کشتار اتوبوس بیروت

**کشتار اتوبوس بیروت** (به عربی: ) که با نام‌های **رویداد عین الرمانه** و **یکشنبه سیاه** نیز شناخته می‌شود، نامی است که به مجموعه‌ای از درگیری‌های مسلحانه کوتاه میان شبه‌نظامیان وابسته به حزب کتائب و عناصر فلسطینی در خیابان‌های مرکزی بیروت داده شده‌است. این رویداد به‌طور گسترده جرقه آغاز جنگ داخلی لبنان در اواسط دهه ۱۹۷۰ میلادی دانسته می‌شود.

در بامداد ۱۳ آوریل ۱۹۷۵، تیراندازی از سوی افراد ناشناس به‌سوی کلیسایی در محله مسیحی‌نشین عین الرمانه در بیروت شرقی چهار کشته بر جای گذاشت. هواداران حزب کتائب این حمله را تلاشی برای ترور پیر جمیل، رهبر حزب، تلقی کردند. ساعاتی بعد، شبه‌نظامیان کتائب اتوبوسی را که هواداران فلسطینی جبهه آزادی‌بخش عرب و همدلان لبنانی آنها را حمل می‌کرد به کمین کشیدند و ۲۷ تن از سرنشینان را کشتند و ۱۹ تن را زخمی کردند. این کشتار موجی از درگیری‌های فرقه‌ای را در سراسر لبنان به راه انداخت که سرانجام به جنگ داخلی پانزده‌ساله این کشور انجامید.

## پیش‌زمینه

بامداد ۱۳ آوریل ۱۹۷۵، در برابر کلیسای نوتردام دو لا دلیورانس در محله عین الرمانه در بیروت شرقی که اکثریت ساکنانش از مسیحیان مارونی بودند، مراسم تقدیس کلیسای تازه‌ساز در جریان بود. در جریان این مراسم، خودرویی حامل نیم‌دوجین چریک مسلح سازمان آزادی‌بخش فلسطین (فدائیین) از آنجا عبور کرد. سرنشینان طبق رسم معمول شبه‌نظامیان با شلیک هوایی تفنگ‌های خودکار حضور خود را اعلام کردند. دسته‌ای از شبه‌نظامیان یونیفرم‌پوش نیروهای نظامی کتائب که ترافیک جلوی کلیسا را هدایت می‌کردند، راه خودرو را سد کردند. فلسطینیان از انحراف مسیر خود سر باز زدند و درگیری فیزیکی درگرفت که در جریان آن شبه‌نظامیان کتائب راننده خودرو را هدف گلوله قرار دادند.

ساعت ۱۰:۳۰ صبح، هنگامی که جمعیت حاضر در مراسم پیش از درِ کلیسا گرد آمده بودند، افراد مسلح ناشناسی سوار بر دو خودروی غیرنظامی که پوسترها و برچسب‌های جبهه خلق برای آزادی فلسطین بر آنها نصب شده بود، به‌سوی کلیسا و حاضران آتش گشودند و چهار نفر را کشتند.

در میان کشته‌شدگان این تیراندازی ژوزف ابو عاصی، شبه‌نظامی غیرفعال کتائب و پدر کودکی که در آن روز غسل تعمید یافته بود، و سه تن از محافظان شخصی پیر جمیل به نام‌های آنتوان حسینی، دیب عساف و سلمان ابراهیم ابو بودند که هنگام تلاش برای پاسخ‌گویی به آتش مهاجمان کشته شدند. پیر جمیل، رهبر نیرومند حزب راست‌گرای حزب کتائب، آسیبی ندید. مهاجمان زیر آتش محافظان بازمانده و شبه‌نظامیان کتائب از صحنه گریختند.

## حمله به اتوبوس
پس از تیراندازی کلیسا، شبه‌نظامیان مسلح کتائب و ببرهای حزب ملی آزادی‌خواه به خیابان‌ها ریختند و در عین الرمانه و دیگر محلات مسیحی‌نشین بیروت شرقی ایست‌های بازرسی برپا کردند و خودروها را متوقف و هویت سرنشینان را بررسی می‌کردند. در بخش‌های عمدتاً مسلمان‌نشین بیروت غربی نیز گروه‌های فلسطینی همین کار را انجام دادند.

کتائبی‌ها که بر این باور بودند عاملان تیراندازی کلیسا چریک‌های فلسطینی بوده‌اند که در واکنش به کشته شدن راننده دست به انتقام زده‌اند، از جسارت این حمله به رهبر تاریخی خود خشمگین شدند و تصمیم به واکنش فوری گرفتند.

اندکی پس از نیمروز، اتوبوسی متعلق به سازمان آزادی‌بخش فلسطین که هواداران جبهه آزادی‌بخش عرب و همدلان لبنانی آنها را حمل می‌کرد و از گردهمایی سیاسی در تل الزعتر بازمی‌گشت که از سوی جبهه خلق برای آزادی فلسطین – فرماندهی کل برگزار شده بود، از عین الرمانه عبور کرد تا به اردوگاه صبرا (اردوگاه پناهندگان صبرا) برسد. بنا بر روایت فرانسوی، این اتوبوس به فرماندهی بشیر جمیل، پسر کوچک‌تر پیر جمیل، به کمین افتاد. هنگامی که اتوبوس از کوچه‌های تنگ محله می‌گذشت، دسته‌ای از شبه‌نظامیان کتائب با رگبار گلوله آن را هدف قرار دادند و ۲۷ تن از سرنشینان را کشتند و ۱۹ تن از جمله راننده را زخمی کردند.

جامعه‌شناس سمیر خلف شمار کشته‌شدگان را ۲۸ تن گزارش کرده‌است، در حالی که برخی منابع دیگر از ۲۲ کشته سخن گفته‌اند. بر پایه شمارش دیگری که منبع فرانسوی نقل کرده‌است، ۲۲ نفر (ده فلسطینی، ده لبنانی، یک سوری و یک عراقی) کشته و ۱۲ نفر زخمی شدند.

## پیامدها
کشتار اتوبوس کینه‌های دیرینه فرقه‌ای را شعله‌ور ساخت و درگیری‌های سنگینی را در سراسر کشور میان شبه‌نظامیان نیروهای نظامی کتائب و فدائیین فلسطینی و متحدان چپ‌گرای آنها از ائتلاف جنبش ملی لبنان برانگیخت که در تنها سه روز بیش از ۳۰۰ کشته بر جای گذاشت.

نخست‌وزیر تازه منصوب لبنان، رشید الصلح (مسلمان سنی)، تلاش کرد با اعزام دسته‌ای از ژاندارمری نیروهای امنیت داخلی به عین الرمانه وضعیت را آرام کند. این نیرو شماری از مظنونان را بازداشت کرد. افزون بر این، نخست‌وزیر الصلح کوشید بر پیر جمیل فشار آورد تا شبه‌نظامیان کتائب مسئول کشتن راننده فلسطینی را به مقامات تحویل دهد. اما جمیل آشکارا از این کار سر باز زد و به‌طور ضمنی اعلام کرد که او و حزبش دیگر از اقتدار دولت پیروی نخواهند کرد. او سپس هیئتی از حزب کتائب را برای آزادی مظنونان بازداشت‌شده فرستاد و اعلام کرد افراد دخیل در این رویداد تنها از خود دفاع کرده‌اند و اتهامی متوجه آنان نیست.

با گسترش خبر کشتار، درگیری‌های مسلحانه میان گروه‌های چریکی فلسطینی و دیگر شبه‌نظامیان مسیحی در سراسر پایتخت لبنان شعله‌ور شد. به‌زودی شبه‌نظامیان جنبش ملی لبنان نیز در کنار فلسطینیان وارد نبرد شدند. آتش‌بس‌ها و مذاکرات سیاسی متعدد با میانجیگری بین‌المللی بی‌نتیجه ماند. خشونت‌های پراکنده طی دو سال بعد به جنگ داخلی تمام‌عیار تبدیل شد که به مرحله ۱۹۷۵–۱۹۷۷ جنگ داخلی لبنان شناخته می‌شود و در آن ۶۰٬۰۰۰ نفر جان باختند و لبنان را برای ۱۵ سال دیگر در امتداد خطوط فرقه‌ای و جناحی تقسیم کرد.

## جنجال‌ها و روایت‌های متناقض
زنجیره رویدادهایی که به تیراندازی کلیسای عین الرمانه و «کشتار اتوبوس» (یا «یکشنبه سیاه») آوریل ۱۹۷۵ انجامید، از پایان جنگ داخلی در ۱۹۹۰ تاکنون موضوع گمانه‌زنی‌های فراوان و مناظره‌های پرشور در لبنان بوده‌است.

### هویت سرنشینان اتوبوس
دو روایت متناقض دربارهٔ رویدادهای آن روز وجود دارد. کتائبی‌ها حمله به اتوبوس را اقدامی دفاعی توصیف کرده و اصرار دارند که اتوبوس حامل نیروهای تقویتی مسلح جبهه آزادی‌بخش عرب بود که سلاح شلیک می‌کردند. به گفته آنها، کتائبی‌ها با پیش‌بینی چنین واکنشی از کلیسا محافظت می‌کردند و در تیراندازی پس از آن ۱۴ فدایی فلسطینی را کشتند.

بیشتر روایت‌های سازمان آزادی‌بخش فلسطین این نسخه را رد می‌کنند و سرنشینان اتوبوس را خانواده‌های غیرنظامی قربانی حمله‌ای بی‌دلیل معرفی می‌کنند نه چریک‌های مسلح. با این حال، عبدالرحیم احمد از جبهه آزادی‌بخش عرب سال‌ها بعد تأیید کرد که برخی از سرنشینان اعضای غیرفعال آن جناح بودند.

### هویت عاملان تیراندازی کلیسا
صلاح خلف (ابو ایاد)، از مقامات ارشد سازمان آزادی‌بخش فلسطین، بعدها اظهار کرد که این رویداد نه کار حزب کتائب بلکه تحریکی عمدی از سوی حزب ملی آزادی‌خواه به رهبری رئیس‌جمهوری پیشین کمیل شمعون بود. رهبران فلسطینی دیگر نیز کتائبی‌ها را تحریک‌کننده اصلی می‌دانستند.

هیچ‌یک از این روایت‌ها با شواهد قاطع تأیید نشد و بسیاری در اصل مسئولیت جبهه خلق برای آزادی فلسطین در حمله «نخستین» به کلیسا تردید کردند. منتقدان به حضور آشکار و عمدی برچسب‌های تبلیغاتی آن جناح بر خودروهای مهاجمان و نیز تاکتیک تیراندازی از خودرو اشاره کردند که با شیوه‌های رایج جنبش‌های چریکی فلسطینی در آن دوره هم‌خوانی نداشت.

شواهد تازه‌ای که در اواخر دهه ۱۹۹۰ پدیدار شد نشان می‌داد که مهاجمان نه فدائیین فلسطینی بلکه اعضای حزب سوسیال ناسیونالیست سوری (ح‌س‌ن‌س) بودند؛ سازمانی لبنانی، راست‌گرا، فرامذهبی و پان‌سوری. گفته می‌شود حزب سوسیال ناسیونالیست سوری این عملیات را به انتقام سرکوب خشن اعضایش پس از کودتای نافرجام ۱۹۶۱–۱۹۶۲ انجام داد؛ سرکوبی که پیر جمیل در مقام وزیر کشور وقت هدایت کرده بود. تیراندازان مرتبط با حزب سوسیال ناسیونالیست سوری هرگز دستگیر نشدند و ظاهراً بی‌اثر ناپدید شدند. برخی گزارش‌های تأییدنشده حاکی از آن است که آنها در نبردهای بعدی کشته شدند.

## سرنوشت اتوبوس
لاشه اتوبوس در سال ۲۰۱۱ بازیافت شد و مالک وقت آن را به همان شکل نگهداری کرده بود. سازمان مردم‌نهاد لبنانی «اومام: پژوهش و مستندسازی» آن را در همان سال به نمایش گذاشت. به مناسبت پنجاهمین سالگرد آغاز جنگ داخلی در سال ۲۰۲۵، این اتوبوس در موزه نابو به نمایش درآمد.

## جستارهای وابسته
* جنگ داخلی لبنان
* پیر جمیل
* بشیر جمیل
* حزب کتائب
* جنبش ملی لبنان
* سازمان آزادی‌بخش فلسطین
* کمیل شمعون
* کشتار تل زعتر

## منابع

* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی

* Abu Iyad (Salah Khalaf, with Eric Rouleau), *My Home, My Land: A Narrative of the Palestinian Struggle*, Times Books, New York 1981. 
* Adel Beshara, *The Politics of Frustration – The Failed Coup of 1961*, Routledge 2013. 
* David Hirst, *Beware of small states: Lebanon, battleground of the Middle East*, Nation Books, 2011. 
* Denise Ammoun, *Histoire du Liban contemporain: Tome 2 1943–1990*, Fayard, Paris 2005. 
* Edgar O'Ballance, *Civil War in Lebanon, 1975–92*, Palgrave Macmillan, London 1998. 
* Farid El-Khazen, *The Breakdown of the State in Lebanon 1967–1976*, I.B. Tauris, London 2000. 
* Jean Sarkis, *Histoire de la guerre du Liban*, PUF, Paris 1993. 
* John Laffin, *The War of Desperation: Lebanon 1982–85*, Osprey Publishing, London 1985. 
* Marwan Chahine, *Beyrouth. 13 avril 1975: Autopsie d'une étincelle*, Belfond, 2024.
* Matthew S. Gordon, *The Gemayels*, Chelsea House Publishers, 1988. 
* Naomi Joy Weinberger, *Syrian Intervention in Lebanon: The 1975–76 Civil War*, Oxford University Press, 1986. 
* Paul Jureidini, R. D. McLaurin, and James Price, *Military operations in selected Lebanese built-up areas, 1975–1978*, U.S. Army Human Engineering Laboratory, 1979.
* Rex Brynen, *Sanctuary and Survival: the PLO in Lebanon*, Westview Press, 1990. 
* Robert Fisk, *Pity the Nation: Lebanon at War*, Oxford University Press, 2001. 
* Samir Kassir, *La Guerre du Liban: De la dissension nationale au conflit régional*, Karthala/CERMOC, Paris 1994. 
* Samir Khalaf, *Civil and Uncivil Violence in Lebanon*, Columbia University Press, 2002. 
* Samuel M. Katz, Lee E. Russel & Ron Volstad, *Armies in Lebanon 1982–84*, Osprey Publishing, 1985. 
* Thomas Collelo (ed.), *Lebanon: a country study*, Library of Congress, 1989.
* William W. Harris, *Faces of Lebanon: Sects, Wars, and Global Extensions*, Markus Wiener Publishers, 1997. 

## پیوند به بیرون
* گزارش خبرگزاری اسوشیتدپرس درباره نمایش اتوبوس در پنجاهمین سالگرد (۲۰۲۵)

رده:کشتارهای جنگ داخلی لبنان
رده:حادثه‌های تروریستی در بیروت
رده:کشتارها علیه فلسطینی‌ها
رده:همه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبع
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر با شرح ویکی‌داده خالی