پیامدهای زیست‌محیطی جنگ غزه

**پیامدهای زیست‌محیطی جنگ غزه** به آسیب‌های گسترده‌ای اشاره دارد که در پی حمله اسرائیل به نوار غزه (بخشی از جنگ غزه) بر محیط زیست نوار غزه وارد شده‌است. این آسیب‌ها دربرگیرندهٔ نابودی زمین‌های کشاورزی، آوارگی مردم، بمباران نوار غزه، محاصرهٔ اسرائیل و قحطی نوار غزه است. تا مارس ۲۰۲۴ در حدود نیمی از زمین‌های کشاورزی غزه نابود شده بود و تا ژانویه ۲۰۲۵ این میزان برای پوشش درختی به ۸۰ درصد رسید.

بمباران و محاصرهٔ اسرائیل به فروپاشی کامل زیرساخت‌های مدنی غزه از جمله تصفیهٔ فاضلاب، دفع زباله، مدیریت آب و تأمین سوخت انجامیده‌است. آب‌های زیرزمینی با مواد سمّی و مهمات آلوده شده و هوا نیز بر اثر دود و ذرات معلق ناشی از بمباران آلوده شده‌است. بمباران ارتش اسرائیل ۵۰ میلیون تن آوار و مواد خطرناک ایجاد کرده که بسیاری از آن‌ها حاوی بقایای انسانی و ده‌ها هزار بمب هستند. در ژوئن ۲۰۲۴ شمال غزه «بیابانی» توصیف شد که توانایی نگهداشت زندگی را ندارد.

گسترهٔ تخریب سامانمند و عمدی کشاورزی در غزه سبب شده که گروه پژوهشی فارنزیک آرکیتکچر در گلداسمیت، دانشگاه لندن و شبکهٔ سازمان‌های غیردولتی زیست‌محیطی فلسطین خواستار پیگرد دولت اسرائیل به اتهام جنایت جنگی بوم‌کشی بر پایهٔ اساسنامهٔ رم به دلیل «آسیب گسترده، درازمدت و شدید به محیط زیست طبیعی» شوند.

## تخریب
### نگاه کلی

تا ژانویه ۲۰۲۴ بین ۳۶ تا ۴۵ درصد ساختمان‌های غزه — از جمله خانه‌ها، مدرسه‌ها، مسجدها، بیمارستان‌ها و مغازه‌ها — تخریب یا آسیب دیده بودند. با ادامهٔ جنگ دامنهٔ تخریب افزایش یافت و تا دسامبر ۲۰۲۴ در حدود ۱۷۰٬۰۰۰ ساختمان در غزه (۶۹ درصد) آسیب دیده یا ویران شده بود.

پس از ۳۳ هفته درگیری، بیش از ۷۰٬۰۰۰ خانه در غزه ویران شده و ۱٫۷ میلیون آواره در مناطق پرازدحام و غیربهداشتی متراکم شده بودند. تا ژوئن ۲۰۲۴ نیروهای اسرائیلی چاه‌های آب شمال غزه را نیز نابود کرده بودند که شرایط نزدیک به قحطی را بدتر کرد.

تا پایان ماه مه بیش از ۱۴۰ محل دفن زباله در سراسر نوار غزه (با طول ۴۱ کیلومتر) پراکنده شده بود. تپه‌های زباله چنان بزرگ شده بودند که در تصاویر ماهواره‌ای از صدها کیلومتری بالای زمین دیده می‌شدند. لوئیز واتریج، سخنگوی آنروا گفت: «هرجا نگاه کنی تپه‌ای از زباله هست.»

شبکهٔ سازمان‌های غیردولتی زیست‌محیطی فلسطین اعلام کرد: «اشغالگری اسرائیل همهٔ عناصر زندگی و همهٔ عناصر زیست‌محیطی در غزه را به‌طور کامل نابود کرده — آن‌ها کشاورزی و حیات وحش را به‌طور کامل ویران کردند.» خبرگزاری رویترز آسیب‌های وارده به غزه توسط اسرائیل را «تبدیل آن به بیابان» توصیف کرده‌است. رئیس برنامهٔ اقدام علیه مین سازمان ملل یادآور شد که زیرساخت بازیافت برای بازسازی حیاتی خواهد بود، با این حال این نهاد تنها ۵ میلیون دلار بودجه در اختیار دارد.

### نابودی زمین‌های کشاورزی، باغ‌ها و جنگل‌ها

پیش از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ در حدود ۱۷۰ کیلومتر مربع از نوار غزه مزارع و باغ‌ها بود که ۴۷ درصد از کل مساحت زمینی غزه را تشکیل می‌داد. تا پایان فوریه ۲۰۲۴ داده‌های ماهواره‌ای نشان داد ارتش اسرائیل بیش از ۶۵ کیلومتر مربع از مزارع و باغ‌ها (۳۸ درصد کل) را نابود کرده‌است. تراکتورها، تانک‌ها و خودروها برای ریشه‌کن کردن باغ‌ها و مزارع به کار رفتند. در مجموع ۲۰۰۰ مکان کشاورزی شامل مزارع و گلخانه‌ها نابود شده و غالباً جای خود را به استحکامات نظامی اسرائیلی داده‌اند. از ۷۵۰۰ گلخانه در حدود یک‌سوم به‌طور کامل ویران شده؛ ۹۰ درصد در شمال غزه و در حدود ۴۰ درصد در خان‌یونس توسط نیروهای اسرائیلی تخریب شده‌است. میان ۷ اکتبر و ۲۱ مارس ۴۸ درصد پوشش درختی غزه توسط ارتش اسرائیل و مردم محاصره‌شده که به دلیل محاصرهٔ سوخت ناچار به بریدن درختان برای پخت غذا و گرمایش بودند از بین رفت یا آسیب دید. تا ژانویه ۲۰۲۵ این رقم به ۸۰ درصد رسید. خاک‌ها بر اثر ریشه‌کنی درختان فرسوده شده و با مواد سمّی، مهمات، بمباران سنگین و تخریب ساختمان‌ها آلوده شده‌اند.

پژوهش فارنزیک آرکیتکچر (گروه پژوهشی گلداسمیت، دانشگاه لندن) نشان داد محصولات مزارع فلسطینی در حاشیهٔ غزه با علف‌کش‌های هوایی سمپاشی شده و به‌طور منظم توسط بولدوزرهای ارتش اسرائیل تخریب شده‌اند. کشاورزان نیز هدف تیراندازی تک‌تیراندازهای نیروهای دفاعی اسرائیل قرار گرفته‌اند. اسرائیل نشان داده که خواهان ایجاد «منطقهٔ حائل» دائمی در اطراف غزه است، جایی که بخش عمده‌ای از زمین‌های کشاورزی واقع بود. پژوهش فارنزیک آرکیتکچر دریافت که «در طول آن 'مرز' مهندسی‌شده، سامانه‌های پیچیدهٔ حصار و نظارت، منطقهٔ حائل نظامی را تقویت می‌کنند.» نیروهای دفاعی اسرائیل ادعا کرده‌اند که «عمداً به زمین‌های کشاورزی آسیب نمی‌رسانند.» در آوریل ۲۰۲۴ شهردار بیت‌لاهیا اعلام کرد اسرائیل ۷۰ درصد از چاه‌های آب شمال غزه و نیز «همهٔ محصولات کشاورزی شهری که سبد غذایی اصلی نوار محسوب می‌شود» را نابود کرده‌است.

در ژوئن ۲۰۲۴ یونوسات (UNOSAT)، آژانس تصویربرداری ماهواره‌ای سازمان ملل، اعلام کرد ۵۷ درصد از مزارع دائمی غزه کاهش چشمگیری در تراکم و سلامت نشان می‌دهند. بر پایهٔ گزارش فائو، آسیب به زمین‌های کشاورزی غزه بر حاکمیت غذایی آن تأثیر گذاشته‌است. این آسیب‌ها تا اکتبر ۲۰۲۴ به ۶۷٫۶ درصد از زمین‌های زراعی رسید. تا اواخر ژوئیه ۲۰۲۵ هشتادوشش درصد زمین‌های کشاورزی نوار غزه آسیب دیده بود و بخش عمدهٔ باقی‌مانده نیز در دسترس فلسطینیان نبود؛ تنها ۱٫۵ درصد زمین‌های کشاورزی هم در دسترس و هم سالم بود. تا اواخر سپتامبر ۲۰۲۵ تخریب پوشش گیاهی به ۸۷ درصد رسید.

## آلودگی
### مواد خطرناک
بین ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و آوریل ۲۰۲۴ ارتش اسرائیل ده‌ها هزار بمب بر غزه فروریخت و تا ژانویه ۲۰۲۴ بین ۵۰ تا ۶۲ درصد همهٔ ساختمان‌ها آسیب دیده یا ویران شده بودند. برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد برآورد کرد که بمباران اسرائیل تا آوریل ۲۰۲۴ سی‌وهفت میلیون تن آوار و مواد خطرناک ایجاد کرده‌است که بسیاری از آن‌ها حاوی بقایای انسانی و بمب هستند. در دسامبر ۲۰۲۴ این برآورد به ۵۰ میلیون تن به‌روزرسانی شد.

دیده‌بان حقوق بشر تأیید کرده که نیروهای اسرائیلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۳ از فسفر سفید در غزه بهره برده‌اند. کاربرد فسفر سفید در غزه پیامدهای درازمدتی بر محیط زیست به‌ویژه زمین‌های کشاورزی خواهد داشت. فسفر سفید برای سلامت انسان زیانبار است و هنگام کاربرد خاک، آب و هوا را آلوده می‌کند. بنا بر گفتهٔ یک تحلیلگر سیاستی از الشبکه، آوار نظامی در خاک، زمین، دریا و بدن فلسطینیان ساکن غزه باقی خواهد ماند.

برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد برآورد کرد تا مارس ۲۰۲۴ حجم کل آوار به ۲۲٫۹ میلیون تن رسیده بود. تا پایان آوریل این رقم به ۳۷ میلیون تن افزایش یافت، یعنی به‌طور میانگین ۳۰۰ کیلوگرم آوار در هر مترمربع. پِهر لُدهامار، رئیس پیشین خدمات اقدام علیه مین سازمان ملل در عراق، برآورد کرد پاکسازی ۱۴ سال زمان خواهد برد. خود آوار خطر فیزیکی و آسیب‌رسانی دارد و ممکن است حاوی مواد زیانباری مانند آزبست، فلزات سنگین، آلاینده‌های آتش‌سوزی، مهمات منفجرنشده و مواد شیمیایی خطرناک باشد. زباله‌های جامد در محل‌های غیررسمی تخلیه می‌شوند و مواد خطرناک می‌توانند از خاک متخلخل به سفرهٔ آب زیرزمینی نفوذ کنند. در ژوئن ۲۰۲۴ سازمان ملل برآورد کرد بیش از ۳۳۰٬۰۰۰ تن زبالهٔ جامد در مناطق مسکونی نوار غزه انباشته شده‌است. هوای غزه نیز از دود و ذرات ناشی از بمباران آلوده شده‌است.

### تصفیهٔ فاضلاب
محاصره به فروپاشی کامل زیرساخت‌های مدنی غزه از جمله تصفیهٔ فاضلاب، دفع زباله، مدیریت آب و تأمین سوخت انجامیده‌است. سازمان صلح اکولوژیک خاورمیانه () برآورد می‌کند ۴۴ درصد از تأسیسات آب، گاز و بهداشت غزه در سه ماه نخست جنگ آسیب دیدند. آسیب به زیرساخت آب و فاضلاب خطر سیل را در فصل بارش زمستانی افزایش می‌دهد. بنا بر گزارش شورای پناهندگان نروژ، تعطیلی تصفیه‌خانه‌های فاضلاب در اکتبر ۲۰۲۳ به‌دنبال محاصرهٔ سوختی اسرائیل، به تخلیهٔ روزانهٔ بیش از ۱۳۰٬۰۰۰ متر مکعب فاضلاب تصفیه‌نشده به دریای مدیترانه انجامید و تهدیدی جدی برای محیط زیست ایجاد کرد. آب‌های زیرزمینی نیز با سموم و مهمات آلوده شده‌اند. برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد اعلام کرد جنگ پیشرفت‌های غزه در تأسیسات آب‌شیرین‌کن و تصفیهٔ فاضلاب را بازگردانده است. از هشت تصفیه‌خانهٔ فاضلاب در نوار غزه تا مه ۲۰۲۴ شش مورد آسیب دیده یا ویران شده بود. فرسایش زیرساخت بهداشتی پیامدهای بهداشتی برای مردم غزه داشته و به افزایش بیماری‌های اسهالی انجامیده‌است. ارزیابی فوریه ۲۰۲۵ — هنگامی که آتش‌بس برقرار بود — نشان داد ۷۳ ایستگاه از ۸۴ ایستگاه پمپاژ فاضلاب غزه ویران شده‌اند.

### گازهای گلخانه‌ای
جنگ‌ها با افزایش انتشار کربن و تخریب زیرساخت‌ها تأثیر مستقیمی بر تغییرات اقلیمی دارند. تنها در اکتبر ۲۰۲۳ ارتش اسرائیل در حدود ۲۵٬۰۰۰ تن مهمات بر نوار غزه فرود آورد، یعنی تقریباً ۱٫۵ برابر قدرت انفجاری بمب فروافتاده بر هیروشیما در جنگ جهانی دوم. هزینهٔ اقلیمی ۶۰ روز نخست پاسخ نظامی اسرائیل معادل سوزاندن دست‌کم ۱۵۰٬۰۰۰ تن زغال‌سنگ بود. انتشار گازهای گلخانه‌ای دو ماه نخست جنگ غزه از ردپای کربن سالانهٔ بیش از ۲۰ کشور آسیب‌پذیر اقلیمی فراتر رفت. بیش از ۹۹ درصد از ۲۸۱٬۰۰۰ تن معادل CO₂ تولیدشده در دو ماه پس از حملهٔ ۷ اکتبر حماس ناشی از بمباران هوایی و تهاجم زمینی اسرائیل بوده‌است.

این برآوردها زیرساخت‌های جنگی ساخته‌شده توسط اسرائیل و حماس از جمله شبکهٔ تونلی حماس و دیوار مرزی اسرائیل را در بر نمی‌گیرند. با احتساب این‌ها کل انتشار به ۴۵۰٬۰۰۰ تن معادل CO₂ می‌رسد که بیش از انتشار سالانهٔ بیش از ۳۳ کشور و سرزمین است. بازسازی ۱۰۰٬۰۰۰ ساختمان آسیب‌دیده در غزه با فنون نوین ساختمانی دست‌کم ۳۰ میلیون تن گاز گلخانه‌ای تولید خواهد کرد که معادل انتشار سالانهٔ CO₂ نیوزیلند و بیش از ۱۳۵ کشور و سرزمین دیگر است.

## پیامد بر سلامت انسان
### قحطی

ترکیب تخریب زمین‌های کشاورزی، آوارگی مردم، بمباران و محاصرهٔ اسرائیل سبب شده نوار غزه دچار قحطی شود و بیشتر ساکنان آن در معرض خطر قریب‌الوقوع گرسنگی قرار گیرند.

### پیامدهای درازمدت
سازمان صلح هلندی پکس () اعلام کرد: «جنگ عموماً همه‌چیز را ویران می‌کند. در غزه مردم در معرض خطرهای بیشتری از آلودگی و آب‌های زیرزمینی آلوده هستند. این نابودی هر چیزی است که جمعیت غیرنظامی بر آن تکیه دارد.» فارنزیک آرکیتکچر تخریب را سامانمند توصیف کرد و گفت ارتش اسرائیل عمداً کشاورزی غزه را هدف قرار می‌دهد: «آنچه باقی مانده ویرانی است… منطقه‌ای که دیگر قابل سکونت نیست.» آن‌ها افزودند: «مزارع و گلخانه‌های هدف‌قرارگرفته برای تولید غذای محلی جمعیتی که پیش‌تر زیر محاصره‌ای ده‌ساله زندگی می‌کنند ضروری هستند… پیامدهای این تخریب سامانمند کشاورزی با اقدامات عمدی دیگر برای محروم‌سازی از منابع حیاتی بقای فلسطینیان در غزه تشدید می‌شود.»

## بوم‌کشی

گسترهٔ ویرانی و پیامد پایدار آن خواست‌هایی را برای پیگرد دولت اسرائیل به اتهام جنایت جنگی بوم‌کشی بر پایهٔ اساسنامهٔ رم به دلیل «آسیب شدید، گسترده و درازمدت به محیط زیست طبیعی» برانگیخته است.

پروژهٔ پژوهشی فارنزیک آرکیتکچر با عنوان «نشانی از زندگی نیست، بوم‌کشی اسرائیل در غزه ۲۰۲۳–۲۰۲۴» نتیجه گرفت که «تخریب زمین‌های کشاورزی و زیرساخت در غزه اقدامی عمدی بوم‌کشی است.» سعید باقری، استاد حقوق بین‌الملل در دانشگاه ردینگ گفت: «دلایل کافی برای بررسی آسیب‌های واردشده به محیط زیست غزه وجود دارد.» شبکهٔ سازمان‌های غیردولتی زیست‌محیطی فلسطین نیز اعلام کرد: «آنچه رخ می‌دهد بی‌تردید بوم‌کشی است… [این] محیط زیست غزه را برای درازمدت و نه فقط کوتاه‌مدت به‌طور کامل نابود می‌کند.»

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* نشانی از زندگی نیست، بوم‌کشی اسرائیل در غزه ۲۰۲۳–۲۰۲۴ — فارنزیک آرکیتکچر

رده:پیامد زیست‌محیطی جنگ
رده:حقوق محیط زیست
رده:فاجعه‌های زیست‌محیطی در آسیا
رده:جنایت‌های جنگی در جنگ غزه
رده:جنایت‌های جنگی اسرائیل در جنگ غزه
رده:نوار غزه در جنگ غزه
رده:نوار غزه در ۲۰۲۴ (میلادی)
رده:مجازات دسته‌جمعی