یادداشت تفاهم وای ریور

**یادداشت تفاهم وای ریور** توافق‌نامه‌ای میان اسرائیل و تشکیلات خودگردان فلسطین بود که در نشستی در وای ریور در ایالت مریلند آمریکا از ۱۵ تا ۲۳ اکتبر ۱۹۹۸ به مذاکره گذاشته شد. هدف این یادداشت تفاهم از سرگیری اجرای موافقت‌نامه موقت دربارهٔ کرانه باختری و نوار غزه (پیمان اسلو ۲) مصوب ۱۹۹۵ بود. این سند در ۲۳ اکتبر ۱۹۹۸ در کاخ سفید با میانجی‌گری بیل کلینتون رئیس‌جمهور آمریکا به امضای بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر اسرائیل و یاسر عرفات رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین رسید. کنست (پارلمان اسرائیل) در ۱۷ نوامبر ۱۹۹۸ با ۷۵ رأی موافق در برابر ۱۹ رأی مخالف این یادداشت تفاهم را تصویب کرد.

یادداشت تفاهم وای ریور عقب‌نشینی تدریجی نیروهای اسرائیلی از ۱۳ درصد دیگر از کرانه باختری و انتقال ۱۴ درصد از مناطق تحت مدیریت مشترک به مدیریت کامل فلسطینی را پیش‌بینی می‌کرد. در مقابل، طرف فلسطینی متعهد به مبارزه با تروریسم، جمع‌آوری سلاح‌های غیرقانونی و اصلاح مفاد منشور فلسطین می‌شد. با این حال، تا دسامبر ۱۹۹۸ تنها بخش نخست از بازآرایی نیروها اجرا شده بود و هر دو طرف یکدیگر را به نقض تعهدات متهم کردند. در نهایت اجرای کامل این توافق‌نامه هیچ‌گاه به سرانجام نرسید.

## پیشینه

برای اجرای پیمان اسلو ۲ و تسهیل عقب‌نشینی اسرائیل از بخش‌هایی از کرانه باختری، اسرائیل و تشکیلات خودگردان فلسطین شماری از توافق‌نامه‌ها و پروتکل‌ها را امضا کردند. این اسناد مسئولیت‌های دوجانبه از جمله بازآرایی‌های بیشتر و ترتیبات امنیتی را دربرمی‌گرفت.

در ۱۹۹۴ «موافقت‌نامه انتقال مقدماتی اختیارات و مسئولیت‌ها میان اسرائیل و سازمان آزادی‌بخش فلسطین» امضا شد. در ۱۹۹۵ «پروتکل انتقال بیشتر اختیارات و مسئولیت‌ها» به دنبال آن آمد. پروتکل الخلیل ۱۹۹۷ نیز عقب‌نشینی از ۸۰ درصد شهر الخلیل و تقسیم آن به دو منطقه را تنظیم کرد.

از سوی دیگر، پس از ترور یحیی عیاش به دست اسرائیل در ژانویه ۱۹۹۶ و حملات انتقام‌جویانه حماس، روند صلح کند شد. با به قدرت رسیدن نتانیاهو در ژوئن ۱۹۹۶ فرایند صلح عملاً متوقف شد و او معادله «امنیت در برابر صلح» را جایگزین «زمین در برابر صلح» کرد.

## نشست
نشست با میانجی‌گری ایالات متحده در مرکز کنفرانس وای ریور مؤسسه آسپن نزدیک وای میلز (مریلند) برگزار شد. رئیس‌جمهور بیل کلینتون نشست را در ۱۵ اکتبر گشود و دست‌کم شش بار به محل مذاکرات بازگشت تا نتانیاهو و عرفات را به نهایی کردن توافق ترغیب کند. در آخرین تلاش برای غلبه بر موانع باقی‌مانده، کلینتون از ملک حسین پادشاه اردن که پیش‌تر نقشی در کاهش تنش‌ها میان دو طرف داشت دعوت کرد تا به مذاکرات بپیوندد.

در روز پایانی مذاکرات، توافق تقریباً با شکست روبه‌رو شد. نخست‌وزیر نتانیاهو از رئیس‌جمهور کلینتون خواست جاناتان پولارد، افسر اطلاعات نیروی دریایی آمریکا که از ۱۹۸۵ به جرم ارائه اطلاعات طبقه‌بندی‌شده به اسرائیل به حبس ابد محکوم شده بود، را آزاد کند. اختلاف شدیدی پدید آمد؛ نتانیاهو مدعی بود کلینتون قول آزادی پولارد را داده و کلینتون می‌گفت تنها قول «بازبینی» پرونده را داده‌است. گزارش شد که جرج تنت مدیر وقت سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) تهدید به استعفا کرده بود اگر پولارد آزاد شود.

سرانجام، توافق‌نامه توسط نتانیاهو و عرفات رئیس سازمان آزادی‌بخش فلسطین در کاخ سفید امضا شد و رئیس‌جمهور کلینتون نقش شاهد رسمی را ایفا کرد.

## بازآرایی نیروها
بازآرایی‌های بیشتر () در یادداشت تفاهم وای ریور به سه مرحله‌ای اشاره دارد که در ضمیمه ۱ از پیوست یکم پیمان اسلو ۲ پیش‌بینی شده بود. تنها مرحله‌های ۱ و ۲ مشخص شده بودند و مرحله ۳ به «کمیته بازآرایی سوم» واگذار شده بود.

### مرحله‌های یک و دو
مرحله‌های یک و دو که در پیمان اسلو ۲ مشخص نشده بودند، انتقال ۱۳ درصد از منطقه C به فلسطینیان و جابه‌جایی بخش‌هایی از منطقه B به منطقه A را دربرمی‌گرفت. بازآرایی به سه گام تقسیم شد:
* **گام ۱** (نوامبر ۱۹۹۸): ۲٪ از منطقه C به B؛ ۱/۷٪ از B به A
* **گام ۲** (دسامبر ۱۹۹۸): ۵٪ از منطقه C به B
* **گام ۳** (ژانویه ۱۹۹۹): ۵٪ از منطقه C به B؛ ۱٪ از C به A؛ ۱/۷٪ از B به A

در مجموع، ۱۳ درصد از منطقه C منتقل می‌شد. منطقه B با ۱۳ درصد و منطقه A با ۱۴ درصد افزایش می‌یافت. در صورت اجرای کامل، منطقه C از حدود ۷۴ درصد به ۶۱ درصد کاهش می‌یافت. با این حال، بند یکم مقرر کرده بود که ۳ درصد از منطقه B به عنوان ذخیره‌گاه‌های طبیعی با نظارت کامل اسرائیل تعیین شود که فلسطینیان نه دسترسی آزاد به آن داشتند و نه اجازه ساخت‌وساز جدید.

این ویژگی نتیجه سوءتفاهمی دربارهٔ «خط قرمز» نتانیاهو بود. او به دنیس راس مذاکره‌کننده آمریکایی گفته بود حاضر است تا «پایین‌ترین عدد دورقمی نوجوانانه» عقب‌نشینی کند و راس عرفات را قانع کرد رقم ۱۳ درصد را بپذیرد. بعدها نتانیاهو ادعا کرد منظورش ۱۱ درصد بوده و راس ایده ذخیره‌گاه‌های طبیعی را برای پر کردن فاصله میان ۱۱ و ۱۳ درصد مطرح کرد.

## امنیت
در بخش ترتیبات امنیتی موافقت‌نامه موقت، طرف فلسطینی متعهد شد تمام اقدامات لازم برای جلوگیری از اعمال تروریستی، جنایی و خصمانه علیه طرف اسرائیلی را انجام دهد و به همین ترتیب طرف اسرائیلی نیز چنین تعهدی نسبت به طرف فلسطینی پذیرفت.

### اقدامات امنیتی
#### غیرقانونی کردن و مبارزه با سازمان‌های تروریستی
طرف فلسطینی موظف بود سیاست «عدم مدارای مطلق» با ترور و خشونت را اعلام کند و برنامه‌ای عملیاتی برای مبارزه نظام‌مند با سازمان‌های تروریستی و زیرساخت‌های آن‌ها تنظیم نماید. یک کمیته آمریکایی-فلسطینی هر دو هفته یک بار برای بررسی اقدامات علیه هسته‌های تروریستی تشکیل جلسه می‌داد.

#### ممنوعیت سلاح‌های غیرقانونی
طرف فلسطینی متعهد شد چارچوب قانونی مؤثری برای جرم‌انگاری واردات، ساخت یا خریدوفروش غیرمجاز سلاح و مهمات ایجاد کند و برنامه‌ای نظام‌مند برای جمع‌آوری این اقلام اجرا نماید. ایالات متحده موافقت کرد در اجرای این برنامه یاری رساند. همچنین کمیته‌ای سه‌جانبه آمریکایی-فلسطینی-اسرائیلی برای جلوگیری از قاچاق سلاح تشکیل شد.

#### جلوگیری از تحریک
طرف فلسطینی موظف بود فرمانی صادر کند که تمام اشکال تحریک به خشونت یا ترور را ممنوع سازد. کمیته‌ای سه‌جانبه شامل کارشناس رسانه، نماینده مجری قانون، کارشناس آموزشی و یک مقام منتخب سابق یا کنونی از هر طرف برای نظارت بر موارد احتمالی تحریک تشکیل می‌شد.

### همکاری امنیتی
دو طرف توافق کردند همکاری امنیتی‌شان بر پایه روحیه مشارکت باشد و شامل همکاری دوجانبه کامل و مستمر، تبادل تخصص پزشکی قانونی و آموزش و نیز کمیته سه‌جانبه سطح بالا باشد که دست‌کم هر دو هفته یک بار تشکیل جلسه دهد.

### دیگر مسائل امنیتی
#### نیروی پلیس فلسطین
طرف فلسطینی متعهد شد فهرست نیروهای پلیس خود را مطابق توافق‌نامه‌های پیشین به طرف اسرائیلی ارائه دهد. بر پایه منابع آلمانی‌زبان، شمار نیروی پلیس فلسطینی به دو برابر حد مجاز در پیمان اسلو رسیده بود و کاهش آن در دستور کار قرار گرفت.

#### منشور سازمان آزادی‌بخش فلسطین
کمیته اجرایی سازمان آزادی‌بخش فلسطین و شورای مرکزی فلسطین موظف بودند نامه ۲۲ ژانویه ۱۹۹۸ عرفات به کلینتون دربارهٔ ابطال مفاد ناسازگار منشور فلسطین با نامه‌های مبادله‌شده میان سازمان آزادی‌بخش و دولت اسرائیل در ۹ تا ۱۰ سپتامبر ۱۹۹۳ را تأیید کنند.

#### حقوق بشر و حاکمیت قانون
هر دو طرف متعهد شدند هنجارهای پذیرفته‌شده حقوق بشر و حاکمیت قانون را رعایت کنند و حفاظت از مردم، احترام به کرامت انسانی و پرهیز از آزار و اذیت را سرلوحه قرار دهند.

## مسائل اقتصادی
دو طرف بر بهبود روابط و گسترش فعال توسعه اقتصادی در کرانه باختری و نوار غزه تأکید کردند. ترتیبات مربوط به گشایش به‌موقع شهرک صنعتی غزه مورد توافق قرار گرفت. مذاکرات دربارهٔ گذرگاه امن فوراً از سر گرفته می‌شد. دو طرف اهمیت بندر غزه برای توسعه اقتصاد فلسطین و گسترش بازرگانی فلسطینی را تأیید کردند و بر ضرورت گفت‌وگوی اقتصادی راهبردی و ادامه کمک‌های بین‌المللی اهداکنندگان توافق نمودند.

## مذاکرات وضعیت دائم
دو طرف توافق کردند مذاکرات وضعیت دائمی را فوراً با شتاب بیشتری از سر بگیرند و تلاش جدی برای دستیابی به توافق تا ۴ مه ۱۹۹۹ داشته باشند.

## اقدامات یکجانبه
با شناسایی ضرورت ایجاد فضای مثبت برای مذاکرات، هیچ‌یک از دو طرف نباید اقدامی آغاز می‌کرد یا گامی برمی‌داشت که وضعیت کرانه باختری و نوار غزه را بر خلاف موافقت‌نامه موقت تغییر دهد.

## اجرا و شکست
در ۱۸ دسامبر ۱۹۹۸ دولت کلینتون و اتحادیه اروپا اعلام رضایت از اجرای مرحله نخست یادداشت تفاهم توسط هر دو طرف کردند. با این حال، تا آن زمان جهاد اسلامی فلسطین حمله تروریستی مرگباری را در اورشلیم انجام داده بود و اسرائیل تنها گام ۱ از بازآرایی بیشتر را اجرا کرده بود؛ یعنی به جای عقب‌نشینی از ۱۳ درصد مقرر، تنها از ۲ درصد منطقه C عقب‌نشینی کرده بود. هر دو طرف یکدیگر را به عدم انجام تعهدات متهم ساختند و اجرای کامل توافق‌نامه ناتمام ماند.

بر پایه منابع آلمانی‌زبان، تا دسامبر ۱۹۹۸ تنها نزدیک به یک‌سوم مفاد توافق‌نامه اجرا شده بود.

## پیامدهای سیاسی در اسرائیل
یادداشت تفاهم وای ریور در اسرائیل محبوبیت گسترده‌ای داشت و بر پایه نظرسنجی‌های اوایل نوامبر، ۷۴ درصد اسرائیلی‌ها از آن پشتیبانی می‌کردند. با این حال، نخست‌وزیر نتانیاهو با مخالفت درون حزب لیکود روبه‌رو شد و رأی‌گیری تصویب در هیئت دولت را به تأخیر انداخت و در همان حال از دولت کلینتون تضمین‌هایی دربارهٔ اجرای توافق خواست.

نتانیاهو به جای تشکیل کابینه وحدت ملی با رهبر اپوزیسیون ایهود باراک، کوشید تندروهای لیکود را با توقف اجرای توافق در اوایل دسامبر آرام کند. نارضایتی هم‌زمان حزب کارگر باراک و جناح راست لیکود به رأی عدم اعتماد علیه دولت او انجامید که انتخابات عمومی مه ۱۹۹۹ را رقم زد. باراک پیروز شد و متعهد به ادامه فرایند صلح اسرائیل و فلسطین گردید.

باراک به دنبال اجرای سریع یادداشت تفاهم وای ریور بود و مذاکرات وضعیت نهایی را پی گرفت. در ۵ سپتامبر ۱۹۹۹ باراک و عرفات توافق‌نامه پیگیرانه‌ای را در شرم‌الشیخ (مصر) امضا کردند.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن رسمی یادداشت تفاهم وای ریور در وبگاه کنست
* تصویب یادداشت تفاهم وای ریور در کنست

رده:تاریخ روابط خارجی ایالات متحده آمریکا
رده:اسرائیل در ۱۹۹۸ (میلادی)
رده:فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
رده:روابط اسرائیل و ایالات متحده آمریکا
رده:روابط بین‌الملل در ۱۹۹۸ (میلادی)
رده:روابط فلسطین و ایالات متحده آمریکا
رده:فلسطین در ۱۹۹۸ (میلادی)
رده:مریلند در ۱۹۹۸ (میلادی)