واگرایی بزرگ

اصطلاحِ **واگرایی بزرگ** یا **شکاف بزرگ** یا **معجزه اروپایی**، اشاره به تغییرات اجتماعی-اقتصادی‌ای دارد که در آن جهان غرب (اروپای غربی به همراه شاخه‌های مهاجرِ آن در آمریکای شمالی و استرالیا)، بر محدودیت‌های رشدِ پیشامدرن غلبه کرد و در سده نوزدهم به قدرتمندترین و ثروتمندترین تمدنِ جهان تبدیل شد و تمدن‌های مسلط یا قابل مقایسهٔ قبلیِ آسیا مانند چینگ چین، مغول هند، امپراتوری عثمانی، صفوی ایران و توکوگاوا ژاپن و… را تحت‌الشعاعِ خود قرار داد.

پژوهشگران، طیف گسترده‌ای از معیارهای گوناگون را برای توضیح چرایی رخدادن «واگرایی بزرگ» ارائه داده‌اند از جمله جغرافیا، فرهنگ، نهادها و شانس. در مورد «بزرگ» نامیدنِ این واگرایی سدهٔ نوزدهم، اختلاف نظر وجود دارد چون نقطه آغاز یک واگراییِ واضح به‌طور سنتی، سدهٔ شانزدهم یا حتی پانزدهم میلادی در نظر گرفته می‌شود که با انقلاب بازرگانی و خاستگاه‌های مرکانتیلیسم و سرمایه‌داری در طول رنسانس و عصر اکتشاف، ظهور امپراتوری‌های استعماری اروپایی، جهانی‌سازی نخست، انقلاب علمی یا عصر روشنگری همراه بود بااین‌حال، بزرگ‌ترین جهش در واگرایی در اواخر سده‌های ۱۸ و ۱۹ با انقلاب صنعتی و انقلاب فناوری رخ داد. و به همین دلیل است که پژوهشگرانِ «مکتب کالیفرنیا»، تنها این موردِ سدهٔ نوزدهم را اختلاف «*بزرگ»* می‌داند.

اتفاقی که در این واگرایی رخ داد این بود که پیشرفت‌های فناورانهٔ زمینه‌هایی مانند حمل و نقل، معدن‌کاری و کشاورزی، در غرب اوراسیا بیشتر از شرقِ آن رونق یافتند. این فناوری‌ها منجر به افزایش صنعتی‌شدن و پیچیدگی اقتصادی در حوزه‌های کشاورزی، تجارت، سوخت و منابع شدند و شرق و غرب را بیش از پیش از یکدیگر جدا کردند. استفادهٔ اروپای غربی از زغال‌سنگ به عنوان جایگزین چوب برای تولید انرژی در اواسط سده نوزدهم، نقطه عطفی در تولید انرژی مدرن برای این منطقه بود. واگرایی بزرگ در سده بیستم، پیش از جنگ جهانی اول به اوج خود رسید و تا اوایل دهه ۱۹۷۰ ادامه یافت؛ سپس، پس از دو دهه نوسانات نامشخص، در اواخر دهه ۱۹۸۰ جای خود را به نوعی همگرایی بزرگ داد چون اکثر کشورهای در حال توسعه به نرخ رشد اقتصادیِ به‌طور قابل توجهی بالاتر از اکثر کشورهای توسعه‌یافته رسیدند.

## شرح و بسط مفهوم
اصطلاح «وارگرایی بزرگ»، نخستین بار توسط ساموئل هانتینگتون در ۱۹۹۶ به کار رفت و بعدها توسط کِنِت پُمِرانز در کتابش با نام «واگرایی بزرگ: چین، اروپا و پیدایش اقتصاد جهان مدرن» (۲۰۰۰)، معروف شد. اریک جُنز نیز در کتابِ «معجزهٔ اروپایی: محیط‌ها، اقتصادها و ژئوپلیتیک در تاریخ اروپا و آسیا» (۱۹۸۱) موضوع مشابهی را مورد بحث گذاشت و اصطلاح «معجزهٔ اروپایی» را بر سر زبان‌ها انداخت. هر دو اصطلاح اشاره به تغییر اقتصادی-اجتماعی‌ای دارند که در آن اروپا (به ویژه اروپای غربی) توانست در دوران مدرن، از بقیهٔ سرزمین‌های جهان جلو بزند.

تاریخ آغاز این واگرایی، مورد بحث است. این تاریخ غالباً سدهٔ شانزدهم (و حتی پانزدهم) میلادی دانسته می‌شود و ادعا می‌شود که اروپا پس از این تاریخ شاهد رشدِ بسیاری بود. موافقان این رأی استدلال می‌کنند که دلایل این واگرایی را می‌توان در تحولات فرهنگیِ و نهادیِ اروپا در این سده‌ها مانند رنسانس پِی گرفت. برُدبِری استدلال می‌کند که در آغاز سدهٔ شانزدهم میلادی، دستمزد نقره در حتی ثروتمندترین سرزمین‌های آسیایی نیز کمتر از اروپا بود. او آمارهایی برای مقایسهٔ انگلستان و دلتای یانگ‌زی (توسعه‌یافته‌ترین بخش چین با اختلاف) از حوالی ۱۶۰۰ ارائه می‌کند که نشان می‌دهند اولا دستمزدهای نقره در اولی، سه برابر دومی بوده‌اند، دوما دستمزدهای مبتنی بر غلات در اولی ۱۵ برابرِ دومی بوده‌اند و سوما شهرنشینی در اولی، رونق بیشتری داشته است. در همین تاریخ، دستمزدهای نقرهٔ انگلستان، پنج برابر هندوستان بوده‌اند. این اختلاف از سدهٔ هجدهم با نرخِ بالاتری بیشتر شد: دستمزد غلات در انگلستان ۲/۵ برابرِ چین و هند بود و دستمزد نقره‌اش هم پنج برابر بیش از این دو. البته بردبری اشاره می‌کند که این واگراییِ دستمزدها از ۱۶۰۰، میان اروپای غربی و آسیا بوده است؛ وگرنه اروپای شرقی تا ۱۸۰۰، از مناطق ثروتمندِ آسیایی، جلو نیفتاد.

اما پُمِرانز و دیگران در مکتب کالیفرنیا معتقد اند که زمانِ شدیدترین واگرایی‌ها، سدهٔ نوزدهم است. آنان با اشاره به آمارهای تغذیه‌ای و کسری تجاری اروپای وقت، استدلال می‌کنند که ممالک آسیایی نیز در حد فاصل سده‌های ۱۶ تا ۱۹ توانسته بوده‌اند از نظر دستمزد، رشد و توسعهٔ اقتصادی بیابند مانند چینِ دودمان چینگ در دلتای یانگ‌تسه و صوبه بنگال. پراسانان پارتاساراتی، مورخ اقتصاد، استدلال می‌کند که دستمزدها در بخش‌هایی از جنوب هند، به ویژه میسور، می‌توانسته‌اند با بریتانیا برابری کنند، اما البته خاطرنشان کرد که پژوهش‌های او در این مورد قطعی نبوده است.

## منابع

### کتاب‌نامه

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

رده:تاریخ اقیانوس اطلس
رده:انقلاب صنعتی
رده:توسعه اقتصادی
رده:تاریخ اقتصاد مدرن
رده:نظریه‌های تاریخ
رده:فرهنگ غربی