تاریخچه و فرهنگ تغذیه با شیر مادر

بندانگشتی|دو زن کره‌ای اوایل قرن بیستم در حال شیر دادن به نوزادان خود هنگام کار
**تاریخ و فرهنگ شیردهی**، تغییر نگرش‌های اجتماعی، پزشکی و قانونی به شیردهی، عمل تغذیه کودک با شیر مادر به‌طور مستقیم از سینه به دهان، را دنبال می‌کند. شیردهی ممکن است توسط مادر نوزاد یا توسط یک جایگزین، که معمولاً دایه نامیده می‌شود، انجام شود.
[بندانگشتی|[غازان خان|غازان خان، شاهزاده ایلخانی، در حال شیر خوردن.]]
در بیشتر جوامع، زنان خود نوزادانشان را شیر می‌دادند، مگر آن‌که بیماری یا مرگ مانع این کار می‌شد. پیش از آن‌که شیرخشک در دسترس قرار گیرد، در چنین شرایطی، اگر دایه‌ای به‌سرعت پیدا نمی‌شد، نوزاد با خطر جدی گرسنگی روبه‌رو بود و نرخ مرگ‌ومیر نوزادان بسیار بالا بود. دایه‌ها بخشی طبیعی از نظم اجتماعی به‌شمار می‌آمدند، هرچند نگرش‌های اجتماعی نسبت به دایگی و جایگاه اجتماعی دایه‌ها متفاوت بود. خود عمل شیردهی به‌تدریج امری عادی تلقی شد؛ آن‌چنان عادی که در جوامع کهن نیز برای خاندان سلطنتی شایسته شمرده نمی‌شد، و دایه‌ها برای شیر دادن به فرزندان خانواده‌های سلطنتی به‌کار گرفته می‌شدند. این نگرش در گذر زمان، به‌ویژه در اروپای غربی، گسترش یافت؛ جایی که نوزادان زنان اشرافی اغلب توسط دایه‌ها شیر داده می‌شدند. زنان طبقات پایین‌تر خود نوزادانشان را شیر می‌دادند و تنها در صورتی از دایه بهره می‌گرفتند که توانایی تغذیه نوزاد خود را نداشتند.

در اروپا در سده پانزدهم، تلاش‌هایی برای استفاده از شیر گاو یا بز به‌جای شیر مادر صورت گرفت، اما این کوشش‌ها موفقیت‌آمیز نبودند. در سده هجدهم، آرد یا غلات مخلوط با آبگوشت به‌عنوان جایگزین‌هایی برای شیردهی معرفی شدند، ولی این روش نیز نتوانست نیاز تغذیه‌ای نوزادان را به‌درستی تأمین کند. فرمول‌های تغذیه‌ای بهبودیافته برای نوزادان در میانه‌های سده نوزدهم پدیدار شدند و جایگزینی برای دایگی ـ و حتی خود شیردهی ـ فراهم آوردند.

در اوایل قرن بیستم، به ویژه در کانادا و ایالات متحده، که شیردهی به عنوان یک عمل بی‌فرهنگ و بی‌ارزش تلقی می‌شد، نگاه منفی به آن آغاز شد. استفاده از شیر خشک افزایش یافت که پس از جنگ جهانی دوم شتاب بیشتری گرفت. از دهه ۱۹۶۰ به بعد، شیردهی احیا شد که تا دهه ۲۰۰۰ ادامه یافت، اگرچه نگرش‌های منفی نسبت به شیردهی تا دهه ۱۹۹۰ همچنان پابرجا بود.

## تاریخ اولیه
[بندانگشتی|لوح [تمدن بابل|بابلی قدیمی از زنی نشسته که به نوزادش شیر می‌دهد، از جنوب بین‌النهرین، عراق]]
[چپ|بندانگشتی|182x182پیکسل|ظرف سرامیکی [موچه که زنی را در حال شیر دادن نشان می‌دهد. مجموعه موزه لارکو. لیما-پرو]]
[چپ|بندانگشتی|شاهزاده خانم سوبکناخت در حال شیر دادن به یک شاهزاده، حدود ۱۷۰۰ تا بعد از ۱۶۳۰ پیش از میلاد [موزه بروکلین|، موزه بروکلین]]
در امپراتوری‌های مصر، یونان و روم، زنان معمولاً تنها فرزندان خود را شیر می‌دادند. با این حال، شیردهی به‌تدریج امری بسیار معمولی تلقی شد، آن‌چنان‌که برای خاندان سلطنتی شایسته شمرده نمی‌شد؛ از همین‌رو، دایه‌ها برای تغذیه نوزادان خانواده‌های سلطنتی به‌کار گرفته می‌شدند. این نگرش در گذر زمان، به‌ویژه در اروپای غربی، گسترش یافت و زنان اشرافی غالباً از دایه‌ها بهره می‌گرفتند. در سوی دیگر جهان، هنرمندان تمدن موچه در پرو (سال‌های ۱ تا ۸۰۰ میلادی) تصویر زنانی را که در حال شیر دادن به فرزندان خود بودند، در ظروف سفالی بازنمایی کرده‌اند؛ نشانه‌ای از اهمیت فرهنگی و اجتماعی این عمل در آن دوران.

شیردهی مشترک هنوز در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، زمانی که مادران برای تغذیه فرزندانشان به کمک نیاز دارند، انجام می‌شود.

### اسلام
در قرآن آمده است که اگر والدین هر دو موافق باشند، کودک باید از شیر مادر تغذیه شود:مادران می‌توانند فرزندان خود را دو سال کامل شیر دهند، برای کسی که بخواهد دوران شیردهی را کامل کند… و اگر خواستید فرزندانتان را با شیر کسی دیگر شیر دهید، گناهی بر شما نیست، به شرطی که به‌طور شایسته مزد بدهید. (بخش‌هایی از سوره بقره، آیه ۲۳۳) … و دوران بارداری و از شیر گرفتن او سی ماه است… (بخشی از سوره احقاف، آیه ۱۵)اسلام شیردهی را به مدت دو سال تا سی ماهگی، چه توسط مادر و چه توسط دایه، توصیه کرده است. حتی در عربستان پیش از اسلام، کودکان معمولاً توسط دایه‌ها شیر می‌خوردند.

## قرن هجدهم
[بندانگشتی|نقاشی زنی که در خانه شیر می‌دهد، [هلند]]
در سده هجدهم، پزشکان مرد به‌تدریج وارد حوزه‌هایی شدند که پیش‌تر در انحصار زنان بود، از جمله بارداری، زایمان و مراقبت از نوزادان. در همین دوره، علوم طبیعی نوظهور استدلال می‌کردند که زنان باید همچون حیوانات، در خانه بمانند و وظیفه شیردهی و پرورش فرزندان را بر عهده گیرند. دولت‌های اروپایی نیز به‌دلیل نرخ بالای مرگ‌ومیر نوزادان، نگران کاهش نیروی کار بودند و دایگی را یکی از عوامل اصلی این بحران تلقی می‌کردند. در نتیجه، کارزارهایی علیه رسم استفاده از دایه در میان طبقات بالای جامعه به راه افتاد و زنان تشویق یا حتی به‌موجب قانون مجبور شدند که خود فرزندانشان را شیر دهند.

دانشمند زیست‌شناس و پزشک کارل لینه، پزشک انگلیسی ویلیام کادُگان، فیلسوف ژان-ژاک روسو، و قابله فرانسوی آنل لو رُبور، همگی در نوشته‌های خود بر مزایا و ضرورت شیردهی مستقیم مادر تأکید کرده و با دایگی مخالفت ورزیدند. سر هانس اسلون در سال ۱۷۴۸ به نقش شیردهی در کاهش مرگ‌ومیر نوزادان اشاره کرد. ملک شخصی او در چلسی ـ که بعدها به باغ گیاه‌شناسی تبدیل شد ـ در سال ۱۷۳۶ مورد بازدید کارل لینه قرار گرفت. لینه در سال ۱۷۵۲ رساله‌ای علیه استفاده از دایه منتشر کرد و آن را خلاف قانون طبیعت دانست. به باور او، نوزادی که توسط مادر خود شیر داده نمی‌شود، از آغوز ملین محروم می‌ماند. لینه همچنین معتقد بود که دایه‌های طبقات پایین جامعه بیش از حد چربی مصرف می‌کنند، الکل می‌نوشند و به بیماری‌های واگیردار (مانند بیماری‌های آمیزشی) مبتلا هستند؛ و در نتیجه، شیری تولید می‌کنند که می‌تواند برای نوزاد کشنده باشد.
راست|بندانگشتی|جلد کتاب نامادری (۱۷۵۲)
شیر مادر مایعی معجزه‌آسا در نظر گرفته می‌شد که می‌توانست مردم را شفا دهد و به آنها خرد عطا کند. شخصیت اسطوره‌ای فیلوسوفیا-ساپیِنتیا، مظهر خرد، فیلسوفان را از سینه خود شیر می‌داد و از این طریق آنها خرد و فضیلت اخلاقی را جذب می‌کردند. از سوی دیگر، شیردهی چیزی بود که انسان‌ها را با حیوانات مرتبط می‌کرد. لینه - که قلمرو حیوانات را طبقه‌بندی کرد - به‌طور تصادفی نام دسته «چهارپا» (چهارپا) را به «پستانداران» (پستانداران) تغییر نداد. با این عمل، او سینه زن شیرده را به نماد این دسته از حیوانات که انسان‌ها در آن طبقه‌بندی می‌شدند، تبدیل کرد.

## قرن نوزدهم
تا سده نوزدهم، شیردهی همچنان به‌عنوان وظیفه‌ای اجتناب‌ناپذیر برای بسیاری از زنان تلقی می‌شد. با این حال، روش «پرورش با دست» ـ یعنی تغذیه نوزاد بدون شیر مادر ـ به‌تدریج محبوبیت یافت، بخشی از این گرایش ناشی از باور رایج بود که شیردهی موجب تحلیل رفتن نیروی جسمی زن می‌شود. این نگرش، همراه با تحولات پزشکی و اجتماعی آن دوران، زمینه‌ساز تغییراتی در شیوه‌های مراقبت از نوزادان شد.

مورخ ریما دی. اپل در کتاب خود *با عنوان «مادران و پزشکی.* *تاریخ اجتماعی تغذیه نوزادان، ۱۸۹۰–۱۹۵۰»* می‌نویسد که در ایالات متحده آمریکا بیشتر نوزادان شیر مادر دریافت می‌کردند. مورخ هلندی، ون ایکلن، شواهد اندک موجود در مورد شیوه‌های شیردهی در هلند را بررسی کرد. حدود سال ۱۸۶۰ در استان زیلاند هلند، حدود ۶۷٪ از نوزادان شیر مادر می‌خوردند، اما تفاوت‌های بزرگی در این منطقه وجود داشت. زنان موظف بودند به نوزادان خود شیر بدهند: «هر مادری باید به فرزند خود شیر بدهد، اگر برای این کار مناسب باشد (...) هیچ زنی برای داشتن فرزندی که برای شیر دادن به او مناسب نیست، مناسب نیست.»

شیر مادر برای نوزادان بهترین شیر محسوب می‌شد، اما کیفیت شیر مادر متغیر بود. کیفیت شیر مادر تنها در صورتی خوب تلقی می‌شد که مادر رژیم غذایی خوبی داشته باشد، ورزش بدنی انجام دهد و از نظر روانی در تعادل باشد. در اروپا (به ویژه در فرانسه) و کمتر در ایالات متحده آمریکا، استخدام دایه در بین طبقات بالا و متوسط رواج داشت. اگر پیدا کردن دایه خیلی دشوار بود، مردم از شیر خشک برای تغذیه نوزادان خود استفاده می‌کردند، اما این کار برای سلامتی و زندگی نوزاد بسیار خطرناک تلقی می‌شد.

## افول و ظهور مجدد در قرن‌های بیستم و بیست و یکم
شیردهی در جهان غرب از اواخر سده نوزدهم تا دهه ۱۹۶۰ با کاهش چشمگیری روبه‌رو شد. این افت عمدتاً ناشی از رواج شیر پاستوریزه و عرضه تجاری شیرخشک بود؛ محصولاتی که به‌عنوان جایگزین‌های اجتماعی و پزشکی مورد تأیید قرار گرفتند، به‌ویژه در میان مادران تحصیل‌کرده و طبقات در حال صعود اجتماعی. تا دهه ۱۹۵۰، شیردهی به‌عنوان رفتاری کهنه و متعلق به زنان طبقات پایین و بی‌سواد تلقی می‌شد و حتی در میان اقشار مرفه و نهادهای پزشکی رسمی، با عباراتی چون «تا حدی چندش‌آور» توصیف می‌گردید.

نامه‌ها و سرمقاله‌های منتشرشده در مجلات زنان، از جمله «چَتِلِین» در فاصله سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۹۵، عمدتاً بازتاب‌دهنده نگرش‌های منفی نسبت به شیردهی بودند و به تقویت داغ اجتماعی گسترده‌ای که پیرامون این عمل شکل گرفته بود، دامن می‌زدند. این مطالب اغلب شیردهی را با مفاهیمی چون عقب‌ماندگی، بی‌سوادی یا فقدان ظرافت اجتماعی پیوند می‌دادند و نقش مهمی در تداوم نگاه تحقیرآمیز به آن ایفا کردند.

با این حال، از اواسط دهه ۱۹۶۰، تجدید حیات قابل توجهی در شیردهی در کانادا و ایالات متحده رخ داد که عمدتاً توسط زنان تحصیل‌کرده‌تر و مرفه‌تر رهبری می‌شد.

### نکات برجسته داده‌های تاریخی

----

### اهداف جهانی برای تغذیه انحصاری با شیر مادر
**مجمع جهانی بهداشت** (۲۰۱۲) هدف جهانی برای **تغذیه انحصاری با شیر مادر برای حداقل ۵۰٪ از نوزادان زیر شش ماه تا سال ۲۰۲۵ را** که مطابق با استراتژی جهانی WHO/UNICEF برای تغذیه نوزادان و کودکان خردسال است، تأیید کرد.

برآوردهای فعلی نشان می‌دهد که تقریباً ۴۴ تا ۴۸ درصد از نوزادان زیر شش ماه در سراسر جهان منحصراً با شیر مادر تغذیه می‌شوند که نشان‌دهنده پیشرفت است، اما کمی از هدف فاصله دارد.

### کانادا
بر پایه یک پیمایش سلامت دولتی در کانادا در سال ۱۹۹۴، ۷۳٪ از مادران کانادایی شیردهی را آغاز کرده بودند، در حالی که این رقم در سال ۱۹۶۳ تنها ۳۸٪ بود. برخی پژوهشگران بر این باورند که فاصله نسلی در تجربه شیردهی در کانادا یکی از عوامل ناکامی مادران جدید در ادامه این روند است؛ چرا که والدین تازه‌کار نمی‌توانند از اعضای مسن‌تر خانواده کمک بگیرند، زیرا آنان نیز در این زمینه بی‌اطلاع‌اند.

زنان بومی کانادا به‌ویژه از فقدان دانش سنتی شیردهی آسیب دیده‌اند؛ دانشی که مادران را به شیردهی دست‌کم تا دو سال و گاه تا چهار یا پنج سال پس از تولد فرزند ترغیب می‌کرد. این دانش در اثر استعمار مهاجران از میان رفته و امروزه نرخ آغاز شیردهی و شیردهی انحصاری تا شش ماه در میان مادران بومی به‌طور چشمگیری کمتر از مادران غیر بومی کاناداست.

در میان مناطق مختلف، زنان غرب کانادا بیش از دیگران به شیردهی روی می‌آورند؛ تنها ۵۳٪ از مادران استان‌های آتلانتیک شیردهی می‌کنند، در حالی که این رقم در بریتیش کلمبیا به ۸۷٪ می‌رسد. بیش از ۹۰٪ از زنان شرکت‌کننده در نظرسنجی گفته‌اند که دلیل اصلی شیردهی، مزایای بیشتر آن برای نوزاد نسبت به شیرخشک است. در میان زنانی که شیردهی نکرده‌اند، ۴۰٪ اظهار داشته‌اند که تغذیه با شیرخشک آسان‌تر است؛ این پاسخ، رایج‌ترین دلیل در میان آنان بود.

زنانی که سن بالاتر، تحصیلات بیشتر، درآمد بالاتر و وضعیت تأهل داشتند، بیشترین گرایش را به شیردهی نشان دادند. همچنین زنان مهاجر نیز بیش از دیگران به شیردهی می‌پرداختند. با این حال، حدود ۴۰٪ از مادرانی که شیردهی را آغاز کرده‌اند، آن را کمتر از سه ماه ادامه می‌دهند. مهم‌ترین عامل قطع شیردهی در این گروه، تصور ناکافی بودن شیر بود. در میان زنانی که بیش از سه ماه شیردهی کرده‌اند، بازگشت به محیط کار یا تصمیم قبلی برای توقف در آن زمان، از جمله دلایل اصلی قطع شیردهی بوده‌اند.

بر پایه مقاله‌ای در «نشریه سلامت عمومی کانادا» در سال ۱۹۹۶، در شهر ونکوور ۸۲٫۹٪ از مادران شیردهی را آغاز کرده بودند. با این حال، این رقم در میان زنان سفیدپوست ۹۱٫۶٪ و در میان زنان غیر سفیدپوست تنها ۵۶٫۸٪ بود. تنها ۱۸٫۲٪ از مادران تا نه‌ماهگی نوزاد به شیردهی ادامه داده بودند. بررسی‌ها نشان داد که شیوه‌های شیردهی به‌طور معناداری با وضعیت تأهل، سطح تحصیلات و درآمد خانوادگی مادران ارتباط دارد.

یک مطالعهٔ بین‌المللی در سال ۲۰۰۳ نشان داد که ۷۲٪ از مادران کانادایی شیردهی را شروع می‌کنند و ۳۱٪ از آنها این کار را پس از چهار تا پنج ماه ادامه می‌دهند.

### چین
در سال ۲۰۱۵، یونیسف ثبت کرد که میزان تغذیه انحصاری با شیر مادر در سطح ملی در چین ۲۸٪ است. در سال ۲۰۱۹، بنیاد تحقیقات توسعه چین دریافت که ۲۹٪ از نوزادان زیر ۶ ماه با شیر مادر تغذیه می‌شوند. چین بسیاری از مفاد مندرج در قانون بین‌المللی بازاریابی جایگزین‌های شیر مادر را که در سال ۱۹۸۱ توسط مجمع جهانی بهداشت تصویب شد، اجرا کرده است. در سال ۲۰۲۱، کمیسیون ملی بهداشت چین طرح اقدام ترویج تغذیه با شیر مادر (۲۰۲۱–۲۰۲۵) را با هدف دستیابی به هدف سازمان بهداشت جهانی مبنی بر ۵۰٪ میزان شیردهی برای نوزادان زیر ۶ ماه تا پایان سال ۲۰۲۵ راه‌اندازی کرد. این طرح همچنین پوشش ۸۰٪ از مراکز عمومی را برای حمایت از مادران شیرده هدف قرار داده است.

### کوبا
شیردهی در کوبا از سال ۱۹۴۰ به‌طور رسمی مورد شناسایی و حمایت دولت قرار گرفته است؛ در قانون اساسی آن سال، مقرراتی برای ارتقای سلامت مادر و کودک گنجانده شد. این حمایت در قانون اساسی سال ۱۹۷۵ تقویت شد، به‌ویژه در ماده ۶۸ که به‌صراحت از حقوق زنان در دوران بارداری و شیردهی پشتیبانی می‌کند. این رویکرد نشان‌دهنده تعهد ساختاری دولت کوبا به حفظ سلامت نوزادان و توانمندسازی مادران در ایفای نقش تغذیه‌ای و مراقبتی آنان است.

ماده ۶۸ قانون اساسی کوبا تضمین می‌کند که زنان پیش و پس از زایمان از مرخصی با حقوق برخوردار باشند. به‌طور مشخص، این ماده شش هفته مرخصی با حقوق پیش از زایمان و شش هفته پس از آن را مقرر می‌دارد، به‌نحوی که حقوق شغلی و مزایای استخدامی زنان در این دوره محفوظ می‌ماند. افزون بر این، ماده مذکور حمایت‌های ویژه‌ای برای مادران شیرده پس از بازگشت به محیط کار در نظر گرفته است. از جمله، الزام به تخصیص دو نوبت استراحت فوق‌العاده روزانه، هر بار به مدت نیم ساعت، برای آن‌که مادران بتوانند در محل کار به شیردهی یا دوشیدن شیر بپردازند. این تدبیر قانونی با هدف تسهیل ادامه شیردهی پس از پایان مرخصی زایمان طراحی شده و در خدمت ارتقای سلامت و رفاه مادر و کودک قرار دارد.

### ژاپن
به‌طور سنتی، زنان ژاپنی زایمان خانگی داشتند و با کمک ماساژ سینه به نوزاد شیر می‌دادند. از شیر گرفتن اغلب دیر انجام می‌شد و شیردهی، در موارد نادر، تا اوایل نوجوانی ادامه می‌یافت. پس از جنگ جهانی دوم، طب غربی به ژاپن برده شد و زنان شروع به زایمان در بیمارستان‌ها کردند، جایی که معمولاً نوزاد به مهدکودک برده می‌شد و به او شیر خشک داده می‌شد. در سال ۱۹۷۴، یک کمپین تبلیغاتی جدید شیردهی توسط دولت به افزایش آگاهی از مزایای آن کمک کرد و شیوع آن به شدت افزایش یافته است. ژاپن اولین کشور توسعه‌یافته‌ای بود که بیمارستان دوستدار کودک داشت و تا سال ۲۰۰۶، ۲۴ مرکز دیگر از این نوع دارد.

### بریتانیا
در فاصله سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰، نرخ آغاز شیردهی در بریتانیا از ۷۶٪ به ۸۱٪ افزایش یافت. همچنین، شیردهی انحصاری در سه‌ماهگی از ۱۳٪ به ۱۷٪ و در شش‌ماهگی از ۷٪ به ۱۲٪ رسید. در اسکاتلند، «پیمایش تغذیه مادر و نوزاد» در سال ۲۰۱۸ نشان داد که نرخ شیردهی در شش‌ماهگی بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۷ از ۳۲٪ به ۴۳٪ افزایش یافته است. در همین راستا، «ابتکار دوستدار نوزاد» که با توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت و دولت بریتانیا هم‌راستا است، به‌طور رسمی شیردهی انحصاری تا شش‌ماهگی را ترویج می‌کند؛ رویکردی که هدف آن ارتقای سلامت نوزادان و تقویت پیوند مادر و کودک است.

### ایالات متحده
در سال ۲۰۱۸، گزارشی منتشر شد از نخستین مورد شناخته‌شده‌ای که در آن یک زن ترنس در ایالات متحده توانست نوزادِ پذیرفته‌شده خود را با شیر خود تغذیه کند. این رویداد نقطه‌عطفی در تاریخ پزشکی و جنسیت به‌شمار می‌آید، چرا که نشان داد با بهره‌گیری از درمان‌های هورمونی و حمایت‌های بالینی، امکان تحریک تولید شیر در بدن زن ترنس وجود دارد.

## جستارهای وابسته
* از شیر گرفتن

## منابع

رده:شیردهی
رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده