توافقنامه عادی‌سازی روابط اسرائیل و مراکش

**توافقنامه عادی‌سازی روابط اسرائیل و مراکش** توافقنامه‌ای است که دولت ایالات متحده آمریکا در ۱۰ دسامبر ۲۰۲۰ (۲۰ آذر ۱۳۹۹) اعلام کرد و بر پایه آن اسرائیل و مراکش بر سر آغاز عادی‌سازی روابط دوجانبه به توافق رسیدند. در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۰ (۲ دی ۱۳۹۹) بیانیه مشترکی امضا شد که بر پایه آن دو کشور متعهد به برقراری پروازهای مستقیم، پیشبرد همکاری‌های اقتصادی، بازگشایی دفترهای رابط و برقراری روابط دیپلماتیک کامل شدند.

این توافقنامه پس از امضای توافق‌های مشابه بحرین، امارات متحده عربی و سودان با اسرائیل در سپتامبر و اکتبر ۲۰۲۰ به دست آمد. مراکش با پیوستن به مصر و اردن به ششمین کشور عضو اتحادیه عرب تبدیل شد که روابط خود را با اسرائیل عادی‌سازی کرد. در بخشی از این توافق، ایالات متحده با شناسایی الحاق صحرای غربی به مراکش موافقت کرد و از طرف‌ها خواست بر پایه طرح خودمختاری مراکش به راه‌حلی مورد پذیرش دوجانبه دست یابند.

## پیشینه

### جامعه یهودی مراکش
پیش از تأسیس اسرائیل در ۱۹۴۸، مراکش جامعه یهودی بزرگی با نزدیک به ۲۵۰٬۰۰۰ نفر (۱۰ درصد جمعیت) داشت و صدها هزار یهودی اسرائیلی ریشه مراکشی دارند. تا سال ۲۰۲۰ شمار یهودیان مراکش به نزدیک به ۲۰۰۰ نفر کاهش یافته بود.

### روابط پیشین دو کشور
در جریان جنگ یوم کیپور در سال ۱۹۷۳، سربازان مراکشی در جنوب سوریه به‌عنوان بخشی از جناح شمالی ارتش سوریه در برابر نیروهای دفاعی اسرائیل جنگیدند و نزدیک به ۷۰۰ تن از آنان کشته شدند.

دو کشور در دهه ۱۹۹۰ پس از امضای پیمان‌های اسلو میان اسرائیل و فلسطینیان روابط دیپلماتیک در سطح پایینی برقرار کردند؛ اما این روابط پس از آغاز انتفاضه دوم در سال ۲۰۰۰ به حالت تعلیق درآمد. با وجود قطع روابط رسمی، پیوندهای غیررسمی ادامه یافت و سالانه نزدیک به ۵۰٬۰۰۰ اسرائیلی به مراکش سفر می‌کردند.

### مذاکرات
توافقنامه را گروهی به سرپرستی جرد کوشنر، مشاور ارشد رئیس‌جمهور ایالات متحده، و اوی برکوویتز، نماینده ویژه مذاکرات بین‌المللی، مذاکره کرد. کوشنر و برکوویتز بیش از دو سال با دولت مراکش گفت‌وگو کرده بودند و عادی‌سازی روابط با اسرائیل را در ازای شناسایی آمریکا از ادعای مراکش بر صحرای غربی پیشنهاد داده بودند. هنگام سفر کوشنر به مراکش در مه ۲۰۱۹، پادشاه محمد ششم موضوع شناسایی صحرای غربی را مطرح و بر اهمیت آن برای مراکش تأکید کرد.

یکی از انگیزه‌های اصلی این توافق و دیگر توافق‌های عادی‌سازی اسرائیل در سال ۲۰۲۰ ایجاد جبهه‌ای مشترک در برابر ایران و کاهش نفوذ منطقه‌ای آن بود. مراکش ایران را تهدیدی می‌دانست و در سال ۲۰۱۸ روابط خود را با دولت ایران قطع کرده بود؛ زیرا تهران را به تأمین مالی جنبش جدایی‌طلب جبهه پولیساریو از راه حزب‌الله لبنان متهم می‌کرد.

## مفاد توافقنامه

بر پایه توافقی که کاخ سفید نخست در ۱۰ دسامبر ۲۰۲۰ اعلام کرد، مراکش به سوی «روابط دیپلماتیک، صلح‌آمیز و دوستانه کامل» و روابط بازرگانی با اسرائیل گام برمی‌دارد و پروازهای مستقیم میان دو کشور برقرار خواهد شد. مراکش به‌طور رسمی اسرائیل را به رسمیت شناخت. به گفته کوشنر، دو کشور برنامه داشتند دفترهای رابط خود را در رباط و تل‌آویو فوراً بازگشایی کنند و در آینده سفارتخانه‌ها را نیز دایر سازند.

محسین جازولی، وزیر وابسته وزارت امور خارجه مراکش، اعلام کرد «یهودیت در فرهنگ مراکشی ریشه دارد» و پیشینه یهودیان در کتاب‌های درسی گنجانده و آموزش داده خواهد شد. سرژ بردوگو، دبیرکل شورای جوامع یهودی مراکش، گفت که تصمیم به آموزش پیشینه و فرهنگ یهودیان در مدارس مراکشی «پیامدی همچون سونامی دارد و نخستین بار در جهان عرب است».

### امضای بیانیه مشترک
در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۰، کوشنر و مشاور امنیت ملی اسرائیل مئیر بن‌شبات که خانواده‌اش از مراکش به اسرائیل مهاجرت کرده بود، در میان مقام‌های عالی‌رتبه‌ای بودند که با پروازی از اسرائیل به رباط رفتند و بیانیه مشترکی امضا کردند. این بیانیه شامل آغاز پروازهای مستقیم، پیشبرد همکاری اقتصادی، بازگشایی دفترهای رابط و حرکت به سوی روابط دیپلماتیک کامل بود.

### شناسایی صحرای غربی
ایالات متحده همزمان با شناسایی ادعای مراکش بر سرزمین مورد مناقشه صحرای غربی موافقت کرد و از طرف‌ها خواست بر پایه «طرح خودمختاری مراکش به‌عنوان تنها چارچوب» به راه‌حلی عادلانه و پایدار دست یابند. کوشنر از هر دو طرف خواست با سازمان ملل متحد برای اجرای طرحی همکاری کنند که خودمختاری گسترده‌ای به مردم این سرزمین بدهد. ایالات متحده همچنین اعلام کرد قصد دارد کنسولگری‌ای در داخله در صحرای غربی بگشاید.

بر پایه منابع عبری، همراه با توافقنامه عادی‌سازی، همکاری‌های اقتصادی به‌ویژه در زمینه کشاورزی و نیز معاملات تسلیحاتی نیز در دستور کار قرار داشت. گزارش‌ها نشان می‌دهد که دولت ترامپ فروش چهار پهپاد نظامی و سلاح‌هایی به ارزش نزدیک به یک میلیارد دلار به مراکش را پیش می‌برد.

### گام‌های پس از امضا
در ۲۶ ژانویه ۲۰۲۱ اسرائیل دفتر رابط خود را در رباط بازگشایی کرد و دیپلمات داوید گوورین سرپرست آن شد. در ۹ فوریه ۲۰۲۱ مراکش نیز دفتر رابط خود را در تل‌آویو به سرپرستی عبدالرحیم بیود گشود. در ۲۱ ژانویه ۲۰۲۱ دو کشور توافقنامه پروازهای مستقیم را امضا کردند که پروازهای مسافری بدون محدودیت و تا ۱۰ پرواز باری هفتگی را ممکن می‌ساخت.

در ۱۲ اوت ۲۰۲۱ وزیر امور خارجه اسرائیل یائیر لاپید اعلام کرد دو کشور بر سر ارتقای روابط به سطح دیپلماتیک کامل و گشایش سفارتخانه‌ها توافق کرده‌اند.

## واکنش‌ها
### اسرائیل و مراکش

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در سخنرانی به مناسبت حنوکا از این تصمیم استقبال کرد و از «دوستی بزرگ پادشاهان مراکش و مردم مراکش با جامعه یهودی آن کشور» سخن گفت.

پس از اعلام توافق، دربار پادشاهی مراکش بیانیه‌ای دربارهٔ تماس تلفنی پادشاه محمد ششم با محمود عباس، رهبر فلسطینیان منتشر کرد و دولت مراکش تأکید کرد که موضع این کشور در قبال مسئله فلسطین بدون تغییر باقی مانده‌است.

به گفته تحلیلگر عمر بروکسی، این توافقنامه بدون مشورت پیشین با پارلمان مراکش یا نخست‌وزیر سعدالدین عثمانی که پیش‌تر مخالفت خود را با عادی‌سازی ابراز کرده بود تصمیم‌گیری شد. از میان احزاب سیاسی مراکش، تنها حزب سوسیالیست متحد و راه دموکراتیک بیانیه‌هایی انتقادی منتشر کردند و شاخه‌های مذهبی و جوانان حزب عدالت و ترقی حاکم نیز مخالفت کردند.

اعضای جامعه یهودیان مراکش از این توافق استقبال کردند. گروهی از فعالان که برنامه تظاهرات ضد عادی‌سازی داشتند توسط پلیس مراکش متفرق شدند؛ در حالی که تجمع‌های حمایتی از شناسایی آمریکا از صحرای غربی بدون مداخله برگزار شد.

### ایالات متحده
تد کروز، سناتور آمریکایی و عضو کمیته روابط خارجی سنای ایالات متحده آمریکا، از توافق حمایت کرد و گفت «اگر ایالات متحده به‌روشنی اعلام کند که در کنار متحدان اسرائیلی خود و در برابر دشمنان مشترک ایستاده‌است، متحدان منطقه‌ای ما به سود امنیت ملی خودمان گرد هم خواهند آمد». نرم کولمن، سناتور پیشین و عضو ائتلاف یهودیان جمهوری‌خواه، توافق را «تاریخی» و «گامی مهم به سوی ثبات و صلح بیشتر در منطقه» خواند.

از سوی دیگر، جیم اینهاف، رئیس کمیته نیروهای مسلح سنای ایالات متحده آمریکا و مدافع استقلال صحرای غربی، شناسایی ادعای مراکش را از سوی دولت ترامپ به‌شدت انتقاد کرد و آن را «شوکه‌کننده و بسیار ناامیدکننده» خواند و افزود «از اینکه حقوق مردم صحرای غربی معامله شده‌است اندوهگینم». جان بولتون، مشاور پیشین امنیت ملی، نیز در توییتر نوشت «ترامپ اشتباه کرد که سی سال سیاست آمریکا دربارهٔ صحرای غربی را فقط برای یک پیروزی سریع سیاست خارجی رها کرد».

در اکتبر ۲۰۲۱ پیش‌نویس لایحه بودجه ۲۰۲۲ کمیته تخصیص بودجه سنای آمریکا اعلام کرد که «هیچ‌یک از بودجه‌ها نباید برای ساخت یا اداره کنسولگری ایالات متحده در صحرای غربی به کار رود». پیش‌تر در دسامبر ۲۰۲۰، مایک پومپئو، وزیر امور خارجه ترامپ، آغاز فرایند تأسیس چنین کنسولگری‌ای را اعلام کرده بود.

### سازمان ملل متحد
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، از توافق استقبال کرد اما دربارهٔ صحرای غربی موضعی محتاطانه اتخاذ نمود. سخنگوی سازمان ملل اعلام کرد که موضع این سازمان دربارهٔ صحرای غربی «بدون تغییر» باقی مانده و «راه‌حل این مسئله همچنان می‌تواند بر پایه قطعنامه‌های شورای امنیت یافت شود».

### دیگر کشورها
#### واکنش‌های مثبت
* : محمد بن زاید آل نهیان، ولیعهد ابوظبی، در توییتر از توافق حمایت کرد و شناسایی آمریکا از حاکمیت مراکش بر صحرای غربی را ستود.
* : پادشاه بحرین از تصمیم مراکش و شناسایی آمریکایی استقبال کرد.
* : رئیس‌جمهور عبدالفتاح السیسی این توافق را «گام مهمی به سوی ثبات و همکاری منطقه‌ای بیشتر» خواند.
* : وزارت خارجه عمان بیانیه‌ای در حمایت از توافق منتشر کرد.
* : فرانسه از بازگشایی روابط دیپلماتیک میان مراکش و اسرائیل استقبال کرد اما تأکید نمود که دربارهٔ صحرای غربی راه‌حل باید بر پایه قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل باشد.
* : وزیر امور خارجه اسپانیا از عادی‌سازی روابط استقبال کرد اما شناسایی آمریکا از ادعای مراکش بر صحرای غربی را رد کرد.

#### واکنش‌های منفی
* : دولت ایران توافق را محکوم و آن را «خیانت به فلسطینیان» خواند.
* : الجزایر شناسایی آمریکا از حاکمیت مراکش بر صحرای غربی را «فاقد هرگونه اثر حقوقی» دانست زیرا با قطعنامه‌های سازمان ملل در تناقض است. نخست‌وزیر الجزایر عبدالعزیز جراد اعلام کرد «خواست نهاد صهیونیستی نزدیک شدن به مرزهای ماست».
* : وزارت خارجه روسیه اعلام کرد شناسایی آمریکایی حاکمیت مراکش بر صحرای غربی ناقض حقوق بین‌الملل است.
* جبهه پولیساریو: جبهه پولیساریو تلاش ترامپ برای واگذاری آنچه «متعلق به مراکش نیست» را «به شدیدترین عبارات» محکوم و اعلام کرد «تصمیم ترامپ ماهیت حقوقی مسئله صحرا را تغییر نمی‌دهد زیرا جامعه جهانی حاکمیت مراکش بر صحرای غربی را به رسمیت نمی‌شناسد».

## جستارهای وابسته
* توافقنامه صلح اسرائیل–امارات متحده عربی
* توافقنامه عادی‌سازی روابط بحرین–اسرائیل
* توافق‌نامه عادی‌سازی روابط اسرائیل و سودان
* پیمان صلح اسرائیل و مصر
* پیمان صلح اسرائیل و اردن

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن بیانیه مشترک ایالات متحده، مراکش و اسرائیل (به انگلیسی)

رده:روابط اسرائیل و مراکش
رده:معاهده‌های اسرائیل
رده:معاهده‌های مراکش
رده:سیاست مراکش
رده:سیاست در اسرائیل
رده:روابط اسرائیل و ایالات متحده آمریکا
رده:روابط مراکش و ایالات متحده آمریکا
رده:منازعه صحرای غربی
رده:روند صلح اسرائیل-اعراب
رده:محمد ششم مراکش
رده:بنیامین نتانیاهو
رده:نخستین دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ
رده:معاهده‌های مصوب‌شده در ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:روابط بین‌الملل در ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:اسرائیل در ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:ایالات متحده آمریکا در ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:رویدادهای دسامبر ۲۰۲۰ در ایالات متحده آمریکا
رده:اتحاد عربی–اسرائیلی