردند. به‌طور خاص، ارتش اروپایی ژنرال سوبوتای با ۵۰۰۰ نفر کامل می‌جنگید. کیلومتر از سرزمین مادری خود در مغولستان فاصله داشتند. از آنجایی که نیروهای او مستقیماً در یک مسیر مستقیم حرکت نمی‌کردند، بلکه در طول مسیر از مسیرهای مختلفی منحرف می‌شدند، این ۵۰۰۰ کیلومتر در واقع معادل ۸۰۰۰ کیلومتر اسب‌سواری است که تخمین زده می‌شود کیلومتر در کل.

پیام‌ها به سرعت در سراسر امپراتوری مغول توسط یک سیستم رله به سبک اسب سریع‌السیر حمل می‌شدند که در آن سوارکاران پیام‌ها را از ایستگاهی به ایستگاه دیگر منتقل می‌کردند و هر بار به یک اسب تازه‌نفس منتقل می‌شدند. سیستم مشابهی از پست سریع اسبی هنوز از سال ۱۹۱۱ در مغولستان اجرا می‌شد. الیزابت کندال آن را به شرح زیر توصیف کرد: «طبق معاهدات ۱۸۵۸ و ۱۸۶۰ یک مسیر پس‌رو بین مرز روسیه و کالگان ایجاد شد و با وجود راه‌آهن رقیب از طریق منچوری، یک پست اسبی هنوز هم سه بار در ماه از بیابان عبور می‌کند. مغول‌هایی که برای این کار استخدام شده‌اند، در هفت روز از شهری به شهر دیگر می‌روند و تمام مسیر را تاخت می‌زنند و مرتباً اسب‌ها و کمتر از آن، افراد را عوض می‌کنند.»

## باورهای معنوی
اعتقاد بر این است که روح یک اسب نر در یال او ساکن است؛ بنابراین، یال بلند و ضخیم نشانه‌ای از یک حیوان قوی در نظر گرفته می‌شود. یال یک اسب نر هرگز بریده نمی‌شود، اما یال اسب‌های اخته بریده می‌شود. پس از مرگ یک اسب نر، صاحب آن می‌تواند یال را نجات دهد. اولین کره اسب سال نیز یک شال آبی دور گردن خود خواهد داشت؛ اعتقاد بر این است که این کره اسب نشان دهنده قدرت کره اسب‌های آن سال است. وقتی یک سوارکار مغول از کنار یک اوبوو عبور می‌کند، ممکن است قبل از ادامه حرکت، مقداری از موهای دم اسب خود را به او تقدیم کند.

یک خانواده ممکن است یک اسب مقدس در میان گله خود داشته باشد که با یک شال آبی که دور گردنش بسته می‌شود، مشخص می‌شود. اسب معمولاً هرگز سوار نمی‌شود، اگرچه در موارد نادر، سرپرست خانواده ممکن است این کار را انجام دهد. از نظر تاریخی، اسب‌ها در مناسبت‌های خاص قربانی می‌شدند؛ ثبت شده است که در مراسم تشییع جنازه چنگیز خان، ۴۰ اسب قربانی شدند. هنگامی که یک جنگجوی مغول می‌مرد، اسب او کشته و با او دفن می‌شد. در سال ۱۲۵۳، ویلیام روبروک صحنه یک مراسم تشییع جنازه اخیر را مشاهده کرد که در آن پوست شانزده اسب بر روی تیرهای بلندی آویزان شده بود، به طوری که چهار پوست به سمت هر گوشه قطب‌نما اشاره می‌کرد. همچنین کومیس (شیر مادیان) برای نوشیدن متوفی وجود داشت.

شیر مادیان در مراسم مذهبی متنوعی استفاده می‌شد. در «تاریخ مخفی مغول‌ها» ثبت شده است که چنگیز خان شیر مادیان را به عنوان راهی برای احترام به کوهی که از او محافظت می‌کرد، روی زمین می‌پاشید. مغول‌ها قبل از نبرد، شیر مادیان را برای تضمین پیروزی روی زمین می‌پاشیدند. شیر پاشیده شده همچنین برای تطهیر استفاده می‌شد؛ فرستادگان خان موظف بودند در حالی که شیر مادیان به آنها پاشیده می‌شد، از بین دو آتش عبور کنند تا از وسایل شیطانی و جادوگری پاک شوند. ویلیام روبروک در سال ۱۲۵۳ خاطرنشان کرد: «اگر او [یک صاحبخانه مغول] در حالی که روی اسب نشسته بود [مشروب] بنوشد، ابتدا قبل از نوشیدن، کمی از آن را روی گردن یا یال اسب می‌ریخت.»

در دوران مدرن، اسب‌های مغول ممکن است قبل از مسابقه با پاشیدن شیر مادیان متبرک شوند. پس از مسابقات ملی نادام، اسب‌های برنده با شیر مادیان پاشیده می‌شوند و پنج اسب برتر در هر رده مسابقه «پنج اسب ایراگ» نامیده می‌شوند. پس از مسابقه کشتی نادام، برنده جرعه‌ای از ایراگ می‌نوشد و مقداری از آن را به هوا پرتاب می‌کند. همچنین ممکن است شیر پس از افرادی که به سفر می‌روند پاشیده شود.

وقتی اسب مورد علاقه‌اش می‌میرد، صاحبش می‌تواند بقایای او را به روش‌های مختلفی دفع کند. برای نشان دادن احترام، ممکن است جمجمه اسب را برداشته و آن را روی یک اووو، توده‌ای از سنگ که در مذهب شمنی استفاده می‌شود، قرار دهند. برخی دیگر معتقدند که وقتی اسبی برای غذا کشته می‌شود، جمجمه آن باید به دلیل تقدس اسب در مزرعه رها شود. لگدمال کردن جمجمه یا سم اسب بی‌احترامی محسوب می‌شود. به همین دلیل، چنین بقایایی را می‌توان از درخت آویزان کرد.

اعتقاد بر این است که اسب‌ها دارای ارواحی هستند که می‌توانند پس از مرگ صاحبشان به او کمک کنند یا به او آسیب برسانند. وقتی روح اسب متوفی راضی باشد، گله صاحبش شکوفا می‌شود؛ در غیر این صورت، گله شکست می‌خورد.

## منابع

رده:اسب‌ها بر پایه کشور
رده:اسب‌ها در فرهنگ و مذهب
رده:تاریخچه و فرگشت اسب
رده:فرهنگ در مغولستان