معماری چوبی باستانی چین

**معماری چوبی باستانی چین** سبکی از معماری چین است. در غرب کمتر از سایر سبک‌های معماری مورد مطالعه قرار گرفته است. اگرچه تاریخچه معماری چین بسیار قدیمی است، توصیفات معماری چینی اغلب محدود به شهر ممنوعه است و بخش‌های دیگر کمتر توسط غرب مورد بررسی قرار گرفته‌اند. ویژگی‌های مشترک معماری چین به یک واژگان واحد برای بیان فرم‌ها و روش‌های منحصر به فرد چینی تبدیل شده‌اند، اما تا مدت‌ها داده‌های کافی در دسترس نبوده است. به دلیل کمبود اطلاعات دربارهٔ ریشه‌های معماری چین، توصیف عناصر آن اغلب به اصطلاحات و نظریه‌های معماری غربی ترجمه می‌شوند و معناهای منحصر به فرد چینی خود را از دست می‌دهند. یکی از دلایل این کمبود، عدم ترجمه دو مهم‌ترین راهنمای معماری دولتی چین، یعنی *ینگ‌تزاو فاشی (Yingzao Fashi)* از دوره سونگ و استانداردهای معماری چینگ به زبان‌های غربی است.

## سوابق تاریخی
معماری باستانی چین دارای عناصر مشابه فراوانی است، بخشی از آن به روش‌های اولیه چین برای استانداردسازی و تعیین ویژگی‌های یکنواخت سازه‌ها بازمی‌گردد. این استانداردها در دفترچه‌ها و نقشه‌های بوروکراتیک ثبت شده و از نسلی به نسل دیگر منتقل شده‌اند. این موارد، شباهت ویژگی‌های معماری را که هزاران سال پابرجا مانده‌اند توضیح می‌دهند و شواهدی از شهرسازی امپراتوری چین از اوایل دهه ۱۹۸۰ از طریق کاوش‌ها در دسترس قرار گرفته‌اند. نسل‌های سازندگان و صنعتگران کار خود را ثبت کردند و جمع‌آوری‌کنندگان اطلاعات را در قالب استانداردهای ساختمان (مانند *ینگ‌تزاو فاشی (Yingzao Fashi)* و استانداردهای معماری چینگ) منتشر کردند و این اطلاعات به نسل‌های بعدی منتقل شد. ثبت عملیاتی معماری و جزئیات آن باعث انتقال سیستم منحصر به فرد ساخت و ساز به نسل‌های بعدی شد.

اخیراً، تکیه بر متن برای توصیفات باستان‌شناسی به این نتیجه رسیده است که کاوش‌های باستان‌شناسی در جمهوری خلق چین شواهد بهتری از زندگی روزمره و مراسم چینی‌ها از دوران نوسنگی تا قرون اخیر ارائه می‌دهد. به عنوان مثال، کاوش گورستان‌ها شواهدی برای بازسازی قطعات چوبی ساختمان و نقشه‌های سایت چند هزار ساله فراهم کرده است. کاوش اخیر در **محوطه پیشاتاریخی بی‌فوودی (Prehistoric Beifudi site)** نمونه‌ای از این موضوع است.

سه جزء اصلی پایه معماری چوبی باستانی چین عبارت‌اند از: سکوی پایه، اسکلت چوبی، و سقف تزئینی. علاوه بر این، ویژگی بنیادین، محصور شدن چهارطرفه مستطیلی است؛ یعنی سازه‌ها با دیوارهایی که زاویه راست دارند و به جهت‌های اصلی قرار گرفته‌اند. باور سنتی چینی به جهان مربع‌شکل با چهار ربع جهان، به صورت فیزیکی در معماری آن منعکس شده است.

## ویژگی‌های سازه‌ای
### سکوی پایه
تا اواسط دوره نوسنگی، استفاده از خاک فشرده و آجرهای خشکه‌پخته متداول شد. «هانگ‌تو» (لوس)، کوبیدن لایه‌های خاک برای ساخت دیوار، قربانگاه و فونداسیون، برای چندین هزاره در معماری چین باقی ماند. دیوار بزرگ چین ساخته شده از هانگ‌تو، از هزاره اول پیش از میلاد آغاز شد. آجرهای خشکی و دیوارهای خاکی معمولاً در چارچوب چوبی ساخته می‌شدند و کف‌های سخت خاکی با حرارت دادن تقویت می‌شدند.

### اسکلت چوبی

یکی از دستاوردهای بنیادی معماری چوبی چین، اسکلت باربر چوبی است که شبکه‌ای از تکیه‌گاه‌ها و تیرها را تشکیل می‌دهد. این فناوری به عنوان سهم اصلی چین در تکنولوژی معماری جهانی شناخته می‌شود. با این حال، هنوز مشخص نیست سازندگان چگونه ستون‌های بزرگ چوبی را در جای خود قرار می‌دادند.

برخلاف معماری غربی، در معماری چوبی باستانی چین، دیوار تنها به عنوان محصورکننده عمل می‌کرد و باربر نبود. ساختمان‌ها در چین برای هفت هزار سال توسط اسکلت چوبی پشتیبانی شده‌اند. اسکلت چوبی مشخصه‌دار چین از دوران نوسنگی ظاهر شد. هفت هزار سال پیش، از اتصالات **وصل و بست (mortise and tenon)** برای ساخت خانه‌های چوبی استفاده می‌شد (قدیمی‌ترین نمونه‌ها در **محوطه هِموُدو (Hemudu)** یافت شده‌اند). بیش از هزار سایت از این نوع شناسایی شده‌اند که معمولاً با شکل‌های دایره‌ای، مربع یا مستطیلی. در فرهنگ یانگ‌شائو در دوره نوسنگی میانی، سازه‌های نیمه‌زیرزمینی دایره‌ای و مستطیلی با تیرها و ستون‌های چوبی یافت می‌شوند و سقف‌ها معمولاً توسط تیرهای چوبی یا خاک پشتیبانی می‌شدند و احتمالاً سقف‌ها پوشش کاه داشتند. با رشد روستاها و شهرها، تقارن در طرح‌بندی خانه‌ها، قربانگاه‌ها و روستاها اهمیت پیدا کرد.
** تکیه‌گاه (براکت)** عنصری منحصر به فرد از چوب‌های قفل‌شونده است و یکی از مهم‌ترین عناصر معماری سنتی چین است. این عنصر ابتدا در سازه‌های قرن‌های آخر پیش از میلاد ظاهر شد و به شبکه‌ای ساختاری که ستون‌ها و تیرهای سقف را به هم متصل می‌کند، تبدیل شد. **تکیه‌گاه‌ها (براکت)** در دوره بهار و پاییز (۷۷۰–۴۷۶ پیش از میلاد) گسترش یافت و در اوج خود در دوره‌های تانگ و سونگ به مجموعه‌ای پیچیده تبدیل شد. از قدیم، هنگامی که چینی‌ها شروع به استفاده از چوب در ساخت و ساز کردند، **اتصالات (وصل و بست)** بخش اصلی کار بود و صنعتگران قطعات چوبی را به گونه‌ای می‌بریدند که نیازی به چسب یا میخ نداشت.

### سقف و کاذب‌بام
در معماری سنتی چین، هر جزء ساختمان با استفاده از مواد و تکنیک‌های مختلف تزئین می‌شد. تزئینات ساده سقف در ساختمان‌های معمولی از نوارهای چوبی ساخته و با کاغذ پوشانده می‌شد. تزئینات پیچیده‌تر شامل سقف‌های مشبک ساخته شده از نوارهای چوبی یا ساقه‌های **سورگوم (sorghum)** بود که به تیرها متصل می‌شدند. به دلیل ظرافت تزئینات، گنبدهای پیچیده معمولاً برای سقف مهم‌ترین سازه‌ها مانند گورها و قربانگاه‌ها استفاده می‌شدند. در معماری سنتی چین، قطعات لایه‌ای سقف با استفاده از مجموعه‌های قفل‌شونده **تکیه‌گاه (براکت)** به هم متصل می‌شدند.

کلاف‌های چوبی تزئینی (藻井 *zǎojǐng*) با قاب‌های گرد، مربع یا چندضلعی و تکیه‌گاه‌های بیرون‌زده از پایه، در حدود قرن ۷ میلادی مورد استفاده قرار گرفتند. پانل‌های توخالی شکل چاه (مربع در پایه با سقف گرد) در چارچوب سقف چوبی جای گرفتند و پانل مرکزی با نیلوفر آبی یا گیاهان آبزی تزئین شد. ارتباط این نام با آب به ترس قدیمی از آتش‌سوزی سازه‌های چوبی و اعتقاد به اینکه آب از *zǎojǐng* از شعله‌ها جلوگیری می‌کند، مرتبط است.

گور امپراتریس ونمینگ از حکومت شمالی وی دارای یک کلاف در سقف تخت و قوسی در اتاق پشتی خود است. معبد باوگوو در یویاو دارای سه گنبد در سقف است که در میان نمونه‌های باقی‌مانده معماری سونگ منحصر به فرد است.

تالار سان‌چینگ (تالار سه پاکی) تنها سازه از دوره یوآن است که سه گنبد در سقف دارد.

## یادداشت‌ها

* Steinhardt, Nancy Shatzman (2016). Chinese Architecture (English ed.). Yale University Press.
* Steinhardt, Nancy Shatzman (1999). Chinese Imperial Planning. Honolulu: University of Hawaii Press. pp. IX–XI, 1–6, 36. ISBN 978-0-8248-2196-8.
* Lui, Xujie (2002). Chinese Architecture – The Origins of Chinese Architecture. Yale University Press.
* Fu, Xinian (2002). Chinese Architecture – The Three Kingdoms, Western and Eastern Jin, and Northern and Southern Dynasties. Yale University Press.
* Gao, Daiheng (2002). Chinese Architecture – The Lia, Song, Xi Xia, and Jin Dynasties. Yale University Press.

## پیوند به بیرون
*Arts of China to A.D. 900

رده:تاریخ معماری چین
رده:سبک‌های معماری
رده:معماری چوبی
رده:معماری چین