دودمان نخست سرزمین دریا

**دودمان نخست سرزمین دریا** یا **دومین دودمان بابل** مجموعه‌ای از شاهان بود که بر بخش جنوبی بین‌النهرین فرمان راندند. این دودمان در دوره‌ای میان افول امپراتوری بابل کهن و گسترش قدرت کاسیان پدید آمد و بر پایهٔ گاه‌شماری میانه در حدود ۱۷۹۶ تا ۱۵۲۴ پیش از میلاد حکومت کرد. نام این دودمان برگرفته از ایالتی در دورترین نقطهٔ جنوب بین‌النهرین بود؛ منطقه‌ای باتلاقی و بدون شهرهای بزرگ که با رسوب‌گذاری تدریجی در دهانهٔ رودهای دجله و فرات به‌سوی جنوب گسترش می‌یافت. این سرزمین در عصر آهن به نام «مات کَلدی» یعنی کلده شناخته شد.

دودمان نخست سرزمین دریا در فهرست‌های شاهان بابلی به‌عنوان دومین دودمان بابل شمرده می‌شود، هرچند هیچ‌گاه بر شهر بابل فرمانروایی نکرد و از حکومت آموری بابل مستقل بود. شاهان پسین این دودمان نام‌های شبهسومری بر خود نهادند و به روزگار شکوه دودمان ایسین بازمی‌نگریستند، اما جمعیت آن عمدتاً نام‌های اکدی داشت و به زبان اکدی سخن می‌گفت و می‌نوشت. آخرین شاه این دودمان، اِئا-گامیل، در برابر لشکرکشی کاسیان به ایلام گریخت و بدین‌سان حکومت سرزمین دریا به دست کاسیان افتاد.

## پیشینه
### آنچه از منابع دانسته می‌شود
به‌طور سنتی، آگاهی‌های موجود دربارهٔ سرزمین دریا تنها از چند یادداشت کوتاه در فهرست‌های شاهان و اشاره‌های پراکنده در گاه‌نامه‌ها به دست می‌آمد. پیشنهاد شده‌است که بسیاری از نوشته‌های این دوره بر تخته‌های چوبی مومی نگاشته می‌شده و همین امر کمبود لوحه‌های گلی استاندارد را توضیح می‌دهد.

در سال ۲۰۰۹ میلادی، ۴۵۰ لوحه عمدتاً از مجموعهٔ مارتین شوین (Schøyen Collection) — بزرگ‌ترین مجموعهٔ خصوصی نسخه‌های خطی که در سدهٔ بیستم گردآوری شد — منتشر گردید. این لوحه‌ها دوره‌ای ۱۵ تا ۱۸ ساله را پوشش می‌دهند که بخشی از فرمانروایی هریک از شاهان را دربرمی‌گیرد. این لوحه‌ها ظاهراً از یک انبارهٔ واحد سرچشمه می‌گیرند، اما خاستگاه دقیق آن‌ها پس از ماندن در مجموعه‌های خصوصی کوچک از دست رفته‌است. بیشتر لوحه‌ها به مدیریت منابع مربوط می‌شوند. همچنین ۳۲ لوحهٔ منتشرنشدهٔ دیگر از سرزمین دریا در بروکسل نگهداری می‌شود.

لوحه‌ها دربرگیرندهٔ نامه‌ها، رسیدها، دفاتر، فهرست کارکنان و مانند آن هستند و نام‌سال‌ها و ارجاع‌هایی به رویدادهای آن دوره به دست می‌دهند. در میان آن‌ها متون پیش‌گویانه و آثار ادبی از جمله نسخه‌ای از حماسه گیلگمش نیز دیده می‌شود. در این لوحه‌ها فرستادگانی از ایلام تدارک دیده می‌شوند، اینزاک — خدای دیلمون (بحرین باستان) — به‌عنوان عنصر نام‌آوری در نام اشخاص پدیدار می‌شود و نور-بائو می‌پرسد آیا باید کشتی‌های اشنونا را بازداشت کند یا نه؛ اشاره‌ای نادر و دیرهنگام به این شهر سومری زمانی پررونق.

نسخهٔ ویژهٔ حماسهٔ گیلگمش از این دوره، قهرمان داستان را به اور منتقل می‌کند. برخی از متون دارای «کتیبه‌های خطی رمزگشایی‌نشده» هستند که گمان می‌رود به زبان‌هایی غیر از سومری یا اکدی تعلق داشته باشند.

### خاستگاه و پایتخت
شهر خاستگاه دودمان سرزمین دریا هنوز شناخته نشده‌است. یکی از قطعات فهرست شاهان بیان می‌کند که «شاهی از بابل به اِئوروکوگه منتقل شد». با توجه به اینکه این نام با نشانهٔ  شناخته می‌شود، حدس زده شده‌است که این پایتخت همان لاگاش باشد که در این دوره چیز زیادی از آن دانسته نمی‌شود. نیپور و تل دحیله نیز نامزدهای احتمالی هستند. دیدگاه امروزی بر آن است که پایتخت شهری به نام دور-انلیل (Dūr-Enlil) بوده‌است. شهری با همین نام در دورهٔ بابل نو در منطقهٔ میان اوروک و لارسا و نیز در دورهٔ آشور نو شناخته شده، اما مشخص نیست که آیا هریک از آن‌ها با پایتخت احتمالی سرزمین دریا یکی است.

سفالینه‌های سرزمین دریا در گیرسو، اوروک و لاگاش یافت شده‌اند اما در هیچ محوطه‌ای شمالی‌تر از آن‌ها گزارش نشده‌اند.

### کاوش‌های باستان‌شناختی
#### تل خیبر
کاوش‌هایی که میان سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ در تل خیبر (به انگلیسی: )، در حدود ۲۰ کیلومتری اور، انجام شد، پی‌های دژی بزرگ از خشت خام با آرایش نامعمولی از برج‌های نزدیک‌به‌هم محیطی را آشکار ساخت. تاریخ‌گذاری این محوطه بر پایهٔ بایگانی ۱۵۲ لوحهٔ گلی میخی یافت‌شده در آنجا به دورهٔ آیاداراگالاما بازمی‌گردد. لوحه‌های تل خیبر در همان بازهٔ زمانی کوتاه لوحه‌های مجموعهٔ شوین — یعنی اواخر فرمانروایی پِشگال‌دارامِش و آغاز فرمانروایی آیادارا — جای می‌گیرند. کاوشگران همچنین توانستند مجموعه‌ای طبقه‌بندی‌شده از سفالینه‌های سرزمین دریا تدوین کنند که شناسایی محوطه‌های دیگر را ممکن ساخت.

سفالینه‌ها و بازمانده‌های جانوری سرزمین دریا در محوطهٔ تل سخریه (به انگلیسی: )، چند کیلومتری شرق اور نیز یافت شده‌اند. این مکان به‌عنوان شهر گَئِش (به انگلیسی: ) دورهٔ اور سوم پیشنهاد شده‌است؛ جایی که جشنوارهٔ آکیتو به افتخار نَنّا/سین دو بار در سال برگزار می‌شد.

#### تل ابوالذهب
تل ابوالذهب (به انگلیسی: )، محوطه‌ای تک‌دوره‌ای متعلق به دودمان سرزمین دریا، میان سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳ کاوش شد. ساختمان بزرگ معبدی سنگی به ابعاد ۶۵ در ۵۲ متر با ضمیمه‌ای ۵۹ در ۳۵ متری آشکار گردید. یک مُهر استوانه‌ای با خوانش پیشنهادی «آ-[…]-بانی، فرزند صیلّی-ایشتار، سرپرست کاهنان پیش‌گویی، بندهٔ شمش(؟)» در این محوطه یافت شد.

## سنت فهرست شاهان
ارجاع‌های فهرست شاهان که گواه توالی شاهان سرزمین دریا هستند در جدول زیر خلاصه شده‌اند:

فهرست شاهان الف مجموع فرمانروایی‌ها را ۳۶۸ سال برمی‌شمارد. فهرست هم‌زمانی آشوری (به انگلیسی: ) توالی را از دامقی-ایلیشو به بعد ارائه می‌دهد اما شاهی افزوده به نام mDIŠ-U-EN (با خوانش ناشناخته) را میان گول‌کیشار و پِشگال‌دارامِش جای می‌دهد. این منبع در این باره موثق شمرده می‌شود زیرا شکل نام‌های پِشگال‌دارامِش و آیاداراگالاما با نام‌های موجود بر لوحه‌های اقتصادی هم‌عصر تازه‌منتشرشده هم‌خوانی دارد.

یک فهرست شاهان دیگر، برساخته از قطعهٔ BM 35572 و یازده قطعهٔ دیگر، خوانش‌های ناقصی از شاهان آغازین این دودمان به دست می‌دهد.

## فرمانروایان
نام‌های سه فرمانروای نخست قطعاً اکدی هستند؛ چهارمین نام، ایشکیبال، به هر دو شکل خوانده‌شدنی است و بقیه تا پیش از آخرین شاه (اِئا-گامیل) همه نام‌های کاملاً سومری دارند.

### ایلوم-ما-ایلی
ایلوم-ما-ایلی (همچنین ایلی-ما-ایلوم)، بنیان‌گذار دودمان، از گزارش کارنامه‌اش در «گاه‌نامهٔ شاهان کهن» (به انگلیسی: ) شناخته می‌شود که درگیری‌هایش با شاهان آموری بابل یعنی سامسو-ایلونا و ابی اشوه را شرح می‌دهد. بر پایهٔ این گاه‌نامه او «به ارتش (سامسو-ایلونا) حمله برد و شکستش داد». گمان می‌رود او نیپور را در اواخر فرمانروایی سامسو-ایلونا تصرف کرده باشد، زیرا اسناد حقوقی از نیپور — از ماه سوم سال ۲۹ سامسو-ایلونا — به دورهٔ فرمانروایی او تاریخ‌گذاری شده‌اند.

ابی اشوه، شاه آموری بابل و پسر و جانشین سامسو-ایلونا، «به فتح ایلوم-ما-ایلی» برخاست و با سد بستن بر دجله کوشید او را از پناهگاه باتلاقی‌اش بیرون براند، اما ایلوم-ما-ایلی با بهره‌گیری برتر از زمین، این تلاش را ناکام گذاشت. گمان می‌رود او در بایگانی شاهی ایلونی به‌عنوان دارای تماس‌های دیپلماتیک با ایلام یاد شده باشد.

دو نام‌سال از این فرمانروا شناخته شده: سال به‌تخت‌نشینی و سال پس از آن. گاه‌نامهٔ متأخرتری (فهرست شاهی ب) پس از او ایتّی-ایلی-نیبی (به معنای «نامم نزد خداست») را ذکر می‌کند که جز این گواهی دیگری از او در دست نیست.

### دامقی-ایلیشو
آخرین نام‌سال بازمانده از آمّی-دیتانا یادبود «سالی که (او) دیوارهٔ شهر دِر/اودینیم را که ارتش دامقی-ایلیشو ساخته بود ویران کرد» را گرامی می‌دارد. این تنها گواه هم‌عصر موجود بر شیوهٔ نگارش نام اوست که با نام شاه پیشین ایسین تفاوت دارد. پیشنهاد شده‌است که سرود شاهانه‌ای که معمولاً به دامیق-ایلیشو شاه ایسین نسبت داده می‌شود، در واقع به همین دامقی-ایلیشو تعلق دارد. گاه‌نامه‌های متأخر پس از او ایشکیبال و شوشّی را ذکر می‌کنند که جز این گواه دیگری از آن‌ها در دست نیست.

سومین شاه دودمان احتمالاً نامش برگرفته از آخرین شاه دودمان ایسین، دامیق-ایلیشو، بود، هرچند شکل نگارشی آن متفاوت است.

### گول‌کیشار

گول‌کیشار به معنای «تاراجگر زمین» آثار اندکی از فرمانروایی ظاهراً درازمدتش بر جای نهاده‌است. او موضوع حماسه‌ای شاهانه (لوح HS 1885+ با دو قطعهٔ اتصالی تازه) پیرامون دشمنی‌اش با سامسو-دیتانا — آخرین شاه نخستین دودمان بابل — بود. متن گول‌کیشار را در حال سخنرانی برای سپاهیانش و همراه با ایزدبانو ایشتار توصیف می‌کند.

پس‌نوشت لوحه‌ای حاوی دستور شیمیایی ساخت لعاب بر آن نوشته شده «دارایی کاهن مردوک در اریدو» — که گمان می‌رود محله‌ای از بابل باشد نه شهر اریدو — و با نام‌سال «سال پس از (آنکه) گول‌کیشار شاه (شد؟)» تاریخ‌گذاری شده‌است.

یک کودورّو از دورهٔ شاه بابلی انلیل ندین آپلی (در حدود ۱۱۰۳–۱۱۰۰ پیش از میلاد) پیامد پژوهشی را ثبت می‌کند که شاه دربارهٔ مالکیت قطعه زمینی ادعاشده از سوی یک معبد آغاز کرده بود. فرمانداران بیت-سین-ماگیر و سرزمین دریا ادعا را بر پایهٔ کنش‌های پیشین گول‌کیشار که «برای نانشه، بانوی الهی‌اش، مرز زمینی ترسیم کرده بود» تأیید کردند. این نمونه‌ای آغازین از بیانیهٔ «فاصله‌سنجی» (به آلمانی: ) است که ثبت می‌کند ۶۹۶ سال میان نبوکدنصر — پدر انلیل-ندین-آپلی — و گول‌کیشار گذشته بود.

### پِشگال‌دارامِش و آیاداراگالاما
پِشگال‌دارامِش (به معنای «پسر بز کوهی») و آیاداراگالاما (به معنای «پسر گوزن زیرک») شاهان پی‌درپی و فرزندان (DUMU به معنای «پسران» در گسترده‌ترین مفهوم) گول‌کیشار بودند. چهار نام‌سال از پِشگال‌دارامِش شناخته شده: سال به‌تخت‌نشینی، سال ۲۴، سال ۲۷ و سال ۲۹.

فرمانروایی آیاداراگالاما پرماجرا بوده‌است: یک نام‌سال از راندن «نیروی گردآمدهٔ دو دشمن» یاد می‌کند که گمان می‌رود ایلامیان و کاسیان باشند — کاسیانی که پیش‌تر آموریان را از قدرت در بابل برانداخته بودند. نام‌سال دیگری ساختن «حلقهٔ بزرگی در برابر دشمن کَلشو (کاسی)» را ثبت می‌کند و سومی از «سالی که سرزمینش شورید» خبر می‌دهد. فهرستی از خدایان (متن MS 2200/81) دربرگیرندهٔ مردوک و سارپانیت — خدایان نگهبان سرزمین دریا — است.

آیاداراگالاما به خدایان در شماری از معابد بین‌النهرین پیشکش تقدیم می‌کرده‌است:

آیاداراگالاما با دیگر نیروهای منطقه‌ای نیز تعامل داشت. متنی گزارش می‌دهد که او فرستاده‌ای ایلامی — احتمالاً از یک فرمانروای سوکّلمخ — و همان روز فرستاده‌ای از سوی سرور کاسی ناشناخته‌ای به نام بوراگیندار پذیرفت. دو میش برای فرستادهٔ ایلامی و تنها یک بره برای فرستادهٔ کاسی به کاخ تحویل شد که نشان‌دهندهٔ اهمیت نسبی آنان در آن زمان بود.

گاه‌نامه‌های متأخر پس از آیاداراگالاما آکوردوانا و مِلام‌کورکوررا (به معنای «شکوه سرزمین‌ها») را ذکر می‌کنند که جز این گواه دیگری از آن‌ها در دست نیست.

در سال ۱۹۴۲ میلادی هنگام تمیزکاری مقدماتی برای انتشار یافته‌های کاوش‌های تل النصبه (به انگلیسی: )، حلقه‌ای نیم‌دایره‌ای برنزی دارای کتیبه‌ای میخی ناقص یافت شد. ترجمهٔ پیشنهادی آن چنین است: «…]-یَدَع، پسر راستینش، برای سلامت زندگیش وقف [کرد…». پیشنهاد شده‌است که این به آیاداراگالاما اشاره دارد.

سرود کوروگو (به انگلیسی: ) وقف‌شده به خدایان نیپور نیز نام آیاداراگالاما را یاد می‌کند.

### اِئا-گامیل
اِئا-گامیل (به معنای «اِئا می‌بخشاید»)، آخرین شاه این دودمان، پیش از لشکری به فرماندهی اولام-بوریاش — رئیس کاسی و برادر شاه بابل کشتیلیاش — به ایلام گریخت. همین اولام-بوریاش در کتیبه‌ای خود را «شاه سرزمین دریا» می‌خواند که کهن‌ترین گواه این عنوان است. شاه کاسی بعدی، آگوم سوم، بر پایهٔ همان گاه‌نامه شهر دور-انلیل — پایتخت سرزمین دریا — را ویران کرد. همین شاه ظاهراً دیلمون (بحرین) را نیز تصرف کرد؛ چند لوحهٔ تاریخ‌گذاری‌شده به دورهٔ اِئا-گامیل در آنجا یافت شده‌اند که نشان می‌دهد این جزیره احتمالاً زیر فرمان سرزمین دریا بوده‌است.

## پس از فروپاشی دودمان
پس از سقوط دودمان نخست، سرزمین دریا به‌عنوان ایالتی از پادشاهی بابل زیر فرمان کاسیان و سپس دودمان دوم ایسین ادامه یافت. دودمان دومی از سرزمین دریا نیز در حدود ۱۰۲۵ تا ۱۰۰۵ پیش از میلاد وجود داشت. در دوره‌های متأخرتر نیز ایالت سرزمین دریا در امپراتوری بابل نو برقرار بود.

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* گاه‌نامهٔ پایان دودمان سرزمین دریا

رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده