گویش‌های ترکی آذربایجانی

**گویش‌های ترکی آذربایجانی** تفاوت‌های زبانی نسبتاً جزئی را نشان می‌دهند و برای یکدیگر قابل فهم هستند. زبان آذربایجانی دو زیرزبان متمایز دارد: شمالی و جنوبی

گویش آذربایجانی جنوبی شامل کلمات عربی و فارسی فراوانی است که برای گویشوران شمالی آشنا نیستند. این اختلاف از سال ۱۸۲۸ شروع به افزایش کرد.

## تاریخچه
اولیا چلبی، جهانگرد عثمانی قرن هفدهم، در سیاحت‌نامه خود، شرح مفصلی از گویش‌های ترکی عجمی (یا آذربایجانی) در امتداد گویش‌های ترکی ارتفاعات ارمنستان (دیاربکر و بتلیس) و شرح اندکی از گویش ارزروم، وان، موصل و تبریز ارائه می‌دهد. اولیا چلبی گویش تبریزی را به عنوان گفتار ترکمن‌ها، افشارها و «گوک-دولاق» مشخص کرد.  جدا از نمونه‌های رسمی، این گویش‌ها با گفتگوی او با والیان صفوی ارومیه، تبریز، شماخی و ایروان بیشتر نشان داده شده‌اند. 

## گروه‌های گویشی
گروه‌های اصلی گویشی آذربایجانی عبارتند از شرقی (گویش‌های دربند، باکو، شماخی، مغان و لنکران)، غربی (گویش‌های قزاق، قره‌باغ، گنجه و آیروم)، شمالی (گویش‌های نوخا، زاقاتالا - قاخ) و جنوبی (گویش‌های ایروان، نخجوان، اردوباد و تبریز). این گویش‌ها از نظر لهجه، نحو و واژگان با هم متفاوت هستند. گروه‌های گویش شرقی و شمالی تحت تأثیر زبان قپچاق قرار گرفته‌اند.

طبق *[[دانشنامه ایرانیکا]]*:

به گزارش *[[اتنولوگ]]*، آذربایجانی شمالی دارای گویش‌های منطقه‌ای زیر است که هر کدام اندکی با دیگری متفاوت است: «قوبا، دربند، باکو، شماخی، سالیان، لنکران، قزاق، ایریم، بورچالا، ترکهمه، قزلباش، نوخا، زقاتالا (مغالی)، قبالا، اورشاخاکا، قابالا، اورشاخپا، گاکارا، کوتکاشن کوبا». در حالی که آذربایجانی جنوبی دارای گویش‌های زیر است: «ایناللو (ایناللو، اینانلو)، کاراپاپاخ، تبریز، افشاری (افسر، افشار)، شاهسونی (شاهسون)، مقدم، بهارلو (کمش)، نفر، قراگوزلو، پیشاقچی، بیات، قاجار».

بر اساس ویرایش دوم *[[دانشنامه اسلام|دایرةالمعارف اسلام]]*، زبان آذری چهار گویش اصلی دارد: ۱) باکو-شیروانی، ۲) گنجه-قره‌باغی، ۳) تبریزی ۴) ارومیه‌ای.

## ویژگی‌های گویشی
بر اساس «یک دستور زبان آذری ایرانی» نوشته یاور دهقانی، گویش‌های آذربایجانی جنوبی در ایران به شرح زیر است: ۱) ارومیه‌ای، ۲) تبریزی، ۳) اردبیلی، ۴) زنجانی. هر یک از این‌ها دارای مجموعه‌ای از ویژگی‌های منحصر به فرد است که آن را متمایز می‌کند.

### گویش ارومیه‌ای
گویش ارومیه در درجه اول به این دلیل متمایز است که برخلاف سایر گویش‌ها، در آن هماهنگی لبی برای هیچ پسوندی اعمال نمی‌شود. در نتیجه، هر پسوند فقط دو شکل دارد، یکی هماهنگ برای مصوت‌های پسین و دیگری برای مصوت‌های پیشین.

### گویش تبریزی
گویش تبریزی رایج‌ترین گویش آذربایجانی در ایران است. یکی از ویژگی‌هایی که آن را از آذربایجانی باکو متمایز می‌کند، جلو آمدن بیشتر انسدادهای کامی و صداهای پس‌فکی است. صداهای پس‌فکی بی‌واک و صداهای پس‌آلبولی واک‌دار در جلو صداهای پس‌فکی بی‌واک و صداهای پس‌فکی واک‌دار قرار می‌گیرند، در حالی که صداهای انفجاری کامی بی‌واک و صداهای انفجاری کامی واک‌دار در جلو صداهای پس‌فکی بی‌واک و صداهای پس‌فکی واک‌دار قرار می‌گیرند.

یکی دیگر از تفاوت‌های آن با آذربایجانی باکو، رعایت جزئی هماهنگی مصوت‌ها است. یکی از جنبه‌های این امر این است که مصوت پایانی یک کلمه نیازی به هماهنگی با هجاهای قبلی از نظر گردی یا عقبی ندارد.

علاوه بر این، پسوندهای مختلف به سادگی هماهنگی را به کلی نادیده می‌گیرند و همیشه یک مصوت پسین دارند. از جمله موارد دیگر، پسوند مصدر آذربایجانی باکو  همیشه  است، پسوند آینده  همیشه  است پسوند امری اول شخص جمع  همیشه  است، پسوند مقایسه‌ای  همیشه  است پسوند مشتق‌کنندهٔ وجه وصفی  همیشه  است و پسوند مشتق اسم انتزاعی  همیشه  است.

### گویش اردبیلی
گویش اردبیلی عموماً هر دو هماهنگی لبی و پسوندی را برای پسوندها اعمال می‌کند، اما چند استثنا نیز برای آنها وجود دارد، به ویژه پسوندهای مربوط به زمان گذشته، وجه ملکی و وجه استمراری. در حالی که وجه ملکی و پسوندهای زمان گذشته هیچ هماهنگی لبی ندارند، پسوند وجه استمراری  (معادل باکویی ) هیچ نوع هماهنگی ندارد. پسوندهای بعد از آن آن را نادیده می‌گیرند و با ریشه کلمه هماهنگ می‌شوند.

### گویش زنجانی
در گویش زنجان، پسوند دوم شخص مفرد  (برخلاف باکویی ) و پسوند جمع دوم شخص  (برخلاف باکویی ) است.

## منابع

رده:زبان ترکی آذربایجانی
رده:گویش‌ها بر پایه زبان
رده:مقاله‌های دارای پیوندهای کتابخانه باز