سلمه

**سلمه** (به زبان عربی: سلمة) شهرکی عرب فلسطینی بود که در پنج کیلومتری شرق یافا قرار داشت و در آستانه جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل از سکنه تخلیه شد. این شهرک آرامگاه منسوب به سلمه ابوهاشم، از صحابه پیامبر اسلام محمد، را در خود جای داده بود. آرامگاه او، دو مدرسه و شماری خانه از معدود سازه‌های برجای‌مانده از این سکونتگاه هستند.

سلمه در دوره عثمانی روستایی کوچک با کمتر از صد نفر جمعیت بود که در دوره قیمومت بریتانیا رشد چشمگیری یافت و تا سال ۱۹۴۵ جمعیت آن به نزدیک به ۶٬۷۳۰ نفر رسید. اقتصاد شهرک بر پایه کشاورزی مرکبات و موز و نیز صنایع نساجی و لبنیات استوار بود. در جریان عملیات حامتس در پایان آوریل ۱۹۴۸، بیشتر ساکنان سلمه گریختند و شهرک به دست نیروهای هاگانا افتاد. محل سلمه امروز محله کفار شالم در تل‌آویو را تشکیل می‌دهد.

## ریشه‌شناسی نام
سنت محلی نام روستا را به سلمه ابوهاشم نسبت می‌دهد که بنا بر روایت در سال ۶۳۴ میلادی در نبرد اجنادین کشته و در همین‌جا به خاک سپرده شد. بر پایه بررسی جای‌نام‌شناختی نوین، واژه «سلمه» از ریشه سامی Š-L-M به معنای «پرداختن» با پسوند آرامی ā- ساخته شده‌است.

جاده تاریخی یافا به سلمه امروزه با نام «جاده سلمه» () در مرز تل‌آویو و یافا برجای مانده‌است.

## تاریخ
### دوره بیزانسی

بقایای یک کارگاه شراب‌سازی (انگورفشار) متعلق به دوره بیزانس در سلمه کشف شده‌است. همچنین جغرافی‌دان مقدسی در سال ۹۸۵ میلادی در کتاب خود از آن با نام «کفر سَلَم» یاد کرده‌است.

### دوره عثمانی
در سال ۱۵۹۶ میلادی، سلمه روستایی در ناحیه رمله (لوای غزه) بود و ۱۷ خانوار مسلمان با جمعیتی حدود ۹۴ نفر داشت. ساکنان مالیاتی ثابت به میزان ۲۵ درصد بر فرآورده‌های کشاورزی شامل گندم، جو، دام و کندوهای عسل می‌پرداختند که مجموع آن ۱٬۰۰۰ آقچه بود.

فهرست روستایی عثمانی در حدود ۱۸۷۰ نشان می‌دهد سلمه ۷۳ خانه و ۲۱۶ نفر جمعیت مرد داشت. در سال ۱۸۸۲ بررسی غرب فلسطین از سوی صندوق اکتشاف فلسطین روستا را دارای ساختمان‌های خشتی، باغ‌ها و چاه‌ها توصیف کرد.

### بناهای مذهبی و فرهنگی
مسجد مرکزی سلمه و آرامگاه گنبددار سلمه ابوهاشم در سال ۱۸۱۰ میلادی به دست محمد ابونبوت، فرماندار یافا، بازسازی شد. مسجد دومی موسوم به «مسجد افغان‌ها» در سال ۱۹۲۷ به دست اعضای جامعه افغان ساکن روستا ساخته شد. سنت شفاهی از مسجدها و مقام‌های دیگری نیز یاد می‌کند از جمله مقام شیخ حسن، شیخ مونّس و نعیم بن عبدالله النحّام.

### دوره قیمومت بریتانیا

در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت سلمه ۱٬۱۸۷ نفر و همگی مسلمان بودند. این رقم در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین به ۳٬۶۹۱ نفر در ۸۰۰ خانه رسید.

آموزش در دوره قیمومت گسترش یافت: مدرسه پسرانه دولتی در سال ۱۹۲۰ گشایش یافت و تا سال ۱۹۴۱ شمار دانش‌آموزانش به ۸۸۰ نفر رسید؛ مدرسه دخترانه نیز در سال ۱۹۳۶ بنیان‌گذاری شد و ۲۵۰ دانش‌آموز داشت. مدرسه‌های دیگری مانند مدرسه شیخ مرشد سعاده و شیخ احمد الطیبی با کمک مالی محلی تأسیس شدند. بسیاری از دانش‌آموزان دوره متوسطه را در یافا و به‌ویژه در مدرسه پرآوازه عُمریه پی می‌گرفتند.

تا دهه ۱۹۴۰ سلمه به یک مرکز اقتصادی نیمهشهری تبدیل شده بود. زمین‌های بارور از مرکبات، موز، تره‌بار و غلات پشتیبانی می‌کرد و بنگاه‌هایی چون کارخانه‌های نساجی، لبنیاتی‌ها، آسیاب‌های آرد و کارخانه آب‌میوه و نوشابه در آن پا گرفته بود. شرکت‌های تعاونی مانند «شرکت تأمین و بازرگانی سلمه» و «شرکت سرمایه‌گذاری زمین سلمه» نشان‌دهنده پیوند آن با بازارهای منطقه‌ای بود. شرکت اتوبوسرانی «سلمه-العباسیه» نیز با مشارکت ساکنان سلمه و العباسیه تأسیس شده بود. کافه‌ها و باشگاه‌ها کانون زندگی سیاسی و اجتماعی بودند و نشست‌های گروه‌هایی چون اخوان‌المسلمین و جنبش جوانان نجاده را میزبانی می‌کردند.

در آمار روستایی ۱۹۴۵ جمعیت سلمه به ۶٬۷۳۰ نفر رسید که ۶٬۶۷۰ تن مسلمان و ۶۰ تن مسیحی بودند. مجموع زمین‌ها ۶٬۷۸۲ دونم بود که ۳٬۲۴۸ دونم مرکبات و موز، ۶۸۴ دونم باغ و زمین آبی و ۲٬۴۰۶ دونم زراعت غلات را دربرمی‌گرفت؛ ۱۱۴ دونم نیز بافت مسکونی بود. بر پایه اسناد محلی نزدیک به ۸۸۵ دونم از زمین‌ها پیش از ۱۹۴۸ به خریداران یهودی فروخته شده بود.

### شورش ۱۹۳۶–۱۹۳۹
سلمه نقشی برجسته در شورش اعراب در فلسطین (۱۹۳۶–۱۹۳۹) ایفا کرد. رزمندگان محلی به شبکه‌های شورشی گسترده‌تر پیوستند و چند تن از ساکنان روستا به جرم مشارکت در مقاومت مسلحانه در زندان عکا اعدام شدند.

### جنگ ۱۹۴۸
سلمه از سوی سکونتگاه‌های یهودی احاطه شده بود: تل‌آویو در غرب، رمت‌گان و پتح‌تیکوا در شمال. از هفته نخست پس از تصویب طرح تقسیم فلسطین در نوامبر ۱۹۴۷ درگیری‌ها آغاز شد.

در ۴ دسامبر ۱۹۴۷ گروهی ۱۲۰ تا ۱۵۰ نفره از مردان مسلح سلمه به سکونتگاه مجاور رمت عفال حمله بردند اما عقب رانده شدند. در ۸ دسامبر ساکنان سلمه در حمله به محله هاتیکوا در تل‌آویو شرکت کردند. در پی این رویدادها شماری از خانواده‌ها به لد و رمله گریختند. حملات شبانه متعددی از سوی نیروهای یهودی به سلمه صورت گرفت؛ یکی از بزرگ‌ترین آن‌ها در ۱۸ ژانویه ۱۹۴۸ به فرماندهی تیپ الکساندرونی بود.

در ژانویه و فوریه ۱۹۴۸ نیروهای پالماخ خانه‌هایی را در یازور و سلمه ویران کردند. نبردها از فوریه تا آوریل تقریباً هر روز ادامه داشت. در هفته پایانی آوریل ۱۹۴۸ هاگانا عملیات حامتس را برای تصرف روستاهای شرق یافا آغاز کرد. سلمه میان ۲۸ تا ۳۰ آوریل بدون مقاومت به اشغال تیپ الکساندرونی درآمد؛ بیشتر ساکنان پس از کشمکش میان رهبران محلی بر سر جنگیدن یا کوچیدن، روستا را ترک کرده بودند. گزارش‌های همزمان حاکی از آن بود که نزدیک به ۱۲٬۰۰۰ نفر از راهرویی که نیروهای یهودی باز گذاشته بودند خارج شدند.

اسکان مهاجران و پناهندگان یهودی در روستای تخلیه‌شده دو هفته بعد آغاز شد. در ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸ سلمه و بخشی از زمین‌هایش به تل‌آویو ملحق شد. محل سلمه امروزه محله کفار شالم را تشکیل می‌دهد.

### وضعیت کنونی
زمین‌های سلمه در گسترش شهری تل‌آویو، رمت‌گان و گیواتاییم جذب شده‌اند. از روستا چندین ساختمان برجای مانده‌است: خانه‌هایی چند، چهار کافه، مسجد، مقام سلمه ابوهاشم و دو مدرسه. بیشتر خانه‌ها رو به ویرانی‌اند مگر آن‌ها که یهودیان در آن ساکن شده‌اند. یکی از دو گورستان روستا متروک و پوشیده از گیاهان وحشی است و دیگری به بوستان اسرائیلی تبدیل شده‌است. درختان انجیر، سرو، نخل و درخت سدر در گوشه و کنار محوطه رویش دارند.

## خاندان‌ها و تبارشناسی
جمعیت سلمه از چند طایفه بزرگ (حمولَه) تشکیل می‌شد از جمله ابوعصبه، ابوفرده، ابولبده، ابوغزاله، ابوکشک، المصری و الطبری. روایات شفاهی گردآوری‌شده از ریش‌سفیدان روستا ابوعصبه را بزرگ‌ترین دودمان معرفی می‌کند که تبارشان را به قبایل عربی مهاجر به ناحیه یافا در دوره عثمانی می‌رسانند. خاندان‌های دیگر پیوندهای ازدواج و بازرگانی با روستاهای همسایه مانند یازور، کفرعانه و العباسیه داشتند که بازتاب‌دهنده جایگاه سلمه در پسکرانه گسترده یافا بود.

برخی خاندان‌ها به پیشه‌های ویژه شناخته می‌شدند: ابولبده به‌عنوان زمین‌داران و بازرگانان، ابوغزاله در تولید پارچه و ابوفرده به‌عنوان نگهبانان زیارتگاه‌ها و حافظان سنت شفاهی. در دوره قیمومت بسیاری از روستاییان در کشت مرکبات و کسب‌وکارهای شهری سرمایه‌گذاری کردند و ثروت نسلی و پیوندهای نیرومندی با بازارهای یافا پدیدآوردند.

## سنت‌های شفاهی و حافظه فرهنگی
روایات شفاهی ساکنان پیشین بر جایگاه محوری آرامگاه سلمه ابوهاشم تأکید دارند که مردم برای دریافت برکت و نذر (زیارت) به آن می‌رفتند. بزرگان روستا همچنین جشن‌های سالانه (مواسم) در باغ‌ها، رقص‌های محلی و سرودهای سنتی چون عتابا و میجنا را به یاد می‌آورند که همراه عروسی‌ها و کار جمعی در مزارع اجرا می‌شد. کافه‌های روستا از جمله کافه‌های خاندان ابولبده و المصری محل گردهمایی برای بحث‌های سیاسی، داستان‌سرایی و اجرای شاعران دوره‌گرد بودند.

روایات شفاهی سلمه را در آستانه ۱۹۴۸ مکانی نسبتاً مرفه با خیابان‌های سنگ‌فرش، مغازه‌ها و باشگاه‌های فرهنگی توصیف می‌کنند. ساکنان پیشین خاطرات دقیقی از زندگی روزمره، کارهای کشاورزی و پیوندهای خویشاوندی را نگاه داشته‌اند که اکنون بخشی از حافظه جمعی فلسطینیان آواره را تشکیل می‌دهد.

## چهره‌های سرشناس
در شورش ۱۹۳۶–۱۹۳۹ عبدالقادر ابوعصبه و پسرعمویش محمد ابولبده فرماندهان محلی بودند؛ هر دو در زندان عکا اعدام شدند. شیخ حسن ابوفرده، نگهبان آرامگاه سلمه ابوهاشم، به‌عنوان مرجع دینی و میانجی‌گر اختلافات روستا شناخته می‌شد.

علی ابوغزاله، صاحب کارخانه نساجی، در انجمن مرکبات‌کاران یافا فعال بود و خلیل ابوعصبه در سال ۱۹۳۴ شرکت تأمین و بازرگانی سلمه را بنیان‌گذاری کرد. در عرصه هنر، مصطفی الحلاج (۱۹۳۸–۲۰۰۲)، نقاش و چاپ‌گر فلسطینی که بعدها در دمشق ساکن شد، زادگاهش سلمه بود و به یکی از برجسته‌ترین هنرمندان گرافیک فلسطینی سده بیستم بدل شد.

از میان آموزگاران و پژوهشگران بازماندگان روستا، نزار احمد ابوعصبه مورخ روستاست که کتاب ۷۴۰ صفحه‌ای «البواسل» را دربارهٔ پیشینه سلمه نوشته‌است.

## آوارگان
ساکنان آواره سلمه به اردوگاه‌های آوارگان فلسطینی در کرانه باختری از جمله اردوگاه بلاطه، عسکر، العین، الامعری، الجلزون و عقبه جبر پناه بردند. شمار آوارگان سلمه در سال ۱۹۹۸ حدود ۴۷٬۹۴۲ نفر برآورد شده‌است.

## جستارهای وابسته
* فهرست شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
* عملیات حامتس
* یازور
* العباسیه

## منابع

* 
* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* Abu ʿAsba, Nizār Aḥmad (2025). *al-Bawāsil: Ḥikāyat Basālat Ahlī Balda Salama, Qaḍāʾ Yāfā*. Amman.
* Khalidi, W. (1992). *All That Remains: The Palestinian Villages Occupied and Depopulated by Israel in 1948*. Washington D.C. : Institute for Palestine Studies.
* Morris, B. (2004). *The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited*. Cambridge University Press.
* Morris, B. (2008). *1948: A History of the First Arab–Israeli War*. Yale University Press.
* Hadawi, S. (1970). *Village Statistics of 1945*. Palestine Liberation Organization Research Center.
* Hütteroth, W. -D. ; Abdulfattah, K. (1977). *Historical Geography of Palestine, Transjordan and Southern Syria in the Late 16th Century*. Erlangen.

## پیوند به بیرون
* Welcome To Salamah در Palestine Remembered
* Salama در ذاکرات

رده:روستاهای عربی خالی از سکنه پیش از جنگ ۱۹۴۸ عرب‌ها و اسرائیل
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان عربی
رده:مختصات در ویکی‌داده