دیدون

**دیدون** (به انگلیسی: Didone) گونه‌ای از تایپ‌فیس‌های سریف‌دار است که در اواخر سدهٔ هجدهم میلادی پدید آمد و در سدهٔ نوزدهم به سبک غالب چاپ عمومی تبدیل شد. ویژگی‌های اصلی این خانوادهٔ حروف عبارت‌اند از: سریف‌های باریک و بدون انحنا (مویین)، محور عمودی ضخامت خطوط، تضاد شدید میان خطوط ضخیم و نازک، وجود پایانه‌های کروی در برخی حروف و ظاهری ساده و «نوین».

اصطلاح «دیدون» در سال ۱۹۵۴ میلادی در چارچوب نظام رده‌بندی وکس-آتیپی ابداع شد و از ترکیب نام خانوادگی دو حروف‌ریز نامدار، فیرمن دیدو فرانسوی و جیامباتیستا بودونی ایتالیایی، ساخته شده‌است. این دو چهرهٔ شاخص، سبک دیدون را در آغاز سدهٔ نوزدهم تعریف کردند. در دوران اوج محبوبیت، این ردهٔ حروف با عنوان «مدرن» یا «مدرن‌فیس» شناخته می‌شد، در برابر طرح‌های «قدیمی» (Old-style) که به دوران رنسانس بازمی‌گشتند.

پیدایش دیدون نه‌تنها حاصل پیشرفت در هنر حکاکی حروف بلکه نتیجهٔ بهبود کیفیت کاغذ و جوهرهای زودخشک بود که از پخش‌شدن خطوط نازک جلوگیری می‌کردند. این سبک در فرانسه از دوران ناپلئون تا دهه‌های میانی سدهٔ بیستم برای چاپ اسناد رسمی، کتاب‌های درسی و بخش بزرگی از نشریات علمی به‌کار رفت.

## تاریخچه

حروف دیدون به‌دست چاپگرانی چون فیرمن دیدو، جیامباتیستا بودونی و یوستوس اریش والباوم (Justus Erich Walbaum) توسعه یافت. تایپ‌فیس‌های همنام آنان — بودونی، دیدو و والباوم — همچنان مورد استفاده‌اند. هدف آنان خلق طرح‌های ظریف‌تر برای متون چاپی بود و در این راه، کار جان بسکرویل در بیرمنگام و فورنیه در فرانسه را به سوی طرحی افراطی‌تر با دقت و تضاد بیشتر پیش بردند تا از فناوری‌های روزافزون چاپ و کاغذسازی بهره گیرند. پیش از آن، خوش‌نویسان و حکاکان مس چنین خطوطی را به‌کار می‌بردند اما بخش عمدهٔ چاپ اروپای غربی تا پایان سدهٔ هجدهم بر تایپ‌فیس‌های طراحی‌شده در سدهٔ شانزدهم یا طرح‌های محافظه‌کارانهٔ مشابه تکیه داشت.

این روندها با تغییرات در صفحه‌آرایی و حذف «اس بلند» (Long s) نیز همراه بود. تالبوت بینز رید، حروف‌ریز، در سال ۱۸۹۰ سبک نوین اوایل سدهٔ نوزدهم را «مرتب، براق، شیک و تا اندازه‌ای خیره‌کننده» توصیف کرد.

در آلمان، پیدایش این ردهٔ حروف احتمالاً تحت تأثیر حکاکی مس و فولاد بر حروف‌نگاری بود. حکاکان سریف‌ها را با یک خط نازک و مستقیم می‌بریدند و با ایجاد خطوط دوگانه برای عمودی‌ها و خطوط نازک برای افقی‌ها، تضاد شدیدی پدیدمی‌آوردند.

### تسلط بر چاپ در سدهٔ نوزدهم
تایپ‌فیس‌های دیدون تا اواسط سدهٔ نوزدهم بر صنعت چاپ مسلط شدند، هرچند برخی قلم‌های «قدیمی» همچنان فروخته می‌شدند. از حدود دهه ۱۸۴۰ به بعد، علاقه به تایپ‌فیس‌های گذشته در میان چاپگران صنعتگر رشد کرد.

در فرانسه، حروف دیدون از دوران ناپلئون با حروف‌نگاری «به سبک فرانسوی» پیوند خورد و از ۱۸۱۰ تا دهه ۱۹۵۰ برای چاپ اسناد رسمی، کتاب‌های درسی و نشریات علمی به‌کار رفت.

### نقد مورخان
بسیاری از مورخان چاپ نسبت به حروف دیدون متأخر که در چاپ عمومی سدهٔ نوزدهم رواج داشت انتقاد کرده‌اند. نیکولت گری تایپ‌فیس‌های متأخر دیدون را «دلگیرکننده و ناخوشایند برای خواندن» توصیف کرد و نوشت: «نخستین قلم‌های مدرن که حدود ۱۸۰۰ و ۱۸۱۰ طراحی شدند دلپذیرند… اما از آن زمان به بعد حروف کتاب سدهٔ نوزدهم هر چه بیشتر ملال‌آور می‌شوند.» مورخ هلندی خ. ویلم اوینک نیز حروف دیدون اواخر سدهٔ نوزدهم را «بی‌روح‌ترین و یکنواخت‌ترین حروفی که تاکنون دیده شده» خواند. استنلی موریسون از شرکت مونوتایپ در ۱۹۳۷ نوشت که حروف بریده‌شده میان ۱۸۱۰ تا ۱۸۵۰ «بدترین حروفی هستند که تاکنون ساخته شده‌اند».

## ویژگی‌ها
حروف دیدون دارای ویژگی‌های بصری مشخصی هستند:
* **سریف‌های مویین**: سریف‌ها باریک، مستقیم و بدون اتصال منحنی (بدون براکت) به تنهٔ حرف متصل می‌شوند و عرض تقریباً ثابتی در طول خود دارند.
* **محور عمودی تضاد**: خطوط عمودی حروف ضخیم هستند و محور ضخامت کاملاً عمودی است.
* **تضاد شدید ضخیم و نازک**: بخش‌های افقی حروف در مقایسه با بخش‌های عمودی بسیار نازک‌اند.
* **پایانه‌های کروی** (Ball terminal): برخی از انتهای خطوط به شکل قطره یا دایره پایان می‌یابند.
* **ظاهر ساده و نوین**: بدون تزئینات اضافی.

این ویژگی‌ها از نظر فنی مشکلاتی نیز ایجاد می‌کردند. تأکید بر عمودی‌ها خوانایی سطر را کاهش می‌داد و نیاز به فاصلهٔ بیشتر میان سطرها داشت. همچنین سریف‌های بسیار نازک به‌ویژه در اندازه‌های کوچک و در چاپ روزنامه‌ای اواخر سدهٔ نوزدهم به‌راحتی می‌شکستند.

## مشتقات نمایشی

با افزایش محبوبیت تبلیغات چاپی در آغاز سدهٔ نوزدهم، طرح‌های حروف ضخیم و نمایشی پدید آمدند که صرفاً نسخه‌های بزرگ‌شدهٔ حروف متن نبودند. این طرح‌ها شامل سنز-سریف، سریف تختی و سبک‌های جدید حروف سیاه بود اما همچنین حروف به سبک دیدون که شکل رومن را ضخیم‌تر یا تزئینی‌تر می‌ساختند.

این حروف که «فت‌فیس» (Fat face) نامیده می‌شدند تضاد را به حداکثر می‌رساندند: بخش‌های نازک حرف باریک می‌ماندند در حالی که خطوط عمودی به‌شدت ضخیم می‌شدند. همچنین تایپ‌فیس‌های «اثری» دیگری مانند حروف نقش‌دار و حروف خط‌دار (اینلاین) عرضه شدند.

## افول و جایگزینی

حروف دیدون از اواخر سدهٔ نوزدهم به‌ویژه در جهان انگلیسی‌زبان رو به افول نهاد. ظهور سریف تختی و سنز-سریف بخش بزرگی از کاربرد نمایشی فت‌فیس‌ها را از میان برد و احیای علاقه به طرح‌های «قدیمی» استفاده از دیدون در متن را کاهش داد. این جریان که تحت تأثیر جنبش هنر و پیشه و چاپگران سنت‌گرا مانند ویلیام موریس بود، طرح‌های خشک و کلاسیک را رد می‌کرد.

نمونهٔ آغازین این بیزاری، لوئی پرن چاپگر فرانسوی بود که سرانجام تایپ‌فیس‌های جدیدی بر الگوی سنتی سفارش داد. او در ۱۸۵۵ نوشت: «شما می‌پرسید چه هوسی مرا به احیای حروف سدهٔ شانزدهم وامی‌دارد… سنبه‌های امروزی ما که اینقدر دقیق و منظم و متقارن‌اند بی‌شک فضیلت‌هایی دارند اما ترجیح می‌دهم آنها را برای چاپ گزارش‌های راه‌آهن نگاه دارند.»

یکی از تأثیرگذارترین نمونه‌ها چاپخانهٔ کلمزکات ویلیام موریس بود که قلم‌های سفارشی‌ای مانند «گلدن تایپ» بر الگوی قرون‌وسطایی و رنسانس آغازین سفارش داد. بسیاری از چاپخانه‌های هنری از الگوی او پیروی کردند.

فردریک گودی، طراح حروف الهام‌گرفته از جنبش هنر و پیشه، نیز نسبت به سبک دیدون بی‌میل بود و نوشت که بودونی سبکی است «که نویسنده نمی‌تواند هیچ شوقی نسبت به آن پیدا کند» و افزود: «حروفش احساس مصنوعی بودن دارند.»

## در بریتانیا و آمریکا
در بریتانیا و آمریکا، تأثیر ماندگار جان بسکرویل به پیدایش حروفی مانند بِل (Bell)، بولمر (Bulmer) و اسکاچ رومن (Scotch Roman) انجامید که هم‌روح حروف دیدون قاره‌ای بودند اما هندسی‌تر نبودند. این حروف مانند قلم بسکرویل غالباً «سریف انتقالی» نامیده می‌شوند.

## نمونه‌های شاخص
تایپ‌فیس‌های معروف دیدون عبارت‌اند از:
* **بودونی** (Bodoni) — طراحی جیامباتیستا بودونی (حدود ۱۷۶۰)
* **دیدو** (Didot) — طراحی فیرمن دیدو (۱۷۸۳)
* **والباوم** (Walbaum) — طراحی یوستوس اریش والباوم (حدود ۱۸۰۰)
* **بِل** (Bell) — طراحی ریچارد آستین (۱۷۸۸)
* **کامپیوتر مدرن** (Computer Modern) — طراحی دانلد کنوث که همراه لاتک عرضه می‌شود و تقریباً یک دیدون است
* **سِنتِنیال** (Centennial) — طراحی آدریان فروتیگر (۱۹۸۶)
* **کپلر** (Kepler) — طراحی رابرت اسلیمباخ (۱۹۹۶)

## دیدون و فناوری نوین
با گسترش رایانه و نشر رومیزی، کاربرد خانوادهٔ دیدون حتی در فرانسه که سنت دیرپایی در استفاده از آن داشت به‌شدت کاهش یافت. یکی از دلایل اصلی، وضوح پایین نمایشگرهای رایانه‌ای بود که خطوط نازک ظریف دیدون را محو یا دندانه‌دار نشان می‌داد.

## جستارهای وابسته
* سریف
* تایپ‌فیس
* سنز-سریف
* سریف تختی

## منابع

## پیوند به بیرون
* [//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Modern_roman_type تصاویر حروف مدرن رومن] در ویکی‌انبار

رده:تایپوگرافی