برده‌داری در اروپای قرون وسطا

**برده‌داری در اروپای قرون وسطا** پدیده‌ای گسترده و ریشه‌دار در تاریخ اروپای قرون وسطا بود. اروپا و شمال آفریقا بخشی از شبکه تجاری به‌هم‌پیوسته‌ای در اطراف دریای مدیترانه را تشکیل می‌دادند و این شبکه تجارت برده را نیز دربرمی‌گرفت. در طول دوران قرون وسطا، اسیران جنگی اغلب به بردگی واداشته می‌شدند و به بازارهای گوناگون منتقل می‌گشتند.

با گذار پادشاهی‌های اروپایی به جوامع فئودالی، دسته‌بندی حقوقی نوینی از افراد غیرآزاد — رعیت‌داری — به تدریج جای برده‌داری را به‌عنوان موتور اصلی اقتصادی و کشاورزی گرفت. در سرتاسر اروپای قرون وسطا، دیدگاه‌ها و نقش‌های اجتماعی بردگان بسیار متفاوت بود؛ برخی به کار کشاورزی محدود می‌شدند و برخی دیگر در جایگاه مشاوران سیاسی مورد اعتماد قرار می‌گرفتند.

ریشه‌شناختی واژهٔ «slave» در زبان‌های اروپایی به کلمهٔ لاتین میانهٔ «sclavus» بازمی‌گردد که به «اسلاو» اشاره دارد؛ چراکه در اروپای قرون وسطا بیشتر بردگان از میان مردمان اسلاو بودند. این واژه در جمهوری ونیز به کار رفت و بردگانی را نشان می‌داد که از بالکان آورده شده بودند و برخی از آن‌ها تا اسپانیای مسلمان و بازارهای اندلسی فروخته می‌شدند.

## قرون وسطای آغازین

برده‌داری در قرون وسطای آغازین (۵۰۰–۱۰۰۰ میلادی) در ابتدا ادامهٔ شیوه‌های رومی دوران باستان پسین بود و با سرازیر شدن اسیران در پی آشوب اجتماعی ناشی از تهاجم‌های بربرها به امپراتوری روم غربی تداوم یافت. با استمرار شیوه‌های حقوقی رومی در زمینهٔ برده‌داری، قوانین و رویه‌های جدیدی درباره بردگی در سرتاسر اروپا گسترش یافت. برای نمونه، قوانین ولزی هیول خیر (Hywel the Good) مقرراتی دربارهٔ بردگان داشت. در قلمروهای ژرمنی، قوانینی برای به بردگی کشیدن جنایتکاران وضع شد؛ از جمله قانون ویزیگوت‌ها (Forum Judicum) که به بردگی کشیدن جنایتکارانی را مقرر می‌کرد که نمی‌توانستند جریمه‌های مالی جرم‌هایشان را بپردازند. چنین جنایتکارانی اغلب همراه اموالشان به بردگی قربانیان خود درمی‌آمدند.

با مسیحی شدن این اقوام، کلیسا تلاش بیشتری برای کاهش نگه‌داری هم‌کیشان در بردگی به کار گرفت. قدیس پاتریک که خود زمانی گرفتار و به بردگی فروخته شده بود، در نامه‌ای به سربازان کوروتیکوس (Coroticus) از حمله‌ای که مسیحیان تازه غسل‌تعمیدیافته را به بردگی کشانده بود اعتراض کرد. بازگشت نظم و قدرت فزایندهٔ کلیسا به تدریج نظام برده‌داری دیوکلتیانی دوران روم متأخر را به رعیت‌داری تبدیل کرد.

از عوامل مهم دیگر، ظهور بالتیلد (Balthild) (۶۲۶–۶۸۰ میلادی / ۵–۵۹ هجری شمسی)، ملکهٔ فرانک‌ها، بود که پیش از ازدواج با کلوویس دوم خود در بردگی به سر برده بود. هنگامی که او نیابت سلطنت را به دست گرفت، دولتش تجارت برده مسیحیان را در سرتاسر امپراتوری مروونژی ممنوع کرد. حدود ده درصد از جمعیت انگلستان که در کتاب روز رستاخیز (۱۰۸۶ میلادی / ۴۶۵ هجری شمسی) ثبت شده‌اند، برده بودند؛ اگرچه بردگی چَتِل مسیحیان انگلیس پس از فتح نورمان‌ها در سال ۱۰۶۶ میلادی (۴۴۵ هجری شمسی) به صورت رسمی پایان یافته بود.

## تجارت برده

برده‌داری در اشکال گوناگون در کنار زندان، رعیت‌داری و دیگر اشکال اسارت در اروپای قرون وسطا رواج داشت. بردگان برای کار کشاورزی و صنعتگری، همچنین خدمت در خانه و ارتش به کار گرفته می‌شدند. در بیشترِ این دوران، فروش بردگان مسیحی به غیرمسیحیان ممنوع بود. در پیمان پاکتوم لوتاری (Pactum Lotharii) سال ۸۴۰ میلادی (۲۱۹ هجری شمسی) میان جمهوری ونیز و امپراتوری کارولنژی، ونیز متعهد شد که بردگان مسیحی را در امپراتوری نخرد و بردگان مسیحی را به مسلمانان نفروشد. کلیسا صادرات بردگان مسیحی به سرزمین‌های غیرمسیحی را ممنوع کرد؛ از جمله در شورای کوبلنتس در سال ۹۲۲ میلادی، شورای لندن در سال ۱۱۰۲ میلادی و شورای آرما در سال ۱۱۷۱ میلادی.

در نتیجه، بیشتر بازرگانان مسیحی برده توجه خود را به انتقال بردگان از مناطق غیرمسیحی به اسپانیای مسلمان، شمال آفریقا و خاورمیانه معطوف کردند. سکه‌های نقرهٔ عربی (درهم) که احتمالاً در ازای برده معامله می‌شدند، به فراوانی در اروپای شرقی و جنوب سوئد یافت می‌شوند و نشان‌دهندهٔ مسیرهای تجاری از سرزمین‌های اسلاوی به قلمروهای مسلمان است.

### تجارت برده در بالتیک

منطقهٔ بالتیک از دوران باستان مرکز تجارت برده و منبع تأمین برده بود. در قرون وسطا، بالتیک به منطقهٔ مرزی دینی تبدیل شد؛ چراکه از آخرین سرزمین‌های برجامانده بت‌پرست در اروپای مسیحی به شمار می‌رفت. هم مسیحیان و هم مسلمانان از به بردگی کشیدن هم‌کیشان خود ممنوع بودند، اما بت‌پرستان را هدف مشروعی برای بردگی می‌دانستند؛ این امر بت‌پرستان را سودآورترین گزینه برای تجارت برده می‌ساخت.

تا مسیحی شدن منطقهٔ بالتیک در قرن سیزدهم میلادی، مردمان بالتیک هدف مشروعی برای تجارت برده از سوی تجار برده همسایه — وایکینگ‌های غربی و روس‌های روس کی‌یف از شرق — محسوب می‌شدند. لیتوانیایی‌ها، لتونی‌ها، استونیایی‌ها، لیوونی‌ها و لاتگالی‌های بت‌پرست در قرن‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی به یکدیگر و به نووگورود حمله می‌کردند و اسیران جنگی را به جنوب و به بازار تجارت برده دریای سیاه می‌فروختند.

اما بالتیک تنها قربانی این تجارت نبود؛ خود از دیرباز مرکز تجارت برده نیز بود. هنگامی که وایکینگ‌های نورس در قرن یازدهم مسیحی شدند و به دزدی دریایی پایان دادند، دزدان دریایی بت‌پرست بالتیک جانشین آنان شدند و به سواحل دریای بالتیک — از جمله سوئد و فنلاند که اکنون مسیحی شده بودند — حمله می‌کردند تا برده بگیرند. پس از آنکه تجارت برده وایکینگی در اواسط قرن یازدهم متوقف شد، مسیر کهن تجارت برده از دریای بالتیک به دریای سیاه و آسیای مرکزی از طریق رودخانه‌های روسیه توسط تجار برده بت‌پرست بالتیک از طریق رود دائوگاوا حفظ شد.

جزیرهٔ سارما پایگاه دزدان دریایی بالتیک بود که برای فروختن زنان اسیر به تجارت برده شناخته شده بودند. در سال ۱۲۲۶ میلادی (۶۰۵ هجری شمسی)، دزدان دریایی بت‌پرست بالتیک از سارما به سوئد مسیحی حمله کردند و زنان و دختران سوئدی بسیاری را برای فروختن به عنوان برده به اسارت گرفتند. تجارت برده در بالتیک پس از فتح این منطقه توسط شوالیه‌های تتونیک در قرن سیزدهم میلادی پایان یافت.

### تجارت برده در پراگ

بازار برده پراگ یکی از مسیرهای عبور بردگان صقالبه (Saqaliba) به اندلس بود. دوک‌نشین بوهم در موقعیتی ایده‌آل قرار داشت؛ درست مانند اندلس، در منطقهٔ مرزی دینی قرار می‌گرفت و با سرزمین‌های اسلاوی بت‌پرست در شمال، شرق و جنوب شرق هم‌مرز بود. خلافت اموی قرطبه به جنگل‌های اروپای مرکزی و شرقی — که منبع تأمین برده شده بود — با عنوان «بلاد الصقالبه» («سرزمین بردگان») اشاره می‌کرد. بردگان از طریق حملات به سرزمین‌های اسلاوی بت‌پرست شمال پراگ به دست می‌آمدند.

تجارت برده در پراگ خود را با بازار اندلس تطبیق داده بود: زنان برای بردگی جنسی و مردان برای بردگی نظامی یا به عنوان خواجه درخواست می‌شدند. برده‌های مردی که برای فروش به عنوان خواجه انتخاب می‌شدند، در وردن اخته می‌شدند.

به طور سنتی، بازرگانان یهودی راذانیه در تجارت برده از پراگ به اندلس نقش پیشرو داشتند. بازرگانان یهودی این مزیت را داشتند که می‌توانستند در سرزمین‌های مسیحی و مسلمان تردد کنند و به عنوان میانجی میان بازارهای تجاری دو طرف عمل کنند. در حالی که مسیحیان حق نداشتند مسیحیان را به بردگی بفروشند و مسلمانان حق نداشتند مسلمانان را به بردگی بفروشند، یهودیان می‌توانستند بردگان مسیحی را به خریداران مسلمان و بردگان مسلمان را به خریداران مسیحی — و همچنین بردگان بت‌پرست را به هر دو گروه — بفروشند. به همین ترتیب، هم مسیحیان و هم مسلمانان از انجام اخته‌سازی ممنوع بودند، اما چنین ممنوعیتی برای یهودیان وجود نداشت و این امر آنان را قادر می‌ساخت تقاضای خواجه در جهان مسلمان را برآورده سازند.

بردگان سفیدپوست اروپایی در اندلس به عنوان کالاهای لوکس شناخته می‌شدند و می‌توانستند تا هزار دینار فروخته شوند. تجارت برده صقالبه از پراگ به اندلس در قرن یازدهم میلادی از رونق افتاد؛ چراکه اسلاوهای بت‌پرست شمال از اواخر قرن دهم میلادی به تدریج مسیحی شدند و این امر به بوهم مسیحی اجازه نمی‌داد آنان را به بردگی بگیرد و به اندلس مسلمان بفروشد.

### بازرگانان ایتالیایی

در دوران پاپ زکریا (۷۴۱–۷۵۲ میلادی / ۱۲۰–۱۳۱ هجری شمسی)، جمهوری ونیز تجارت پررونق برده‌ای برقرار کرده بود؛ مردم ایتالیا را در میان دیگران به بردگی می‌گرفت و به موروها در شمال آفریقا می‌فروخت. هنگامی که فروش مسیحیان به مسلمانان ممنوع شد، تجار برده ونیزی به فروش اسلاوها و دیگر بردگان غیرمسیحی اروپای شرقی از طریق تجارت برده بالکان روی آوردند. کاروان‌های برده از اروپای شرقی، از طریق تجارت برده پراگ و گردنه‌های آلپ اتریش، به ونیز می‌رسیدند. سندی از تعرفه‌های گمرکی رافلستتن (Raffelstetten) مربوط به سال‌های ۹۰۳–۹۰۶ میلادی، نزدیک رود دانوب، چنین بازرگانانی را توصیف می‌کند که برخی از آن‌ها خود از بوهم و روس کی‌یف بودند. خواجگان ارزش ویژه‌ای داشتند و «خانه‌های اخته‌کردن» در ونیز و دیگر بازارهای مهم برده برای پاسخ به این تقاضا پدید آمدند.

ونیز تنها مرکز تجارت برده در ایتالیا نبود. جنوب ایتالیا دارای بردگانی از مناطق دور از جمله یونان، بلغارستان، ارمنستان و مناطق اسلاوی بود. در قرون نهم و دهم میلادی، امالفی صادرکنندهٔ مهمی از بردگان به شمال آفریقا بود. جمهوری جنوا، در کنار ونیز، از قرن دوازدهم بر تجارت مدیترانهٔ شرقی تسلط یافت و تجار برده ونیزی و جنوایی از قرن سیزدهم بر تجارت برده دریای سیاه سلطه یافتند. آنان بردگان بالتیک و اسلاوی، ارمنیان، چرکس‌ها، گرجی‌ها، ترکان و دیگر گروه‌های قومی دریای سیاه و قفقاز را به ملل مسلمان خاورمیانه می‌فروختند. جنوا تجارت برده از شبه‌جزیره کریمه به مصر مملوک را تا قرن سیزدهم مدیریت می‌کرد؛ آنگاه کنترل فزایندهٔ ونیز بر مدیترانهٔ شرقی به این جمهوری اجازه داد بر آن بازار مسلط شود. تنها در فاصلهٔ سال‌های ۱۴۱۴ تا ۱۴۲۳ میلادی (۷۹۳ تا ۸۰۲ هجری شمسی)، دست‌کم ۱۰٬۰۰۰ برده در ونیز فروخته شد.

### شبه‌جزیره ایبری

اندلس، منطقهٔ تحت حکومت مسلمانان در شبه‌جزیره ایبری (۷۱۱–۱۴۹۲ میلادی)، شمار بسیار بزرگی از بردگان را به بازار داخلی خود وارد می‌کرد و در عین حال به عنوان پایگاهی برای بازاریابی بردگان به بقیهٔ جهان اسلام عمل می‌کرد. بازار پررونقی به‌ویژه برای مردان در سن جنگ در اسپانیای اموی وجود داشت که نیازمند مملوکان (برده-سربازان) جدید بود.

در دوران حکومت حکم یکم، شمار برده-سربازان (مملوکان) تا ۵٬۰۰۰ سواره و ۱٬۰۰۰ پیاده افزایش یافت و آنان با عنوان الحرس (گارد) شناخته می‌شدند که همه مسیحیان یا بیگانگان بودند. در دوران حکومت عبدالرحمان سوم (۹۱۲–۹۶۱ میلادی / ۲۹۱–۳۴۰ هجری شمسی)، شمار صقالبه در قرطبه، پایتخت خلافت اموی، ابتدا ۳٬۷۵۰، سپس ۶٬۰۸۷ و سرانجام ۱۳٬۷۵۰ نفر بود. ابن حوقل، ابراهیم القراوی و اسقف لیوتپراند کرمونا (Liutprand of Cremona) اشاره می‌کنند که بازرگانان یهودی وردن در اخته کردن بردگان برای فروش به عنوان خواجه صقالبه — که در اسپانیای مسلمان بسیار محبوب بودند — تخصص داشتند.

## توجیهات برده‌داری

در دوران متأخر امپراتوری روم، موضع رسمی دربارهٔ برده‌داری پیچیده بود. بر اساس قانون ژوستینیان، برده‌داری به عنوان «نظامی تعریف شد که بر اساس قانون اقوام، فردی در اختیار حقوق مالکیت شخص دیگری قرار می‌گیرد، برخلاف طبیعت».

در اندیشهٔ مسیحی، کافران و بدعتگذاران دشمن ایمان تلقی می‌شدند و به بردگی کشیدنشان عادلانه شمرده می‌شد. از نظر نظری، بردگانی که به مسیحیت می‌گرویدند می‌توانستند در مسیر آزادی گام بردارند، اما ارباب ملزم به آزاد کردن مسیحیان جدید نبودند و تعمید بردگان اغلب منع می‌شد. بردگی هم‌کیشان از سوی یکدیگر برای مسیحیان، یهودیان و مسلمانان ممنوع بود و در نتیجه، کافران شمال اروپا و آفریقایی‌ها هدف هر سه گروه دینی قرار می‌گرفتند.

«لعنت حام» یکی از توجیهات اصلی مسیحی برای برده‌داری، به‌ویژه در برابر تیره‌پوستان، بود. این لعنت به داستانی در سفر پیدایش (۹: ۲۰–۲۷) اشاره دارد که طبق آن نوح فرزند خود حام را به سبب دیدن او در حالت برهنگی لعن کرد و ذریهٔ او (کنعان) را به «خدمتگزاری برادرانش» محکوم ساخت. بسیاری از دانشمندان یهودی و مسیحی این متن را به عنوان لعنتی ویژه برای هم برده‌داری و هم پوست سیاه تفسیر کردند تا استعباد آفریقازادگان را توجیه کنند.

در اواسط قرن پانزدهم میلادی، کلیسای کاتولیک نقش فعالی در ارائهٔ توجیهات برای به بردگی کشیدن مسلمانان، بت‌پرستان، آفریقایی‌ها و دیگر «کافران» ایفا کرد. در سال ۱۴۵۲ میلادی (۸۳۱ هجری شمسی)، فرمان پاپی «دوم دیورساس» (Dum Diversas) به آلفونسو پنجم پادشاه پرتغال اجازه داد هر مسلمان یا بت‌پرستی را به بردگی ابدی درآورد. مؤرخانی همچون تیموتی ریبورن بر این باورند که توجیهات دینی ضرورت‌های اقتصادی زیربنایی منظومهٔ بردگی را پوشانده بود.

## گذار از برده‌داری به رعیت‌داری

با گسترش مسیحیت در اروپا و رشد قدرت کلیسا، نظام برده‌داری در اروپای غربی به تدریج به رعیت‌داری تبدیل شد. بر خلاف برده که ملک منقول محسوب می‌شد، رعیت از شخصیت حقوقی برخوردار بود؛ می‌توانست دارایی داشته باشد، در دادگاه شهادت دهد و قراردادهایی از جمله ازدواج منعقد کند. رعیت به اربابش تعلق نداشت، اما ملزم به اطاعت از او بود؛ و در مقابل، ارباب موظف به حمایت از او می‌شد.

در اروپای کارولنژی، برده‌داری به دلایل چندگانه‌ای به شدت کاهش یافت: پایان فتوحات از دوران لوی متقی (Louis the Pious)، ممنوعیت کلیسا از به بردگی کشیدن مسیحیان، افزایش آزادبخشی‌های وصیتی و اسکان بردگان بر زمین. رعیت کارولنژی قطعه زمین کوچکی داشت که می‌توانست محصولات آن را بفروشد.

برده‌داری خانگی در مناطق مدیترانه‌ای تا قرن شانزدهم میلادی باقی ماند. شمار بردگان در کاتالونیا و ایتالیا میان قرن سیزدهم تا پانزدهم افزایش یافت. این بردگان عمدتاً از شمال دریای سیاه می‌آمدند؛ مستعمرهٔ جنوایی کافا در شبه‌جزیره کریمه مرکز اصلی این تجارت بود. زنان برده بسیاری به ایتالیا و جزایر بزرگ مدیترانه‌ای (کرت، سیسیل، ماژورکا، قبرس) آورده می‌شدند و در خدمت خانگی به کار می‌رفتند.

## برده‌داری در روسیه

در روسیه، برده‌داری از دوران شاهزاده‌نشین کیوان (قرون نهم تا دوازدهم میلادی) وجود داشت. بردگان (خولوپ — Kholop) در شورش‌های دیمیتری‌های دروغین در پایان قرن شانزدهم شرکت کردند. شکلی ویژه از رعیت‌داری مالیاتی به نام «زاکلادنیچستوو» (Zakladnitchestvo) از آغاز دهه‌ٔ ۱۲۶۰ میلادی تا قرن هجدهم وجود داشت که در آن روستاییان مالیات‌پذیر برای گریز از فشار مالیاتی — به‌ویژه ناشی از جنگ لیوونی — خود را در پناه اشراف قرار می‌دادند و بدین ترتیب آزادی شخصی خود را از دست می‌دادند. برده‌داری شخصی سرانجام توسط پطر کبیر در سال ۱۷۲۳ میلادی (۱۱۰۲ هجری شمسی) به رعیت‌داری تبدیل شد که خود در سال ۱۸۶۱ میلادی توسط الکساندر دوم لغو گردید.

## برده‌داری در اسکاندیناوی

برده‌داری در اسکاندیناوی تا قرن دوازدهم میلادی ادامه داشت. وایکینگ‌ها در جریان حملات خود به اروپا اسیران می‌گرفتند و آنان را به سرزمین‌هایشان بازمی‌گرداندند. هدبی (Hedeby) در دانمارک مهم‌ترین پایگاه این تجارت انسانی بود که عمدتاً به سوی قسطنطنیه جریان داشت. در دولت‌های نوردیک، بردگان با عنوان «تِرَل» (Þræll به نورس باستان) شناخته می‌شدند.

## منابع


## پیوند به بیرون
* Slavery in Medieval Europe — Oxford Bibliographies

رده:همه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبع
رده:تاریخ برده‌داری
رده:جامعه قرون وسطی
رده:برده‌داری در اروپا
رده:مقاله‌های دارای واژگان به زبان نورس باستان
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان لاتین
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده