برگ مروارید

**برگ مروارید** یک داستان عامیانه ایرانی است که اولین بار توسط سید ابوالقاسم انگوی شیرازی گردآوری و منتشر شد. این داستان دربارهٔ سه پسر پادشاهی است که به سختی بیمار شده و پسرانش را به دنبال تنها راه درمان، یعنی برگ درخت مروارید، می‌فرستد. پسر کوچکتر برگ مروارید را نزد یک شاهزاده خانم در سرزمینی دوردست پیدا می‌کند و پس از بازگشت، برادران بزرگترش به او خیانت می‌کنند. بعد از این، شاهزاده خانم به دنبال کسی می‌رود که برگ مروارید را از قلعه‌اش دزدیده است.

این داستان شباهت‌هایی با دو نوع داستان از فهرست بین‌المللی آرنه-تامپسون-اوتر، ATU 550، «پرنده، اسب و شاهزاده خانم» و ATU 551، «آب زندگانی» دارد.

## خاستگاه
محقق آلمانی اولریچ مارزلف خاستگاه داستان را همدان می‌داند.

## خلاصه داستان
پادشاه شهری سه پسر از سه همسر خود داشت. روزی بینایی خود را از دست داد و طبیبان بسیاری در درمان او ناتوان ماندند. تا آن‌که درویشی به درگاه او آمد و گفت: «درمان نابینایی تو تنها در برگ مروارید نهفته است؛ اما آن برگ در یکی از سه قلعه‌ای است که دیوان در آن سکونت دارند».

سه شاهزاده، هر یک مشتاق خدمت به پدر، پیشنهاد کردند که برای یافتن برگ مروارید رهسپار شوند. آنان در مسیر خود به دوراهی‌ای رسیدند که بر لوحی در آنجا نوشته شده بود: هر کس با همراهان خود در این راه هم‌زمان بر یک اسب سوار شود، هلاک خواهد شد. چون این سخن را خواندند، برادران ناتنی دریافتند که باید راه خود را از یکدیگر جدا سازند. از این‌رو هر یک به سویی روانه شدند و حلقه‌ای از خود به یادگار گذاشتند تا اگر یکی از آنان در راه بازنگشت، دیگران از سرنوشتش آگاه شوند.

شاهزاده پس از به‌دست آوردن برگ‌های مروارید، از میان سه قلعه دیوان بازمی‌گردد و سه خواهرِ دیوان نیز، که از او خشنود و سپاس‌گزار بودند، تصمیم می‌گیرند او را در بازگشت همراهی کنند. شاهزاده به همراه دختران و برگ‌های مروارید به همان دوراهی می‌رسد و در آنجا بر آن می‌شود که پیش از بازگشت نزد پدر، برادران ناتنی خویش را بیابد. او رهسپار شهری مجاور می‌شود، جایی که برادرانش در فقر و تنگدستی به کارگری مشغول بودند. شاهزاده همهٔ بدهی‌های آنان را می‌پردازد، برایشان جامه‌های فاخر می‌خرد و ایشان را با خود به دوراهی بازمی‌گرداند. اما چون دو برادر بزرگ‌تر دختران زیبارو و برگ‌های درخشان مروارید را می‌بینند، حسد در دلشان جای می‌گیرد. آنان با خود می‌گویند: «پدر به این برادر کوچک بیش از ما مهر خواهد ورزید.» از این‌رو، به نیرنگ دست می‌زنند و در فرصتی، شاهزاده را به فریب در چاهی ژرف می‌افکنند تا از او آسوده شوند.

در همان هنگام، دوشیزهٔ باغ که در قلعهٔ خود از خواب بیدار می‌شود، درمی‌یابد که شاخهٔ برگ‌های مرواریدش ناپدید گشته است. او خشمگین، وردی جادویی بر زبان می‌آورد تا باغ و قلعه‌اش به همان‌جایی منتقل شود که آن شخص، دارایی گرانبهای او را با خود برده است. روز بعد، پادشاه شهر با شگفتی درمی‌یابد که در نزدیکی قلمرو او، کاخی باشکوه و تازه‌پدید برپا شده است. او یکی از خدمتکاران خود را می‌فرستد تا از صاحب آن کاخ آگاهی یابد. خدمتکار بازمی‌گردد و گزارش می‌دهد که بانویی در آن کاخ اقامت دارد؛ همان که صاحب برگ‌های مروارید است و اکنون آمده تا دارایی خود را بازپس گیرد.

پادشاه در پی شنیدن این خبر، دو پسر بزرگ‌تر خود را فرا می‌خواند تا در حضور بانوی کاخ پاسخگوی اتهام باشند. اما آنان، که حقیقت را نمی‌توانستند پنهان کنند، در برابر پرسش‌های او درمانده و خاموش ماندند. در همین هنگام، شاهزادهٔ کوچک، که از چاه نجات یافته بود، ظاهر می‌شود و ماجرای سفر، مبارزه با دیوان، یافتن برگ‌های مروارید و خیانت برادرانش را از آغاز تا انجام بازمی‌گوید. بانوی کاخ، که از صداقت و دلاوری او در شگفت شده بود، وی را بخشید و به همسری پذیرفت.

شاهزاده، پس از بازگشت به دربار، پدر را بینا می‌سازد و سپس برادران ناتنی خیانت‌کار را به سزای کردار خود می‌رساند. سرانجام، او با سه خواهر دیو و بانوی برگ‌های مروارید ازدواج می‌کند، و پادشاهی‌اش با شکوه و عدالت ادامه می‌یابد.

## نسخه‌های گوناگون داستان
### ایران
#### پرنده‌ای به نام گل سه‌پر
در روایتی ایرانی که آرتور کریستنسن، ایران‌شناس برجسته، آن را با عنوان *پرنده‌ای به نام گلِ سه‌پر* گردآوری کرده است، آمده است که پادشاهی سه پسر داشت: ملک محمد، ملک جمشید و ملک ابراهیم. از میان آنان، پادشاه دل‌بستگی بیشتری به ملک ابراهیم، کوچک‌ترین فرزند خود، داشت.

روزی پادشاه بینایی خویش را از دست می‌دهد. یکی از پزشکان دربار پیشنهاد می‌کند که برای درمان او، باید ماهی سبزی را از دل اقیانوس صید کنند که در درونش حلقه‌ای طلایی نهفته است. آنگاه آن ماهی باید قطعه‌قطعه شده و بر سینهٔ پادشاه نهاده شود تا بینایی‌اش بازگردد. گروهی از غواصان ماهی را می‌یابند و آن را به ملک ابراهیم می‌سپارند. اما چون شاهزاده نوشته‌ای مذهبی بر پیشانی ماهی می‌بیند، از ترس بی‌حرمتی، آن را دوباره به دریا می‌اندازد. برادران بزرگ‌تر از این کار او بهره می‌جویند و نزد پدر چنین وانمود می‌کنند که ملک ابراهیم قصد فریب و کوتاهی در درمان داشته است. پادشاه خشمگین می‌شود و او را از عنوان شاهزادگی و ارث محروم می‌سازد. مدتی بعد، طبیب دیگری می‌گوید که درمان بینایی پادشاه در پرنده‌ای به نام گل سه‌پر است؛ پرنده‌ای شگرف که با آواز خود گل می‌شکفاند و اگر گلی از آن بر سینهٔ پادشاه نهاده شود، او شفا خواهد یافت. سه شاهزاده، مأمور یافتن پرنده، هر یک در مسیر خود روانه می‌شوند.

در میانهٔ راه، آنان به دوراهی‌ای می‌رسند و تصمیم می‌گیرند هر یک راهی جدا در پیش گیرند. ملک ابراهیم، در مسیر دشوار و پرخطر خود، با جادوگرانی زیبا اما اهریمنی روبه‌رو می‌شود و پس از نبردی سخت، آنان را شکست می‌دهد. او در این راه شاهزاده‌خانمی از پریان به نام میمون خاتون را از بند می‌رهاند و با او پیمان زناشویی می‌بندد. پس از ازدواج، ملک ابراهیم سفر خود را برای یافتن پرنده ادامه می‌دهد. با یاری دیوان، به باغ طرفه بانو، دختر پادشاه پریان کوه قاف، می‌رسد. شبانه وارد کاخ او می‌شود و پرندهٔ گل سه‌پر را از قفسش بیرون می‌آورد. سپس با کمک دیو یار خود می‌گریزد و راه بازگشت به سرزمین خویش را در پیش می‌گیرد.

چون به دوراهی می‌رسد، قفس را بر شاخهٔ درختی می‌آویزد و برای استراحت دمی می‌خوابد. در همین هنگام، برادران بزرگ‌تر که از جست‌وجوی خود بی‌نتیجه بازمی‌گردند، قفس را می‌بینند. طمع در دلشان می‌افتد، پرنده را می‌ربایند و آن را نزد پدر می‌برند، و ادعا می‌کنند که خود آن را یافته‌اند. اما چون پرنده به دربار آورده می‌شود، خاموش می‌ماند و نوایی سر نمی‌دهد، تا آن‌که ملک ابراهیم بازمی‌گردد و به حضور پدر می‌رسد. در همان دم، پرنده به آواز درمی‌آید، گل‌های سه‌پر می‌شکفند و پادشاه بینایی خویش را بازمی‌یابد. او حقیقت را درمی‌یابد و ملک ابراهیم را وارث تاج و تخت خود می‌سازد.

یک ماه پس از این رویداد، طرفه بانو خیمه‌ای در بیرون شهر برپا می‌کند و خواستار دیدار با کسی می‌شود که پرندهٔ او را ربوده است. ملک ابراهیم به دیدارش می‌رود و بانوی پری‌نژاد درمی‌یابد که او همان دلیرمردی است که بر جادوگران چیره شده و پرنده را به دست آورده است. او به نشانهٔ قدردانی و مهر، با ملک ابراهیم ازدواج می‌کند. ملک ابراهیم نیز میمون خاتون را نزد خویش فرا می‌خواند و بدین‌سان، هر دو بانوی پری‌زاد در کنار او می‌زیند و در صلح و شکوه بر کشور فرمان می‌رانند.

## جستارهای وابسته
* آب زندگانی (قصه آلمانی)

## منابع

رده:داروها در اسطوره‌شناسی
رده:شاهزادگان تخیلی
رده:شخصیت‌های زن در متل
رده:شخصیت‌های مرد در متل‌ها
رده:قصه‌های ایرانی
رده:قصه‌های پریان ایرانی
رده:مواد جادویی (داستان)