زنگ (موسیقی)

**زنگ** معادلی برای ناقوس است و هم برای زنگ‌های بزرگ و هم زنگ‌های کوچک کاربرد دارد. این اصطلاح از نظر تاریخی به تعدادی از آلات موسیقی فلزی زنگ‌دار اطلاق شده است، از جمله زنگ‌های بزرگ با صدای کف‌زن که برای فیل‌ها استفاده می‌شوند، زنگ‌های کوچکتر ۳ تا ۹ اینچی که بر روی شترها، اسب‌ها، الاغ‌ها و گاوها استفاده می‌شوند، زنگوله‌های گوسفند ۲ تا ۳ اینچی و زنگوله‌های کوچکی که به پای شاهین‌ها بسته می‌شوند. همچنین به دسته‌هایی از زنگوله‌های کوچک هم گفته می‌شود که نوازندگان و رقصندگان استفاده می‌کردند، روی دستبندها و خلخال‌های پارچه‌ای دوخته می‌شوند، یا با یک رشته بلند به دور کمر بسته می‌شوند یا به عنوان گردنبند آویزان می‌شوند.

علاوه بر این، این نام به اشکال مختلف برای سنج‌ها، به ویژه سنج‌های انگشتی کوچک (سنج انگشتی) که رقصندگان استفاده می‌کنند و امروزه در سراسر جهان با نام حلقه انگشتی شناخته می‌شوند، و همچنین برای برخی از سنج‌های بزرگتر از جمله *[[سنج]]* ایرانی یا *زنج* عراقی به کار رفته است.

تمایز سنج و زنگوله در زبان فارسی را می‌توان در شاهنامه مشاهده کرد که به هر دو ساز با هم اشاره دارد:
 سواران و پیلان بدربر به پای
 خروشیدن زنگ با کرنای
پادشاهی بهرام گور بخش ۳۱

## خاستگاه زنگوله‌ها، خاور نزدیک و آسیای مرکزی
### خاور نزدیک
زنگ‌های فلزی ریخته‌گری شده احتمالاً اولین بار در اوایل ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد در چین ساخته شده‌اند، چون چنگ زاویه‌دار از خاور نزدیک سرچشمه گرفته است. با توجه به کشف چنگ‌های زاویه‌دار افقی در چین، ارتباط بین خاور نزدیک و چین تا قرن ۵ قبل از میلاد اکنون واقعیت تلقی می‌شود.

در بین‌النهرین، اولین زنگوله‌ها از خاک رس ساخته می‌شدند، بعدها از برنز یا فلزات دیگر هم ساخته شدند و با علائم نمادین تزئین می‌شدند. زنگوله‌ها در هزاره اول قبل از میلاد معمولاً با هدف دفع شر بودند، به همین دلیل کاهنان با طنابی آنها را به دور گردنشان می‌انداختند.

پیکره‌های سفالی بابلی از هزاره دوم پیش از میلاد، جفت‌های کوچکی از سنج‌ها را در دست دارند که احتمالاً نمونه‌های اصلی آنها از برنز ساخته شده‌اند. چنین لگن‌های برنزی از حدود ۱۲۰۰ سال پیش از میلاد در سوریه و از اواسط قرن نهم پیش از میلاد در مصر پیدا شده‌اند. از سلسله هفدهم مصر (قرن شانزدهم پیش از میلاد) منابعی از نوازندگان حرفه‌ای که در نقاشی‌های دیواری به کار گرفته می‌شدند، مانند امهاب طبل‌زن، که به نام او منتقل شده است، سخن گفته‌اند. پیکره‌های سفالی با لگن از مصر باستان به دوره یونان باستان برمی‌گردند. بسیاری از زنگوله‌های برنزی، نقره‌ای و طلایی مورد استفاده در مصر و خاورمیانه هم مربوط به این دوره هستند.

قدیمی‌ترین زنگوله‌های برنزی کشف‌شده در فلسطین از تل مگیدو به دست آمده‌اند که قدمت آنها به قرن نهم یا هشتم قبل از میلاد مسیح برمی‌گردد. زنگوله‌های دارای دسته از جنس برنز هستند، ۲٫۵ تا ۶٫۵ سانتی‌متر ارتفاع دارند، این زنگوله‌ها تقریباً نیم‌کره هستند و روزنه ای برای آویزان کردن دارند. یافته‌های متعدد زنگوله‌ها در منطقه فلسطین در دوره یونانی-رومی تا حدودی کوچک‌تر هستند. از زمانی که در عهد عتیق (در ارتباط با انار) از آنها نام برده شده است، زنگوله‌ها عملکرد محافظتی جادویی داشته‌اند.

### آسیای مرکزی

زنگوله‌های برنزی که احتمالاً به اسب‌ها آویزان می‌شدند، تا پیش از قرن دوازدهم پیش از میلاد در هیچ منطقه‌ای از شمال فلات ایران تا جنوب قفقاز دیده نشده‌اند. این زنگوله‌ها احتمالاً متعلق به سوارکاران کوچ‌نشینی بودند که با اسب‌های بارکش سفر می‌کردند. به اسب‌های حاکمان آشوری از قرن نهم پیش از میلاد چندین زنگوله آویزان می‌شدند. تا قرن پنجم پیش از میلاد، زنگوله‌های جداگانه‌ای از اسب‌ها و شترها در سراسر شرق تا بالکان آویزان بود.

برای اقوام ترک و مغول استفاده از زنگوله‌هایی روی افسار که از دو نیم‌پوسته با شکل‌های مختلف ساخته شده بودند، رایج بود. در این زنگوله‌ها گوی‌های محصور شده دو صدا تولید می‌کردند. صدای زنگوله شترهایی که به آرامی راه می‌رفتند، ریتم طبلی خاصی از موسیقی کلاسیک ایرانی را ایجاد می‌کرد که در فارسی به آن *زنگ شتر* می‌گویند. 
پرونده:Bikaner_Camel_Corps.jpg|جایگزین=Small bells attached to cloth under camel's head, 1908, Bikaner Camel Corps| زنگوله‌های کوچک متصل به پارچه زیر سر شتر، ۱۹۰۸، سپاه شترداران بیکانر
پرونده:Cup_dromedary_Louvre_MAO_379-12.jpg|جایگزین=Bell on strip around camel's neck, 10th century A.D.| زنگوله‌ای بر روی نواری به دور گردن شتر، قرن دهم میلادی
پرونده:A_camel_with_its_rider_playing_kettle_drums..jpg|جایگزین=In addition to kös kettle drums, the camel has bells on its neck, with smaller bells dangling from them.| شتر علاوه بر طبل‌های کتری کوس، زنگوله‌هایی بر گردن خود دارد که زنگوله‌های کوچک‌تری از آنها آویزان است.
پرونده:Dhola_and_Maru_on_a_Camel_LACMA_M.75.59.1.jpg|جایگزین=Romantic use of camel bells. Camel bells around the camel's neck and knees.| استفاده عاشقانه از زنگوله شتر. زنگوله شتر دور گردن و زانوی شتر.
پرونده:Northwestern_India,_Rajasthan,_Rajput_Kingdom_of_Amber_or_Southwestern_Indi_-_A_Rajput_Warrior_with_Camel,_Possibly_Maru_Ragini_from_a_Ragamala_-_2018.168_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|جایگزین=Camel bells on Sadler bands.| زنگوله‌های شتر روی دسته‌های موسیقی سادلر.
مکان‌هایی که در جنوب آسیای مرکزی، در آغاز هزاره اول پیش از میلاد، از زنگوله استفاده می‌شد، شامل سکونتگاه شهری باکترا (همان بلخ) می‌شود. علاوه بر بسیاری از اقلام سفالی، زنگوله‌هایی از هزاره اول پیش از میلاد هم در گورستان‌ها پیدا شده است. زنگوله‌های برنزی از امپراتوری ساسانی (۲۲۴–۶۵۱) شناخته شده‌اند. از دو گورستان که بین قرن‌های ۷ و ۹ میلادی در منطقه خاباروف سیبری (نادژدینسکویه و کورساکووا) قرار دارند، زنگوله‌های برنزی با کفگیر به دست آمده است که احتمالاً به کمربندی متصل بوده‌اند. زنگوله‌ها و سایر اتصالات فلزی روی کمربند از قرن ۷ بخشی از لباس عشایر در استپ‌های آسیا بوده‌اند. تا به امروز، این زنگوله‌ها به عنوان بخشی از لباس شمنی حفظ شده‌اند. زنگوله‌ها و زنجیرهایی که برای دفع ارواح شیطانی یا چشم بد به لباس یا کفش دوخته می‌شدند، در بسیاری از مناطق سیبری و آسیای مرکزی کشف شده‌اند. زنگوله‌های کروی شکل با شکاف هم که از گورهای سغدی و باختری قرن هفتم/هشتم به دست آمده‌اند همین کاربرد را داشته‌اند.

زنگوله‌های برنزی با و بدون کفگیر آهنی بر افسار اسب‌ها و الاغ‌ها در امپراتوری آشور استفاده می‌شدند. طبق روایات، پیامبر اسلام محمد از زنگوله‌هایی (*جرس در ع*ربی) که از گردن حیوانات بارکش در عربستان در دوران پیش از اسلام آویزان بود، راضی نبود. و گفته می‌شد که فرشتگان از کاروان‌هایی که چنین صداهایی تولید می‌کنند، دوری می‌کنند. یافته‌های گورستان در آسیای مرکزی از دوره قرن دوم پیش از میلاد تا قرن هشتم/دهم میلادی هم نشان می‌دهد که افسار با زنگوله‌های متعدد با اندازه‌های مختلف آویزان بوده است. در شاهنامه فردوسی (۹۴۰/۹۴۱–۱۰۲۰)، ذکر شده است که فیل‌ها با زنگوله‌های طلایی بزرگ و زنگوله‌های کوچک در دسته‌ها آویزان می‌شدند.
[راست|بندانگشتی|نپالی سیلیمی [:ne:सिलिमी|सिलिमी شبیه *سافیل* یا *ساپای* است.]]
تصاویر بی‌شماری از خدایان در نقاشی‌های دیواری از شهر سغدی پنجکنت قدیم (نزدیک پنجکنت، تاجیکستان، در قرن پنجم) یافت شده است که همراه با زنگ‌ها و سنج‌هایی آویزان بر روی طناب‌ها به تصویر کشیده شده‌اند. به همین دلیل است که این فلزات زنگوله‌ای احتمالاً علاوه بر عملکرد تزئینی، اهمیت مذهبی هم داشته‌اند. یکی از این نقاشی‌های دیواری از کاخ پنجکنت قدیم، الهه‌ای را بر تخت نشان می‌دهد که در دست راست خود شیئی نردبان‌مانند با زنگوله‌های متعدد آویزان از میله‌های عرضی آن را نگه داشته است که ظاهراً برای تولید صدا استفاده می‌شده است. این شیء که احتمالاً هدیه‌ای از الهه است، شباهت‌هایی با دو ساز خودصدای لرزان دارد که هنوز هم در منطقه استفاده می‌شوند. یکی از آنها را ازبک‌ها، تاجیک‌ها و اویغورها *سافیل* (*ساپای*) می‌نامند و دو چوب چوبی دارد که حلقه‌های فلزی به آنها متصل است. هنگام تکان دادن، صدای جغجغه‌ای ایجاد می‌شود. امروزه، از *ساپای* به عنوان همراهی‌کننده در موسیقی رقص استفاده می‌شود، شبیه به *[[قیراق]]* (دو سنگریزه رودخانه که به یکدیگر زده می‌شوند) و *قوشوق* (قاشق چوبی). در اصل توسط شمن‌ها و بعدها توسط قلندرها (دراویش دوره‌گرد) در موسیقی آیینی استفاده می‌شد.

مورد دیگر *زنگ* است که در موسیقی رقص تاجیکی استفاده می‌شود: زنگوله‌هایی که به تسمه‌ای چرمی متصل هستند و رقصندگان آن را به مچ دست یا پای خود می‌بندند. منابع مربوط به سلسله تانگ چین (۶۱۸–۹۰۷) اجراهای رقصندگان «ترک» را همراه با زنگ توصیف می‌کنند؛ یعنی رقصندگانی که از مناطق غربی مهاجرت کرده بودند و زنگوله‌ها و زنگوله‌های کوچکی را برای همراهی ریتم به خود می‌بستند.
پرونده:Bharatnatym_Ghungharu_(1).jpg|جایگزین=Belled anklet from India is similar to the zang belled anklet.| پابند زنگوله‌ای از هند شبیه پابند *زنگوله‌ای* است.
پرونده:Portrait_of_Kay_Khusraw,_by_Mihr_'Ali,_Qajar_Iran,_Isfahan_1803-4,_cropped.jpg|جایگزین=Portrait of Kay Khusraw, by Mihr 'Ali, Qajar Iran, Isfahan 1803-4, cropped to show hawk. Hawk has on hawk bells, not a zanjir string, but 2 single bells.| پرتره کیخسرو، اثر مهرعلی، ایران قاجار، اصفهان ۱۸۰۳-۴، برای نشان دادن شاهین، کراپ شده است. شاهین زنگوله‌های شاهینی دارد، نه یک سیم *زنجیر* ، بلکه دو زنگوله تکی.
پرونده:Ghungru.jpg|جایگزین=String of small bells, called zanjir (زنجی) when strung, like a chain of bells.| رشته‌ای از زنگوله‌های کوچک، که وقتی به صدا درمی‌آید، مانند زنجیر، *زنجی* نامیده می‌شود.
پرونده:Grotesque_Dancer_wearing_Zanjir_(زنجی)-_1971.88_-_Cleveland_Museum_of_Art.jpg|جایگزین=Grotesque dancer wearing Zanjir (زنجی), dancing in the court of Akbar.| رقصنده‌ای عجیب و غریب با زنجیر (لباس محلی هندی) در حال رقصیدن در دربار اکبر .


### زنگوله‌ها به عنوان سلاح‌های جنگی
در ایران باستان، زنگوله‌ها چیزی بودند که به حیوان آویزان می‌شدند یا انسان‌ها آن را به لباس خود آویزان می‌کرد. زنگوله‌ها در جنگ به عنوان سلاحی برای ایجاد وحشت به صدا درمی‌آمدند و به حیوانات آویزان می‌شدند تا نشان دهند که ارتش بزرگی در حال نزدیک شدن است. مردان ارتش هم می‌توانستند زنگوله‌های حیوانات را برای افزودن به هیاهو به صدا درآورند. سنج‌ها هم عملکردهای جنگ و موسیقی را با هم ترکیب می‌کردند و مردان آنها را به هم می‌کوبیدند.

نسخه خطی شاهنامه که حدود سال ۱۳۷۰ میلادی در تبریز تهیه شده، صحنه نبردی پرآشوب را به تصویر می‌کشد که در آن سلاح‌های سپاهیان ایرانی که با مغول‌ها می‌جنگیدند، شامل دستگاه‌های تولید صدا بود که برای ایجاد ترس در دشمن در نظر گرفته شده بود. برای این منظور، ارگی هیدرولیک و یک قاب متحرک با زنگ‌های بزرگی به نام *غلغل سیاه* ("زنگ پر سر و صدا") حمل شد.

استفاده از سر و صدا به عنوان سلاحی جنگی قدمتی قدیمی‌تر دارد و از دوران باستان شناخته می‌شده است: پارتیان در ارتفاعات ایران و جنوب آسیای مرکزی با شیپور و طبل علامت‌های جنگی می‌دادند و مخالفان خود را با اجسام توخالی بزرگ و پوشیده از خز می‌ترساندند، که علاوه بر صدای رعد و برق بلند، به دلیل جغجغه‌ها و زنگوله‌های متصل به آن، صدای گوشخراشی ایجاد می‌کرد. پلوتارک نبرد کارهه را در ۵۳ قبل از میلاد به این شکل توصیف کرده است. طبق منابع باستانی هند و اساطیر یونان، استفاده از شیپور و «طبل‌های جنگی» با زنگوله‌های فلزی در آنها به سنتی هندی برمی‌گردد.

## گسترش کلمه
[بندانگشتی|پنج سنج در یک ''دایره زنگی،'' ''زنگوله'' نامیده می‌شوند. [دف‌های مدرن همچنین از زنگوله‌ها، به شکل حلقه‌هایی که درون قاب قرار گرفته‌اند، استفاده می‌کنند.]]
زنگوله و سنج از نظر زبانی به هم مرتبط هستند.

### زنگ
*زنگ* واژه‌ای فارسی و هم‌معنی با «سنج» است؛ *زنگوله* به معنای صدای زنگوله روی طبل قاب‌دار است که با *[[دایره‌زنگی|دایره زنگی]]*، *دایره‌ای* با زنگوله، مطابقت دارد. در مینیاتورهای ایرانی از اواخر قرن چهاردهم تا اوایل قرن هجدهم (تیموریان تا صفویان) *، اغلب دایره‌ای* با پنج صفحه فلزی به تصویر کشیده شده است. در افغانستان، علاوه بر *زنگ* برای «سنج»، کلمه *تال* که در هند رایج است و از کلمه سانسکریت *تالا* گرفته شده است، هم استفاده می‌شود («کف دست»، «ضرب»، «متر»)، که از ساختار ریتمیک موسیقی هندی گرفته شده است. در افغانستان، *زنگوله* از *چنگ* یهودی (*چانگ*) متمایز است. *زنگ (Zang*) از واژه‌های ارمنی قرون وسطایی *زنگک* ("زنگ"، *زنگاکیک* (*زنگولک*)، "زنگ کوچک" و *زنگا کالزو* ("زنگولک زننده زنگ") و همچنین یک واژه گرجی (*زنگالاوی، زنگالکی*)، "زنگ کوچک" گرفته شده است. *زنگ‌های سارینگشتی* (*saringoshti*) سنج‌های انگشتی زیل هستند که هنگام رقص در ایران نواخته می‌شوند و طبق تصاویر نگارگری ایرانی ، سنت رقص شرقی قدیمی متعلقند. در شمال افغانستان، نوازنده دمبوره عود با گردن بلند، ریتمی همراه با زنگ‌های *زنگ کفتر* که بر مچ دست بسته می‌شود، تولید می‌کند. در ازبکستان، *زنگ* به معنای زنجیره‌ای از زنگ‌های کوچک مسی یا برنجی است که دختران رقصنده بر مچ دست یا مچ پای خود می‌بندند.

### سنج
کلمه *ṣanğ* (*xsanj, sanj*، جمع *ṣunūğ*) برای «سنج» که در ادبیات عربی قرون وسطی آمده است، احتمالاً از *چنگ* فارسی (*tschang*) گرفته شده است، در همان زمان، *ṣanğ* اصطلاحی کمتر رایج نسبت به *ğank* برای چنگ عربی بود. چنگ زاویه‌دار تاریخی *، tschang* (*[[چانگ]]*) در خاورمیانه و خاور نزدیک رواج داشت. علاوه بر این، *tschang* (*چانگ)* نوعی سنتور است که شبیه *[[سنتور]]* ایرانی است و گهگاه ازبک‌ها و تاجیک‌ها در شش‌مقام کلاسیک از آن استفاده می‌کردند. منبعی ترکی از آسیای میانه از قرن یازدهم، سنج‌های انگشتی *چنگ را* که اکنون در ترکی *[[حلقه انگشتی|زیل]]* نامیده می‌شوند، ثبت کرده است. این واژه در ترکی به صورت *çeng-i harbî* برای ژانری از موسیقی استفاده می‌شد که *[[مهترخانه]]* (گروه‌های نظامی) آن را می‌نواخت و به صورت *çengi* (رقصنده شکم) باقی مانده است. در زبان ازبکی، سنج و زنگوله *زنگ* (*tschang, chang*) و در زبان تاتاری *Чаң* (*tschang*) نامیده می‌شوند، اما در میان ازبک‌های افغانستان به آنها *توساک* می‌گویند. *[[سنج]]* یا *جهانج* عربی-فارسی یکی از نام‌های متعدد سنج‌های هندی است، به همراه *منجیرا*، *تال* یا *[[الاثلام]]*. طبل کتل، نقاره، شیپورهای بلند نفیر و سنج را به همراه سایر سازهای موسیقی پر سر و صدا، ارکستر کاخ نوبت را در امپراتوری مغول تشکیل می‌داد.

## استفاده روزمره
در عراق، معمولاً به سنج‌های جفتی ساخته شده از برنج یا برنز زنج می‌گویند که در اندازه‌های مختلف موجود است. سیم‌های نگهدارنده به سوراخی در مرکز برآمدگی ساز متصل هستند. سنج‌های جفتی عراقی در موسیقی نظامی، کلیساها و انواع دیگر دسته‌ها استفاده می‌شدند. علاوه بر دمام استوانه‌ای، این سازها همراهی موسیقایی برای نمایش‌های عزاداری شیعه را فراهم می‌کنند. به‌طور معمول، سنج‌های انگشتی کوچک با قطر چهار تا پنج سانتی‌متر زنج نامیده می‌شوند.

در زورخانه، که سابقه‌ای طولانی در ایران و کشورهای همسایه دارد، مردان عضلات خود را با ریتم زنگ آویزان *زنگ زورخانه* و طبل جامی، تمبک یا *ضرب،* تقویت می‌کنند. نوازنده‌ای که هر دو ساز را می‌نوازد و گاهی آواز می‌خواند، روی لبه مرتفع میدان که همیشه هشت ضلعی است، می‌نشیند. موسیقی برای ایجاد فضایی آرام در طول تمرینات قدرتی و مسابقات شدید در نظر گرفته شده است. *زنگ* همچنین نشانگر شروع، تغییر و پایان تمرینات است.

در استان خراسان جنوبی ایران، زنگ را هنوز آهنگران محلی برای آویزان کردن به گردن حیوانات گله مانند گاو و گوسفند می‌سازند. زنگوله‌ها از ورق فلزی جوش داده شده و چکش‌کاری شده، تقریباً به اندازه دست یک مرد، ساخته می‌شوند. قدمت این زنگوله‌ها به دوران صفویه تا قاجار برمی‌گردد.

قدیمی‌ترین ناقوس‌های برنزی کشف‌شده در ارمنستان مربوط به اواسط هزاره دوم پیش از میلاد است. زنگاک ارمنی هنوز هم برای تشدید ریتم برخی از سرودها در مراسم مذهبی کلیسای حواری ارمنی، گاهی همراه با سنج، استفاده می‌شود. *زنگاک* نیم‌کره است، یک کف‌زن کوچک آهنی دارد و در زیر و بم‌های مختلف ساخته می‌شود. *زنگاک* در موسیقی ارمنی استفاده نمی‌شود.
بندانگشتی|زنگ، دستبندی از زنگوله‌های ازبکستان.
*زنگ کفتر* (زنگوله کبوتر) یک جفت زنگوله حلقه‌ای‌شکل است که روی یک سیم کوتاه به هم بسته شده‌اند و در موسیقی سبک در شمال افغانستان استفاده می‌شوند. گیره‌ای به قطر ۲٫۵ سانتی‌متر از نواری فلزی تشکیل شده است که به صورت دایره‌ای خم شده است به طوری که لبه‌های بلند آن در وسط قسمت بیرونی به هم می‌رسند. تارهای متصل کننده دو زنگوله به پین‌های فلزی متصل هستند که صدای تق‌تق را در داخل زنگوله‌ها تولید می‌کنند. نوازنده دمبوره با گردن بلند، گاهی چهار یا پنج جفت زنگوله متصل را روی مچ دست راست خود می‌بندد و وقت نواختن سیم‌ها آنها را تکان می‌دهد. نوازنده دمبوره - که عمدتاً اصالتاً ازبک است - در چای‌خانه‌ها (*سموعاد*) به عنوان تک‌نواز با آواز خود اجرا می‌کند یا دو خواننده را همراهی می‌کند. گروه‌های موسیقی در چای‌خانه‌ها همچنین *[[غیچک تاجیکی|غیچک]]* کمانچه دو سیمه، *زرباقالی* طبل و سنج انگشتی (*زنگ*، *توساق* ازبکی) می‌نوازند. احتمالاً سنج‌های انگشتی در شمال افغانستان به نفوذ هند برمی‌گردند. روش همراهی ریتمیک به رابطهٔ آهنگ‌های چایخانه‌ای با موسیقی رقص اشاره دارد.

## کتابشناسی
Jeremy Montagu: Zang, and Zanj. In: Laurence Libin (ed.): The Grove Dictionary of Musical Instruments. Vol. 5. Oxford University Press, Oxford/New York 2014, p. 371

## منابع

رده:سنج
رده:موسیقی ایرانی
رده:موسیقی جمهوری آذربایجان
رده:ناقوس‌ها