سوسیال‌فاشیسم

**سوسیال‌فاشیسم**  نظریه‌ای بود که کمینترن (کمینترن) در اواخر دهه ۱۹۲۰ میلادی پرورش داد و بر پایه آن سوسیال‌دموکراسی را «شاخه میانه‌رو فاشیسم» می‌شمرد. پایه استدلال کمینترن این بود که سوسیال‌دموکرات‌ها و فاشیست‌ها هر دو به ائتلاف طبقاتی باور دارند و هر دو در خدمت نگه‌داشتن نظام سرمایه‌داری هستند. این نظریه پس از به قدرت رسیدن حزب نازی در آلمان و سرکوب کمونیست‌ها در سال ۱۹۳۳ کنار گذاشته شد.

کمینترن بر این باور بود که سرمایه‌داری وارد دوره سوم (نظریه کمونیستی) خود شده و انقلاب پرولتری نزدیک است، اما سوسیال‌دموکرات‌ها و دیگر نیروهای فاشیستی مانع تحقق آن می‌شوند. نظریه سوسیال‌فاشیسم پیامدهای سنگینی برای جنبش کارگری اروپا بر جای گذاشت؛ به‌ویژه در آلمان مانع از شکل‌گیری اتحاد میان حزب کمونیست آلمان و حزب سوسیال دموکرات آلمان در برابر ناسیونال‌سوسیالیسم شد. مورخ آمریکایی تئودور دراپر این نظریه را یکی از عوامل اصلی پیروزی فاشیسم آلمان در ژانویه ۱۹۳۳ دانسته‌است.

## پیشینه و سرچشمه‌ها
### بحران‌های دهه ۱۹۲۰ در آلمان
در سال ۱۹۲۳ بحران‌های سیاسی شدیدی جمهوری وایمار را فرا گرفت: از ژانویه آن سال نیروهای فرانسوی منطقه رور را اشغال کردند و مقاومت منفعلانه مردم به ابرتورم انجامید که فشار اجتماعی را افزایش داد. در اکتبر همان سال حزب کمونیست آلمان وارد دولت‌های ایالتی ساکسن و تورینگن شد، اما رایشسور با اجرای فرمان رایش به این ایالت‌ها وارد شد و دولت‌های محلی را برکنار کرد. در پایان ماه اکتبر تلاش کمونیست‌ها برای قیام در هامبورگ شکست خورد و با آن طرح کمینترن برای «اکتبر آلمانی» ناکام ماند. در نوامبر ۱۹۲۳ فریدریش ابرت، رئیس‌جمهور سوسیال‌دموکرات، قدرت اجرایی عالی را به هانس فون زکت، فرمانده ارتش رایش، سپرد و در پی آن حزب نازی، حزب کمونیست آلمان و حزب خلق ملی آلمان ممنوع اعلام شدند.

### شکل‌گیری نظریه

ریشه‌های نظریه سوسیال‌فاشیسم به گریگوری زینوویف، رئیس کمینترن، بازمی‌گردد. زینوویف در نوامبر ۱۹۲۳ به این نتیجه رسید که فون زکت از یک سو و ابرت و گوستاو نسکه از سوی دیگر — که مسئولیت کشته‌شدن روزا لوکزامبورگ و کارل لیبکنشت بر دوش آنان نهاده می‌شد — نمایانگر گونه‌های گوناگون فاشیسم هستند. زینوویف در ژانویه ۱۹۲۴ در نشست هیئت‌رئیسه کمیته اجرایی کمینترن جملات بنیادین این نظریه را بیان کرد.

در سپتامبر ۱۹۲۴ ژوزف استالین از زینوویف پیروی کرد و در سخنرانی خود سوسیال‌دموکراسی و فاشیسم را «برادران دوقلو» نامید:

با این حال، هنگامی که در پاییز ۱۹۲۵ سیاست «جبهه واحد از پایین و بالا» اعلام شد، سخنان زینوویف و استالین موقتاً کنار گذاشته شد.

## ششمین کنگره جهانی و بازآفرینی نظریه
در ششمین کنگره جهانی کمینترن در سال ۱۹۲۸ پایان ثبات سرمایه‌داری و آغاز «دوره سوم» اعلام شد. بر پایه این تحلیل، فروپاشی سرمایه‌داری همراه با انقلاب طبقه کارگر پیش‌بینی می‌شد و سوسیال‌دموکراسی دشمن اصلی کمونیست‌ها شناخته شد. این چرخش تازه با سیاست‌های درونی حزب کمونیست اتحاد شوروی پیوند نزدیکی داشت. پس از کشمکش‌های جناحی در پی درگذشت ولادیمیر لنین در ۱۹۲۴، گروه پیروز به رهبری استالین به‌شدت به چپ گرایید: سیاست سیاست اقتصادی نوین کنار نهاده شد و تشدید نبرد طبقاتی در درون اتحاد شوروی اعلام شد. پیش‌زمینه این چرخش در حزب کمونیست شوروی، سیاست‌های جمعی‌سازی و کولاک‌زدایی بود و هرگونه مقاومت «راست» در برابر این سیاست‌ها باید کنار زده می‌شد، هم در شوروی و هم در سطح بین‌المللی.

اتو فیلی کوسینن، از نظریه‌پردازان برجسته کمینترن، مبانی نظری مهمی برای نظریه سوسیال‌فاشیسم فراهم آورد و مدعی شد سوسیال‌فاشیست‌ها همان کارهای فاشیست‌ها را انجام می‌دهند اما پشت پرده‌ای از شعارهای بین‌المللی‌گرایانه، سوسیالیستی و دموکراتیک.

در ژوئیه ۱۹۲۹ دهمین نشست کمیته اجرایی کمینترن به‌گونه‌ای رسمی تأیید کرد که سوسیال‌دموکراسی صرفاً یک گونه فاشیسم است و هرگونه جبهه واحد میان احزاب کمونیست و سوسیال‌دموکرات نارواست. حزب کمونیست آلمان نیز در دوازدهمین کنگره خود (ژوئن ۱۹۲۹) به این نظریه پیوست.

## رویدادهای آلمان
### خون‌مه و پیامدهای آن
در سال ۱۹۲۹ پلیس برلین که زیر فرمان دولت سوسیال‌دموکرات قرار داشت، به کارگران کمونیست تیراندازی کرد که در روز اول مه دست به تظاهرات زده بودند؛ این رویداد به خون ماه مه (به آلمانی: ) شهرت یافت. ارنست تلمان، رهبر حزب کمونیست آلمان، خون‌مه را دلیلی قاطع بر «دگردیسی سوسیال‌دموکراسی به سوسیال‌فاشیسم» خواند. قانون‌گذاری سرکوبگرانه‌ای که پس از آن علیه کمونیست‌ها وضع شد، باور کمونیست‌ها به سوسیال‌فاشیست بودن سوسیال‌دموکرات‌ها را تقویت کرد. در همان سال سازمان نظامی حزب کمونیست آلمان، یعنی اتحادیه مبارزان جبهه سرخ (به آلمانی: )، به‌دست دولت سوسیال‌دموکرات به‌عنوان سازمانی افراطی ممنوع اعلام شد.

قطعنامه‌ای از حزب کمونیست آلمان «سوسیال‌فاشیست‌ها» (سوسیال‌دموکرات‌ها) را «ستون اصلی دیکتاتوری سرمایه» نامید.

### همه‌پرسی پروس

در پروس، بزرگ‌ترین ایالت آلمان، حزب کمونیست آلمان در سال ۱۹۳۱ با نازی‌ها در تلاشی ناکام برای سرنگونی دولت ایالتی سوسیال‌دموکرات به رهبری اتو براون از راه همه‌پرسی لندتاگ متحد شد. این همه‌پرسی که از سوی کلاهخود فولادین، سازمانی جمهوری‌ستیز، آغاز شده بود، افزون بر احزاب راست و حزب نازی، با پشتیبانی حزب کمونیست آلمان نیز همراه شد.

### واکنش سوسیال‌دموکرات‌ها
همزمان حزب سوسیال‌دموکرات آلمان نیز در کمونیست‌ها نه متحدان بالقوه بلکه دشمنانی در کنار ناسیونال‌سوسیالیست‌ها می‌دید. در سال ۱۹۲۹ زیر رهبری صدراعظم هرمان مولر حزب سوسیال‌دموکرات با احزاب ضدکمونیست هم‌داستان شد که استالینیست‌ها فاشیست هستند. در سال ۱۹۳۰ کورت شوماخر از حزب سوسیال‌دموکرات، کمونیست‌ها را «همتایان لاک‌قرمزی نازی‌ها» خواند.

بنا بر ارزیابی مورخ هرمان وبر، نظریه سوسیال‌فاشیسم تنها به حزب سوسیال‌دموکرات محدود نماند: انشعابات حزب کمونیست آلمان مانند حزب کارگران سوسیالیست آلمان و برندلریست‌ها و نیز سوسیال‌دموکرات‌های چپ‌گرا «شعبه‌های چپ» سوسیال‌فاشیسم شمرده می‌شدند.

## پیامدها و پایان نظریه
### شکست جبهه کارگری
سیاست مبتنی بر نظریه سوسیال‌فاشیسم به شکاف و ناتوانی جنبش کارگری آلمان انجامید و مانع شکل‌گیری جبهه واحد زودهنگام و یکپارچه در برابر ناسیونال‌سوسیالیست‌ها شد. مارگارته بوبر-نویمان، عضو وقت حزب کمونیست آلمان، در خاطراتش نوشت که این شعار از اواسط ۱۹۲۹ «حتی از سوی عناصر میانه‌روتر نیز پذیرفته شده بود». میان ۱۹۲۹ و ۱۹۳۴ مفهوم سوسیال‌فاشیسم ثابت‌ترین مؤلفه ایدئولوژیک حزب کمونیست آلمان بود.

مورخ آرتور روزنبرگ نتیجه گرفت که «رهبری حزب کمونیست آلمان اساساً خواهان انقلاب نبود، بلکه تنها خواستار تبلیغات آسان علیه حزب سوسیال‌دموکرات» و سوسیالیست‌های چپ درون آن بود. هرمان وبر نیز هم‌داستان بود و یادآوری کرد که هر دو حزب «با تعصب به الگوها و سیاست‌های خود چسبیدند» و از همین رو هیچ کنش مشترکی شکل نگرفت؛ وبر بازاندیشی و دگرگونی را تنها پس از درهم‌شکسته‌شدن هر دو حزب در ۱۹۳۳ ممکن دانست.

### به قدرت رسیدن نازی‌ها
پس از آنکه حزب نازی آدولف هیتلر در آلمان به قدرت رسید، هم حزب کمونیست آلمان و هم حزب سوسیال‌دموکرات ممنوع اعلام شدند و هزاران عضو هر دو حزب بازداشت شدند، از جمله ارنست تلمان رهبر حزب کمونیست. با این حال کمینترن حتی پس از برپایی دیکتاتوری نازی نیز همچنان بر نظریه خود پای فشرد. هنوز در مه ۱۹۳۳ حزب کمونیست آلمان اعلام کرد: «حذف کامل سوسیال‌فاشیست‌ها از دستگاه دولت و سرکوب خشن سازمان و مطبوعات سوسیال‌دموکراتیک چیزی از این واقعیت نمی‌کاهد که آنان همچنان تکیه‌گاه اجتماعی اصلی دیکتاتوری سرمایه هستند.» در پایان ۱۹۳۳ فریتس هکرت از سیاستمداران حزب کمونیست آلمان خواستار آن شد که نبرد با «بورژوازی فاشیست» نه با همکاری حزب سوسیال‌دموکرات بلکه «در برابر آن» پیش برده شود.

### فرانسه
در فرانسه نیز حزب کمونیست فرانسه اتهام سوسیال‌فاشیسم را علیه بخش فرانسوی بین‌الملل کارگری مطرح کرد، تا آنکه آشوب‌های ۶ فوریه ۱۹۳۴ که چپ‌ها آن را کوشش کودتای فاشیستی تلقی کردند، همکاری دو حزب را آغاز کرد. پس از انتخابات مه ۱۹۳۶ حزب کمونیست فرانسه دولت جبهه مردمی به نخست‌وزیری سوسیالیست لئون بلوم را پشتیبانی کرد.

### هفتمین کنگره و جبهه مردمی
در هفتمین کنگره جهانی کمینترن در سال ۱۹۳۵ نظریه سوسیال‌فاشیسم رسماً کنار گذاشته شد. گئورگی دیمیتروف در سخنرانی خود با عنوان «برای وحدت طبقه کارگر علیه فاشیسم» سیاست تازه جبهه مردمی را ترسیم کرد. دیمیتروف فاشیسم را «دیکتاتوری آشکار تروریستی امپریالیست‌ترین محافل سرمایه مالی» تعریف کرد. با این حال جبهه مردمی خود با امضای پیمان مولوتوف–ریبنتروپ در ۱۹۳۹ فرو پاشید.

## نقد نظریه
### نقد تروتسکی

لئون تروتسکی از سرسخت‌ترین منتقدان نظریه سوسیال‌فاشیسم بود. او در شماره مارس ۱۹۳۲ «بولتن اپوزیسیون» نوشت: «اگر فاشیسم به قدرت برسد، همچون تانکی مهیب بر جمجمه‌ها و ستون فقرات شما خواهد راند. [...] و تنها وحدت رزمی با کارگران سوسیال‌دموکرات می‌تواند پیروزی بیاورد.» البته تروتسکی تأکید داشت که همکاری با سوسیال‌دموکرات‌ها تنها تاکتیکی و موقتی است و در تحلیل نهایی سوسیال‌دموکراسی باید شکست داده شود. او نوشت: «جداگانه راه بروید، اما با هم ضربه بزنید! [...] هیچ عقب‌نشینی‌ای از نقد ما به سوسیال‌دموکراسی نباید رخ دهد.»

زیست‌نامه‌نویس تروتسکی، ایزاک دویچر، نبرد تروتسکی علیه خط سوسیال‌فاشیسم حزب کمونیست آلمان و تلاش او برای جبهه واحد جنبش کارگری در برابر ناسیونال‌سوسیالیسم را «بزرگ‌ترین کنش سیاسی او در تبعید» دانست.

### نقد کارل پوپر
فیلسوف کارل پوپر در بخشی از کتاب *[[جامعه باز و دشمنان آن]]* (۱۹۴۵) بی‌کنشی کمونیست‌ها در برابر برآمدن فاشیسم را به نقد کشید و نوشت که «هرگز خطر کمونیستی‌ای برای فتح فاشیستی قدرت وجود نداشت». پوپر استدلال کرد که برخی حزب‌های رادیکال آن روزگار از تضعیف دموکراسی استقبال کردند یا چشم بر آن فروبستند و دیکتاتوری را سنگ‌بنایی موقت برای انقلاب می‌انگاشتند.

### نقد تئودور دراپر
مورخ آمریکایی تئودور دراپر در سال ۱۹۶۹ نوشت که کمونیست‌هایی که نظریه سوسیال‌فاشیسم را پیش نهادند «بیش از هر چیز در پی کشیدن مرز خونین میان خود و همه کسانی بودند که در «راست» آنان قرار داشتند، از جمله چپ‌ترین سوسیال‌دموکرات‌ها». دراپر استدلال کرد که «نظریه به‌اصطلاح سوسیال‌فاشیسم و عمل مبتنی بر آن یکی از عوامل اصلی پیروزی فاشیسم آلمان در ژانویه ۱۹۳۳ بود».

## جستارهای وابسته

* فاشیسم
* سوسیال‌دموکراسی
* کمینترن
* دوره سوم (نظریه کمونیستی)
* جبهه مردمی
* فاشیسم سرخ
* بلشویسم ملی
* امپریالیسم اجتماعی
* شتاب‌گرایی
* کورپوراتیسم

## خواندنی‌های بیشتر
* Browder, Earl (1933). *The Meaning of Social-Fascism: Its Historical and Theoretical Background*. New York: Workers Library Publishers.
* Draper, Theodore (فوریه ۱۹۶۹). "The Ghost of Social-Fascism". *Commentary*. pp. 29–42.
* Lovestone, Jay (1937). *The People's Front Illusion: From "Social Fascism" to the "People's Front"*. New York: Workers Age Publishers.

## منابع

* 
* 

رده:فاشیسم
رده:کمونیسم
رده:مارکسیسم-لنینیسم
رده:سوسیال‌دموکراسی
رده:اصطلاحات سیاسی
رده:ایدئولوژی حزب کمونیست اتحاد شوروی
رده:نوواژه‌های دهه ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:معرفی‌شده‌های ۱۹۲۸ (میلادی)
رده:مارکسیسم–لنینیسم
رده:واژگان سیاسی
رده:سوسیال دموکراسی
رده:واژگان دوره اتحاد شوروی