جماعت اسلامی پاکستان

**جماعت اسلامی پاکستان** **(JIP)**، یکی از تأثیرگذارترین احزاب اسلامی پاکستان، در ۲۶ اوت ۱۹۴۱ توسط ابوالاعلی مودودی در لاهور تأسیس شد و با هدف ایجاد یک نظام اسلامی مبتنی بر شریعت و احیای ارزش‌های اسلامی در تمامی جنبه‌های زندگی فردی، اجتماعی، و اقتصادی شکل گرفت. اندیشه محوری این حزب، برگرفته از دیدگاه مودودی، بر مفهوم «حاکمیت الهی» استوار است که تأکید دارد قوانین انسانی باید با شریعت هم‌خوان باشند تا عدالت اجتماعی، اخلاقی، و معنوی برقرار شود. مودودی، به‌عنوان متفکری برجسته، اسلام را نه‌تنها یک دین، بلکه یک نظام جامع برای اداره جامعه می‌دانست و خواستار اصلاحات تدریجی از طریق آموزش، نشر آثار، و فعالیت‌های اجتماعی به‌جای انقلاب خشونت‌آمیز بود. 

جماعت اسلامی با ترویج وحدت امت اسلامی، مبارزه با فساد اخلاقی و اجتماعی، و تأکید بر سبک زندگی اسلامی، از روش‌های مدرن مانند انتشارات و برنامه‌های خیریه برای گسترش این اندیشه‌ها استفاده کرده است. این حزب با ساختار مشارکت اعضای خود، که شامل انتخاب امیر از طریق رأی‌گیری آزاد اعضای حزب است، از دیگر احزاب متمایز بوده و فعالیت‌های گسترده‌ای در زمینه‌های فرهنگی، آموزشی، و خیریه، مانند تأسیس بیمارستان‌ها، کتابخانه‌ها، و مراکز امدادرسانی، انجام داده است. 

این حزب اگرچه در ابتدا از نهضت استقلال پاکستان حمایت نکرد، پس از تأسیس پاکستان در ۱۹۴۷، به فعالیت سیاسی روی آورد و در دهه‌های اولیه تأسیس تحت سرکوب قرار گرفت، اما در دوره حکومت محمد ضیاءالحق(۱۹۷۷ ـ ۱۹۸۸) موقعیت سیاسی و ایدئولوژیک خود را تقویت کرد و نقش مهمی در سیاست و شورش‌های منطقه‌ای داشت. فعالیت‌های این حزب بر اسلامی‌سازی نظام حقوقی و اجتماعی تمرکز کرد. با وجود نفوذ انتخاباتی محدود، جماعت اسلامی به دلیل سازمان‌دهی، تربیت کادر سیاسی، و تأثیر فکری و فرهنگی از طریق آثار مودودی و فعالیت‌های اجتماعی، نقش قابل توجه در جامعه پاکستان ایفا کرده است.

جماعت اسلامی مواضع و تصمیمات سیاسی متعددی اتخاذ کرده است؛ از جمله حمایت از طالبان و شبه‌نظامیان اسلام‌گرا در افغانستان، مخالفت با حضور نظامی آمریکا در افغانستان و پاکستان، حمایت از حق تعیین سرنوشت و آزادی مردم کشمیر هند، مخالفت با لایحه حمایت از زنان، همکاری در سرنگونی دولت ذوالفقار علی بوتو و دخترش بی‌نظیر بوتو.، و حمایت از دو کوتای نظامی پاکستان به رهبری محمد ضیاءالحق (۱۹۷۷) و پروز مشرف(۱۹۹۹).

## تاریخچه

## رهبران: دیدگاه‌ها و انتخاب‌ها

### ۱. ابوالاعلا مودودی (۱۹۴۱ ـ ۱۹۷۲)
ابوالاعلی مودودی (۱۹۰۳–۱۹۷۲) بنیان‌گذار و رهبر جماعت اسلامی بود. او متفکر و فیلسوف سیاسی اسلامی شناخته می‌شد و معتقد بود سیاست بخشی جدایی‌ناپذیر از ایمان اسلامی است و تشکیل دولت اسلامی می‌تواند مشکلات اجتماعی و اقتصادی مسلمانان را حل کند. مودودی مخالف استعمار حکومت بریتانیا در کشورهای مسلمان، و نیز مخالف جنبش ملی‌گرای مسلمانان بود و با تقسیم هند مخالفت کرد، زیرا آن را مغایر با وحدت امت اسلامی می‌دانست.

جماعت اسلامی در ۱۹۴۱ در لاهور تأسیس شد و به صورت یک حزب سلسله‌مراتبی و پیشاهنگ فعالیت می‌کند. اعضای کامل حزب رهبرانی وفادار هستند و گروه گسترده‌تر از «همدل‌»ها و کارکنان نیز در فعالیت‌های اجتماعی و آموزشی مشارکت دارند. جماعت اسلامی شاخه‌هایی برای زنان و دانشجویان/طلاب دارد و فعالیت‌هایی مانند کمک به پناهندگان و خدمات درمانی انجام می‌دهد. 
بندانگشتی|دفتر مرکزی جماعت اسلامی در لاهور

### مهاجرت به پاکستان
پس از تقسیم هند در ۱۹۴۷، مودودی و جماعت اسلامی پاکستان از پنجاب هند به لاهور مهاجرت کردند. آنان به پناهندگان هندی کمک می‌کردند و فعالیت‌های اجتماعی و درمانی انجام دادند. در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، حزب با حکومت‌های مختلف درگیر بود، دفاتر آن بسته شد و مودودی چند بار زندانی شد. JIP در انتخابات سیاسی شرکت کرد و خواستار اجرای شریعت اسلامی، تفکیک قوا، حقوق اقلیت‌ها و روابط قوی با جهان اسلام شد، اما نتایج قابل توجهی در انتخابات کسب نکرد. حزب با برنامه‌های سوسیالیستی و حرکت‌های استقلال‌طلبانه در پاکستان شرقی مخالفت کرد و شاخه دانشجویی/طلاب آن، گروه «البدر» را برای مقابله با شبه‌نظامیان بنگلادشی «موکتی باهینی»(نیروی آزادی) سازماندهی کرد که مخالف اتحاد با پاکستان بود.

مودودی تا ۱۹۷۲ رهبری حزب را بر عهده داشت و پس از استعفای او، میان طفیل‌محمد به عنوان رهبر جدید و نعیم صدیقی به عنوان دبیر کل انتخاب شدند.

### ۲. میان طفیل‌محمد (۱۹۷۲ـ ۱۹۸۷)
پس از انتخاب ذوالفقار علی بوتو (۱۹۷۳–۱۹۷۷)، شاخه دانشجویی جماعت اسلامی پاکستان (جماعت اسلامی طلبه‌ها) تصاویر نمادین او را در لاهور آتش زد و انتخاب او را «روز سیاه» اعلام کرد. مودودی، رهبر JIP، حتی از ارتش خواست دولت بوتو را به دلیل «فساد اخلاقی ذاتی» سرنگون کند. جماعت اسلامی حرکت ضد بوتو را تحت عنوان *نظام مصطفی* رهبری کرد و بوتو تلاش کرد با زندانی کردن اعضای حزب و شاخه دانشجویی آن، فعالیتشان را سرکوب کند. در انتخابات ۱۹۷۵ نیز اعضای JIP بازداشت شدند تا نتوانند نامزد شوند. با این حال، تا ۱۹۷۶، JIP دو میلیون عضو ثبت‌شده داشت.

در انتخابات ۱۹۷۷، JIP بخشی از ائتلاف ملی پاکستان (PNA) بود که تنها ۹ کرسی از ۳۶ کرسی مخالفان را کسب کرد. ائتلاف، انتخابات را ناعادلانه می‌دانست و مودودی، که در زندان بود، احزاب اسلامی را به نافرمانی مدنی فراخواند. دولت سعودی به آزادی مودودی کمک کرد و هشدار انقلاب در پاکستان داد. JIP با ائتلاف ملی همکاری کرد تا بوتو سرنگون شود و شب قبل از اعدام بوتو، با محمد ضیاالحق دیدار کرد. جماعت اسلامی از کودتای ضیاالحق (حکومت: ۱۹۷۷–۱۹۸۷) حمایت کرد و این حمایت باعث شد اهمیت حزب در سیاست عمومی از اندازه واقعی اعضایش فراتر رود. حزب از سیاست‌های جهادی ضیا، به ویژه جنگ علیه اتحاد جماهیر شوروی در افغانستان، حمایت کرد، و شاخه خواهر آن در افغانستان جمعیت اسلامی به رهبری برهان‌الدین ربانی بخشی از ائتلاف هفت‌گانه احزاب مجاهدین افغانستان در پیشاور شد که کمک‌های مالی و نظامی از عربستان، آمریکا و دیگر حامیان جهاد دریافت می‌کردند.

در ۱۹۸۷، میا‌ن طفیل محمد به دلیل مشکلات سلامتی از رهبری JIP کناره‌گیری کرد و حسین احمد به عنوان رهبر جدید انتخاب شد.

### حسین احمد (۱۹۸۷ _ ۲۰۰۸)
پس از مرگ ضیاالحق در ۱۹۸۷، حزب مسلم لیگ ائتلاف راست‌گرای *اتحاد جمهوری اسلامی* را تشکیل داد. در سال ۱۹۹۰، با روی کار آمدن نواز شریف، JIP از کابینه کناره‌گیری کرد و اعلام کرد که هم حزب مردم پاکستان (PPP) و هم مسلم لیگ به یک اندازه مشکل‌آفرین هستند. در انتخابات ۱۹۹۳، جماعت اسلامی تنها سه کرسی کسب کرد. در همین سال، این حزب عضو کنفرانس تمام احزاب حریت (APHC) شد که خواهان استقلال جامو و کشمیر از هند است. پیش از آن، گفته شده جماعت اسلامی حزب المجاهدین کشمیر را برای حمایت از جدایی کشمیر و الحاق آن به پاکستان ایجاد کرده بود تا با جبهه آزادی‌بخش کشمیر که خواهان استقلال کامل منطقه است، مقابله کند. حسین احمد سال ۲۰۰۷ در اعتراض به فساد، از موقعیت خود در سنای پاکستان کناره‌گیری کرد.

### راهپیمایی طولانی و موفقیت‌آمیز علیه دولت بوتو
در ۲۰ ژوئیه ۱۹۹۶، حسین احمد اعلام کرد که اعتراضاتی علیه دولت بی‌نظیر بوتو به دلیل فساد آغاز خواهد شد. او در ۲۷ سپتامبر از سنای پاکستان استعفا داد و در ۲۷ اکتبر با همراهی احزاب مخالف، راه‌پیمایی طولانی خود را آغاز کرد. در ۴ نوامبر همان سال، دولت بوتو توسط رئیس‌جمهور فاروق لغاری به دلیل فساد برکنار شد. جماعت اسلامی انتخابات ۱۹۹۷ را تحریم کرد و نمایندگی خود در پارلمان را از دست داد، اما همچنان فعالیت سیاسی داشت، از جمله اعتراض به سفر نخست‌وزیر هند، آتال بیهاری واجپایی، به لاهور.

در ۱۹۹۹، پرویز مشرف با کودتای نظامی قدرت را به دست گرفت. ابتدا JIP او را پذیرفت اما با آغاز اصلاحات سکولار و پیوستن پاکستان به جنگ علیه تروریسم (متحد امریکا علیه حکومت طالبان) در ۲۰۰۱ مخالفت کرد و مشرف را به خیانت به طالبان متهم کرد. حزب وقایع ۱۱ سپتامبر را محکوم کرد و همزمان اشغال افغانستان توسط آمریکا را نیز محکوم نمود.

در انتخابات ۲۰۰۲، JIP به همراه دیگر احزاب اسلامی ائتلاف متحده مجلس امل (MMA) را تشکیل داد و ۵۳ کرسی عمدتاً در ایالت خیبر پختونخوا به‌دست آورد. جماعت اسلامی همچنان با جنگ علیه تروریسم و حضور نیروهای آمریکایی در پاکستان مخالفت کرد و خواستار بازگرداندن استقلال قضایی شد. در ۲۰۰۶، جماعت اسلامی با لایحه حمایت از زنان مخالفت کرد و خواستار اجرای عادلانه و فهم بهتر قوانین توسط قضات شد. حسین احمد و دیگر اعضا تأکید کردند که قوانین اسلامی موجود به نفع زنان است و هدف از آن‌ها حفاظت از زنان و جلوگیری از مشکلات اضافی قضایی است.

در ۲۳ ژوئیه ۲۰۰۷، حسین احمد از مجلس ملی استعفا داد تا اعتراض خود را به عملیات ارتش در مسجد لال (لعل) نشان دهد.

### منور حسن (۲۰۰۸ _ ۲۰۱۴)
در سال ۲۰۰۸، JIP و حزب تحریک انصاف (PTI) دوباره انتخابات را تحریم کردند. حسین احمد به دلیل مشکلات سلامتی از نامزدی خود کناره‌گیری کرد و سیدمنور حسن به عنوان امیر جدید حزب انتخاب شد. 

### سراج الحق (۲۰۱۴_ ۲۰۲۴)
در تاریخ ۳۰ مارس ۲۰۱۴، سراج‌الحق که در آن زمان وزیر ارشد در دولت ایالت خیبر پختونخوا و معاون حزب بود، به‌عنوان امیر جدید حزب انتخاب شد. او جایگزین منور حسن، امیر حزب و لیاقت بلوچ، دبیرکل حزب، شد. از مجموع ۳۱٬۳۱۱ عضو حزب، ۲۵٬۵۳۳ نفر در این انتخابات رأی دادند. این نخستین بار بود که حزب پس از تنها یک دوره، امیر خود را کنار می‌زد. بنابراین، سراج‌الحق از سمت وزیر ارشد کناره‌گیری کرد. این رویداد هم‌زمان با حمله پهپادی به یک مدرسه دینی در ناحیه باجور بود.

در سال ۲۰۱۶، سراج‌الحق نماز جنازه ممتاز قادری را برگزار کرد؛ قادری به‌دلیل ترور سلمان تاثیر، فرماندار پنجاب، در حالی که به‌عنوان محافظ شخصی او خدمت می‌کرد، اعدام شده بود. سراج‌الحق از مردم پاکستان خواست تا در اعتراض به اعدام قادری، در سراسر کشور تظاهرات برگزار کنند. 

### حافظ نعیم‌الرحمن (۲۰۲۴ _ تاکنون)
حافظ نعیم الرحمن در ۴ آوریل ۲۰۲۴ به عنوان امیر جماعت اسلامی انتخاب شد و دوره ریاست او تا آپریل ۲۰۲۹ ادامه خواهد داشت.  

## سازمان‌ها
جماعت اسلامی پاکستان اتحادیه‌هایی برای پزشکان، معلمان، وکلا، کشاورزان، کارگران و زنان دارد، از جمله اتحادیه دانشجویان اسلامی (IJT) و شاخه زنان آن، و همچنین گروه جوانان. این حزب چندین نهاد انتشاراتی و رسانه‌ای دارد که مهم‌ترین آن‌ها روزنامه «جسارت» با تیراژ حدود ۵۰٬۰۰۰ نسخه و نشریات هفتگی و ماهانه دیگر است.

JIP در حوزه آموزش و رفاه نیز فعال است. نهاد *نظارت بر تعلیم اسلامی* ۶۳ مدرسه و ۱۶۴ مدرسه دینی را حمایت می‌کند. این حزب پروژه‌های مدرسه‌ای، مراکز آموزش فنی زنان، برنامه‌های سوادآموزی بزرگسالان، بیمارستان‌ها و خدمات خیریه را اداره می‌کند. در مجموع، حدود ۱۰۰۰ مدرسه دینی وابسته به جماعت اسلامی در پاکستان ثبت شده که بیشترین آن‌ها در خیبر پختونخوا قرار دارد.

شاخه جماعت اسلامی در کشمیر آزاد سال ۱۹۷۴ تأسیس شد تا گسترش ایده‌های سکولار را در این منطقه محدود کند. فعالیت اصلی این شاخه حمایت از جهاد در کشمیر تحت کنترل هند است. این شاخه در همکاری با جماعت اسلامی، گروه‌های اسلام‌گرا در کشمیر را تحت گروه «حزب‌المجاهدین» متحد کرد و سید صلاح‌الدین به‌عنوان رهبر آن منصوب شد. شاخه دانشجویی آن نیز IJT است و بسیاری از اعضایش به مرور به حزب‌المجاهدین می‌پیوندند.

با توجه به محبوبیت و گستردگی فعالیت‌های اجتماعی، جماعت اسلامی با اتهامات و ارتباطات با گروه‌های تروریستی نیز مواجه شده است. از جمله ارتباطات ادعایی با «تحریک نفاذ شریعت محمدی» و همکاری این گروه با شبکه طالبان پاکستان (TTP) پس از تحولات مسجد لال. روابط بین گروه‌های مختلف شبه‌نظامی در پاکستان پیچیده و گاه هم‌پوشان و هم‌رقیب یکدیگر هستند و JIP نیز بخشی از این شبکه‌ها محسوب می‌شود، به‌ویژه در مناطق قبیله‌ای و مالاکند.

## سیاست‌ها و مواضع جماعت اسلامی پاکستان درباره افغانستان
از زمان کودتای کمونستی نورمحمد تره‌کی در دهه ۱۹۷۰ و تسلط حکومت‌های چپگرا در افغانستان، حزب جماعت اسلامی پاکستان خود را در مسیر حمایت از جریان‌های اسلام‌گرا تعریف کرد. شروع این حمایت با همکاری روحانیون ارشد این حزب و دولت پاکستان صورت گرفت. رهبران JIP مانند مودودی و قاضی حسین احمد با ضیاء الحق دیدار کردند تا سیاست‌گذاری حزب را در ماموریت ضدکمونیستی منطقه‌ای هماهنگ کنند. 

در دوران تجاوز شوروی به افغانستان، JIP از مجاهدین افغان به‌صورت عمومی حمایت می‌کرد و با کمک‌های مالی و لجستیک از کشورهای عربی و سازماندهی تظاهرات علیه اشغال شوروی، نقش خود را به‌عنوان جریان فکری پشت جهاد برجسته ساخت. این حزب همچنین در آموزش و اعزام برخی از اعضا به کمپ‌های آموزش نظامی در مناطق مرزی نقش داشت؛ گرچه رهبران حزب اعلام کردند که افراد به‌صورت داوطلبانه و بدون دستور رسمی حزب به این کمپ‌ها رفته‌اند.

با فروپاشی شوروی و شروع تنش‌های داخلی در افغانستان، JIP همچنان در کنار طالبان باقی ماند. این حزب مواضعی را اتخاذ کرد مبنی بر مخالفت با مداخله آمریکا و ناتو در افغانستان، و از ورود نیروهای خارجی به این کشور به‌شدت انتقاد کرد. سراج‌الحق امیر این گروه حملات طالبان با دولت افغانستان و نیروهای خارجی را نبرد رهایی‌بخش خوانده بود. 

در دهه‌های بعد، به‌ویژه پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، امیر جماعت اسلامی، سراج‌الحق در مواضعی علنی پیروزی طالبان را تحسین کرد، آن را شکست «امپریالیسم آمریکا» خواند، و خواستار خروج نیروهای خارجی و تشکیل حکومتی بر اساس قوانین اسلامی شد.

در سطح فرهنگی و منطقه‌ای، رهبران JIP از «تنش‌زدایی» و تقویت همکاری بین اسلام‌آباد و کابل سخن گفته‌اند. حافظ نعیم‌الرحمان، امیر فعلی حزب، تأکید کرده که افغانستان نباید سکوت اختیار کند، بلکه باید در برابر تهدیدات مشترک مانند افزایش تروریسم در مناطق مرزی با پاکستان همکاری مسالمت‌آمیز داشته باشد.

همچنین دیدگاه‌های دیگری درباره ضرورت اتحاد استراتژیک منطقه‌ای میان پاکستان، افغانستان و ایران تحت لوای وحدت اسلامی مطرح شده است.

## رهبران

* ابوالاعلا مودودی (۱۹۴۰ _ ۱۹۷۲)
* نعیم صدیقی
* میان طفیل‌محمد (۱۹۷۲ _ ۱۹۸۷)
* حسین احمد (۱۹۸۷ _ ۲۰۰۸)
* محمداطهر قریشی
* سیدمنور حسن (۲۰۰۸ _ ۲۰۱۴)
* سراج الحق (۲۰۱۴_ ۲۰۲۴)
* مشتاق‌احمد خان
* محمدابراهیم خان
* خرم مراد
* لیاقت بلوچ
* خورشید احمد
* عبدالغفار عزیز   
* حافظ نعیم‌الرحمن (۲۰۲۴_ تاکنون)
* نعمت‌الله خان

## منابع

رده:حزب‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۴۷ (میلادی)
رده:سازمان‌های اسلامی پاکستان
رده:سازمان‌های ضدسرمایه‌داری
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۴۷ (میلادی) در پاکستان
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان بنگالی
رده:یادکردهای دارای عنوان به خط بنگالی (کد bn)
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان اردو
رده:مقاله‌های دارای منابع به زبان اردو (ur)
رده:حزب‌های محافظه‌کار در پاکستان
رده:حزب‌های ملی‌گرا در پاکستان
رده:اتحاد اسلام
رده:حزب‌های سوسیال محافظه‌کار