پیشینه نوار غزه

**پیشینه نوار غزه** به تاریخ نوار غزه از دوران باستان تا دوره معاصر اشاره دارد. این منطقه که بخشی از سرزمین تاریخی فلسطین است، از سده شانزدهم میلادی زیر فرمان امپراتوری عثمانی قرار داشت و پس از فروپاشی آن امپراتوری در پی جنگ جهانی اول، به‌عنوان بخشی از قیمومت بریتانیا بر فلسطین اداره شد. پس از جنگ ۱۹۴۸ و ایجاد دولت اسرائیل، نوار غزه به سرنوشتی پیچیده گرفتار شد که دربرگیرندهٔ اشغال‌های پیاپی، آوارگی گستردهٔ فلسطینیان و درگیری‌های مکرر نظامی بوده‌است.

نوار غزه پس از جنگ ۱۹۴۸ نخست زیر نظر مصر اداره شد و حکومت سراسری فلسطین در آن برپا گردید. در جنگ ۱۹۶۷ (جنگ شش‌روزه)، اسرائیل نوار غزه را اشغال کرد و تا سال ۲۰۰۵ شهرک‌سازی در آن ادامه داد. پس از برکناری نیروهای اسرائیلی، جنبش حماس در سال ۲۰۰۷ کنترل نوار غزه را به دست گرفت و از آن زمان این منطقه با محاصره گسترده، بحران‌های انسانی و جنگ‌های متعدد روبه‌رو بوده‌است.

## پیش از ۱۹۴۸
نوار غزه از نظر تاریخی بخشی از سرزمین فلسطین بوده و ریشه‌های تمدنی آن به دوران فلیسطی‌ها بازمی‌گردد. شهر غزه نام خود را طی هزاران سال حفظ کرده‌است. از سدهٔ شانزدهم میلادی، امپراتوری عثمانی بر این سرزمین حکمرانی می‌کرد و در سال ۱۹۰۶ عثمانیان و امپراتوری بریتانیا مرز بین‌المللی این منطقه را با مصر تعیین کردند.

با شکست قدرت‌های مرکزی در جنگ جهانی اول و تقسیم امپراتوری عثمانی، بریتانیا ادارهٔ منطقه را به مصر پیشنهاد داد؛ اما مصر این مسئولیت را نپذیرفت. بریتانیا خود سرزمینی را که در سال‌های ۱۹۱۷–۱۹۱۸ تصرف کرده بود، از ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۸ در چارچوب بین‌المللی «قیمومت بریتانیا بر فلسطین» اداره کرد. در این دوره، روستاهای واقع در جلگهٔ ساحلی غزه به‌شکل چشمگیری گسترش یافتند و هم رشد جمعیتی و هم افزایش تولیدات کشاورزی را تجربه کردند.

## ۱۹۴۸–۱۹۵۹: حکومت سراسری فلسطین

در جریان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین و به‌ویژه جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، ده‌ها هزار تن از پناهندگان فلسطینی به نوار غزه گریختند یا بیرون رانده شدند. تا پایان جنگ، ۲۵ درصد جمعیت عرب فلسطین تحت قیمومت در غزه متمرکز شده بود؛ درحالی‌که نوار غزه تنها یک درصد کل سرزمین را تشکیل می‌داد. در همان سال، آنروا (سازمان امداد و کار ملل متحد برای پناهندگان فلسطین) برای ادارهٔ برنامه‌های گوناگون آوارگان تأسیس شد.

در ۲۲ سپتامبر ۱۹۴۸ (نزدیک به پایان جنگ اعراب و اسرائیل)، اتحادیه عرب در شهر غزه که در اشغال مصر بود، حکومت سراسری فلسطین را اعلام کرد تا از نفوذ فراردن بر فلسطین بکاهد. این حکومت به‌سرعت از سوی شش عضو اتحادیه عرب (به‌جز فراردن) شناسایی شد: مصر، سوریه، لبنان، عراق، عربستان سعودی و یمن.

پس از پایان درگیری‌ها، توافق‌نامهٔ آتش‌بس مصر–اسرائیل در ۲۴ فوریهٔ ۱۹۴۹ خط جدایی میان نیروهای مصری و اسرائیلی و نیز مرز امروزی غزه و اسرائیل را مشخص کرد؛ هر دو طرف اعلام کردند که این خط مرز بین‌المللی نیست. مرز جنوبی با مصر بدون تغییر باقی ماند.

فلسطینیان ساکن غزه یا مصر گذرنامهٔ سراسری فلسطین دریافت کردند؛ اما مصر شهروندی خود را به آنان اعطا نکرد. از پایان سال ۱۹۴۹ آنان کمک‌های خود را مستقیماً از آنروا دریافت می‌کردند. حکومت سراسری فلسطین متهم بود که چیزی فراتر از نمایی برای کنترل مصر بر غزه نیست و بودجه و نفوذ مستقل ناچیزی دارد. این حکومت سرانجام به قاهره منتقل شد و در سال ۱۹۵۹ به فرمان رئیس‌جمهور مصر جمال عبدالناصر منحل گردید.

## ۱۹۵۶–۱۹۵۷: اشغال اسرائیل در جریان بحران سوئز
در جریان بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ (دومین جنگ اعراب و اسرائیل)، اسرائیل به غزه و شبه‌جزیره سینا حمله کرد. در ۳ نوامبر، نیروهای دفاعی اسرائیل به نیروهای مصری و فلسطینی در خان یونس یورش بردند. شهر خان یونس در برابر تصرف مقاومت کرد و اسرائیل با بمباران سنگین پاسخ داد که تلفات شدید غیرنظامی به بار آورد. پس از نبردی سخت، تانک‌های شرمن تیپ ۳۷ زرهی اسرائیل خطوط مستحکم تیپ ۸۶ فلسطینی در بیرون خان یونس را شکستند.

پس از تصرف خان یونس، نیروهای اسرائیلی کشتاری گزارش‌شده انجام دادند. سربازان اسرائیلی به اعدام فلسطینیان غیرمسلح، بیشتر غیرنظامیان، دست زدند؛ در یک مورد مردان را در میدان مرکزی شهر در برابر دیوار ردیف کرده و با مسلسل تیرباران کردند. هنری لابویس، رئیس آنروا، در ۱۵ دسامبر ۱۹۵۶ به مجمع عمومی سازمان ملل گزارش داد که بر پایهٔ «منابع قابل‌اعتماد» ۲۷۵ نفر در این کشتار جان باختند که ۱۴۰ تن آنان آواره و ۱۳۵ تن ساکنان محلی بودند.

در ۱۲ نوامبر، چند روز پس از پایان جنگ، اسرائیل ۱۱۱ نفر را در اردوگاه پناهندگان رفح کشت که واکنش‌های بین‌المللی گسترده‌ای برانگیخت.

اسرائیل در مارس ۱۹۵۷ زیر فشار بین‌المللی به اشغال پایان داد. در طول چهار ماه اشغال، بین ۹۰۰ تا ۱٫۲۳۱ نفر کشته شدند. به گفتهٔ مورخ فرانسوی ژان-پییر فیلیو، یک درصد جمعیت غزه در دوران اشغال کشته، زخمی، زندانی یا شکنجه شد.

## ۱۹۵۹–۱۹۶۷: ادارهٔ مصر بر غزه

پس از انحلال حکومت سراسری فلسطین در ۱۹۵۹، مصر به بهانهٔ پان‌عربیسم به ادارهٔ غزه ادامه داد و تا سال ۱۹۶۷ بر آن حاکم بود. مصر هرگز نوار غزه را ضمیمهٔ خاک خود نکرد، بلکه آن را سرزمینی تحت کنترل تلقی کرده و از راه فرماندار نظامی اداره می‌کرد. سرازیر شدن بیش از ۲۰۰ هزار آواره از فلسطین تحت قیمومت به غزه افت چشمگیر سطح زندگی را در پی داشت. از آنجا که دولت مصر رفت‌وآمد از غزه و به غزه را محدود کرده بود، ساکنان نمی‌توانستند برای یافتن کار به جای دیگری بروند.

## ۱۹۶۷: اشغال اسرائیل

در ژوئن ۱۹۶۷ و در جریان جنگ شش‌روزه، نیروهای دفاعی اسرائیل نوار غزه را تصرف کرد. زیر فرماندهی آریل شارون، فرمانده وقت فرماندهی جنوب اسرائیل، ده‌ها فلسطینی مظنون به عضویت در مقاومت بدون محاکمه اعدام شدند.

میان سال‌های ۱۹۶۷ و ۱۹۶۸، اسرائیل در حدود ۷۵ هزار نفر از ساکنان نوار غزه را اخراج کرد؛ گلدا مئیر آنان را «ستون پنجم» خوانده بود. افزون بر این، دست‌کم ۲۵ هزار نفر از بازگشت پس از جنگ ۱۹۶۷ بازداشته شدند. درمجموع، نوار غزه بین ۱۹۶۷ و ۱۹۶۸ دست‌کم ۲۵ درصد جمعیت پیش‌ازجنگ خود را از دست داد.

### راهبرد «پنج انگشت» شارون

در سال‌های ۱۹۷۰–۱۹۷۱ آریل شارون راهبردی را اجرا کرد که به «پنج انگشت» شناخته شد. این راهبرد شامل ایجاد مناطق نظامی و شهرک‌نشینی بود که نوار غزه را به پنج بخش تقسیم می‌کرد تا اشغال و شهرک‌سازی اسرائیل را تسهیل کند و با ایجاد گسست میان مناطق فلسطینی، مدیریت مؤثرتری ممکن شود. هزاران خانه با بولدوزر تخریب شد و شمار زیادی از خانواده‌های بدوی به سینا تبعید شدند.

### شهرک‌سازی و وضع اقتصادی
اسرائیل نخستین بلوک شهرک‌نشینی در نوار غزه، یعنی گوش قطیف، را در جایی بنا کرد که پیش‌تر کیبوتصی کوچک به مدت ۱۸ ماه بین سال‌های ۱۹۴۶ و ۱۹۴۸ وجود داشت. آن کیبوتص در چارچوب طرح «یازده نقطه در نگب» آژانس یهود ساخته شده بود. در مجموع، اسرائیل بین سال‌های ۱۹۶۷ و ۲۰۰۵ بیست‌ویک شهرک در غزه برپا کرد که ۲۰ درصد کل سرزمین را دربرمی‌گرفت.

نرخ رشد اقتصادی از ۱۹۶۷ تا ۱۹۸۲ به‌طور میانگین نزدیک به ۹٫۷ درصد در سال بود که بخش بزرگی از آن ناشی از درآمد حاصل از فرصت‌های شغلی در اسرائیل بود. اسرائیل از این نیروی کار ارزان و نیمه‌ماهر بهره‌مند می‌شد. بخش کشاورزی غزه آسیب جدی دید: یک‌سوم اراضی نوار توسط اسرائیل مصادره شد، رقابت بر سر منابع آبی کمیاب تشدید گردید و کشت پردرآمد مرکبات با سیاست‌هایی چون ممنوعیت کاشت درختان تازه و مالیات‌هایی به سود تولیدکنندگان اسرائیلی رو به افول نهاد. صادرات مستقیم فرآورده‌های غزه به بازارهای غربی ممنوع شد مگر از کانال‌های بازاریابی اسرائیلی. سارا روی این الگو را «توسعه‌زدایی ساختاری» خوانده‌است.

به گفتهٔ تام سگف، بیرون راندن فلسطینیان از سرزمین، از دیرباز عنصری پایدار در اندیشهٔ صهیونیستی بوده‌است. در دسامبر ۱۹۶۷ در جلسه‌ای که کابینه امنیتی اسرائیل دربارهٔ سرنوشت جمعیت عرب سرزمین‌های تازه‌اشغال‌شده طوفان فکری می‌کرد، نخست‌وزیر لوی اشکول پیشنهاد داد که شاید اگر دسترسی ساکنان غزه به آب محدود شود آنان خود ترک کنند. پس از آن، اقدامات متعددی از جمله مشوق‌های مالی برای تشویق غزه‌ای‌ها به مهاجرت به‌کار گرفته شد.

### پیمان صلح مصر و اسرائیل
در ۲۶ مارس ۱۹۷۹ (۵ فروردین ۱۳۵۸)، اسرائیل و مصر پیمان صلح امضا کردند. این پیمان از جمله خروج نیروهای مسلح و غیرنظامیان اسرائیلی از شبه‌جزیره سینا را پیش‌بینی می‌کرد. وضعیت نهایی نوار غزه در این پیمان مورد بررسی قرار نگرفت و مصر از هرگونه ادعای ارضی بر سرزمین شمال مرز بین‌المللی چشم‌پوشی کرد. نوار غزه زیر ادارهٔ نظامی اسرائیل باقی ماند.

پس از پیمان صلح ۱۹۷۹، منطقهٔ حائلی به پهنای ۱۰۰ متر در مرز غزه و مصر به نام «گذرگاه فیلادلفی» ایجاد شد. مرز بین‌المللی میان مصر و غزه در امتداد این گذرگاه ۱۱ کیلومتر درازا دارد.

## ۱۹۸۷: انتفاضهٔ نخست

انتفاضهٔ نخست مجموعه‌ای پایدار از اعتراضات و شورش‌ها بود که فلسطینیان در سرزمین‌های تحت اشغال اسرائیل و اسرائیل به‌راه انداختند. انگیزهٔ آن ناامیدی جمعی فلسطینیان از اشغال نظامی اسرائیل بر کرانه باختری و نوار غزه بود که نزدیک به بیست سال (از جنگ ۱۹۶۷) ادامه داشت. قیام از دسامبر ۱۹۸۷ تا کنفرانس ۱۹۹۱ مادرید و برخی تا امضای پیمان‌های اسلو در ۱۹۹۳ ادامه یافت.

انتفاضه در ۹ دسامبر ۱۹۸۷ در اردوگاه پناهندگان جبالیا در نوار غزه آغاز شد؛ پس از آنکه کامیونی ارتشی اسرائیلی با خودرویی غیرنظامی برخورد کرد و چهار کارگر فلسطینی کشته شدند. فلسطینیان مدعی شدند این برخورد واکنشی عمدی به کشته‌شدن یک اسرائیلی در غزه چند روز پیش‌تر بوده‌است؛ اسرائیل عمدی‌بودن تصادف را رد کرد. واکنش فلسطینیان با اعتراض، نافرمانی مدنی و خشونت همراه بود. دیوارنگاری، سنگربندی و اعتصاب عمومی از شیوه‌های اصلی مقاومت بودند.

## کنترل حماس (از ۲۰۰۷ تاکنون)
پس از آنکه حماس در انتخابات ۲۰۰۶ قدرت را در غزه به دست آورد، درگیری‌های داخلی میان حماس و فتح تشدید شد. در ژوئن ۲۰۰۷ حماس فتح را از قدرت بیرون راند و در ۱۴ ژوئن ۲۰۰۷ کنترل کامل نوار غزه را در اختیار گرفت و حکومتی بالفعل تشکیل داد. محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین و عضو فتح، حماس را از دولت اخراج کرد و کابینهٔ جدیدی در کرانه باختری تشکیل داد. مصر، اردن و عربستان سعودی دولت مستقر در کرانه باختری را تنها دولت مشروع فلسطین اعلام کردند.

اسرائیل سیاست سختگیرانه‌ای را در پیش گرفت و مرزها را بست، تأمین سوخت و دارو و کالاها را قطع کرد و محاصرهٔ گسترده‌ای بر نوار غزه تحمیل نمود. حماس کنترل مرز بین‌المللی با مصر و اسرائیل را در دست گرفت؛ اما عبور از مرز غزه و مصر تنها از گذرگاه رفح امکان‌پذیر بود و از زمان برکناری اسرائیل در سپتامبر ۲۰۰۵ ناظران اتحادیهٔ اروپا بر آن نظارت داشتند.

در ۲۳ ژانویه ۲۰۰۸ شبه‌نظامیان فلسطینی بخش‌هایی از دیوار جداکنندهٔ غزه و مصر را در شهر رفح ویران کردند و هزاران نفر از ساکنان غزه برای تهیهٔ آذوقه از مرز عبور کردند. حسنی مبارک، رئیس‌جمهور مصر، به نیروهای خود دستور داد اجازهٔ عبور بدهند؛ اما تضمین کنند فلسطینیان با سلاح بازنگردند.

در ۲۷ دسامبر ۲۰۰۸ اسرائیل عملیات «سرب ریخته» را علیه نوار غزه آغاز کرد. در سال ۲۰۱۴ نیز جنگ دیگری رخ داد و در ۲۶ اوت ۲۰۱۴ آتش‌بس میان طرفین امضا شد.

از مارس ۲۰۱۸ هر جمعه تظاهراتی با نام «راهپیمایی بازگشت» در نزدیکی مرز با اسرائیل برگزار شد که در آن فلسطینیان خواستار بازگشت به سرزمین‌هایی بودند که هفتاد سال پیش از آنها رانده شده بودند. بسیاری از این تظاهرات خشونت‌آمیز شد و کشته‌ها و زخمی‌هایی بر جای گذاشت.

## جمعیت و وضع انسانی
نوار غزه یکی از پرتراکم‌ترین مناطق جهان است. با مساحتی نزدیک به ۳۶۰ کیلومتر مربع، نزدیک به یک‌ونیم میلیون فلسطینی در آن زندگی می‌کردند که بخش بزرگی از آنان در هشت اردوگاه سازمان ملل متحد اسکان داشتند. نوار غزه به‌جز سمت ساحل دریای مدیترانه به‌طور کامل محصور است.

بر پایهٔ گزارش سازمان ملل در سال ۲۰۰۶، نزدیک به دوسوم جمعیت نوار غزه زیر خط فقر زندگی می‌کردند و به کمک‌های بشردوستانه بین‌المللی وابسته بودند. پیش از انتفاضهٔ سپتامبر ۲۰۰۰، نزدیک به سی هزار فلسطینی غزه‌ای در صنایع اسرائیلی کار می‌کردند؛ این رقم تا دسامبر ۲۰۰۳ بر پایهٔ آمار بانک جهانی به چهار هزار نفر کاهش یافت. نزدیک به ششصد هزار نفر از کمک‌های غذایی سازمان ملل بهره‌مند بودند.

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* پایگاه رسمی آنروا

رده:تاریخ نوار غزه