عین غزال (روستای ویران‌شده فلسطینی)

**عین غزال** (، به معنای «چشمه غزال») روستایی عرب فلسطینی بود که در ۲۱ کیلومتری جنوب حیفا قرار داشت. این روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل و در پی حمله نظامی اسرائیل در چارچوب عملیات شوتر از سکنه تخلیه و سپس به‌طور کامل ویران شد. پس از ادغام در دولت اسرائیل، بیشتر زمین‌های آن به جنگل تبدیل شدند. موشاو عوفر (به معنای «بچه‌آهو») در سال ۱۹۵۰ بر بخشی از زمین‌های روستا بنیان نهاده شد. عین ایالا، موشاوی که در سال ۱۹۴۹ تأسیس شد، در مجاورت آن قرار دارد و نام آن ترجمه عبری عین غزال است.

عین غزال به همراه روستاهای همسایه‌اش اجزیم و جبع «مثلث کوچک» را در دامنه‌های غربی رشته‌کوه کرمل تشکیل می‌دادند. این سه روستا به دلیل نزدیکی به جاده ساحلی تل‌آویو–حیفا از اهمیت راهبردی برخوردار بودند. ساکنان روستا همگی مسلمان بودند و زیارتگاهی (مقام) برای حکیمی محلی به نام شیخ شحاده نگهداری می‌کردند.

## جغرافیا
روستای عین غزال در بخش حیفا و در ارتفاع ۱۱۰ متری از سطح دریا قرار داشت. روستا بر کرانه‌های یک وادی در بلندی‌های کوه کرمل و در نزدیکی جاده اصلی میان حیفا و تل‌آویو ساخته شده بود که همین امر به آن اهمیت راهبردی بخشیده بود. مساحت کل زمین‌های آن ۱۸٬۰۷۹ دونوم (حدود ۱۸ کیلومتر مربع) بود که از این میان ۱۴٬۶۲۸ دونوم متعلق به عرب‌ها، ۴۲۴ دونوم متعلق به یهودیان و نزدیک به ۳٬۰۰۰ دونوم زمین عمومی بود. ۱٬۴۸۶ دونوم به باغ‌ها و زمین‌های آبی و ۸٬۴۷۲ دونوم به کشت غلات اختصاص داشت.

## پیشینه
### دوره عثمانی
در سال ۱۵۱۷ منطقه عین غزال همراه با سراسر فلسطین به امپراتوری عثمانی ملحق شد. در سده‌های شانزدهم و هفدهم این روستا به امارت طوربای (۱۵۱۷–۱۶۸۳) تعلق داشت که مرج ابن عامر، حیفا، جنین، دره بیت شیان، شمال جبل نابلس، بلاد الروحا و بخش شمالی دشت شارون را نیز دربرمی‌گرفت.

در سال ۱۷۹۹ این روستا با نام  در نقشه‌ای که پیر ژاکوتن ترسیم کرد ظاهر شد، هرچند موقعیت آن نادرست ثبت شده بود.

در سال ۱۸۷۰ ویکتور گئرن از این روستا دیدن کرد و جمعیت آن را ۲۹۰ نفر برآورد کرد. روستا به دو بخش تقسیم می‌شد و کشتزارهای تنباکو آن را فراگرفته بود.

در اواخر سده نوزدهم عین غزال روستایی کوچک با خانه‌های سنگی و خشتی و نزدیک به ۴۵۰ ساکن توصیف شده بود. روستاییان ۳۵ فدّان زمین (هر فدّان برابر ۱۰۰ تا ۲۵۰ دونوم) را کشت می‌کردند. بخش بزرگی از زمین‌های عین غزال و روستاهای همسایه جبع، خبیزه، الطیره و الصرفند در مالکیت فرزندان عبداللطیف الصالح بود که خود مالک تمام روستای جعاره بود. این روستاها بر اثر وام‌هایی که از خاندان صالح گرفته بودند یا بر اثر فعالیت‌های بازرگانی این خاندان کاملاً وابسته به آنان شده بودند.

عین غزال دو مدرسه داشت: مدرسه ابتدایی پسرانه که عثمانیان در سال ۱۸۸۶ بنیان نهادند و مدرسه ابتدایی دخترانه. روستا همچنین یک باشگاه فرهنگی و یک باشگاه ورزشی داشت. ساکنان روستا مسلمان بودند و مقامی (زیارتگاهی) برای حکیمی محلی به نام شیخ شحاده نگهداری می‌کردند.

فهرست جمعیتی مربوط به حدود سال ۱۸۸۷ شمار ساکنان عین غزال را نزدیک به ۹۱۰ نفر نشان می‌دهد که همگی مسلمان بودند. در آغاز سده بیستم شمار ساکنان ۸۸۳ نفر ذکر شده و مسافران از وجود مسجد و مدرسه‌ای در روستا خبر داده‌اند.

### دوره قیمومت بریتانیا
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که مقامات قیمومت بریتانیا بر فلسطین انجام دادند، عین غزال ۱٬۰۴۶ نفر جمعیت داشت که همه مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت آن به همراه خربت السوامیر به ۱٬۴۳۹ نفر افزایش یافت که همچنان همگی مسلمان و در ۲۴۷ خانه ساکن بودند.

در دهه ۱۹۴۰ چاهی برای تأمین آب روستا حفر و آب از طریق لوله‌کشی توزیع شد. در آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت ۲٬۱۷۰ نفر ثبت شد که همه مسلمان بودند. در این دوره بخشی از ساکنان روستا در بندر حیفا و کسب‌وکارهای شهر کار می‌کردند.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
هنگام آغاز درگیری، روستا سلاح چندانی نداشت. سازمان اطلاعات اسرائیل در اواسط ۱۹۴۷ مجموع سلاح‌های روستا را ۸۷ قبضه برآورد کرده بود که شامل ۲۳ تفنگ فرسوده و ۴۵ تپانچه می‌شد. طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین در نوامبر ۱۹۴۷ عین غزال و دیگر روستاهای عرب بخش حیفا را به دولت یهودی پیشنهادی اختصاص داد که قرار بود پس از پایان قیمومت بریتانیا در ۱۵ مه ۱۹۴۸ تشکیل شود.

شامگاه ۱۱ آوریل ۱۹۴۸ عین غزال و روستای همسایه عین حوض مورد حمله قرار گرفتند. روزنامه فلسطینی «فلسطین» گزارش داد که گروهی ۱۵۰ نفره از نیروهای یهودی در بیرون‌راندن ساکنان ناکام ماندند. دولت‌های عرب در ۱۵ مه ۱۹۴۸ با ارسال نیرو به اعلام استقلال اسرائیل پاسخ دادند و جنگ ۱۹۴۸ آغاز شد. در ۲۰ مه آسوشیتد پرس گزارش داد که حمله دیگری به عین غزال و عین حوض دفع شده‌است.

در اوایل ژوئن ۱۹۴۸ گزارشی از نیروهای دفاعی اسرائیل نشان می‌دهد که عین غزال به همراه اجزیم و جبع خواستار گشودن مذاکره برای تسلیم شدند، اما هیچ نتیجه‌ای از این درخواست حاصل نشد. در ۱۴ ژوئیه پیش از آتش‌بس دوم جنگ، کابینه اسرائیل دربارهٔ سه روستای «مثلث کوچک» بحث کرد. داوید بن گوریون گفت نیازی به شتاب نیست: «این روستاها در مشت ما هستند [...] می‌توانیم پس از [بازگشت] آتش‌بس هم علیه‌شان اقدام کنیم. این یک عملیات پلیسی خواهد بود… آنها نیروی دشمن به‌شمار نمی‌روند چون منطقه‌شان مال ماست [یعنی در اسرائیل] و ساکنان این دولت‌اند… و این روستاها خطر نظامی ندارند.»

آتش‌بس دوم از ۱۸ ژوئیه آغاز شد و روستاییان آن را نقض نکردند. با وجود این، به گفته مرون بنونیستی اقدامات نیروهای دفاعی اسرائیل در طول آتش‌بس دوم بر «پاک‌سازی» خوشه‌های کوچک روستاهای عرب‌نشین در مناطق راهبردی متمرکز بود. عین غزال میان ۲۴ تا ۲۶ ژوئیه به همراه اجزیم و جبع در دامنه‌های غربی کوه کرمل تخلیه شد. یک هفته پس از آغاز آتش‌بس، ارتش اسرائیل عملیات شوتر («عملیات پلیس») را با هدف تصرف روستاهای «مثلث کوچک» به اجرا درآورد. این عملیات با ترکیبی از تیپ‌های ارتش اسرائیل و پلیس نظامی انجام شد. در ۲۵ ژوئیه نبرد خیابانی از عین غزال و جبع گزارش شد. بامداد روز بعد روستاها خالی از سکنه یافت شدند.

عین غزال یکی از ده‌ها روستای فلسطینی بود که پس از تهیه بمب‌افکن‌های بی-۱۷ و جنگنده‌ها از بازار سیاه اروپا و آمریکا در دوران آتش‌بس نخست (ژوئن–ژوئیه ۱۹۴۸) بمباران هوایی شد. صلاح عبدالجواد می‌نویسد که این حملات هوایی افزون بر تلفات غیرنظامی «یأس گسترده‌ای پدیدآورد زیرا فلسطینیان که هرگز بمباران هوایی را تجربه نکرده بودند هیچ دفاعی در برابر آن نداشتند.» موشه شارت، وزیر خارجه وقت اسرائیل، به میانجی سازمان ملل متحد دروغ گفت و ادعا کرد «هیچ هواپیمایی به کار گرفته نشده‌است».

عبدالرحمن عزام، دبیرکل اتحادیه عرب، بیانیه‌ای صادر کرد و مدعی شد که در جریان حملات و پس از آن جنایاتی رخ داده‌است؛ به‌ویژه گفته شد ۲۸ نفر از ساکنان الطیره زنده زنده سوزانده شده‌اند. ارتش اسرائیل این اتهامات را رد کرد اما پذیرفت که سربازانش ۲۵ تا ۳۰ جسد در حال تجزیه در عین غزال یافته‌اند و اسیران جنگی عرب را وادار به دفن بقایا کرده‌اند. ارتش اسرائیل همچنین نزدیک به ۲۰۰ جسد یافت‌شده در سه روستا را پس از نبرد به خاک سپرد. در ۲۸ ژوئیه یک ناظر سازمان ملل از منطقه بازدید کرد و به گفته فولکه برنادوت «هیچ مدرکی دال بر وقوع کشتار» نیافت. در اوایل اوت ۱۹۴۸ شهرک‌نشینان یهودی همسایه با گاری وارد عین غزال و جبع شدند و روستاها را غارت کردند.

در اواسط سپتامبر ۱۹۴۸ بازرسان سازمان ملل شمار کشته‌شدگان و مفقودان سه روستا (عین غزال، اجزیم و جبع) را ۱۳۰ نفر اعلام کردند. برنادوت تخریب «نظام‌مند» عین غزال و جبع را محکوم کرد و خواستار شد دولت اسرائیل هزینه بازسازی خانه‌های آسیب‌دیده یا ویران‌شده را بپردازد. برنادوت گفت مجموعاً ۸٬۰۰۰ نفر از سه روستا رانده شده‌اند و خواستار اجازه بازگشت آنان شد؛ اما اسرائیل این خواسته‌ها را رد کرد.

### پس از ۱۹۴۸

عین غزال یکی از شمار زیادی روستاهای فلسطینی بود که مقامات اسرائیلی به‌طور کامل ویران و سپس جنگل‌کاری کردند. همانند مجیدل، معلول و معار درختان کاج یا سرو در آن کاشته شد. پس از جنگ، موشاو عین ایالا در سال ۱۹۴۹ در ۳ کیلومتری جنوب‌شرقی محل روستا ولی بنا بر گفته ولید خالدی نه بر زمین‌های آن بنیان نهاده شد. موشاو عوفر سال بعد در ۲ کیلومتری جنوب‌شرقی بخش مسکونی روستا و بنا بر گفته خالدی بر زمین‌های آن تأسیس شد.

برخی از ساکنان رانده‌شده عین غزال در روستای عرب‌نشین فریدیس در جنوب پناه گرفتند. آنان بعدها در سرشماری اسرائیل ثبت شدند و در سال ۱۹۵۲ همراه با نزدیک به ۱۵۰٬۰۰۰ فلسطینی غیریهودی ساکن اسرائیل تابعیت اسرائیلی دریافت کردند.

خالدی در سال ۱۹۹۲ وضعیت بقایای روستا را چنین توصیف کرده‌است: «زیارتگاه مخروبه شیخ شحاده تنها سازه سرپای محل روستاست. خرابه‌های دیوارها و توده‌های سنگ در سراسر محل دیده می‌شود و همچنین درختان کاج، کاکتوس و درختان انجیر و انار. محل روستا اخیراً برای چرای دام حصارکشی شده. زمین‌های هموار پیرامون آن نیز برای کشت سبزیجات، موز و دیگر میوه‌ها به کار می‌رود. بخش‌هایی از دامنه‌ها با درختان بادام کاشته شده‌است.»

سازمان ذاکرات، نهادی اسرائیلی–یهودی با هدف آگاهی‌بخشی دربارهٔ نکبت، دفترچه‌ای دربارهٔ عین غزال تهیه و بازدیدهایی از محل روستای ویران‌شده ترتیب داده‌است. این دفترچه با همکاری علی حموده، آواره فلسطینی ساکن فریدیس و اهل عین غزال، تهیه شد و صدها نسخه از آن توزیع گردید. مدرسه‌ای در فریدیس از این دفترچه در بازدیدهای کلاسی به عین غزال بهره می‌گیرد.

## پیوند به بیرون
* عین غزال در وبگاه «فلسطین در خاطره‌ها»
* عین غزال در وبگاه ذاکرات

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:بخش (تقسیم کشوری) حیفا