اینترنت در تاجیکستان

**اینترنت در تاجیکستان** در اوایل دهه ۱۹۹۰ در داخل کشور رواج پیدا کرد. تاجیکستان تازه در سال ۱۹۹۲ با امام‌علی رحمان به عنوان حاکم جدید مستقل شده بود که اینترنت به این کشور معرفی شد. با این وجود، پس از بیش از یک دهه بود که اینترنت این کشور قابل دسترس‌تر شد. تاریخچه پایه‌گذاری اینترنت در تاجیکستان از سال ۱۹۹۲ تا تاجیکستان امروزی امتداد دارد. تا سال ۲۰۰۹، نفوذ اینترنت از زمان مفهوم اولیه اینترنت در تاجیکستان توسعه یافته بود و تعداد ارائه دهندگان خدمات اینترنتی (ISP) افزایش یافته بود. برای اکثر برنامه‌ها، VPN در داخل تاجیکستان به جز برای استفاده دولتی ضروری است.

اگرچه در آغاز، نظارت چندانی بر اینترنت وجود نداشت، اما پس از دهه ۲۰۰۰ قوانین جدیدی در تاجیکستان با اینترنت مرتبط شدند. محدودیت‌هایی در زمینه محتوای قابل دسترسی و نمایش در اینترنت وجود دارد و به همین دلیل، نظارت و فیلترینگ اعمال می‌شود.

## تاریخچه
**اینترنت در [[تاجیکستان]]** در زمانی پدیدار شد که کشور در حال پایان دادن به جنگ داخلی خونینی بود که پس از فروپاشی حکومت شوروی در اوایل دهه ۱۹۹۰ آغاز شده بود. این فروپاشی قدرت باعث شد خدمات اینترنتی عمدتاً بدون دخالت دولت توسعه یابند و وزارت حمل‌ونقل و ارتباطات نقش ضعیفی در رشد کلی این بخش ایفا کند. تا پایان دهه ۱۹۹۰، بخش مخابرات همچنان پراکنده بود و چندین شرکت به دلیل رقابت شدید (و گاه خشونت‌آمیز و مسلحانه) قادر به برقراری ارتباط متقابل نبودند. در این دوره بی‌ثباتی، ارائه‌دهندگان خدمات اینترنت (ISPها) با منافع سیاسی و جنایی متخاصم همسو شدند و این درگیری‌ها به رقابت میان خود آن‌ها نیز کشیده شد.

از زمان پایان جنگ داخلی، دولت تاجیکستان گام‌هایی برای جذب سرمایه‌گذاران و آزادسازی این بخش برداشته است، اقدامی که با هدف پیوستن به سازمان تجارت جهانی (WTO) صورت گرفته است. با این حال، گام‌های مهمی همچنان در انتظار اجرا هستند، از جمله خصوصی‌سازی شرکت «تاجیک‌تلکام» (اپراتور ملی) و ایجاد یک نهاد نظارتی مستقل. در سال‌های اخیر، بخش مخابرات سهم چشمگیری در رشد تولید ناخالص داخلی تاجیکستان داشته و شمار اپراتورهای دارای مجوز اینترنت و تلفن همراه رو به افزایش بوده است. در سال ۲۰۰۸، بیش از ۱۸۰ شرکت در بازار فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) مجوز فعالیت دریافت کردند.

## ضریب نفوذ اینترنت
تا ژانویهٔ ۲۰۲۰، میزان نفوذ اینترنت در تاجیکستان ۲۶ درصد بوده است.

در سال ۲۰۰۹، میزان نفوذ اینترنت در تاجیکستان حدود ۹٫۳ درصد برآورد شد. در همان سال، هزینه دسترسی به اینترنت افزایش یافت و این امر توسعه این بخش را بیشتر محدود کرد. هزینه استفاده از اینترنت در کافی‌نت‌ها ساعتی حدود ۰٫۷۳ دلار و برای اینترنت بی‌سیم (Wi-Fi) نامحدود تا ۳۰۰ دلار بود، در حالی که میانگین دستمزد ماهانه تنها ۳۵ دلار و حداقل حقوق ۷ دلار در ماه بود. هزینه ترافیک نامحدود ماهانه از طریق اتصال دایال‌آپ ۲۶٫۴۱ دلار، اینترنت xDSL با سرعت ۱۲۸/۶۴ کیلوبیت بر ثانیه ۲۰۰ دلار و اینترنت بی‌سیم نامحدود ماهانه با همان سرعت ۳۰۰ دلار بود.

یکی از سازمان‌های غیردولتی معتبر تاجیکستان برآورد کرده است که تنها یک درصد از خانوارها دارای رایانه شخصی هستند و بیشتر مردم از طریق اتصال دایال‌آپ در خانه به اینترنت دسترسی دارند. دسترسی از طریق فناوری‌های DSL و بی‌سیم (وای فای و وای‌مکس) به دلیل هزینه‌های نسبتاً بالا محدود است و در نتیجه تنها برای شمار اندکی از شرکت‌های تجاری امکان‌پذیر است.

در سال ۲۰۰۹، ده ارائه‌دهنده اصلی خدمات اینترنت (ISP) در تاجیکستان به‌طور فعال به همه شهرهای بزرگ کشور خدمات می‌دادند. شرکت مخابراتی دولتی «تاجیک‌تلکام» که خدمات تلفن محلی، بین‌شهری، بین‌المللی، تلفن همراه و اینترنت ارائه می‌کند، در سال ۲۰۰۷ سلطه بی‌رقیب خود بر بازار مخابرات را از دست داد، زمانی که شرکت «بیبیلون موبایل» بیش از ۳۰ درصد بازار را در اختیار گرفت. تاجیکستان همچنان به اتصالات ماهواره‌ای از طریق شبکه‌های «دیسکاوری گلوبال نتورکز» وابسته است، زیرا هزینه استفاده از فیبر نوری بالا است — حدود ۳۰ درصد بیشتر از هزینه استفاده از کانال مشابه از طریق VSAT. این کشور به شاهراه فیبر نوری «ترنس-آسیا-اروپا» (TAE) که از ازبکستان می‌گذرد متصل است و اتصال دوم از قرقیزستان برقرار می‌شود. برای رفع این گلوگاه، «تاجیک‌تلکام» زیرساخت فیبر نوری خود را در سراسر کشور گسترش داد و ارتباطاتی با چین برقرار کرد.

ارائه‌دهندگان خدمات اینترنت (ISPها) تمایلی به اشتراک‌گذاری اطلاعات مربوط به پهنای باند خود ندارند، زیرا نگران هستند که این داده‌ها توسط رقبایشان برای تضعیف موقعیت بازاریشان استفاده شود. آن‌ها همچنین تمایلی به بحث در مورد نقاط اتصال بین‌المللی خود که از طریق آن‌ها پهنای باند خریداری می‌کنند، ندارند. داده‌های ONI نشان می‌دهد که به استثنای «تارنا» (شبکه آموزشی)، تمامی ISPهای تاجیکستان دو نقطه دسترسی بین‌المللی داشتند، یکی در روسیه و دیگری در اروپای غربی. ارائه‌دهندگان تاجیک در پذیرش فناوری‌های جدید بسیار فعال هستند. سه اپراتور، «بیبیلون-تی»، «تکنولوژی تلکام» و «ایسترا»، خدمات شبکه نسل بعدی (NGN) تجاری ارائه می‌دهند.

در سال ۲۰۰۵، انجمن ارائه‌دهندگان خدمات اینترنت تاجیکستان یک نقطه تبادل اینترنتی ملی (IXP) تأسیس کرد که تنها چهار مورد از ده ISP تجاری (بیبیلون-تی، کامپیوُرلد، ایسترا و MKF Networks) و همچنین تارنا را به هم متصل می‌کرد. در زمان نگارش، این IXP فعال نیست، زیرا ISPها ترجیح می‌دهند ارتباطات دوجانبه (peering) بین خود را حفظ کنند.

بیشتر کاربران اینترنت جوان هستند و از طریق کافی‌نت‌های نزدیک مدارس و دانشگاه‌ها به اینترنت دسترسی پیدا می‌کنند. در ژانویه ۲۰۰۶، وزارت حمل و نقل و ارتباطات تخمین زد که حدود ۴۰۰ کافی‌نت، که عمدتاً در شهرهای بزرگ متمرکز هستند، در کشور فعالیت می‌کنند. بسیاری از کافی‌نت‌ها به عنوان ISPهای درجه دو عمل می‌کنند و پهنای باند خود را از ISPهای سطح اول (یعنی ISPهای اصلی در کشور با ارتباط بین‌المللی مستقل) خریداری می‌کنند. تغییرات اخیر در مقررات صدور مجوز، کافی‌نت‌هایی را که به عنوان ISP فعالیت می‌کنند، ملزم به دریافت مجوز از وزارتخانه می‌کند، الزامی که باعث کاهش تعداد کلی کافی‌نت‌ها شده است.

اگرچه بیش از ۷۰ درصد جمعیت در مناطق روستایی ساکن هستند، اما دسترسی به اینترنت عمدتاً به مناطق شهری محدود می‌شود، زیرا زیرساخت‌های ضعیف و توانایی مالی پایین وجود دارد. مطالعه‌ای که در سال ۲۰۰۵ توسط ابتکار مدنی محلی در سیاست اینترنت (CIPI) انجام شد، اختلاف زیادی بین درصد مردانی که به اینترنت دسترسی دارند (۷۷٫۵) و زنان (۲۲٫۵) نشان می‌دهد. حدود ۱۲ درصد از کاربران، دانش‌آموزان دوره متوسطه هستند و حدود ۱۰۰ مدرسه در سراسر کشور به اینترنت متصل هستند. فعال‌ترین کاربران، دانشجویان دانشگاه، کارمندان سازمان‌های بین‌المللی، شرکت‌های تجاری و مؤسسات بخش دولتی هستند.

زبان تاجیکی زبان رسمی ملی است. با این وجود، روسی همچنان محبوب‌ترین زبان برای استفاده از اینترنت است. طبق داده‌های به‌دست‌آمده از پورتال اطلاعات ملی (TopTJ.com)، ده وب‌سایت پربازدید در اکتبر ۲۰۰۷، پورتال‌های اطلاعاتی و تحلیلی (AsiaPlus, Varorud, Watanweb, Ariana)، یک بانک تجاری و سایت‌های سرگرمی بودند. سایر وب‌سایت‌های محبوب شامل mail.ru هستند؛ موتورهای جستجوی محبوب rambler.ru, google.com, yahoo.com و yandex.ru هستند. در میان جوانان تاجیک، محبوب‌ترین برنامه‌ها شامل پیام‌رسان‌های فوری و پس از آن سایت‌های شبکه‌های اجتماعی (odnokassniki.ru, my.mail.ru) و منابع آموزشی آنلاین هستند.

محتوای محلی تاجیکی در اینترنت به خوبی توسعه نیافته است. بیشتر محتوای اینترنتی به زبان روسی موجود است، اما دانش زبان روسی در بین نسل جوان به تدریج در حال کاهش است. یک نظرسنجی که بین ۳۴۲ دانشجو و استاد از نه دانشگاه انجام شد، نشان داد که ۶۰ درصد از پاسخ دهندگان اینترنت را به عنوان یک منبع اطلاعاتی و آموزشی می‌بینند، اما نه به عنوان وسیله‌ای برای ایجاد منابع اطلاعاتی محلی. نام دامنه سطح بالای تاجیکی در سال ۱۹۹۷ در سازمان شماره‌های واگذار شده اینترنتی (IANA) ثبت شد، اما این نام دامنه بعداً به حالت تعلیق درآمد زیرا عمدتاً برای ثبت سایت‌های مستهجن استفاده می‌شد. در سال ۲۰۰۳، ثبت نام دامنه به مرکز اطلاعات و فنی اداره ریاست جمهوری تاجیکستان، یک نهاد دولتی که اکنون بر ثبت نام‌ها در دامنه ".tj" نظارت دارد، واگذار شد. هر اپراتوری که مجوز ارائه خدمات مخابراتی (از جمله اینترنت) را داشته باشد، واجد شرایط فعالیت به عنوان ثبت کننده دامنه است. تا ۱۹ ژانویه ۲۰۰۸، ۴۸۹۴ نام دامنه سطح دوم در دامنه ".tj" ثبت شده بود.

## چارچوب‌های قانونی و نظارتی
همه ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی تاجیکستان تحت مجوز وزارت حمل و نقل و ارتباطات تاجیکستان فعالیت می‌کنند. ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی مجاز به ارائه خدمات VoIP تحت مجوز تلفن IP هستند، اگرچه این وزارتخانه اصلاحاتی را ارائه داده است که ارائه‌دهندگان VoIP را ملزم به دریافت مجوز ویژه می‌کند، احتمالاً به عنوان وسیله‌ای برای تنظیم بیشتر این بخش. ۲۳ در تاجیکستان، خدمات P2P محبوب نیستند و دولت در حال حاضر تمایلی برای تنظیم آنها نشان نداده است.

نهادهای اصلی دولتی که اینترنت را در تاجیکستان تنظیم می‌کنند، شورای امنیت (SC)، شورای فناوری اطلاعات و ارتباطات و شورای فناوری اطلاعات تاجیکستان (MTC) (نهادی که در فوریه ۲۰۰۷ تأسیس شد و جایگزین وزارت ارتباطات سابق شد) هستند. اداره ارتباطات و اطلاع‌رسانی شورای فناوری اطلاعات، تنظیم‌کننده اصلی در صنعت مخابرات است و اختیار صدور مجوز برای هرگونه فعالیت مرتبط را دارد. ۲۴ در سال ۲۰۰۳، دولت طرح امنیت اطلاعات را تصویب کرد، ۲۵ که به عنوان بستری برای اعلام دیدگاه‌های رسمی و جهت‌گیری‌های سیاسی برای حفظ امنیت اطلاعات کشور عمل می‌کند. رئیس‌جمهور همچنان مرجع کلیدی است که اسناد قانونی اصلی در بخش فناوری اطلاعات را تصویب می‌کند و سیاست فناوری اطلاعات و ارتباطات را در کشور هدایت می‌کند. شورای امنیت، اجرای استراتژی دولتی در مورد فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات برای توسعه جمهوری تاجیکستان (استراتژی الکترونیکی) را کنترل می‌کند، ۲۶ که با هدف توسعه جامعه اطلاعاتی و بهره‌برداری از پتانسیل فناوری اطلاعات و ارتباطات کشور انجام می‌شود. شورای امنیت، به دلایل امنیت ملی، بر مخابرات، از جمله اینترنت، نظارت می‌کند. شورای فناوری اطلاعات و ارتباطات، ۲۷ که رئیس‌جمهور به عنوان رئیس در کنار اعضای دولت در آن حضور دارد، مسئول اجرا و هماهنگی کارها تحت استراتژی الکترونیکی و ارائه مشاوره به رئیس‌جمهور است. با این حال، اگرچه این شورا در فوریه ۲۰۰۶ تأسیس شد، اما هنوز تشکیل جلسه نداده است.

دولت توزیع اسرار دولتی و سایر داده‌های محرمانه را که با هدف «بی‌اعتبار کردن شأن و منزلت دولت و رئیس‌جمهور» یا حاوی «خشونت و ظلم، خصومت نژادی، ملی و مذهبی … پورنوگرافی … و هرگونه اطلاعات ممنوعه قانونی» باشد، محدود می‌کند. ۲۸ مفاد این آیین‌نامه گسترده است و به نهادهای دولتی اختیار عمل گسترده‌ای در اعمال آنها می‌دهد. کنترل امنیت اطلاعات به اداره کل اسرار دولتی و وزارت امنیت واگذار شده است.

مجلس نمایندگان (مجلس نمایندگان) و رئیس‌جمهور به ترتیب در ژوئن و ژوئیه ۲۰۰۷ قانون تغییرات و اصلاحات قانون جزا را تصویب کردند. این تغییرات، از جمله، شامل مقررات مربوط به افترا (ماده ۱۳۵، بخش ۲، تهمت) و مقررات مربوط به جمع‌آوری و توزیع غیرقانونی داده‌های خصوصی (ماده ۱۴۴، بخش ۱) می‌شود. افترا که از طریق «رسانه‌های جمعی یا اینترنت» انجام شود، طبق قوانین محلی تحت پیگرد قانونی قرار می‌گیرد، زمانی که حاوی «توزیع عمدی اطلاعات آگاهانه نادرست، افتراآمیز و توهین‌آمیز از طریق اینترنت، و همچنین کلمات و عبارات رکیک که کرامت شخصیت انسانی را خدشه‌دار می‌کند» باشد.

## نظارت و فیلترینگ
چندین نهاد دولتی حق دارند فعالیت‌ها و اماکن ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی (ISP) را بازرسی کنند و اطلاعاتی در مورد کاربران آنها درخواست کنند. حقوق و تعهدات ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی در این زمینه در ضمیمه «قوانین ارائه خدمات اینترنتی در جمهوری تاجیکستان» (که از این پس به عنوان قوانین نامیده می‌شود) پیش‌بینی شده است. طبق بند ۱۵ بخش ۴ قوانین، ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی موظف است «فعالیت خود را مطابق با قوانین جاری ارائه دهد» و «دسترسی آسان به امکانات خود را برای کارمندان اداره بازرسی ارتباطات دولتی وزارت حمل و نقل و ارتباطات، وزارت امنیت و سایر نهادهای دولتی که تحت قوانین مربوطه اعطا شده‌اند، فراهم کند، اطلاعاتی را که مجاز به درخواست آنها هستند، در اختیار آنها قرار دهد و دستورالعمل‌های آنها را به موقع انجام دهد.»

در سال ۲۰۰۶، دولت قصد خود را برای ایجاد نهادی زیر نظر وزارت حمل‌ونقل و ارتباطات اعلام کرد که وظیفه کنترل بخش ISP را بر عهده داشته باشد. تمامی شرکت‌های مخابراتی و ارائه‌دهندگان خدمات اینترنت موظف بودند دسترسی مستقیم به بازرسیت دولت را فراهم کنند، به شیوه‌ای مشابه قوانین نظارت روسیه (SORM). در سال ۲۰۰۹، هزینه بالای پروژه و لابی‌گری اپراتورهای مخابراتی مانع از تحقق آن شد.

تاجیکستان سیاست رسمی در زمینه فیلترینگ اینترنت ندارد. با این حال، مقامات دولتی در مواقع حساس سیاسی دسترسی به برخی وب‌سایت‌ها را محدود می‌کنند و «توصیه‌هایی» به تمام ISPهای اصلی ارسال می‌کنند—نمونه‌ای از کنترل‌های نسل دوم. پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۰۶، سازمان تنظیم مقررات ارتباطات تحت کنترل دولت، «توصیه‌ای دربارهٔ فیلترینگ» صادر کرد و به ISPها اعلام نمود که «به منظور امنیت اطلاعات» باید «در فیلتر کردن و مسدودسازی دسترسی به وب‌سایت‌هایی که هدف آن‌ها تضعیف سیاست‌های دولتی در حوزه اطلاعات است، اقدام کنند». در نتیجه، چندین وب‌سایت خبری مخالف که در روسیه یا تاجیکستان میزبانی می‌شدند، برای چند روز برای کاربران تاجیکستان غیرقابل دسترس شدند. هرچند مقامات دلایل روشنی برای مسدودسازی این وب‌سایت‌ها ارائه نکردند، منابع مستقل رسانه‌ای معتقدند که فهرست وب‌سایت‌های مسدود شده در آینده گسترش خواهد یافت.

در سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸، ابتکار عمل OpenNet در تاجیکستان بر روی چهار ISP کلیدی—بیبیلون-تی، ایسترا، تاجیک‌تلکام و تارنا—آزمایش‌هایی انجام داد. این آزمایش‌ها هیچ شواهدی از فیلترینگ اینترنت در تاجیکستان نشان ندادند. این شامل محتوای پورنوگرافی نیز می‌شود و به جز تارنا (که به مدارس و دانشگاه‌ها خدمات می‌دهد)، ISPهای اصلی چنین محتوایی را در سطح شبکه اصلی فیلتر نمی‌کنند. با این حال، دسترسی به محتوای پورنوگرافی در کافی‌نت‌ها غیرقانونی است. هر فردی که در حال دسترسی به چنین محتوایی باشد، مشمول جریمه‌ای بین ۱۵ تا ۱۰۰ دلار آمریکا می‌شود و ممکن است تحت پیگرد قانونی قرار گیرد. تحقیقات ONI نشان داد که در حال حاضر اکثر کافی‌نت‌ها دسترسی به محتوای پورنوگرافی را فیلتر نمی‌کنند، اما از نرم‌افزارهای نظارتی استفاده می‌کنند که وقتی مشتری در حال تلاش برای دسترسی به چنین محتوایی باشد، آن‌ها را مطلع می‌سازد.

## منابع

رده:ارتباطات در تاجیکستان
رده:اینترنت بر پایه کشور
رده:اینترنت در آسیا