دریاچه توزکان

**دریاچه توزکان** ()) که همچنین به نام توزکان‌سی شناخته می‌شود، یک دریاچه پیشین بدون خروجی آب است که در جنوب شرقی قزل‌قوم، ازبکستان قرار دارد. این دریاچه در محدوده ولایت جیزک واقع شده و بخشی از سیستم دریاچه‌ای آیدار-آرناسه است که به‌طور کلی مساحتی در حدود ۴۰۰۰ کیلومتر مربع را در بر می‌گیرد.

## در گذشته
تا اواسط قرن بیستم، دریاچه توزکان که زمانی به حداکثر عمق ثبت شده ۲۳۷ متر می‌رسید، تنها در فصل ذوب برف بهاری از رودخانه کیلی تغذیه می‌شد. این جریان فصلی باعث تجمع موقت آب می‌شد، اما آب دریاچه معمولاً در ماه‌های گرم تابستان تبخیر می‌شد. برخلاف سایر دریاچه‌های مجاور - که بسیاری از آنها به صورت مصنوعی ایجاد شده یا از طریق فعالیت‌های انسانی مانند زیرساخت‌های زهکشی و آبیاری در استپ میرزاچول گسترش یافته‌اند - دریاچه توزکان منشأ طبیعی دارد.

## توسعه در دوران مدرن
راست|بندانگشتی|290x290پیکسل|نقشه منطقه از سال ۱۹۵۴؛ دریاچه توزکان به عنوان یک دریاچه آب شور بدون زهکشی
در اوایل دهه ۱۹۶۰، رودخانه سیردریا مسدود شد و سد چاردره درست پشت مرز قزاقستان ساخته شد. به عنوان یک اقدام کنترل سیل، این سد به یک کانال سرریز اضطراری به سمت زمین‌های پست آرناسای مجهز شد. این سیستم برای کاهش خطرات ناشی از ظرفیت بیش از حد در دوره‌های تخلیه زیاد در نظر گرفته شده بود. در سال ۱۹۶۹، در جریان یک سیل شدید، سرریز اضطراری باید فعال می‌شد زیرا ظرفیت مخزن برای مدیریت حجم آب کافی نبود. بین فوریه ۱۹۶۹ و فوریه ۱۹۷۰، تقریباً ۶۰٪ از میانگین تخلیه سالانه سیردریا - تقریباً ۲۲ کیلومتر مکعب - به زمین‌های پست آرناسای منحرف شد. این تغییر مسیر گسترده آب به دریاچه توزکان رسید و به طرز چشمگیری سطح و حجم آن را افزایش داد. این جریان‌های نامنظم ورودی تأثیر بی‌ثبات‌کننده‌ای بر اکوسیستم دریاچه داشتند و منجر به سیل گسترده و بعداً دوره‌های خشک شدن شدند که تعادل طبیعی دریاچه را مختل کرد. در تلاشی برای کاهش تأثیرات زیست‌محیطی بیشتر، در سال ۱۹۸۰ یک سد در محل اتصال بین دریاچه توزکان و دریاچه حیدرکول ساخته شد که هدف آن تنظیم جریان آب ورودی به توزکان بود.
راست|بندانگشتی|افزایش سطح آب دریاچه: ۱ اکتبر ۱۹۶۹ (۲۳۹٫۴ متر)، ۲۶ سپتامبر ۱۹۹۳ (۲۳۸٫۸ متر)، ۱ فوریه ۱۹۹۴ (تقریباً ۲۴۱ متر)، ۲۹ سپتامبر ۱۹۹۴ (۲۴۱٫۶ متر)
با این حال، در زمستان ۱۹۹۲–۱۹۹۳، ذوب شدید برف باعث شد سطح آب دریاچه در عرض یک ماه تقریباً دو متر افزایش یابد. ذوب برف بعدی در بهار ۱۹۹۴ منجر به افزایش بیشتر سه متری شد و عمق دریاچه را به حدود ۲۴۲ متر رساند. در نتیجه، باریکه خشکی بین دریاچه توزکان و دریاچه آیدار، به همراه سد، کاملاً زیر آب رفت. از آن زمان، دریاچه توزکان عملاً با دریاچه آیدار ادغام شده است و اکنون هیچ مرز مشخصی بین این دو پهنه آبی وجود ندارد.

## جغرافیا و آب‌سنجی
دریاچه توزکان از شرق با دشت میرزاچول هم‌مرز است و از شمال به نمک‌زار سابق آیدار که اکنون دریاچه آیدار نامیده می‌شود، می‌پیوندد. این دریاچه در حال حاضر مساحتی در حدود ۷۰۵ کیلومتر مربع دارد و عمق متوسط آن بین ۲۰ تا ۴۰ متر متغیر است. پس از غرق شدن پل زمینی که آن را از دریاچه آیدار جدا می‌کرد، سطح آب دریاچه توزکان با سطح آب دریاچه آیدار همگام شده و به‌صورت فصلی تغییر می‌کند. دمای متوسط آب در ژانویه ۰٫۲ درجه سانتی‌گراد، در آوریل ۱۳٫۲ درجه سانتی‌گراد، در جولای ۲۷٫۵ درجه سانتی‌گراد و در اکتبر ۱۶٫۴ درجه سانتی‌گراد است. شوری دریاچه بین ۴٫۰ تا ۴٫۹ گرم بر لیتر متغیر است که تقریباً دو برابر شوری دریاچه آیدار است. این شوری بالاتر عمدتاً به ورود فاضلاب‌های شور به بخش شمال‌شرقی دریاچه نسبت داده می‌شود. با وجود این شرایط، یک شیلات محلی کوچک در این منطقه شکل گرفته است.

## حفاظت از طبیعت
علاوه بر جانوران خاص کویر کیزیلقوم، دریاچه توزکان به عنوان زیستگاه حیاتی برای طیف وسیعی از پرندگان آبی عمل می‌کند که بسیاری از آنها پس از تشکیل دریاچه آیدار شروع به مهاجرت به این منطقه کردند. این منطقه به عنوان یک منطقه مهم پرندگان (IBA) شناخته شده و در فهرست کنوانسیون رامسر در مورد تالاب‌های با اهمیت بین‌المللی قرار دارد.

این دریاچه که در تقاطع مسیرهای مهاجرتی آفریقایی-اوراسیایی و آسیای مرکزی واقع شده است، مکانی کلیدی برای مهاجرت و زمستان‌گذرانی پرندگان آبزی است و بیش از ۱۰۰ گونه پرنده را در خود جای داده است. این دریاچه زیستگاه حیاتی برای چندین گونه در معرض خطر یا آسیب‌پذیر، مانند اردک سرسفید (*Oxyura leucocephala*)، خروس‌کلی اجتماعی (*Chettusia gregaria*)، پلیکان دالماسی (*Pelecanus crispus*)، عروس‌غاز (*Rufibrenta ruficollis*)، غاز پیشانی سفید کوچک (*Anser erytropus*) و عقاب دریایی پالاس (*Haliaetus leucoryphus*) فراهم می‌کند. این دریاچه همچنین به عنوان یک محل تخم‌ریزی و تغذیه مهم برای گونه‌های مختلف ماهی عمل می‌کند. پوشش گیاهی این منطقه شامل کمربندهای نیزار، گیاهان هالوفیت (مقاوم به شوری) و درختان گز است که توسط جوامع محلی برای اهداف مختلف استفاده می‌شوند. یک طرح اقدام زیست‌محیطی با هدف حفظ ثبات زیست‌محیطی منطقه برای سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۵ اجرا شد.

## جستارهای وابسته
* گردشگری در ازبکستان
* قزل‌قوم

## منابع

## پیوند به بیرون

رده:دریاچه‌های ازبکستان
رده:دریاچه‌های مصنوعی
رده:مناطق کنوانسیون رامسر در ازبکستان
رده:ولایت جیزک