اقتصاد خاورمیانه

**اقتصاد خاورمیانه** به مجموعه نظام‌های اقتصادی کشورهای واقع در منطقه خاورمیانه اشاره دارد. این منطقه از نظر اقتصادی بسیار گوناگون است و طیف گسترده‌ای از سامانه‌های اقتصادی و سطوح توسعه‌یافتگی را دربرمی‌گیرد. برخی کشورها صادرکنندگان ثروتمند هیدروکربن هستند، برخی دیگر اقتصاد متمرکز دولتی دارند و شماری نیز بازارهای آزاد و خدمت‌محور را پی گرفته‌اند. فراتر از نفت و گاز، اقتصادهای منطقه از نظر صنعتی‌شدن، کشاورزی، گردشگری، دارایی و فناوری نیز متفاوت‌اند.

بسیاری از کشورهای خاورمیانه در دهه‌های اخیر تلاش‌های گسترده‌ای برای گوناگون‌سازی پایه اقتصادی خود انجام داده‌اند و در زیرساخت، آموزش، انرژی تجدیدپذیر و صنایع دانش‌بنیان سرمایه‌گذاری کرده‌اند. در حالی که منابع طبیعی هنوز در برخی کشورها نقش مهمی ایفا می‌کنند، کشورهای دیگر به‌طور فزاینده‌ای بر بازرگانی، خدمات و تولید صنعتی به‌عنوان محرک رشد تکیه می‌کنند. تولید ناخالص داخلی منطقه بر پایه برابری قدرت خرید در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۳٫۸ تریلیون دلار برآورد شده‌است. از نظر سرانه تولید ناخالص داخلی، شکاف‌های بسیار بزرگی میان کشورها وجود دارد؛ از بیش از ۱۱۸ هزار دلار در قطر تا نزدیک به ۲ هزار دلار در یمن.

## دید کلی

تحلیل‌های صندوق بین‌المللی پول دربارهٔ عوامل تعیین‌کننده رشد نشان می‌دهد که یکپارچگی بیشتر با بازارهای جهانی می‌تواند تقویت چشمگیری در درآمد و رشد تولید ناخالص داخلی فراهم آورد.

منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (مِنا) به‌طور کلی روند رشد مثبتی را در سال‌های پس از بحران مالی جهانی تجربه کرده‌است. بر پایه داده‌های بانک جهانی، رشد واقعی تولید ناخالص داخلی این منطقه از ۲٫۸ درصد در سال ۲۰۰۹ به ۴٫۵ درصد در سال ۲۰۱۲ رسید.

در سال ۲۰۱۲ تولید ناخالص داخلی منطقه بر پایه برابری قدرت خرید نزدیک به ۴٬۴۳۶ میلیارد دلار بود که بیش از ۵ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را تشکیل می‌داد.

## کشورهای تولیدکننده هیدروکربن

برای بیشتر کشورهای صادرکننده نفت خاورمیانه، نفت و به‌طور گسترده‌تر هیدروکربن‌ها هم‌زمان ثروت، اشتغال، سرمایه‌گذاری خارجی و قدرت ژئوپلیتیکی پدیدمی‌آورند. برای نمونه، ۴۵ درصد درآمدهای دولتی عربستان سعودی، ۵۵ درصد تولید ناخالص داخلی و ۹۰ درصد صادرات آن به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم به بهره‌برداری از میدان‌های نفتی وابسته است.

در ژانویه ۲۰۰۹ نشریه  برآورد کرد که کشورهای منطقه مِنا (که ۸ کشور از ۱۲ کشور عضو اوپک را شامل می‌شوند) ۶۰ درصد ذخایر اثبات‌شده نفت جهان (۸۱۰٫۹۸ میلیارد بشکه) و ۴۵ درصد ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارند.

در سال‌های اخیر بیشتر کشورهای منطقه تلاش‌هایی برای گوناگون‌سازی اقتصاد خود انجام داده‌اند. سازمان سرمایه‌گذاری ابوظبی (به انگلیسی: ) امروزه بزرگ‌ترین صندوق ثروت ملی جهان شمرده می‌شود و نزدیک به ۸۷۵ میلیارد دلار را مدیریت می‌کند. برخی امیرنشین‌ها و پادشاهی‌های منطقه بر شهرهای بوم‌شناختی مانند مصدر یا شهرهای نوساز مانند شهر اقتصادی ملک عبدالله سرمایه‌گذاری کرده‌اند. پروژه‌های معماری بزرگ‌مقیاس مانند جزیره‌های نخلی دبی، برج خلیفه و دبی مارینا در دبی نیز نمونه‌هایی از بازسرمایه‌گذاری درآمدهای نفتی در خود منطقه هستند.

## دیگر بخش‌های اقتصادی
### گردشگری
ترکیه، مصر، اسرائیل و قبرس از عوامل مساعد برای پیشرفت گردشگری از اروپا و آمریکای شمالی بهره‌مند هستند. جاذبه‌های گردشگری، فرهنگی و تاریخی همراه با سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده، این منطقه را به یکی از جذاب‌ترین مقصدهای جهان تبدیل کرده‌است.

### کشاورزی
کشاورزی همچنان جایگاه برجسته‌ای در اشتغال برخی کشورهای خاورمیانه دارد. منطقه هلال حاصلخیز (عراق، سوریه، لبنان و ترکیه)، رود نیل در مصر و کشاورزی کیبوتصی و موشاوی در اسرائیل امنیت غذایی لازم برای توسعه اقتصادی کشورهای مدیترانه‌ای منطقه را فراهم ساخته‌اند.

### بازرگانی و دارایی
کنش‌های بازرگانی و مالی نیز رشد چشمگیری داشته‌اند. آبراه‌های به‌آسانی کنترل‌پذیر مانند دریای مرمره در ترکیه و کانال سوئز در مصر نقش کلیدی در ترانزیت کالا ایفا می‌کنند. نزدیک به ۷٫۵ درصد بازرگانی دریایی جهان از کانال سوئز عبور می‌کند و سالانه بیش از ۳ میلیارد دلار درآمد برای مصر به‌بار می‌آورد. واردات و صادرات کالاها به‌ویژه مواد خام و فراورده‌های صنعتی از آسیای شرقی و جنوب‌شرقی و هند به مقصد اتحادیه اروپا و آمریکای شمالی از مسیر خاورمیانه صورت می‌گیرد.

## از بخش دولتی به بخش خصوصی
بازتوزیع درآمدهای نفتی به جمعیت شاغل در بخش دولتی تا پایان دهه ۱۹۹۰ ادامه داشت؛ زمانی که ضدشوک نفتی بسیار شدید شد. با کاهش درآمدهای هیدروکربنی، بودجه برخی دولت‌ها کوچک شد و به‌تبع آن شمار مشاغل دولتی نیز کاهش یافت. ضرورت پیشرفت بخش خصوصی به‌ویژه برای کشورهای شبه‌جزیره عربستان آشکار شد؛ ساخت‌وساز و سرمایه‌گذاری در بازارهای خارجی از راه صندوق‌های ثروت ملی رشد فراوانی داشت. پیامد شهرنشینی بسیار سریع، ترکیدن حباب مسکن در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ بود. پس از دوره صنعت‌زدایی در سده بیستم، جنبش‌های سیاسی خاورمیانه نه‌تنها خواهان نوزایی سیاسی بودند بلکه بسیاری از رهبرانشان ضرورت بازصنعتی‌شدن را نیز دریافتند.

## یکپارچه‌سازی منطقه‌ای
برخی کشورهای شبه‌جزیره عربستان به رهبری عربستان سعودی شورای همکاری خلیج فارس را تشکیل دادند. این ساختار سیاسی-اقتصادی امکان ایجاد بازار مشترک خلیج فارس و پیشرفت همکاری‌های اقتصادی، انرژی، نظامی و حمل‌ونقل میان کشورهای عضو را فراهم ساخته‌است.

ترکیه، سوریه، اردن و لبنان نیز تصمیم به تشکیل بازار آزاد گردش کالا و افراد به نام «سَمگِن» گرفتند. پیش‌بینی شده بود که این همکاری در آینده کشورهایی چون عراق، شورای همکاری خلیج فارس و ایران را نیز دربرگیرد.

### عضویت در سازمان‌های بین‌المللی
کشورهای خاورمیانه در سازمان‌های اقتصادی گوناگون بین‌المللی حضور دارند:
* **شورای همکاری خلیج فارس**: عربستان سعودی، بحرین، امارات متحده عربی، کویت، عمان و قطر
* **سازمان تجارت جهانی**: عربستان سعودی، بحرین، مصر، امارات متحده عربی، اسرائیل، اردن، کویت، عمان، قطر و ترکیه (عراق، ایران، لبنان، سوریه و یمن ناظر)
* **گروه بیست**: عربستان سعودی و ترکیه
* **سازمان همکاری و توسعه اقتصادی**: اسرائیل و ترکیه

## بررسی اقتصاد کشورها
### بحرین

بحرین نخستین اقتصاد «پسانفتی» خلیج فارس به‌شمار می‌رود. از اواخر سده بیستم، بحرین سرمایه‌گذاری سنگینی در بخش‌های بانکداری و گردشگری انجام داده‌است. پایتخت کشور، منامه، میزبان بسیاری از نهادهای مالی بزرگ است. بحرین دارای شاخص توسعه انسانی بالایی است (رتبه ۴۸ جهان) و بانک جهانی آن را اقتصاد با درآمد بالا شناخته‌است. این کشور ظرفیت صنعتی خود را به تولید آلومینیوم گسترش داده و پیمان تجارت آزاد با ایالات متحده آمریکا امضا کرده‌است. همچنین بحرین خود را به‌عنوان بازیگری نیرومند در بانکداری اسلامی جا انداخته‌است.

### مصر

مصر بخش عمده‌ای از ارز خارجی خود را از گردشگری به‌دست می‌آورد و در نتیجه بیشتر نیروی کار آن در بخش خدمات فعال است. کشاورزی نیز بخش بزرگی از اقتصاد مصر را تشکیل می‌دهد. رود نیل برخی از حاصلخیزترین زمین‌های خاورمیانه را در اختیار مصر قرار می‌دهد و محصولاتی مانند پنبه برای صنعت منسوجات داخلی و خارجی تولید می‌شود. کانال سوئز منبع درآمد مهم دیگری است.

پایه صنعتی مصر به دهه ۱۹۶۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که سیاست‌های صنعتی‌سازی جایگزین واردات اتخاذ شد. ناکارآمدی‌های برنامه دولتی سبب آغاز خصوصی‌سازی شد و مصر در دهه نخست سده بیست‌ویکم رشد چشمگیری در تولید ناخالص داخلی تجربه کرد. بورس کالای مصر نخستین بورس الکترونیکی منطقه مِنا است که انحصار را برچید و به کشاورزان خرد امکان معامله به قیمت‌های منصفانه بازار را داد.

### ایران

ایران یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای خاورمیانه را دارد و از نظر برابری قدرت خرید هجدهمین اقتصاد جهان است. بخش بزرگی از صنایع ایران دولتی است و ماهیت شرکت‌های دولتی تا حدی به ناکارآمدی انجامیده‌است. ایران در گزارش رقابت‌پذیری جهانی رتبه ۶۹ از ۱۳۹ کشور را دارد. ایران توانسته با درآمدهای کلان نفتی صنایع ناکارآمد خود را یارانه‌رسانی کند و نرخ رشد مناسبی حفظ نماید. ماهیت اقتصاد دولت‌محور به فرار مغزها دامن زده و در نتیجه ایران برنامه خصوصی‌سازی و طرح اصلاح اقتصادی بلندپروازانه‌ای را آغاز کرده‌است.

برتری اصلی بازار سرمایه ایران نسبت به بازارهای منطقه‌ای آن است که ۴۰ صنعت گوناگون از جمله خودروسازی، مخابرات، پتروشیمی، معدن، بانکداری و بیمه و واسطه‌گری مالی در بورس اوراق بهادار تهران سهام خود را معامله می‌کنند. بر پایه بررسی گلدمن ساکس، ایران پتانسیل بالایی برای تبدیل‌شدن به یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای جهان در سده بیست‌ویکم دارد.

در سال ۲۰۱۸ برخی بانک‌های ایرانی از سامانه سوئیفت قطع شدند. صندوق بین‌المللی پول در نوامبر ۲۰۱۸ پیش‌بینی کرد که نرخ تورم ایران تا پایان سال به بیش از ۴۰ درصد برسد. بر پایه مرکز آمار ایران، نرخ تورم سالانه ایران در بازه دی ۱۴۰۰ تا بهمن ۱۴۰۰ (دسامبر ۲۰۲۱ تا ژانویه ۲۰۲۲) در سطح ۴۲٫۴ درصد بود.

### عراق

عراق در سال‌های نخست حکومت صدام حسین از کشورهای نسبتاً توسعه‌یافته بود. نزدیک به ۳۰ سال جنگ — با ایران در دهه ۱۹۸۰ (جنگ ایران و عراق) و با ایالات متحده آمریکا از سال ۱۹۹۱ — پیامد ویرانگری بر رشد اقتصادی داشت. تولید نفت همچنان کنش اقتصادی اصلی عراق است و نبود توسعه در دیگر بخش‌ها به نرخ بیکاری ۱۸ تا ۳۰ درصد و سرانه تولید ناخالص داخلی پایین انجامیده‌است. کمک‌های خارجی برای بازسازی به تقویت زیرساخت‌ها کمک کرده‌است. با وجود بی‌ثباتی، مناطق کردنشین و شیعه‌نشین عراق به‌ویژه در زمینه گردشگری مذهبی در کربلا و نجف رشد اقتصادی چشمگیری داشته‌اند.

### اسرائیل

اقتصاد اسرائیل یک اقتصاد بازار آزاد بسیار پیشرفته است. سطح بالای رفاه اقتصادی اسرائیل امکان داشتن دولت رفاه پیشرفته و بخش فناوری پیشرفته‌ای (سیلیکن وادی) رقابت‌پذیر با سیلیکون ولی را فراهم ساخته‌است. اسرائیل پس از ایالات متحده بیشترین شمار شرکت‌های نوپا (استارتاپ) را در جهان دارد و سومین تعداد شرکت فهرست‌شده در بورس نزدک را پس از آمریکا و چین.

### کویت

واحد پول کویت (دینار کویتی) پرارزش‌ترین واحد پولی جهان به‌شمار می‌رود. صنایع غیرنفتی شامل خدمات بازرگانی، ساخت‌وساز، حمل‌ونقل و املاک نزدیک به ۵۷ درصد تولید ناخالص داخلی کویت را تشکیل می‌دهند، در حالی که نفت نزدیک به ۴۳ درصد تولید ناخالص داخلی، ۸۷ درصد درآمد صادراتی و ۷۵ درصد درآمد دولتی را شامل می‌شود. دولت کویت درآمدهای خود را در چارچوب برنامه گوناگون‌سازی سرمایه‌گذاری کرده و صندوق ثروت ملی بزرگی نگه‌داری می‌کند. نیروی کار غیرکویتی ۶۰ درصد شاغلان کویت را تشکیل می‌دهد.

### لبنان

اقتصاد لبنان به‌شدت از درگیری‌های فرقه‌ای داخلی و جنگ با اسرائیل آسیب دیده‌است. دولت بدهی‌های سنگینی برای بازسازی زیرساخت‌ها پس از جنگ داخلی لبنان انباشته کرده‌است. بخش خدمات بیش از ۷۰ درصد اقتصاد لبنان را دربرمی‌گیرد. بیروت در حال بازیابی جایگاه خود به‌عنوان مرکز مالی خاورمیانه بوده و سرمایه‌گذاری‌های خارجی در همه بخش‌ها بازگشته‌اند.


Abu Dhabi Corniche Mall.jpg|نمای شهری ابوظبی
DubaiSkyscrapers.JPG|بزرگراه شیخ زاید در دبی
View from Cairo Tower 31march2007.jpg|جزیره گزیره در قاهره
PikiWiki Israel 5601 dead sea.jpg|هتل گردشگری در کنار دریای مرده
Levent (2011).jpg|محله تجاری لِونت در استانبول
The king Abdullah Financial District..JPG|مرکز مالی ملک عبدالله


## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* مجموعه داده‌های صندوق بین‌المللی پول درباره خاورمیانه
* تحلیل اقتصاد خاورمیانه — صندوق بین‌المللی پول (۲۰۱۰)

رده:اقتصاد خاورمیانه
رده:خاورمیانه
رده:اقتصاد بر پایه منطقه