البرج (روستای ویران‌شده فلسطینی)

**البرج** () روستایی فلسطینی بود که در ۱۴ کیلومتری شرق رمله و در نزدیکی شاهراه رام‌الله قرار داشت. این روستا در سال ۱۹۴۸ میلادی در جریان جنگ اعراب و اسرائیل از سکنه تخلیه شد. نام آن به معنای «برج» است و گمان می‌رود از قلعه صلیبی «قلعه آرنولد» که در این محل ساخته شده بود گرفته شده باشد. بازدیدکنندگان اروپایی در سده نوزدهم میلادی خرابه‌های صلیبی را در نزدیکی روستا مشاهده و گزارش کردند.

البرج بر روی برآمدگی صخره‌ای در دامنه‌های غربی کوه‌های رام‌الله در ارتفاع ۳۲۵ متری بنا شده بود و بر دشت ساحلی میانی مشرف بود. شبکه‌ای از راه‌های باریک آن را به جاده عمومی رمله–رام‌الله پیوند می‌داد. ساکنان روستا همگی مسلمان بودند و دامداری و کشاورزی از مهم‌ترین منابع معیشت آنان به‌شمار می‌رفت.

## ریشه‌شناسی
نام «البرج» ریشه عربی دارد و به معنای «برج» است. این نام به دژ صلیبی موجود در محل اشاره دارد. برخی محققان احتمال داده‌اند که واژه «برج» تعریب واژه یونانی «پیرگوس» (Pyrgos) باشد.

## تاریخ

### دوره بیزانسی
یک نعل درگاه از دوره بیزانس در دهه ۱۸۷۰ میلادی در روستا یافت شد که بر آن صلیب یونانی درون دایره‌ای با آرایه‌های هندسی حکاکی شده بود.

### دوره صلیبی
شارل کلرمون-گانو پژوهشگر فرانسوی پیشنهاد کرد که البرج همان جایگاه «قلعه آرنولد» () است که در سال ۱۱۳۱ میلادی به دستور پاتریارک اورشلیم برای حفاظت از راه ورودی به بیت‌المقدس ساخته شد (به گزارش ویلیام صوری).

در غرب البرج ویرانه‌ای به نام «قلعة الطنطورة» () قرار داشت که بقایای برجی با دیوارهای ۵ متری و درگاهی رو به شرق بود. این ویرانه احتمالاً همان قلعه صلیبی «تارنتا» (Tharenta) است که از سال ۱۱۸۷ میلادی تحت حاکمیت مسلمانان درآمد. صلاح‌الدین ایوبی این مکان را در سپتامبر ۱۱۸۷ در مسیر خود از مصر به بیت‌المقدس تسخیر کرد.

برخی پژوهشگران (اشمیت، ۱۹۸۰؛ فیشر، ایساک و رول، ۱۹۹۶) بر آن بوده‌اند که روستای صلیبی «گیث» (Gith) در همین «قلعة الطنطورة» بوده نه در بیت جیز مجاور.

### دوره عثمانی

در سال ۱۸۳۸ ادوارد رابینسون از البرج به عنوان روستایی مسلمان‌نشین در ناحیه «ابن حمار» از قضای رمله یاد کرد و آن را روستایی کوچک توصیف نمود که بر تپه‌ای مجزا احاطه‌شده از دره‌ها و دشت‌ها قرار داشت و آثار استحکامات باستانی در آن پیدا بود.

در سال ۱۸۶۳ ویکتور گرن جمعیت روستا را بیش از ۲۰۰ تن تخمین نزد و یادآور شد که قلعه صلیبی ویران شده بود.

فهرست روستاهای عثمانی در حدود سال ۱۸۷۰ جمعیت البرج را ۱۳۹ تن (تنها مردان) در ۳۱ خانه ثبت کرده بود.

در سال‌های ۱۸۷۳–۱۸۷۴ کلرمون-گانو به پیوند نزدیک البرج با روستای بئر ماعین اشاره کرد.

در سال ۱۸۸۳ گزارش «بررسی فلسطین غربی» از سوی صندوق اکتشاف فلسطین البرج را چنین توصیف کرد: «روستایی کوچک بر فراز تپه‌ای که از هر سو زمین باز در زیر آن گسترده‌است. بقایای دژ صلیبی (قلعة الطنطورة) در آن دیده می‌شود و موقعیت آن در نزدیکی راه اصلی لُد مستحکم است.»

در آغاز سده بیستم بدویان پیشین از قبیله عرب الجرامنه در این روستا و بئر ماعین مجاور ساکن شدند.

### دوره قیمومت بریتانیا
بر پایه سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که از سوی دولت قیمومت انجام شد، البرج ۳۴۴ نفر جمعیت داشت که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به ۳۷۰ تن در ۹۲ خانه افزایش یافت که همچنان همگی مسلمان بودند.

بر پایه آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت روستا ۴۸۰ مسلمان بود و مساحت کل زمین‌های آن ۴٬۷۰۸ دونوم بود. از این مقدار ۶ دونم آبیاری یا باغ، ۲٬۶۳۱ دونم کشتزار غلات و ۱۲ دونم بافت مسکونی بود.

مدرسه‌ای ابتدایی برای پسران در سال ۱۹۴۷ با نزدیک به ۳۵ دانش‌آموز تأسیس شد.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
البرج در ۱۵ ژوئیه ۱۹۴۸ در مرحله دوم عملیات دانی به تصرف ارتش اسرائیل درآمد. روز بعد هنگ عربی با دو دسته پیاده‌نظام و ده خودروی زرهی پاتک زد اما ناگزیر به عقب‌نشینی شد. بنا بر گزارش هاگانا ۳۰ عرب کشته و چهار خودروی زرهی تسخیر شد و ۳ اسرائیلی کشته شدند. عارف العارف مورخ فلسطینی شمار کشته‌های اردنی را حدود ۱۳ تن ذکر کرده‌است.

پس از تصرف روستا، دو زن و دو مرد سالخورده در آنجا باقی ماندند. در ۲۳ ژوئیه یکی از آنان (آشپز نظامی) برای چیدن سبزی بیرون فرستاده شد. در غیاب او سه تن دیگر به خانه‌ای برده شدند که با شش نارنجک منفجر شد؛ دو تن کشته شدند و زن بازمانده اعدام و اجساد آتش زده شد. آشپز نیز پس از بازگشت کشته شد.

در سال ۱۹۹۲ وضعیت محل روستا چنین توصیف شد: «تنها یک خانه فروریخته بر بالای تپه باقی مانده‌است. کاکتوس و گیاهان وحشی در محل روییده‌اند. شهرک‌های مجاور از زمین‌های روستا برای کشاورزی گلخانه‌ای بهره می‌گیرند.»

در سال ۲۰۰۲ زنی به نام کوثر الامیر کتابی ۶۴ صفحه‌ای دربارهٔ البرج منتشر کرد. به گفته روشل دیویس، این کتاب به شیوه‌ای نوآورانه برای کودکان و نوادگان روستا نوشته شده و به صورت پرسش و پاسخ میان نویسنده و نوه‌اش بهیه تنظیم شده‌است.

## باستان‌شناسی
کاوش‌های باستان‌شناختی گسترده‌ای در محوطه تپه البرج (که امروزه «گیوعات هتیتورا» نام دارد) در سال‌های ۱۹۹۲ تا ۲۰۱۵ از سوی اداره باستان‌شناسی اسرائیل انجام شد. این تپه باستانی مساحتی در حدود ۶۰۰ دونم دارد و بیش از ۱۸۰ آب‌انبار و یافته‌های باستانی از دوره‌های مس‌سنگی، مفرغ، آهن، هلنی، رومی، بیزانسی و صلیبی در آن شناسایی شده‌است.

در سال ۲۰۱۷ کاوش‌هایی در محوطه دژ صلیبی با مشارکت دانش‌آموزان مودیعین انجام شد و یافته‌هایی شامل ظروف آشپزی، خمره‌ها، زیورآلات برنزی و نقره‌ای از حدود ۹۰۰ سال پیش به دست آمد.

## منابع

* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* البرج در Palestine Remembered
* البرج در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:شهرها و روستاهای عرب فلسطینی