تاریخ یهودیان در دبلین و ایرنا در دوران جنگ جهانی دوم

[بندانگشتی|بمباران [فرودگاه دنبلین در ۳ سپتامبر ۱۹۳۹. تصویر: ایرنا (بالا)—گتو در نیم‌دایرهٔ مرکزی قرار داشت—فرودگاه (راست) و تأسیسات نظامی (چپ).]]
هزاران یهودی قبل از جنگ جهانی دوم در شهرهای دنبلین و *ایرنا* در مرکز لهستان زندگی می‌کردند؛ ایرنا از سال ۱۹۲۷ محل آکادمی نیروی هوایی لهستان بود. در سپتامبر ۱۹۳۹، این شهر در جریان تهاجم آلمان به لهستان سقوط کرد و آزار و اذیت یهودیان با فراخوان آن‌ها به کار اجباری و تأسیس Judenrat («شورای یهودی») آغاز شد. در نوامبر ۱۹۴۰، گتوی ایرنا تأسیس شد. این گتو ابتدا شامل شش خیابان بود و یک گتو باز محسوب می‌شد (یهودیان بدون اجازه نمی‌توانستند خارج شوند، اما غیر یهودیان می‌توانستند وارد شوند). بسیاری از ساکنان گتو در پروژه‌های ساختمانی دژ دنبلین (پایگاه ارتش آلمان)، راه‌آهن و لوفت‌وافه مشغول به کار بودند. از ماه مهٔ ۱۹۴۱، یهودیان از گتوهای اوپوله و ورشو به اردوگاه‌های کار اجباری اطراف دبلین منتقل شدند. شرایط در گتو در اواخر سال ۱۹۴۱ به دلیل افزایش محدودیت‌های آلمانی‌ها و شیوع تیفوس و اسهال خونی بدتر شد.

اولین اخراج در ۶ مهٔ ۱۹۴۲ انجام شد و حدود ۲٬۵۰۰ یهودی به اردوگاه مرگ سوبیبور فرستاده شدند. یک هفته بعد، دو هزار یهودی از اسلواکی و صدها نفر دیگر از گتوهای اطراف که منحل شده بودند، رسیدند. در اکتبر همان سال، گتو ایرنا منحل شد؛ حدود ۲٬۵۰۰ یهودی به اردوگاه مرگ تربلینکا فرستاده شدند و حدود ۱٬۴۰۰ یهودی به‌عنوان زندانیان اردوگاه‌های کار اجباری در شهر باقی ماندند. به‌طور غیرمعمول، اردوگاه کاری که توسط لوفت‌وافه اداره می‌شد و در اوج فعالیت خود حدود هزار یهودی را به کار گرفته بود، تا ۲۲ ژوئیهٔ ۱۹۴۴، کمتر از یک هفته پیش از آنکه منطقه توسط ارتش سرخ تصرف شود، به فعالیت خود ادامه داد. این اردوگاه که یکی از آخرین اردوگاه‌های کار یهودیان در استان لوبلین بود، امکان بقای صدها یهودی را در طول هولوکاست فراهم کرد. برخی بازماندگانی که به خانه بازگشتند با دشمنی مواجه شدند و چند نفر کشته شدند؛ تمام بازماندگان تا سال ۱۹۴۷ منطقه را ترک کردند.

## پیش زمینه
دنبلین و *ایرنا* (به ییدیش: מאדזשיץ، Modzhitz) در فاصلهٔ ۷۰ کیلومتری شمال‌غربی لوبلین در لهستان قرار دارند، در محل تلاقی رودخانه‌های ویستولا و ویپرز و در یک تقاطع مهم در مسیر راه‌آهن لوبلین–ورشو.

یهودیان محلی از قیام ژانویه در سال ۱۸۶۳ حمایت کردند. تا پایان قرن نوزدهم، این منطقه به مرکزی برای یهودیت حاسیدی تبدیل شده بود؛ بیشتر یهودیان از سلسلهٔ مودزیتز پیروی می‌کردند که نام آن از شهر ایرنا گرفته شده بود و همچنین گروه‌هایی از حسیدی گور نیز حضور داشتند. یسرائیل توب، ربهٔ مودزیتز، در سال ۱۸۸۹ در این شهر ساکن شد. سایر یهودیان یا بوندیست بودند یا صهیونیست.

بسیاری از یهودیان امرار معاش خود را از طریق دوره‌گردی، مغازه‌داری یا صنایع دستی (به‌ویژه چرم‌دوزی و فلزکاری) تأمین می‌کردند و بعدها در توسعهٔ شهر به عنوان یک استراحتگاه تابستانی مشارکت داشتند. در سال ۱۹۲۷ جمعیت غیرنظامی دبلین و ایرنا ۴٬۸۶۰ نفر بود که شامل ۳٬۰۶۰ یهودی می‌شد. از سال ۱۹۲۷، آکادمی نیروی هوایی لهستان در دبلین مستقر شد که فرودگاه آن یکی از بزرگ‌ترین فرودگاه‌های لهستان بود. در سال‌های ۱۹۳۶ و ۱۹۳۷، چندین حادثه رخ داد که در آن بازرگانان غیر یهودی مغازه‌های رقبای یهودی خود را خراب کردند.

## حمله آلمان
در جریان تهاجم آلمان به لهستان که باعث آغاز جنگ جهانی دوم در اروپا شد، لوفت‌وافه بین ۲ تا ۷ سپتامبر ۱۹۳۹ دبلین را بمباران کرد و فرودگاه نظامی، انبارهای مهمات ارتش لهستان و پلی نزدیک به ویستولا را هدف گرفت. بیشتر سربازان لهستانی در ۷ سپتامبر شهر را ترک کردند؛ و در ۱۱ سپتامبر، نیروهای باقی‌ماندهٔ لهستانی انبار مهمات را منفجر کرده و عقب‌نشینی کردند. ارتش آلمان در ۱۲ یا ۲۰ سپتامبر وارد شهر شد. بسیاری از ساکنان، چه یهودی و چه سایر اهالی منطقه، برای فرار از بمباران هوایی گریختند. در هفته‌های بعد، بیشتر آن‌ها به درخواست آلمانی‌ها بازگشتند. یهودیان دریافتند که املاکشان غارت شده است. آن‌ها به واحدهای کار اجباری فراخوانده شدند تا خسارات بمباران را پاکسازی کرده و برخی ساختمان‌ها را تعمیر کنند و جامعهٔ یهودی مجبور شد جریمه‌ای به مبلغ ۲۰٬۰۰۰ زلوتی پرداخت کند. در طول اشغال آلمان، دبلین و ایرنا بخشی از استان لوبلین در منطقهٔ اشغالی فرمانداری کل شدند. در اواخر سال ۱۹۳۹، یهودیان موظف به پوشیدن بازوبند با ستاره داوود شدند و برخی برای کار اجباری به ژانیسوف، بلژک و پاولویتسه اعزام شدند.

در پایان همان سال، اشغالگران آلمانی یهودیان را مجبور کردند تا یک شورای یهودی تشکیل دهند تا رابط بین جامعهٔ یهودی و خواسته‌های نازی‌ها باشد. این شورا نسبت به دیگر شوراهای منطقه دیرتر تشکیل شد و دفاتر آن در خیابان بانکووا قرار داشت. اولین مسئولان ژودنرات تلاش کردند تا اثر درخواست‌های آلمان را کاهش دهند و ساکنان را از تفتیش‌ها آگاه کنند. بر اساس دانشنامه اردوگاه‌ها و گتوها، اولین رئیس ژودنرات، **لایزر تیشمن**، اوایل سال ۱۹۴۱ برکنار شد؛ بازماندگان گزارش کردند که او و منشی‌اش پس از تلاش برای رشوه دادن به پلیس، همراه خانواده‌هایشان به وانوولنیکا تبعید شدند. مدیریت ژودنرات به‌طور موقت بر عهدهٔ **کلمان فریس** بود که پس از چند ماه استعفا داد و در اوت جایگزین شد توسط **وِول شلمان** و سپس در سپتامبر ۱۹۴۱ فردی اهل کونین به نام **درِی‌فیش** رئیس شد. بر اساس تاریخ‌نگار اسرائیلی داوید سیلبرکلانگ، «شی‌مون درابفیش» اولین رئیس و تیشمن دومین رئیس بود.

## گتوها
یک گتو نازی در ایرنا در نوامبر ۱۹۴۰ یا اوایل ۱۹۴۱ تأسیس شد، احتمالاً به دستور کورت لنک، کمیسر جدید منطقه‌ای، انجام گرفت. برخی یهودیان مجبور شدند از خانه‌های خود به گتو نقل مکان کنند. انگیزهٔ اصلی احتمالاً دور نگه داشتن یهودیان از دو تأسیسات نظامی نزدیک، یعنی فرودگاه لوفت‌وافه و پایگاه ارتش آلمان، بود که با نیروها پر شده بودند تا برای تهاجم آلمان به اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۴۱ آماده شوند. فرمان رسمی تأسیس گتو تا سال ۱۹۴۲ صادر نشد.

تا سال ۱۹۴۲، ایرنا یک گتو باز بود (فنس فیزیکی نداشت، اگرچه مجازات خروج غیرمجاز مرگ بود) و شامل شش خیابان بود. مرزهای آن ابتدا شامل خیابان Okólna، رودخانهٔ Irenka، خیابان Bankowa و خیابان Staromiejska بود. خیابان Staromiejska در سپتامبر ۱۹۴۲ از محدودهٔ گتو حذف شد و ساکنان آن به Bankowa منتقل شدند. در ابتدا، غیر یهودیان می‌توانستند وارد گتو شوند و شاید در آن زندگی کنند، بنابراین بسیاری از یهودیان توانستند با تجارت کالاهای مادی با آن‌ها برای تأمین غذا زنده بمانند. یک مدرسهٔ سکولار به زبان لهستانی، به مدیریت آیدا میلگرُیم-سیترنبوم، به ۷۰ تا ۱۰۰ دانش‌آموز آموزش می‌داد. پلیس گتو یهودی نظم را در گتو حفظ می‌کرد و از بیرون، واحد سوندردینست («خدمات ویژه») متشکل از وُلکس‌دویچههای محلی و پلیس کمکی اوکراینی از گتو محافظت می‌کرد. واحد سوندردینست به خاطر ضرب و شتم، تحقیر و کشتن زندانیان گتو شناخته شده بود.

در اواخر ۱۹۴۱، ورود لهستانی‌های غیر یهودی به گتو ممنوع شد که منجر به انباشت زباله و شیوع تیفوس و اسهال خونی شد. بیماران در بیمارستانی با ۳۰ تخت که توسط **ایسار کاوا**، پزشکی اهل کونین اداره می‌شد، درمان می‌شدند؛ و با کمک پزشکان غیر یهودی، داروها از ورشو وارد می‌شد. هم‌زمان، محدودیت‌های جدیدی توسط آلمانی‌ها وضع شد: استفاده از اجاق ممنوع شد، لباس‌های زمستانی مصادره شد و واردات سوخت ممنوع گردید. تعداد بیشتری از یهودیان برای تهیهٔ مایحتاج ضروری گتو را ترک کردند که در نتیجه، ۲۰ زن جوان در خارج از گتو کشف و کشته شدند.

به دلیل اینکه شرایط در استان لوبلین بهتر از گتو ورشو بود، برخی یهودیان به شهرهای دیگر از جمله ایرنا گریختند؛ بیست یهودی به‌عنوان پناهجوی ثبت‌نشده اعدام شدند. رهبری ژودنرات دوباره تغییر یافت، زیرا درِی‌فیش اعدام شد و متهم به ارسال شکایات به ادارهٔ شهرستان پواوی بود؛ او با بازرگان یسرائیل وینبرگ جایگزین شد.

در مارس ۱۹۴۱، ۳٬۷۵۰ یهودی در گتو زندگی می‌کردند، از جمله ۵۶۵ نفر که از منطقه نبودند. این افراد عمدتاً شامل یهودیانی بودند که از پواوی و ریش‌گاو وارته‌لند آلمان تبعید شده بودند، و همچنین برخی یهودیانی که برای زندگی با خویشاوندان به اینجا آمده بودند تا در گتو ورشو گرفتار نشوند. ازدحام شدید بود؛ در هر اتاق ۷ تا ۱۵ نفر زندگی می‌کردند.

در ماه مه ۱۹۴۱، یهودیان بیشتری وارد شدند: ۱٬۰۰۰ نفر از گتوهای ورشو، چنستوخوا و اوپوله، اگرچه آن‌ها در خود گتو سکونت نداشتند و در محل‌های کار منطقه مستقر شدند. در ۱۳ و ۱۴ مه ۱۹۴۲، دو حمل و نقل شامل مجموعاً ۲٬۰۴۲ یهودی اسلواکی از پریشوف رسیدند. اگرچه آن‌ها غذا با خود آورده بودند، اما به شرایط سخت عادت نداشتند و بسیاری به دلیل بهداشت ضعیف بر اثر تیفوس جان باختند. بیش از ۲٬۰۰۰ یهودی از شهرهای نزدیک به ایرنا آورده شدند که پس از انحلال جوامعشان زنده مانده بودند زیرا برای کار انتخاب شده بودند. این افراد شامل ۳۰۰ نفر از ریکی، ۳۰۰ نفر از گنیوزوشوو و زولن و گروهی از ستنژیکا بودند. سایر یهودیان پس از فرار از جمع‌آوری در بارانوف، ریگی، گنیوزوشوو و آداموف وارد گتو شدند (از اوایل اکتبر). در ماه اوت، گزارش شد که ۵٬۸۰۰ یهودی در گتو زندگی می‌کنند که تنها ۱٬۸۰۰ نفر از دبلین هستند.

## منابع
* 
* 

رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۴۱ (میلادی) در لهستان
رده:شهرستان رکی
رده:هولوکاست در لهستان