مردم شوشتری

**شوشتری‌ها** و یا از قول برخی منابع نیمه مطمئن، **هوزی‌ها**، اهالی بومی شهر تاریخی شوشتر و بسیاری روستاهای پیرامون آن در استان خوزستان بوده‌اند. این مردم دارای تاریخ، فرهنگ و هویت محلی پربار هستند و نقش مهمی در تاریخ فرهنگی، اقتصادی و مذهبی استان خوزستان ایفا کرده‌اند.

## تاریخ
پیشینهٔ تاریخی شوشتر و مردم شوشتری را می‌توان از دو منظر بررسی کرد: **تاریخ سکونت در شوشتر** و **تاریخ شهر شوشتر**.

### دوره پیشاتاریخ و دوره ایلامی
پروفسور گیرشمن، باستان‌شناس فرانسوی، غار پبده در شمال‌شرقی شوشتر را نخستین سکونتگاه انسانی در ایران می‌داند و قدمت حضور انسان در این قسمت را تا ده هزار سال پیش تخمین زده‌است. همچنین والتر هینس، ایلام‌شناس آلمانی، در کتاب *«دنیای گمشدهٔ ایلام*» احتمال داده‌است که شوشتر امروزی همان «**آدامدن**» ایلامی بوده است. به‌گفته برخی پژوهشگران، مرکز کهن‌تر شهر، در محله‌ای به‌نام «دستوا» قرار داشته‌است. کاوش‌های باستان‌شناسی در سال ۱۳۸۳ خورشیدی در تپهٔ ابوچیزان شوشتر، آثاری هفت‌هزار ساله از حکومت‌های اولیهٔ شوش را آشکار کرد. در متون یونانی و رومی از شوشتر با نام «Šurkutir» یاد شده‌است و در جهان عرب این شهر را «تستر» می‌نامیدند.

### دوران باستان و ساسانیان
بر اساس روایت‌های تاریخی، برخی منابع، ساخت شوشتر را به هوشنگ پیشدادی نسبت داده‌اند. شاهنامه فردوسی نیز ساخت سد شادروان شوشتر را به شاپور یکم ساسانی نسبت می‌دهد. از دوره هخامنشیان مدرک و سندی همچون وجود قلعه سلاسل و نهر دارا (منسوب به داریوش) در دست است. از دوره اشکانیان نیز سفال‌ها و اشیای بسیاری در پهنه‌ی شهر شوشتر کشف شده است. در دوره ساسانیان، شوشتر از مهم‌ترین شهرهای ایران بود. بناهای گسترده‌ی آبی، شامل سدها، پل‌ها، آسیاب‌های آبی و کانال‌ها در این زمان ساخته شدند که امروز به‌عنوان سازه‌های آبی شوشتر شناخته می‌شوند و در میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.

### دوران اسلامی
در سال ۱۷ هجری، شوشتر پس از محاصره‌ای طولانی به‌دست سپاه مسلمانان به فرماندهی ابوموسی اشعری فتح شد. فرمانده ایرانی در شوشتر، هرمزان، به اسارت در آمد و به علی سپرده شد. در این نبرد براء بن مالک، از یاران محمد، کشته شد و در نزدیکی قلعه سلاسل دفن گردید. آرامگاه او نخستین بقعهٔ اسلامی در ایران به شمار می‌آید. در سده‌های بعد، شوشتر همواره مرکز حکومتی خوزستان بود و جایگاه مهمی در علم، فرهنگ و معارف اسلامی داشت. موقعیت راهبردی شوشتر باعث شد که کنترل شوشتر به معنای تسلط بر خوزستان باشد.

### صفویان تا زندیان
در دورهٔ صفویه شوشتر از رونق برخوردار بود و عمران و آبادی در آن گسترش یافت. حمله‌های سید محمد مشعشعی در سده نهم هجری و درگیری‌های ناشی از آن از وقایع مهم این دوره است. در زمان شاه عباس امنیت دوباره برقرار شد. در دورهٔ نادرشاه افشار به‌سبب شورش محلی، او به شوشتر لشکر کشید و پس از فتح، دستور بازسازی بند میزان را صادر کرد. برخی از طایفه‌های افشار نیز در پیرامون شوشتر سکونت داده شدند. در دوران کریم‌خان زند و پس از او، اختلاف‌هایی در شهر دیده می‌شد. بازسازی دوبارهٔ بند میزان و رونق کشاورزی، از رویدادهای این دوره است.

### قاجاریه
در دورهٔ قاجار، طاعون بزرگ در سال ۱۲۱۰ هجری خورشیدی، موجب مرگ بخش زیادی از مردم شوشتر شد. در سال ۱۲۷۹ ه.خ. (۱۹۰۱ میلادی) در محلی در نزدیکی شوشتر، به نام «نفتون»، که امروزه محله‌ای از شهر مسجدسلیمان است، برای اولین‌بار، نفت کشف شد. قرارداد «قیری–دارسی» میان خانواده قیری، نماینده‌های دارسی و روحانی‌های شهر امضا شد. پس از این کشف، به‌تدریج شهر مسجدسلیمان شکل گرفت. در سالهای پایانی دوره‌ی قاجار، با افزایش نفوذ شیخ خزعل، شوشتر دچار ناآرامی شد. در سال ۱۳۰۳ ه.خ. با ورود نیروهای دولتی، نفوذ شیخ خزعل در شهر پایان یافت و رضاشاه به‌طورشخصی به شوشتر سفر کرد.

### پهلوی تا معاصر
در آغاز دورهٔ پهلوی با بنیان‌گذاری راه‌آهن و کساد کشتیرانی در کارون شمالی، شوشتر موقعیت بندری خود را از دست داد و مرکز خوزستان، به شهر اهواز منتقل شد و به‌تدریج بسیاری از شوشتری‌ها به اهواز مهاجرت کردند. این امر سبب ضعف اقتصادی در شوشتر شد. در دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی، با تأسیس کشت و صنعت کارون به فرمان محمدرضا شاه پهلوی، شوشتر به‌عنوان یکی از قطب‌های مهم تولید قند و شکر در ایران، از نظر اقتصادی پا گرفت.
## زبان و گویش
مردم شوشتری با گویش خاص محلی به نام «گویش شوشتری» سخن می‌گویند که این گویش، از خانواده‌ی زبان پهلوی ساسانی با ریشه‌های ایلامی باستان، برشمرده می‌شود. ویژگی‌های گویش شوشتری عبارتند از:
* استفاده از واژه‌های کهن فارسی
* تغییر آواها و تلفظ خاص برخی حرف‌ها نسبت به فارسی معیار
* تفاوت در صرف و زمان‌ فعل‌ها در جمله‌
گویش شوشتری با گویش‌ دزفولی و با گویش بختیاری ارتباط نزدیکی دارد، و به جهت همسایگی اهالی شوشتر با عرب‌ها، از آواهای عربی نیز تاثیر پذیرفته است.

## دین و آیین
مراسم‌های مذهبی به‌ویژه عزاداری محرم و نخل‌گردانی از سنت‌های مردم شوشتر می‌باشد.

آیین‌هایی همچون شب چله و غم به‌در، در میان این مردم رایج است.

## فرهنگ و هنر
* **موسیقی**: دستگاه موسیقی سنتی ایران شامل گوشهٔ «شوشتری»، برگرفته از نغمه‌های مردم این منطقه است.
* **صنایع دستی**: عبابافی، گلیم‌بافی، دیبابافی و سفال‌گری در میان شوشتری‌ها رایج است.
* **خوراک محلی**: آش دوغ شوشتر، کماج شوشتری، حلوا ارده و غذاهای جنوبی مثل قلیه‌ماهی و حلیم شوشتر.
[بندانگشتی|[بافندگی در میان شوشتری‌ها پیشینه‌ای طولانی دارد، به‌خصوص **دیبابافی** (کارگاهی در شوشتر، ۲۵۸۱ شاهنشاهی)]]

## اقتصاد
اقتصاد مردم شوشتری، به‌طورتاریخی بر پایه‌ی کشاورزی، شامل نیشکر، گندم، برنج و خرما، و همچنین برپایه‌ی مدیریت آب بوده است. امروزه علاوه بر کشاورزی، بسیار در صنعت نیشکر، کشت و صنعت کارون و سایر صنایع مشغول هستند. صنایع دستی نیز بخشی از اقتصاد محلی را تشکیل می‌دهد.

## مشاهیر
مردم شوشتری در طول تاریخ در حوزه‌های علم، دین، ادبیات و هنر، چهره‌های برجسته‌ای داشته‌اند. از جمله:

### شخصیت‌های علمی و دینی

* **سید نعمت‌الله جزایری** (۱۰۵۰–۱۱۱۲ قمری): روحانی برجسته و نویسنده بیش از ۵۰ کتاب در زمینه‌های مختلف اسلامی.
* **شیخ جعفر شوشتری** (۱۲۲۷–۱۳۰۳ قمری): دانشور و خطیب مشهور شیعه که در کربلا و نجف شهرت یافت.
* **شیخ محمدتقی شوشتری** (۱۳۳۴–۱۴۲۶ قمری): پژوهشگر و روحانی، نویسندهٔ ۱۲ جلد کتاب «الأخبار الدخیلة».
* **سید فخرالدین شوشتری**: دانشور ادبی و نویسنده کتاب «مجالس المؤمنین».

### خانواده‌های برجسته

* **خانواده جزایری**: از خاندان‌های پرنفوذ دینی و علمی شوشتر که علمای بسیاری را پروراندند.
* **[[سادات قیری|خانواده قیری]] (**سادات قیری**)**: از خاندان‌های ریشه‌دار شوشتری که در حوزهٔ دین، مدیریت شهری و نیز **اقتصاد محلی**، نقش مهمی داشتند. این خاندان به‌دلیل فعالیت در زمینه‌های مذهبی و حضور در پیمان‌نامه‌های مربوط به قیر و نفت در دوره‌ی قاجار و پهلوی شناخته می‌شوند و برخی از روحانی‌ها و البته مدیرهای محلی از میان این خانواده برخاسته‌اند.
* **خانواده مستوفی**: در امور اداری و مالی شوشتر نقش داشته‌اند و برخی مدیرهای محلی و کارگزارهای حکومت مرکزی در شوشتر، از این خانواده بودند.
* **خانواده نبی‌پور**: از خانواده‌های برجسته در زمینه‌های مدیریت و عمران شهری شوشتر در سده‌های اخیر بوده‌اند.

## جایگاه تاریخی و اجتماعی
مردم شوشتری، هویت محلی قوی دارند و با سایر گروه‌های خوزستان ازجمله دزفولی‌ها، بهبهانی‌ها، بختیاری‌ها و عربها تعامل فرهنگی و اقتصادی داشته و دارند. شهر شوشتر و آثار تاریخی آن، نشانه‌ای از فرهنگ پربار و تمدن این مردم است.

## پیوند با [[زبان هوزی]]
بر اساس منابع تاریخی و زبان‌شناختی، زبان بومی خوزستان در روزگار باستان و پیش از حضور اسلام، تا سده‌ها پس از ورود اسلام، زبان هوزی (یا خوزی) بوده‌است. نام «هوزی/خوزی» در نوشته‌های عربی و اسلامی، بارها آمده و تا دورهٔ شاهنشاهی ساسانی رواج داشته‌است. برخی پژوهشگرها مانند برتولد اشپولر آن را بازمانده‌ای از زبان ایلامی دانسته‌اند.

چند دیدگاه دربارهٔ ارتباط مردم شوشتری با گویشوران **[[زبان هوزی]]**، که همان مردم هوزی بوده‌اند، بیان شده است:

* ژیلبر لازار با استناد به گفتهٔ ابن مقفع در کتاب الفهرست، زبان هوزی را یکی از پنج زبان اصلی ایران در سالهای پایانی دوره‌ی ساسانی‌ها دانسته است.
* ریچارد فرای و دیگر پژوهشگرها احتمال داده‌اند که گویش‌های کنونی **شوشتری** و **دزفولی**، ادامه‌ای از همان زبان کهن هوزی باشند یا دست‌کم بخشی از واژگان آن را حفظ کرده باشند.
* در منابع محلی نیز، شباهت برخی واژه‌های شوشتری با هوزی ثبت شده‌است. برای نمونه: «تَرَه» (می‌تواند)، «نَتَرَه» (نمی‌تواند)، «اَفتو» (آفتاب)، «اُو» (آب)، «پَسین» (بعد از ظهر)، «چاس» (ناهار).

بر این اساس، برخی زبان‌شناس‌ها احتمال می‌دهند که بخشی از جمعیت شوشتری‌های امروزی از بازماندگان گویشوران زبان هوزی باشند یا دست‌کم میراث زبانی آنان در گویش شوشتری باقی مانده باشد. این موضوع هنوز موضوع پژوهش و اختلاف‌نظر است و نیازمند بررسی‌های زبان‌شناسی و تاریخی دقیق‌تر می‌باشد.

## منابع

* یونسکو، "Susa and Shushtar Historical Hydraulic System", 2009.
* جزایری، سید نعمت‌الله. *تاریخ شوشتر و علما*.
* شوشتر؛ مرکز اطلاع‌رسانی خوزستان، https://shushtar.ir
* پژوهش‌های مردم‌شناسی خوزستان، دانشگاه شهید چمران اهواز.

رده:شوشتر
رده:فرهنگ در استان خوزستان
رده:تاریخ استان خوزستان
رده:اقوام ایرانی‌تبار
رده:اقوام در استان خوزستان
رده:اقوام در ایران
رده:مردمان ایرانی‌تبار
رده:شهرستان شوشتر
رده:زبان هوزی