دیئوس پیتر

دیِئوس یا دیِوس که معنی‌اش «روشنایی روز» است، و به‌صورت کامل‌تر دیئوس پَه‌تر یعنی «پدر روشنایی روز»، نام بازسازی‌شده‌ی خدایی در اسطوره‌های هندواروپایی باستان است که نماینده‌ی آسمان روشن روز بود. دیئوس به‌عنوان شخصیت خداییِ آسمان در روز، و جایگاهی که خدایان دیگر در آن قرار دارند شناخته می‌شد. او با آسمان گسترده‌ی روز و باران‌های پربرکت مرتبط بود. همچنین، دیئوس معمولاً در کنار الهه‌ی مادر زمین، به نام دِگه‌وم دیده می‌شد. این دو با هم یک زوج نمادین بودند که ترکیبی از وحدت (آسمان و زمین) و تضاد (روشنایی و تاریکی، بالا و پایین) را نشان می‌دادند.

با این‌که وجود دیئوس به‌طور مستقیم در آثار باستانی یا متون مکتوب ثبت نشده، اما دانشمندان او را یکی از مطمئن‌ترین و قطعی‌ترین خدایان بازسازی‌شده در میان خدایان اسطوره‌ای هندواروپایی می‌دانند. دلیل این اطمینان این است که فرمول‌ها و عبارات یکسانی که به این خدا اشاره دارند، در زبان‌ها و اسطوره‌های اقوام هندواروپایی بعدی دیده می‌شود؛ از جمله:  هندوآریایی‌ها، لاتین‌ها، یونانی‌ها، فریگیه‌ای‌ها، مِساپی‌ها، تراکیه‌ای‌ها، ایلیریایی‌ها، آلبانیایی‌ها و هیتی‌ها.

## نام
### ریشه‌شناسی
نام الهی دیئوس از ریشهٔ *dyeu مشتق شده است که به معنای «آسمان روزانه» یا «روشنی روز» است (در تقابل با تاریکی شب). این واژه شکلی بسط‌یافته از ریشهٔ *di یا dey به معنی «درخشیدن، روشن بودن» است. واژه‌های هم‌ریشه در زبان‌های هندواروپایی که حول مفاهیم «روز»، «آسمان» و «خدا» می‌گردند و همگی از ریشهٔ *dyeu  مشتق شده‌اند مانند واژهٔ سانسکریت dyumán به معنای «آسمانی، درخشان، تابان» نشان می‌دهند که دیئوس در میان گویشوران هندواروپایی آغازین، به آسمان روشن و گستردهٔ روزانه به‌عنوان یک موجود الهی اشاره داشته است.

یک مشتق بالانده در واژهٔ *deywós («آسمانی، وابسته به آسمان») دیده می‌شود که واژهٔ رایج برای «خدا» در زبان نیا-هندواروپایی بوده است. در دورهٔ کلاسیک هندواروپایی، که با فرهنگ «خولینسک متأخر» (حدود ۳۹۰۰–۳۵۰۰ پیش از میلاد) مرتبط است، دیئوس همچنین معنای «آسمان» داشت، در حالی که در سنت آناتولیایی‌ باستان این واژه به طور کلی برای «خدا» (یا به طور خاص «خدای خورشید») به‌کار می‌رفت. مشتق پسوندی *diwyós («خدایی، الهی») نیز در زبان‌های لاتین، یونانی و سانسکریت گواهی شده است. اسم *deynos («روز»)، که به‌عنوان یک بازساخت از *deywós تفسیر می‌شود، در زبان‌های مختلف بازمانده‌هایی دارد، از جمله: آلبانیایی: din («سپیده‌دم»)، سانسکریت ودایی: dína- («روز») و divé-dive («روز»)، لیتوانیایی: dienà («روز»)، لتونیایی: dìena («روز»)، اسلاوی: dъnъ («روز») و نمونهٔ اسطوره‌ای پولودنیتسا («بانو نیمروز»)، لاتین: Dies، الههٔ روز و همتای یونانی او همرا، هیتی: siwat («روز»)، پالایی: Tīyat- («خورشید، روز»)، یونانی باستان: éndios («نیمروز»)، ارمنی کهن: tiw (տիւ) («روز روشن»)، ایرلندی کهن: noenden («دورهٔ نُه‌روزه»)، ولزی: heddyw («امروز»).

## نقش
دیئوس نماینده‌ی آسمان یا روز بود که به‌صورت یک موجود الهی تصور می‌شد، و از همین رو، به‌عنوان جایگاه خدایان یا همان «آسمان به‌معنای بهشت» شناخته می‌شد. او در نقش دروازه‌ای به‌سوی خدایان و همچنین پدر دو قلوهای الهی و الهه‌ی سپیده‌دم، اِئوسوس، ظاهر می‌شد. به همین دلیل، دیئوس یکی از خدایان مهم در مجموعه‌ی اسطوره‌ای نیا-هندواروپایی بوده است. با این حال، احتمالاً او فرمانروای اصلی یا دارنده‌ی قدرت برتر نبوده؛ یعنی نقشی مشابه زئوس در یونان یا ژوپیتر در روم نداشته است.

دیئوس با آسمان روشن و پهناور مرتبط بود، اما در فرمول‌های ودایی و یونانی همچنین با «باران دیئوس» و هوای ابری نیز ارتباط داشت.** اگرچه برخی از خدایانی که برگرفته از دیئوس هستند، مانند زئوس و ژوپیتر، به عنوان خدایان طوفان شناخته می‌شوند، اما تصور می‌شود این ویژگی در مراحل بعدی و تنها در سنت‌های مدیترانه‌ای به وجود آمده باشد؛ احتمالاً این تغییر به دلیل ادغام و هم‌ریختگی با خدایان کنعانی و خدای هندواروپایی اولیه‌‌ی پرکونوس بوده است.

به دلیل ماهیت آسمانی‌اش، دیئوس در اسطوره‌های هندواروپایی اغلب به‌صورت «همه‌چیزبین» یا «دارای دید وسیع» توصیف می‌شود. با این حال، به نظر نمی‌رسد که او مسئول نظارت بر عدالت و درستی بوده باشد، مانند کاری که زئوس در یونان یا زوج میترا-وارونا در فرهنگ هندوایرانی انجام می‌دادند. اما او حداقل نقش شاهد و گواه بر سوگندها و پیمان‌ها را داشته است. مردم نیا-هندواروپایی خورشید را نیز به‌عنوان «چراغ دیئوس» یا «چشم دیئوس» تصور می‌کردند، که این مفهوم در فرهنگ‌های مختلف بازتاب یافته است، مانند: «چراغ خدا» در نمایشنامه‌ی مدئا اثر اوریپید، «شمع آسمان» در اثر حماسی بئوولف، «مشعل سرزمین هیتی» (الهه خورشید آرینا) در دعاهای هیتی‌ها، هلیوس به‌عنوان چشم زئوس، هور خشه‌ئته به‌عنوان چشم اهورامزدا در دین زرتشتی، و خورشید به‌عنوان «چشم خدا» در فولکلور رومانیایی.

### رابطه
دیئوس اغلب با دِگه‌وم، الهه‌ی زمین، جفت می‌شود و در توصیف‌ها آمده که این دو با هم یکی می‌شوند تا موجب رشد و پایداری زندگی بر روی زمین شوند؛ یعنی زمین با بارش باران از آسمان، بارور می‌شود. رابطه‌ی پدر آسمان و مادر زمین، علاوه بر پیوند، جنبه‌ای از تضاد هم دارد: زمین به‌عنوان جایگاه تاریک و گسترده‌ی انسان‌های فانی تصویر می‌شود که در زیر جایگاه روشن خدایان قرار دارد. با این حال، به‌گفته‌ی پژوهشگر، جکسون، از آنجا که خدای رعد اغلب با باران‌های بارورکننده مرتبط است، ممکن است الهه‌ی زمین شریک مناسب‌تری برای خدای طوفان پرکونوس باشد تا برای دیئوس.

در حالی‌که هاوسوس و دوقلوهای الهی معمولاً تنها فرزندان ایزد آسمان، یعنی اِئوسوس دانسته می‌شوند، برخی پژوهشگران وجود یک ایزدبانوی همسر را بازسازی کرده‌اند با نام‌های دیونا یا دیونه که شاید بازتاب آن در همسر زئوس، یعنی دیونه دیده شود. بازتابی مشابه در سنت ودایی وجود دارد؛ جایی که ایندرانی، همسر ایندرا، هنگام تحریک روحیه‌ای حسود و ستیزه‌جو از خود نشان می‌دهد. نمونه‌ی دوم در اسطوره‌ای یونانی با شخصیت دیا دیده می‌شود؛ زنی فانی که با زئوس پیوند می‌یابد. پس از آن‌که شوهر او، ایکسسیون، با شبحی از هرا همسر زئوس همبستر می‌شود، داستان در نهایت به زایش سانتور‌ها می‌انجامد که می‌توان آن‌ها را یادآور دوقلوهای الهی، پسران دیئوس، دانست. بازتاب دیگری شاید در واژه‌ی یونانی-میکنی دیویـا دیده شود؛ که احتمالاً همتای مؤنث زئوس بوده و در نیمه‌ی دوم هزاره‌ی دوم پیش از میلاد گواهی شده و شاید در گویش پامفیلیایی آسیای صغیر نیز ادامه یافته باشد. با این حال، این بازسازی تنها بر اساس سنت یونانی و تا اندازه‌ای کمتر بر پایه‌ی سنت ودایی انجام شده و بنابراین همچنان نامطمئن و قطعی‌نشده باقی می‌ماند.

## پانویس

## منابع و برای مطالعه بیشتر

*

*
*

*
*

*
*
*
*
*
*
*
*

*

*
*

*
*

*
*

*
*
*

*
*

*
*
*
*
*
*
*
*

*

*
*

*
*
*

*

*
*
*

## منابع

رده:خدایان
رده:خدایان هندواروپایی