رهبری جمعی

**رهبری جمعی** در نظریه کمونیستی و سوسیالیستی توزیع مشترک قدرت در درون یک ساختار سازمانی است. در این نظام، یک مقام واحد مانند دبیرکل یا رئیس حزب تنها اولی بین برابرها در نهاد رهبری مربوطه به شمار می‌رود و نه مرجع مطلق تصمیم‌گیری. هدف اصلی این اصل جلوگیری از تمرکز قدرت در دست یک فرد و تقسیم وظایف و اختیارات میان نهادهای جمعی است.

رهبری جمعی به‌ویژه در اتحاد شوروی و جمهوری خلق چین به‌عنوان اصلی بنیادین در اداره امور حزب و دولت شناخته می‌شد. در اتحاد جماهیر شوروی، این اصل در واکنش به حکومت ژوزف استالین و برای جلوگیری از بازگشت سلطه یک‌نفره مطرح شد. در چین نیز دنگ شیائوپینگ در اواخر دهه ۱۹۷۰ این اصل را با هدف پیشگیری از تکرار افراط‌های دوران مائو تسه‌تونگ احیا کرد.

رهبری جمعی تنها به کشورهای کمونیستی محدود نمی‌شود؛ بسیاری از احزاب چپ‌گرا و سبز در دموکراسی‌های لیبرال نیز از این اصل پیروی می‌کنند، یا از طریق همرهبری زن و مرد یا از طریق چندین سخنگوی مشترک. برای احزاب سبز، این رویه اغلب با تأکید جنبش بر تصمیم‌گیری اجماعی و برابری جنسیتی توجیه می‌شود.

## دولت‌های کمونیستی

### چین

تاریخ‌نگاری رسمی‌پس از مائو، سال ۱۹۶۶ میلادی را سالی می‌داند که مائو تسه‌تونگ به‌نادرستی اصل سازمانی رهبری جمعی (به چینی: 集体领导، *jiti lingdao*) را کنار گذاشت. رهبری جمعی در جمهوری خلق چین و حزب کمونیست چین به‌طور کلی از دوران اصلاح‌طلب دنگ شیائوپینگ در اواخر دهه ۱۹۷۰ آغاز شد، همزمان با دوران اصلاحات اقتصادی چین. دنگ تلاش کرد کمیته دائمی‌پلیتبوروی حزب کمونیست چین را به تصمیم‌گیری بر اساس اجماع ترغیب کند تا از بازگشت یکه‌سالاری در چارچوب مائوئیسم جلوگیری شود. دبیرکل حزب کمونیست چین، جیانگ زمین، رسماً خود را به‌عنوان «اولِ میان برابران» تثبیت کرد.

برخی تحلیلگران سیاسی ادعا کرده‌اند که این دوران رهبری جمعی با شی جین‌پینگ پایان یافته است، به‌ویژه پس از لغو محدودیت‌های دوره‌ای ریاست جمهوری در سال ۲۰۱۸ در دوران زمامداری او. شی جین‌پینگ گام‌های آگاهانه‌ای برای تثبیت سلطه شخصی خود در نظام سیاسی چین برداشته و بدین وسیله به‌طور مؤثری بر همتایانش در کمیته دائمی‌پلیتبورو برتری یافته است. او با تأسیس نهادهای کلیدی مانند کمیسیون امنیت ملی که بر سازمان‌های حزب، دولت و ارتش نظارت دارد، این سلطه را تحکیم بخشیده است. شی جین‌پینگ همچنین ریاست گروه کاری کوچک برای تعمیق جامع اصلاحات را بر عهده دارد که نهاد محوری مسئول طراحی و اجرای ابتکارات اصلاحی است.

او صراحتاً اعلام کرده که در امور اقتصادی و مالی کلام آخر را خواهد زد و سنت تقسیم مسئولیت با نخست‌وزیر را کنار گذاشته است. حوزه اختیارات شی جین‌پینگ اکنون امور نظامی، امنیتی، سیاست خارجی، اصلاحات اقتصادی، دولت‌سازی، سیاستگذاری اقتصادی و حاکمیت اجتماعی را دربرمی‌گیرد. این تمرکز قدرت نگرانی‌هایی را درباره تضعیف هنجارهای اساسی حزب و سوق دادن چین به سوی دیکتاتوری شخص‌محور برانگیخته است.

قدرت مرکزی دولت چین و حزب کمونیست چین در کمیته دائمی‌پلیتبوروی حزب کمونیست چین متمرکز است که از هفت عضو حزب کمونیست تشکیل شده و به ریاست دبیرکل حزب اداره می‌شود. با این حال، هرچند حزب کمونیست چین به لحاظ دوژور رهبری جمعی دولت را حفظ کرده، جایگاه دبیرکل در دوران مدیریت شی جین‌پینگ آشکارا قدرتمندتر شده و او قدرتمندترین رهبر عالی چین پس از مائو تسه‌تونگ به شمار می‌رود.

### ویتنام

در جمهوری سوسیالیستی ویتنام زیر رهبری حزب کمونیست ویتنام، در دوران حکومت له یوئن، رهبری جمعی به معنای توزیع قدرت از دفتر دبیرکل حزب کمونیست ویتنام و تقسیم آن با کمیته دائمی‌پلیتبورو بود، در عین حال که یک حاکم واحد نیز وجود داشت. در ویتنام رهبر عالی واحدی وجود ندارد؛ قدرت میان دبیرکل، رئیس‌جمهور، نخست‌وزیر و رئیس مجلس ملی تقسیم می‌شود و نهادهای جمعی مانند پلیتبورو، دبیرخانه و کمیته مرکزی نیز در این توزیع قدرت سهیم هستند.

### اتحاد شوروی

رهبری جمعی (به روسی: коллективное руководство، *kollektivnoye rukovodstvo*) یا جمعیت رهبری (به روسی: коллективность руководства، *kollektivnost rukovodstva*) شکل ایده‌آل حکومت در اتحاد جماهیر شوروی در چارچوب حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی به شمار می‌رفت. وظیفه اصلی آن توزیع اختیارات و وظایف میان پلیتبورو، کمیته مرکزی و شورای وزیران اتحاد شوروی بود تا از هرگونه تلاش برای ایجاد سلطه یک‌نفره بر نظام سیاسی شوروی جلوگیری شود؛ نظیر آنچه در دوران حکومت ژوزف استالین رخ داده بود. رهبری جمعی با محدودسازی اختیارات دبیرکل حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی و رئیس شورای وزیران در قیاس با سایر مناصب، از طریق تقویت اختیارات نهادهای جمعی مانند پلیتبورو، مشخص می‌شد.

#### سال‌های نخستین

ایدئولوگ‌های شوروی بر این باور بودند که ولادیمیر لنین، نخستین رهبر شوروی، تنها رهبری جمعی می‌توانست حزب را از خطاهای جدی مصون بدارد. ژوزف استالین که پس از مرگ لنین در سال ۱۹۲۴ قدرت را در دست گرفت، از این اصل حمایت می‌کرد اما اختیارات گسترده‌ای را در دست خود نگه داشت. پس از مرگ استالین در ۵ مارس ۱۹۵۳، گئورگی مالنکوف، لاورنتی بریا و ویاچسلاو مولوتوف بلافاصله یک رهبری جمعی تشکیل دادند که با روی آوردن مالنکوف و مولوتوف علیه بریا از هم فروپاشید.

پس از دستگیری بریا، نیکیتا خروشچف رهبری جمعی را «اصل عالی حزب ما» اعلام کرد. در بیستمین کنگره حزب کمونیست اتحاد شوروی، خروشچف از حکومت استالین انتقاد کرد و آن را «کیش شخصیت» نامید؛ او استالین را متهم کرد که فعالیت‌های حزبی را کاهش داده و به سانترالیسم دموکراتیک پایان داده است. نخستین تلاش برای برکناری خروشچف در سال ۱۹۵۷ صورت گرفت، زمانی که گروه موسوم به «گروه ضدحزبی» او را به رهبری فردگرایانه متهم کرد. این کودتا شکست خورد اما موقعیت خروشچف را به‌شدت تضعیف کرد.

#### افول رهبری جمعی

در سال ۱۹۶۴، خروشچف برکنار شد و لئونید برژنف جای او را به‌عنوان دبیرکل و آلکسی کاسیگین به‌عنوان نخست‌وزیر گرفتند. یکی از دلایل رسمی‌برکناری خروشچف، نقض اصل رهبری جمعی از سوی او بود. در پلنوم کمیته مرکزی که خروشچف را برکنار کرد، به هر فردی از تصدی هم‌زمان مناصب دبیرکلی و نخست‌وزیری ممنوعیت داده شد. رهبری جمعی در سال‌های حکومت برژنف و متعاقباً در دوران یوری آندروپوف و کنستانتین چرنینکو تقویت شد.

با گذشت سال‌ها، برژنف به‌تدریج برجستگی بیشتری یافت و در دهه ۱۹۷۰ حتی «دبیرخانه دبیرکل» را برای تقویت موقعیت خود درون حزب ایجاد کرد. با این حال، او حمایت پلیتبورو را با پرهیز از اقدامات اصلاحی گسترده‌ای که در دوران خروشچف دیده شده بود، حفظ کرد و خود را موظف می‌دانست پیشنهادهای سیاستی را با پلیتبورو در میان گذارد.

#### سال‌های پایانی

با وخامت تدریجی وضعیت سلامت برژنف در اواخر دهه ۱۹۷۰، رهبری حتی جمعی‌تر شد. مرگ برژنف تعادل قدرت را به‌طور بنیادی دگرگون نکرد و یوری آندروپوف و کنستانتین چرنینکو ملزم به ادامه همان شیوه حکومتی برژنف بودند. اصلاحات میخائیل گورباچف زمینه‌ساز گسترش دسته‌بندی‌های درون رهبری شوروی شد و اعضای جناح گورباچف آشکارا در مسائل کلیدی با او مخالفت کردند. این دسته‌بندی‌ها معمولاً بر سر میزان اصلاحات لازم برای بازسازی نظام شوروی با یکدیگر اختلاف داشتند.

## ارزیابی و تحلیل

### ارزیابی شوروی

بر اساس ادبیات شوروی، کمیته مرکزی و نه پلیتبورو قلب رهبری جمعی در سطح ملی بود. در سطوح زیر ملی نیز همه نهادهای حزبی و دولتی باید برای تضمین رهبری جمعی همکاری می‌کردند. با این حال، مانند بسیاری از مواضع ایدئولوژیک دیگر، تعریف رهبری جمعی «با انعطاف در موقعیت‌های گوناگون به کار برده می‌شد». در تقابل با فاشیسم که تمام اختیارات را به یک فرد واگذار می‌کند، لنینیسم از «رهبری جمعی دموکراتیک» درون حزب دفاع می‌کرد؛ بنابراین توجیه رهبری جمعی در اتحاد شوروی آسان بود. ناامنی‌های رهبری استالین و حکومت خروشچف اراده جمع و نه فرد را تقویت کرد.

### ناظران خارجی

ریچارد لونتال، استاد آلمانی، بر این باور بود که اتحاد شوروی از یک دولت توتالیتر در دوران استالین به نظامی‌تبدیل شد که او آن را «اقتدارگرایی پساتوتالیتر» یا «الیگارشی بوروکراتیک مستبد» می‌نامید و استدلال می‌کرد که کشور در عمل اقتدارگرا باقی ماند هرچند سطح سرکوب را به‌طور چشمگیری کاهش داد. بیشتر ناظران جهان اول معتقد بودند که رهبری جمعی در یک کشور اقتدارگرا «ذاتاً ناعملی» است و دیر یا زود همواره جای خود را به حکومت یک نفره خواهد داد.

توماس بیلیس، نویسنده کتاب *Governing by Committee*، موجودیت رهبری جمعی را به اعضای پلیتبورو نسبت می‌داد که با تقویت جمع، موقعیت خود را تحکیم می‌بخشیدند. دنیس راس، دیپلمات آمریکایی، بر این باور بود که رهبری دوران برژنف به «حکومت از طریق کمیته» تبدیل شده و چندین تصمیم جمعی پلیتبورو را به‌عنوان شاهد این ادعا برشمرد. استاد جروم گیلیسون استدلال می‌کرد که رهبری جمعی به الگوی «عادی» حکومت در اتحاد شوروی تبدیل شده و حزب با موفقیت سازوکارهای توازن و تعادل را برای تضمین تداوم آن استقرار بخشیده است.

## احزاب چپ‌گرا در دموکراسی‌های لیبرال

جدا از کشورهای کمونیستی، احزاب چپ‌گرا تا چپ افراطی، سبز و سوسیالیست در دموکراسی‌های لیبرال نیز اغلب رهبری جمعی را بر اساس آرمان‌های سوسیالیستی عملی می‌سازند، یا از طریق همرهبری زن و مرد یا از طریق چندین سخنگوی مشترک. برای احزاب سبز، این رویه اغلب با تأکید جنبش بر تصمیم‌گیری اجماعی و برابری جنسیتی توجیه می‌شود.

* اتحاد ۹۰/سبزها: هیئت اجرایی فدرال میان دو سخنگوی هم‌تراز، یک مدیر سیاسی، خزانه‌دار و دو معاون تقسیم می‌شود.
* حزب سبز کانادا: در سال ۲۰۲۵ الگوی همرهبری را برای رهبران حزب اتخاذ کرد.
* حزب سبز ایالات متحده آمریکا: کمیته راهبری کمیته ملی سبزها، رهبری جمعی هفت هم‌رئیس به‌علاوه یک دبیر و یک خزانه‌دار است.
* چپ (آلمان): هیئت اجرایی حزب از یک کمیته ۴۴ نفره منتخب تشکیل شده که به ریاست یک هیئت اجرایی ۱۲ نفره با دو رئیس حزب، چهار معاون رئیس، یک دبیر ملی، خزانه‌دار و چهار عضو دیگر اداره می‌شود.
* جبهه نوین خلق: ائتلاف انتخاباتی گسترده چپ‌گرا از احزاب سیاسی در فرانسه است.

## نظام دیرکتواری

نظام دیرکتواری نظامی‌از حکومت است که در آن قوه مجریه در اختیار یک نهاد شورایی قرار دارد. در این نظام ممکن است یک رهبر اسمی‌وجود داشته باشد، اما جایگاه او تشریفاتی یا اول میان برابران تلقی می‌شود و معمولاً این جایگاه میان اعضا به‌نوبت می‌چرخد.

## نگاه به بیرون
* هوش جمعی
* همکاری علمی
* تصمیم‌گیری گروهی
* رهبری موقعیتی
* حل مسئله

## منابع


رده:کمونیسم
رده:سوسیالیسم
رده:همه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبع
رده:صفحه‌های دارای محتوای روسی
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده