مزدیسنا در سی‌چوان

**[[مَزدَیَسنا]] (دین زرتشتی) در سی‌چوان** به حضور تاریخی زرتشتیان در استان سی‌چوانِ امروزی اشاره دارد که در جنوب غربی چین است. «کیچیرو کاندا»، پروفسور ژاپنی نخستین پژوهشگری بود که متوجه حضور زرتشتیان در سی‌چوانِ اواخر باستان تا اوایل قرون وسطی شد. منطقه‌ای که در گذشته به وَجهِ تسمیهٔ پادشاهی باستانی شو، با نام «شو» یا «ییژو» شناخته می‌شد. او پس از آشنایی با سرودهای جشنواره‌ای مغانی که در موسیقی فولکلور یوئه‌فو (Yuefu) در منطقهٔ کویژو (Kuizhou) وجود داشت و همچنین پس خواندن مدخلی با عنوان «شاهزاده خانم [شو]» از دایره‌المعارف قرن شانزدهمِ «تحقیقات گسترده از تالار کوه» (Extended Investigations of the Mountain Hall) در سال ۱۹۲۸ ادعا کرد که آیین زرتشت در دوران سلسلهٔ تانگ (۶۱۸-۹۰۷) در منطقه رواج داشته است. پنجاه سال بعد، پژوهشگرِ هنگ‌کنگی، جائو تسونگ-ای (Jao Tsung-I)، در مقاله خود با عنوان «بررسی سرودهای جشنواره مغان»، وجود آتشکده‌های زرتشتی در سی‌چوان در دوران سلسله سونگ (۹۶۰-۱۲۷۹) را تأیید کرد.دانشمندان معاصر مانند لی گووتائو و هو هوی و به صورت جامع‌تر، یائو چونگکسین، در مورد پیوندهای بین خدایان زرتشتی و مذهبِ بومی ارلانگ شن (Erlang Shen)، پژوهش کردند.

## زمینه: ایرانیان در شو

### شو و راه‌های تجاری باستان

گزارش کالاهایی از شو توسط ژانگ چیان (۱۷۵–۱۴۴ پ‌م)، سفیر چینی به آسیای مرکزی، تأیید شده است. ژانگ چیان در «توصیف دایوان» از کتاب شیجی از سیما چیان، از داشیا دیدن کرده و از اینکه دو کالایِ شویی در پادشاهی یونانی باختری دیده است، ابراز تعجب می‌کند. ژانگ چیان نتیجه می‌گیرد از آنجایی که راه‌های شمالی در کنترل شیونگ‌نوها و کیانگ‌ها هستند، باید یک راه تجاری از شو به هند وجود داشته باشد.

لی روییژه (Li Ruizhe) می‌گوید راه‌های تجاری مخفی (Private) بین شو و بلخ پیش از سفرِ ژانگ چیان هم وجود داشته‌اند هرچند شواهدی از ورود تاجران بلخی به شو وجود ندارد. نمی‌توان تجارت کالاهای بلخی به هند را انکار کرد و احتمالا این مسیر تجاری بعدها تجارت سغدیان را تسهیل کرد.

### سغدیان

مهاجران سغدی در دورهٔ دودمان شو (۲۶۳–۲۲۱) به ییژو (Yizhou) رسیدند و این مهاجران در دورهٔ دودمان لیانگ (۵۵۷–۵۰۲) به اوج خود رسید. احتمالا این موضوع باعثِ پیدایش کُلُنی‌های سغدیان در نزدیکی چنگدو در سده‌ی ششم میلادی شد. موطن اصلی سغدیانِ ییژو احتمالا به جز سغد، جاهای دیگری از مناطق غربی مانند چالمادانا (Chalmadana)، چارکلیک (Charklik)، پادشاهی ختن، لولان و قره‌خواجه نیز بوده است. مسیر آنان احتمالا از مناطق غربی بوده است تا توقون (Tuyuhun)، سُنگ‌ژو (Songzhou) و در جنوب تا چنگدو. تعدادِ ناقابلی سغدیِ ژانگیوان‌زاده نیز بودند که به ییژو آمده بودند.

احتمالا همه‌چو و عمویش/دایی‌اش هه‌تو را بتوان معروف‌ترین سغدی‌های ییژو در سدگان ششم و هفتم میلادی به حساب آورد. خاندان «هه» در پی کانتی ساکن بودند و با کسب و کار، به مال و منالی رسیده بودند تا جایی که به «بزرگ‌ترین خانواده‌ی تجاری مناطق غربی» ملقب شده بودند. هه‌چو مسئول تولید ابریشم «به سبک غربی» در شو بود. او با تخصصش در ابریشم‌بافی با نخی از جنس طلا که گفته می‌شد فناوری‌اش از بیزانس آمده، پول خوبی به جیب زده بود. او بعدها مسئول البسه‌جات در سلسله شو (۶۱۸–۵۸۱) شد.

کلنی‌های سغدیان چنگدو، در دوران سلسله تانگ (۹۰۷–۶۱۸) نیز وجود داشته‌اند. آرامگاه‌های سغدیِ این دوران، شاهدی بر این مدعا هستند. اِتیِن دلاوازیه (Étienne de la Vaissière) معتقد است که نام سغدی چنگدو، «باغشور» (Baghshūr)، به معنای «برکه‌ی آب شور» بوده است. هرچند از این جای‌نام شواهدی در مرو دارد اما نه چندان دورتر از چنگدو، در حوزه‌ی آبریز یانگ‌تسه نیز مقادیر زیادی آب شور وجود دارد.

در قبرنوشته‌ی آن‌شی مکشوف در لوئویانگ نوشته شده است که یک سغدی به نام آن‌شی، به عنوان فرمانده گاردِ لی‌یین (۶۶۷–۶۲۱)، چهارمین شاهزاده‌ی شو از سلسله تانگ خدمت می‌کرده است که نشان می‌دهد احتمالا این منسب به صورت سنتی در میان سغدیان موروثی شده بوده است.

شخصی به نام «هوآ جینگ‌دینگ» (سده هشتم میلادی) به عنوان یک افسر نظامی در ییژو با لقبِ «فرمانده چرب‌دست» (General of Standard، عنوانی نظامی در آن زمان و مکان)، از سغدیانِ معروف وقت بوده است. شهرت و اصالت سغدی او در شعری که دو فو دربابش سروده است مشهود است:

سغدیان عادت داشتند نام موطن خویش را به عنوان فامیلی چینی خود برگزینند. فامیلیِ «هوآ» (Hua، Hwai) از «Hwa-zim» آمده است که نام «خوارزم» است.

مذهب غالب سغدیان ییژو، مزدیسنا و بودیسم بود. شی‌دااُخیان و شی‌مینگدا از کنگ و شی‌شِنهوای از تاشکند از سغدیانی بودند که در ییژو، راهب بودایی شدند.

حضور پررنگ مزدیسنا در این ناحیه توسط موسیقی‌های فولکور مُغی (که مضامین مزدیسن دارند) و آرامگاه‌های زرتشتی در دوژیانگیان مربوط به دوران شو (۹۶۵–۹۰۷) تأیید می‌شود. همچنین دوژیانگیان، همسایه‌ی پی‌کانتیِ مذکور، محل زندگی خاندان معروفِ سغدی هِه بوده است. با این وجود ممکن است مزدیسنا، خیلی زودتر از دهه ۹۰۰ میلادی به منطقه آمده بوده باشد. براساس قبرنوشته‌ی یک سغدی زرشتی به نام آن‌جیا (۵۷۹–۵۱۸)، پدر او به نام آن‌توجیان، به حاکم مایشان در ییژوی غربی خدمت می‌کرده است.

### پارسیان (در اشاره به ایرانیانِ نواحی مرکزی‌ترِ [[فلات ایران]])

حضور پارسیان در ییژویِ سال‌های ۴۲۰ تا ۵۸۹، در دروان خاندان‌های شمالی و جنوبی، امر معمولی بود. تأثیرات ایشان در دوران‌های تانگ (۹۰۷–۶۱۸)، شوی متقدم (۹۲۵–۹۰۷) و شوی متأخر (۹۶۵–۹۳۴) به اوج خود رسید. از ایشان، نام دو پارتی در اسناد آمده است: «آن‌فیهان» (An Feihan) و پسرش «آن‌فوگو» (An Fuguo)، وَ هر دو به عنوان حاکمانِ «ِوِیژو» (در شهرستان لیِ کنونی) در سده هفتم میلادی شناخته شده‌اند.

طبق اسناد، فردی به نام «سو یین» (Su Yin) از منطقه‌ی جیا (Jia prefecture) در نزدیکی سی‌چوان، ترانه‌هایی مُغی در سبک رقصِ بایو (Bayu dance) نوشته است. جائو تسونگ-ای احتمال می‌دهد که نام «سو یین» (سو یِم، در چینی میانی)، ریخت دیگری از واژه‌ی فارسی میانه‌یِ «سورِن» (Sūrēn) باشد که یعنی عضوی از خاندان سورن. ترانه‌های مغی سو یین و نَسَبِ خانوادگی او با یکدیگر هم‌خوانی دارند.

از پارسیان معروفِ دیگر می‌توان به «لی» در شهر زیژو اشاره کرد در دوران شوی متقدم برجسته بودند. «لی ژون» وَ برادرش «لی ژوان»، پزشک و داروسازِ ماهری بودند. لی خو، یک شاعر بود و همچنین کتابِ «دَواسازیِ خارِجیون» (Overseas Pharmacopoeia ) را نوشت. خواهرِ کوچک این دو مرد، «لی شون ژیان»، نقاش، شاعر و هم‌بسترِ وانگ زُنگْیان (واپسین شاه شوی متقدم) بود. لو شیانگ‌لین (Lo Hsiang-lin) و لی گوتاو (Li Guotao)، سابقه‌ی دینی این سه نفر را به ترتیب، مسیحی مشرقی یا زرتشتی دانسته‌اند. لی گوتاو معتقد بود که اشاره‌ی لی شون ژیان به سلاحِ وشپرکر در یکی از سروده‌هایش، دال بر عقاید مذهبی اوست. او همچنین بعدها استدلال کرد که امپراتوری وانگ زُنگْیان نیز متأثر از این سه نفر، به مزدیسنا گروید. در مقابل اما لو شیانگ‌لین از اینکه مسیحیت سریانی شرقی غالباً متکی به دانش پزشکی خود در آسیا گسترش یافته است، استنباط می‌کرد که لی ژون باید مسیحی بوده باشد. هر چند استدلالات هر دو مورخ با کمبود شواهد مواجه اند و هنوز چیزی با قطعیت ثابت نشده است.

## منابع

### پاورقی‌ها


### کتاب‌نامه

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

رده:دین در چین
رده:مزدیسنا