تاشکند (ایالت)

**ایالت تاشکند** یا به اختصار **تاشکند**، یک پادشاهی مستقل تاریخی ازبک در آسیای میانه بود که مناطقی را که امروزه ولایت تاشکند ازبکستان و همچنین استان ترکستان را تشکیل می‌دهند، در بر می‌گرفت. این ایالت در سال ۱۷۸۴ اعلام موجودیت کرد و در سال ۱۸۰۸، پس از اشغال توسط خانات خوقند، از بین رفت. پایتخت آن تاشکند بود.

## تاریخچه
### پیشینه
در میانهٔ سدهٔ هجدهم، دوره‌ای پرآشوب در تاریخ تاشکند به‌وجود آمد؛ زمانی که این شهر در چهارراه منافع خانات قلموق، خانات قزاق، خانات خوقند و تا حدی کمتر امارت بخارا قرار داشت. شهر چندین بار از حکمرانی یک فرمانروا به فرمانروای دیگر منتقل شد. افزون بر این، جنگ‌های داخلی میان چهار بخش شهر که «دَخَه» نامیده می‌شدند ــ کوکچه، سبزار، شیخان‌طور و بش‌آغاج ــ جریان داشت. هر یک از سران این نواحی (حاکم) می‌کوشیدند سایر مناطق را تحت فرمان خود درآورند.

تا دهه ۱۷۸۰، نزاع طولانی و خونین غیرقابل تحمل شد. در همان زمان، شیخانتور، حاکم، درگذشت و قدرت را به پسرش، یونس خوجا، منتقل کرد.

### سلطنت یونس خوجه
در سال ۱۷۸۴، رقابت میان چهار بخش تاشکند به رویارویی مسلحانه انجامید. نبرد در نزدیکی بازار شهر، در دره‌ای که کانال بوزسو از آن عبور می‌کرد، رخ داد. این بخش از کانال «جنگ‌آب» نام گرفت که به‌معنای «جوی نبرد» است. این درگیری با پیروزی یونس‌خواجه پایان یافت و اقتدار او بر سراسر شهر به رسمیت شناخته شد. به‌عنوان مقر حکومت، او دژی را که در ساحل «آریک چورسوی» قرار داشت برگزید. بعدها این ناحیه «قره‌تاش» نام‌گذاری شد. نهاد چهار حاکم (چارحاکم) لغو گردید، هرچند تقسیم‌بندی شهر به «دَخَه‌ها» همچنان حفظ شد.

## جغرافیا
مرزهای جنوبی و غربی این دولت با مسیر رود سیردریا تعیین می‌شد. در شمال، مرز تا ترکستان، قزاقستان امتداد داشت و در شمال‌باختری، از حدّ فاصل میان دامنه‌ها و رشته‌کوه قَراتاو می‌گذشت. مرز شرقی در امتداد دامنه‌های بُرُلدایتاو و رشته‌کوه سیرام قرار داشت. در ناحیهٔ سیرام، مرز به‌سوی جنوب می‌چرخید، از رشته‌کوه قَرجَنتاو عبور می‌کرد و سپس در امتداد ساحل راست رود اوگام ادامه می‌یافت. پس از آن، این مرز از خط‌الرأس رشته‌کوه اَلمان‌زار می‌گذشت و از جنوب خُجَکَنت، در نزدیکی رشته‌کوه چتکلعبور می‌کرد. با دنبال کردن خط تقسیم آب میان شاوازسای و جویباری دیگر که نامی از آن باقی نمانده است، مرز به روستای اَبلِک (نزدیک انگرن) می‌رسید. از آنجا، مرز در امتداد دامنه‌های جنوب‌باختری کوه قوراما تا گذرگاه مَمیرسای‌ـبِل ادامه پیدا می‌کرد و سپس در امتداد دامنه‌های شرقی قوراما پیش می‌رفت و به روستای سنگر، که جنوبی‌ترین نقطهٔ قلمرو تاشکند به‌شمار می‌رفت، می‌رسید.

## دولت
یونس خوجه از همان روزهای اول پیروزی خود، شروع به تحکیم حکومت خود و استفاده از دستگاه اداری دولتی کرد. در ابتدا، حکومت او کاملاً ابتدایی بود. به گفته محمد صالح قاری تاشکندی، اشراف فئودال-قبیله‌ای عشایر نقش کلیدی در سازماندهی حکومت او داشتند. رستم تورا به مقام *آتالیق*، عادل تورا به عنوان *[[:uz:Parvonachi|پاروانچی]]* و باباخان تورا به عنوان فرمانده کل منصوب شدند. خود یونس خواجه به اتفاق آرا به *[[والی|عنوان والی]] ولایت* (حاکم استان) اعلام شد.

طبق گفته‌های فرستادگان روسی، د. تلیاتنیکوف و م. پوسپلوف، و همچنین اظهارات محمد خواجه رحیم اوغلو، فرستاده تاشکند در استان اومسک، حاکم ایالت تاشکند، *[[خان]]* بود که خود را با عنوان *ایشان* معرفی می‌کرد. 

یونس خوجه، «خان» تاشکند، اگرچه توسط حامیان خود از میان عشایر احاطه شده بود، اما مجبور بود نه تنها با آنها، بلکه با نمایندگان هر یک از چهار *[[:ru:Даха|دهستان]]* - *کوکچه*، *سیبزار*، *شیخانتور* و *بشاغاچ* *(* مناطق شهر تاشکند) - مشورت کند و تصمیمات دولتی بگیرد. چهار آق‌سقلال شهر، شورای خان را تشکیل می‌دادند و به او در امور ملی و نظامی مشاوره می‌دادند. این بزرگان (*آق‌سقلال‌ها*) نماینده چهار بخش شهر بودند و توسط مردم برای بالاترین مناصب عمومی اداری در *دهستان* مربوطه خود انتخاب می‌شدند. آنها که از مرفه‌ترین و در نتیجه تأثیرگذارترین طبقه ساکنان شهر بودند، سیاست دولتی یونس خوجه را بر اساس منافع بازرگانان و صنعتگران بزرگی که هسته اصلی جمعیت شهری را تشکیل می‌دادند، هدایت می‌کردند. 

### روابط خارجی
#### قبایل قزاق
به گفته محمد حکیم، مورخ خوقند، یونس خوجه پس از تصرف تاشکند، استپ‌های قزاقستان را نیز تحت کنترل خود درآورد. گزارش پوسپلوف نشان می‌دهد که فتح استپ‌های قزاقستان در سال ۱۷۹۸ تکمیل شد. همین منابع ثابت می‌کنند که اقتدار حاکم تاشکند محدود به قلمرو جوز بزرگ بود و منحصراً به منطقه شمکند در شمال شرقی و ترکستان، قزاقستان در شمال گسترش می‌یافت. 

ای.آی. لوشین در اثر مشهور خود *«شرح انبوهی از قرقیزها و استپ‌های قرقیز-قزاق یا قرقیز-کایساک»* نوشت: مشخص نیست که چرا قرقیز-قزاق‌ها، با داشتن چنین قدرت عظیمی، هرگز تاشکند را به‌طور کامل تصرف نکردند و در آنجا ساکن نشدند. با این حال، مسلم است که این شهر تقریباً تا همین اواخر از حملات آنها رنج می‌برد. خان‌های تاشکند، که ضعیف و فاقد ابتکار عمل بودند، بیشتر از طریق چاپلوسی، هدایا و امتیازات به جای مقاومت و اقدامات متقابل قاطع، سعی در جلوگیری از این تهاجمات داشتند. در مقابل، قرقیز-قزاق‌ها عادت کردند که چنین نرمشی را به عنوان نشانه‌ای از ضعف ببینند و در نتیجه، این رویکرد آنها را به جای منصرف کردن، به ادامه اعمال خشونت‌آمیز خود تشویق کرد.منابعی که مطیع کردن قزاق‌ها را «بدون خونریزی» توصیف می‌کنند، از اقدامات فوق‌العاده خشن یونس خوجه در جنگ علیه قزاق‌ها نیز خبر می‌دهند. 

برای تضمین وفاداری و انجام تعهدات رعیت، از هر قبیله، به ویژه از میان نخبگان قبیله، گروگان (*امانت*) گرفته می‌شد. اگر قبیله‌ای از انجام وظایف رعیت خود کوتاهی می‌کرد، این گروگان‌ها مورد اقدامات سرکوبگرانه، از جمله اعدام، قرار می‌گرفتند.  پس از فتح جوز ارشد، یونس خوجا عنوان خان‌نشینی را لغو کرد و جوز ارشد را از طریق منصوبان خود، که از اشراف قبایل مختلف انتخاب می‌شدند، اداره می‌کرد. 

#### روابط با روسیه
یونس خوجه هیئت دیپلماتیکی را با پیام زیر به اداره سیبری غربی امپراتوری روسیه اعزام می‌کند: نامه اصلی دارای مهر یونس خوجه بود. این مهر شش ضلعی کشیده‌ای بود که نام یونس خوجه بر روی آن حک شده بود. در امتداد لبه بیرونی مهر، نوار باریکی وجود داشت که حاشیه‌ای را تشکیل می‌داد و با تزئینات گیاهی که مشخصه الگوهای تزئینی رایج در منبت‌کاری سنتی چوب تاشکند است، تزئین شده بود.

### نظامی
**ارتش قراقازان** یک نیروی نظامی کلیدی در تاشکند تحت فرمان یونس خوجا بود. به گفته محمد صالح قوری تاشکندی و د. تلیاتنیکوف، این ارتش شامل نیروهای شخصی یونس خوجا، پسرانش و مقامات عالی‌رتبه، عمدتاً از نخبگان و مردم عادی، بود. هر واحد توسط یک فرمانده رهبری می‌شد، در املاک او اسکان داده می‌شد و به سلاح‌ها و اسب‌هایی که رهبرشان در اختیارشان قرار می‌داد، مجهز بود. سربازان برای امرار معاش زمین دریافت می‌کردند و از مالیات معاف بودند، اما مجبور بودند در مزارع فرمانده خود کار کنند.

قراقازان‌ها عمدتاً از فراریان با پیشینه‌های مختلف، از جمله کالمیک‌ها، ازبک‌ها، خوقندی‌ها، بخارایی‌ها، استخدام می‌شدند، اما تعداد بسیار کمی از مردم بومی تاشکند در میان قراقازان‌ها وجود داشت. بسیاری از آنها زندانیانی بودند که در حملات، به ویژه از استپ‌های قزاقستان، اسیر شده بودند. آنها به خوبی مسلح بودند و از تفنگ‌های سرپر، زره، سپر و کلاه ایمنی استفاده می‌کردند. تا سال ۱۸۰۰، توپخانه تاشکند شامل توپ‌های کالیبر بزرگ ساخته شده از مس وارداتی روسیه بود. باروت و مهمات تولید شده محلی به دلیل کیفیتشان مورد توجه بودند.

ارتش قراقازانی‌ها چندان پرتعداد نبود. حتی ۱۲ سال پس از به قدرت رسیدن یونس خواجه، به گفته د. تلیاتنیکوف، تعداد آنها تنها ۲ هزار نفر بود. با این حال، به عنوان یک نیروی نظامی-پلیسی سازمان‌یافته و هسته اصلی نیروهای مسلح تاشکند، که بخش عمده آن را شبه‌نظامیان شهری و شبه‌نظامیان قبایل عشایری، عمدتاً سانیچکلی، مردم قانقلی، باگیس و رمضان تشکیل می‌دادند، از اهمیت زیادی برخوردار بود. از هر خانه یک یا دو نفر، و گاهی اوقات همه مردان، به شبه‌نظامیان شهری در شهر تاشکند فراخوانده می‌شدند. در اواخر قرن ۱۸، این ارتش به ۶۰۰۰ سرباز افزایش یافت که توسط یک شبه‌نظامیان فئودالی ۵۰۰۰۰ تا ۷۰۰۰۰ نفری، از جمله ۳۰۰۰۰ شبه‌نظامی شهری، پشتیبانی می‌شد. قدرت نظامی تاشکند به آن اجازه می‌داد تا بر دره چیرچیک تسلط یابد و کنترل خود را بر قبایل عشایری محلی دوباره برقرار کند. 

## جمعیت‌شناسی
### جمعیت کم‌تحرک
سکونتگاه‌های اصلی این منطقه شامل شهرهای تاشکند، اسپیجاب و ترکستان و همچنین روستاهای پرکند، نمدانک، آدانک، نورافشان، ساتکنت، کارامورت و کروچی بودند. قلعه‌های متین و کهرک در امتداد رود آهنگران قرار داشتند. در ساحل راست رودخانه چیرچیق، قلعه‌های چهاردره، نیازبیک، شاهرخیه، دورمانچه و تربت واقع شده بودند.

سبک زندگی کم‌تحرک در مقایسه با گروه‌های عشایری دقیق‌تر ثبت شده است؛ طبق گزارش‌های دیپلماتیک روسیه، تعداد آنها تا ۵۲۰۰۰ نفر بوده است.  کل جمعیت خود شهر تاشکند، تا پایان قرن ۱۸، کمی بیش از ۴۰ هزار نفر بود. تاشکند در آن زمان بزرگ‌ترین شهر آسیای میانه پس از بخارا بود. 

### جمعیت عشایری
مناطق استپی دره چیرچیق، به ویژه در جنوب و نزدیک تاشکند، محل سکونت قبایل کوچ‌نشین بود که در مجموع به آنها «چنچلی» می‌گفتند. در منطقه آریس و استپ بین توده شنی آلکاکول-قوم و مناطق کوهستانی، اردوگاه‌های کوچ‌نشینی قبیله سرگلی تأسیس شده بود. در شمال رودخانه آریس، قبیله کوچ‌نشین سارا پرسه می‌زدند، در حالی که در نزدیکی شهر ترکستان، قبیله یوسون اردوگاه‌های خود را حفظ کرده بودند.

جمعیت دقیق گروه‌های عشایری مشخص نیست. با این حال، تخمین زده می‌شود که تعداد آنها در طول قرن بعد نسبتاً ثابت مانده است، با وجود اینکه برخی از قبایل عشایری قبل از بازگشت، موقتاً از منطقه مهاجرت کردند. یک استثنا، عشایر یوسون بودند که برخی از طوایف آنها در زمان انقیاد ترکستان توسط تاشکند در منطقه رودخانه نورا اسکان داده شدند و دیگر بازنگشتند.

بر اساس سوابق تاریخی قبایل کوچ‌نشین در منطقه، تا قرن هجدهم، تقریباً ۱۸۰۰۰ یورت در قلمرو تاشکند وجود داشت که حدود ۱۰۰۰۰۰ نفر را در خود جای می‌داد. در نتیجه، کل جمعیت قلمرو تاشکند بین ۱۵۰۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شود که اکثر آنها کوچ‌نشین هستند. 

## اقتصاد
### پول رایج
تاشکند پایتخت این سرزمین نسبتاً وسیع شد، شروع به ضرب سکه‌های خود و توسعه یک سیاست اقتصادی مستقل خارجی و داخلی کرد.

ضرابخانه تاشکند متعلق به یونس خواجه بود و درآمد حاصل از فرایند ضرب سکه مستقیماً به خزانه او واریز می‌شد. در تاشکند، سکه‌های مسی کسری در واحدهای ۱، ½ و ¼ تنگه (معادل ۱۵ کوپک با نرخ ارز ۱۸۶۶) ضرب می‌شدند. سال و محل ضرب سکه فقط در برخی از شماره‌ها ذکر می‌شد. ضرب این سکه‌ها از دهه ۸۰ قرن ۱۸ آغاز شد.

روی سکه‌ها معمولاً نوشته شده بود: *«محمد یونس خواجه عمری»،* در حالی که روی سکه دعایی با *«[[بسم الله الرحمن الرحیم]]»* نوشته شده بود. با این حال، به گفته پروفسور جی.ان. مالیتسکی، برخی سکه‌ها همچنین دارای عناصر طراحی منحصر به فردی مانند پرنده‌ای در حال اوج گرفتن در آسمان یا حیوانی با شاخ‌های بلند (یا گوش؟) و در برخی موارد، حتی یک ببر بودند.

مجموعه سکه‌های تاشکند در موزه ارمیتاژ و موزه تاریخی تاشکند وابسته به آکادمی علوم ازبکستان نگهداری می‌شوند. 

## فرهنگ

### زبان
در تمام خانات ازبکستان ، فارسی زبان اصلی اسناد دیپلماتیک و سایر اسناد رسمی بود. ایالت تاشکند اولین ایالت در آسیای میانه بود که از زبان ازبکی برای اسناد رسمی استفاده کرد، یعنی زبانی که اکثریت جمعیت ایالت تاشکند به آن صحبت می‌کردند. 

نامه‌های دیپلماتیک ارسالی به روسیه به زبان ازبکی نوشته می‌شدند. و تمام اسناد روسیه به زبان روسی و با ترجمه آنها به زبان «تاتاری» نوشته می‌شدند. 

در بازارهای تاشکند، کتاب‌ها ( نسخه‌های خطی و چاپ سنگی ) به زبان‌های عربی، فارسی و ترکی فروخته می‌شدند که در آسیای میانه، هند، ایران، ترکیه و کازان منتشر شده بودند.

## پانویس

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:تاریخ تاشکند