هاوایی باستان

[بندانگشتی|[سنگ‌نگاره‌ها در پارک ملی آتشفشان‌های هاوایی.|331x331پیکسل]]

**هاوایی باستان** دوره‌ای از تاریخ هاوایی است که پیش از تأسیس پادشاهی هاوایی توسط *کامهامهای بزرگ* در سال ۱۷۹۵ را در بر می‌گیرد. به‌طور سنتی، پژوهشگران تخمین می‌زدند که نخستین سکونت در جزایر هاوایی به صورت پراکنده بین سال‌های ۴۰۰ تا ۱۱۰۰ میلادی توسط دریانوردان مسافت‌های طولانی پلی‌نزیایی از جزایر ساموآ، مارکیز و تاهیتی در منطقه‌ای که اکنون پلی‌نزی فرانسه نامیده می‌شود، رخ داده است. در سال ۲۰۱۰، مطالعه‌ای بر اساس تاریخ‌گذاری رادیوکربن نمونه‌های معتبرتر منتشر شد که نشان می‌دهد این جزایر بسیار دیرتر، در یک بازه زمانی کوتاه، حدوداً بین سال‌های ۱۲۱۹ تا ۱۲۶۶ مسکونی شده‌اند.

جزایر پلی‌نزی شرقی با پیوستگی‌های فرهنگی میان خود مشخص شده‌اند و دوره کوتاه مهاجرت می‌تواند توضیحی برای این نتیجه باشد. جنگل‌داری زراعی و آبزی‌پروری متنوع، غذای مورد نیاز برای آشپزی بومی هاوایی را فراهم می‌کرد. از مصالح گرمسیری برای ساخت مسکن استفاده می‌شد. معابد باشکوهی (به نام *هیایو*) از سنگ‌های گدازه‌ای موجود ساخته می‌شدند.

منابع طبیعی غنی، جمعیت نسبتاً متراکمی را پشتیبانی می‌کرد که توسط یک طبقه حاکم و یک نظام اجتماعی با رهبران مذهبی سازماندهی شده بود. کاپیتان جیمز کوک نخستین تماس اروپایی شناخته‌شده با مردمان هاوایی باستان را در سال ۱۷۷۸ برقرار کرد. پس از او بسیاری دیگر از اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها به این جزایر آمدند.

## سفر به جزایر هاوایی
[بندانگشتی|نقشه‌ای که مهاجرت [مردمان آسترونزیایی را نشان می‌دهد.|416x416پیکسل]]دیدگاه‌های متغیری در مورد کشف و سکونت اولیه پلی‌نزیایی‌ها در هاوایی وجود داشته است. تاریخ‌گذاری رادیوکربن در هاوایی در ابتدا نشان‌دهنده سکونت احتمالی در اوایل سال ۱۲۴ میلادی بود. کتاب‌های اولیه پاتریک وینتون کرچ در مورد باستان‌شناسی هاوایی، تاریخ اولین سکونتگاه‌های پلی‌نزیایی را حدود سال ۳۰۰ میلادی تعیین می‌کنند، با پیشنهادهای جدیدتر کرچ مبنی بر سال ۶۰۰ میلادی. نظریه‌های دیگر تاریخ‌های دیرهنگام‌تری مانند ۷۰۰–۸۰۰ میلادی را پیشنهاد می‌کنند.[بندانگشتی|204x204px|کشیشان در حال عبور از خلیج کیالاککوا برای مراسم اولین تماس. هر کلاهخودی یک کدو قلیانی با تزئینات شاخ و برگ و نوار تاپا است. یک ''[کو (اسطوره)|آکوا* (akua) احاطه شده با پر در آغوش کشیشی در مرکز حکاکی دیده می‌شود.]]

در سال ۲۰۱۰، پژوهشگران یافته‌های جدیدی را با استفاده از تاریخ‌گذاری رادیوکربن اصلاح‌شده و با دقت بالا بر اساس نمونه‌های معتبرتر از آنچه پیشتر در بسیاری از مطالعات تاریخ‌گذاری استفاده شده بود، اعلام کردند. این داده‌های جدید نشان می‌دهد که دوره استعمار پلی‌نزی شرقی و شمالی بسیار دیرتر و در یک بازه زمانی کوتاه‌تر در دو موج صورت گرفته است: «نخستین موج در [[جزایر سوسایتی]] حدود سال‌های ۱۰۲۵–۱۱۲۰، یعنی چهار قرن دیرتر از آنچه قبلاً تصور می‌شد؛ سپس پس از ۷۰–۲۶۵ سال، پراکندگی در یک موج بزرگ به تمام جزایر باقی‌مانده در حدود سال‌های ۱۱۹۰–۱۲۹۰ ادامه یافت.» بر اساس این پژوهش، سکونت در جزایر هاوایی حدود سال‌های ۱۲۱۹–۱۲۶۶ رخ داده است. این استعمار سریع به عنوان دلیلی برای «یکنواختی قابل توجه فرهنگ، زیست‌شناسی و زبان پلی‌نزی شرقی» در نظر گرفته می‌شود.

بر اساس اسطوره‌شناسی هاوایی، ساکنان دیگری نیز در هاوایی وجود داشتند: مردمانی که توسط تازه‌واردان به دره‌های دوردست رانده شدند. آنها ادعا می‌کنند که داستان‌هایی دربارهٔ *منهونه*، مردمان کوچکی که *هیایو* و حوضچه‌های ماهی ساختند، وجود مردمان باستانی را که پیش از هاوایی‌ها در این جزایر ساکن شده بودند، اثبات می‌کند.

== محوطه‌های اولیه هاوایی ==
=== پناهگاه صخره‌ای وایاهوکینی (محوطه H8) ===
پناهگاه صخره‌ای وایاهوکینی، محوطه H8، در داخل یک لوله گدازه‌ای در حدود ۶۰۰ فوت (حدود ۱۸۳ متر) از ساحل در بخش جنوبی جزیره هاوایی قرار دارد. با توجه به کمبود نور و فضای لازم برای شرایط زندگی عادی، بعید به نظر می‌رسد که محوطه H8 به عنوان محل سکونت استفاده شده باشد. حفاری‌های محوطه H8 در سال ۱۹۵۴ توسط ویلیام جی. بونک و دانشجویان دانشگاه هاوایی، هیلو آغاز شد و در سال ۱۹۵۸ به پایان رسید. حفاری این محوطه هشت اجاق در عمق‌های مختلف و همچنین ۱۶۷۱ اثر باستانی شامل بقایای جانوری، قلاب‌های ماهیگیری و مواد سنگی ساخته شده از بازالت و شیشه آتشفشانی را آشکار کرد. توزیع آثار باستانی در محوطه H8 نشان می‌دهد که این مکان به‌طور مداوم به عنوان پناهگاه ماهیگیری تا زمان فوران [[ماونا لوا]] در سال ۱۸۶۸ مورد استفاده قرار گرفته است. تخمین اولیه برای تاریخ اشغال این محوطه توسط اموری و سیناتو در سال ۱۹۶۹، سال ۷۵۰ میلادی بود، اما یک مطالعه جدیدتر با استفاده از روش‌های به‌روز شده تاریخ‌گذاری رادیوکربن، تاریخی بسیار دیرتر، یعنی در اواسط قرن چهاردهم را نشان می‌دهد.

=== محوطه تپه شنی هالاوا ===
محوطه تپه شنی هالاوا که در جزیره مولوکای قرار دارد، برای اولین بار در سال ۱۹۶۴ کشف شد و از دو [[تل]] تشکیل شده است. در تابستان ۱۹۷۰، پاتریک وینتون کرچ حفاری‌هایی را بر روی تپه بزرگتر (تپه B) انجام داد که شش لایه اصلی را آشکار کرد. در لایه چهارم، آثار باستانی، بقایای جانوری و پایه‌های خانه‌ها یافت شد. از میان ۴۹۶ اثر باستانی کشف شده در این لایه، مهم‌ترین آنها شامل قلاب‌های ماهیگیری و [[تیشه]]‌ها بودند. تیشه‌های به دست آمده از تپه B شبیه به تیشه‌هایی بودند که در [[نیهوآ]] و [[جزیره نکر (هاوایی)|جزایر نکر]] یافت شده بودند و به گفته کرچ و مک‌کوی، به عنوان «مدرکی مبنی بر اینکه محوطه تپه شنی هالاوا نشان‌دهنده مرحله‌ای اولیه در توسعه فرهنگ مادی هاوایی است» عمل می‌کنند. تاریخ‌گذاری رادیوکربن اولیه این محوطه توسط کرچ بازه‌ای بین ۶۰۰ تا ۱۲۰۰ میلادی را نشان می‌داد، اما تاریخ‌گذاری مجدد نمونه‌ها در سال ۲۰۰۷ نشان داد که تاریخ این محوطه به پیش از ۱۳۰۰ میلادی بازنمی‌گردد و عمدتاً بین سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۶۵۰ میلادی مسکونی بوده است.

== سکونت ==
مهاجران اولیه با خود لباس، گیاهان (که «*گیاهان کانو*» نامیده می‌شوند) و دام آوردند و در امتداد سواحل و دره‌های بزرگتر سکونتگاه‌هایی را ایجاد کردند. پس از ورود، مهاجران به کشت  ([[تارو]])،  ([[موز]])،  ([[نارگیل]])،  ([[نان صحرایی]]) و پرورش  ([[گوشت خوک]])،  ([[مرغ]]) و  ([[سگ پوی هاوایی|سگ پوی]]) پرداختند، اگرچه این گوشت‌ها کمتر از میوه‌ها، سبزیجات و غذاهای دریایی مصرف می‌شدند. چاشنی‌های محبوب شامل  ([[نمک]])، مغز آسیاب شده کوکویی،  ([[جلبک دریایی]]) و *کو* ([[نیشکر]]) بود که هم به عنوان شیرینی و هم به عنوان دارو استفاده می‌شد. علاوه بر غذاهایی که با خود آوردند، مهاجران  ([[سیب‌زمینی شیرین]]) را نیز به دست آوردند که کشت آن در سراسر پلی‌نزی در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی یا پیش از آن آغاز شد، و اولین شواهد کشت آن در هاوایی به حدود سال ۱۳۰۰ بازمی‌گردد. سیب‌زمینی شیرین بومی آمریکای جنوبی است. اخیراً، تحلیلی بر روی دی‌ان‌ای ۱٬۲۴۵ گونه سیب‌زمینی شیرین از آسیا و [[قاره آمریکا]] انجام شد و پژوهشگران یک پیوند ژنتیکی یافتند که ثابت می‌کند این ریشه حدود سال ۱۱۰۰ از رشته‌کوه آند به پلی‌نزی رسیده است. این یافته‌ها که در مجله *PNAS* منتشر شده، شواهد بیشتری ارائه می‌دهد که پلی‌نزیایی‌های باستان ممکن است مدت‌ها پیش از ورود اروپایی‌ها به قاره آمریکا با مردم آمریکای جنوبی تعامل داشته‌اند.
موش اقیانوس آرام در سفرشان به هاوایی، انسان‌ها را همراهی می‌کرد. دیوید برنی استدلال می‌کند که انسان‌ها، به همراه حیوانات مهره‌داری که با خود آوردند (خوک‌ها، سگ‌ها، مرغ‌ها و موش‌ها)، باعث انقراض بسیاری از گونه‌های بومی پرندگان، گیاهان و حلزون‌های بزرگ خشکی در فرایند استعمار شدند.

[[خور (جغرافیا)|خورها]] و نهرها توسط مهاجران اولیه پلی‌نزیایی به حوضچه‌های ماهی تبدیل شدند، که قدمت آن به ۵۰۰ سال پس از میلاد یا پیش از آن بازمی‌گردد. از خاک فشرده و سنگ‌های تراشیده برای ایجاد زیستگاه استفاده می‌شد که آبزی‌پروری باستانی هاوایی را در میان پیشرفته‌ترین نمونه‌های مردمان بومی اقیانوس آرام قرار داد. یک نمونه قابل توجه، حوضچه ماهی منهونه است که قدمت آن به حداقل ۱۰۰۰ سال پیش در آلِکوکو (کائوآئی) می‌رسد. در زمان ورود کاپیتان جیمز کوک، حداقل ۳۶۰ حوضچه ماهی وجود داشت که سالانه  ماهی تولید می‌کردند. در طول هزار سال گذشته، هاوایی‌ها پروژه‌های «آبیاری میدانی حوضچه‌ای در مقیاس بزرگ با کانال» را برای کشت  (تارو) انجام دادند.

مهاجران جدید  (خانه‌ها) و  (معابد) ساختند. باستان‌شناسان در حال حاضر معتقدند که اولین سکونتگاه‌ها در انتهای جنوبی جزیره بزرگ هاوایی قرار داشته‌اند و به سرعت به سمت شمال، در امتداد سواحل دریا و دره‌های رودخانه‌ای با دسترسی آسان گسترش یافته‌اند. با افزایش جمعیت، سکونتگاه‌ها در مناطق داخلی‌تری ایجاد شدند. با توجه به کوچک بودن جزایر، جمعیت بسیار متراکم بود. پیش از تماس با اروپایی‌ها، جمعیت به رقمی بین ۲۰۰٬۰۰۰ تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر رسیده بود. با این حال، پس از تماس با اروپایی‌ها، جمعیت به دلیل بیماری‌های مختلف از جمله [[آبله]] به شدت کاهش یافت.

== روستا ==
[[پرونده:Kahaluu Heiau.jpg|بندانگشتی|هیایوهای هاپایالیئی و کئوئکو]]
یک شهر سنتی هاوایی باستان شامل چندین سازه بود. این سازه‌ها به ترتیب اهمیت عبارتند از:
* *'هیایو** (Heiau)، معبدی برای خدایان. دو نوع اصلی وجود داشت. نوع کشاورزی ''ماپله'' (mapele) به [[لونو]] اختصاص داشت و می‌توانست توسط اشراف، کشیشان و رؤسای تقسیمات زمین ساخته شود و مراسم آن برای همگان آزاد بود. نوع دوم، ''لواکینی'' (luakini)، معابد جنگی بزرگی بودند که در آن‌ها قربانی‌های حیوانی و انسانی انجام می‌شد. این معابد بر روی تراس‌های سنگی مرتفع ساخته می‌شدند و با بت‌های چوبی و سنگی حکاکی شده تزئین می‌شدند. به عنوان منبعی از ''مانا'' یا قدرت الهی، فقط ''آلیئی'' (aliʻi) یعنی پادشاه، رؤسای مهم و اشراف، و ''کاهونا'' (kahuna) که اعضای روحانیت [[کو (اسطوره)|کو]] بودند، می‌توانستند به ''لواکینی'' وارد شوند.
* **هاله آلیئی** (Hale aliʻi)، خانه رئیس. این خانه به عنوان محل اقامت رئیس بزرگ و محل ملاقات رؤسای کوچک‌تر استفاده می‌شد. همیشه بر روی یک پایه سنگی مرتفع ساخته می‌شد تا جایگاه اجتماعی بالا را نشان دهد. ''کاهیلی'' (Kāhili) یا نمادهای پر، در بیرون قرار داده می‌شد تا نشانگر سلطنت باشد. ورود زنان و کودکان به این خانه ممنوع بود.
* **هاله پاهو** (Hale pahu)، خانه سازهای مقدس هولا. در این خانه طبل‌های ''پاهو'' (pahu) نگهداری می‌شد. به عنوان یک فضای مذهبی با آن رفتار می‌شد زیرا [[هولا]] یک فعالیت مذهبی به افتخار الهه ''[[لاکا]]'' بود.
* **هاله پاپا** (Hale papaʻa)، خانه انبار سلطنتی. این خانه برای نگهداری ابزارهای سلطنتی از جمله پارچه‌ها، تورها و نخ‌های گرانبها، گرزها، نیزه‌ها و سایر سلاح‌ها ساخته می‌شد.
[[پرونده:Heiau at Waimea by John Webber.jpg|بندانگشتی|طرحی از یک هیایو در وایمیا، کائوآئی.]]
* **هاله اولانا** (Hale ulana)، خانه بافنده. خانه‌ای بود که زنان صنعتگر هر روز در آن جمع می‌شدند تا سبدها، بادبزن‌ها، حصیرها و سایر ابزارهای روستا را از برگ‌های خشک شده پاندانوس به نام ''لاوهالا'' بسازند.
* **هاله موا** (Hale mua)، غذاخوری مردان. این مکان یک مکان مقدس محسوب می‌شد زیرا برای حکاکی بت‌های سنگی ''آوماکوا'' یا خدایان نیاکان استفاده می‌شد. طراحی آن به گونه‌ای بود که مردان بتوانند به سرعت وارد و خارج شوند.
* **هاله آینا** (Hale ʻaina)، غذاخوری زنان. زنان در غذاخوری جداگانه خود غذا می‌خوردند. مردان و زنان نمی‌توانستند با هم غذا بخورند از ترس اینکه مردان هنگام غذا خوردن آسیب‌پذیر باشند و ''مانا'' یا روح الهی آنها توسط زنان دزدیده شود.
* **هاله واآ** (Hale waʻa)، خانه کانو. این سازه در امتداد سواحل به عنوان پناهگاهی برای قایق‌های ماهیگیری ساخته می‌شد. هاوایی‌ها همچنین کنده‌های درخت [[آکاسیا کوا]] را که برای ساخت [[کانو]] استفاده می‌شد، در آنجا نگهداری می‌کردند.
* **هاله لاوای** (Hale lawaiʻa)، خانه ماهیگیری. این خانه در امتداد سواحل به عنوان پناهگاهی برای تورها و نخ‌های ماهیگیری ساخته می‌شد. تورها و نخ‌ها از طناب محکمی ساخته می‌شدند که از بافتن پوست [[نارگیل]] به دست می‌آمد. قلاب‌های ماهیگیری از استخوان انسان، خوک یا سگ ساخته می‌شد. ابزارهای موجود در ''هاله لاوای'' از گرانبهاترین دارایی‌های کل روستا بودند.
* **هاله نوهو** (Hale noho)، خانه مسکونی. این خانه به عنوان محل خواب و زندگی برای واحد خانواده هاوایی ساخته می‌شد.
* **ایمو** (Imu)، کوره خاکی همگانی. این کوره که در زمین حفر می‌شد، برای پختن غذای کل روستا از جمله ''puaʻa'' یا گوشت خوک استفاده می‌شد. فقط مردان با استفاده از ''ایمو'' آشپزی می‌کردند.

== نظام کاست ==
[[پرونده:Capa de príncipe hawaiano (M. América Inv.13021) 01.jpg|بندانگشتی|249x249px|کلاهخود و شنل هاوایی قرن هجدهم، نشانه‌های سلطنت]]

هاوایی باستان یک [[کاست|جامعه کاستی]] بود که از نیاکان [[پلی‌نزیایی‌ها]] توسعه یافته بود. در مقاله «سرنگونی نظام کاپو در هاوایی»، استفانی ستو لوین طبقات اصلی را توصیف می‌کند:
* **آلیئی** (Aliʻi). این طبقه شامل رؤسای عالی و پایین‌رتبه قلمروها بود. آنها با قدرت الهی () در یک نظام گاهی [[تئوکراسی|تئوکراتیک]] حکومت می‌کردند.
* **کاهونا** (Kahuna). کشیشانی که مراسم مذهبی را در  و جاهای دیگر برگزار می‌کردند. متخصصان این طبقه شامل نجاران و قایق‌سازان ماهر، خوانندگان، رقصندگان، تبارشناسان، پزشکان و درمانگران بودند.
* **ماکائاینانا** (Makaʻāinana). عوام که به کشاورزی، ماهیگیری و کارهای دستی ساده‌تر می‌پرداختند. آنها نه تنها برای خود و خانواده‌هایشان، بلکه برای حمایت از رؤسا و  نیز کار می‌کردند.
* **کائووا*' (Kauwā). یک طبقه گسترده و تحقیرآمیز از خدمتکاران، بردگان و مطرودان. ازدواج بین کاست‌های بالاتر و  اکیداً ممنوع بود.  برای رؤسا کار می‌کردند و مردان آنها اغلب به عنوان قربانی انسانی (از طریق غرق کردن) در *لواکینی هیایو* استفاده می‌شدند. (قانون‌شکنان از کاست‌های دیگر و مخالفان سیاسی شکست‌خورده نیز گاهی اوقات در قربانی‌های انسانی استفاده می‌شدند)

== آموزش ==
جوانان هاوایی مهارت‌های زندگی و دین را در خانه، اغلب با پدربزرگ و مادربزرگ خود می‌آموختند. برای کودکان «باهوش» یک نظام شاگردی وجود داشت که در آن دانش‌آموزان بسیار جوان با کمک به یک متخصص یا *کاهونا*، یادگیری یک صنعت یا حرفه را آغاز می‌کردند. از آنجایی که هاوایی‌ها معتقد بودند قدرت‌های معنوی در تمام طبیعت نفوذ دارند، متخصصان در بسیاری از زمینه‌های کاری به عنوان *کاهونا* شناخته می‌شدند، اصطلاحی که معمولاً به معنای *کشیش* درک می‌شود. انواع مختلف *کاهونا* دانش حرفه خود را، خواه در «تبارشناسی، یا *مله*، یا پزشکی گیاهی، یا ساخت کانو، یا مرزهای زمین» و غیره، با درگیر کردن و آموزش شاگردان در کار خود منتقل می‌کردند. مدارس رسمی‌تری برای مطالعه *هولا* و احتمالاً برای مطالعه سطوح بالاتر دانش مقدس وجود داشت.

*کاهونا* شاگرد را به عنوان عضوی از خانواده به خانه خود می‌برد، اگرچه اغلب «استاد از بستگان بود». در طی یک مراسم «فارغ‌التحصیلی» مذهبی، «معلم شاگرد را تقدیس می‌کرد، و پس از آن شاگرد با معلم در یک رابطه روانی به همان اندازه مشخص و الزامی که رابطه خونی است، یکی می‌شد». مانند کودکانی که از پدربزرگ و مادربزرگ خود یادمی‌گرفتند، کودکانی که شاگرد بودند نیز با تماشا و شرکت در زندگی روزمره یادمی‌گرفتند. کودکان در فرهنگ سنتی هاوایی از پرسیدن سؤال منع می‌شدند.

== مالکیت زمین ==
در ایدئولوژی هاوایی، کسی زمین را «مالک» نمی‌شود، بلکه صرفاً در آن سکونت دارد. این باور وجود داشت که هم زمین و هم خدایان جاودانه هستند. این موضوع سپس این باور را شکل داد که زمین نیز الهی است و بنابراین بالاتر از انسان‌های فانی و غیرالهی قرار دارد، و بنابراین انسان‌ها نمی‌توانند مالک زمین باشند. هاوایی‌ها فکر می‌کردند که تمام زمین به خدایان (*akua*) تعلق دارد.

اعتقاد بر این بود که *آلیئی* «مدیران» زمین هستند؛ یعنی آنها کسانی را که روی زمین کار می‌کردند، یعنی *ماکائاینانا*، کنترل می‌کردند.

با مرگ یک رئیس و جانشینی دیگری، زمین‌ها مجدداً تقسیم می‌شدند—برخی از «مدیران» قبلی زمین‌های خود را از دست می‌دادند و دیگران آنها را به دست می‌آوردند. زمین‌ها همچنین زمانی که یک رئیس، رئیس دیگری را شکست می‌داد و زمین‌های فتح شده را به عنوان پاداش بین جنگجویان خود توزیع می‌کرد، مجدداً تقسیم می‌شدند.
در عمل، عوام در برابر بازپس‌گیری خودسرانه خانه‌ها و مزارعشان تا حدودی امنیت داشتند. آن‌ها معمولاً در جای خود باقی می‌ماندند تا تحت نظارت یک *کونوهیکی* (konohiki) یا سرپرست جدید، به رئیس جدید خراج بپردازند و نیروی کار فراهم کنند.

این نظام مالکیت زمین شباهت‌هایی با [[فئودالیسم|نظام فئودالی]] رایج در اروپا در طول [[قرون وسطی]] دارد.

هاوایی‌های باستان از *آهوپوآ* (ahupuaʻa) به عنوان منبع [[مدیریت آب]] خود استفاده می‌کردند. هر *آهوپوآ* یک تقسیم‌بندی فرعی از زمین بود که از کوه تا دریا امتداد داشت. هاوایی‌ها از آب بارانی که از میان کوه‌ها جاری می‌شد به عنوان نوعی آبیاری استفاده می‌کردند. هاوایی‌ها همچنین به دلیل کشاورزی که در این مناطق انجام می‌شد، در اطراف این بخش‌ها از زمین سکونت گزیدند.

== دین و نظام کاپو ==
دین جامعه هاوایی باستان را منسجم نگه می‌داشت و بر عادات، سبک زندگی، روش‌های کار، سیاست اجتماعی و قانون تأثیر می‌گذاشت. نظام حقوقی بر پایه *کاپو* (kapu) یا [[تابو]]های مذهبی استوار بود. روشی صحیح برای زندگی، عبادت و حتی خوردن وجود داشت. نمونه‌هایی از *کاپو* شامل این حکم بود که مردان و زنان نمی‌توانستند با هم غذا بخورند (دین ). ماهیگیری به فصول مشخصی از سال محدود بود. سایه *آلیئی* (aliʻi) نباید لمس می‌شد زیرا به منزله سرقت *مانا*ی او بود.

سختی نظام *کاپو* ممکن است از موج دوم مهاجرت‌ها در سال‌های ۱۰۰۰–۱۳۰۰ ناشی شده باشد که در آن ادیان و نظام‌های مختلف بین هاوایی و [[جزایر سوسایتی]] به اشتراک گذاشته شد. اگر هاوایی تحت تأثیر رؤسای تاهیتی قرار گرفته بود، نظام *کاپو* سخت‌گیرانه‌تر می‌شد و ساختار اجتماعی تغییر می‌کرد. [[قربانی کردن انسان|قربانی انسانی]] بخشی از مراسم مذهبی جدید آن‌ها می‌شد و *آلیئی* قدرت بیشتری بر شورای کارشناسان جزایر به دست می‌آورد.

*کاپو* از سنت‌ها و باورهای پرستش خدایان، نیمه‌خدایان و *مانا*ی اجدادی هاوایی نشأت می‌گرفت. نیروهای طبیعت به عنوان خدایان اصلی شخصیت‌پردازی می‌شدند: [[کو (اسطوره)|کو]] (خدای جنگ)، کانه (خدای نور و زندگی)، کانالوآ (خدای مرگ)، و [[لونو]] (خدای صلح و رشد). خدایان کوچک‌تر معروف شامل [[پله (ایزدبانو)|پله]] (ایزدبانوی آتش) و خواهرش هیئیاکا (ایزدبانوی رقص) هستند. در یک داستان آفرینش مشهور، نیمه‌خدای مائوئی پس از اشتباه کوچکی که در یک سفر ماهیگیری مرتکب شد، جزایر هاوایی را از دریا صید کرد. در داستانی دیگر، مائوئی از [[هالئاکالا]]، خورشید را به دام انداخت و او را مجبور کرد تا سرعتش را کم کند تا هر روز دوره‌های مساوی از تاریکی و روشنایی وجود داشته باشد.

جهان‌بینی عرفانی هاوایی به خدایان و ارواح مختلف اجازه می‌دهد تا هر جنبه‌ای از دنیای طبیعی را در خود جای دهند. از این دیدگاه عرفانی، علاوه بر حضور خدای نور و زندگی، [[کانه میلوهای|کانه]]، در آذرخش و رنگین‌کمان، او می‌تواند در باران و ابرها و نسیم آرام (که معمولاً «خانه» لونو است) نیز حضور داشته باشد.

اگرچه تمام غذاها و نوشیدنی‌ها برای هاوایی‌های باستان اهمیت مذهبی داشتند، اما تأکید فرهنگی ویژه‌ای بر [[کاوا]] (*ʻawa* یا *kava*) به دلیل خواص مخدر آن وجود داشت. این نوشیدنی مبتنی بر ریشه، که یک ماده روان‌گردان و آرام‌بخش است، برای تقدیس وعده‌های غذایی و بزرگداشت مراسم استفاده می‌شد. اغلب در سرودهای هاوایی به آن اشاره می‌شود. انواع مختلف این ریشه توسط کاست‌های مختلف استفاده می‌شد و این نوشیدنی به عنوان «مقدمه‌ای بر عرفان» عمل می‌کرد.

== رؤسا ==

چهار جزیره بزرگ‌تر، [[جزیره هاوایی]]، [[مائوئی]]، [[کائوآئی]] و [[اوآهو]]، عموماً توسط *آلیئی نویی* (aliʻi nui) (فرمانروای عالی) خود اداره می‌شدند و رؤسای زیردست با رتبه پایین‌تر به نام *آلیئی آیموکو* (aliʻi ʻaimoku) بر مناطق جداگانه با نمایندگان زمین به نام *کونوهیکی* حکومت می‌کردند.

همه این سلسله‌ها با یکدیگر مرتبط بودند و همه مردم هاوایی (و احتمالاً همه انسان‌ها) را از نوادگان والدین افسانه‌ای، واکئا (نماد هوا) و همسرش پاپاهانوموکو (نماد زمین) می‌دانستند. تا اواخر قرن هجدهم، [[جزیره هاوایی]] توسط یک دودمان از نوادگان یومی-آ-لیلوا اداره می‌شد. پس از مرگ کئاویئیککاهیالیئیوکاموکو، یک رئیس رده پایین‌تر به نام آلاپائینویی، دو پسر فرمانروای سابق را که نفرات بعدی در صف *آلیئی نویی* جزیره بودند، سرنگون کرد.

با فرض پنج تا ده نسل در هر قرن، سلسله‌های *آلیئی آیموکو* در سال ۱۸۰۰ میلادی حدود سه تا شش قرن قدمت داشتند. اعتقاد بر این است که استقرار تاهیتیایی‌ها در جزایر هاوایی در قرن سیزدهم صورت گرفته است. *آلیئی* و سایر کاست‌های اجتماعی احتمالاً در این دوره تأسیس شده‌اند.

== اولین تماس ثبت‌شده با اروپایی‌ها ==
در ژانویه ۱۷۷۸، کاپیتان بریتانیایی [[جیمز کوک]] به‌طور تصادفی هنگام عبور از اقیانوس آرام در سومین سفر اکتشافی خود با جزایر هاوایی برخورد کرد. او ابتدا در [[کائوآئی]] و سپس در [[نیئیهاو]] فرود آمد و پیش از ترک منطقه برای ادامه مأموریت خود برای کاوش در سواحل اقیانوس آرام آمریکای شمالی، آنجا را ترک کرد.

دو کشتی کوک در ماه نوامبر برای تأمین مجدد به جزایر بازگشتند، ابتدا در امتداد سواحل مائوئی حرکت کردند و در نهایت به لنگرگاهی در خلیج کیالاک‌کوآ در جزیره هاوایی رسیدند. برخی از هاوایی‌ها معتقد بودند که کوک نشانه‌ای از خدایشان لونو است. دکل و بادبان‌های کوک به‌طور تصادفی شبیه نمادی (یک دکل و ورقه‌ای از *کاپا* سفید) بود که در مراسم مذهبی آنها نماد لونو بود؛ کشتی‌ها در طول فصل *ماکاهیکی'' که به صلح اختصاص داشت، وارد شدند. بعدها، کوک هنگام تلاش برای ربودن کالانیوپوئو، رئیس حاکم جزیره هاوایی، کشته شد و ملوانان در حال عقب‌نشینی او را در ساحل رها کردند. بریتانیایی‌ها خواستار بازگرداندن جسد او شدند، اما هاوایی‌ها قبلاً مراسم تدفین سنتی خود را انجام داده بودند.

این اولین تماس اروپایی‌ها با جزایر هاوایی، آغاز پایان دوره هاوایی باستان بود. پس از بازدید کوک و انتشار چندین کتاب مربوط به سفرهای او، جزایر هاوایی کاشفان، بازرگانان و صیادان نهنگ اروپایی و آمریکایی را به خود جذب کرد که این جزایر را بندری مناسب و منبعی برای تأمین مایحتاج یافتند. در عرض چند دهه، کامهامه‌های اول با استفاده از تاکتیک‌های جنگی اروپایی و برخی سلاح‌های گرم و توپ، جزایر را در پادشاهی هاوایی متحد کرد.

## جستارهای وابسته
* فرهنگ مائوری
* ماری کاونا پوکوی، پژوهشگر فرهنگ هاوایی باستان
* فرهنگ پلی‌نزیایی
* فهرست فرمانروایان (آلیئی آیموکو) هاوایی
* فهرست فرمانروایان (آلیئی آیموکو) کائوآئی
* فهرست فرمانروایان (آلیئی آیموکو) اوآهو
* فهرست فرمانروایان (آلیئی آیموکو) مائوئی
* فهرست فرمانروایان (آلیئی آیموکو) مولوکای

## پانویس

## منابع
### منابع اولیه
* 

### منابع ثانویه
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* 
* 
* 
* 


رده:فرهنگ پلینزی
رده:مردمان باستانی