ماجرای اتوبوس ۳۰۰

**ماجرای اتوبوس ۳۰۰** (، پاراشات کاو ۳۰۰) رویدادی در سال ۱۹۸۴ میلادی بود که طی آن اعضای شاباک (سازمان امنیت داخلی اسرائیل) دو هواپیماربای فلسطینی را پس از پایان بحران گروگان‌گیری و دستگیری‌شان اعدام کردند. این ماجرا به یکی از بزرگ‌ترین رسوایی‌های سیاسی و امنیتی در تاریخ اسرائیل تبدیل شد.

پس از این رویداد، اعضای شاباک شهادت دروغ دادند و سانسور نظامی اسرائیل پوشش خبری ماجرا را ممنوع کرد. با این حال، انتشار داده‌ها در رسانه‌های خارجی و سپس رسانه‌های اسرائیلی، خشم عمومی گسترده‌ای برانگیخت. در سال ۱۹۸۵، اسحاق مردخای، ژنرال ارشد ارتش اسرائیل، از اتهامات مربوط به مرگ هواپیمارباها تبرئه شد. سپس آشکار شد که اعضای شاباک عمداً ژنرال را متهم کرده و هویت فرمان‌دهنده اصلی قتل زندانیان را پنهان کرده بودند. در سال ۱۹۸۶، دادستان کل اسرائیل، ییتسحاق زامیر، پس از خودداری از توقف بررسی‌ها دربارهٔ نقش شاباک، ناگزیر به استعفا شد. اندکی پس از آن، آوراهام شالوم، رئیس شاباک، استعفا داد و عفو کامل ریاست‌جمهوری دریافت کرد. در پی این رسوایی، کمیسیون لاندائو برای بررسی شیوه‌های شاباک تشکیل شد و دریافت که اعضای این سازمان به‌طور معمول در دادگاه شهادت دروغ می‌دادند.

## جزئیات رویداد
### بحران گروگان‌گیری اتوبوس اگد ۳۰۰

روز پنج‌شنبه ۱۲ آوریل ۱۹۸۴، چهار چریک مسلح فلسطینی از نوار غزه به اشدود رسیدند و به‌عنوان مسافر عادی سوار اتوبوس شرکت اگد در خط بین‌شهری شماره ۳۰۰ شدند که با ۴۱ مسافر از تل‌آویو به اشکلون در حرکت بود. فلسطینیان اندکی پس از ترک ایستگاه در ساعت ۷:۳۰ عصر اتوبوس را ربودند. در جریان تصرف اتوبوس، یکی از مسافران به‌شدت زخمی شد. هواپیمارباها اعلام کردند که به چاقو و چمدانی حاوی دو گلوله ضدتانک مجهزند و تهدید به انفجار آن کردند. هواپیمارباها راننده را وادار کردند مسیر اتوبوس را به سوی مرز مصر تغییر دهد.

اندکی پس از ربایش، هواپیمارباها یک زن باردار را در جنوب اشدود از اتوبوس آزاد کردند. او با رساندن خود به یک پمپ بنزین، مقامات را از ربایش آگاه کرد. در پی آن، نیروهای نظامی اسرائیل تعقیب اتوبوس را آغاز کردند.

اتوبوس با سرعت ۱۲۰ کیلومتر بر ساعت دو ایست بازرسی ساده را درهم شکست تا اینکه سربازان اسرائیلی به لاستیک‌های اتوبوس شلیک کردند و آن را در نزدیکی اردوگاه دیرالبلح در نوار غزه، تنها ۱۶ کیلومتری مرز مصر، متوقف ساختند. پس از توقف اتوبوس، برخی از مسافران توانستند از درِ باز فرار کنند.

در بن‌بست پدیدآمده، خبرنگاران اسرائیلی و مقامات ارشد نظامی و سیاسی در محل گرد آمدند. از جمله حاضران رئیس ستاد ارتش موشه لوی، وزیر دفاع موشه آرنس و رئیس شاباک آوراهام شالوم بودند. تیمسار اسحاق مردخای فرماندهی عملیات نجات را برعهده گرفت.

هواپیمارباها که مسافران را گروگان گرفته بودند خواستار آزادی ۵۰۰ زندانی عرب در اسرائیل و تضمین عبور آزاد به مصر شدند. مأموران شاباک در محل به‌سرعت به این نتیجه رسیدند که هواپیمارباها آماتورگونه رفتار می‌کنند؛ یکی از آنها بعدها گفت: «نامیدن این حمله یک عملیات تروریستی گروگان‌گیری تا حدی مسخره است» و اینکه آن چهار نفر خطری جدی ایجاد نمی‌کردند.

### عملیات یورش
پس از مذاکرات طولانی، در حدود ساعت ۷:۰۰ صبح ۱۳ آوریل، تیمی از تکاوران سایرت متکل به فرماندهی دورون کمپل با شلیک از پنجره‌ها به اتوبوس یورش بردند. در جریان این عملیات، سربازان دو هواپیماربا را کشتند و دو نفر دیگر را زنده دستگیر کردند. همه گروگان‌ها به‌جز یک مسافر آزاد شدند؛ ایریت پورتوگز، سرباز ۱۹ ساله زن که در آتش نیروهای اسرائیلی کشته شد. هفت مسافر دیگر نیز زخمی شدند.

### اعدام دو هواپیماربای دستگیرشده
دو هواپیماربا زنده دستگیر، دست‌بسته به مزرعه‌ای نزدیک برده شدند و در آنجا توسط افرادی که گرد آمده بودند مورد ضرب و شتم قرار گرفتند. رئیس شاباک آوراهام شالوم و رئیس عملیات شاباک ایهود یاتوم به اسیران دست‌بسته نزدیک شدند. شالوم پیش از ترک محل به یاتوم دستور اعدام آنها را داد.

در پی آن، یاتوم و چند عضو دیگر شاباک اسیران را سوار خودرو کردند و به مکانی دورافتاده بردند. در آنجا آن دو نفر با سنگ و میله‌های آهنی تا حد مرگ کتک خوردند.

سانسور نظامی اسرائیل در ابتدا هرگونه پوشش خبری ربایش را ممنوع کرد. از این رو، گزارش‌های نخستین در اسرائیل و جهان مدعی شدند که همه هواپیمارباها هنگام یورش کشته شده‌اند. با این حال، سه روز بعد روزنامه اسرائیلی حداشوت گزارشی از نیویورک تایمز نقل کرد و بدین ترتیب سانسور نظامی را دور زد؛ گزارش حاکی بود که دو هواپیماربا زنده دستگیرشده بودند. چند روز بعد، حداشوت عکسی از الکس لواک را در صفحه نخست منتشر کرد که یکی از هواپیمارباها را زنده و هوشیار هنگام خروج از اتوبوس نشان می‌داد. انتشار این عکس خشم عمومی برانگیخت و بسیاری از مردم اسرائیل خواستار بررسی شرایط مرگ هواپیمارباها شدند.

## ادعای مسئولیت جبهه خلق
در دمشق، بسام ابوشریف از جبهه خلق برای آزادی فلسطین اعلام کرد سازمانش مسئول حمله است. وی گفت هواپیمارباها خواستار آزادی ۳۰ زندانی در زندان نفحه در جنوب اسرائیل بودند. منابع اسرائیلی این ادعا را رد کردند و فتح را مسئول دانستند.

## رویدادهای پس از ربایش
موشه آرنس که عملیات را تأیید کرده بود، پس از رویداد استدلال کرد که علی‌رغم تلفات میان مسافران، عملیات «کاملاً ضروری» بود و گفت: «شبی طولانی و دشوار بود و ما سیاست سنتی اسرائیل را دنبال کردیم مبنی بر اینکه تسلیم خواسته‌های تروریست‌ها نمی‌شویم.»

ساعت ۸:۰۰ صبح فردای ربایش، نیروهای ارتش اسرائیل خانه‌های خانواده‌های چهار هواپیماربا را منفجر کردند.

## پیامدها
### نخستین بررسی
اندکی بیش از یک هفته پس از ربایش، دیوید شیپلر، خبرنگار نیویورک تایمز در اسرائیل، گزارشی منتشر کرد و فاش ساخت که روزنامه حداشوت عکسی از الکس لواک دارد که یکی از هواپیمارباها را دست‌بسته نشان می‌دهد. روزنامه‌نگاران آن مرد را مجدی ابوجمعه، ۱۸ ساله، یکی از چهار کشته‌شده شناسایی کردند. این خبر در سرتاسر جهان بازنشر شد.

روزنامه عل‌همیشمار وابسته به حزب ماپام یکشنبه ۲۲ آوریل خبر را در اسرائیل منتشر کرد و به نقل از «منابع ارشد مجاز» نوشت که گزیری جز تشکیل کمیسیون بررسی دربارهٔ مرگ دو هواپیماربا نیست.

در ۲۴ آوریل، دیوید شیپلر به دفتر مدیر دفتر مطبوعاتی دولت، مردخای دولینسکی، فراخوانده شد و «به‌شدت توبیخ» گردید. گفته می‌شد مجوز خبرنگاری‌اش تنها به این دلیل لغو نشد که به‌زودی سمتش را ترک می‌کرد.

در ۲۵ آوریل، هفته‌نامه هاعولام هازه (این جهان) که هفته پیش با جاهای خالی سانسورشده چاپ شده بود، عکسی تار از مردی که برده می‌شد در صفحه نخست منتشر کرد. سردبیر مجله آوری آونری با تهدید به شکایت به دیوان عالی بر مخالفت سانسورچیان غلبه کرده بود. یوسی کلاین، سردبیر حداشوت، تأیید کرد که مرد عکس مجدی ابوجمعه نیست.

در ۲۷ آوریل، حداشوت به مدت چهار روز از انتشار منع شد. این مجازات که بیش از پانزده سال بر هیچ نشریه یهودی اعمال نشده بود، به دلیل گزارش این روزنامه دربارهٔ تشکیل کمیته بررسی به ریاست ژنرال ذخیره میئر زوریا توسط وزیر دفاع آرنس بود. این داده‌ها به کمیته سردبیران روزنامه‌های بزرگ اسرائیل با شرط عدم انتشار داده شده بود و حداشوت عضو این کمیته نبود.

گزارش زوریا در ۲۹ مه به‌صورت محرمانه به کمیته امور خارجی و امنیت پارلمان تحویل داده شد. یافته‌ها اعلام نشد اما گفته شد «دستگاه امنیتی را مبهوت کرده‌است». هم‌زمان حداشوت ادعای آرنس مبنی بر حضور نداشتنش در صحنه را رد کرد. نگرانی‌هایی نیز دربارهٔ مصاحبه تلویزیونی آرنس مطرح شد که در آن گفته بود: «هرکس نقشه اقدام تروریستی در اسرائیل بکشد باید بداند که زنده بیرون نمی‌آید.» رئیس ستاد ارتش رفائیل ایتان نیز سخنان مشابهی گفته بود.

### محاکمه
در سال ۱۹۸۵، تیمسار اسحاق مردخای که فرماندهی یورش به اتوبوس را برعهده داشت، به همراه یازده نفر دیگر به اتهام قتل دو اسیر محاکمه شدند. شاهدان توصیف کردند که ژنرال با تپانچه اسیران را زده‌است. او از اتهامات تبرئه شد و اتهامات دیگران نیز ساقط گردید.

در بهار ۱۹۸۶، معاون شاباک روون حزاک و دو مقام دیگر (رافی مالکا و پلگ رادای) با نخست‌وزیر شیمون پرز دیدار کردند و مافوقشان آوراهام شالوم را به صدور فرمان قتل و هماهنگ‌سازی شهادت شاهدان در پرونده ژنرال مردخای متهم ساختند. پرز از اقدام خودداری کرد و هر سه مقام از شاباک اخراج شدند. آنها سپس شواهدی ارائه دادند که دادستان کل ییتسحاق زامیر را به آغاز پیگرد کیفری علیه مقامات ارشد شاباک واداشت.

زامیر بررسی پلیسی دربارهٔ اقدامات شاباک و به‌ویژه نقش رئیسش را گشود. در مه ۱۹۸۶ زامیر به اتهام بی‌توجهی به امنیت ملی ناگزیر به استعفا شد. استعفای او در رسانه‌های بین‌المللی بازتاب یافت و روزنامه‌های اسرائیلی توانستند با دور زدن سانسور نظامی فاش کنند که آوراهام شالوم متهم به صدور فرمان قتل دو اسیر و سازمان‌دهی لاپوشانی گسترده‌ای شامل متهم‌سازی ژنرال مردخای است.

در ژوئن ۱۹۸۶، یوسف هریش به‌عنوان دادستان کل جانشین زامیر شد و رئیس‌جمهور حییم هرتزوگ عفو فراگیر برای شالوم و چهار مأمور دیگر شاباک صادر کرد. این عفوها در دیوان عالی به چالش کشیده شدند. در جریان فرجام‌خواهی، اسنادی فاش شد که در آن شالوم مدعی بود همه اقداماتش «مجاز و تأیید شده» بوده‌اند؛ این ادعا اسحاق شامیر، نخست‌وزیر وقت هنگام قتل‌ها را درگیر ماجرا کرد.

در ۶ اوت ۱۹۸۶، دیوان عالی عفوها را تأیید کرد اما دادستان کل هریش قول بررسی داد.

### پیامدهای رسوایی
این ماجرا آسیب جدی به اعتبار و وجهه عمومی شاباک در اسرائیل وارد کرد. همچنین بازنگری در سانسور در اسرائیل را در پی داشت، پس از آنکه روشن شد سانسورچیان به لاپوشانی ماجرا کمک کرده بودند.

در بررسی‌های کلی شاباک در جریان این رسوایی آشکار شد که این سازمان به‌طور معمول از خشونت فیزیکی در بازجویی‌ها بهره می‌گیرد؛ این موضوع به تشکیل کمیسیون لاندائو برای بررسی شیوه‌های بازجویی و دیگر رویه‌های سازمان انجامید.

به گفته جدعون لوی، روزنامه‌نگار اسرائیلی، کسانی که این رسوایی را فاش کردند هرگز مورد تقدیر قرار نگرفتند و کسانی که در لاپوشانی آن نقش داشتند به مشاغل پرآوازه دست یافتند.

### ایهود یاتوم
در سال ۱۹۹۶، ایهود یاتوم، مأمور بازنشسته شاباک، در مصاحبه با روزنامه یدیعوت آحارونوت گفت: «جمجمه‌هایشان را خُرد کردم» به فرمان رئیس شاباک آوراهام شالوم و «به هر کاری که کرده‌ام افتخار می‌کنم.» یاتوم گفت اسیران را روی برانکارد سوار ون کرد و «در راه از آوراهام شالوم دستور کشتن آنها را گرفتم، پس آنها را کشتم.» از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۶ یاتوم عضو کنست بود.

بنابر منبع آلمانی‌زبان، یاتوم پیش از بازنشستگی نامه‌ای از ییتسحاق رابین در ۲۳ مارس ۱۹۹۵ دریافت کرد که از اقداماتش تشکر کرده بود. تلاش یاتوم برای ریاست ستاد کل مبارزه با تروریسم با حکم دادگاه عالی رد شد که انتصاب شخصی با پرونده آلوده را «نامعقول» خواند. اما حزب لیکود در سال ۲۰۰۳ کرسی بالایی در فهرست انتخاباتی به او داد.

## فرهنگ عامه
آوری بارباش مجموعه تلویزیونی «کاو ۳۰۰» را کارگردانی کرد که در سال ۱۹۹۷ از تلویزیون اسرائیل پخش شد. این مجموعه بر کشمکش حقوقی میان دادستان کل اسرائیل و رئیس شاباک پس از قتل دو هواپیماربای اسیر متمرکز بود.

در سال ۲۰۱۱، گیدی وایتس مستند «الف تحسل اوتام» را دربارهٔ این ماجرا کارگردانی کرد که از شبکه ۱۰ اسرائیل پخش شد و بازتاب گسترده‌ای یافت. این رویداد همچنین در مستند دروازه‌بانان (۲۰۱۲) مورد اشاره قرار گرفت. روتم شامیر فیلم مستند-اکشن «نجات اتوبوس ۳۰۰» را کارگردانی کرد که دنیل گال در نقش ایریت پورتوگز بازی کرد و در ۵ مه ۲۰۱۸ از شبکه کشت ۱۲ پخش شد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* گزارش مجله تایم: کشمکش در رأس هرم اسرائیل، ۱۹۹۶
* گزارش نیویورک تایمز: خستگی اسرائیلی‌ها از رهبران رسوایی‌زده، ۱۹۸۷

رده:رسوایی‌های نظامی
رده:شاباک
رده:عملیات‌های نیروهای دفاعی اسرائیل
رده:حادثه‌های تروریستی در اسرائیل
رده:کشتارهای فراقضایی در اسرائیل
رده:کشتارهای فراقضایی توسط ارتش اسرائیل
رده:جنایات جنگی در درگیری اسرائیل و فلسطین