تاریخچه عطر

واژه *[[عطر]]* امروزه برای توصیف ترکیبات معطر استفاده می‌شود و از کلمه لاتین *per fumus* () گرفته شده است. واژه *[[عطر|عطرسازی]]* به هنر تولید عطر اشاره دارد. عطر توسط یونانیان باستان تولید می‌شد، و همچنین توسط رومی‌ها، پارسیان و اعراب تصفیه می‌شد. هر چند عطر و عطرسازی در شرق آسیا نیز وجود داشت، اما بسیاری از رایحه‌های آن بر پایه عود بودند. مواد اولیه و روش‌های ساخت عطر توسط پلینی بزرگ در کتاب *[[تاریخ طبیعی (پلینی)|تاریخ طبیعی]]* شرح داده شده است.

## بین‌النهرین
اولین شیمیدانی که در جهان نام او به ثبت رسیده است زنی به نام تاپوتی است، او عطرسازی بود که نامش بر روی یک لوح خط میخی مربوط به ۱۲۰۰ سال پیش از میلاد در بین‌النهرین بابل ثبت شده است. او به عنوان ناظر کاخ سلطنتی بین‌النهرین، نقش قدرتمندی در دولت و مذهب بین‌النهرین داشت. او روش‌هایی برای استخراج عطر ابداع کرده بود که پایه و اساس عطرسازی را بنا نهاد. او تکنیک‌ها و روش‌های خود را ثبت کرد و آنها به نسل‌های بعدی منتقل شدند که پیشگامانه‌ترین تکنیک او در استفاده از حلال‌ها بود.

## جنوب آسیا
عطر و عطرسازی همچنین از ۳۳۰۰ تا ۱۳۰۰ سال قبل از میلاد در تمدن سند وجود داشته است. یکی از اولین روش‌های تقطیر عطر (Ittar) در متون آیورودای هندو *[[کاراکا سامهیتا]]* و *[[سوشروتا سمهیتا|سوشروتا سامهیتا]]* ذکر شده است. اشارات به عطر بخشی از متن بزرگ‌تری به نام بریهات-سامهیتا است که توسط واراهامیهیرا، ستاره‌شناس، ریاضیدان و طالع‌بین هندی ساکن شهر اوجائین نوشته شده است. او یکی از «نه جواهر» دربار چندراگوپتای دوم بود. بخش عطر در این متون عمدتاً در مورد تولید عطرهایی است که برای سود بردن «شخصیت‌های سلطنتی» ساخته می‌شوند. متن به صورت شلوکاهای سانسکریت نوشته شده و توسط اوتپالا، مفسر هندی قرن دهم شرح داده شده است.

## قبرس
تا به امروز، قدیمی‌ترین آثار عطرسازی که کشف شده است در جزیره قبرس بوده است. کاوش‌های انجام شده در سال‌های ۲۰۰۴–۲۰۰۵ که به ابتکار یک گروه باستان‌شناسی ایتالیایی انجام گرفت شواهدی از یک کارخانه بزرگ را که ۴٬۰۰۰ سال پیش در عصر برنز وجود داشت، کشف کرد. این کارخانه مساحتی با تخمین بیش از  را پوشش می‌داد که نشان می‌دهد تولید عطر در مقیاس صنعتی انجام می‌گرفت. خبر این کشف به‌طور گسترده در مطبوعات جهان پخش شد و بسیاری از اشیاء دست‌ساخته‌های باستانی در حال حاضر در رم به نمایش گذاشته شده‌اند.

## اسلامی
ایرانیان پس از دوران اسلامی در دو زمینه مهم: تکمیل استخراج عطر از طریق تقطیر با بخار و معرفی مواد اولیه جدید، به توسعه عطرسازی خاورمیانه کمک شایانی کردند. هر دو مورد تأثیر زیادی بر عطرسازی غربی و پیشرفت‌های علمی، به ویژه در رشته شیمی داشته‌اند.

با ظهور اسلام، ایرانیان تولید عطر را بهبود بخشیدند و به استفاده از عطر در زندگی روزمره و انجام فرایض دینی ادامه دادند. آنها از مشک، گل رز و عنبر در میان سایر مواد، استفاده می‌کردند. در فرهنگ‌های اسلامی همچون پارسیان به عنوان تاجر، دسترسی وسیعتری به طیف گسترده‌ای از ادویه‌ها، رزین‌ها، گیاهان دارویی، چوب‌های گرانبها و مواد معطر حیوانی مانند عنبر و مشک داشتند. علاوه بر تجارت، بسیاری از گل‌ها و گیاهان مورد استفاده در عطرسازی توسط ایرانیان کشت می‌شدند — گل رز و یاسمن بومی نواحی ایران بودند و بسیاری از گیاهان دیگر (به عنوان نمونه: درختان نارنج و سایر مرکبات که همگی از چین و جنوب‌شرقی آسیا وارد شده بودند) می‌توانستند با موفقیت در خاورمیانه کشت شوند و تا امروز از مواد اصلی در عطرسازی هستند.

در فرهنگ اسلامی، استفاده از عطر از قرن ششم میلادی به ثبت رسیده است و استفاده از آن یک تکلیف مذهبی محسوب می‌شود.

آنها اغلب عصاره‌ها را با سیمانی که مساجد از آن ساخته می‌شدند، مخلوط می‌کردند. چنین آیین‌هایی به محققان انگیزه می‌داد تا به دنبال روشی ارزان‌تر برای تولید بخور خوشبو و تولید انبوه آن باشند.

فیلسوف عرب الکِندی (حدود ۸۰۱–۸۷۳) کتابی در مورد عطرها با عنوان «*کتاب ترکیبات عطر و تقطیر*» نوشت. این کتاب شامل بیش از صد دستور تهیه روغن‌های معطر، مرهم‌ها، آب‌های معطر و جایگزین یا شبیه‌سازی از داروهای گران‌قیمت بود. این کتاب همچنین صد و هفت روش و دستورالعمل برای عطرسازی را شرح داده است، و حتی تجهیزات عطرسازی مانند انبیق، هنوز نام عربی خود را حفظ کرده‌اند.

ابن سینا شیمیدان و پزشک مسلمان ایرانی، فرایند استخراج روغن از گل‌ها را با استفاده از تقطیر، روشی که امروزه رایج‌ترین روش مورد استفاده است، معرفی کرد. او ابتدا با گل رز آزمایش خود را انجام داد. تا زمان کشف این روش او، عطرهای مایع ترکیبی از روغن و گیاهان خرد شده یا گلبرگ‌هایی بودند که ترکیبی قوی ایجاد می‌کردند. گلاب خوشایندتر بود و بلافاصله محبوب شد. هم مواد اولیه و هم فناوری تقطیر، تأثیر قابل توجهی بر عطرسازی غربی و پیشرفت‌های علمی، به ویژه رشته شیمی داشتند.

عطر عربی از طریق اندلس در غرب و از سوی دیگر، توسط صلیبیون در شرق به بارگاه‌های اروپایی رسید. برای مثال، تخمک‌ها (eggs) و عطرهای گل در قرن‌های یازدهم و دوازدهم میلادی توسط صلیبیون بازگشته از طریق تجارت با جهان اسلام، از عربستان به اروپا آورده شدند. کسانی که در امور مربوط به این کالاها تجارت می‌کردند، اغلب در تجارت ادویه و رنگ‌دانه نیز فعالیت داشتند. مدارکی از صنف فلفل‌خواران (Pepperers) لندن وجود دارد که به سال ۱۱۷۹ میلادی برمی‌گردد و نشان می‌دهد آنها با مسلمانان در زمینه ادویه، مواد تشکیل‌دهنده عطر و رنگ‌دانه تجارت می‌کردند. کاترینا دِ مدیچی هنگامی که در قرن شانزدهم، ایتالیا را برای ازدواج با ولیعهد فرانسه ترک کرد، صنعت عطرسازی را در اروپا آغاز کرد.

## دوران باستان کلاسیک
رومی‌ها و یونانی‌ها عطرها را از منابع مختلفی همچون گل، چوب، دانه، ریشه، شیره و صمغ استخراج می‌کردند. تئوفراستوس (حدود ۲۷۰–۲۸۵ پیش از میلاد؛ در باب بوها)، پلینی بزرگ (۲۳–۷۹ میلادی؛ تاریخ طبیعی) و دیوسکوریدس (حدود ۴۰–۹۰ میلادی؛ در باب مواد دارویی) همگی در مورد عطرسازی بحث کرده‌اند.

در کتاب «در باب بوها» اثر تئوفراستوس، او فرایند عطرسازی در زمان خود را به رشته تحریر درآورده است. برخلاف روشی که ما امروزه معمولاً از اتانول رقیق‌شده به عنوان پایه عطر استفاده می‌کنیم، یونانیان باستان از انواع مختلف روغن‌ها به عنوان «حامل» عطر استفاده می‌کردند. روغن‌هایی که آنها برمی‌گزیدند، ضروری بود تا حد امکان بی‌بو باشند، زیرا روغن‌های با بوی تند بر رایحه طبیعی سایر مواد اولیه مورد استفاده در عطر چیره می‌شدند. چنین روغن‌هایی شامل روغن بالانوس (balanos oil) مصری یا سوری می‌شود، در حالی که رایج‌ترین نوع روغن زیتونی که آنها استفاده می‌کردند از زیتون‌های «خام» و «درشت» گرفته می‌شد، زیرا روغنی که آنها تولید می‌کنند کمترین چربی و زمختی را دارد. انتظار بر این است که این نوع روغن زیتون به سرعت مورد استفاده قرار گیرد، زیرا روغن به مرور زمان غلیظ و «چسبناک» می‌شود که برای عطرسازی ایده‌آل نیست.برای ترکیب همه مواد با هم، مخلوط عطر معمولاً جوشانده می‌شد و مواد تشکیل دهنده زیر آتش ملایم حل می‌شدند. سپس رسوبات با صافی جدا می‌شد. با این وجود، این فرایند تولید تنها روشی نیست که یونانیان باستان عطرهای را با آن تهیه می‌کردند. به غیر از اینکه عطر به صورت مایع می‌باشد، آنها می‌توانند به شکل «پماد»، جامد و پودر نیز باشند.

در مورد مواد اولیه یا نکات رایجی که یونانیان باستان استفاده می‌کردند، به نظر می‌رسد که آنها عمدتاً از ادویه، گل و رزین برای عطرسازی استفاده می‌کردند. آنها همچنین از ریشه گیاه استفاده می‌کردند؛ به همین سادگی، به نظر می‌رسد که می‌توان از کل گیاه برای ساخت عطر استفاده کرد. در عطرهای گیاهان گلدار، گل رز یکی از رایج‌ترین مواد تشکیل‌دهنده عطرها بود، همان‌طور که پلینی بزرگ آنها را به عنوان «گلی که در همه جا رشد می‌کند» توصیف می‌کند. عطرهای گل رز به عنوان عطری «ملایم» توصیف می‌شوند و رایحه‌های کم‌ابهت‌تر یا کم‌قدرت‌تری دارند. می‌توان از آنها برای ملایم‌تر و ضعیف‌تر کردن سایر عطرهای ترکیبی که بوهای قوی‌تری دارند استفاده کرد، هرچند این اثر موقتی است. از دیگر گل‌های رایج می‌توان به زنبق و سوسن اشاره کرد، در حالی که گیاهان یا ادویه‌های رایج شامل سنبل هندی، زعفران، هل و مرزنگوش هستند و مر و کندر رزین‌های رایج هستند. به گفته تئوفراستوس، هرگونه «لهیدگی» (bruising) در گیاه که احتمالاً به آسیب فیزیکی اشاره دارد، ممکن است بر بوی آن تأثیر بگذارد. مواد تشکیل دهنده عطر که از ریشه‌های گیاه ساخته می‌شوند، ممکن است از لهیدگی سود ببرند، در حالی که موادی که از گل‌های گیاه گرفته می‌شوند اگر تازه و بدون آسیب باشند، معطرتر هستند.

یک عطر محبوب به نام «مگالیون» (megaleion) وجود داشت که احتمالاً در قرن سوم پیش از میلاد ساخته شده و به نام عطرساز آن، مگالوس، نامگذاری شده بود. مگالیون از ترکیب رزین یا لاک الکل سوخته، مر مکی، دارچین چینی و دارچین ساخته می‌شد. اگرچه مطمئناً انواع و ترکیبات ارزان‌تری از عطر وجود داشت که مختص ثروتمندان نبود، اما معمولاً بسیار گران بودند. تولید عطر اغلب شامل استفاده از ادویه‌ می‌شد که تهیه برخی از آنها همچون دارچین و دارچین چینی دشوار بود زیرا به‌طور بومی کشت نمی‌شد. به خاطر استفاده از دارچین که یکی از مواد تشکیل‌دهندهٔ مِگالیون بود، پلینی بزرگ به عنوان نمونه نوشته که «قیمت پماد دارچین بسیار زیاد است». او عطرها را به عنوان «اجناس لوکس» و «غیر ضروری‌» در مقایسه با سایر اجناس مانند جواهرات توصیف کرد که به دلیل دوام کم آنها بود. او اشاره کرد که قیمت عطرها می‌توانست از «چهارصد دناریوس برای هر پوند» فراتر رود، که در آن دوره مبلغ زیادی بود.

یونانیان باستان جهت استفاده عطر روی بدن، کشف کردند که عطرها وقتی روی مچ دست استفاده شوند، ماندگاری بیشتری روی پوست دارند. در حالی که مردم زمان تئوفراستوس هرگز دلیل این امر را نفهمیدند، اکنون می‌دانیم که این پدیده به دلیل نبض روی مچ دست است. این امر منجر به افزایش گرمای بدن می‌شود و به عطر اجازه می‌دهد تا بیشتر منتشر شود. هم مردان و هم زنان از عطر استفاده می‌کردند، اما اعتقاد بر این بود که برخی از عطرها برای یک جنس خاص مناسب‌تر هستند. با این حال، این تقسیم جنسیتی توسط رایحه عطرها تعیین نمی‌شود. در عوض، تا حد زیادی به ماندگاری عطر و قدرت بوی آن بستگی داشت. از یک طرف عطرهای گل رز، سوسن و عطرهای قبرس به عنوان ملایم‌ترین عطرهای زمان خود شناخته می‌شدند، که آنها را برای مردان مناسب‌تر می‌کرد. از سوی دیگر، عطرهای روغن مر، مگالیون، عطر مصری، مرزنگوش شیرین و سنبل هندی نسبتاً قوی‌تر و با ماندگاری بالا بودند که آنها را برای خانم‌ها مناسب‌تر می‌کرد. یونانیان باستان همچنین از عطرهای به شکل پودر روی رختخواب خود استفاده می‌کردند تا به پوست بچسبد و بویی ماندگار و دلپذیر به آنها بدهد.

فارغ از استفاده از عطر به عنوان خوشبوکننده، اعتقاد بر این بود که به دلیل فراوانی مقدار گیاهان و ادویه‌ در آنها، خواص دارویی خاصی دارند. برای مثال، شایعه شده بود که عطر مگالیون، خواص درمانی دارد. از این عطر عمدتاً برای التیام زخم‌ها و تسکین التهاب استفاده می‌شد. اعتقاد بر این بود که برخی دیگر مانند عطرهای گل رز «برای گوش‌ مفید» هستند زیرا در فرایند تولید آنها نمک دخیل است. عطر زنبق همچنین به عنوان ملین کاربرد داشت. تئوفراستوس دلیلی برای اثربخشی آنها ارائه داد: ترکیبات آنها دارای خواص قابض و خشک‌کننده (drying) بودند، از این رو خواص دارویی پیدا می‌کردند. با این حال، مگالیون و سایر عطرهای با رایحه‌های قوی می‌توانند باعث سردرد شوند که ممکن است نوعی عارضه جانبی احتمالی هنگام استفاده به عنوان دارو باشد.یونانیان باستان علاوه بر استفاده از عطر به صورت خارجی یا موضعی، عطر را به صورت نوشیدنی نیز مصرف می‌کردند که هرچند این امر به‌طور مستقیم و تنها خود عطر نبود. در عوض، آنها از آن به عنوان طعم‌دهنده شراب استفاده می‌کردند و ادعا می‌کردند که «طعم دلپذیری به آن می‌دهد». با این حال، آنها از عطر برای طعم دادن به انواع غذا و نوشیدنی استفاده نمی‌کردند، زیرا معمولاً منجر به فساد و تلخی می‌شد و طعم اصلی آنها را از بین می‌برد.

مشابه نحوه نگهداری عطر در دوران امروزه، یونانیان باستان می‌دانستند که نور خورشید می‌تواند به مرور زمان بر کیفیت عطر تأثیر منفی بگذارد. برای جلوگیری از تماس عطر با خورشید یا گرمای بیش از حد، آنها را در اتاق‌ طبقات بالای سایه‌دار نگهداری می‌کردند. از ظروف ساخته شده از سرب، شیشه یا شیشه‌ کوچک مرمری برای نگهداری عطر استفاده می‌شد، زیرا این مواد «بافت سرد و فشرده‌ای» دارند. این ویژگی‌ها می‌توانند تبخیر عطر را کاهش داده و از فرار بو جلوگیری کنند تا ماندگاری عطر افزایش یابد. از آنجایی که این بطری‌های عطر در گذشته نوعی سفال بودند، یونانیان باستان طرح‌ها و نقاشی‌های منحصر به فردی را همچون گلدان‌های دیگر روی آنها درج می‌کردند. برای نمونه، آنها رنگ‌هایی از قبیل قرمز، آبی، سیاه یا سفید را افزوده و با ردیف‌هایی از الگوهای هندسی تزئین می‌کردند.

گفته می‌شود که در معبدی متعلق به آتنا در الیس، نزدیک المپیا، زعفران با گچ دیوارهایش مخلوط شده بود و به این ترتیب فضای داخلی آن به مدت ۵۰۰ سال معطر باقی ماند. در ماه مه ۲۰۱۸، یک عطر باستانی به نام «رودو» (Rodo) (گل رز) برای نمایشگاه سالگرد موزه ملی باستان‌شناسی یونان با عنوان «جنبه‌های بی‌شمار زیبایی» بازخلق‌آوری شد و به بازدیدکنندگان این امکان را داد تا از طریق حس بویایی خود با دوران باستان ارتباط برقرار کنند.

## اروپا
در روم باستان، عطرفروش *سِپلاساریوس* نامیده می‌شد، نامی که از خیابانی در کاپوا گرفته شده است که عطرهای باکیفیت در آنجا تولید می‌شد.

دستور العمل‌های عطر از راهبان سنت ماریا دله وین یا سنت ماریا نولا از فلورانس، ایتالیا، از سال ۱۲۲۱ ثبت شده است اما در نهایت این مجارستانی‌ها بودند که اولین عطر امروزی را معرفی کردند. اولین عطر امروزی، که از روغن‌های معطر مخلوط شده در محلول الکل ساخته شده بود، در سال ۱۳۷۰ به دستور ملکه الیزابت مجارستان ساخته شد و در سراسر اروپا با نام هونگری واتر شناخته می‌شد. هنر عطرسازی در ایتالیای رنسانس رونق گرفت و در قرن شانزدهم، عطرساز شخصی کاترین مدیچی، رنه له فلورنتین ظرافت‌های ایتالیایی را به فرانسه برد. آزمایشگاه او از طریق یک راهروی مخفی به آپارتمان‌های او متصل بود، به طوری که هیچ فرمولی در طول مسیر به سرقت نمی‌رفت.

### فرانسه
فرانسه به سرعت به مرکز اروپایی تولید عطر و لوازم آرایشی تبدیل شد. کشت گل‌ها برای اسانس عطر آنها که از قرن چهاردهم آغاز شده بود، به صنعتی بزرگ در جنوب فرانسه، عمدتاً در گرس که اکنون پایتخت جهانی عطر محسوب می‌شود، تبدیل شد. در دوره رنسانس، عطرها عمدتاً توسط خانواده سلطنتی و ثروتمندان برای پوشاندن بوی بدن ناشی از شیوه‌های بهداشتی آن زمان مورد استفاده قرار می‌گرفتند. تا حدودی به دلیل این حمایت، صنعت عطرسازی غربی ایجاد شد. عطر در طی قرن هفدهم از موفقیت چشمگیری برخوردار بود. دستکش‌های معطر در فرانسه رواج پیدا کرد و در سال ۱۶۵۶، انجمن صنفی سازندگان دستکش و عطر تأسیس شد. عطرسازان همچنین به ساخت سم نیز معروف بودند: برای مثال، در سال ۱۵۷۲، ژان دالبرت، ملکه پروتستان نابارا، ظاهراً به دستور کاترین مدیچی، ملکه کاتولیک فرانسه، به قتل رسید، هنگامی که سمی که توسط عطرساز کاترین، رنه لو فلورنتین، تهیه شده بود، به یک جفت دستکش معطر مالیده شد. وقتی دستکش پوشیده می‌شد، ماده به آرامی جذب پوست قربانی می‌شد.

عطر زمانی به شهرت رسید که لوئی پانزدهم در قرن هجدهم به سلطنت رسید. دربار او «لا کُور پَرفومِه» (دربار عطرآگین) نامیده می‌شد. مادام پمپادور مقدار زیادی عطر سفارش داد و شاه لویی هر روز عطر متفاوتی برای آپارتمانش درخواست می‌کرد. حتی نام دربار لویی چهاردهم به دلیل عطرهایی بود که روزانه نه تنها روی پوست، بلکه روی لباس، پنکه و مبلمان نیز استفاده می‌شد. عطر جایگزین آب و صابون شد. استفاده از عطر در فرانسه به‌طور مدام افزایش یافت. تا قرن هجدهم، گیاهان معطر در منطقه گراس فرانسه پرورش داده می‌شدند تا مواد اولیه صنعت عطرسازی رو به رشد را فراهم کنند. حتی امروزه، فرانسه همچنان مرکز طراحی و تجارت عطر اروپا است.

پس از به قدرت رسیدن ناپلئون، هزینه‌های گزاف برای عطر ادامه یافت. هر هفته دو لیتر ادکلن بنفشه به او تحویل داده می‌شد و گفته می‌شود که هر ماه شصت شیشه عصاره مضاعف یاس مصرف می‌کرد. ژوزفین ترجیحات عطر قوی‌تری داشت. او به مشک علاقه داشت و آنقدر از آن استفاده می‌کرد که شصت سال پس از مرگش، بوی آن هنوز در اتاق خوابش باقی مانده بود.

### روسیه
تولید عطر در روسیه پس از سال ۱۸۶۱ رشد کرد و تا اوایل قرن بیستم به یک صنعت جهانی مهم تبدیل شد. تولید عطر در اتحاد جماهیر شوروی در دهه ۱۹۳۰ به بخشی از اقتصاد برنامه‌ریزی‌شده تبدیل شد، اگرچه میزان تولید بالا نبود.

## جستارهای وابسته
* ادوتویلت

## منابع

## برای مطالعه بیشتر

* Dyhouse, Carol. "Perfume History Dreams" *History Today* (سپتامبر ۲۰۲۰) 70#9 pp 40–51, online.
* 

عطر
رده:عطرسازی