محاصره میمون-دژ

**محاصره میمون‌دژ**، دژی با موقعیت نامشخص و استوارگاه رهبر دولت نزاریان، امام رکن‌الدین خورشاه، در سال ۱۲۵۶ و در خلال لشکرکشی مغولان به رهبری هولاکو علیه نزاریان رخ داد.

امام جدید نزاری در حالی که هولاکو به سوی استوارگاهش پیشروی می‌کرد، از پیش با او وارد مذاکره شده بود. مغولان بر برچیده شدن تمام دژهای نزاری پافشاری می‌کردند، اما امام کوشید با سازش وارد شود. پس از چند روز جنگ، امام و خانواده‌اش تسلیم شدند و هولاکو با آنان به نیکی رفتار کرد. میمون‌دژ ویران گردید و امام به زیردستان خود دستور داد که دژهایشان را به همین‌سان تسلیم و ویران کنند. تسلیم متعاقب دژ نمادین الموت پایان دولت نزاری در ایران را رقم زد.

## منابع
این محاصره در *[[تاریخ جهانگشای]]* نوشته عطاملک جوینی، تاریخ‌نگار و کارگزار پارسی که خود در محاصره شرکت داشت، به تفصیل توصیف شده است. همچنین در *[[جامع‌التواریخ]]* رشیدالدین همدانی روایت شده است.

کتاب چینی *[[تاریخ یوان]]* محاصره میمون‌دژ را با محاصره گردکوه درآمیخته است. در این روایت، تمرکز بیشتر بر عملکرد ژنرال چینی گو کان است که ظاهراً برای حمله به استحکامات غیرمعمول میمون‌دژ منجنیق تازه‌ای طراحی کرد.

## پیشینه

خورشاه آمادگی خود را برای تسلیم شدن به فرمانروایی مغول به نزدیک‌ترین فرمانده مغول، *[[نویان]]* یاسور در قزوین اعلام کرد. یاسور پاسخ داد که او باید شخصاً به اردوی هولاکو برود. یاسور بعداً با نزاریان رودبار درگیر شد: در ۱۲ ژوئن، او در نبردی در کوه سیالان نزدیک الموت، جایی که نیروهای نزاری گرد آمده بودند، شکست خورد. سپس لشکرکشی‌ای برای آزار و اذیت نزاریان رودبار آغاز کرد.

هنگامی که هولاکو به بسطام رسید، سپاهش به پنج *[[تومان (واحد)|تومان]]* افزایش یافته بود و فرماندهان تازه‌ای به آن پیوسته بودند. بسیاری از آن‌ها خویشاوندان باتوخان بودند. از *[[اردو (سازمان)|اولوس]]* جوچی به نمایندگی از اردوی زرین قلی (پسر اردو)، بالاغا و توتار آمدند. نیروهای خانات جغتای به فرماندهی شاهزاده تگودر بودند. گروهی از قبایل اویرات نیز به رهبری بوقا تیمور پیوستند. از خاندان اوگتای نامی برده نشده است. هولاکو هزار گروه منجنیق‌انداز (احتمالاً از چینیان شمالی، ختاییان و مسلمانان) ماهر در کاربرد منجنیق و نفت همراه داشت.

مغولان از سه سو به مرکز حکومت نزاریان در الموت و رودبار لشکر کشیدند. جناح راست، به فرماندهی بوقا تیمور و کوکه ایلگه‌ی، از راه تبرستان پیشروی کرد. جناح چپ، به فرماندهی تگودر و کیتوبوقا، از راه خوار و سمنان آمد. مرکز سپاه به فرماندهی خود هولاکو بود. در همین حال، هولاکو هشدار دیگری به خورشاه فرستاد. خورشاه در دژ میمون‌دژ بود و ظاهراً وقت‌کشی می‌کرد، زیرا با مقاومت طولانی‌تر، رسیدن زمستان می‌توانست مغولان را که سپاهشان به خوراک موجود برای اسبانشان وابسته بود، متوقف کند. خورشاه وزیرش کیکاوس را فرستاد که در فیروزکوه به مغولان رسید و تسلیم همه استوارگاه‌ها به جز الموت و لمبسر را پیشنهاد کرد و بار دیگر برای دیدار خورشاه با هولاکو یک سال مهلت خواست. در همین حال، به نشانه حسن نیت، خورشاه دستور تسلیم گردکوه و دژهای قهستان را داد که سران آن‌ها چنین کردند، اما پادگان گردکوه همچنان به مقاومت ادامه داد. مغولان به پیشروی ادامه دادند و به لار، دماوند و شاه‌دز رسیدند. خورشاه پسر ۷ یا ۸ ساله‌اش را به نشانه حسن نیت فرستاد، اما به دلیل سن کمش بازگردانده شد. خورشاه سپس برادر دوم خود شاه‌نشاه را فرستاد که در ری با هولاکو دیدار کرد. با این حال، هولاکو برای نشان دادن حسن نیت از خورشاه خواستار برچیدن تمام دژهای نزاری شد. ظاهراً امام نزاری می‌خواست دست‌کم دژهای اصلی نزاری را حفظ کند، در حالی که مغولان بر تسلیم کامل پافشاری می‌کردند.

## محاصره

در ۸ نوامبر ۱۲۵۶، هولاکو اردوی خود را بر فراز تپه‌ای روبروی میمون‌دژ برپا کرد و با لشکرکشی از فراز کوه‌های الموت از راه دره طالقان و نمایان شدن در پای میمون‌دژ، نیروهایش را گرداگرد دژ حلقه زد. گروه‌های برگزیده جنگاوران مغول در فواصل حدود  از فراز تپه تا دره پراکنده شدند.

می‌شد با منجنیق به میمون‌دژ حمله کرد؛ این در مورد الموت، نویسار شاه، لمبسر و گردکوه که همه بر فراز قله‌های بلند بودند، صدق نمی‌کرد. با این حال، استحکام دژ مغولان را که از زوایای گوناگون برای یافتن نقطه ضعفی به بررسی آن پرداختند، تحت تأثیر قرار داد.
بیشتر افسران مغول به هولاکو توصیه کردند که محاصره را به تأخیر اندازد، اما او تصمیم گرفت ادامه دهد. بمباران‌های مقدماتی با منجنیق از تپه‌ای نزدیک به مدت سه روز انجام شد و دو طرف تلفاتی دادند. یورش مستقیم مغولان در روز چهارم دفع شد. مغولان سپس از منجنیق‌های سنگین‌تری که زوبین‌های آغشته به قیر سوزان پرتاب می‌کردند استفاده کردند و منجنیق‌های بیشتری در پیرامون استحکامات کار گذاشتند.

بعداً در آن ماه، خورشاه پیامی فرستاد و تسلیم خود را به شرط در امان ماندن خود و خانواده‌اش پیشنهاد کرد. عطاملک جوینی شخصاً *[[یارلیغ]]* هولاکو را برای خورشاه برد تا امضا کند، اما خورشاه مردد بود. پس از چند روز، هولاکو بمباران دیگری را آغاز کرد و در ۱۹ نوامبر، خورشاه و همراهانش از دژ پایین آمدند و تسلیم شدند. تخلیه کامل دژ تا روز بعد ادامه یافت. بخش کوچکی از پادگان از ترک استوارگاه خودداری کرد و در *"قبه"* (به معنای واقعی "ساختمان گنبدی")، که احتمالاً بنایی بلند با گنبد در دژ بود، مقاومت نهایی کردند؛ آن‌ها پس از سه روز شکست خوردند و کشته شدند.

به گفته *[[تاریخ یوان]]*، ژنرال چینی گو کان با "منجنیق‌های روی کوه‌پایه" (*jiapao*) به دژ حمله کرد. سپس "خواجه نصیر" (دانشمند نصیرالدین طوسی) دروازه را گشود و تسلیم شد. ظاهراً تصمیم رهبری نزاریان برای تسلیم تحت تأثیر طوسی و دیگر دانشمندان بیرونی بود. او بعدها به همراهان هولاکو پیوست.

جنبه‌ای از رویدادها که برای تاریخ‌نگاران قابل توضیح نیست این است که چرا نیروهای مستقر در الموت برای یاری به هم‌دژیان محاصره‌شده خود در میمون‌دژ هیچ تلاشی نکردند.

## پیامدها
تسلیم متعاقب پادگان قلعه الموت که آن نیز از نظر تعداد در اقلیت بود اما آذوقه کافی داشت، پایان رسمی دولت نزاری در ایران را رقم زد.

## منابع

رده:محاصره‌های مربوط به ایران
رده:تیموریان در دهه ۱۲۵۰ (میلادی)
رده:آسیا در ۱۲۵۶ (میلادی)
رده:انحلال‌های ۱۲۵۶ (میلادی) در آسیا
رده:تاریخ استان قزوین
رده:معاهده‌های صلح ایران