ایالت چی

**ایالت چی**، ایالتی منطقه‌ای از سلسله ژو در چین باستان بود که حاکمان آن قبل از اعلام خود به عنوان پادشاهان مستقل، القاب *هو* و سپس *گونگ* را داشتند. پایتخت آن لینزی بود که در شاندونگ امروزی واقع شده است.

## تاریخچه
### بنیاد
در طول فتح شانگ توسط سلسله ژو، جیانگ ضیا، اهل شهرستان جو، به عنوان وزیر اعظم پادشاه وو خدمت کرد، همان سمتی که در خدمت پدر پادشاه وو نیز داشت. پس از پیروزی ژو، سرزمین‌هایی که بخش عمده‌ای از شبه جزیره شاندونگ و برخی از مناطق اطراف آن را تشکیل می‌داد، به عنوان ایالت چی تأسیس شد و جیانگ مسئول حکومت و دفاع از آنها شد. پس از مرگ پادشاه وو، ضیا در طول شورش ناموفق سه گارد، به نایب‌السلطنه دوک ژو وفادار ماند. شاهزاده شانگ، وو گنگ، به همراه حکومت‌های دونگی یان ، شو و پوگو، واقع در مرزهای چی، به شورش پیوسته بودند. این شورش‌ها تا سال ۱۰۳۹ پیش از میلاد سرکوب شدند، اما *سالنامه‌های بامبو* نشان می‌دهد که مردم بومی پوگو حدود یک دهه دیگر به شورش ادامه دادند تا اینکه در حدود سال ۱۰۲۶ برای بار دوم نابود شدند.

اسناد منقول از دوره ژو غربی اندک است، اما مشخص است که پادشاه یی از ژو (حکومت: ۸۶۵–۸۵۸ پیش از میلاد) به چی حمله کرد و دوک آی را تا سر حد مرگ در آب جوشاند. در زمان پادشاه شوان از ژو (حکومت: ۸۲۷–۷۸۲)، یک مبارزه محلی بر سر جانشینی وجود داشت. در طول این دوره، بسیاری از مردم بومی دونگ یی جذب حوزه فرهنگی ژو شدند.

### دوره بهار و پاییز
بحران جانشینی پس از مرگ خشونت‌آمیز پادشاه یو از سلسله ژو منجر به از دست رفتن چشمگیر و غیرقابل جبران اقتدار سیاسی و نظامی در دربار سلطنتی ژو شد. در این وضعیت ژئوپلیتیکی جدید، چی تحت حکومت دوک هوان از سلسله چی (حکومت: 685-643 پیش از میلاد) به شهرت رسید. او و وزیرش گوان ژونگ با تثبیت قدرت در دستان دولت مرکزی به قیمت تضعیف اشراف زمین‌دار، دولت را تقویت کردند و سیستمی از شهرستان‌ها (縣؛ *شیان*) را که مستقیماً توسط وزرای دربار ایالتی اداره می‌شدند، ایجاد کردند. چی ۳۵ حکومت همسایه - از جمله تان - را ضمیمه خاک خود کرد و دیگران را به انقیاد درآورد. اصلاحات اداری گوان ژونگ همچنین شامل انحصار دولتی نمک و آهن بود و به‌طور کلی از ویژگی‌های فلسفه سیاسی بعدی قانون‌گرایی بود.

در سال ۶۶۷ پیش از میلاد، اربابان چی، لو، سونگ، چن و ژنگ در یکی از اولین کنفرانس‌های بزرگ بین ایالتی گرد هم آمدند و دوک هوان به عنوان رهبر آنها انتخاب شد. متعاقباً، پادشاه هوی از ژو، او را *با* (霸؛ «برادر بزرگ»)، «محافظ هژمون» سوگند خورده برای محافظت از خاندان سلطنتی ژو و حفظ اقتدار پسر آسمان (پادشاه ژو) اعلام کرد. او که اولین نفر از پنج هژمون از این دست بود، از سایر ایالت‌ها خراج دریافت می‌کرد و افتخار داشت که خراج بیشتری نسبت به هر کس دیگری به دربار سلطنتی بپردازد. فراخوان‌های او برای جنگ به اندازه فراخوان‌های پادشاه الزام‌آور بود. دوک هوان با استفاده از این اقتدار، در طول یازده سال اول هژمونی خود، در یک مبارزه قدرت در لو مداخله کرد؛ یان را از تجاوز عشایر رونگ غربی محافظت کرد؛ عشایر دین شمالی را پس از تهاجم آنها به وی و شینگ بیرون راند و آذوقه و واحدهای پادگانی محافظ را در اختیار مردم قرار داد؛ و اتحادی از هشت ایالت را برای فتح کای و در نتیجه جلوگیری از گسترش چو به سمت شمال رهبری کرد.

پس از مرگ دوک هوان، جنگ جانشینی بین مدعیان رقیب، چی را به شدت تضعیف کرد و به سلطه آن پایان داد. در سال ۶۳۲ پیش از میلاد، چی به جین کمک کرد تا چو را در نبرد چنگپو شکست دهد، اما خود جین در نبرد آن در سال ۵۸۹ شکست خورد. در سال ۵۷۹، چهار قدرت بزرگ چین، جین، چو و چی برای اعلام آتش‌بس و محدود کردن قدرت نظامی خود با یکدیگر ملاقات کردند.

### دوره ایالت‌های جنگ طلب - تیان چی
در اوایل این دوره، چی تعدادی از ایالت‌های کوچک‌تر را ضمیمه خود کرد. چی یکی از اولین ایالت‌هایی بود که از دانشمندان حمایت می‌کرد. در سال ۵۳۲ پیش از میلاد، قبیله تیان چندین خانواده رقیب را نابود کرد و بر ایالت مسلط شد. در سال ۴۸۵، قبیله تیان وارث خاندان جیانگ را کشت و با چندین خاندان رقیب جنگید. چهار سال بعد، رئیس تیان یک حاکم دست‌نشانده، بیشتر اعضای خانواده‌اش و تعدادی از روسای رقیب را کشت. او کنترل بیشتر ایالت را به دست گرفت و تنها پایتخت لینزی و منطقه اطراف کوه تای را برای پادشاه باقی گذاشت. در سال ۳۸۶، خاندان تیان به‌طور کامل جایگزین خاندان جیانگ به عنوان حاکمان چی شدند. دوره ایالت‌های جنگ طلب با فتح چی توسط چین، که آخرین سلسله‌ای بود که در سال ۲۲۲ سقوط کرد، پایان یافت. بدین ترتیب چی به پایان رسید و دوران امپراتوری چین آغاز شد.

## معماری چی
ایالت چی به داشتن شهرهای منظم و تقریباً مستطیل شکل با جاده‌هایی که به‌طور منظم به شکل شبکه‌ای بافته شده بودند، معروف بود. کاخ از نظر استراتژیک رو به جنوب قرار داشت. در سمت چپ (به سمت شرق) کاخ، معبد اجدادی و در سمت راست (به سمت غرب) معبد خدایان قرار داشت که هر دو صد قدم دورتر بودند. این امر تضمین می‌کرد که تعادل برقرار باشد. در جلوی کاخ، حیاط نیز صد قدم دورتر و در پشت کاخ، شهر قرار داشت. این نوع چیدمان تأثیر زیادی بر نحوه طراحی شهرها در نسل‌های بعدی گذاشت.

املاک کوچک‌تری که به *چنگی*  معروف بودند، در سراسر چی فراوان بودند. آنها معمولاً از جنوب به شمال ۴۵۰ متر و از شرق به غرب ۳۹۵ متر امتداد داشتند. محیط اطراف معمولاً توسط دیواری احاطه شده بود که مقر زندگی در داخل آن قرار داشت و یک حیاط تقریباً کامل مربع شکل در مرکز آن قرار داشت. [*نیازمند منبع*]

دیوار بزرگ چی  قدیمی‌ترین دیوار بزرگ موجود در چین است. ساخت این دیوار در سال ۴۴۱ پیش از میلاد برای دفاع در برابر حملات ایالت‌های جین و یو آغاز شد. ساخت آن در دوره ایالت‌های متخاصم به پایان رسید و دیوار، دفاع چی را در برابر ایالت‌های دشمن مانند جو، لو و چو افزایش داد. این دیوار از روستای گوانگلی در منطقه چانگ‌کینگ امروزی، جینان، امتداد یافته و از میان رشته‌کوه‌های استان مرکزی شاندونگ تا دریای زرد در شهر امروزی چینگدائو امتداد دارد. طول کل آن ۶۰۰ کیلومتر (۳۷۰ مایل) تخمین زده شده است. بیشتر دیوار هنوز قابل مشاهده است.

## منابع

رده:پادشاهی‌های پیشین شرق آسیا
رده:۲۲۱ (پیش از میلاد)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در سده ۳ (پیش از میلاد)
رده:بنیان‌گذاری‌های سده ۱۱ (پیش از میلاد) در چین
رده:مقاله‌های حاوی متن به زبان چینی