تأثیر هند بر دوران طلایی اسلام

دوران طلایی اسلام، که شاهد شکوفایی علوم به ویژه ریاضیات و اخترشناسی، به خصوص در سده‌های نهم و دهم میلادی بود، تأثیر قابل توجهی از هند پذیرفت.

در این دوران، بغداد به عنوان برجسته‌ترین مرکز فعالیت‌های فکری جهان اسلام شناخته می‌شد. رهبران عباسی در بغداد به سرعت دریافتند که دانش مردم آن‌ها در زمینه‌هایی مانند اخترشناسی، ریاضیات و پزشکی محدود است. از این رو، برای کسب دانش پیشرفته به هند و ایران روی آوردند. در اختیار داشتن سند راهی حیاتی را برای عباسیان جهت دسترسی به تخصص هندی فراهم آورد. در این دوره، یک اخترشناس-ریاضی‌دان و دیپلمات هندی از سند به نام کانکه به دربار خلیفه منصور (۷۵۴–۷۷۵ میلادی) سفر کرد. خلیفه که مجذوب اخترشناسی و ریاضیات هندی شده بود، به ابراهیم فزاری و یعقوب بن طارق دستور داد تا متون مهم برهماگوپتا یعنی براهما اسفوتا سیدهانتا و خندا کهیاداکا را ترجمه کنند. این ترجمه‌ها که با نام‌های سند هند و ارکند شناخته شدند، مفهوم اعداد هندی را به جهان اسلام معرفی کردند. به طور مشابه، زیج‌های ایرانی متأثر از اخترشناسی هندی، مانند زیج شهریار، با عنوان «زیج الشهریار» به عربی ترجمه شدند. محمد بن موسی خوارزمی، دانشمند سدهٔ نهم میلادی که زبان سانسکریت را آموخته بود، نقشی کلیدی در انتشار جهانی دستگاه عددنویسی هندی ایفا کرد. یکی دیگر از دانشمندان هم‌عصر او، کندی، چهار کتاب در مورد اعداد هندی تألیف کرد.

روش‌های پزشکی و داروهای هندی نیز در جهان اسلام بسیار مورد توجه بودند. تعداد زیادی از متون پزشکی سانسکریت به عربی ترجمه شدند که توسط خالد برمکی، وزیر منصور، حمایت مالی می‌شدند. خالد که اصالتاً از یک خانوادهٔ بودایی در بلخ بود، پس از فتح عربستان به اسلام گروید. خانوادهٔ او، معروف به برامکهٔ بغداد، علاقهٔ زیادی به نوآوری‌های هندی نشان دادند. در زمان خلیفه هارون الرشید (۷۸۸–۸۰۹ میلادی)، ترجمهٔ سوسروتا سمهیتا به عربی سفارش داده شد. افزون بر این، اثر پزشکی مشهور عربی به نام الحاوی که بعدها در سدهٔ سیزدهم میلادی با عنوان Liber continens به لاتین ترجمه شد، توسط رازی (۸۶۵–۹۲۵ میلادی) تألیف گردید که حاوی دانش پزشکی قابل توجهی از منابع هندی بود.

## تاریخچه

برای بخش بزرگی از یک هزاره، از دوران سلوکی تا دورهٔ ساسانی، تبادل دانشی میان حوزه‌های فرهنگی یونان، ایران و هند وجود داشت. خاستگاه عدد صفر و دستگاه ارزش مکانی به طور قابل توجهی به این دوره بازمی‌گردد؛ استفادهٔ اولیه از آن در ریاضیات هندی سدهٔ پنجم میلادی (*[[لوکاویباگا]]*) پدیدار می‌شود و بر دانشمندان ایرانی دوره ساسانی در سدهٔ ششم میلادی تأثیر می‌گذارد.

فتح ناگهانی ایران توسط مسلمانان در دههٔ ۶۴۰ میلادی، شکافی میان سنت‌های مدیترانه‌ای و هندی ایجاد کرد، اما انتقال دانش به زودی از سر گرفته شد و ترجمهٔ آثار یونانی و سانسکریت به عربی در سدهٔ هشتم میلادی صورت گرفت. این امر باعث شکوفایی دانش در دوره عباسی متمرکز در بغداد در سدهٔ نهم میلادی شد و در نهایت، انتقال مجدد دانش به غرب از طریق اسپانیای مسلمان و سیسیل در سدهٔ دهم میلادی از سر گرفته شد.

ارتباط مستمری میان دانش هندی و ایرانی-عربی در طول سده‌های نهم تا یازدهم میلادی وجود داشت، در حالی که فتح مسلمانان در هند به مدت ۴۰۰ سال متوقف شده بود.
ابوریحان بیرونی در اوایل سدهٔ یازدهم میلادی به طور گسترده در هند سفر کرد و به منبع مهمی از دانش در مورد هند در جهان اسلام در آن زمان تبدیل شد.

## اخترشناسی

متن ریاضی-اخترشناسی *[[براهما اسفوتا سیدهانتا|براهما سیدهانتا]]* نوشتهٔ برهماگوپتا (۵۹۸–۶۶۸ میلادی) به دربار منصور (۷۵۳–۷۷۴ میلادی) رسید. این کتاب توسط محمد بن ابراهیم فزاری به عربی با عنوان *الزیج علی سنی العرب* ترجمه شد که عموماً *سند هند* نامیده می‌شد. این ترجمه وسیله‌ای بود که توسط آن ارقام هندی از سنت سانسکریت به سنت عربی منتقل شدند. به گفتهٔ ابوریحان بیرونی،

ادوارد زاخاو، مترجم و ویراستار آثار بیرونی، نوشته است: «این برهماگوپتا بود که به اعراب ریاضیات را پیش از آنکه با علم یونانی آشنا شوند، آموخت.»
فزاری همچنین *خندا کهیاداکا (ارکند)* اثر برهماگوپتا را ترجمه کرد.

از طریق ترجمه‌های عربی حاصل از *[[زیج سند هند|سند هند]]* و *ارکند*، استفاده از ارقام هندی در جهان اسلام تثبیت شد.

## ریاضیات

ریشه‌شناسی واژهٔ "سینوس" (sine) از ترجمهٔ نادرست لاتینی واژهٔ *جیبا* می‌آید که خود نویسه‌گردانی عربی واژهٔ سانسکریت *جیا-آردها* به معنای نیم‌وتر است.

توابع سینوس و کسینوس در مثلثات، مفاهیم مهم ریاضی بودند که از دوره گوپتا در اخترشناسی هندی، یعنی توابع *جیا* و *کوتی-جیا*، از طریق ترجمهٔ متونی مانند *[[آریابهاتیا]]* و *[[سوریا سیدهانتا]]*، از سانسکریت به عربی و سپس از عربی به لاتین و بعداً به دیگر زبان‌های اروپایی وارد شدند.

	
ابوالحسن احمد بن ابراهیم اقلیدسی، دانشمندی در خلافت عباسی، کتاب *الفصول فی الحساب الهندی* (فصل‌هایی در حساب هندی) را برای پرداختن به دشواری رویه‌های محاسبه از اصول اقلیدس نوشت و استفاده از حساب هندی را تأیید کرد. او بر سهولت استفاده، سرعت، نیاز کمتر به حافظه و تمرکز موضوعی آن تأکید کرد.

## متون پزشکی

، پزشکی هندی در دربار هارون الرشید، کتاب *[[سوشروتا سمهیتا|سوشروتا]]* (متن کلاسیک پزشکی به زبان سانسکریت از دورهٔ گوپتا) را به فارسی ترجمه کرد.

گفته می‌شود که کتاب *[[الحاوی]]* رازی در حدود سال ۹۰۰ میلادی حاوی «دانش هندی فراوانی» از متونی چون سوشروتا سمهیتا است.

## جغرافیا

دانش جغرافیایی هندی که به اعراب منتقل شد و بر آن‌ها تأثیر گذاشت، شامل دیدگاه آریابهاتا مبنی بر چرخش ظاهری روزانهٔ آسمان‌ها ناشی از چرخش زمین به دور محور خود، این ایده که نسبت خشکی و آب در سطح زمین نصف به نصف است و تودهٔ خشکی به شکل گنبدی است و از همه طرف توسط آب احاطه شده است، بود.

اعراب از سیستم نقشه‌کشی هندی استفاده کردند که در آن نیمکرهٔ شمالی بخش مسکونی زمین در نظر گرفته می‌شد و به نه بخش تقسیم می‌گردید. چهار محدودهٔ جغرافیایی آن، جمکوت در شرق، روم در غرب، سیلان به عنوان گنبد و سیدپور بود.

هندیان بر این باور بودند که نصف‌النهار مبدأ از اوجائین می‌گذرد و طول جغرافیایی خود را از سیلان محاسبه می‌کردند. اعراب این ایده را که سیلان گنبد زمین است پذیرفتند، اما بعدها به اشتباه تصور کردند که اوجائین گنبد زمین است.

## جستارهای وابسته
*علم و فناوری در هند
*ریاضیات هندی
*اخترشناسی هندی
*نسخه خطی بخشعلی
*تقریب بخشعلی
*برمکیان
*فرهنگ هندو-فارسی

## منابع

## پیوند به بیرون
* توسعه ارقام در میان اعراب: فصلی از کتاب – ارقام هندی-عربی نوشته دیوید یوجین اسمیت

رده:علم در جهان اسلام قرون وسطی
رده:تاریخ علم و فناوری در هند
رده:علم در قرون وسطی