ابوکبیر (روستایی ویران‌شده فلسطینی)

**ابوکبیر** () روستایی وابسته به یافا بود که پس از شکست نیروهای عثمانی از ابراهیم پاشا در سال ۱۸۳۲ در دوران امپراتوری عثمانی در سرزمین فلسطین پایه‌گذاری شد. در جریان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین، بیشتر ساکنان آن روستا را ترک کردند و سپس ویران شد. پس از تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸، این منطقه بخشی از جنوب تل‌آویو شد.

ابوکبیر از نظر رسمی بخشی از محلهٔ گیوعات هرتصل (، به معنای تپهٔ هرتصل) یعنی محلهٔ یهودی‌نشین مجاور به‌شمار می‌آید، اما نام ابوکبیر () همچنان در میان ساکنان عبری‌زبان رواج دارد. در ژانویهٔ ۲۰۱۱ شهرداری تل‌آویو نام تابیتا را برای بخشی یا همهٔ این منطقه برگزید.

## پیشینه

### حکمرانی مصر
ارتش مصر به فرماندهی ابراهیم پاشا شهر یافا و پیرامون آن را پس از نبردی با نیروهای امپراتوری عثمانی در سال ۱۸۳۲ تصرف کرد. گرچه فرمانروایی مصر بر این منطقه تنها تا ۱۸۴۰ دوام آورد، مسلمانان مصری در یافا و اطراف آن ساکن شدند و روستای «سخنت ابوکبیر» را به همراه «سخنت المزریه» و روستاهای دیگر بنیاد نهادند. بسیاری از مصریانی که این روستا را بنا کردند از روستای تل الکبیر (یا تل ابوکبیر) در شمال مصر آمده بودند و نام زادگاه خود را بر آن نهادند.

### دورهٔ عثمانی
در فهرست روستاهای عثمانی مربوط به حدود سال ۱۸۷۰، «سخنت ابوکبیر» به‌عنوان «اردوگاه بدوی» با ۱۳۶ خانه و جمعیت ۴۴۰ نفری توصیف شده‌است، هرچند این شمار تنها مردان را دربرمی‌گرفت.

در پیمایش فلسطین غربی (۱۸۸۱) نام آن «سَکنَت ابوکبیر» ثبت شده و به معنای «سکونت‌گاه ابوکبیر (پدر بزرگ)» ترجمه شده‌است. شارل سیمون کلرمون-گانو، باستان‌شناس فرانسوی، در سال‌های ۱۸۷۳–۱۸۷۴ به جستجوی گورستان باستانی یهودی یوپا (یافا) به این روستا سفر کرد. او «سخنت ابوکبیر» را دهکده‌ای کوچک توصیف می‌کند و از گذر از «باغ‌های گسترده‌ای که یافا را از هر سو دربرگرفته» برای رسیدن به آن سخن می‌گوید. او یادآور می‌شود که در بارش‌های سنگین زمستانی، باغ‌های میان یافا و ابوکبیر به دریاچهٔ باتلاقی کوچکی به نام «البصه» بدل می‌شد. با اشاره به کاربرد رایج این نام در سوریه برای آبگیرهای فصلی و یادکرد واژهٔ «بیصّا» در کتاب مقدس عبری به معنای آبگیر، او مشابهت عربی و عبری را نشانهٔ وام‌گیری از سنت‌های زبانی کهن‌تر دانست.

کلرمون-گانو در بخشی با عنوان «گورستان یهودی یوپا» گزارش می‌دهد که پس از پرسش از فلاحین محلی ابوکبیر، او را «چند متر آن‌سوتر» از دهکده در میان باغ‌هایی بردند که در آنجا روستاییان سنگ ساختمانی بیرون می‌آوردند. در نتیجهٔ این کارها، «اتاق‌های گورخانه‌ای کنده‌شده در سنگ‌آهک نرم» آشکار شده بود. او خاطرنشان می‌سازد که گورهای مشابهی از ابوکبیر تا میکوه اسرائیل و گورستان کاتولیک نیز یافت شده بود. فلاحین دیگری نیز از یافته‌هایی میان سخنت ابوکبیر و سخنت العبید خبر دادند. یکی از این اشیا را او خرید: لوحهٔ مرمرین کوچکی با کتیبهٔ چهارسطری یونانی و شمعدان هفت‌شاخه (منورا). کلرمون-گانو این لوحه را کتیبهٔ تدفینی یونانی-یهودی شناسایی کرد و آن را به حزقیا نسبت داد. او در نامه‌ای که صندوق اکتشاف فلسطین منتشر کرد، امید خود به بازگشت و یافتن کتیبه‌های بیشتر را بیان داشت.

گورستان یهودی عمدتاً در اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم غارت شد. تاریخ‌گذاری این محوطه به سبب نبود اشیای یافت‌شده در جای اصلی () دشوار است، اما برآورد می‌شود که گورها میان سده‌های سوم تا پنجم میلادی به کار رفته‌اند. بخش بزرگی از این گورستان اکنون در محوطهٔ کلیسای ارتدوکس روسی سنت پطرس قرار دارد.

به نوشتهٔ مارک لوین، پیشگامان بیلویی میان باغ‌های پرتقال و لیموی محلهٔ ابوکبیر از ۱۸۸۲ تا ۱۸۸۴ جامعهٔ اشتراکی بنیاد نهادند. خانه‌ای که اعضای این جامعه از آن بهره می‌بردند اکنون در محلهٔ نوه عوفر تل‌آویو قرار دارد.

### دورهٔ قیمومت بریتانیا

در جریان شورش‌های یافا در ۱۹۲۱، خشونت به ابوکبیر نیز رسید. خانوادهٔ یهودی ییتسکر صاحب گاوداری‌ای در حاشیهٔ محله بودند و اتاق‌هایی را اجاره می‌دادند. در آن زمان یوسف حاییم برنر، از پیشگامان ادبیات نوین عبری، در آنجا زندگی می‌کرد. در ۲ مه ۱۹۲۱، با وجود هشدارها، ییتسکر و برنر از ترک مزرعه سرباز زدند و به همراه پسر نوجوان ییتسکر، داماد او و دو مستأجر دیگر کشته شدند.

با گسترش یافا در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰، ابوکبیر در محدودهٔ شهرداری یافا گنجانده شد اما بخش بزرگی از ویژگی کشاورزی خود را حفظ کرد. ساختار آن شامل یک بخش ساخته‌شدهٔ اصلی در مرز بخش یهودی‌نشین یافا از جنوب و چندین خوشهٔ کوچک خانه در میان باغ‌های مرکبات پیرامونی بود.

در پی خشونت‌ها در مرز یافا و تل‌آویو، رهبران تل‌آویو پیشنهاد الحاق محله‌های یهودی‌نشین یافا به تل‌آویو را مطرح کردند. آنان خواستار انتقال تمام محلهٔ منشیه از جمله مسجد حسن بیک و نیز بخش بزرگی از محلهٔ ابوکبیر به مرزهای شهر و دولت جدید یهودی شدند.

در ۲۳ اوت ۱۹۴۴، پادگان بخش تحقیقات جنایی (CID) بریتانیا در یافا و پاسگاه‌های پلیس ابوکبیر و نوه شاعنان از سوی ایرگون برای تصرف اسلحه مورد یورش قرار گرفتند.

### جنگ ۱۹۴۷–۱۹۴۸

در سال ۱۹۴۷، ابوکبیر در ورودی تل‌آویو بر جادهٔ اصلی به سوی اورشلیم واقع بود. در ۳۰ نوامبر ۱۹۴۷، یک روز پس از رأی سازمان ملل به طرح تقسیم، گروهی از عرب‌ها در ابوکبیر به خودرویی با سرنشینان یهودی حمله کردند و هر سه نفر را کشتند. حملات تلافی‌جویانهٔ یهودی در پی آمد. در ۲ دسامبر، تیپ کریاتی هاگانا خانه‌ای عربی را در ابوکبیر منفجر کرد و ایرگون چهار روز بعد چندین ساختمان را به آتش کشید و دست‌کم دو نفر کشته شدند.

در عملیات لامدهی (عبری برای «۳۵»)، نام‌گذاری‌شده به یاد ۳۵ کشتهٔ حمله به کاروان ۳۵ نفره، ابوکبیر مورد یورش قرار گرفت تا «از نیروهای فعال در آن پاکسازی شود». شب ۱۲ تا ۱۳ فوریهٔ ۱۹۴۸، هاگانا هم‌زمان به ابوکبیر، جبالیا، تل الریش و روستای یازور حمله برد. در ابوکبیر ۱۳ عرب از جمله مختار کشته و ۲۲ نفر زخمی شدند.

بنا بر گزارش پالستاین پست، در ۱۶ فوریهٔ ۱۹۴۸ هاگانا حملهٔ عربی از ابوکبیر به تل‌آویو را دفع کرد.

دومین حملهٔ بزرگ به ابوکبیر در ۱۳ مارس انجام شد و هدف آن «نابودی محلهٔ ابوکبیر» بود. تا آن زمان بیشتر ساکنان محله را ترک کرده بودند و چند ده شبه‌نظامی از آن نگهبانی می‌کردند. مهندسان رزمی شماری از خانه‌ها را منفجر کردند و این نخستین حمله‌ای بود که خمپاره‌اندازهای داویدکا ساخت یه‌شو برای گلوله‌باران محله به کار رفت. این خمپاره‌اندازها نادقیق و بسیار پرصدا بودند اما گفته می‌شود پیامد روحیه‌شکن آنها «تا غزه» نیز رسید.

یک ماه پس از تصرف ابوکبیر، داوید بن گوریون به دولت موقت اسرائیل گفت که نباید اجازه داد جمعیت عرب یافا بازگردد: «اگر دوباره ابوکبیری وجود داشته باشد، این غیرممکن خواهد بود. جهان باید بداند ما ۷۰۰٬۰۰۰ نفریم در برابر ۲۷ میلیون، یک در برابر چهل… برای ما پذیرفتنی نیست که ابوکبیر دوباره عربی شود.»

ولید خالدی می‌نویسد هاگانا تخریب ابوکبیر را تا ۳۱ مارس به پایان رساند. در ۱۹ آوریل ۱۹۴۸ روزنامهٔ پالستاین پست گزارش داد که «در منطقهٔ ابوکبیر، هاگانا عرب‌هایی را که می‌کوشیدند سنگری رو به کارخانهٔ آکا در گیوعات هرتصل برپا کنند، پراکنده‌ساخت. دو عرب هنگام نزدیک شدن به محلهٔ مکابی به ضرب گلوله کشته شدند.»

### دوران اسرائیل

نام عربی ابوکبیر همچنان از سوی ساکنان عبری‌زبان به کار می‌رود. شهرداری تل‌آویو به پروفسور هاینریش مندلسون، مدیر مؤسسهٔ زیست‌شناسی-آموزشی، پیشنهاد داد مؤسسه را به ابوکبیر منتقل کند و مؤسسه به ساختمانی انتقال یافت که در آغاز برای بیمارستان طراحی شده بود. حاییم لوانون، معاون شهردار تل‌آویو در اوایل دههٔ ۱۹۵۰ و شهردار از ۱۹۵۳ تا ۱۹۵۹، با جدیت برای تأسیس دانشگاهی در تل‌آویو تلاش کرد. این اندیشه در ۱۶ اوت ۱۹۵۳ تحقق یافت، آنگاه که شورای شهر تل‌آویو-یافا تصمیم گرفت مؤسسهٔ زیست‌شناسی-آموزشی را به مؤسسهٔ آکادمیک علوم طبیعی به ریاست پروفسور مندلسون تبدیل کند تا «هستهٔ دانشگاهی آینده» باشد. پردیس ابوکبیر در جنوب تل‌آویو در نخستین سال ۲۴ دانشجو داشت.

در ۱۹۵۴ مؤسسهٔ آکادمیک مطالعات یهودی در ابوکبیر تأسیس شد. کتابخانهٔ دانشگاهی نیز بنیاد نهاده شد، رشته‌های آموزشی تازه‌ای گشوده شد، آزمایشگاه‌ها و کلاس‌های درس ساخته شدند و سازمان اداری پردیس شکل گرفت. مؤسسهٔ پزشکی قانونی ال. گرینبرگ که به مؤسسهٔ پزشکی قانونی ابوکبیر شناخته می‌شود نیز در همان سال پایه‌گذاری شد.

در ۱۹۵۶ مؤسسه‌های آکادمیک رسماً به «دانشگاه تل‌آویو» ارتقا یافتند. باغ‌های جانورشناسی بخشی از دانشگاه شدند و در ۱۹۸۱ به پردیس رامات آویو منتقل گردیدند. باغ‌های طبیعت همچنان تأسیسات نخستین را در خود جای داده‌اند و در راهنمای گردشگری اسرائیل به‌عنوان مقصدی برای دوستداران طبیعت توصیه شده‌اند. در کتاب راهنمای «اسرائیل و سرزمین‌های فلسطینی» (۱۹۹۸) «روستای پیشین ابوکبیر» به‌عنوان فضای سبزی در خاور یافا توصیف شده‌است.

باستان‌شناسان اسرائیلی در ۱۹۹۱ کاوش‌های نجات‌بخشی را در مجموعهٔ تدفینی «سخنت ابوکبیر» انجام دادند.

بازداشتگاه تل‌آویو که به زندان ابوکبیر شناخته می‌شود نیز در این منطقه واقع است. این بازداشتگاه در ۱۹۳۷ از سوی مقامات بریتانیا ساخته شد و در آغاز به‌عنوان دژ نظامی به کار می‌رفت.

رسانه‌های اسرائیلی در ژانویهٔ ۲۰۱۱ گزارش دادند که کمیتهٔ نام‌گذاری شهرداری تل‌آویو نام تازهٔ تابیتا را به بخشی یا همهٔ منطقهٔ ابوکبیر در جنوب تل‌آویو اختصاص داده‌است.

## ابوکبیر در ادبیات
در داستان کوتاه طنزآمیز افرائیم کیشون با عنوان «اقتصاد پرستاری بچه» (۱۹۸۹)، شخصیت اصلی داستان که پرستار بچه‌ای مرد است، از زیبایی پیاده‌روی شبانه در تل‌آویو سخن می‌گوید و یکی از جاهایی که به‌ویژه زیبا می‌خواندشان «دشت ابوکبیر» است.

## جستارهای وابسته
* یافا
* تل‌آویو
* جنگ ۱۹۴۸ فلسطین

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:محله‌های تل‌آویو
رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در دهه ۱۸۳۰ (میلادی)
رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین