پاکی و خطر

***پاکی و خطر: تحلیلی از مفاهیم آلودگی و تابو*** (به انگلیسی: Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo) کتابی است که در سال ۱۹۶۶ توسط انسان‌شناس و نظریه‌پرداز فرهنگی، مری داگلاس نوشته شده است. این اثر مشهورترین کتاب اوست. در سال ۱۹۹۱، *[[مکمل ادبی تایمز]]* این کتاب را به عنوان یکی از صد کتاب غیرداستانی تأثیرگذار منتشر شده از سال ۱۹۴۵ تا آن زمان فهرست کرد.

## خلاصه
خط سیر تحقیق در کتاب *پاکی و خطر*، واژگان و معنای کثافت را در زمینه‌های مختلف دنبال می‌کند. آنچه در یک جامعه مفروض به عنوان کثافت تلقی می‌شود، هر ماده‌ای است که «خارج از جایگاه خود» (out of place) در نظر گرفته شود. (داگلاس این ایده را از ویلیام جیمز الهام گرفته بود.) او تلاش کرد تا تفاوت‌های میان امر مقدس، پاک و ناپاک را در جوامع و زمان‌های مختلف روشن کند، اما این کار مستلزم قضاوت درباره ادیان به عنوان خوش‌بین یا بدبین در درک آن‌ها از پاکی یا کثافت (مانند تأیید کثافت یا غیر آن) نبود. داگلاس از طریق خوانشی پیچیده و پیشرفته از مناسک، دین و سبک زندگی، ایده‌های غربی درباره آلودگی را به چالش کشید و روشن کرد که چگونه بافتار (Context) و تاریخ اجتماعی ضروری هستند.

به عنوان نمونه‌ای از این رویکرد، داگلاس ابتدا پیشنهاد کرد که قوانین کوشر برخلاف باور بسیاری، نه مقررات بهداشتی بدوی بودند و نه آزمون‌هایی که به‌طور تصادفی برای سنجش تعهد بنی‌اسرائیل به خدا انتخاب شده باشند. در عوض، داگلاس استدلال کرد که این قوانین مربوط به «حفاظت از مرزهای نمادین» هستند. غذاهای ممنوعه آن‌هایی بودند که به‌نظر نمی‌رسید به‌طور دقیق در هیچ دسته‌ای جای بگیرند. برای مثال، جایگاه خوک اهلی در نظم طبیعی مبهم بود، زیرا آن‌ها مانند سم‌داران دارای سم چاک‌دار بودند اما نشخوار نمی‌کردند.

بعدها، در مقدمه‌ای که در سال ۲۰۰۲ بر کتاب *پاکی و خطر* نوشت، داگلاس از این توضیح خود درباره قوانین کوشر عقب‌نشینی کرد و گفت که این یک «اشتباه بزرگ» بوده است. در عوض، او پیشنهاد کرد که «قوانین رژیم غذایی به‌طور پیچیده‌ای بدن و محراب را بر اساس یکدیگر الگوبرداری می‌کنند». برای مثال، در میان حیوانات خشکی‌زی، بنی‌اسرائیل تنها زمانی مجاز به خوردن حیوانات بودند که آن حیوان اجازه قربانی شدن را نیز می‌داشت: یعنی حیواناتی که وابسته به گله‌داران هستند. داگلاس از این موضوع نتیجه گرفت که حیواناتی که خوردنشان مکروه (Abominable) است، در واقع ناپاک نیستند، بلکه «آزار رساندن به آن‌ها مکروه است». او ادعا کرد که مفسران بعدی (حتی نویسندگان بعدی کتاب مقدس) این موضوع را اشتباه متوجه شده‌اند.

***پاکی و خطر: تحلیلی از مفاهیم آلودگی و تابو*** (Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo) کتابی است که در سال ۱۹۶۶ توسط انسان‌شناس و نظریه‌پرداز فرهنگی، مری داگلاس نوشته شده است. این اثر مشهورترین کار اوست. در سال ۱۹۹۱، *[[مکمل ادبی تایمز]]* این کتاب را به عنوان یکی از صد کتاب غیرداستانی تأثیرگذار منتشر شده از سال ۱۹۴۵ تا آن زمان فهرست کرد.

## خلاصه
خط سیر تحقیق در *پاکی و خطر*، واژگان و معنای کثیف (dirt) را در زمینه‌های مختلف دنبال می‌کند. آنچه در یک جامعه مفروض به عنوان کثافت تلقی می‌شود، هر ماده‌ای است که «خارج از جایگاه خود» (out of place) در نظر گرفته شود. (داگلاس این ایده را از ویلیام جیمز الهام گرفته بود.) او تلاش کرد تفاوت‌های میان امر قدسی، پاک و ناپاک را در جوامع و زمان‌های مختلف روشن کند؛ اما این امر مستلزم قضاوت درباره ادیان به عنوان بدبین یا خوش‌بین در درک آن‌ها از پاکی یا کثافت (مانند تأیید کثافت یا غیر آن) نبود. داگلاس از طریق خوانشی پیچیده و دقیق از مناسک، دین و سبک زندگی، ایده‌های غربی درباره آلودگی را به چالش کشید و روشن کرد که چگونه بستر (Context) و تاریخ اجتماعی نقشی حیاتی دارند.

به عنوان مثالی از این رویکرد، داگلاس ابتدا پیشنهاد کرد که قوانین کوشر آن‌گونه که بسیاری معتقد بودند، نه مقررات بهداشتی بدوی بودند و نه آزمون‌های تصادفی برای سنجش پایبندی بنی‌اسرائیل به خدا. در عوض، داگلاس استدلال کرد که این قوانین درباره حفظ مرزهای نمادین هستند. غذاهای ممنوعه آن‌هایی بودند که به نظر نمی‌رسید به‌طور دقیق در هیچ طبقه‌ای قرار گیرند. برای نمونه، جایگاه خوک اهلی در نظم طبیعی مبهم بود؛ زیرا آن‌ها مانند سم‌داران دارای سم شکافته بودند اما نشخوار نمی‌کردند.

بعدها، در مقدمه سال ۲۰۰۲ بر کتاب *پاکی و خطر*، داگلاس از این توضیح خود درباره قوانین کوشر عقب‌نشینی کرد و گفت که این یک «اشتباه بزرگ» بوده است. در عوض، او پیشنهاد کرد که «قوانین رژیم غذایی به‌طور پیچیده‌ای بدن و محراب را بر اساس یکدیگر الگوبرداری می‌کنند». برای مثال، در میان حیوانات خشکی‌زی، بنی‌اسرائیل تنها در صورتی مجاز به خوردن حیوانات بودند که اجازه قربانی کردن آن‌ها را نیز داشتند: یعنی حیواناتی که به گله‌داران وابسته هستند. داگلاس از این موضوع نتیجه گرفت که حیواناتی که خوردنشان مکروه است، در واقع ناپاک نیستند، بلکه «آسیب رساندن به آن‌ها کراهت دارد». او مدعی شد که مفسران بعدی (حتی نویسندگان بعدی کتاب مقدس) این موضوع را اشتباه متوجه شده‌اند.

## تأثیرات
پیتر براون (تاریخ‌دان)، مورخ دوران باستان پسین، بیان کرد که کتاب *پاکی و خطر* تأثیر عمده‌ای بر مقاله مهم او در سال ۱۹۷۱ با عنوان «ظهور و عملکرد مرد مقدس در اواخر دوران باستان» داشته است؛ مقاله‌ای که یکی از پایه‌های تمام مطالعات بعدی درباره ریاضت‌طلبی مسیحی اولیه محسوب می‌شود.

ژولیا کریستوا در کتاب *[[Powers of Horror]]* (۱۹۸۰)، نظریه آلوده‌انگاری (Abjection) خود را شرح می‌دهد و بر تأثیر «اثر بنیادی» داگلاس اذعان می‌کند، اما در عین حال از جنبه‌های خاصی از رویکرد او انتقاد می‌کند. اخیراً این کتاب موضوع رمان «میدِن هیل» (Midden Hill) اثر آنسگار آلن (۲۰۲۵) بوده است که در آن ایده‌های اصلی کتاب مورد بحث قرار می‌گیرند.

## منابع

رده:کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۶۶ (میلادی)
رده:کتاب‌های مردم‌شناسی