قاجاریان مرو

**شاهزاده‌نشین قاجار مرو** یک امیرنشین مستقل بود که از حدود ۱۷۴۷ تا ۱۷۸۸ در آسیای میانه وجود داشت. این امیرنشین توسط خاندان عزالدینلو از قاجارهای مرو اداره می‌شد که از زمان صفویه حاکمان این شهر بودند. این امیرنشین پس از مرگ نادرشاه در سال ۱۷۴۷ استقلال خود را به دست آورد و روابط خوبی با خان بخارا دانیال بیگ داشت. هنگامی که پسر دانیال بیگ شاه مراد خان در سال ۱۷۸۵ قدرت را به دست گرفت، لشکرکشی‌ای را آغاز کرد که منجر به کشته شدن بیرامعلی خان قاجار، حاکم مرو شد. در سال ۱۷۸۸ کل مرو فتح و به خانات بخارا ضمیمه شد. آخرین حاکم، محمد حسین خان به تهران گریخت.

## پیش‌زمینه
در سده شانزدهم، منطقه مرو مورد مناقشه میان خانات خیوه، خانات بخارا و امپراتوری صفوی بود. اگرچه اسماعیل اول آن را با نبرد مرو در سال ۱۵۱۰ فتح کرده بود، اما اندکی بعد خیوه آن را اشغال کرد. کمی بعد در ۱۵۹۳ در زمان عبدالله خان کنترل مرو به دست بخارا افتاد. با این حال، چند سال بعد، لشکرکشی‌های شاه عباس کبیر علیه ازبکان منجر به انتصاب یک والی صفوی (بکتاش خان استاجلو) به مرو در سال ۱۶۰۰ شد. در سال ۱۶۰۸، محراب خان قاجار، اولین نفر از سلسله طولانی والیان قاجار مرو، جانشین او به عنوان والی شد. بخش بزرگی از جمعیت مرو را قبایلی تشکیل می‌دادند که توسط شاه عباس بزرگ اسکان داده شده بودند.

در اواخر سده هفدهم و اوایل سده هجدهم، مرو به عنوان یک مرکز اقتصادی و سیاسی رو به زوال گذاشت. قاجارهای مرو شروع به اعلام استقلال خود از قدرت رو به زوال دولت صفوی کردند. از سال ۱۷۱۵، محمد علی بیگ، رئیس قاجاریان، سه فرماندار متوالی مرو را اخراج کرد و پس از سقوط اصفهان در سال ۱۷۲۲، حاکمیت کامل مرو را به دست گرفت. ملک محمود سیستانی نیز تلاش کرد تا حکومت خود را بر مرو اعمال کند که ناموفق بود. در سال‌های ۱۷۲۳–۱۷۲۴، همزمان با شرایط نامطلوب در مرو، نادرشاه افشار به نمایندگی از حاکمان قاجار شروع به مداخله در سیاست مرو کرد. او سعی کرد جانشین محمد علی بیگ، فولاد بیگ، را به عنوان فرماندار حفظ کند. با این حال، فولاد بیگ توسط تاتارها کشته شد و سپس آن‌ها شروع به تخریب مرو کردند. در عرض یک دهه، نادر قدرت تاتارها و ترکمن‌ها را در اطراف مرو نابود کرد. کلبعلی خان افشار، والی مرو از سال ۱۷۳۸ به بعد، سیستم آبیاری را که در اثر حملات آنان ویران شده بود، احیا کرد و فعالیت‌های غارتگرانه ترکمن‌ها را تا جایی که صرفاً برای فعالیت‌های تجاری وارد واحه می‌شدند، تضعیف نمود.

در طول لشکرکشی سال ۱۷۴۰ علیه بخارا، نادر به حاکمان مرو دستور داد تا تدارکات ارتش را فراهم کنند. با این حال، با وجود همه این اقدامات، بسیاری از سربازان او در مسیر بیابانی مرو تا بخارا جان باختند و این اتفاق نادر را به پاکسازی حکومت ایالتی ترغیب کرد. اکثر والیان محلی کشته شدند و نادر، شاهقلی بیگ قاجار، پسر محمدعلی بیگ، را به عنوان فرماندار محلی مرو منصوب کرد و حکومت موروثی قاجار را بر شهر احیا کرد. در آخرین سال‌های حکومت نادر شاه، شاهقلی بیگ قاجار علیه درخواست مالیات‌های سنگین شورش کرد، اما دستگیر و کور شد.

## پیشینه
با مرگ نادرشاه در سال ۱۷۴۷، مرو توانست به یک امیرنشین مستقل تبدیل شود. بیگلربیگی علی نقی خان قاجار برای مدت کوتاهی در سال ۱۷۵۱ مشهد را اشغال کرد و در امور خراسان (که در این زمان به دلیل ناتوانی شاهرخ شاه در اعمال اقتدار خود بر روسای قبایل محلی، دچار هرج و مرج شده بود) مداخله کرد. انزوای مرو و منابع کشاورزی حاصلخیز واحه به سران قاجار اجازه داد تا استقلال خود را اعلام کنند، به ویژه با توجه به آشفتگی همسایگانش (ایران، خیوه و بخارا) در آن زمان. یکی از بازدیدکنندگان در سده هجدهم، جمعیت مرو را حدود ۱۵۰۰۰ نفر تخمین زده است. این شهر توسط سدی بر روی مرغاب پشتیبانی می‌شد و سران قاجار برای محافظت از منطقه، قلعه‌ای را در آنجا داشتند. برجسته‌ترین حاکم این امارت، بیرامعلی خان قاجار بود،  که روابط خوبی با دانیال بیگ امیر بخارا داشت. آن‌ها رابطه‌ای شبیه پدر و پسری داشتند در حدی که دانیال بیگ، بیرامعلی خان را «فرزند» خطاب می‌کرد. 

## حمله ازبکان

پس از مرگ دانیال بیگ در سال ۱۷۸۵، بیرامعلی خان هدایایی برای پسر و جانشینش شاه مراد فرستاد. با این حال، شاه مراد لحن خصمانه‌ای نسبت به قاجارها در پیش گرفت زیرا می‌خواست از مرو به عنوان پایگاهی برای عملیات علیه ایران استفاده کند. در سال‌های ۱۷۸۵ و ۱۵۸۶، شاه مراد اولین لشکرکشی خود را به سمت مرو آغاز کرد. طی این حمله بیرامعلی خان قاجار کشته شد و سرش به بخارا فرستاده و به دار آویخته شد. پس از عقب‌نشینی نیروهای بخارا، مردم مرو، حاجی محمد حسین، پسر بیرامعلی خان را از مشهد بازگرداندند تا حاکم مرو شود. در سال ۱۷۸۸، شاه مراد دومین لشکرکشی خود را به سمت مرو رهبری کرد و شهر را فتح و سیستم آبیاری آن را نابود کرد. با حمله او حکومت قاجاریان بر مرو به پایان رسید زیرا محمد حسین خان مجبور شد برای حفظ امنیت خود به ایران فرار کند. اهالی ایرانی مرو نیز به اجبار به بخارا کوچانده شدند.

در سالی که مرو سقوط کرد، آقامحمد خان در حال جنگ و ستیز با دیگر مدعیان در نقاط مختلف ایران بود. البته هیچ نشانی از آن نیست که بیرام‌علی خان از آقامحمد خان درخواست یاری کرده باشد یا حتی فرصت این کار را داشته است.

در ۱۲۱۰ هجری قمری، آقامحمد خان که مشهد را تصرف کرده بود، در نامه‌ای به شاه‌مراد خان، حاکم بخارا، خواستار بازگرداندن اهالی مرو از بخارا شد. متن نامه، بنا به روایت تاریخ منتظم ناصری، به این شرح است:

گرفتاری‌های آقامحمد خان در شمال غرب ایران و درگیری‌هایش با روس‌ها، او را از اقدام مؤثر در شمال شرق ایران بازداشت و پس از قتلش در قلعه شوشی، تهدیدش ناتمام ماند.

## جستارهای وابسته
* کوچ اجباری اهالی مرو به امیرنشین بخارا

## پانویس

## منابع
* 
* 
* 

رده:ایل قاجار
رده:حاکمان قاجار
رده:مرو