تانک شعله‌افکن

**تانک شعله‌افکن** گونه‌ای از تانک است که به شعله‌افکن مجهز شده و بیشتر برای پشتیبانی از حملات تسلیحات ترکیبی علیه استحکامات، فضاهای بسته و دیگر موانع به کار می‌رود. این‌گونه تانک‌ها تنها در جنگ جهانی دوم به کاربرد گسترده رسیدند؛ دوره‌ای که ایالات متحده، آلمان نازی، اتحاد جماهیر شوروی، پادشاهی ایتالیا، امپراتوری ژاپن و بریتانیا همگی تانک‌های مجهز به شعله‌افکن تولید کردند.

روش‌های گوناگونی برای ساخت این تانک‌ها به کار رفت. شعله‌افکن‌های بهره‌گرفته‌شده یا نسخه‌های اصلاح‌شده سلاح‌های شعله‌افکن پیاده‌نظام بودند یا به‌ویژه برای تانک طراحی شده بودند. این شعله‌افکن‌ها گاه بیرون بدنه نصب می‌شدند، گاه جای مسلسل‌های موجود را می‌گرفتند و گاه جایگزین تسلیحات اصلی تانک می‌شدند. سوخت سلاح شعله‌افکن یا درون تانک حمل می‌شد، یا در مخازن زره‌پوش بیرونی و یا در تریلر ویژه‌ای در پشت تانک مانند چرچیل کروکودایل.

## کارآمدی رزمی

تانک‌های شعله‌افکن در سنجش با شعله‌افکن‌های قابل حمل پیاده‌نظام، سوخت بسیار بیشتری حمل می‌کردند و می‌توانستند دفقه‌های بلندبُردتری شلیک کنند. از آنجا که این تانک‌ها توانایی رسیدن به مواضع دشمن در امنیت نسبی را داشتند، برای از میان برداشتن استحکامات سنگین پیاده‌نظام بسیار ارزشمند بودند. برای نمونه، توپ‌های اصلی تانک‌های آمریکایی در نفوذ به پناهگاه‌های ضخیمی که مدافعان ژاپنی در جزایری مانند تاراوا یا ایوو جیما ساخته بودند ناکام ماندند و به‌جای آن‌ها تانک‌های شعله‌افکن به کار گرفته شدند. در نبرد ایوو جیما، تفنگداران دریایی دریافتند که سلاح‌های متعارف در برابر مدافعان ژاپنی نسبتاً بی‌اثرند و به‌گونه‌ای مؤثر از شعله‌افکن‌ها و نارنجک‌ها برای بیرون راندن نیروهای ژاپنی از تونل‌ها بهره بردند. هشت تانک متوسط شرمن ام۴ای۳آر۳ مجهز به شعله‌افکن (معروف به تانک‌های «رانسون» یا «زیپو») یکی از نوآوری‌های فنی این نبرد بودند که در پاکسازی مواضع ژاپنی بسیار کارآمد بودند. از کار انداختن این شرمن‌ها بسیار دشوار بود، به‌گونه‌ای که مدافعان اغلب ناچار می‌شدند در فضای باز به آن‌ها یورش برند و در آنجا با آتش کامل تفنگ و مسلسل تفنگداران رویارو شوند.

بیشینه بُرد شعله‌افکن معمولاً کمتر از ۱۵۰ متر بود. به همین دلیل، شعله‌افکن در میدان‌های نبرد باز تقریباً بی‌فایده بود؛ با این حال، این سلاح یک ابزار روانشناختی نیرومند در برابر نیروهای سنگربندی‌شده بود. در بسیاری موارد، نیروهای دشمن با دیدن شلیک‌های تنظیمی تانک شعله‌افکن تسلیم می‌شدند یا می‌گریختند تا در خطر سوختن زنده قرار نگیرند.

بازده رزمی تانک‌های شعله‌افکن نتایج آمیخته‌ای داشت. نسخه‌های شعله‌افکن آلمانی پنزر ۲ و پنزر ۳ به دلیل عملکرد نامطلوب از رده خارج شدند و به زره‌پوش‌های ضدتانک یا توپ‌های هجومی تبدیل شدند. پنزر ۴ هرگز به نسخه شعله‌افکن تبدیل نشد، با آنکه برای نقش‌های بسیار دیگری پیکربندی شده بود.

دلیل بخشی از این نتایج آمیخته، پیشرفت سلاح‌های ضدتانک پیاده‌نظام بود. در آغاز جنگ جهانی دوم، بیشتر یگان‌های پیاده‌نظام سلاح‌هایی با کارآمدی نسبی در برابر اهداف زرهی در بُرد ۳۰ تا ۵۰ متر داشتند، مانند تفنگ‌های ضدتانک. در اواخر جنگ، سلاح‌های ضدتانک نیرومندتری مانند بازوکا، پانتسرشرک و پیات (PIAT) معرفی شدند که در بُردی فراتر از بُرد شعله‌افکن تانک، برای تانک‌ها مرگبار بودند.

تانک‌های چرچیل کروکودایل بریتانیا در تابستان ۱۹۴۴ از ارتش آمریکا در نبرد بر سر پرچین‌های نرماندی یا «کشور بوکاژ» پشتیبانی کردند و یک اسکادران از آن‌ها در نبرد برست و به‌ویژه در شکست دادن پادگان چتربازان آلمانی در محاصره دژ مونتباری در ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۴ نقش داشت. ارتش آمریکا در همان ماه سپتامبر ۱۹۴۴ یک شعله‌افکن کوچک‌تر آمریکایی سوار بر تانک شرمن ام۴ دریافت کرد که به گردان هفتادم تانک واگذار شد. این تانک‌ها در ۱۸ سپتامبر ۱۹۴۴ وارد عمل شدند، اما بُرد بسیار کوتاه آن‌ها در سنجش با کروکودایل‌های بریتانیایی آشکار شد و در نتیجه در میان سربازان آمریکایی محبوبیتی نیافتند.

ارتش‌های کانادا و هلند از فعال‌ترین کاربران نسخه واسپ (Wasp) ناقل جهانی مجهز به شعله‌افکن شدند. در نبردهای اروپا، واسپ در بیرون راندن سربازان آلمانی از مواضع دفاعی‌شان بسیار کارآمد بود. شعله‌افکن‌های مکانیکی اگرچه به‌خودی‌خود چشمگیر نبودند، وحشت عمیقی در دل سربازان آلمانی می‌انداختند و آن‌ها از این سلاح بیش از هر سلاح متعارف دیگری می‌هراسیدند. نیروهای کانادایی از آن‌ها در نبرد شلدت بهره بردند.

### آسیب‌پذیری و رفتار با خدمه
برخلاف شعله‌افکن‌های قابل حمل که در برابر گلوله و ترکش آسیب‌پذیر بودند و استفاده از آن‌ها برای اپراتورهایشان بسیار خطرناک بود، آتش زدن یا منفجر کردن تانک‌های شعله‌افکن بسیار دشوار بود مگر آنکه گلوله‌ای زره‌شکن یا مواد منفجره به مهمات و سوخت موتور درون بدنه اصلی تانک برسد. تانک‌هایی مانند چرچیل کروکودایل که مخزن مایع شعله‌افکن را در تریلری پشت تانک یدک می‌کشیدند، خطر آتش‌سوزی بیشتری نسبت به تانک‌های استاندارد نداشتند. هرچند خود تریلر هدف آسانی بود، تانک و خدمه‌اش در امان بودند. تریلر زرهی و اتصال زرهی چرچیل کروکودایل از درون تانک قابل جداسازی بود.

خدمه تانک‌های شعله‌افکن لزوماً آسیب‌پذیرتر از خدمه نسخه استاندارد تانک نبودند، اما ادعا می‌شد که در صورت اسارت با آن‌ها رفتار متفاوتی می‌شد. به دلیل غیرانسانی پنداشته شدن خود سلاح، با خدمه اسیرشده این تانک‌ها ظاهراً بسیار بدتر از خدمه تانک‌های عادی رفتار می‌شد. متفقین گمان داشتند مواردی وجود داشته که خدمه تانک‌های شعله‌افکن پس از اسارت توسط نیروهای آلمانی اعدام شده‌اند، هرچند هیچ مورد مشخص و مستندی شناخته نشده‌است. با وجود این، خدمه بریتانیایی تانک‌ها شش پنی اضافی در روز به‌عنوان «حق خطر» دریافت می‌کردند. تانک‌های شعله‌افکن همچنین از این واقعیت آسیب می‌دیدند که همه دشمنان در بُرد معمولاً به دلیل ترس از سلاح به سوی آن‌ها آتش می‌گشودند.

## جنگ جهانی اول
برخی خودروهای مجهز به شعله‌افکن در جنگ جهانی اول توسط کشورهای گوناگون آزمایش شدند، هرچند هیچ‌کدام در نبرد واقعی به کار نرفتند. از نمونه‌های آن می‌توان به تانک بخار و نمونه اولیه پدریل ژنرال جکسون اشاره کرد.

نخستین خودرو رزمی شنی‌دار سرنشین‌دار کارآمد در مجارستان توسط مخترع پال لیپتاک () در ۱۹۱۳ ساخته شد. این خودرو دارای برجک چرخشی برای توپ بود و در مرحله‌ای شعله‌افکن نیز به آن افزوده شد. نخستین آزمایش‌های شلیک در ۱۹۱۵ انجام شد، اما ارتش مجارستان طرح را کنار گذاشت، زیرا نگران بود پرچ‌ها در برابر اصابت سنگین تاب نیاورند.

## دوره میان‌جنگ
پیشرفت‌های صنایع دفاعی شوروی در اواخر دهه ۱۹۲۰ امکان موتوری‌سازی و مکانیزه کردن نیروهای مسلح شوروی را فراهم ساخت. در ۱۹۳۲، شورای نظامی انقلابی اتحاد جماهیر شوروی قطعنامه‌ای با عنوان «تجهیز تیپ مکانیزه به ابزارهای شیمیایی و دیگر ابزارها برای مبارزه با پیاده‌نظام سنگربندی‌شده دشمن» تصویب کرد. تانک تی-۲۶ به‌عنوان پایه تانک شیمیایی برگزیده شد که از ۱۹۳۱ در شوروی تولید انبوه می‌شد. وظیفه ساخت خودرو رزمی شیمیایی (بی‌خاام-۳ / خاتی-۲۶) به اداره شیمیایی نظامی ارتش سرخ سپرده شد. این تانک‌ها علاوه بر شعله‌افکن به دودزاها و افشانه‌های سمی نیز مجهز بودند و از این رو «شیمیایی» نامیده می‌شدند نه شعله‌افکن.

نخستین تانک‌های شعله‌افکن آماده رزم در آغاز دهه ۱۹۳۰ پدیدار شدند: خاتی-۲۷ و خاتی-۲۶ و شماری دیگر در شوروی و سی‌وی۳ ال‌اف در ایتالیا. پیش از آغاز جنگ جهانی دوم، صنایع شوروی بیش از ۱۳۰۰ تانک شعله‌افکن از انواع گوناگون تولید کرده بود.

تا اواسط دهه ۱۹۳۰، نخستین کاربرد رزمی تانک‌های شعله‌افکن رخ داد. ایتالیا تانک‌های شعله‌افکن خود را در جنگ دوم ایتالیا و اتیوپی (۱۹۳۵–۱۹۳۶) به کار برد و سی‌وی۳ ال‌اف در جنگ داخلی اسپانیا نیز استفاده شد. نیروهای شوروی نخستین بار تانک‌های شعله‌افکن را در ۱۹۳۸ علیه ژاپنی‌ها در خاسان و سپس در ۱۹۳۹ در خالخین‌گل به کار بردند.

در ۱۹۳۱ نیروی عمومی سائوپائولو در برزیل بخش خودروهای تهاجمی ایجاد کرد. نخستین خودرو یک تانک شعله‌افکن ساخته‌شده از تراکتور کاترپیلار بود. این خودرو دارای برجک شعله‌افکن چرخشی و چهار مسلسل هاچکیس ۷ میلی‌متری بود و بُرد مؤثر شعله‌افکن آن صد متر بود. این تانک در انقلاب مشروطه‌خواهان ۱۹۳۲ در نبردی در کروزیرو به کار رفت.

در جنگ چاکو، سرگرد والتر کون سوار بر یک تانکت مجهز به شعله‌افکن بود؛ به دلیل گرمای شدید از تانک خارج شد و در نبرد پیاده کشته شد.

## تانک‌های شعله‌افکن محور در جنگ جهانی دوم
### ارتش آلمان

آلمان دست‌کم از ۱۹۳۹ خودروهای شعله‌افکن ساخت، نخست بر پایه پنزر ۲. بر روی دو پوشش جلویی شنی‌ها هرکدام یک شعله‌افکن نصب شده بود. این خودرو که سربازان آن را «فلامینگو» می‌نامیدند، کارآمد نبود.

پس از پیروزی آلمان در نبرد فرانسه، آلمانی‌ها در مجموع ۸۵ دستگاه تانک فرانسوی بی۱ بیس غنیمت‌گرفته‌شده را در دو مرحله به فلامپنزر بی. ۲ (اف‌ال) تبدیل کردند. در این تبدیل، شعله‌افکن جایگزین توپ ۷٫۵ سانتی‌متری سینه تانک شد و برجک چرخشی با توپ ۴۷ میلی‌متری حفظ شد.

فلامپنزر ۳ آلمانی بر پایه پنزر ۳ ساخته شد. توپ برداشته و به‌جای مخزن مهمات، یک مخزن هزار لیتری مایع شعله‌افکن نصب شد. این تانک توانایی شلیک ۷۰ تا ۸۰ دفقه آتش دو تا سه‌ثانیه‌ای در بُرد ۳۵ متر را داشت. با وجود تلفات سنگین، تبلیغات نازی‌ها کاربرد فلامپنزر ۳ را بسیار مؤثر جلوه می‌داد.

افزون بر این‌ها، ارتش آلمان در شمار اندکی از خودروهای دیگر مانند اشتورم‌گشوتس ۳، یاگدپنزر ۳۸(تی) و نیم‌شنی اس‌دی. کااف‌ست. ۲۵۱ نیز شعله‌افکن نصب کرد.

فلامپنزرهای آلمانی پنزر ۲ و پنزر ۳ هر دو به دلیل عملکرد نامطلوب از رده خارج شدند و به توپ‌های هجومی یا زره‌پوش‌های ضدتانک تبدیل شدند.

### ارتش سلطنتی ایتالیا
* **ال۳ ال‌اف** — نسخه شعله‌افکن تانکت ال۳/۳۵
* **ال۶ ال‌اف** — نسخه شعله‌افکن تانک سبک ال۶/۴۰

### ارتش امپراتوری ژاپن
* خودروهای مهندسی زرهی سوکو ساگیو کی در مدل‌های گوناگون
* نسخه شعله‌افکن تانک تایپ ۹۵ ها-گو

## تانک‌های شعله‌افکن متفقین در جنگ جهانی دوم
### تانک سبک ام۳ (استوارت)

* **ام۳ سیتن** (M3 Satan): تبدیل تانک سبک ام۳ با جایگزینی تسلیحات اصلی توسط شعله‌افکن کانادایی رانسون.

### تانک متوسط ام۴ (شرمن)

چندین نسخه شعله‌افکن از ام۴ شرمن تولید شد:
* **سی‌دبلیواس-پی‌اوای-اچ۱ و اچ۲** — نسخه‌های ارتش آمریکا و تفنگداران دریایی
* **ام۴ کروکودایل** — چهار تانک ام۴ که بریتانیایی‌ها برای لشکر دوم زرهی آمریکا با تریلر سوخت زرهی چرچیل کروکودایل تبدیل کردند
* **شرمن بجر** (Sherman Badger) — جایگزین کانادایی رم بجر؛ یک ام۴ای۲ بدون برجک با شعله‌افکن واسپ به‌جای مسلسل سینه، ساخته‌شده در فاصله ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۹

### تانک پیاده‌نظام مارک ۴ «چرچیل»

* **چرچیل اوک** (Churchill Oke): چرچیل مارک ۲ با شعله‌افکن ثابت رانسون. سه دستگاه در حمله به دیئپ ۱۹۴۲ شرکت کردند اما پیش از کاربرد شعله‌افکن از کار افتادند.
* **چرچیل کروکودایل** (Churchill Crocodile): چرچیل مارک ۷ مجهز به کیت تبدیل شامل تریلر سوخت زرهی. شعله‌افکن جایگزین مسلسل سینه شد و تسلیحات اصلی (توپ ۷۵ میلی‌متری) دست‌نخورده ماند. ۸۰۰ کیت تبدیل تولید شد. تریلر زرهی ۶٫۵ تنی حدود ۱۸۰۰ لیتر سوخت حمل می‌کرد که نزدیک به ۸۱ ثانیه شلیک پیوسته را ممکن می‌ساخت. بُرد شعله‌افکن حدود ۱۱۰ متر بود. این تانک در سه هنگ زرهی در اروپا از فرود نرماندی به بعد و نیز در جنگ کره به کار رفت.

### ماتیلدا
* **ماتیلدا فراگ** (Matilda Frog): ۲۵ تانک ماتیلدا ۲ که استرالیایی‌ها در اواخر ۱۹۴۴ به تانک شعله‌افکن تبدیل کردند.
* **ماتیلدا ماری** (Matilda Murray): بهبودیافته فراگ، تولیدشده در ۱۹۴۵.

### تانک‌های شوروی

اتحاد شوروی از پرکارترین تولیدکنندگان تانک شعله‌افکن بود. تنها بر پایه تانک تی-۲۶ چهار نسخه ساخته شد.
* **اوتی-۳۴** (OT-34): بر پایه تی-۳۴. شعله‌افکن آتو-۴۱ (و بعدتر آتو-۴۲) جایگزین مسلسل سینه شد و تسلیحات اصلی حفظ شد. در مجموع ۱۵۰۱ دستگاه ساخته شد: ۱۱۷۰ بر پایه تی-۳۴/۷۶ و ۳۳۱ بر پایه تی-۳۴/۸۵.
* **کاو-۸** (KV-8): بر پایه تانک سنگین کاو-۱. ترکیب تسلیحاتی شعله‌افکن و توپ ۴۵ میلی‌متری داشت. برای پنهان‌کاری، غلاف فلزی بر توپ نصب شده بود تا ظاهر توپ استاندارد ۷۶٫۲ میلی‌متری را بدهد. در ۱۹۴۲–۱۹۴۳ در مجموع ۱۳۷ دستگاه ساخته شد.

### دیگر تانک‌های متفقین
* **رم بجر** (Ram Badger): تانک رزمی کانادایی رم سازگارشده با شعله‌افکن
* **واسپ** (Wasp): ناقل جهانی (خودرو شنی‌دار سبک زرهی) مجهز به شعله‌افکن واسپ که توسعه‌یافته شعله‌افکن رانسون توسط وزارت جنگ نفتی بود.

## پس از جنگ و دوره جنگ سرد

پس از جنگ جهانی دوم، تانک‌های شعله‌افکن در جنگ هندوچین و توسط نیروهای آمریکایی در جنگ کره و جنگ ویتنام به کار رفتند. در این دوره نیز طرح‌های نوی ساخته نشد بلکه تنها تبدیل‌هایی بر شاسی‌های تانک موجود انجام شد.
* **ام۶۷ زیپو** (M67 Zippo): نسخه‌ای از تانک ام۴۸ پاتون آمریکایی. کیت تبدیل ام۴۸ به تانک شعله‌افکن در ۸ ساعت قابل نصب بود. نمونه اولیه ام۶۶ در مه ۱۹۵۲ تکمیل شد و ۱۰۹ دستگاه بین ۱۹۵۵ و ۱۹۵۶ توسط کرایسلر در کارخانه تسلیحاتی دیترویت تولید شد. این تانک عمدتاً در جنگ ویتنام به کار رفت و در ۱۹۷۴ از رده خارج شد.
* **تی‌او-۵۵** (TO-55): نسخه شعله‌افکن تانک شوروی تی-۵۵
* **تی‌او-۶۲** (TO-62): نسخه شعله‌افکن تی-۶۲ شوروی
* **ام۱۳۲** (M132): شعله‌افکن زرهی بر پایه نفربر زرهی ام۱۱۳ (نه بر پایه تانک). از ۱۹۶۴ به خدمت درآمد و در جنگ ویتنام با موفقیت به کار رفت.
* **پی‌ام-۱** (PM-1): نمونه اولیه چکسلواکی بر پایه اس‌تی-آی

کاربرد تانک‌های شعله‌افکن در برابر نیروهای چریکی سبک‌اسلحه بسیار مؤثر بود و حتی می‌توانستند قطعات جنگلی را نابود کنند، اما به‌تدریج آشکار شد که این تانک‌ها در برابر سربازان تک‌رو استتارشده مجهز به سلاح‌های ضدتانک دستی بسیار آسیب‌پذیرند. این یکی از دلایل کنار گذاشته شدن تانک‌های شعله‌افکن در جنگ‌های نوین بود.

## پس از جنگ سرد و سده بیست‌ویکم
از ۱۹۷۸، شعله‌افکن‌ها و آخرین «تانک» شعله‌افکن یعنی ام۱۳۲ از زرادخانه ایالات متحده حذف شدند. این سلاح‌ها هرچند ممنوع نشده‌اند، از کاربرد افتاده و جای خود را به سلاح‌های آتش‌زای غیرشعله‌افکنی مانند سلاح‌های ترموباریک داده‌اند. گزارش شده‌است که ایالات متحده در ۲۰۰۹ در افغانستان از سلاح‌های آتش‌زا بهره برده و روسیه در جنگ روسیه و اوکراین در ۲۰۲۲ از سلاح‌های ترموباریک استفاده کرده‌است.

بی‌ام‌او-تی (BMO-T) یک خودرو زرهی حمل‌ونقل سنگین روسی است که در ۲۰۰۱ به خدمت درآمد و برای حمل رزمندگان مسلح به آرپی‌او-آ شمل (RPO-A Shmel) طراحی شده‌است.

## جستارهای وابسته
* شعله‌افکن
* تانک
* تسلیحات ترکیبی

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

* پیش‌بینی تانک شعله‌افکن

رده:جنگ زرهی
رده:شعله‌افکن
رده:تانک‌ها بر پایه نوع