حکمت (مفهوم اسلامی)

***حکمت*** (به عربی: ) واژه‌ای عربی به معنای فرزانگی، خردمندی، فلسفه، خردورزی و دلیل بنیادین است. قرآن واژهٔ حکمت را در جایگاه‌های گوناگون به کار برده و آن را به معنای شناخت و فهم قرآن، خشیت از خداوند و ابزاری برای پرورش روح و خرد دانسته‌است. حکمت گاه با نبوّت، ایمان، عقل، فهم و توان برهان عقلی پیوند یافته‌است. در قرآن خداوند حکمت را به هر کس که بخواهد ارزانی می‌دارد و افرادی چون خاندان ابراهیم، داوود، یوسف، موسی، عیسی، محمد و لقمان از دریافت‌کنندگان حکمت شمرده شده‌اند. قرآن همچنین واژهٔ حکمت را در کنار «کتاب» و متون دینی به کار برده، خود را «کتاب حکیم» نامیده و خداوند را در چندین جا «الحکیم» خوانده‌است.

ادبیات حدیث نیز بر اهمیت دستیابی به حکمت تأکید دارد و باور بر آن است که حکمت در سنّت پیامبر بازتاب یافته‌است. ابن سینا حکمت را به فرایند به‌فعلیت‌رساندن و پالایش نفس انسانی گره زد و ملاصدرا آن را ابزاری دانست که انسان را به جهان معقولی همانند جهان عینی تبدیل می‌کند. فخر رازی حکمت را با علم کلام برابر دانست و سید حسین نصر آن را به معرفت قدسی پیوند داد. حکمت همچنین با علوم عقلی و به‌ویژه فلسفهٔ سنّتی پیوند خورده و این دانش در ایران با عنوان «الحکمة الإلهیة» شناخته شده‌است.

## ریشه‌شناسی
حکمت واژه‌ای عربی به معنای فرزانگی، خردمندی، فلسفه، منطق و دلیل بنیادین است. سید حسین نصر بر آن است که واژهٔ عربی حکمت معنایی متمایز دارد که با فلسفه یا الهیات مدرن اروپایی همخوانی ندارد؛ بلکه به مفهوم یونانی اصیل تئوسوفی (حکمت الهی) نزدیک‌تر است. از دید نصر، حکمت از آن رو «ذوقی» (sapiential) است که معنایش با واژهٔ لاتینی «sapere» و واژهٔ عربی «ذوق» که هر دو به معنای «چشیدن» هستند پیوند دارد. افزون بر این، حکمت را می‌توان «حکمت نظری» (speculative wisdom) دانست؛ زیرا می‌کوشد نفس انسان را آینه‌ای سازد که معرفت الهی را بازتاب دهد، همچون واژهٔ لاتینی «speculum» به معنای «آینه».

## حکمت در قرآن و سنّت تفسیری
واژهٔ حکمت در جایگاه‌های گوناگون قرآن آمده‌است؛ یکی از پرارجاع‌ترین آیات در این باره آیهٔ ۲۶۹ سورهٔ بقره است: «یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً». در این آیه خداوند حکمت را به هر کس که بخواهد ارزانی می‌دارد. حکمت در این زمینه به معنای شناخت و فهم قرآن، خشیت از خداوند، عقل، فهم، توان برهان عقلی یا نبوّت تفسیر شده‌است. گرچه حکمت همان عمل نیکو نیست، فهم و عمل صالح را در خود گرد می‌آورد. به گفتهٔ جارالله زمخشری، سرآغاز و بنیاد هر حکمتی شناخت و درک یگانگی خداوند (توحید) است.

### حکمت و کتاب
در قرآن واژهٔ حکمت در چندین جا در کنار «الکتاب» آمده‌است. پیامبر محمد کتاب و حکمت را دریافت کرده‌است (بقره ۱۵۱؛ آل‌عمران ۱۶۴؛ نساء ۵۴). در آیهٔ ۱۲۹ سورهٔ بقره ابراهیم از خداوند می‌خواهد که فرستاده‌ای از میان مردمش برانگیزد تا آیات الهی را بر آنان بخواند و کتاب و حکمت را به آنان بیاموزد و پاکشان گرداند. این دعا در آیهٔ ۱۵۱ سورهٔ بقره اجابت شده و فرستاده‌ای که در آنجا یاد شده محمد دانسته شده‌است. بر پایهٔ تفسیر معاصرانه قرآن کریم، واژهٔ حکمت در این آیه اشاره به سنّت دارد که گفتار و رفتار نمونه‌ای پیامبر را دربرمی‌گیرد؛ یا به‌طور کلی‌تر به شناخت و فهم دین اشاره دارد. با این همه، همنشینی قرآنی کتاب و حکمت اهمیتی فراگیرتر دارد؛ زیرا دربارهٔ شخصیت‌های قرآنی دیگر نیز به کار رفته‌است: عیسی (آل‌عمران ۴۸؛ مائده ۱۱۰)، بنی‌اسرائیل (جاثیه ۱۶) و خاندان ابراهیم (نساء ۵۴).

بر پایهٔ قرآن خداوند حکمت را به بسیاری از افراد ارزانی داشته‌است: داوود (بقره ۲۵۱)، یوسف (یوسف ۲۱)، موسی (قصص ۱۴)، و لقمان که اکثر مفسران وی را پیامبر نمی‌دانند.

### دعوت با حکمت
قرآن در آیهٔ ۱۲۵ سورهٔ نحل مردم را فرمان می‌دهد که دیگران را با حکمت به سوی خداوند فراخوانند: «ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ». این فراخوان به‌گونه‌ای فهمیده شده که باید بر پایهٔ وحی دریافتی، با زبانی روشن و راست‌گویانه و با ارائهٔ دلایل قانع‌کننده‌ای که یقین عقلی ببخشد، دیگران را به دین خواند. برخی عالمان مانند فخر رازی این شیوه را کارآمدترین راه دعوت به راه خدا دانسته‌اند.

### کتاب حکیم و خدای حکیم
قرآن در چندین جا خود را «الکتاب الحکیم» نامیده‌است، از جمله در یونس ۱ و لقمان ۲. در آل‌عمران ۵۸ نیز خود را «الذکر الحکیم» خوانده‌است. همچنین خداوند در جاهای بسیاری «الحکیم» خوانده شده؛ مانند لقمان ۹: «وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ».

## حکمت در ادبیات حدیث
واژهٔ حکمت در ادبیات حدیثی نیز که دربرگیرندهٔ آموزه‌ها و گفتارهای پیامبر است آمده‌است. یکی از احادیث تأکید می‌کند که «فراگیری حکمت بر تو واجب است؛ همانا نیکی در حکمت نهفته‌است». حدیث دیگری هشدار می‌دهد: «حکمت را نزد نابخردان مگویید».

## حکمت در کلام و فلسفه
عالمان مسلمان دربارهٔ معنای حکمت در آیات قرآنی و احادیث نبوی اختلاف‌نظر داشته‌اند. برخی چون فخر رازی حکمت را با علم کلام یکسان دانسته‌اند. با این حال در طول تاریخ اسلام، بسیاری حکمت را به علوم عقلی و به‌ویژه فلسفهٔ سنّتی پیوند زده‌اند و این دانش در ایران با عنوان «الحکمة الإلهیة» یا تئوسوفی به معنای اصلی آن شناخته شده‌است.

شرح‌های اسلامی گوناگون حکمت را چنین توصیف کرده‌اند: «دانستن بهترین چیزها از راه بهترین دانش‌ها»، داشتن تجربه، «به‌کارگیری عدالت در داوری» و «شناخت حقیقت اشیا»، «آنچه جهل را بازمی‌دارد»، و «نهادن هر چیز در جایگاه درخور و دادن پایگاه شایسته به آن».

### ابن سینا
از دید ابن سینا حکمت پیوندی تنگاتنگ با تحقق و کمال نفس انسانی دارد. وی حکمت را «به کمال رساندن نفس انسانی از رهگذر مفهوم‌سازی اشیا و داوری دربارهٔ حقایق نظری و عملی به اندازهٔ توان آدمی» تعریف کرده‌است. به گفتهٔ سید حسین نصر، تعریف ابن سینا بر «همسویی نزدیک میان دانش و کاربست آن» دلالت دارد و این دیدگاه در فلسفهٔ اسلامی پسین تأثیرگذار بوده‌است.

### ملاصدرا
ملاصدرا حکمت را ابزاری تعریف کرد که «آدمی از رهگذر آن به جهانی معقول تبدیل می‌شود که همانند جهان عینی است و با نظام هستی جهانی همسان می‌گردد». صدرا بر آن بود که دعای پیامبر به درگاه خداوند — «ما را اشیا را آن‌چنان‌که هستند بنمایان» — اشاره به همین مفهوم حکمت دارد.

ملاصدرا همچنین آیات ۴ تا ۶ سورهٔ تین — «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ» — را بر پایهٔ حکمت تفسیر کرد: «أحسن تقویم» اشاره به عالم روحانی و بُعد ملکوتی نفس دارد و «أسفل سافلین» اشاره به جهان مادی و بُعد حیوانی نفس؛ «الّذین آمنوا» به حکمت نظری و «الّذین عملوا الصّالحات» به حکمت عملی اشاره دارد. بر پایهٔ این دیدگاه، حکمت هم دانش و هم عمل را دربرمی‌گیرد و انسان را از وضعیت بدبختانه رهایی می‌بخشد و به جایگاه بهشتی بازمی‌گرداند. ملاصدرا حکمت را وابسته به دین و زندگی معنوی می‌داند و آن را از فلسفهٔ غربی که بیشتر بر کنش‌های ذهنی تمرکز دارد متمایز می‌شمارد.

## حکمت در فقه اسلامی
در اصطلاح فقه اسلامی، تقی عثمانی حکمت را «فرزانگی و فلسفه‌ای که قانون‌گذار هنگام تدوین قانون اسلامی در نظر می‌گیرد یا سودی که از اجرای قانون مورد انتظار است» توصیف کرده‌است.

عثمانی مثال قانون عرفی چراغ راهنمایی را می‌آورد: در آنجا «علّت» (اصطلاحی دیگر در فقه به معنای ویژگی بنیادین معامله که سبب اِعمال حکم می‌شود) فرمان‌بَری از توقف در چراغ قرمز است و «حکمت» ایمنی ترافیک — یعنی پرهیز از برخورد خودروها و عابران — است.

## جستارهای وابسته
* حکمت اشراق
* حکمت متعالیه
* عرفان اسلامی
* فلسفه اسلامی
* علم کلام
* عقل در اسلام

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:واژه‌ها و عبارت‌های عربی
رده:حکمت