سرحرف

**سرحرف** (به لاتین: ) حرفی است در آغاز یک واژه، فصل یا پاراگراف که اندازه‌ای بزرگ‌تر از بقیهٔ متن دارد. این واژه از کلمهٔ لاتین «initiālis» به معنای «آغازین» گرفته شده‌است. سرحرف معمولاً چندین سطر ارتفاع دارد و در کتاب‌ها و نسخه‌های خطی قدیمی ممکن است به‌صورت «سرحرف جاندارنما» یا «سرحرف تاریخ‌نگاشته» درآید. از سرحرف‌های مهم می‌توان به سرحرف بئاتوس (حرف B) در آغاز مزمور نخست در متن ولگاته (کتاب مقدس) اشاره کرد. این سرحرف‌های ویژه در نسخه‌های خطی تذهیب‌شده را «initia» (مفرد: «initium») نیز می‌نامیدند.

سرحرف‌ها از نظر ریخت‌شناسی به انواع گوناگونی تقسیم می‌شوند: حرف سرخ‌شده، حرف کتیبه‌ای، سرحرف تصویری، و سرحرف تاریخ‌نگاشته. در تاریخ حروف‌چینی و تایپوگرافی غربی، سرحرف‌ها نقش مهمی در سازمان‌دهی بصری متن و زیباسازی کتاب‌ها ایفا کرده‌اند. با اختراع چاپ نیز سرحرف‌ها از نسخه‌های دست‌نویس به آثار چاپی راه یافتند و امروزه در طراحی صفحات وب نیز کاربرد دارند.

## تاریخچه

سنت کلاسیک در به‌کارگیری حروف بزرگ برای سرحرف‌ها کندرو بود؛ در متون رومی بازمانده حتی جداسازی واژه‌ها نیز دشوار است، زیرا از فاصله‌گذاری استفاده نمی‌شد. در دوران باستان پسین (حدود سدهٔ چهارم تا ششم میلادی) هر دو شیوه در ایتالیا رایج شد و سرحرف‌ها معمولاً در حاشیهٔ چپ قرار می‌گرفتند و حدود دو برابر حروف دیگر بلند بودند.

نوآوری بنیادین تذهیب جزیره‌ای آن بود که سرحرف‌ها را بسیار بزرگ‌تر ساخت و حروف بلافاصله پس از سرحرف نیز بزرگ‌تر از متن عادی بودند اما اندازه‌شان به‌تدریج کاهش می‌یافت (اثر «دیمینوئندو»). پس‌ازآن سرحرف‌ها بزرگ‌تر و رنگی‌تر شدند و بیش‌ازپیش در بقیهٔ متن نفوذ کردند تا جایی که گاه کل صفحه را فرامی‌گرفتند. تزیین سرحرف‌های جزیره‌ای عموماً انتزاعی و هندسی بود یا جانوران را در الگوهایی تکراری به کار می‌برد. سرحرف‌های تاریخ‌نگاشته ابداع هنر جزیره‌ای بودند اما تا تحولات بعدی هنر اوتونی، هنر آنگلوساکسون و به‌ویژه سبک رمانسک رواج گسترده نیافتند. پس از این دوره، در هنر گوتیک نقاشی‌های بزرگ صحنه‌ها در فضاهای مستطیلی قاب‌دار جای گرفتند و سرحرف‌ها دوباره کوچک‌تر شدند.

### از نسخه‌های خطی تا چاپ
در نخستین سال‌های تاریخ چاپ، حروف‌چین‌ها فضای لازم را خالی می‌گذاشتند تا سرحرف‌ها بعداً به‌دست خطاط یا نقاش مینیاتور افزوده شود. سپس سرحرف‌ها با قطعه‌های جداگانه به فن چاپ چوبی یا فلزکوبی چاپ شدند. راهبان قرون وسطا هنر سرحرف‌سازی را در تذهیب‌های خود به اوج رساندند و سرحرف‌ها از حروف ساده و سرخ‌رنگ به حروف بزرگ و تزیین‌شده با نقوش تصویری و هندسی تحول یافتند.


File:Ann Arbor, University of Michigan P.Mich.inv. 6238 (Papyrus 46) fol. 142r - 2 Corinthians 11,33-12,9.jpg|متن یونانی کتاب مقدس از پاپیروس ۴۶، حدود سال ۲۰۰ میلادی، بدون سرحرف و تقریباً بدون فاصله بین واژه‌ها
File:Codex Alexandrinus f41v - Luke.jpg|دفترنامه اسکندریه سدهٔ پنجم با سرحرف‌ها در حاشیهٔ چپ
File:Leaves from a Coptic Manuscript MET sf21-148-1as2.jpg|برگی از نسخهٔ خطی قبطی، سده‌های ششم تا چهاردهم، موزهٔ متروپولیتن نیویورک
File:CathachOfStColumba.jpg|اثر «دیمینوئندو» در نخستین حروف پس از سرحرف در کتاب کاتاخ سنت کلومبا (ایرلندی، سدهٔ هفتم)
File:KellsDecoratedInitial.jpg|یکی از هزاران سرحرف کوچک آراسته از کتاب کیلز
File:Meister der Franko-Sächsischen Gruppe 001.jpg|«In principio» از آغاز انجیل یوحنا، سدهٔ نهم
File:Illuminated capital letter D, Mokvi Gospels (2).jpg|حرف گرجی تذهیب‌شدهٔ «D» از اناجیل موکوی
File:JesseTree.jpg|سرحرف بزرگ L از یک کتاب مقدس رمانسک
File:Mainz - Johann Fust & Peter Schoeffer (printers) - Mainz Psalter - Google Art Project.jpg|صفحهٔ آغازین مزامیر ماینتس، چاپ ۱۴۵۷، با سرحرف‌های چاپی کوچک و سرحرف‌های ترسیمی بزرگ
File:Fraktur.png|فراکتور
File:Agricola.jpg|پارتیتور الکساندر آگریکولا: «Fortem virili"
Lettrine et petites capitales.JPG|سرحرف P به ارتفاع دو سطر، همراه با حروف ریز درشت


## انواع سرحرف
سرحرف‌ها از نظر ریخت‌شناسی طبقه‌بندی می‌شوند: حرف سرخ‌شده (به سرخ رنگ‌آمیزی‌شده)؛ حرف کتیبه‌ای که از حروف بزرگ رومی تقلید می‌کند؛ سرحرف تصویری (معمولاً در مینیاتورها)؛ و سرحرف تاریخ‌نگاشته که صحنه‌هایی روایی را به نمایش می‌گذارد.

اندازه و تزیینات سرحرف سرنخ‌هایی دربارهٔ اهمیت و جایگاه آن در متن فراهم می‌آورد. حروفی که بخش تازه‌ای از متن یا قسمت مهمی را آغاز می‌کردند، آرایش و فضای بیشتری دریافت می‌داشتند. سرحرف‌ها نقطهٔ ارجاع بصری نیز بودند و «تقسیم متن به کتاب‌ها، فصل‌ها، بندها و گاه حتی آیه‌ها» را مشخص می‌ساختند؛ چراکه به‌دلیل هزینهٔ بالای پوست‌نوشته، قرارداد امروزی مبنی بر آغاز هر بخش جدید در صفحه‌ای نو هنوز پدید نیامده بود. در نسخه‌های خطی مجلل گاه یک صفحهٔ کامل به سرحرف تاریخ‌نگاشته اختصاص می‌یافت.

### سرحرف فرورفته

«سرحرف فرورفته» (Drop cap) سرحرفی است که درون حاشیه‌های متن قرار می‌گیرد و چندین سطر در عمق بند فرومی‌رود و برخی از سطرهای عادی را تورفتگی می‌دهد. این شیوه حاشیه‌های چپ و بالای بند را هم‌تراز نگه می‌دارد.

در مرورگرهای رایانه‌ای امروزی این شیوه با ترکیبی از اچ‌تی‌ام‌ال و سی‌اس‌اس قابل اجرا است. از سال ۲۰۰۳ اتحادیه وب جهان‌گستر بر ماژول‌های حروف آغازین برای سطح ۳ چیدمان درون‌خطی سی‌اس‌اس کار می‌کند تا نمایش سرحرف‌ها در صفحات وب را استانداردسازی نماید.

در برخی نسخه‌های خطی کهن، نخستین حرف با اندازهٔ عادی پس از سرحرف فرورفته نیز بزرگ‌نوشته می‌شد؛ چنان‌که در مزامیر ماینتس (بالا) و چاپ اصلی سونت‌های شکسپیر در ۱۶۰۹ دیده می‌شود. این شیوه تداعی‌کنندهٔ سبک‌دست‌نوشتهٔ «دیمینوئندو» بود که اندازهٔ متن را در طول سطر نخست به‌تدریج کاهش می‌داد.

### سرحرف جاندارنما

«سرحرف جاندارنما» (Inhabited initial) سرحرفی بزرگ‌شده در آغاز بند یا بخشی از متن است که تصاویری از پیکره‌های انسانی یا جانوری را در درون حرف جای می‌دهد. این سرحرف با سرحرف تاریخ‌نگاشته متفاوت است: در سرحرف تاریخ‌نگاشته صحنه یا داستانی مشخص بازنمایی می‌شود، حال‌آنکه پیکره‌های سرحرف جاندارنما روایتی خاص ندارند. پیکره‌ها ممکن است به محتوای متن مرتبط باشند یا صرفاً تزیینی باشند.

### سرحرف تاریخ‌نگاشته

«سرحرف تاریخ‌نگاشته» (Historiated initial) سرحرفی بزرگ‌شده در آغاز بند یا بخشی از متن است که تصویری را در خود جای داده‌است. به‌طور دقیق، سرحرف تاریخ‌نگاشته چهره‌ای قابل‌شناسایی یا صحنه‌ای مشخص را نشان می‌دهد. هر دو نوع در نسخه‌های خطی تذهیب‌شدهٔ مجلل بسیار رایج و پرکار شدند.

این سرحرف‌های مصور نخستین‌بار در هنر جزیره‌ای اوایل سدهٔ هشتم پدید آمدند. کهن‌ترین نمونهٔ شناخته‌شده در «بید سن‌پترزبورگ» — نسخه‌ای خطی جزیره‌ای از سال‌های ۷۳۱ تا ۷۴۶ میلادی — یافت می‌شود و «مزامیر وسپاسیان» نمونهٔ دیگری دارد.

## مسئلهٔ نشانهٔ گفتاورد آغازین
راه‌حل پذیرفته‌شدهٔ واحدی برای جایگذاری سرحرف هنگامی که پیش از نخستین حرف یک علامت گفتاورد آغازین وجود داشته باشد مطرح نیست. شیوه‌نامه شیکاگو دو گزینه پیشنهاد می‌کند: نخست حذف کامل نشانهٔ گفتاورد آغازین؛ و دوم هم‌اندازه کردن آن با سرحرف.

در سنت تایپوگرافی آلمانی نیز گفته شده‌است که اگر متن با سرحرف فرورفته آغاز شود و نشانهٔ نقل‌قول نخستین نشانه باشد، آن نشانه و حرف بعدی با هم سرحرف قرار می‌گیرند؛ هرچند برخی حروف‌چینان ترجیح می‌دهند نشانهٔ نقل‌قول را به اندازهٔ متن عادی پیش از سرحرف بگذارند.

## تایپوگرافی نوین
در تایپوگرافی امروزی، سرحرف‌ها معمولاً حروف بزرگ از اندازه‌های درشت‌تر هستند که می‌توانند یک یا چند سطر ارتفاع داشته باشند و از نظر سبکی باید با قلم پایه هماهنگ باشند. بر اساس جایگذاری در ستون متن، انواعی از سرحرف‌ها شناسایی شده‌اند: سرحرف آزادایستاده، سرحرف درون‌ساخت، سرحرف آویزان، سرحرف پیوسته و سرحرف قاب‌دار.

همچنین از نظر شکل ظاهری به سرحرف‌های حروف‌چینی ساده، سرحرف‌های آراسته و سرحرف‌های مصور تقسیم می‌شوند.

## جستارهای وابسته
* خوشنویسی
* تذهیب
* تذهیب جزیره‌ای
* سرحرف مزین
* مینیاتور (تذهیب)
* مونوگرام
* تایپوگرافی
* کتاب کیلز

## منابع

## پیوند به بیرون
* تاریخچهٔ سرحرف‌ها در ilovetypography.com
* انواع سرحرف‌های تذهیبی در واژه‌نامهٔ هنر و معماری قرون وسطایی

رده:تایپوگرافی
رده:طراحی کتاب
رده:شمایل‌نگاری نسخه‌های خطی تذهیب‌شده
رده:شمایل‌نگاری
رده:نقش‌مایه‌ها