کشتار ۱۹۹۰ کوه معبد

**کشتار ۱۹۹۰ کوه معبد** که با نام **کشتار مسجد الاقصی** یا **دوشنبه سیاه** نیز شناخته می‌شود، رویدادی خونین بود که در محوطه الاقصی واقع در کوه معبد در اورشلیم در ساعت ۱۰:۳۰ صبح روز دوشنبه ۸ اکتبر ۱۹۹۰ (۱۶ مهر ۱۳۶۹)، پیش از نماز ظهر و در سومین سال انتفاضه اول رخ داد. پس از تصمیم گروه افراطی یهودی «وفاداران کوه معبد» برای گذاشتن سنگ بنیاد معبد سوم در این مکان، شورش‌های گسترده‌ای آغاز شد. در درگیری‌های پس از آن، ۱۷ فلسطینی کشته شدند، بیش از ۱۵۰ فلسطینی توسط نیروهای امنیتی اسرائیل زخمی شدند و بیش از ۲۰ غیرنظامی و پلیس اسرائیلی نیز از سوی فلسطینیان آسیب دیدند.

قطعنامه ۶۷۲ شورای امنیت سازمان ملل متحد که اسرائیل آن را رد کرد، «به‌ویژه اقدامات خشونت‌بار نیروهای امنیتی اسرائیل» را محکوم کرد و قطعنامه ۶۷۳ شورای امنیت از اسرائیل خواست تا در رد خود برای اجازه بررسی دبیرکل سازمان ملل متحد، خاویر پرز دکوئیار، بازنگری کند. پس از گزارش دبیرکل، قطعنامه ۶۸۱ شورای امنیت نیز خواستار اجرای کنوانسیون چهارم ژنو در سرزمین‌های اشغالی شد.

## پیش‌زمینه
کوه معبد مقدس‌ترین مکان برای یهودیان است که بر پایه باور یهودی، معبد اول و معبد دوم در آن برپا بودند. مسلمانان نیز این مکان را مقدس می‌دانند و آن را حرم شریف می‌نامند؛ بر پایه باور اسلامی، پیامبر اسلام از این مکان به آسمان معراج رفت. این مکان همواره کانون تنش و درگیری بوده‌است.

در جشن سوکوت سال ۱۹۸۹، گروه «وفاداران کوه معبد» نخستین بار کوشیدند تا با یک سنگ بنیاد به سوی کوه معبد راهپیمایی کنند. هرچند پلیس از ورود آنها جلوگیری کرد، این اقدام واکنش خشونت‌بار نمازگزاران مسلمان را برانگیخت که سنگ‌هایی را به سوی نیایشگران یهودی در دیوار ندبه پرتاب کردند.

در سال ۱۹۹۰، وقف مسلمانان منبرها و باغچه‌هایی را در بخش‌های خالی کوه معبد ساخت تا از هرگونه تجاوز احتمالی یهودی جلوگیری کند. به دلیل رویدادهای خشونت‌بار سال ۱۹۸۹، پلیس محدودیت‌های سختی بر راهپیمایی برنامه‌ریزی‌شده سوکوت ۱۹۹۰ اعمال کرد و در رسانه‌های یهودی و عربی اعلام کرد که اجازه نزدیک شدن وفاداران کوه معبد به این مکان داده نخواهد شد. با این حال، این گروه اعلام کرد که به راهپیمایی خود ادامه خواهد داد. مقامات مسلمان نیز از باورمندان خواستند تا با بدن خود جلوی راهپیمایی را بگیرند و در ۷ اکتبر، افراد نقاب‌دار در محله‌های عربی خانه‌به‌خانه رفتند و از ساکنان خواستند مشارکت کنند. رسانه‌های فلسطینی و حماس نیز این موضوع را گسترده بازتاب دادند.

## رویدادها

بر پایه گزارش آنتونی لوئیس، روزنامه‌نگار نیویورک تایمز، فلسطینیان حاضر در کوه معبد آغاز به پرتاب سنگ به سوی یهودیانی کردند که در یک تعطیل مذهبی در دیوار ندبه مشغول نیایش بودند. تنها نیروی امنیتی حاضر در محل، ۴۰ نفر از نیروهای شبه‌نظامی پلیس مرزبانی اسرائیل بودند که از مهمات واقعی علیه فلسطینیان بهره بردند و دست‌کم ۲۱ نفر را کشتند. هیچ اسرائیلی کشته نشد.

زیو شیف، خبرنگار دفاعی سرشناس روزنامه هاآرتص، گزارش داد که فلسطینیان تنها پس از آن سنگ پرتاب کردند که بلندگوهای مسجدهای روستای سیلوان اعلام کردند افراطیون یهودی به آنجا رسیده‌اند. این افراطیون از گروه وفاداران کوه معبد بودند که خواستار بازسازی معبد سلیمان در محلی بودند که اکنون مسجد الاقصی در آن قرار دارد.

بر پایه گزارش آوی شلایم، مورخ اسرائیلی-بریتانیایی، نیروهای امنیتی اسرائیل از مهمات واقعی برای سرکوب اعتراض مسلمانان بهره بردند که به شورش تبدیل شده بود و ۲۱ تظاهرکننده را کشتند و بیش از ۱۰۰ نفر را زخمی کردند.

بر پایه منابع عربی، نزدیک به ۴۰۰۰ نمازگزار پیش از آغاز درگیری‌ها در محوطه مسجد گرد آمده بودند. نیروهای اسرائیلی پیش از رویداد، موانع نظامی در مسیرهای منتهی به اورشلیم مستقر کرده و درهای مسجد الاقصی را بسته بودند.

### شمار قربانیان
گزارش‌های نخستین از ۱۹ تا ۲۱ کشته خبر دادند. اما در ۱۵ اکتبر، مرکز داده‌های حقوق بشر فلسطین در اورشلیم شمار کشته‌شدگان را به ۱۷ نفر تصحیح کرد. از میان کشته‌شدگانی که در آغاز گزارش شده بودند، یکی بر اثر حمله قلبی جان باخته بود، دو نفر که گمان می‌رفت مرده باشند تنها زخمی شده بودند و یک‌نفر نیز توسط یک غیرنظامی اسرائیلی در بخش دیگری از اورشلیم به ضرب گلوله کشته شده بود.

## واکنش بین‌المللی
در ۱۰ اکتبر ۱۹۹۰، ایالات متحده با پشتیبانی خاویر پرز دکوئیار، دبیرکل سازمان ملل متحد، قطعنامه‌ای را برای بررسی رویداد الاقصی و گزارش به شورای امنیت پیشنهاد کرد. این قطعنامه انتقادی‌ترین قطعنامه‌ای بود که تا آن زمان از سوی ایالات متحده علیه اسرائیل ارائه شده بود.

قطعنامه ۶۷۲ شورای امنیت در ۱۲ اکتبر ۱۹۹۰ تصویب شد و «نگرانی شدید خود را از خشونت رخ‌داده در ۸ اکتبر در حرم شریف و دیگر اماکن مقدس اورشلیم که به کشته شدن بیش از ۲۰ فلسطینی و مجروح شدن بیش از ۱۵۰ نفر انجامید» ابراز کرد و «به‌ویژه اقدامات خشونت‌بار نیروهای امنیتی اسرائیل را که به آسیب و تلفات جانی انجامید» محکوم کرد.

اسرائیل این قطعنامه را رد کرد و اعلام کرد که به حملات سنگ‌پرانی علیه نیایشگران یهودی در دیوار ندبه توجهی نشده‌است. در پاسخ، شورای امنیت به اتفاق آرا قطعنامه ۶۷۳ شورای امنیت را در ۲۴ اکتبر ۱۹۹۰ تصویب کرد و از اسرائیل خواست تا در تصمیم خود بازنگری کند و به هیئت بررسی دبیرکل اجازه ورود دهد.

### گزارش دبیرکل سازمان ملل
پس از ناکامی در جلب همکاری اسرائیل، دبیرکل خاویر پرز دکوئیار در ۳۱ اکتبر ۱۹۹۰ گزارش خود را منتشر کرد. او در این گزارش اعلام کرد که قادر به کسب داده‌های مستقل در محل نبوده اما بر پایه گزارش‌های رسیده، ۱۷ تا ۲۱ فلسطینی کشته و بیش از ۱۵۰ نفر زخمی شده‌اند. ناظران حاضر در محل از جمله کارکنان کمیته بین‌المللی صلیب سرخ تأیید کردند که مهمات واقعی علیه غیرنظامیان فلسطینی به کار رفته‌است. دبیرکل همچنین به بررسی‌های مستقل سازمان‌های حقوق بشری اسرائیلی و فلسطینی از جمله بتسلیم و الحق اشاره کرد.

پس از این گزارش، قطعنامه ۶۸۱ شورای امنیت در ۲۰ دسامبر ۱۹۹۰ با ارجاع به قطعنامه‌های ۶۷۲ و ۶۷۳ از اسرائیل خواست تا کنوانسیون چهارم ژنو را در مورد فلسطینیان در سرزمین‌های اشغالی اجرا کند.

### واکنش دیده‌بان حقوق بشر
دیده‌بان حقوق بشر در گزارش سالانه ۱۹۹۰ خود، گزارش اسرائیل دربارهٔ این رویداد را محکوم کرد و اعلام نمود که این گزارش «تنها به‌طور گذرا به «بهره‌گیری بی‌مهار از مهمات واقعی» توسط پلیس اشاره کرده و به آنچه باید موضوع محوری می‌بود—یعنی بهره‌گیری بیش‌ازحد از زور از جمله تیراندازی به درون جمعیت با رگبار سلاح خودکار—توجه ناچیزی نشان داده‌است».

## واکنش اسرائیل
دولت اسرائیل ادعا کرد که فلسطینیان سنگ‌ها را از پیش با خود آورده بودند و رویداد را به‌عنوان یک اقدام تحریک‌آمیز سیاسی صحنه‌سازی کرده بودند. کوه معبد سکویی سنگفرش‌شده‌است که معمولاً سنگ کمی در آن وجود دارد، اما در آن زمان کارهای ساختمانی موادی برای پرتاب فراهم کرده بود.

اسرائیل همچنین قطعنامه سازمان ملل را رد کرد و آن را دخالت در امور داخلی خود دانست.

در ۲۶ اکتبر ۱۹۹۰، اسرائیل گزارشی دربارهٔ این خشونت منتشر کرد و نتیجه گرفت که پلیس اسرائیل پس از قرار گرفتن در معرض حمله، با احتیاط عمل کرده‌است. با این حال، این گزارش انتقاداتی نیز از پلیس به دلیل ارزیابی نادرست اوضاع و آمادگی ناکافی با نیروی بزرگ‌تر داشت.

بر پایه گزارش کمیسیون بررسی اسرائیل، اعضای وقف می‌دانستند که دادگاه عالی درخواست وفاداران کوه معبد برای گذاشتن سنگ بنیاد معبد سوم را رد کرده‌است و با وجود درخواست افسران پلیس در صبح روز رویداد برای آرام کردن جمعیت، پاسخی ندادند. این در حالی بود که پلیس به وقف اطلاع داده بود که از ورود وفاداران کوه معبد و هر شخص دیگری نیز جلوگیری خواهد کرد.

## واکنش فلسطینیان
فلسطینیان مدعی شدند که تنها پس از تیراندازی پلیس به سوی آنها دست به سنگ‌پرانی زدند، در حالی که پلیس ادعای عکس آن را داشت.

شورای عالی اسلامی گزارشی دربارهٔ رویدادها تهیه و در ۲۸ اکتبر ۱۹۹۰ به سازمان ملل ارائه کرد. در این گزارش، فلسطینیان اعلام کردند: «مسلمانان تنها پس از آنکه با مهمات واقعی و گاز اشک‌آور مورد هدف قرار گرفتند، سنگ به سوی سربازان پرتاب کردند و آن هم تنها برای دفاع از خود و متوقف کردن سربازان بود. مسلمانان به هیچ وجه به اماکن مقدس و نیایشگران سایر ادیان حمله نکردند؛ چنین کاری بر خلاف جوهره دین آنهاست.»

## جستارهای وابسته
* درگیری عرب‌ها و اسرائیل
* درگیری اسرائیل و فلسطین
* انتفاضه اول
* کوه معبد

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* گزارش دبیرکل سازمان ملل متحد بر پایه قطعنامه ۶۷۲

رده:آشوب‌های ۱۹۹۰ (میلادی)
رده:کشتارهای مرتکب‌شده توسط اسرائیل
رده:انتفاضه اول
رده:کشتارهای فراقضایی توسط ارتش اسرائیل
رده:کشتارهای اسرائیل علیه فلسطینی‌ها