عبدس

**عبدس** (به عربی: ، به عبری: ) روستایی فلسطینی در بخش غزه بود که در فاصلهٔ نزدیک به ۳۰ کیلومتری شمال شرقی شهر غزه قرار داشت. این روستا بر زمینی هموار در جلگهٔ ساحلی و در ارتفاع ۷۵ متری از سطح دریا واقع شده بود و از سوی شرقی با وادی‌ای هم‌نام محدود می‌شد. در سال ۱۹۴۵ جمعیت عبدس ۵۴۰ نفر و مساحت زمین‌هایش ۴٬۵۹۳ دونوم بود که ۱۸ دونوم آن را بافت مسکونی تشکیل می‌داد.

عبدس بر ویرانه‌های روستای کنعانی «حداشه» بنا شده بود و آثار باستانی گوناگونی از دوره‌های رومی و بیزانسی در آن یافت شده‌است. این روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل و در پی حملهٔ تیپ ۸۴ گیواتی در ۸ تا ۹ ژوئیه ۱۹۴۸ تخلیه و ویران شد.

## پیشینه
گورهایی متعلق به سده‌های ششم و هفتم میلادی و سفال‌های بیزانسی در این مکان یافت شده‌است. بر پایهٔ منبع عربی، ساکنان در جریان بازسازی زمین‌های کشاورزی در حدود سال ۱۹۳۸ در شمال غربی روستا گورهای باستانی را کشف کردند که درون آن‌ها اسکلت‌هایی با جمجمه‌های بزرگ و چراغ‌های روغنی (سراج) یافت شد.

اسناد صلیبی سدهٔ دوازدهم میلادی که به موقوفات و اسناد زمین کلیسای لاتین مربوط می‌شوند، از سکونتگاهی در این روستا با نام «هبده» (Hebde) یاد کرده‌اند. عبدس در سده پانزدهم میلادی نیز مسکونی بود و در اسناد مملوکی به عنوان وقف ثبت شده‌است.

### دورهٔ عثمانی
بر پایهٔ دفتر مالیاتی سال ۱۵۹۶ عثمانی، عبدس روستایی در ناحیهٔ (نَهیه) غزه از سنجق غزه بود و ۳۵ خانوار با جمعیتی برآوردی نزدیک به ۱۹۳ نفر داشت که همگی مسلمان بودند. ساکنان مالیات ثابتی به نرخ ۳۳٫۳ درصد بر فراورده‌های گوناگون از جمله گندم، جو، کنجد، میوه، تاکستان، کندوهای عسل و بز می‌پرداختند؛ مجموع مالیات ۸٬۱۰۰ آقچه بود و نیمی از درآمد به وقف تعلق می‌گرفت.

در سال ۱۸۳۸ ادوارد رابینسون از این روستا با نام «عبدس» ('Abdis) به عنوان روستایی در ناحیهٔ غزه یاد کرده‌است.

آلبرت زوکین بر پایهٔ فهرست رسمی روستاهای عثمانی در حدود ۱۸۷۰ دریافت که عبدس ۱۲ خانه و ۵۳ نفر جمعیت داشت؛ هرچند شمارش جمعیت تنها مردان را دربرمی‌گرفت. مارتین هارتمان نیز ۱۵ خانه برای «عبدس» ثبت کرده‌است.

در سال ۱۸۸۲ گزارش «بررسی فلسطین غربی» از سوی صندوق اکتشاف فلسطین عبدس را روستایی با اندازهٔ متوسط توصیف کرد که بر زمینی باز قرار داشت.

### دورهٔ قیمومت بریتانیا
در دورهٔ قیمومت بریتانیا، خانه‌های روستا از خشت خام ساخته شده بودند و کوچه‌های باریکی آن‌ها را از یکدیگر جدا می‌کرد. در اواخر دورهٔ قیمومت، خانه‌های نوسازی در امتداد دو جاده‌ای که عبدس را به مجدل و جادهٔ یافا پیوند می‌داد بنا شدند. جامعهٔ مسلمان روستا آب آشامیدنی را از چاهی به عمق ۵۵ متر تأمین می‌کرد. با این حال، چون شمار چاه‌های حفرشده اندک بود، ساکنان برای کشاورزی عمدتاً به بارش باران وابسته بودند. عبدس در منطقهٔ غزه به کیفیت غلات خود شامل گندم، جو و سورگوم شهرت داشت. در دوره‌های پایانی، درختان میوه از جمله انگور، زردآلو و پرتقال نیز کاشته شدند.

بر پایهٔ سرشماری ۱۹۲۲ که مقامات بریتانیایی انجام دادند، جمعیت عبدس ۳۱۹ نفر و همگی مسلمان بودند. این رقم در سرشماری ۱۹۳۱ به ۴۲۵ نفر در ۶۲ خانه افزایش یافت که باز هم همگی مسلمان بودند.

بر پایهٔ آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت عبدس ۵۴۰ نفر بود که همگی مسلمان بودند. مساحت کل زمین‌ها ۴٬۵۹۳ دونوم بود که از این میان ۱۴۹ دونوم به باغ‌ها و زمین‌های آبی و ۴٬۳۰۷ دونوم به کشت غلات اختصاص داشت و ۱۸ دونوم بافت مسکونی بود.

### آموزش
برخی از ساکنان عبدس به آموزش اهمیت می‌دادند و مکتب‌خانه‌ای (کُتّاب) در حارهٔ شرقی نزدیک چاه برپا کرده بودند. آموزگار آن شیخ مصطفی از سوافیر بود که قرآن و حساب را در برابر مقداری غله از خانوادهٔ هر دانش‌آموز تدریس می‌کرد. پس از سال ۱۹۴۴ دانش‌آموزان عبدس در مدرسهٔ ابتدایی عراق سویدان که در سال ۱۹۴۲ ساخته شده بود با دانش‌آموزان بیت عفا مشترکاً درس می‌خواندند و شمار کل دانش‌آموزان سه روستا در اواخر دههٔ ۱۹۴۰ به ۱۰۴ نفر می‌رسید.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدها
روزنامهٔ فلسطینی «فلسطین» در اواسط فوریهٔ ۱۹۴۸ گزارش داد که نیروهای اسرائیلی عصر ۱۷ فوریه با سه خودروی بزرگ به عبدس رسیدند. شبه‌نظامیان محلی با آنان درگیر شدند و نبرد بیش از یک ساعت ادامه یافت تا مهاجمان به سوی نگبا عقب نشستند. بر پایهٔ این گزارش هیچ‌یک از ساکنان آسیب ندید.

در ۸ ژوئیه ۱۹۴۸ و همزمان با پایان یافتن نخستین آتش‌بس جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، تیپ ۸۴ گیواتی در جبههٔ جنوبی به پیشروی پرداخت تا با نیروهای اسرائیلی در نقب ارتباط برقرار کند. گرچه در این مأموریت موفق نشدند، روستاهای بسیاری از جمله عبدس را تصرف کردند. گردان سوم تیپ شبانه به روستا حمله برد و «نبردی طولانی» با دو گروهان از ارتش مصر درگرفت. بر پایهٔ اسناد هاگانا، اسرائیلی‌ها «تا ساعات بامدادی پاکسازی موضع را به پایان نرساندند». روشن نیست که ساکنان عبدس در آن هنگام اخراج شدند یا نه، اما هاگانا مدعی شد تجهیزات نظامی از مصری‌ها به دست آمد.

نیروهای مصری در ۱۰ ژوئیه تلاش کردند روستا را بازپس گیرند اما پس از تحمل «تلفات سنگین» ناکام ماندند. بر پایهٔ ادعای هاگانا، پیروزی دوم اسرائیل در عبدس نقطهٔ عطفی در پیشروی تیپ گیواتی بود؛ چرا که از آن پس نیروهای تیپ تا پایان جنگ از هیچ موضعی عقب‌نشینی نکردند. تلاش دیگری نیز در ۱۲ ژوئیه برای بازپس‌گیری روستا صورت گرفت که ناموفق بود. جمال عبدالناصر که در آن زمان افسر جوانی در این جبهه بود، بعدها نوشت: «در نخستین روز آتش‌بس، دشمن [نیروهای اسرائیلی] به روستای عربی عبدس که در خطوط ما نفوذ کرده بود حمله آورد».

پس از جنگ، این منطقه به کشور اسرائیل ملحق شد. شهرک مرکز شاپیرا در سال ۱۹۴۸ در نزدیکی آنجا تأسیس شد و بخشی از زمین‌های اطراف محل روستا را زیر کشت برد، هرچند تا سال ۱۹۹۲ بر روی زمین‌های خود عبدس قرار نداشت.

## جستارهای وابسته
* جاهای خالی از سکنه فلسطینی در اسرائیل

## منابع

* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* عبدس در وبگاه Palestine Remembered
* عبدس در وبگاه ذاکرات
* عبدس در مرکز فرهنگی خلیل سکاکینی

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مقالاتی که کلماتی به زبان عبری دارند