مجموعه یادبود ترمذی

**مجموعه یادبود ترمذی** () آرامگاه «حکیم ترمزی»، یکی از بناهای تاریخی شهر ترمذ (قرون نهم تا پانزدهم میلادی) در ازبکستان است. آرامگاه یادمانی حکیم ترمزی که نزد مسلمانان جایگاهی مقدس دارد، در بخش کهن ترمذ واقع شده و مدفن «ابو عبدالله محمد حکیم ترمزی» است؛ دانشمند برجستهٔ اسلامی، نویسندهٔ آثار فلسفی و دینی گوناگون و بنیان‌گذار گروهی از درویشان. این مجموعه با شخصیت ابو عبدالله محمد حکیم ترمزی (حدود ۷۵۰–۷۶۰ ترمذ – ۸۶۹ میلادی) پیوند دارد و آرامگاه او در همین مکان قرار گرفته است. مجموعهٔ یادمانی ترمزی در طول قرون بارها بازسازی شده و امروز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زیارتگاه‌ها برای زائران و مهمانان استان شناخته می‌شود.

## ساختار
این مجموعه شامل بناهایی مانند مسجد، مقبره، محله‌ها و اتاقی برای عبادت مذهبی است. مساحت کل این مجموعه 28.0 x ۲۹٫۰ متر است و خود مقبره 5.10 x ۴٫۷۰ متر اندازه دارد. طبق روایات، در ابتدا، اتاقی برای عبادت مذهبی (قرن نهم) که در ابتدا از آجرهای سفالی ساخته شده بود، ساخته شد که گمان می‌رود حکیم ترمذی در آنجا زندگی و تدریس می‌کرده است. بخشی از سالن بزرگ ساختمان با دیوارهای ضخیم و یک «حجره» پر از خاک در گوشه شمال شرقی حفظ شده است. با گذشت زمان، با حفاری به سمت جنوب با استفاده از آجرهای سفالی بالای قبر، در مجاورت گوشه جنوب غربی اتاق برای عبادت مذهبی (قرن نهم) یک مقبره ساخته شد. بعداً، دیوار شرقی مقبره به آن متصل شد تا اتاق کوچکتری، یعنی مقبره پسرش، الحکیم عبدالله (قرن دهم) ایجاد شود. مسجدی شبیه به یک راهرو با سه گنبد و اتاق‌های اضافی در شمال (قرن‌های ۱۱ تا ۱۲) اضافه شد.
چپ|بندانگشتی|مجموعه یادبود ترمذی
علاوه بر این، سرداب‌های باستانی در مجموعه وجود دارد. این سرداب‌ها به عنوان میراث معماری تاریخی مربوط به قرن‌های ۵ تا ۱۰ میلادی در نظر گرفته می‌شوند. این مجموعه در بین مردم محلی با نام ترمیذ-اوتا نیز شناخته می‌شود. او به شهادت رسید - طبق افسانه‌ها، دشمنانش او را با روسری در دروازه شهر خفه کردند (پایان قرن ۹). گنبدی بر فراز مقبره ساخته شده و در داخل ساختمان پوشش‌های بسیار ظریفی وجود دارد. توجه به قبر سنگی جلب می‌شود که با حکاکی‌های منحصر به فرد و نادر و کتیبه‌های عربی تزئین شده است. در مجاورت این مجموعه، یک مسجد جمعه که بعدها ساخته شد، قرار داشت. در مجموعه آت-ترمذی، چندین مکان جذاب دیگر نیز وجود دارد: سرداب‌های باستانی مربوط به قرن‌های ۵ تا ۱۰ میلادی، ویرانه‌های شهر باستانی طارمیتا (ترمذی قدیمی)، شهر ترمذی و موزه باستان‌شناسی ترمذی.

### آرامگاه
حکیم ترمذی از چهره‌های مشهور تصوف محسوب می‌شود. به گفته محققان، بیش از ۴۰۰ اثر به او نسبت داده شده است که حدود ۶۰ اثر آن به دست ما رسیده است. حکیم ترمذی توسط دشمنانش کشته شد و قبرش پوشیده شد. بعدها، او در این مجموعه به خاک سپرده شد. این بنای یادبود شامل چهار بخش (اتاق) است که در یک سازه مربع شکل ساخته شده‌اند. به دلیل ساخت حیاط در شمال شرقی، تعداد اتاق‌ها به سه کاهش یافته است. آرامگاه یادمانی مجاور حیاط، گنبدی با سبک استوانه‌ای کمی مخروطی دارد. آرامگاه یادمانی دارای گنبد و محراب مخصوص به خود است. کف آن به‌طور قابل توجهی پایین‌تر از حیاط است که توسط ستون‌های مرکزی از هم جدا شده است. مقبره با پوشش‌های گرانبهایی تزئین شده است. شش طاق در دیوارهای بیرونی آن تعبیه شده است. کار مرمت مقبره ترمذی در سال ۱۹۹۶ به مناسبت ششصد و شصتمین سالگرد تولد امیر تیمور انجام شد. بر روی ورودی آرامگاه یادمانی حکیم ترمذی، مجموعه‌ای از جملات به خط عربی حکاکی شده است. متن کتیبه به شرح زیر است:

چپ|بندانگشتی|مجموعه یادبود ترمیزی

## تعمیرات
در دوران سلطنت تیموریان (قرن پانزدهم)، پایه بلندتر این بخش (به ارتفاع ۱٫۵ متر) با استفاده از آجرکاری بازسازی شد. اتاق‌های متصل به آن بازسازی شدند. ضلع‌های شمالی و جنوبی بخش‌ها گچ‌کاری شدند. دیوارهای ساده اما دقیق بخش‌ها، برآمدگی‌هایی را با الگوی «لوزی» نشان می‌دهند. مقبره حکیم ترمذی یکی از بخش‌هایی بود که در قرن نهم ساخته شد. مسجد با سه گنبد در ضلع غربی حیاط، مجاور مقبره است و رو به سه طاق به داخل حیاط قرار دارد. دیوار غربی مسجد شامل یک محراب بزرگ است. کتیبه‌های برجسته، اشکال چکنده‌سنگ و کاشی‌های سفالی تزئینی روی کف وجود دارد که به آن جذابیت بی‌نظیری می‌بخشد. دیوارهای مسجد با معرق‌کاری تزئین شده‌اند. راهرو از مسجد به مقبره منتهی می‌شود. در داخل مقبره، کاشی لعاب‌دار با طرح‌های پیچیده، قبر را با الگوهای هندسی پوشانده است. آیات قرآنی از سوره یس در زیر پایه گنبد حک شده است. فضای داخلی اتاق‌ها با الگوهای هندسی ستاره‌مانند تزئین شده است.
راست|بندانگشتی|مجموعه یادبود ترمیزی
پنجره‌های طاق‌ها دارای شبکه هستند. استفاده از سنگ مرمر سفید در داخل مقبره، هنر والای دوره تیموری را نشان می‌دهد. این اثر مرمری شامل یک تابوت سه طبقه با تزئینات و کتیبه‌های اسلامی، یک بخش مرکزی از سه طاقچه تزئینی مزین به طاق مقرنس و تصویری از دو ستاره درخشان در طرفین است. کتیبه‌های روی سنگ مرمر، زندگی و فعالیت‌های ترمذی را به تصویر می‌کشند.

کارهای بازسازی بر روی مقبره کوچکتر نیز انجام شده است. در دوران سلطنت عبدالله خان (قرن شانزدهم)، یک مسجد نه گنبدی (شامل مسجد قدیمی) در حیاط فعلی ساخته شد. یک ورودی سقف‌دار طاق‌دار زیبا در جلو قرار دارد. در قرن نوزدهم، یک مسجد چهار گنبدی به جای مسجد نه گنبدی ساخته شد. در سمت جنوب، مقبره دیگری (شامل یک مقبره و یک زیارتگاه) ساخته شد که از طریق راهروهای طاق‌دار به مقبره و محله‌های ترمذی متصل می‌شد.

مجموعه یادبود ترمذی بین سال‌های ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷ به صورت علمی مورد مطالعه قرار گرفت و به شکل قرن‌های ۱۴ و ۱۵ میلادی خود بازسازی شد. کارهای مرمت بر روی مقبره و محوطه‌های اطراف آن در سال‌های ۱۹۸۰–۱۹۸۱ و ۲۰۰۱–۲۰۰۲ انجام شد. مقبره مرمرین از محل اصلی خود به موزه ترمذی منتقل شد. به جای آن، یک ماکت توسط صنعتگران ساخته و نصب شد. مقبره چندین بار بازسازی شد و چندین بار برای بازدید بازگشایی شد.

## منابع

رده:آرامگاه‌ها در ازبکستان