قانون سپر خبرنگاران

**قانون سپر خبرنگاران** (به انگلیسی: *Shield law*) به دسته‌ای از قوانین یا قواعد حقوقی گفته می‌شود که از خبرنگاران و رسانه‌ها در برابر اجبار به افشای **منابع خبری** و/یا **مواد منتشرنشده** (یادداشت‌ها، فایل‌های خام، مکاتبات) حفاظت می‌کنند. این حمایت‌ها معمولاً به‌منظور تقویت آزادی مطبوعات، تشویق افشاگران (sources) و تأمین منافع عمومی در جریان آزاد اطلاعات وضع می‌شوند و بسته به کشور، دامنه، استثناها و فرآیندهای متفاوتی دارند.

## تعریف و دامنه
قوانین «سپر» معمولاً **امتیاز خبرنگار** (*journalist’s privilege*) را به‌رسمیت می‌شناسند؛ یعنی خبرنگار می‌تواند در برابر احضاریه یا دستور دادگاه از افشای منبع یا مواد منتشرنشده خودداری کند، مگر آنکه شرایط استثنایی (مانند جلوگیری از *خطر قریب‌الوقوع*، *امنیت ملی* یا *ضرورتِ غلبه‌کننده*) احراز شود. در برخی نظام‌ها حمایت **مطلق** از هویت منبع محرمانه پذیرفته شده و در برخی دیگر **مشروط/کیفی** است (ترازمندی منافع توسط قاضی).

## پیشینه
گرچه ریشهٔ تاریخی حمایت از منابع در عرف حرفه‌ای روزنامه‌نگاری است، در حقوق تطبیقی مسیرهای متفاوتی طی شده: در ایالات متحده حمایت‌ها عمدتاً **ایالتی** و متکی به قانون‌های موضوعه/رویهٔ قضایی‌اند و در سطح فدرال قانون جامعی وجود ندارد؛ در اروپا، علاوه بر قوانین ملی، دادگاه اروپایی حقوق بشر در پروندهٔ *Goodwin v. UK (1996)* حمایت از منابع را «سنگ‌بنای آزادی مطبوعات» دانسته است.

## وضعیت کشورها
;ایالات متحده
:**قانون فدرال** جامع وجود ندارد، اما **اکثر ایالات** قانون «سپر» دارند و/یا *امتیاز خبرنگار* به‌موجب رویهٔ قضایی به‌رسمیت شناخته شده است. دامنهٔ حمایت‌ها (منابع محرمانه، مواد منتشرنشده، تعریف «خبرنگار») بین ایالات متفاوت است.

;کانادا
:**قانون فدرال حفاظت از منابع خبرنگاری** (*Journalistic Sources Protection Act, S-231*) در ۲۰۱۷ تصویب شد و معیارهای سخت‌گیرانه‌تری برای دسترسی قضایی به مواد/منابع خبرنگاران مقرر می‌کند (اصلاح *قانون ادله* و *قانون آیین دادرسی کیفری*).

;بریتانیا
:حمایت قانونی عمدتاً از **مادهٔ ۱۰ قانون تحقیر دادگاه ۱۹۸۱** برمی‌آید که افشای منابع را فقط در صورت «ضرورت در راستای منافع عدالت/امنیت ملی/پیشگیری از اختلال یا جرم» مجاز می‌داند؛ این تفسیر با رویهٔ *Goodwin* تقویت شده است.

;فرانسه
:**قانون ۴ ژانویه ۲۰۱۰** دربارهٔ **حمایت از راز منابع خبرنگاران**، با اصلاحات بعدی، اصل محرمانگی منبع را تثبیت و استثناها را محدود می‌کند.

;آلمان
:**حق امتناع از ادای شهادت** برای خبرنگاران در قانون آیین دادرسی کیفری آلمان (*StPO §53, §53a*) به‌رسمیت شناخته شده و از منابع/مواد حرفه‌ای محافظت می‌کند.

;سوئد
:**قانون اساسی آزادی مطبوعات** (*Tryckfrihetsförordningen*) و **قانون اساسی آزادی بیان** (*Yttrandefrihetsgrundlagen*) **حق ناشناس‌ماندن منابع** و ممنوعیت افشای هویت منبع توسط مقامات را تضمین می‌کنند.

;نیوزیلند
:**مادهٔ ۶۸ قانون ادله ۲۰۰۶** امتیاز خبرنگار را پیش‌بینی می‌کند و دادگاه فقط در شرایط ضرورت غلبه‌کننده می‌تواند افشا را دستور دهد.

;استرالیا
:**اصلاحیهٔ ۲۰۱۱ قانون ادله فدرال** (*Evidence Amendment (Journalists’ Privilege) Act 2011*) امتیاز خبرنگار را در سطح قلمرو فدرال تقویت کرد؛ ایالات/قلمروها نیز مقررات مشابه (*uniform evidence*) دارند.

;هلند
:پس از رویهٔ ECHR، قوانین/رویه‌های داخلی از منبع‌محوری خبرنگاران حمایت می‌کنند؛ دادگاه عالی هلند در پرونده‌های متعدد به‌تبع *Goodwin* موضع حمایتی اتخاذ کرده است.

;اسپانیا
:**اصل محرمانگی منابع** به‌موجب **مادهٔ ۲۰ قانون اساسی** و قوانین رسانه‌ای به‌رسمیت شناخته شده و افشا تنها در موارد استثنایی با دستور قضایی ممکن است.

## ایران
در حقوق ایران **قانون اختصاصیِ موسوم به «سپر خبرنگاران»** که به‌طور صریح و نظام‌مند **محرمانگی منابع** و **مصونیت از افشای مواد منتشرنشده** را تضمین کند **وجود ندارد**. قانون مطبوعات ایران چارچوب‌های کلی فعالیت رسانه‌ای را بیان می‌کند، اما سازوکار ویژه و صریحی هم‌سنگ قوانین یادشده در کشورهای دیگر برای امتیاز خبرنگار مقرر نکرده است.

## استثناها و تعارض منافع
حتی در نظام‌های دارای قانون سپر، **استثناهایی** مانند خطر قریب‌الوقوع برای جان/امنیت، پیشگیری از جرم جدی، یا ضرورت قاطع برای اجرای عدالت، می‌تواند به **رفع مصونیت** بینجامد. در این موارد، دادگاه معمولاً آزمون‌های چندمرحله‌ای (ضرورت، تناسب، نبودِ جایگزین کم‌مداخله) را اعمال می‌کند.

## نقدها و مباحث
مدافعان قانون سپر آن را برای روزنامه‌نگاری تحقیقی حیاتی می‌دانند و بر رابطهٔ مستقیم بین **حفاظت از منابع** و **افشاگری‌های منفعت عمومی** تأکید می‌کنند. منتقدان می‌پرسند چگونه می‌توان میان این امتیاز و منافع رقیب مانند دادرسی عادلانه، امنیت ملی یا سوءاستفادهٔ احتمالی از محرمانگی توازن برقرار کرد؛ به‌همین دلیل، اغلب نظام‌ها حمایت **مشروط** با آزمون‌های قضایی را ترجیح می‌دهند.

## جستارهای وابسته
* آزادی مطبوعات
* روزنامه‌نگاری تحقیقی
* حفاظت از افشاگران
* حقوق رسانه

## پانویس


## منابع برای مطالعهٔ بیشتر
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* راهنمای جامع «امتیاز خبرنگار» توسط RCFP
* پایگاه HUDOC دادگاه اروپایی حقوق بشر (پرونده‌های مرتبط)