خرد ترکیبی

## تعریف
خرد ترکیبی (Hybrid Wisdom) به سطح بالاتری از خرد انسانی-ماشینی در کاربردهای عملیِ گفتمان محاسباتی هوش مصنوعی گفته می شود که حاصل ترکیب هم افزای مزیتهای خِرد انسانی (حاصل از تجارب، هوش، بینش، دانش، آگاهی و ذوق انسانی) و مزیتهای خِرد ماشینی (حاصل از سلسله مراتب داده، اطلاعات، دانش و نهایتا خِرد) است. 

این ترکیب در بالاترین سطح از سطوح داده، اطلاعات، دانش و خِرَد  (و متناظراً سطوح عملیات پردازشی، الگوریتم، سامانه و تحقق هدف) رخ میدهد.

گاهی از سطوح مختلفی از آن با عنوان "هوش مصنوعی ترکیبی" هم یاد می شود. همچنین مفهوم "تمدن ترکیبی (Hybrid Civilization)" توصیف دیگری از همین موضوع در قالب یک افق رویداد است.

## خِرد ترکیبی و سایبرنتیک عمومی
ادراکی در حوزه میان رشته ای علوم شناختی، سایبرنتیک و هوش مصنوعی در سالهای فعلی 2025 وجود دارد که بیان می دارد: "در چند دهه آینده شاهد ترکیب هوش انسان با قابلیت‌های هوش مصنوعی خواهیم بود و الگوهای جدیدی برای حکمرانی و مدیریت عمومی پدیدار خواهد گشت."

چشم اندازی از هماهنگی و تشریک مساعی انسان ها و عامل های هوشمند (چه در اجتماع، چه در تولید صنعتی و چه در اقتصاد در قالب Society 5.0 و Industry 4.0 و Industry 5.0) مطرح شده است.

## برخی نمونه‏ های عینی
1- برای بسیاری از کاربردها، درکِ عمیق و صحیحِ انسانی از داده ها (و یا اطلاعات و دانش) می تواند مهمتر از به کارگیری روش‏های پیچیده محاسباتی باشد.

2- هنر/فنّ پرامپت نویسی، نوعی از ترکیب قابلیتهای انسانی (برای درک متنوع، سریع و خلاقانه نیازها و معیارها) و قابلیتهای ماشینی (برای اجرای سریع و قوی خواسته ها) است.

3- ترکیب نظام مند نظرات خبرگان (و نخبگانِ) انسانی با دریافتها و یافته های هوش مصنوعی از کلان داده ها به منظور پوشش دادن محدودیتهای دو عنصر انسانی و ماشینی

4- تجارب قبلی ماشینی شدن در امواج قبلی انقلابهای صنعتی (ماشینی شدن نساجی، ماشینی شدن استحصال انرژی، ماشینی شدن حمل و نقل، ماشینی شدن صنایع)، نشان می‏ دهد که نیاز ماشین ها به انسان ها (برای ساخته شدن، مهندسی شدن، اختراع شدن، تنظیم شدن، اداره شدن، به کارگرفته شدن و کنترل شدن)، کمتر از نیاز انسان ها به ماشین ها نیست. در واقع، انسانها و ماشینها، یک سطح (یا فضا یا بستر) جدید صنعتی-اجتماعی را در هر انقلاب صنعتی رقم زده اند که شامل هم انسان، هم ماشین و هم تعامل میان این دو بوده است.

5- فناوری Human Insight Intelligence در گزارش چرخه تب‏‏ وتاب و آینده کار گارتنر 2025.

6- فناوری Guided GenAI در گزارش چرخه تب‏‏ وتاب و آینده کار گارتنر 2025.

7- قابهای معنایی (Semantic Frames) که هم توسط انسان و هم توسط ماشین قابل مصرف و پردازش (و تولید) هستند و توصیفگر بخشی از واقعیتِ جهانِ واقع برای سامانه ها و راهکارهای هوشمند می باشند. در حالتی حداقلی، می توان از پرچمهای معنایی (Semantic Flag) استفاده نمود.

8- ترکیب غرائض انسانی (مانند عواطف مادری) و یا جوهر اخلاقی با عناصرِ تفکر و سرشتِ شناختِ موتورها یا عاملهای هوش مصنوعی

9- ایده های انسانها (مانند ایده های الگوریتمی)، اساس مهندسی موتورهای هوش مصنوعی را فراهم آورده است. بیش از 20 متد مشخص در مجموعه روش شناسی مهندسی سیستم های هوش مصنوعی، کاملا متکی بر هوش و شهود انسانی است. لذا با ژرف اندیشی و ایده پردازی مستمر انسانی (در حیطه مهندسی هوش مصنوعی) می توان کارایی، بهره وری و به صرفه بودن موتورهای هوش مصنوعی را ارتقا داد.

10- این فرضیه همیشه وجود داشته است که انسانها (یا لااقل برخی از انسانها مانند افراد مخترع و نوآور) توانایی دستیابی به نگرشهایی را دارند که زودتر از آشکارشدن عمومی الگوها و یا "سریعتر و فراتر از داده ها و ابزارها"، عمل نمایند. اگر این حس طبیعی اختراع یا نوآوری نوابغ انسانی با توانایی سهمگین ماشین‏ها در پردازش کلان داده ها ترکیب شود، امکان دستیابی به سطوحی کاربردی از خِرد ترکیبی، آن هم نه فقط محدود به سطح تکنیکی خدمات بلکه در سطح تصمیمات اساسی کسب و کاری (مثلاً با ترکیب شناخت انسانی و ماشینی حاصل از دستیارهای شناختی)، فراهم گردد.

11- برخی رویکردها به خِرَد ترکیبی (و نه همگی آنها) به دنبال تقسیم وظایف بین انسان و ماشین و سپس برقراری تعامل و همکاری بین این دو هستند مانند همکاری "خلاقیت بشری" با "زایایی ماشینی".

12- برای برخی زمینه ها (مانند بازسازی تخیلی-تجسمی تاریخی یا شبیه سازی تاریخی) می توان چرخه های بازخورد متقابل بین انسان و ماشین محاسب (یعنی بین انسان و هوش مصنوعی) ایجاد کرد تا با هم اقدام به بازسازی بهتر و منطبق ترِ واقعیتهای تاریخی در قالب تجسمها و شبیه سازی ها انجام دهند. همچنین ترکیب محتواهای مستند و ساختگی به نحوی سازنده و خلاقانه، یکی دیگر از زمینه های پیشنهاد شده در این محور است. 

13- محقق افزوده (Augmented Research) نسل بعدی گفتمان پژوهشگری است که با استفاده از عامل‌های هوشمند، مقیاس و عمق تحقیقات را به شکل بی‌سابقه‌ای گسترش می‌دهد. آیندهٔ علم نه در رقابت، بلکه در هم‌افزایی بین شهود انسانی (Intuition) و قدرت محاسباتی ماشین شکل خواهد گرفت.

14- ترکیب و ادغام عملگرایانه زندگی روزمره و هوش مصنوعی (و فناوری های منظومه ای همگرا با آن مانند کلان داده ها و واقعیت مجازی و افزوده)، توسط برخی از پژوهشگران از مصادیق وقوع واقعیت ترکیبی انسانی-ماشینی در بستر جامعه قلمداد شده است. یعنی به تدریج با یک جامعه که از نظر عملگرایانه به صورت تلفیقی از رخدادهای انسانی-ماشینی در زندگی روزمره است، روبرو می شویم. همان طور که ماشین ها در مدرنیته آرام آرام جای خود را در زندگی روزمره (از نظر دینامیکی و مکانیکی و نه کاربردهای هوشمندی) باز کردند.

15- یک رویکرد به خرد ترکیبی، مبتنی بر این ایده است که اگر ارزش های انسانی، فرهنگهای متنوع انسانی، علوم انسانی و اخلاق انسانی را به نحوی مطلوب، فنی و همچنین انسان-محور در فرآیند یادگیری هوش مصنوعی (مانند محتوای یادگیری LLM ها) لحاظ کنیم، آنگاه می توانیم به سطوحی از خِرد ترکیبی انسانی-ماشینی برسیم.

16- استفاده آگاهانه انسان از هوش مصنوعی برای تقویتِ مهارتهایِ منحصربفردِ انسانی (یا مهارتهایی که برای نقشهای منحصربفردِ انسانی، ضروری هستند، مانند قضاوت).

17- برخی رویکردها، از زاویه دید "الهام گیری از طبیعت" (BioInspiration) به مساله ترکیب هوش انسان و ماشین می نگرند (در سطوح مختلف فلسفی، معماریِ محاسباتی، سیمبندی مدارهای عصبی و اسلوب محاسبه و تفکر و غیره).

18- یکی دیگر از روشهای دستیابی به خِرَد ترکیبی، استفاده از گفتمانِ قبلیِ "ادغام اطلاعات (Information Fusion)" و "ادغام دانش (Knowledge Fusion)" است.

19- برخی رویکردها به تفکیک ساحتی بین "دانش انسانی" و "دانش ماشینی" پرداخته اند و دانش انسانی را معمولا واجد "دقت، تعهد و وقار" و دانش ماشینی (در مدلهای امروزی آن) را با صفت "سرعت، گستردگی، تقریبی و عمق کم" توصیف عملگرایانه (و نه در حالتهای حدی) نموده اند. در این صورت، خِرَد ترکیبی تلفیقی عملگرایانه از "دقت، تعهد، وقار، سرعت، گستردگی و تقریب" خواهد بود.

20- برخی رویکردها به خِرد ترکیبی، از مفهوم "جریانِ خِرد در درون سیستم" یا "سیستم مبتنی بر خِرد" استفاده نموده اند تا هوشمندی ترکیبی را مهندسی نمایند.

21- یک رویکرد خاص به خِرد ترکیبی، "هوشمندی به مثابه یک فرآیندی سیاره گستر (Intelligence as a planetary scale process)" است. در این رویکرد نه تنها ترکیب هوشمندی (و جریان سایبرنتیکی) بین انسان و ماشین، بلکه بین تمامی دیگر اجزاء و لایه های موجود فیزیکی، اکوسیستمی، بیوسفری و تکنوسفری بر روی کره زمین (در قالب یک شبکه بسیار بزرگ، چندوجهی و پیچیده) به عنوان ترسیمی از افق آینده پیش رو ترسیم شده است.

22- یک دسته از رویکردها به خِرد ترکیبی، مبتنی بر ترکیب عاملهای انسانی و ماشینی در جمعیتها (Crowds) با اهداف پردازشی، جمع‏ سپاری، هوش ازدحامی و کاری است.

23- برخی رویکردها، صحبت از ادغام عمیق نقش ها (و عملکرد) شناختی انسان با ماشین دارند به نحوی که بتوان به نوعی از "هوش مصنوعی آگاه" دست یافت.

24- تعریف معادلات ساختاری و منطق توسط انسان و سپس تنظیم و یادگیری نقاط تنظیم‏ پذیر و پارامتریک توسط هوش مصنوعی برای مسائل پیچیده، سخت و آشوبناک که فضای حالت آن به نحوی نیست که صِرف رویکرد ساختاری-منطقی و یا صِرف رویکرد یادگیری داده بتواند از انفجار فضای حالت و یا نقاط تکینگی احتراز کند.

25- ادراکی (یا استعاره ای ذهنی برای معماری راهکارها) وجود دارد که می توان از هوش مصنوعی "نیرو" گرفت ولی انسان نقش هدایت و راهبری راهکار را داشته باشد (AI powered but human led Technology). یکی از انواع این هدایت و راهبری انسانی، در قالب فنی "داربست زنی برای ساخت عامل هوشمند از روی LLM خام (Agent Scaffolding)" انجام می شود.

26- در یک رویکرد بنیانی و مفهومی، پیشنهاد شده که می توان هوش مصنوعی را "شریک معرفتی (Epistemic Partner)" برای هوش انسانی در کاربردهای آینده به شمار آورد.

27- یک رویکرد مبتنی بر آینده نگری وجود دارد که بیان می دارد: ادغام هوش انسانی و ماشینی را می توان به مثابه یک فرصت برای "افزایش نجومی هوش انسان" نگریست. یعنی هوش مصنوعی (و دیگر فناوری های همگرا) می توانند موجب ارتقای نجومیِ هوش انسان در آینده پیش رو گردند.

28- یک رویکرد دیگر، تشکیل شبکه های اجتماعی مرکب از ماشین ها و انسانها است که با همدیگر (و با خودشان)، گفتگو و تعامل دارند.

29- یک رویکرد مهندسی به خِرد ترکیبی، استفاده از فرصت ترکیب دلالتهای "گراف دانش (Knowledge)"، "گراف بافت (Context)" و "گراف استنتاج (Reasoning)" است.

## منابع