گویش‌های تاجیکی فارس

**گویش‌های تاجیکی فارس** عنوانی عمومی برای اشاره به گویش‌های فارسی محلی رایج در استان فارس است. از نظر دستوری این گویش‌ها معمولاً همانند فارسی معیار غیر کنایی هستند، اما در بیشتر مناطق عبارات و افعال کهن‌تر نسبت به فارسی معیار استفاده می‌شود. ریشه این گویش‌ها به زبان فارسی میانه برمی‌گردد و همانند بسیاری از گویش‌های این منطقه خالص‌تر از فارسی معیار هستند.

گویش‌های تاجیکی نسبت به مابقی گویش‌های منطقه فارس تنوع و گوناگونی بیشتری دارد و گویشورانی در شهرستان‌های مختلفی از جمله فیروزآباد، لامرد، مهر، فراشبند، مرودشت، کازرون، قیروکارزین و کوار دارد.

## نام
برای واژه «تاجیک» معنی و ریشه‌های متفاوتی ذکر شده است. یکی از شناخته‌شده‌ترین تعریف‌ها این است که فارسی‌زبانان برای اشاره به خارجی‌ها و بیگانگان از واژهٔ تاجیک استفاده می‌کردند و بعدها ترک‌زبانان این واژه را برای اشاره به خود فارسی‌زبانان به کار بردند. ایرانیان خیلی زود آن را به عنوان یک نام قومی پذیرفتند. تمایز بین ترک و تاجیک به کلیشه‌ای تبدیل شد تا بیانگر همزیستی و رقابت بین نیروهای اجرایی نظامی عشایری و دیوان‌سالاران مدنی یکجانشین باشد.

شناخته‌شده‌ترین گویش و گروه ایرانی‌تباری که خود را تاجیک می‌نامند، تاجیکان آسیای میانه و افغانستان هستند که به گویش فارسی تاجیکی که یکی از گویش‌های شرقی زبان فارسی است، سخن می‌گویند. با این حال واژه تاجیک عنوان یک گروه قومی منسجم نیست و از آن برای اشاره به گروه‌های فارسی‌زبان دیگر در سراسر ایران بزرگ استفاده می‌شود. بدین ترتیب تاجیکان فارس با مردم و زبان تاجیکستان ارتباط مستقیمی ندارند و گویش تاجیکی فارس یکی از گویش‌های غربی زبان فارسی است. اطلاق تاجیک به فارسی‌زبانان این منطقه می‌تواند به دلیل حضور قشقایی‌ها در فارس باشد.

## واج‌شناسی
گویش‌های تاجیکی در واج‌شناسی از فارسی معیار پیروی می‌کنند؛ جز اینکه برخلاف بیشتر لهجه‌های ایران، تمایز میان دو همخوان «ق» و «غ» در برخی از آن‌ها حفظ شده‌است؛ در حالی که این دو در فارسی معیار تهرانی به صورت «ق» (ق واکدار انسدادی) تولید می‌شوند. امروزه این تمایز در گویش‌های افغانستان و تاجیکستان، و نیز لهجه‌های کرمان، یزد، خوزستان، بوشهر و برخی دیگر از مناطق فارس همانند جهرم یافت می‌شود.

## نشانه جمع
نشانه جمع بسته به مناطق مختلف مورد استفاده می‌تواند به صورت â- باشد مانند، درخت‌ها: درختا (deraxt-â) یا در برخی مناطق ممکن است به صورت al- باشد مانند درخت‌ها: درختل (deraxt-al)

## نشانه معرفه
نشانه معرفه این گویش پسوند u- است که پس از واکه به صورت ow- در می‌آید مانند:
* دختر (معرفه): doxtra-u
* مرد (معرفه): mard-u
* بچه (معرفه): beče-ow

## ضمایر
ضمایر اشاره عبارتند از: 
* آن: او
* این: ای
* آنها: اوا / اونا
* اینها: ایا / اینا

ضمایر شخصی آزاد و متصل به این شکل هستند: 
* من می‌خورم: مو می خارُم
* تو می‌خوری: تو می‌خاری
* او می‌خورد: او می خارِه
* ما می‌خوریم: ما / مان می‌خاریم
* شما می‌خورید: شما / شمان می خارین
* آنها می‌خورند: اوا / اونا / ایشان می خارَن

## حرف اضافه
اغلب حروف اضافه این زبان همانند فارسی معیار است ولی: 
* در اکثریت مناطق «اَ» به جای حرف اضافهٔ «به» به کار می‌رود؛ مثلاً «اَ مو» به معنی «به من» است.
* در اکثریت مناطق «سی» به جای حرف اضافهٔ «برای» به کار می‌رود مثلاً «سی مو» به معنی «برای من» است.

## نمونه واژگان
به دلیل تنوع این گویش‌ها ممکن از واژه‌های استفاده شده در مناطق مختلف، متفاوت باشد. در اینجا نمونه‌ای از واژگان تاجیکی فیروزآباد گردآوری شده‌است: 
* پسین = عصر
* گت = بزرگ
* تش = آتش
* اُو = آب
* شُو = شب
* خواردن / خاردن = خوردن
* اَفتُو = آفتاب
* چایدان = فلاسک
* بِچِه / بیچه = بچه
* بوآ = بابا
* خاگ = تخم مرغ
* دومن = پایین
* کاکا / کاکو = برادر
* جیکیله / جیجه = جوجه

## منابع

رده:گویش‌های زبان فارسی