کوئنتن ماتسئیس

**کوئنتن ماتسئیس** (؛ ۱۴۶۶–۱۵۳۰) نقاش فلاندری در سنت هنر اولیه هلندی بود. او در لوون متولد شد.

بنا بر سنت خانوادگی، او پیش از آنکه نقاش شود، به عنوان آهنگر آموزش دیده بود. ماتسئیس بیش از ۲۰ سال در آنتورپ فعالیت کرد و آثار متعددی با ریشه‌های مذهبی و گرایش‌های طنزآمیز خلق نمود. او به عنوان بنیان‌گذار مکتب نقاشی آنتورپ شناخته می‌شود که در قرن ۱۶ میلادی به مکتب پیشرو نقاشی در فلاندر تبدیل شد. او تکنیک‌ها و مضامین جدید و همچنین موضوعات اخلاقی را بدون گسست کامل از سنت معرفی کرد.

## اوایل زندگی
بیشتر روایت‌های اولیه از زندگی ماتسئیس عمدتاً از افسانه ترکیب شده‌اند و گزارش‌های معاصر بسیار اندکی دربارهٔ ماهیت فعالیت‌ها یا شخصیت او وجود دارد. طبق کتاب *تاریخ مردم لوون* اثر جی. مولانوس، ماتسئیس به عنوان فردی بومیِ لون با پیشینه‌ای فروتنانه به عنوان یک آهنگر شناخته می‌شد. ماتسئیس که یکی از چهار فرزند خانواده بود، در فاصله‌ای بین ۴ آوریل و ۱۰ سپتامبر ۱۴۶۶ از یوست ماتسئیس (مرگ ۱۴۸۳) و کاترین فان کینکن متولد شد. افسانه‌ها حاکی از آن است که ماتسئیس حرفه آهنگری را برای به دست آوردن دل همسرش رها کرد، چرا که او نقاشی را حرفه‌ای رمانتیک‌تر می‌دانست؛ هرچند کارل فان ماندر مدعی بود که این موضوع حقیقت ندارد و دلیل واقعی، بیماری‌ای بود که طی آن او ضعیف‌تر از آن بود که در آهنگری کار کند و در عوض به تزئین چاپ‌نقش‌ها برای جشن‌های کارناوال می‌پرداخت.

اهدایی‌ها و دارایی‌های ثبت‌شدهٔ یوست ماتسئیس نشان می‌دهد که این خانواده درآمدی درخور داشتند و به احتمال زیاد نیاز مالی دلیل روی آوردن ماتسئیس به نقاشی نبوده است. در دوره‌ای که ماتسئیس در آنتورپ فعال بود، تنها چهار شاگرد پذیرفت: فردی به نام آرین که برخی مورخان هنر معتقدند همان آدریان فان آوربِک (استاد در ۱۵۰۸) است، ویلم مولن‌بروک (ثبت شده در ۱۵۰۱)، ادوارت پورتوگالویس (ثبت شده در ۱۵۰۴، استاد در ۱۵۰۶) و هنن بوک‌ماکره (ثبت شده در ۱۵۱۰). به‌طور گسترده باور بر این است که یوآخیم پاتینیر در مقطعی از دوران کاری خود با ماتسئیس تحصیل کرده و در چندین منظره از آثار او (مانند *وسوسه سن آنتونی* در موزه دل پرادو در مادرید) مشارکت داشته است. فقدان سوابق صنف در این دوره، سفرهای ماتسئیس به ایتالیا و سایر بخش‌های کشورهای پست (هلند و بلژیک امروزی) به عنوان بخشی از دوران آموزشی او را در هاله‌ای از تردید باقی می‌گذارد. در بیشتر موارد، تأثیرات خارجی بر ماتسئیس از روی نقاشی‌هایش استنباط می‌شود و این تأثیرات بخش بزرگی از آموزش این هنرمند در طول قرن ۱۶ میلادی تلقی می‌گردد.

## فعالیت در لوون
در بخش اعظم قرن ۱۵ میلادی، مراکزی که نقاشان کشورهای سفلی (هلند و بلژیک امروزی) بیشترین تجمع را در آن‌ها داشتند، تورنه، بروخه، خنت و بروکسل بودند. لُوِن در اواخر این دوره به شهرت رسید و صنعتگرانی از تمام حرفه‌ها، از جمله ماتسئیس، را به خدمت گرفت. تا پیش از آغاز قرن ۱۶ میلادی، آنتورپ جایگاه پیشرویی را که بعدها در برابر بروژ، خنت، بروکسل، مشلان و لوون حفظ کرد، به دست نیاورده بود. از آنجا که پیش از سال ۱۴۹۴ هیچ سوابقی از اصناف در لون ثبت نشده است، مدرک مستدلی مبنی بر اینکه ماتسئیس مقام استادی خود را در آنجا کسب کرده باشد وجود ندارد؛ با این حال، مورخان عموماً این شهر را محل آموزش‌های اولیه او می‌دانند، زیرا نام او پیش از آن به عنوان کارآموز در آنتورپ ثبت نشده بود. ماتسئیس به عنوان عضوی از صنف سنت لوکِ آنتورپ، یکی از نخستین هنرمندان برجسته این صنف به‌شمار می‌رود. سوابق موجود از قوانین و مقررات اصناف در قرن ۱۶ نشان می‌دهد که بسیار بعید است ماتسئیس خودآموخته بوده باشد، علیرغم روایت‌هایی در «*کتاب نقاشی*» اثر کارل فان ماندر (۱۶۰۴) که بیان می‌کند ماتسئیس نزد هیچ هنرمندی شاگردی نکرده است.

## سبک
اگرچه ریشه‌های آموزش ماتسئیس ناشناخته است، اما سبک او بازتاب‌دهنده ویژگی‌های هنری ماتسئیس است که تأثیر هانس مملینگ و روخیر فان در ویدن را به لون آورد. هنگامی که ماتسئیس در بیست و پنج سالگی در آنتورپ ساکن شد، سبک شخصی او به شکلی مهم در احیای هنر فلمنکی در راستای مسیر فان ایک و فان در ویدن مشارکت داشت. ماتسئیس در سال ۱۴۹۱، زمانی که در صنف نقاشان آنتورپ به مقام استادی رسید، لون را ترک کرد. شناخته‌شده‌ترین آثار هجوآمیز او شامل *پرتره یک مرد مسن* (۱۵۱۳) و *صراف و همسرش* (۱۵۱۴) است که همگی تفسیری بر احساسات انسانی و به‌طور کلی جامعه ارائه می‌دهند. او همچنین محراب‌های مذهبی و تابلوهای سه‌لتی نقاشی کرد که مشهورترین آن‌ها برای کلیسای سنت پیتر در لوون ساخته شد.

آثار ماتسئیس دارای احساسات مذهبی قوی — که از ویژگی‌های آثار سنتی فلمنکی است — در نظر گرفته می‌شوند و با رئالیسمی همراه هستند که اغلب به سمت «عجیب‌نگاری» (گروتسک) تمایل داشت. استحکام خطوط پیرامونی، مدل‌سازی واضح و پرداخت دقیق جزئیات در آثار ماتسئیس از نفوذ فان در ویدن نشئت می‌گیرد؛ و غنای درخشان رنگ‌دانه‌های شفاف را از فان ایک‌ها و مملینگ و از طریق دیرک بوتس به ارث برده است. آثار ماتسئیس عموماً بازتاب‌دهنده جدیت در بیان، بازنمایی‌های با جزئیات دقیق و جلوه‌های ملایم در نور و سایه هستند. او مانند اکثر هنرمندان فلمنکی آن زمان، توجه بسیاری به جواهرات، لبه‌های لباس و به‌طور کلی تزئینات داشت.

بیشترین تأکید در آثار او نه بر اتمسفر و فضا، که در واقع توجه بسیار اندکی به آن شده است، بلکه بر صراحت کاریکاتورگونه است: تأکید بر ظرافت مالیخولیایی قدیسان و حرکات بدنی و دهن‌کجی‌های بی‌رحمانه زندانبانان و جلادان. تلاشی خستگی‌ناپذیر وقف بیان شخصیت فردی شده است. یک گرایش هجوآمیز را می‌توان در تصاویر بانکداران بازرگان (لوور و قلعه وینزر) مشاهده کرد که طمع و بخل آن‌ها را آشکار می‌سازد. انگیزه دیگر او، یعنی پرداختن به احساسات لطیف، در دو نسخه از «مریم عذرا و کودک» در برلین و آمستردام مشهود است، جایی که بوسه مشتاقانه مادر تا حدی ناشیانه به نظر می‌رسد. بیانی از یأس شدید را نیز می‌توان در تابلوی *[[لوکرتیا]]* در موزه وین دید. با این حال، درخشش خیره‌کننده رنگ در این آثار، اغراق‌های تکلف‌گرایی را گوارا می‌سازد.

ماتسئیس مهارت قابل توجهی به عنوان یک نقاش پرتره داشت. تابلوی «اژیدیوس» (پیتر گیلز) او که تمجیدی به نظم لاتین از تامس مور برانگیخت، تنها یکی از پرتره‌های متعدد اوست که می‌توان پرتره ماکسیمیلیان یکم اتریش در گالری آمستردام را نیز به آن‌ها افزود. ماتسئیس در این بخش از فعالیت خود، به شدت تحت تأثیر هم‌وطنش یان مابوزه بود. پرتره‌نگاری ماتسئیس ویژگی‌های عاطفی بسیار شخصی و فردی را به نمایش می‌گذارد که بازتاب‌دهنده پایبندی او به رئالیسم به عنوان یک تکنیک است.

## تأثیرها

در مقایسه با سایر هنرمندان رنسانس شمالی همچون هانس هلباین پسر و آلبرشت دورر، ماتسئیس از جزئیات ظریف و دقیق دوری می‌جوید. با این حال، از آنجا که پیوندهای متعددی میان او و این استادان وجود دارد، می‌توان نتیجه گرفت که انحراف او در تکنیک‌ها عامدانه بوده و از روی نادانی نبوده است. او به احتمال زیاد بیش از یک بار با هولباین در مسیرش به انگلستان ملاقات کرده بود، و باور بر این است که دورر در سال ۱۵۲۰ از خانه او در آنتورپ بازدید کرده است. ماتسئیس همچنین پس از مرگ یوآخیم پاتینیر، سرپرست فرزندان آن نقاش شد.

آثار او شامل *مریم و مسیح*، *[[اینک انسان]]* و *مادر سوگوار* (لندن و آنتورپ) به دلیل مهارت آرام و باوقارشان شناخته می‌شوند که در آثار دوران پختگی او، بر ظرافت و سایه‌روشن‌های آن‌ها افزوده شده است. اعتقاد بر این است که او آثار لئوناردو داوینچی را در قالب چاپ‌نقش‌هایی که میان هنرمندان شمالی ساخته و توزیع شده بود، می‌شناخت (تابلوی «*مدونا و کودک همراه با بره*» او، که با الهام از *[[باکره و کودک به‌همراه حنای قدیس]]* خلق شده، بازتاب‌دهنده تأثیرات داوینچی است). این موضوع عمدتاً به عنوان سندی در نظر گرفته می‌شود که ماتسئیس به شدت تحت تأثیر هنرمندان رنسانس ایتالیا بوده و احتمالاً دست‌کم برای دوره‌ای کوتاه به ایتالیا سفر کرده است.

## مرگ
ماتسئیس در سال ۱۵۳۰ در آنتورپ درگذشت. او فردی متدین بود، علی‌رغم اینکه چندین تن از بستگانش به دلیل ایمانشان جان باختند. خواهرش کاترین و همسر او در سال ۱۵۴۳ در لون به دلیل آنچه در آن زمان جرم مستوجب اعدام یعنی کتاب مقدس محسوب می‌شد، مجازات شدند: همسرش گردن زده شد و گفته می‌شود خود او در میدان مقابل کلیسا زنده به گور گشت. در سال ۱۶۲۹، اولین سدهٔ درگذشت ماتسئیس با برگزاری مراسمی و نصب یک لوح برجسته به همراه کتیبه‌ای بر نمای کلیسای جامع بانوی ما گرامی داشته شد. گفته می‌شود کورنلیوس فان در خستِ خیرخواه، مسئول نگارش متن این کتیبه بوده است که در آن آمده: «در زمان خویش آهنگری و پس از آن نقاشی مشهور»، که این عبارت با افسانه‌های پیرامون پیشینهٔ فروتنانهٔ ماتسئیس مطابقت دارد.

## میراث

آثار ماتسئیس شامل *پرتره یک مرد مسن* (۱۵۱۳)، *عرضه مسیح به مردم* (۱۵۱۸–۱۵۲۰) (موزه دل پرادو) و *پیرزن گروتسک* (یا *[[دوشس زشت]]*) است که شاید شناخته‌شده‌ترین اثر او باشد. این اثر به‌عنوان پایه‌ای برای تصویرگری جان تنیل از «دوشس» در کتاب *[[ماجراهای آلیس در سرزمین عجایب]]* مورد استفاده قرار گرفت. این تابلو احتمالاً تصویری از یک شخص واقعی مبتلا به بیماری پاژه است، هرچند گاهی گفته می‌شود که پرتره‌ای استعاری از مارگارت، کنتس تیرول است که به «مولتاش» معروف بود؛ واژه‌ای که اگرچه تحت‌اللفظی «دهان‌کیفی» ترجمه می‌شود، اما (به‌دلیل رسوایی‌های ازدواجش) برای معنای «زن زشت» یا «فاحشه» به کار می‌رفت. دو محراب بزرگ سه‌لتی او، *خویشاوندی مقدس یا محراب سنت آن* (۱۵۰۷–۱۵۰۹) و *تدفین خداوند* (۱۵۰۸–۱۵۱۱) نیز بسیار مشهور هستند. این آثار که برای کلیسای سنت پیتر در لون سفارش داده شده بودند، بازتاب‌دهنده احساسات مذهبی قوی و جزئیات دقیقِ معرفِ اکثر آثار او هستند.

ماتسئیس همچنین بخشی از محراب صومعه «مادره دِ دئوس» در لیسبون را نقاشی کرد. این محراب توسلی اولیه به *هفت غم مریم* است، با تابلوهایی که همچنان یادآور *بانوی غم‌های ما*، *عیسی در میان پزشکان*، *در راه کالواری*، *کالواری*، *سوگواری* (همگی در موزه ملی هنر باستان) و *فرار به مصر* (موزه هنر ورسستر) هستند. از آنجایی که این صومعه در سال ۱۵۰۹ توسط دی. لئونور، ملکه بیوه پادشاه ژان دوم پرتغال و خواهر پادشاه مانوئل پرتغال بنیان‌گذاری شد، به نظر می‌رسد سفارش این مجموعه یک‌باره انجام شده باشد؛ برخی نویسندگان (فریدلندر) تاریخ ساخت قاب‌ها را سال‌های پیش از ۱۵۱۱ ذکر کرده‌اند. اثر او با نام مسیح در مقام مردِ غم‌ها در موزه موزه جی. پال گتی در لس آنجلس نگهداری می‌شود.

پسر کوئنتین، یان ماتسئیس، هنر را به ارث برد اما تلاشی برای گسترش میراث پدرش نکرد. قدیمی‌ترین اثر او، یک *سن ژروم* مورخ ۱۵۳۷ در گالری وین، و همچنین جدیدترین آن‌ها، *شفای توبیاس* مورخ ۱۵۶۴ در موزه آنتورپ، گواهی بر تمایل او به جایگزینی تقلید به جای اصالت است. پسر دیگر او، کورنلیس ماتسئیس نیز نقاش بود. پسرِ یان، کوئنتین ماتسئیس جوان، هنرمند دربار تودور بود و پرتره غربال از الیزابت یکم انگلستان را نقاشی کرد.

نزدیک ورودی کلیسای جامع بانوی ما در آنتورپ، چاهی از آهنِ ورزیده وجود دارد که به «چاه ماتسئیس» معروف است و طبق سنت، توسط این نقاشِ آینده ساخته شده است. ماتسئیس در طول قرن هفدهم در آنتورپ یک شخصیت نمادین بود و علاوه بر آن، یکی از بنیان‌گذاران مکتب محلی نقاشی محسوب می‌شد (که با دوران کاری پیتر پل روبنس به اوج خود رسید). یک داستان دنباله‌دار ارزان‌قیمت (پنی سریال) توسط نویسنده بریتانیایی، پیرس ایگانِ جوان، با عنوان *کوئنتین ماتسئیس* در سال ۱۸۳۹ منتشر شد.

## منابع

رده:درگذشتگان ۱۵۳۰ (میلادی)
رده:زادگان ۱۴۶۶ (میلادی)
رده:نقاشان سده ۱۶ (میلادی) اهل فلاندر