طرح صلح ریگان

**طرح صلح ریگان** () طرحی برای صلح خاورمیانه بود که از سوی رونالد ریگان، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، در سخنرانی‌ای در ۱ سپتامبر ۱۹۸۲ اعلام شد. هدف اعلام‌شده این طرح «آشتی دادن نگرانی‌های امنیتی مشروع اسرائیل با حقوق مشروع فلسطینیان» بود. این طرح یک دوره گذار پنج‌ساله پیشنهاد می‌کرد که طی آن فلسطینیان در کرانه باختری و نوار غزه خودمختاری کامل به دست آورند و این سرزمین‌ها با اردن پیوند سیاسی برقرار کنند.

طرح صلح ریگان در بستر جنگ ۱۹۸۲ لبنان و پس از محاصره بیروت و خشم افکار عمومی آمریکا از کشتار غیرنظامیان مطرح شد. با این حال، این طرح با مخالفت هم‌زمان دولت اسرائیل به رهبری مناخم بگین و سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) روبه‌رو شد و سرانجام به شکست انجامید. اتحادیه عرب نیز به‌جای پذیرش طرح ریگان، پیشنهاد جایگزین خود یعنی طرح صلح فهد را ارائه کرد.

## پیش‌زمینه
پس از پیروزی اسرائیل در جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷، این کشور کرانه باختری، نوار غزه، بلندی‌های جولان و شبه‌جزیره سینا را اشغال کرد. دولت اسرائیل به‌ویژه پس از به قدرت رسیدن حزب لیکود برای نخستین بار در ۱۹۷۷، سیاست گسترش شهرک‌سازی در سرزمین‌های اشغالی را پیش گرفت. شمار شهرک‌نشینان میان سال‌های ۱۹۸۱ و ۱۹۸۲ حدود ۷۰ درصد افزایش یافت که به درگیری‌های فزاینده‌ای میان شهرک‌نشینان و فلسطینیان انجامید. هم‌زمان، دولت اسرائیل از مذاکره مستقیم با سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) که سازمان ملل آن را نماینده ملت فلسطین به رسمیت شناخته بود خودداری کرد و هرگونه حمایت از ملی‌گرایی فلسطینی را سرکوب نمود؛ از جمله شوراهای شهری منتخب فلسطینی را برکنار کرد، دانشگاه‌های فلسطینی را بارها تعطیل نمود و روزنامه‌ها و فهرست گسترده‌ای از کتاب‌ها را ممنوع ساخت.

اشغال شبه‌جزیره سینا با امضای پیمان کمپ دیوید میان اسرائیل و مصر با میانجی‌گری آمریکا در ۱۹۷۸ پایان یافت. این پیمان که بدون حضور هیچ نماینده فلسطینی مذاکره شده بود، مقرر می‌داشت که فلسطینیان باید به «خودمختاری کامل» دست یابند و اسرائیل از کرانه باختری عقب‌نشینی کند. ساف که از حمایت اتحاد جماهیر شوروی برخوردار بود، «توطئه کمپ دیوید» را رد کرد و آن را مغایر با «آزادسازی کامل سرزمین فلسطین» دانست.

هنگامی که دولت ریگان در ژانویه ۱۹۸۱ روی کار آمد، ذهن آن عمدتاً درگیر جنگ سرد بود و همکاری با اسرائیل را بیشتر ابزاری برای مهار تهدید شوروی می‌دانست تا گامی برای پیشبرد صلح اسرائیل و اعراب. ریگان ساف را سازمانی تروریستی می‌دانست و اعلام کرد حتی در صورت پذیرش قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت از سوی آن، حاضر به مذاکره نیست.

در اواسط ۱۹۸۲ اسرائیل به لبنان حمله کرد تا شورش ساف در جنوب لبنان را پایان دهد و دولتی هوادار اسرائیل در بیروت بر سر کار آورد. هرچند جنگ به اخراج ساف از لبنان انجامید، خشم افکار عمومی آمریکا از تخریب و کشتار در جریان محاصره بیروت، دولت ریگان را به ارائه طرح صلح واداشت. ریگان در دفتر خاطرات خود در ۱۲ اوت ۱۹۸۲ نوشت که ملک فهد از او التماس کرد کاری کند و او خشمگینانه با مناخم بگین تماس گرفت و هشدار داد که اگر متوقف نشود «کل آینده روابط ما به خطر می‌افتد» و عمداً واژه «هولوکاست» را به کار برد.

## مفاد اصلی طرح
طرح صلح ریگان بر پایه دستاوردهای پیمان کمپ دیوید و قطعنامه‌های ۲۴۲ و ۳۳۸ شورای امنیت سازمان ملل تنظیم شده بود. برخی تحلیل‌گران مفاد طرح را «مبهم» توصیف کرده‌اند.

نکته‌های اصلی طرح که جرج پی. شولتس وزیر امور خارجه آمریکا در ۱۰ سپتامبر ۱۹۸۲ در برابر کمیته روابط خارجی سنای ایالات متحده آمریکا تشریح کرد عبارت بودند از:
* **حاکمیت اسرائیل / کشور فلسطینی:** رئیس‌جمهور بر این باور بود که مسئله فلسطین از راه حاکمیت یا کنترل اسرائیل بر کرانه باختری و غزه قابل حل نیست. دولت آمریکا از چنین راه‌حلی حمایت نمی‌کرد، اما تشکیل کشور مستقل فلسطینی را نیز پشتیبانی نمی‌نمود. گزینه مورد ترجیح آمریکا نوعی پیوند میان کرانه باختری و غزه با اردن بود.
* **حق تعیین سرنوشت:** دولت آمریکا از تعریف «حق تعیین سرنوشت» به معنای تشکیل کشور فلسطینی حمایت نمی‌کرد، اما معتقد بود فلسطینیان باید نقش پیشرو در تعیین آینده خود داشته باشند.
* **اورشلیم (بیت‌المقدس):** آمریکا از این موضع حمایت می‌کرد که اورشلیم باید تقسیم‌ناپذیر باقی بماند و وضعیت آن از راه مذاکره تعیین شود.
* **شهرک‌ها:** وضعیت شهرک‌های اسرائیلی باید در چارچوب مذاکرات نهایی تعیین می‌شد. آمریکا از تداوم آن‌ها به عنوان پایگاه‌های فرا سرزمینی حمایت نمی‌کرد، اما با ممنوعیت سکونت یهودیان در کرانه باختری و غزه زیر نظر حکومت قانونی آن مناطق نیز مخالف بود.

طرح یک دوره گذار پنج‌ساله پیشنهاد می‌کرد تا فلسطینیان کرانه باختری و غزه خودمختاری کامل بر امور خود به دست آورند. هدف این دوره اثبات توانایی فلسطینیان در اداره امور خود و نشان دادن این نکته بود که خودمختاری فلسطینی تهدیدی برای امنیت اسرائیل نخواهد بود.

## شکست طرح
### مخالفت دولت اسرائیل

دولت اسرائیل به رهبری مناخم بگین و کنست به‌سرعت با طرح مخالفت کردند. در ۳ سپتامبر ۱۹۸۲ کابینه بگین به اتفاق آرا طرح را رد کرد و بیانیه‌ای رسمی صادر نمود مبنی بر اینکه پیشنهادهای ریگان «به‌طور جدی از پیمان کمپ دیوید منحرف شده، با آن در تضاد است و می‌تواند خطری جدی برای اسرائیل، امنیت و آینده آن ایجاد کند.» بیانیه به‌طور مشخص اعلام کرد که:
# اورشلیم شهری تقسیم‌ناپذیر زیر حاکمیت اسرائیل است و به فلسطینیان ساکن اورشلیم شرقی الحاق‌شده نمی‌توان حق رأی در مقام فلسطینی آینده داد؛
# اسرائیل باید صلاحیت امنیت داخلی در سرزمین‌های فلسطینی را حفظ کند وگرنه ساف «خونریزی مداوم» به راه خواهد انداخت؛
# شهرک‌سازی در سرزمین‌های فلسطینی «حق تفکیک‌ناپذیر یهودی و بخش جدایی‌ناپذیر امنیت ملی» اسرائیل است؛
# خودمختاری تنها می‌تواند به ساکنان سرزمین‌های فلسطینی اشاره داشته باشد نه به فلسطین به عنوان سرزمین؛
# آمریکا متعهد شده بود که از تشکیل کشور مستقل فلسطینی حمایت نکند، اما طرح ریگان «ثابت می‌کند که این توهمی بیش نبوده» و هیچ چیز مانع واگذاری کنترل فلسطین از سوی ملک حسین اردن به ساف نمی‌شود.

دولت اسرائیل همچنین ریگان را به نقض تعهد ۱۹۷۵ آمریکا مبنی بر هماهنگی هر طرح صلحی با اسرائیل متهم کرد. در ۴ سپتامبر ۱۹۸۲، آریل شارون وزیر دفاع اسرائیل در مصاحبه رادیویی اعلام کرد: «آمریکا چاره‌ای جز کنار گذاشتن این پیشنهادها نخواهد داشت زیرا اجراشدنی نیستند و اسرائیل حتی دربارهٔ آن‌ها بحث نخواهد کرد.» دیوید لوی معاون نخست‌وزیر اعلام کرد: «به عنوان دوست باید بدانید که در یک موضوع هیچ امتیازی داده نخواهد شد — اندیشه تشکیل کشور فلسطینی.»

در ۶ سپتامبر ۱۹۸۲ متن نامه شخصی بگین به ریگان منتشر شد که در آن نوشته بود: «دوست، دوست خود را تضعیف نمی‌کند؛ متحد، متحد خود را به خطر نمی‌اندازد» و افزوده بود: «آنچه برخی 'کرانه باختری' می‌نامند، آقای رئیس‌جمهور، یهودا و سامره است؛ و این حقیقت ساده تاریخی هرگز تغییر نخواهد کرد.» در ۸ سپتامبر، بگین در مجله‌ای نظامی اسرائیلی دولت آمریکا را به تلاش برای سرنگونی دولت اسرائیل متهم کرد و اعلام داشت: «دوستان آمریکایی ما باید بدانند که اسرائیل شیلی نیست و من آلنده نیستم.»

در اوایل فوریه ۱۹۸۳ بگین در سخنرانی در کنست مخالفت خود را تکرار کرد و گفت: «نمی‌توان شهرک‌ها را منجمد کرد همان‌طور که نمی‌توان خود زندگی را منجمد کرد.» در آوریل ۱۹۸۳ جان هیوز، سخنگوی وزارت امور خارجه ایالات متحده، تلاش کرد با اشاره به تعهد آمریکا در جلوگیری از اقداماتی که چشم‌انداز صلح را کاهش می‌دهد (به‌ویژه شهرک‌سازی) اردن را به ادامه همکاری با طرح ریگان ترغیب کند. در واکنش، موشه آرنس وزیر دفاع اسرائیل آمریکا را به تلاش برای «دیکته کردن نیازهای امنیتی به کشور دیگر» متهم کرد.

بنا بر منابع عبری‌زبان، بگین در واکنش به اعلام طرح، ساخت شهرک‌های جدید در کرانه باختری را تصویب کرد و ریگان نیز در پاسخ تحویل هواپیماهای جنگی به اسرائیل را برای نزدیک به سه ماه متوقف ساخت.

### طرح جایگزین اتحادیه عرب
اتحادیه عرب مستقیماً به طرح ریگان نپرداخت، بلکه پیشنهاد خود را در نوامبر ۱۹۸۲ با عنوان طرح صلح فهد ارائه کرد که در مسائل کلیدی از جمله حق بازگشت فلسطینیان و برچیدن کامل شهرک‌ها با طرح ریگان اختلاف داشت. دولت اسرائیل طرح فهد را نیز رد کرد و آن را دربردارنده «پیشنهادهای بی‌فایده» خواند. از سوی دیگر، مجلس ملی فلسطین به سود پذیرش طرح فهد رأی داد.

### واکنش سازمان آزادی‌بخش فلسطین
نخستین واکنش عمومی یاسر عرفات، رهبر ساف، در روزهای پس از اعلام طرح این بود: «ما آن‌ها را رد نمی‌کنیم و انتقاد هم نمی‌کنیم؛ در حال بررسی آن‌ها هستیم.» در هفته‌های پس از سخنرانی ریگان، عرفات چندین نشست امیدوارکننده اما در نهایت بی‌نتیجه با ملک حسین پادشاه اردن برگزار کرد. ملک حسین از عرفات خواست نقش اردن به عنوان میانجی را بپذیرد، اما عرفات اصرار داشت که ساف خواهان تشکیل نخست یک کشور مستقل فلسطینی پیش از هرگونه فدراسیون با اردن است. عرفات در نشست غیرعلنی اتحادیه عرب در اوایل سپتامبر اعلام کرد که طرح ریگان و طرح صلح فهد می‌توانند با هم نقطه آغازی برای مذاکرات باشند و از کشورهای عربی خواست «نگرش آشتی‌جویانه‌ای» اتخاذ کنند.

در ماه‌های پسین، رهبری ساف به‌تفصیل دربارهٔ طرح ریگان بحث کرد اما در حفظ تصویر یکپارچگی به‌شدت دچار مشکل شد. نگرانی‌های مطرح‌شده در درون ساف عبارت بودند از: نبود تضمین صریح برای استقلال فلسطین در طرح، خطر ترور از سوی جناح‌های تندرو فلسطینی (مانند سازمان ابونضال که از حمایت سوریه برخوردار بود) و تردید در آمادگی واقعی دولت آمریکا برای فشار آوردن بر اسرائیل ـ به‌ویژه پس از کشتار صبرا و شتیلا در اواسط سپتامبر ۱۹۸۲ که پیش از آن مقامات آمریکایی حفاظت از غیرنظامیان فلسطینی را در صورت خروج ساف از بیروت تضمین کرده بودند. در سوی دیگر، صداهای میانه‌رو در ساف، به‌ویژه عصام سرطاوی، خواستار واقع‌گرایی بودند و هشدار می‌دادند که پس از آسیب‌های جنگ لبنان، ساف در آستانه شکست کامل قرار دارد. میانه‌روها همچنین استدلال می‌کردند که کشورهای عربی ناتوان از حمایت واقعی از آرمان فلسطین بوده‌اند و شتاب فزاینده شهرک‌سازی اسرائیلی خطر الحاق عملی سرزمین‌های اشغالی را افزایش می‌دهد.

در اواسط اکتبر ۱۹۸۲ بیانیه‌ای منتسب به پنج جناح ساف (جبهه خلق برای آزادی فلسطین، جبهه دموکراتیک برای آزادی فلسطین، جبهه نبرد خلق فلسطین، جبهه آزادی‌بخش فلسطین و جبهه خلق برای آزادی فلسطین – فرماندهی کل) در روزنامه بعث سوریه «البعث» منتشر شد و دیدارهای عرفات با ملک حسین را مورد حمله قرار داد. در اواخر نوامبر ۱۹۸۲ شورای مرکزی فلسطین بیانیه‌ای صادر کرد و طرح را ناکافی برای تأمین «حقوق ملی تفکیک‌ناپذیر» ملت فلسطین خواند، هرچند بدون رد کامل طرح و بدون کنار گذاشتن ایده شناسایی متقابل اسرائیل و ساف. کمیته اجرایی ساف در ژانویه ۱۹۸۳ در عدن نشست برگزار کرد، اما چهار جناح تندرو (جبهه خلق، جبهه دموکراتیک، جبهه نبرد خلق و الصاعقه) به دلیل امتناع عرفات از رد صریح طرح ریگان نشست را تحریم کردند.

سرانجام، در فوریه ۱۹۸۳ مجلس ملی فلسطین در الجزیره تشکیل جلسه داد تا موضع رسمی ساف را تعیین کند. جناح‌های تندرو خواستار رد فوری و کامل طرح بودند اما شکست خوردند و خط عرفات مبنی بر «ناکافی بودن» طرح (نه رد مطلق آن) غالب شد. در نهایت، مجلس ملی فلسطین طرح را رد کرد اما اشاره نمود که در صورت گنجاندن تضمین صریح حق تعیین سرنوشت فلسطینیان، ممکن است در آن بازنگری کند.

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن سخنرانی رونالد ریگان در ۱ سپتامبر ۱۹۸۲ در کتابخانه ریاست‌جمهوری ریگان

رده:فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
رده:ریاست‌جمهوری رونالد ریگان
رده:اسرائیل در ۱۹۸۲ (میلادی)
رده:روابط بین‌الملل در ۱۹۸۲ (میلادی)
رده:روابط اسرائیل و ایالات متحده آمریکا