زبان ماسایی

**زبان ماسایی** ( Maasai) یا **ما** (ɔl Maa) یک زبان نیلی شرقی است که در جنوب کنیا و شمال تانزانیا توسط مردم ماسای با جمعیتی حدود ۱٫۵ میلیون نفر صحبت می‌شود. این زبان با دیگر گونه‌های ما پیوند نزدیکی دارد: سامبورو (یا سامپور)، زبان مردم سامبورو در مرکز کنیا، چاموس، که در جنوب و جنوب شرقی دریاچه بارینگو صحبت می‌شود (و گاه گویشی از سامبورو در نظر گرفته می‌شود)؛ و پاراکویو در تانزانیا. مردمان ماسایی، سامبورو، ایل-چاموس و پاراکویو از نظر تاریخی خویشاوند هستند و همگی زبان خود را  می‌نامند. به‌بیان دقیق‌تر، «ما» به زبان و فرهنگ اشاره دارد و «ماسایی» به مردمانی که «به زبان ما سخن می‌گویند».

## واج‌شناسی
گونهٔ ماساییِ  آن‌گونه که در جنوب کنیا و تانزانیا صحبت می‌شود، دارای ۳۰ واج متمایز، شامل مجموعه‌ای از همخوان‌های مکیده است. در ماسایی، نواخت نقشی بسیار زایا دارد و دامنهٔ گسترده‌ای از کارکردهای دستوری و معناشناختی را می‌رساند.

### همخوان‌ها
در جدول واج‌های همخوان در زیر، واج‌ها با نمادهای الفبای آوانگاری بین‌المللی (IPA) نشان داده شده‌اند. هرگاه قراردادهای IPA با نمادهایی که معمولاً در نوشتار عملی استفاده می‌شوند تفاوت داشته باشد، نمادهای نوشتاری در کمانک آمده‌اند.

برای برخی گویشوران، همخوان‌های مکیده، آوای درون‌سو نیستند (مانند مایِ ایل‌کیکونیوکی)، اما برای برخی دیگر، به‌صورت مکیدهٔ خفیف یا دارای ویژگی چاکنایی هستند (مانند مایِ پاراکویو). در مایِ آروشا،  معمولاً به‌صورت سایشی بی‌واک  تولید می‌شود، اما در برخی واژه‌ها می‌تواند به‌صورت لرزشی واک‌دار  باشد. آواهای  و  در توزیع تکمیلی قرار دارند، به‌طوری که  پس از یک همخوان، و  در سایر موقعیت‌ها می‌آید.

### واکه‌ها
در زبان ماسایی ۹ کیفیت واجی برای واکه‌ها وجود دارد.

#### هماهنگی واکه‌ای
یکی از ویژگی‌های مشترک ماسایی با دیگر زبان‌های ما، هماهنگی واکه‌ای مبتنی بر پیش‌سویی ریشه زبان است. در واژگان ماسایی، تنها ترکیب‌های خاصی از واکه‌ها می‌توانند در یک واژه کنار هم بیایند (یعنی هماهنگی واکه‌ای)، و واکه  در این سامانه «خنثی» است. در ماسایی، واکه‌های با ریشهٔ پیش‌سو تنها با دیگر واکه‌های با ریشهٔ پیش‌سو (یعنی /i e o u/) و /a/ هم‌آیند می‌شوند، در حالی که واکه‌های با ریشهٔ غیرپیش‌سو (یعنی /ɪ ɛ ʊ ɔ/) تنها با یکدیگر و با /a/ می‌آیند. توجه داشته باشید که نواخت‌ها نقشی در سامانهٔ هماهنگی ندارند.

### واکه‌ها
در زبان ماسایی ۹ کیفیت واجی برای واکه‌ها وجود دارد.

#### هماهنگی واکه‌ای
یکی از ویژگی‌های مشترک ماسایی با دیگر زبان‌های ما، هماهنگی واکه‌ای مبتنی بر پیش‌سویی ریشه زبان است. در واژگان ماسایی، تنها ترکیب‌های خاصی از واکه‌ها می‌توانند در یک واژه کنار هم بیایند (یعنی هماهنگی واکه‌ای)، و واکه  در این سامانه «خنثی» است. در ماسایی، واکه‌های با ریشهٔ پیش‌سو تنها با دیگر واکه‌های با ریشهٔ پیش‌سو (یعنی /i e o u/) و /a/ هم‌آیند می‌شوند، در حالی که واکه‌های با ریشهٔ غیرپیش‌سو (یعنی /ɪ ɛ ʊ ɔ/) تنها با یکدیگر و با /a/ می‌آیند. توجه داشته باشید که نواخت‌ها نقشی در سامانهٔ هماهنگی ندارند.

### سامانه نوشتاری
زبان ماسایی با استفاده از خط لاتین و حروف اضافی برگرفته از الفبای آوانگاری بین‌المللی، یعنی ⟨ɛ ɨ ŋ ɔ ʉ⟩ نوشته می‌شود که در آن حروف خط‌دار نشان‌دهنده واکه‌های نزدیک به بسته هستند. رسم‌الخط این زبان از چند دونگاره (مانند ⟨rr⟩ برای /r/، ⟨sh⟩ برای /ʃ/)، و نشانه‌های زیروزبری روی واکه‌ها برای نشان دادن نواخت‌ها استفاده می‌کند. در این سامانه، نواخت‌های سطح (تخت) نشان داده نمی‌شوند، بنابراین /ā ē ū/ و غیره به‌صورت ⟨a e u⟩ و مانند آن نوشته می‌شوند.

## صرف و نحو
ترتیب واژگان معمولاً فعل–نهاد–مفعول است اما می‌تواند متغیر باشد، زیرا نواخت برجسته‌ترین نشانگر تمایز میان نقش‌های نهادی و مفعولی است. آنچه ترتیب واژگان را در یک بند تعیین می‌کند، «میزانِ اهمیت موضوعی» (موضوعیت) است؛ زیرا ترتیب واژه‌ها در ساده‌ترین بندها، طبق الگوی ساختار اطلاع قابل پیش‌بینی است: [فعل – دارای بیشترین اهمیت موضوعی – دارای کمترین اهمیت موضوعی]. بنابراین، اگر مفعول در گفتمان بسیار موردتوجه باشد (مثلاً ضمیر اول شخص) و نهاد اهمیت کمتری داشته باشد، مفعول درست پس از فعل و پیش از نهاد می‌آید.

زبان ماسایی تنها دو حرف اضافه تمام‌دستوری دارد، اما می‌تواند از اسم‌های رابطه‌ای به همراه عمومی‌ترین حرف اضافه، برای تعیین مفاهیم مکانی خاص استفاده کند. گروه اسمی با یک پیشوند اشاری یا یک پیشوند جنسیت-شمار آغاز می‌شود، که پس از آن اسم شمارشگر یا اسم هسته دیگر می‌آید. دیگر توصیف‌گرها، از جمله عبارت‌های ملکی، پس از اسم هسته می‌آیند.

در ماسایی، بسیاری از تکواژها الگوهای نواختی هستند. الگوی نواخت بر حالت، جهت و نمود واژگان اثر می‌گذارد، چنان‌که در مثال زیر آمده است:



### رده‌های اسمی
سه رده اسمی (جنسیت) در ماسایی وجود دارد: مؤنث، مذکر، و مکان. رده‌های اسمی اغلب از طریق پیشوندها روی اسم‌ها نشانه‌گذاری می‌شوند (*ol-/ɔl-* برای مذکر، *e[n]/ɛ[n]-* برای مؤنث)، اگرچه دیگر رده‌های واژگانی مانند اشاره‌ها نیز ممکن است جنسیت را نشان دهند. اگرچه واژگان به رده خاصی تعلق دارند (مثلاً ***ɔl'''-aláshɛ̀'' «برادر»؛ ***ɛn**-kái'' «خدا»)، برخی ریشه‌ها می‌توانند با هر دو پیشوند بیایند (مثلاً ***ol*'-ŋatúny* «شیر» در برابر ***e**-ŋatúny* «شیر-بودگی/ماده‌شیر»).

اگر جنسیت بازدیدکننده مشخص باشد، برای پرسشِ «چه کسی آمده است؟» اسم با یک پیشوند جنسیتی همراه خواهد بود. اگر جنسیت بازدیدکننده نامشخص باشد، ترجمه تحت‌اللفظی پرسش انگلیسی، «این کیست که آمده است؟» خواهد بود.

صفت‌ها در زبان «ما» تنها برای توصیف اسم به کار می‌روند و بر اساس اسمِ توصیف‌شده صرف می‌شوند.

ضمایر در زبان «ما» معمولاً دارای جنسیت (مذکر، مؤنث، یا مکان) هستند؛ اگر جنسیت نامشخص باشد، معنای اسم در بافت کلام معمولاً به یک جنسیت اشاره دارد. برای نمونه، بافتِ مربوط به مؤنث ممکن است شامل کار در خانه باشد، و اگر کنش مربوط به کار خارج از خانه باشد، جنسیت مذکر استنباط می‌شود. ماسایی از «مکان» به عنوان ضمیر شخصی استفاده می‌کند زیرا مکان می‌تواند به تعیین مذکر یا مؤنث بودن کمک کند (یعنی کنشی که در خانه رخ می‌دهد تقریباً همیشه توسط یک زن انجام می‌شود).

=== زمان-نمود-وجه ===
زمان حال در زبان ماسایی شامل کنش‌های عادتی است، مانند «من بیدار می‌شوم» یا «من صبحانه می‌پزم». زمان گذشته تنها به کنشی در گذشته اشاره دارد، نه به زمان یا مکانی مشخص.

== ادبیات شفاهی ==
در سال ۱۹۰۵، [[آلفرد کلود هلیس]] کتاب «ماسایی: زبان و فرهنگ عامه‌شان» (*The Masai: Their Language and Folklore*) را منتشر کرد، که حاوی دستور زبان ماسایی، به همراه متونی به زبان ماسایی و ترجمه انگلیسی آن‌هاست. این متون شامل داستان‌ها، اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها، چیستان‌ها، و آوازها (متن ترانه اما بدون موسیقی)، به همراه آداب و رسوم و باورهایی است که به زبان ماسایی شرح داده شده‌اند. در اینجا برخی از ضرب‌المثل‌ها آمده است:

* "*Eata en-gewarie 'n-giyaa.*" «شب گوش دارد» (مقایسه کنید با «دیوار موش دارد»). (#۳)
* "*Eitu-kidol ti-oreren en-gerr sambu.*" «در جهان، گوسفند هزاررنگ نداریم (یعنی گوسفندی با دو یا حتی سه رنگ نسبتاً رایج است، اما گوسفندی با بیش از سه رنگ ناشناخته است؛ این گفته برای ابراز ناباوری به داستانی نامحتمل به کار می‌رود).» (#۵)
* "*Ekwenikye 'n-guk in-guruon.*" «زغال دارد به خاکستر می‌خندند (بی‌خبر از آنکه همان سرنوشتی که بر سر آن‌ها آمده، بر سر این‌ها نیز خواهد آمد).» همچنین: "*Ekwenikye ol-chata otii ol-tiren ol-otii en-gima.*" «هیزمی که بریده و آمادهٔ سوختن شده، به آن هیزمی می‌خندد که در حال سوختن است.» (#۶)
* "*Etejo ol-ngojine: Mme ake amunyak, keju nemaagol.*" «کفتار گفت: همه‌اش هم که شانس نیست، پاهای قوی من هم هست (یعنی درست است که شانس دارم، اما مجبور بودم تلاش هم بکنم).» (#۲۰)
  
در اینجا برخی از چیستان‌ها آمده است:
* "*Aata 'l-muran lainei kumok, naa obo oipungoki 'n-gishu. Il-loom le-'ng-aji.*" «جنگجویان من چطورند؟ تعداد زیادی از آن‌ها دارم، و یکی بیرون می‌رود تا مراقب گله باشد. تیرک‌های سقف کلبه (در کلبه‌های ماسایی تمام تیرک‌ها پنهان هستند جز یکی که از در بیرون زده است؛ گفته می‌شود که او دارد گله را می‌پاید).» (#۲)
* "*Aata 'n-dapan ainei are naarisyo. Eng-ai o en-gap.*" «من دو پوست دارم، یکی برای دراز کشیدن روی آن و دیگری برای پوشاندن خودم. زمین لخت و آسمان.» (#۵)
* "*Anake eado ngutunyi nemebaiki e-nyawa e-'n-gerr? Eng-oitoi.''" «مادرت به چه می‌ماند؟ او دراز است اما دستش به پستان گوسفند نمی‌رسد. جاده.» (#۸)

## کاربرد
مردم ماسای در برابر گسترش زبان‌های اروپایی و همچنین زبان سواحلی در شرق آفریقا ایستادگی کرده‌اند. گویشوران ماسایی با استفاده از زبان خود به دادوستدهای مکرر می‌پردازند. با این حال، تماس نزدیک با دیگر گروه‌های قومی در شرق آفریقا و ظهور زبان انگلیسی به‌عنوان یک زبان میانجی، منجر به کاهش شمار گویشوران ماسایی شده است. در تانزانیا، رئیس‌جمهور پیشین ژولیوس نایرره، با هدف متحد کردن گروه‌های قومی بسیار متفاوت در تانزانیا، مردم را به پذیرش زبان سواحلی به‌عنوان زبان رسمی، و همچنین انگلیسی برای رقابت در مقیاس جهانی تشویق کرد. اگرچه زبان ماسایی، که اغلب «ما» (Maa) نامیده می‌شود، با وجود هجوم گستردهٔ دستگاه‌های آموزشی انگلیسی و سواحلی، برنامه‌های اقتصادی و موارد دیگر، زنده مانده است، اما شرایط اجتماعی-اقتصادی که مردم ماسای در شرق آفریقا با آن روبرو هستند، آن‌ها و زبانشان را همچنان در جایگاه اقلیتی کم‌نماینده نگه داشته است.

شیوهٔ زندگی ماسایی در زبان آن‌ها تنیده شده است. به‌ویژه، دستگاه‌های اقتصادی تجاری که ماسایی‌ها برای حفظ شیوهٔ زندگی کوچ‌نشینی خود به آن متکی هستند، به بقای زبان ماسایی، حتی در وضعیت اقلیت آن، وابسته است. با به خطر افتادن زبان، مردم ماسای و یکپارچگی فرهنگی‌شان همچنان در معرض تهدید خواهند بود. وضعیت اقلیتی که این زبان هم‌اکنون با آن روبروست، پیش‌تر نیز آداب سنتی ماسایی را تهدید کرده است. گروه‌های هرچه کمتری از ماسایی‌ها در منطقه به زندگی کوچ‌نشینی ادامه می‌دهند و در عوض ترجیح می‌دهند در جوامعی منسجم یکجانشین شوند تا زبان و دیگر جنبه‌های فرهنگ خود را زنده نگه دارند.

## منابع

* 

## پیوند به بیرون

رده:زبان‌های تانزانیا
رده:زبان‌های دارای هماهنگی واکه‌ای
رده:زبان‌های فعل-فاعل-مفعول
رده:زبان‌های کنیا
رده:زبان‌های نواخت‌بر