مطالعات دانشگاهی درباره ویکی‌پدیا

ویکی‌پدیا موضوع پژوهش‌های گسترده‌ای بوده است. میان سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۰، پژوهشگران دست‌کم ۱٬۷۴۶ مقالهٔ داوری‌شده دربارهٔ این دانشنامهٔ برخط منتشر کردند. امکان انجام چنین پژوهش‌هایی تا حد زیادی ناشی از این واقعیت است که پایگاه دادهٔ ویکی‌پدیا بدون نیاز به همکاری مستقیم مالک سایت قابل بارگیری است.

موضوعات پژوهشی شامل سنجش دقت و قابلیت اعتماد، گونه‌های مختلف سوگیری نظام‌مند، جنبه‌های اجتماعی جامعهٔ ویکی‌پدیا ، استفاده از ویکی‌پدیا به‌عنوان مجموعه‌داده برای یادگیری ماشینی، و نیز بررسی این پرسش بوده است که آیا روندهای مشاهده‌شده در ویکی‌پدیا می‌توانند رفتار انسان را پیش‌بینی یا تحت تأثیر قرار دهند.

یافته‌های مهم این مطالعات شامل این موارد است: دقت واقعیت‌محور مقاله‌ها در حد دانشنامه‌های معتبر دیگر؛ وجود سوگیری‌های فرهنگی و سوگیری جنسیتی و همچنین کاستی در پوشش موضوعات مربوط به جنوب جهانی؛ این که اقلیتی بسیار کوچک از ویرایشگران بیشترین بخش محتوا را تولید می‌کنند؛ ارائهٔ الگوهای مختلف برای فهم تعارض‌های برخط؛ و نیز همبستگی اندک میان روندهای دیده‌شده در ویکی‌پدیا و پدیده‌هایی چون نوسانات بازار سهام یا نتایج انتخاباتی.

## محتوا
### تولید
#### اقلیتی از ویرایشگران، اکثریت محتوای پایدار را تولید می‌کنند
پژوهش‌های انجام‌شده میان سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۷ نشان داد که یک اقلیت کوچک از ویرایشگران، بیشتر ویرایش‌های ویکی‌پدیا را انجام می‌دهند و توزیع ویرایش‌ها از الگویی پیروی می‌کند که در آن حدود نیمی از کل ویرایش‌ها توسط یک درصد از کاربران انجام می‌شود. پژوهشی دیگر در سال ۲۰۰۷ نشان داد که ویرایشگران «نخبه» با شمار بالای ویرایش‌ها، ۳۰ درصد از تغییرات محتوایی را (بر اساس شمار واژه‌ها) ایجاد کرده‌اند. همچنین، این گروه نسبت به دیگر کاربران بیشتر تمایل به افزودن محتوا داشتند تا حذف آن.

در سال ۲۰۰۷، پژوهشی در دانشگاه مینِسوتا با استفاده از سنجه‌ای مبتنی بر رفتار خوانندگان انجام شد که در آن ارزش محتوا به میزان مشاهده‌شدن آن وابسته بود («نمای دیداریِ پایدارِ واژه» ). این پژوهش با تحلیل تریلیون‌ها مشاهدهٔ واژه میان سپتامبر ۲۰۰۲ تا اکتبر ۲۰۰۶ نتیجه گرفت که ۰/۱ درصد از جامعهٔ ویکی‌پدیا (۴۲۰۰ کاربر) در این دوره ۴۴ درصد از مجموع مشاهده‌های واژه را تولید کرده‌اند. پژوهشگران این نتیجه را چنین توصیف کردند:

پژوهشی در سال ۲۰۰۹ تعیین کرد که یک درصد از ویرایشگران که میانگین بیش از هزار ویرایش در ماه داشتند، ۵۵ درصد از کل ویرایش‌ها را انجام می‌دهند.

#### توزیع کار و لایه‌های اجتماعی

یک مقالهٔ داوری‌شده به «لایه‌بندی اجتماعی در جامعهٔ ویکی‌پدیا» به‌سبب «طبقهٔ مدیران» اشاره می‌کند. نویسندگان مقاله پیشنهاد می‌کنند که این لایه‌بندی می‌تواند در برخی جنبه‌ها سودمند باشد، اما در عین حال «تغییر آشکار در توزیع قدرت میان لایه‌های مختلف» را به‌دلیل «تفاوت‌های منزلتی و قدرت میان مدیران و دیگر کاربران» به رسمیت می‌شناسند.

این پژوهش با تحلیل کل تاریخچهٔ ویرایش‌های ویکی‌پدیای انگلیسی تا ژوئیهٔ ۲۰۰۶ نشان داد که تأثیر ویرایش‌های مدیران بر محتوای دانشنامه پیوسته کاهش یافته است: در سال ۲۰۰۳ مدیران حدود ۵۰ درصد از ویرایش‌ها را انجام می‌دادند، اما این رقم تا سال ۲۰۰۶ به ۱۰ درصد کاهش یافت؛ با وجود این، میانگین تعداد ویرایش هر مدیر در این دوره بیش از پنج برابر افزایش یافت. نویسندگان این پدیده را «برآمدن جمعیت» نامیدند. تحلیل دیگری که شمار واژه‌های ویرایش‌شده را (به‌جای تعداد کنش‌های ویرایشی) معیار قرار داد نیز همین الگو را نشان داد.

از آنجا که «طبقهٔ مدیران» لزوماً با تعداد ویرایش‌ها هم‌خوانی کامل ندارد، پژوهش همچنین کاربران را بر اساس تعداد ویرایش در دسته‌های گوناگون تقسیم کرد. نتیجه برای «کاربران نخبه» (بیش از ۱۰ هزار ویرایش) مشابه مدیران بود، با این تفاوت که «میزان تغییرات واژه‌ها توسط کاربران نخبه با تغییرات ایجادشده توسط کاربران تازه‌کار هم‌تراز مانده است، هرچند تعداد ویرایش‌های کاربران تازه‌کار با سرعت بیشتری رشد کرده است». پژوهش چنین نتیجه می‌گیرد:

### اعتبار

مقاله‌ای در حوزهٔ استدلال (۲۰۱۰) بررسی کرد که آیا اعتماد به ویکی‌پدیا بر پایهٔ دلایل معرفتی است یا ارزش‌های کارکردی. بر اساس این پژوهش، گرچه خوانندگان ممکن است نتوانند دانش و تخصص واقعی نویسندگان یک مقاله را ارزیابی کنند، اما می‌توانند شور و اشتیاق مشارکت‌کنندگان در پروژه و شیوه‌های ارتباطی که این تعهد را نشان می‌دهد ارزیابی کنند و آن را مبنایی برای اعتماد قرار دهند.

به‌طور جزئی‌تر، نویسنده استدلال می‌کند که ویکی‌پدیا را نمی‌توان بر پایهٔ دانش فردی نویسندگان، دانایی جمعی، یا سابقهٔ قابلیت اعتماد آن مورد اتکا قرار داد؛ زیرا پنهان‌بودن هویت کاربران ارزیابی دانش را دشوار می‌کند و فرهنگ ضدتخصص نیز مانع تغییر این وضعیت می‌شود. همچنین بخش عمدهٔ ویرایش‌ها ممکن است توسط گروهی کوچک از ویرایشگران فعال انجام شود و در نتیجه «خِرَد جمعی» به‌طور کامل در مقاله‌ها تجمیع نشود؛ امری که گاهی کیفیت مقاله‌ها را نیز کاهش می‌دهد. تجربه‌های شخصی، مطالعات تجربی و رخدادهایی مانند جنجال زندگی‌نامهٔ سیگنتالر این نتیجه را تقویت می‌کند که ویکی‌پدیا عموماً منبعی کاملاً قابل اتکا نیست؛ بنابراین، این دلایل معرفتی به‌تنهایی توجیه‌کنندهٔ رجوع به ویکی‌پدیا نیستند.

در ادامه، نویسنده دلایلی مبتنی بر ارزش‌های کارکردی برای اعتماد به ویکی‌پدیا ارائه می‌کند که می‌توان آن‌ها را در دو عامل خلاصه کرد:
نخست، اندازه و پویایی ویکی‌پدیا نشان می‌دهد که ویرایشگران تعهدی ریشه‌دار برای فراهم‌کردن دانش دارند؛
دوم، شفافیت سیاست‌ها، رویه‌ها، نهادها و فناوری‌های ویکی‌پدیا و حجم عظیم کوشش‌های آشکار، نگرانی‌هایی مانند تعریف دقیق «دانش»، جلوگیری از تحریف محتوا توسط افراد بی‌تعهد، ترمیم آسیب‌های ویرایشی، و کنترل کیفیت مقاله‌ها را پاسخ می‌دهد.

#### اطلاعات سلامت

اطلاعات سلامت در ویکی‌پدیای انگلیسی معمولاً به‌طور گسترده از طریق نتایج موتورهای جستجو و صفحات نتایج جستجو در اختیار کاربران قرار می‌گیرد، زیرا این صفحات اغلب به مقالات ویکی‌پدیا پیوند می‌دهند. ارزیابی‌های مستقلی دربارهٔ کیفیت اطلاعات سلامت در ویکی‌پدیا و دربارهٔ کسانی که این اطلاعات را جستجو می‌کنند انجام شده است. شمار و ویژگی‌های جمعیتی کاربران جویای اطلاعات سلامت، گسترهٔ اطلاعات پزشکی موجود، و کیفیت این اطلاعات بررسی شده‌اند. پژوهش‌ها همچنین به محدودیت‌های استفاده از ویکی‌پدیا به‌عنوان منبع اطلاعات سلامت اشاره کرده‌اند.

### سوگیری
پژوهشی در سال ۲۰۱۰ نشان داد که میانگین مشارکت‌کننده در ویکی‌پدیای انگلیسی، مردی سفیدپوست، تحصیل‌کرده، گرایش‌مند به فناوری، ۱۵ تا ۴۹ ساله، و ساکن کشوری توسعه‌یافته و عمدتاً مسیحی است. این دیدگاه متناظر  بیش‌ازاندازه بازتاب یافته است. این سوگیری نظام‌مند در ترکیب جمعیتی ویرایشگران به سوگیری فرهنگی، سوگیری جنسیتی، و کمبود اطلاعات دربارهٔ جنوب جهانی می‌انجامد.

دو نوع کلی سوگیری وجود دارد: «پنهان»  و «آشکار» .

ارزیابی‌های میان‌رشته‌ای دربارهٔ مقاله‌های ویکی‌پدیا نشان داده‌اند که هرچند مقاله‌ها معمولاً دقیق و فاقد اطلاعات نادرست‌اند، در عین حال ناقص‌اند و همهٔ دیدگاه‌ها را با رویکرد بی‌طرفانه بازتاب نمی‌دهند.

پژوهشگرانی از دانشگاه واشینگتن در سن‌لوئی مدلی آماری برای سنجش سوگیری نظام‌مند در رفتار کاربران ویکی‌پدیا در موضوعات بحث‌برانگیز توسعه دادند. نویسندگان بر تغییرات رفتاری مدیران پس از گرفتن دسترسی تمرکز کردند و نشان دادند که بخشی از سوگیری نظام‌مند، پس از کسب این موقعیت رخ می‌دهد.

#### سوگیری جغرافیایی

پژوهشی که در سال ۲۰۰۹ توسط مؤسسه اینترنت آکسفورد انجام شد نشان داد که مقاله‌های دارای نشان‌گذاری جغرافیایی در همهٔ نسخه‌های زبانی ویکی‌پدیا حدود نیم میلیون نقطه از جهان را پوشش می‌دهند. با این حال، پراکندگی جغرافیایی مقاله‌ها بسیار نامتوازن است: بیشتر مقاله‌ها دربارهٔ آمریکای شمالی، اروپا، و شرق آسیا نوشته شده‌اند و بخش‌های بزرگی از جهانِ در حال توسعه، از جمله بیشتر مناطق آفریقا، پوشش ناچیزی دارند.

پژوهش دیگری در سال ۲۰۰۹ که ۱۵ نسخهٔ زبانی را بررسی کرد نشان داد که هر نسخه تا حد زیادی «خودمحور» است و تمرکز اصلی آن بر منطقهٔ جغرافیایی مرتبط با زبان همان نسخه قرار دارد.

#### سوگیری جنسیتی

سوگیری جنسیتی در ویکی‌پدیا به‌طور گسترده مورد بحث قرار گرفته است. یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۰ نشان داد که تنها ۱۳ درصد از ویرایشگران و ۳۱ درصد از خوانندگان زن هستند. مقاله‌ای در سال ۲۰۱۷ تأیید کرد که تنها ۱۵ درصد از جامعهٔ ویرایشگری، زن است.

پژوهشی در سال ۲۰۲۱ توسط فرانچسکا تریپودی نشان داد که از میان حدود ۱/۵ میلیون مقالهٔ زندگینامه‌ای در ویکی‌پدیای انگلیسی در همان سال، تنها ۱۹ درصد به زنان اختصاص داشت. این پژوهش همچنین نشان داد که زندگینامه‌های زنان، نسبت به زندگینامه‌های مردان، بسیار بیشتر احتمال دارد که برای حذف نامزد شوند.

#### مقابله با سوگیری
برخی پژوهش‌ها کارِ «ویکی‌پروژهٔ مقابله با سوگیری نظام‌مند» (WP:CSB) را بررسی کرده‌اند؛ این پروژه تلاشی گروهی از ویرایشگران ویکی‌پدیاست برای گسترش زاویهٔ دید دانشنامه. پژوهشی در سال ۲۰۱۰ دربارهٔ ۳۲۹ ویرایشگر فعال در این پروژه نشان داد که موضوعات مورد توجه آنان عمدتاً به ایالات متحده و انگلستان گرایش دارد و «مناطق جهان که در مرکز توجه این پروژه قرار دارند، به‌نسبت کمتر توسط خود این گروه نمایندگی شده‌اند».

مقاله‌ای در سال ۲۰۲۱ توصیه کرد که باید بر «نقطهٔ مناسب» ی از سوگیری تمرکز شود؛ جایی که پژوهش‌های موجود، منابع معتبر و داوری‌شده‌ای ارائه می‌دهند که دیدگاهی کامل‌تر از مقاله‌های کنونی ویکی‌پدیا به دست می‌دهند. طبق این پژوهش، گنجاندن این منابع می‌تواند بازنمایی بهتری از دیدگاه‌های حذف‌شده یا حاشیه‌نشین ارائه کند، و ظرفیت‌های بالقوهٔ بهبود را «عظیم» توصیف می‌کند.

## پردازش زبان طبیعی
محتوای نوشتاری و ساختار سلسله‌مراتبی ویکی‌پدیا به منبعی مهم برای پژوهشگران پردازش زبان طبیعی و هوش مصنوعی تبدیل شده است. در سال ۲۰۰۷، پژوهشگرانی در مؤسسه فناوری اسرائیل (تخنیون) روشی با عنوان «تحلیل معنایی صریح» معرفی کردند که از دانش عمومی نهفته در مقاله‌های ویکی‌پدیای انگلیسی بهره می‌گیرد. در این روش، بازنمایی‌های مفهومی برای واژه‌ها و متن‌ها به‌طور خودکار ساخته می‌شود و از آن‌ها برای سنجش شباهت میان واژه‌ها و نیز میان متن‌ها استفاده می‌شود.

پژوهشگران «آزمایشگاه پردازش همه‌جاییِ دانش» با بهره‌گیری از دانش زبانی و جهان‌شناختیِ نهفته در ویکی‌پدیا و ویکی‌واژه، به‌طور خودکار پایگاه‌های دانش زبانی‌ای می‌سازند که به منابع تخصصیِ دست‌ساخته‌ای مانند وردنت شباهت دارد. استروبه و پونزتو الگوریتمی برای شناسایی رابطه‌های معنایی میان واژه‌ها طراحی کردند که با پیمایش ویکی‌پدیای انگلیسی از رهگذر طرح رده‌بندی آن کار می‌کند و نتیجه گرفتند که ویکی‌پدیا «رده‌بندی‌ای پدیدآورده که در وظایف پردازش زبانی توان رقابت با وردنت را دارد».

## جنبه‌های اجتماعی
### تعارض
پژوهشی در سال ۲۰۱۱ روشی تازه برای سنجش میزان مناقشه‌برانگیز بودن یک مقالهٔ ویکی‌پدیا ارائه کرد و آن را در شش نسخهٔ زبانی از خانوادهٔ زبان‌های هندواروپایی (از جمله ویکی‌پدیای انگلیسی) آزمود.

مقاله‌ای در سال ۲۰۱۳ در نشریهٔ *[[فیزیکال ریویو لترز]]* مدلی کلی از پویایی اجتماعی در محیط‌های مشارکتی (شامل دیدگاه‌ها، تعارض و اجماع) ارائه کرد و مشابهتی روشن با ویکی‌پدیا مطرح ساخت: «ممکن است مقاله‌ای آرام ناگهان، با مشارکت شمار بیشتری از ویرایشگران، به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل شود.» پژوهش‌های دیگری نیز در همین زمینه انجام شده‌اند، از جمله:

در سال ۲۰۱۴، بخشی از این خط پژوهشی در قالب فصلی از کتابی با عنوان «بحث‌برانگیزترین موضوعات در ویکی‌پدیا: تحلیلی چندزبانه و جغرافیایی» منتشر شد. این پژوهش با تحلیل حجم ویرایش مقاله‌ها در نسخه‌های زبانی مختلف، بحث‌برانگیزترین موضوعات هر زبان و گروه‌های زبانی را شناسایی کرد. در ویکی‌پدیای انگلیسی، سه مقالهٔ نخست از نظر شدت مناقشه عبارت بودند از جرج دبلیو بوش، آنارشیسم و محمد. در دیگر زبان‌ها نیز موضوع‌های بحث‌برانگیز متفاوت بودند؛ برای نمونه: کرواسی (آلمانی)، سگولن رویال (فرانسوی)، شیلی (اسپانیایی) و همجنس‌گرایی (چکی).

### جمعیت‌شناسی
پژوهشی در سال ۲۰۰۷ توسط شرکت هیت‌وایز که در مجلهٔ *[[تایم]]* بازنشر شد، نشان داد که بازدیدکنندگان ویکی‌پدیا تقریباً به‌طور برابر میان مردان و زنان تقسیم شده‌اند، اما ۶۰ درصد ویرایش‌ها را مردان انجام می‌دهند. یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۰ نشان داد که تنها ۱۳ درصد از ویرایشگران و ۳۱ درصد از خوانندگان زن هستند. مقاله‌ای در سال ۲۰۱۷ نیز تأیید کرد که تنها ۱۵ درصد از جامعهٔ ویرایشگران زن‌اند.

پژوهشی در سال ۲۰۱۲ که ۳۲ نسخهٔ زبانی را بررسی کرد، الگوهای شبانه‌روزی فعالیت ویرایشگران را تحلیل کرد و نتیجه گرفت که سهم مشارکت در ویکی‌پدیای انگلیسی از سوی آمریکای شمالی و نیز اروپا–شرق دور–استرالیا تقریباً برابر است. اما در ویکی‌پدیای سادهٔ انگلیسی این سهم به حدود ۷۵ درصد از سوی اروپا–شرق دور–استرالیا افزایش می‌یابد. این پژوهش همچنین تحلیل‌های جمعیت‌شناختی دیگری را دربارهٔ نسخه‌های زبانی مختلف ارائه می‌کند.

### سیاست‌ها و رهنمودها
یک مطالعهٔ توصیفی که سیاست‌ها و رهنمودهای ویکی‌پدیای انگلیسی را تا سپتامبر ۲۰۰۷ تحلیل کرده بود، چند آمار کلیدی را شناسایی کرد:
* ۴۴ سیاست رسمی
* ۲۴۸ رهنمود

حتی سیاست بسیار کوتاهی مانند «نادیده گرفتن همهٔ قوانین» نیز موجب بحث‌ها و توضیحات فراوان شده است:

این مطالعه گسترش برخی سیاست‌های کلیدی را از زمان ایجادشان اندازه‌گیری کرد:
* ویکی‌پدیا:نادیده گرفتن همهٔ قوانین: ۳۶۰۰٪ (با احتساب سند تکمیلی توضیحی)
* ویکی‌پدیا:اجماع: ۱۵۵۷٪
* ویکی‌پدیا:حق تکثیر: ۹۳۸٪
* ویکی‌پدیا:ویکی‌پدیا چه چیزی نیست: ۹۲۹٪
* ویکی‌پدیا:سیاست حذف: ۵۸۰٪
* ویکی‌پدیا:نزاکت: ۱۲۴٪

با این حال، رقم مربوط به «سیاست حذف» قطعی دانسته نشد، زیرا این سیاست در چندین زیر سیاست تقسیم شده بود.

## پانویس

## منابع

## رده
رده:آکادمی
رده:ویکی‌پدیا