دیر الشیخ

**دیر الشیخ** () روستایی فلسطینی عرب در بخش اورشلیم بود که در دالان اورشلیم قرار داشت. این روستا در ۱۶ کیلومتری غرب اورشلیم واقع بود.

در دوره مملوکی، دیر الشیخ که پیش‌تر روستایی مسیحی بود، به مرکزی صوفیانه وابسته به خاندان مسلمان پرنفوذی تبدیل شد که شیخ بدرالدین آن را بنیان نهاده بود. بدرالدین در سده سیزدهم میلادی به فلسطین آمد و سرانجام در دیر الشیخ ساکن شد و مریدان و زائران بسیاری را به آنجا جذب کرد. ساکنان مسیحی روستا با گذشت زمان یا به اسلام گرویدند یا از آنجا رانده شدند.

در سده شانزدهم میلادی، دیر الشیخ بخشی از امپراتوری عثمانی شد و جمعیت آن در سال ۱۵۹۶ نزدیک به ۱۱۳ تن برآورد می‌شد. در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین، جمعیت روستا رشد کرد و در سال ۱۹۴۵ به ۲۲۰ تن رسید. دیر الشیخ در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل تخلیه شد و هیچ شهرک یهودی‌نشینی بر زمین‌های آن بنا نشد. امروزه ویرانه‌های آن از جمله زاویه شیخ سلطان بدر به عنوان جاذبه تاریخی و گردشگری باقی مانده‌است.

## پیشینه
### دوره مملوکی
در دوران مملوکی، دیر الشیخ که خاستگاه آن روستایی مسیحی بود، جایگاه یکی از مشهورترین خاندان‌های محلی شیوخ دینی منطقه شد. بنیان‌گذار این خاندان السید بدرالدین محمد بود که از عراق، خراسان یا حجاز به سرزمین فلسطین آمده بود. او نخست در شعفاط ساکن شد، اما پس از مرگ یکی از دخترانش که آرامگاهش هنوز در آن روستا دیده می‌شود، به سوی غرب کوچید.

بر پایه گزارش مورخ دوره مملوکی مُجیرالدین العُلَیمی، بدرالدین احتمالاً میان سال‌های ۱۲۲۹ تا ۱۲۴۴ میلادی به فلسطین رسید و سرانجام در دیر الشیخ مستقر شد. بر پایه همین منبع، بدرالدین مردی پرفضیلت بود که شهرت نزدیکی به خداوند داشت. او در سال ۱۲۵۳ میلادی (۶۵۰ هجری قمری) درگذشت و در زاویه خود در دیر الشیخ به خاک سپرده شد. به سبب او، دیر الشیخ مریدان و زائران بسیاری را به خود جذب کرد.

با گذشت زمان، ساکنان مسیحی روستا یا ناگزیر به ترک آنجا شدند یا به اسلام گرویدند و دیر الشیخ به روستایی مسلمان‌نشین تبدیل شد.

بدرالدین هشت پسر داشت؛ بزرگ‌ترین آنها السید محمد (درگذشته ۱۲۶۴–۱۲۶۵ میلادی / ۶۶۳ هجری قمری) نیز به عنوان راهنما و پیشوا توصیف شده‌است. عبدالعزیز (درگذشته ۱۲۹۶–۱۲۹۷ میلادی / ۶۹۶ هجری قمری)، پسر دیگری که به مقام رهبری رسید، به اورشلیم بازگشت و در روستایی ساکن شد که بعدها به نام شرفات شناخته شد؛ این نام به افتخار این خاندان اشراف برگزیده شد.

### دوره عثمانی
دیر الشیخ همچون سراسر فلسطین در سال ۱۵۱۷ میلادی به امپراتوری عثمانی ضمیمه شد. بر پایه دفتر سرشماری عثمانی در سال ۱۵۹۶، روستا ۲۶ خانوار و ۳ مرد مجرد داشت و جمعیت آن نزدیک به ۱۱۳ تن برآورد می‌شد که همگی مسلمان بودند. دیر الشیخ بخشی از ناحیه اورشلیم در لوای اورشلیم بود. ساکنان روستا مالیات ثابتی به نرخ ۱۶٫۶٪ بر گندم، جو، زیتون، میوه، کندوهای عسل، بز و تاکستان‌ها می‌پرداختند که مجموع آن ۳۳۰۰ آقچه بود.

در سال ۱۸۳۴ هنگامی که ابراهیم محمدعلی پاشا لشکر مصری را به فلسطین آورد، زمین‌های بسیاری از رهبران محلی را مصادره کرد. اما بر پایه روایت محلی، هنگامی که ابراهیم پاشا دسته‌ای برای مصادره زمین‌های دیر الشیخ فرستاد، گروهی از زنبورها به آنان حمله کرد. بر پایه این سنت، شیخ بدر بود که از سرای خود دفاع می‌کرد.

در سال ۱۸۳۸ دیر الشیخ به عنوان روستایی مسلمان‌نشین در ناحیه العرقوب در جنوب غربی اورشلیم ثبت شد.

فهرست روستایی عثمانی در حدود سال ۱۸۷۰ از ۲۸ خانه و ۱۰۱ نفر جمعیت (تنها مردان) خبر می‌دهد. جمعیت روستا تا اوایل دهه ۱۸۷۰ به نزدیک ۴۰۰ تن رسید. با این حال، در سال ۱۸۸۳ روستا متروک توصیف شد. ولید خالدی، مورخ فلسطینی، بر آن است که ساکنان یا برای مدتی به جای دیگر مهاجرت کرده بودند یا بر اثر همه‌گیری تیفوس که در سال ۱۸۷۴ منطقه را فراگرفت از میان رفته بودند.

بنا بر نوشته بالدنسپرگر در سال ۱۸۹۴، شیخ عثمان، نوه مستقیم شیخ بدر، از ۱۸۷۴ تا ۱۸۸۲ بخشی از وقت خود را در ارطاس و بخشی را در دیر الشیخ می‌گذراند. شیخ عثمان که در ۱۸۹۴ مردی نزدیک به ۵۰ سال توصیف شده، عمامه سبز بر سر می‌نهاد که نشانه نسبت او به حسین بن علی بود. او تا رویدادی در سال ۱۸۸۱ مربوط به فرار یک مجرم، نزد همگان بسیار مورد احترام بود.

در سال ۱۸۹۶ جمعیت روستا نزدیک به ۱۳۵ تن برآورد شد.

### دوره قیمومت بریتانیا
دیر الشیخ همراه با سراسر فلسطین در سال ۱۹۲۰ پس از تصرف منطقه از عثمانیان به دست بریتانیای کبیر، زیر قیمومت بریتانیا بر فلسطین قرار گرفت. در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت دیر الشیخ ۹۹ تن بود که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت آن به ۱۵۶ تن در ۲۶ خانه رسید؛ ۱۴۸ مسلمان، ۷ مسیحی و ۱ یهودی.

در آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت روستا به ۲۲۰ تن رسید؛ ۲۱۰ مسلمان و ۱۰ مسیحی. بیشتر خانه‌های ساکنان از سنگ ساخته شده بود. چند دکان کوچک در روستا وجود داشت و چاهی در غرب آن آب آشامیدنی فراهم می‌کرد. بیشتر زمین‌های کشاورزی برای غلات، سبزی و درختان میوه بهره‌برداری می‌شد. بخش‌های گسترده‌ای از زمین‌های شرقی، غربی و شمالی روستا را باغ‌های زیتون پوشانده بود. روستا دو مسجد داشت و درون آن آرامگاه و مسجد شیخ سلطان بدر قرار داشت. در سال‌های ۱۹۴۴–۱۹۴۵ روستا ۱٬۰۲۵ دونوم زمین غلات و ۲۹۱ دونوم زمین آبیاری‌شده یا باغ داشت.


File:Ras Abu Ammar 1945.jpg|دیر الشیخ، نقشه‌برداری قیمومت، مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰
File:Allar 1945.jpg|دیر الشیخ، ۱۹۴۵، مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰


### جنگ ۱۹۴۸ و پس از آن
دیر الشیخ در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل تخلیه شد. روستا احتمالاً در ۲۱ اکتبر ۱۹۴۸ در چارچوب عملیات هَئار به دست تیپ هارئل اسرائیل اشغال شد. هیچ شهرک یهودی‌نشینی بر زمین‌های روستا که در سال ۱۹۴۵ بالغ بر ۶٬۷۸۱ دونوم بود ساخته نشد. مسجد شیخ سلطان بدر باقی مانده و اکنون جاذبه‌ای گردشگری است.

شهرک اسرائیلی نِس هَریم در ۱ کیلومتری جنوب غربی محل روستا و بر زمین‌هایی واقع شده که پیش‌تر متعلق به روستای بیت عطاب بود.

اندرو پترسن، باستان‌شناس متخصص در معماری اسلامی، در سال ۱۹۹۴ این بنای مقدس را بررسی کرد. مجموعه آرامگاه از چهار بخش اصلی تشکیل شده‌است: حیاط، تالار نماز، مقام و سردابه. پترسن نتیجه گرفت که مجموعه در طول چند سده تکامل یافته، اما کهن‌ترین بخش آن سردابه طاقدار است. این سردابه با ورودی در گوشه جنوب شرقی حیاط، قوس‌های تیزه‌دار دارد که نشان‌دهنده تاریخی سده‌های میانه و احتمالاً صلیبی است. مقام به مرحله دوم ساخت تعلق دارد و احتمالاً اندکی پس از مرگ شیخ بدر در سده سیزدهم ساخته شده‌است. تالار نماز که در گوشه جنوب غربی مجموعه قرار دارد، بزرگ‌ترین بنا بوده و احتمالاً در اواخر دوره مملوکی یا اوایل دوره عثمانی بنا شده‌است.

## نگارخانه

File:Deir-ash-Sheikh-207.jpg
File:Deir-ash-Sheikh-225.jpg
File:BarGioraRailwayStation1.jpg|ایستگاه راه‌آهن قدیمی دیر الشیخ در خط راه‌آهن یافا-اورشلیم، در ۰٫۵ کیلومتری شرق محل روستا.


## منابع

* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* دیر الشیخ در Palestine Remembered
* دیر الشیخ در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:ولسوالی اورشلیم