دروازه مراد

**دروازه مراد** (به ) دروازه بزرگی است که در دیوار شرقی حیاط مرکزی مجموعه کاخ شروان‌شاهان در شهر قدیمی باکو، آذربایجان واقع شده است. این تنها بنای قرن شانزدهم در قلمرو این مجموعه است.

دروازه مراد بخشی از کاخ شروان‌شاهان است که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.

## تاریخچه
### محیط تاریخی
در سال ۱۵۷۶، پس از مرگ شاه تهماسب اول، جانشین او، شاه اسماعیل دوم، بر تخت سلطنت نشست. حاکم جدید، با بی‌اعتنایی به مفاد پیمان آماسیه که در سال ۱۵۵۵ منعقد شده بود، در تلاش است تا امیران عثمانی را به سمت خود جذب کند؛ بنابراین، سلطان مراد سوم عثمانی به بیگلربیگی وانا دستور داد تا ثبات منطقه را حفظ کند. روابط میان دو دولت زمانی پرتنش‌تر شد که والی لرستانِ صفوی به عثمانیان پیوست. پس از مرگ شاه اسماعیل دوم در سال ۱۵۷۷، نبرد بر سر تاج و تخت آغاز شد. در چنین اوضاع سیاسی دشواری برای دولت صفوی، سلطان مراد سوم رسماً اعلان جنگ داد.

این جنگ که دهه‌های ۱۵۷۸ تا ۱۵۹۰ را در بر می‌گرفت، در جبهه قفقاز در شمال و در جبهه عراق در جنوب در جریان بود. در سال ۱۵۷۸، شاه محمد خدابنده بر تخت سلطنت صفویان نشست. در نتیجه نبرد چلدر که در ۹ اوت ۱۵۷۸ بین ارتش عثمانی و صفویان رخ داد، صفویان کنترل تمام گرجستان، از جمله تفلیس را از دست دادند. در نتیجه نبرد بین عثمانی‌ها و صفویان در سال ۱۵۸۳، داغستان و شیروان تحت کنترل عثمانی‌ها درآمد. مرزهای آنها در شرق تا حد امکان گسترش یافت و آنها برای اولین بار به دریای خزر دسترسی پیدا کردند. طبق عهدنامه فرهاد پاشا که در سال ۱۵۹۰ توسط عثمانی‌ها و صفویان امضا شد، انتقال کل شیروان به حکومت عثمانی‌ها به رسمیت شناخته شد.

### ساخت و ساز
دروازه مراد تنها بنای قرن شانزدهم در قلمرو کاخ شروان‌شاهان است.  کتیبه عربی بین دو مدالیون در بالای سردر به این شرح است:

این بنا توسط معمار تبریزی، امیرشاه، ساخته شده است. 

### عملکرد
اگر به طرح کلی مجموعه کاخ توجه شود، آشکار می‌گردد که در این بخش از حیاط حتی یک در نیز وجود ندارد که بتوان از طریق آن وارد بنای کاخ شد؛ بنابراین، ایوان ورودی (پورتال) به‌گونه‌ای جدا و بدون ارتباط با دیوارهای مجاور خود ساخته شده است. این ایوان از سنگ‌های روکار باکیفیت و دارای درزهای دقیق و ظریف ساخته شده است. دیواری که از سنگ‌های ناهموار تراش‌خورده تشکیل شده، نه از نظر اندازه و نه از نظر نحوه اتصال درزها با بنای ایوان همخوانی ندارد و ظاهری موقتی و متعلق به دوره‌ای متأخرتر دارد. صدیق داداشوف و م. حسین‌اف اشاره می‌کنند که شاید یکی از حاکمان قصد ساخت بنایی در این محل را داشته، اما چیزی مانع از اجرای آن شده است. افزون بر این، بر اساس کتیبه‌ای که بر ایوان قرار دارد، دستور ساخت بنایی در این مکان داده شده بوده، نه ساخت دروازه.

## ویژگی‌های معماری
این درگاه در دیوار شرقی حیاط مرکزی مجموعه کاخ شیروانشاهان واقع شده است. از نظر معماری، به سبک تخت جمشید و مقبره شیروانشاهان ساخته شده است، اما از نظر کیفیت پردازش و تزئینات از آنها پایین‌تر است. 

در ایوان‌های «صفه» و «آرامگاه شروانشاهان»، درگاه‌هایی کوتاه اما خوش‌تناسب وجود دارد که به نوعی مقیاس و تناسب بصری ایجاد می‌کنند. همین ویژگی باعث شده بود که بیننده، در مواجهه با آن ایوان‌ها، احساس شکوه، عظمت و شکلی باشکوه از معماری را تجربه کند؛ گویی با بنایی بسیار والا و پرابهت روبه‌رو است. اما در اینجا چنین نیست. بخش ورودی ایوان، با دهانه‌ای پهن، کوتاه و نامتناسب، هماهنگی کلی را از بین برده و تأثیر بصری اثر را به شکل محسوسی تضعیف کرده است. به همین دلیل، برخلاف دیگر بخش‌های مجموعه شروانشاهان که با دقت در مقیاس و تناسبات هندسی طراحی شده‌اند، این قسمت فاقد همان احساس «بزرگی» و «وقار» معماری اسلامی–آذربایجانی است و بیشتر به بخشی ناتمام یا دچار تغییر در دوره‌ای بعد شباهت دارد.

## جستارهای وابسته
* شهر قدیمی
* قلعه دختر
* آرامگاه کاخ شروان‌شاهان

## منابع

رده:جاذبه‌های گردشگری در باکو
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در باکو
رده:قاب نقشه جعبه اطلاعات بدون شناسه مرتبط OSM در ویکی‌داده
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:معماری سده ۱۶ (میلادی)
رده:مقاله‌های دارای واژگان به زبان ترکی آذربایجانی
رده:میراث جهانی در جمهوری آذربایجان