علیای سوم

**علیای سوم** (به عبری: ) سومین موج علیا یا مهاجرت یهودیان از اروپا به سرزمین فلسطین بود که از ۱۹۱۹ میلادی، اندکی پس از پایان جنگ جهانی اول، آغاز شد و تا ۱۹۲۳ با شروع بحران اقتصادی در فلسطین ادامه یافت.

در جریان علیای سوم، میان ۳۵٬۰۰۰ تا ۴۰٬۰۰۰ یهودی به فلسطین مهاجرت کردند. نماد آغاز این موج مهاجرت، کشتی اس‌اس روسلان بود که در ۱۹ دسامبر ۱۹۱۹ به بندر یافا رسید و ۶۷۱ مهاجر تازه و افرادی را که در دوران جنگ در اروپا سرگردان مانده بودند حمل می‌کرد. پیشگامان علیای سوم عمدتاً از کشورهای اروپای شرقی بودند: ۴۵ درصد از روسیه، ۳۱ درصد از لهستان، ۵ درصد از رومانی و ۳ درصد از لیتوانی. از کل مهاجران ۳۶ درصد زن بودند.

اندیشهٔ کلیدی علیای سوم ادامهٔ آرمان‌های علیای دوم بود؛ یعنی برپایی جامعه‌ای سوسیالیستی یهودی در فلسطین. بسیاری از مهاجران جوان پیش از مهاجرت در روسیه آموزش کشاورزی دیده بودند و از همان آغاز در ساختن جاده‌ها و پل‌ها، خشکاندن باتلاق‌ها و راه‌اندازی مزارع کارآمد موفق شدند. این مهاجران نهادهای مهمی مانند هیستادروت (فدراسیون عمومی کار)، مجلس منتخب و شورای ملی و نیز سازمان شبه‌نظامی هاگانا را پایه‌گذاری کردند.

## پیشینه
سه تعهد محرمانهٔ بریتانیای کبیر که به‌شدت با یکدیگر در تناقض بودند، بنیان درگیری‌های بعدی را شکل دادند:
* در اکتبر ۱۹۱۵، بریتانیا متعهد شد استقلال یک دولت عربی در مرزهای پیشنهادی شریف مکه را به رسمیت بشناسد که سرزمین فلسطین را نیز دربرمی‌گرفت. این تعهد در ازای حمایت اعراب از بریتانیا در جنگ با عثمانیان داده شد (مکاتبات حسین–مک‌ماهون).
* در ژانویهٔ ۱۹۱۶، پیمان محرمانه‌ای میان بریتانیا و فرانسه با نام توافق‌نامه سایکس–پیکو ایالات عثمانی در بیرون از شبه‌جزیره عربستان را میان دو کشور تقسیم کرد. بریتانیا فلسطین و اردن را و فرانسه لبنان و سوریه را در اختیار می‌گرفت.
* در نوامبر ۱۹۱۷، بیانیه بالفور به یهودیان وعده داد که می‌توانند در فلسطین مستقر شوند و «سرزمین ملی برای مردم یهود» بنیان نهند.

در میان مهاجران علیای دوم (۱۹۰۴–۱۹۱۴) چند هزار پیشگام جوان حضور داشتند که از اندیشه‌های سوسیالیستی بر بوروخوف و مفهوم «دین کار» آ.د. گوردون پیامد پذیرفته بودند. در نگاهی به گذشته می‌توان گفت که تلاش‌های مهاجران علیای نخست در کار یدی سنگین با شکست فاحش روبه‌رو شد، پیشگامان علیای دوم سخت تلاش کردند و زنان و مردان جوان علیای سوم از همان آغاز به کامیابی دست یافتند. آنان جاده و پل ساختند، باتلاق‌های آلوده به مالاریا را خشکاندند و مزارع کارآمد برپا کردند. بسیاری از آنان پیش‌تر در روسیه برای زندگی کشاورزی آموزش دیده بودند.

اما از زمان جنگ جهانی اول، بنیان مهاجرت به فلسطین دگرگون شده بود. عثمانیان عقب‌نشینی کرده و بریتانیایی‌ها قدرت را به دست گرفته بودند، هرچند به اعراب وعدهٔ خلاف آن را داده بودند. جامعه ملل که در آغاز ۱۹۲۰ تأسیس شد، قیمومت فلسطین را به بریتانیا سپرد. علیای سوم عمدتاً بر اثر انقلاب اکتبر در روسیه، پوگروم‌های یهودستیزانه در اروپای شرقی و بیانیه بالفور برانگیخته شد و سهمیه‌بندی‌های بریتانیا مانعی بر سر راه آن بود.

## انگیزه‌ها
در دههٔ ۱۹۶۰ اورت اس. لی عوامل رانشی و کششی مهاجرت را شرح داد. این الگو بر موج‌های مهاجرت پیشین نیز قابل اعمال است.

مهاجران امیدهای بزرگی برای آیندهٔ نوین در سرزمین مقدس داشتند، اما بیش از آن، رویدادهای اروپا و رشد آرمان‌های ملی‌گرایانهٔ گروه‌های اقلیت آنان را به مهاجرت واداشت. عوامل گوناگونی مهاجران را برانگیختند:
* انقلاب روسیه و جنگ داخلی روسیه موجی از پوگروم‌ها به راه انداخت. برآورد می‌شود نزدیک به ۱۰۰٬۰۰۰ یهودی کشته و ۵۰۰٬۰۰۰ نفر بی‌خانمان شدند.
* آشوب در اروپا در پیامدهای جنگ جهانی اول با بیداری ملی‌گرایانه میان ملت‌های اروپای شرقی پس از زایش نُه کشور نوبنیاد.
* در کشورهای نوپدید پس از جنگ جهانی اول «مسئلهٔ اقلیت‌ها» وجود داشت. درگیری میان گروه‌های قومی کوچک رخ داد و شورش‌هایی در کشورهای تقسیم‌شده‌ای مانند لهستان برپا شد.
* بحران اقتصادی در اروپا.
* تصویب قانون سهمیهٔ اضطراری در ایالات متحده آمریکا که مهاجرت به آن کشور را محدود کرد.
* موفقیت نسبی جذب مهاجران علیای دوم و ایدئولوژی‌های سوسیالیستی آن موج.

نهادهای رسمی صهیونیستی با موج سوم مهاجرت مخالف بودند. آنان بیم داشتند که سرزمین فلسطین توان جذب شمار چنین بزرگی از مردم را نداشته باشد و حتی خواستار آن شدند که تنها کسانی بیایند که منابع اقتصادی کافی داشته باشند. با این حال واقعیت سخت انتظارات آنان را دگرگون کرد: وضعیت بد اقتصادی یهودیان اروپای شرقی و نیز شورش‌ها بسیاری را به مهاجرت واداشت؛ به کشورهایی که دروازه‌هایشان باز بود یعنی ایالات متحده آمریکا و اروپای غربی، و برای آنان که انگیزهٔ پیشگامی و باور صهیونیستی داشتند فلسطین سرزمین نوین مناسبی بود.

## ساختار اجتماعی
بسیاری از مهاجران تازه‌وارد علیای سوم به جنبش‌های جوانان هحالوتص و هشومر هتسعیر وابسته بودند. بیشتر آنان سوسیالیست‌گرا و سکولار و حتی ضد مذهب بودند. قصد آنان نه ساختن یک دولت یهودی بلکه برپایی دولتی سوسیالیستی بود.

آنان در بیشتر موارد دانشجوی دانشگاه یا تازه‌فارغ‌التحصیل بودند، آماده‌تر و سازمان‌یافته‌تر از مهاجران علیای دوم، زبان عبری آموخته بودند و برای انجام کارهای سخت در زمین‌های کشاورزی کارآموزی دیده بودند.

### پیشگامان
بیشتر تازه‌واردان «حالوتصیم» (پیشگامان) جوان بودند که جاده‌ها و شهرک‌ها ساختند و خشکاندن باتلاق‌های مرج ابن عامر را آغاز کردند. پس از آن نسبت آنان در میان مهاجران کاهش یافت. اهمیت این پیشگامان به اندازهٔ پیشگامان علیای دوم بود. ایدئولوژی آنان سهم بزرگی در ساختمان فلسطین داشت و ردپای خود را بر صهیونیسم و توسعهٔ شهرک‌های یهودی‌نشین فلسطین بر جای گذاشت.

آنان کیبوتص‌ها را بنیان گذاشتند. در این اجتماعات ویژه، الگوی آموزشی منحصربه‌فردی پدیدآوردند که در آن کودکان بیرون از خانوادهٔ خود تربیت می‌شدند. هدف این آموزش آماده‌سازی برای کار، پرورش خودبسندگی و نیز گسترش ارزش‌های سیاسی مورد نظر بود.

### مشارکت زنان
مهاجران علیای سوم مشارکت زنان در کار را گسترش دادند. در نخستین مرحله، جاده‌سازی که بریتانیایی‌ها تشویقش می‌کردند منبع اصلی اشتغال بود و نزدیک به ۳۰۰ زن در این کار شرکت داشتند؛ نیمی در ساخت‌وساز و نیمی در آماده‌سازی غذا. در شهرک‌های کشاورزی مشارکت زنان پذیرفته‌تر بود.


PikiWiki Israel 8741 Pioneers in Kibbutz Ein Harod.jpg|جاده‌سازی در عین‌حرود
PikiWiki Israel 4823 Immigration to Israel.jpg|پیشگامان علیای سوم، ۱۹۲۱
PikiWiki Israel 4824 Immigration to Israel.jpg|پیشگامان یهودی در حال ساخت خیابان بالفور در تل‌آویو، ۱۹۲۱


## نهادها
در دورهٔ علیای سوم نهادهای مهمی بنیان گذاشته شدند: هیستادروت (فدراسیون عمومی کار)، مجلس منتخب و شورای ملی، و نیز هاگانا که سازمان شبه‌نظامی مخفی بود. هاگانا بعدها نقشی تعیین‌کننده در جنگ استقلال اسرائیل ایفا کرد.

## میراث
با وجود آنکه مهاجران علیای سوم از نظر شمار در میان کل مهاجران یهودی اقلیت بودند، به عنصری چیره در جامعهٔ خود تبدیل شدند و سهم بزرگی در شکل‌دهی به تصویر «سرزمین ملی» داشتند. با خوش‌بینی و فداکاری بی‌حدّشان حس هدفمندی و جهت‌گیری را به یه‌شو آوردند.

پس از تنشی نخستین، آنان با یهودیان دین‌دار منطقه آشتی کردند و این گروه بُعد معناداری به ایدئولوژی صهیونیستی افزود.

## شخصیت‌های برجسته
در میان مهاجران علیای سوم کسانی بودند که بعدها دولت اسرائیل را بنیان نهادند، از جمله داوید بن گوریون و گلدا مئیر. همچنین شماری از فعالان و روشنفکران سرشناس در این موج حضور داشتند که بسیاری از آنان بعدها پیشگامان فرهنگ اسرائیل شدند:
* باروخ آگاداتی (۱۸۹۵–۱۹۷۶)، رقصنده و طراح رقص
* ریچل بلووسین (۱۸۹۰–۱۹۳۱)، شناخته‌شده به «ریچل شاعر»؛ با کشتی روسلان به فلسطین بازگشت
* ژوزف کنستان (۱۸۹۲–۱۹۶۹)، مجسمه‌ساز، نقاش و رمان‌نویس که با همسرش سوار بر کشتی روسلان رسید
* مناخم الکیند (۱۸۹۷–۱۹۳۸)، فعال صهیونیست و از بنیان‌گذاران گدود هاآوودا
* ییتسحاق فرنکل (۱۸۹۹–۱۹۸۱)، نقاش و مجسمه‌ساز و عضو مکتب پاریس
* آوری تسوی گرینبرگ (۱۸۹۶–۱۹۸۱)، شاعر، روزنامه‌نگار و فعال که به زبان‌های ییدیش و عبری می‌نوشت و در ۱۹۲۳ مهاجرت کرد
* یوزف کلاوزنر (۱۸۷۴–۱۹۵۸)، مورخ لیتوانیایی و بعدها استاد ادبیات عبری
* ییتسحاق لامدان (۱۸۹۹–۱۹۵۴)، شاعر، مترجم و ویراستار عبری‌زبان
* یهودا ماگیدوویچ (۱۸۸۶–۱۹۸۱)، معمار اهل اومان
* آریه ناوون (۱۹۰۹–۱۹۹۶)، نقاش، تصویرگر و کاریکاتوریست
* هنیا پکلمان (۱۹۰۳–۱۹۴۰)، پیشگام صهیونیست، کارگر یدی و فعال حقوق زنان؛ زندگی‌نامهٔ خودنوشت او مستندی کمیاب از زندگی روزمره در فلسطین آن دوران است
* زیو رچتر (۱۸۹۹–۱۹۶۰)، معمار
* اسحاق سده (۱۸۹۰–۱۹۵۲)، از بنیان‌گذاران گدود هاآوودا و بعدها فرماندهٔ پالماخ
* مناخم اوسیشکین (۱۸۶۳–۱۹۴۱)، رهبر صهیونیست

بسیاری از این افراد در دسامبر ۱۹۱۹ با کشتی روسلان به فلسطین رسیدند.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* علیای سوم در کتابخانهٔ مجازی یهود
* علیای سوم در تاریخ یهود

رده:یهودیان و یهودیت در اروپا
رده:قیومت بریتانیا بر فلسطین در ۱۹۱۹ (میلادی)
رده:یهودیت در دهه ۱۹۲۰ (میلادی)