یبنا

**یبنا** () که در دوران کتاب مقدس با نام **یبنئل** یا **یبنه**، در دوران روم با نام **یمنیا** () و در دوران جنگ‌های صلیبی با نام **ابلین** شناخته می‌شد، یک محوطه باستان‌شناختی و روستای تخلیه‌شده فلسطینی است. ویرانه‌های آن در جنوب شرقی شهر کنونی یبنه در اسرائیل واقع شده‌اند.

این روستا در سال ۱۹۴۸ نزدیک به ۵٬۴۲۰ نفر جمعیت داشت و ۱۵ کیلومتر جنوب غربی رمله قرار گرفته بود. بیشتر ساکنان پس از سقوط القبیبه و زرنوقه در اواخر ماه مه گریختند، اما مردان مسلح به بازگشت وادار شدند. ارتش اسرائیل در ۵ ژوئن روستا را تصرف کرد و باقی‌مانده ساکنان را اخراج نمود.

یبنا از نظر تاریخ یهود پس از کتاب مقدس اهمیت بسزایی دارد؛ زیرا محل شورای جمنیا بود که زادگاه یهودیت خاخامی شمرده می‌شود. همچنین در تاریخ جنگ‌های صلیبی به عنوان خاستگاه دودمان ابلین جایگاه ویژه‌ای دارد.

## نام‌ها
در بسیاری از ترجمه‌های انگلیسی کتاب مقدس، این مکان با نام یاونه یا یبنه شناخته می‌شود. در دوران باستان نام آن یمنیا () بود؛ صلیبیان آن را ابلین می‌نامیدند و پیش از ۱۹۴۸ با نام یبنا شناخته می‌شد.

## جغرافیا
روستای یبنا در دشت ساحلی قرار داشت و نزدیک به ۷٫۵ کیلومتر از دریای مدیترانه فاصله داشت. ارتفاع آن از سطح دریا ۲۵ متر بود. روستا در شبکه ارتباطی مهمی قرار گرفته بود: جاده یافا–غزه از میان آن می‌گذشت و ایستگاه راه‌آهن خط رمله–غزه نیز در آن دایر بود. مساحت کل زمین‌های روستا ۵۹٬۵۵۴ دونوم (نزدیک به ۵۹٫۵ کیلومتر مربع) بود.

## تاریخ

بر پایه منابع مکتوب و یافته‌های باستان‌شناختی، پیشینه یبنا به عصر آهن و احتمالاً به عصر برنز بازمی‌گردد. کتاب مقدس عبری بارها از یبنه نام برده و یوسف فلاوی نیز به آن اشاره کرده‌است.

### عصر برنز و آهن
کاوش‌های نجات‌بخشی که در سال ۲۰۰۱ از سوی سازمان باستان‌شناسی اسرائیل در پای شمالی تل انجام شد، چندین گور را آشکار ساخت که بیشتر آنها به اواخر عصر آهن و یکی از آنها به اواخر عصر برنز تعلق داشت.

یک انبار بزرگ فاویسا (favissa) متعلق به فلسطیان در تپه معبد کشف شد. دو فصل کاوش به سرپرستی پروفسور دن بهات بقایایی از عصر آهن را نمایان کرد.

بر پایه کتاب دوم مکابیان، یهودای مکابی شهر فلسطی‌نشین نخستین را ویران ساخت. پس از الکساندر یانائوس حکومت شهر به یهودیه منتقل شد و جمعیت یهودی بزرگی در آن ساکن گردید.

### دوران رومی

در دوران روم، شهر با نام **یمنیا** () شناخته می‌شد. هرود بزرگ پس از مرگش آن را به خواهرش سالومه واگذاشت و سالومه نیز آن را به امپراتور آگوستوس بخشید. آگوستوس آن را به عنوان ملک خصوصی امپراتوری اداره کرد و این وضعیت دست‌کم یک سده ادامه یافت. پس از مرگ سالومه، یمنیا به دارایی لیویا دروسیلا و سپس پسرش تیبریوس درآمد.

در جریان نخستین جنگ یهود-روم، پس از سرکوب شورش در جلیل، ارتش روم به فرماندهی وسپاسیان بر یمنیا و اشدود تاخت و هر دو شهر را تصرف کرد و پادگان‌هایی در آنها مستقر ساخت. بر پایه سنت خاخامی، تنا یوحنان بن زکای و شاگردانش در آغاز جنگ به یمنیا پناه بردند؛ یوحنان که دریافته بود اورشلیم در آستانه سقوط است از شهر گریخت و از وسپاسیان خواست تا اجازه سکونت و آموزش در یبنه را بدهد. پس از سقوط اورشلیم، مدرسه او کارکرد سنهدرین بازسازی‌شده را بر عهده گرفت و از آنجا یهودیت خاخامی پدید آمد.

### دوران بیزانسی

یافته‌های دوران بیزانسی شامل یک آبرسان در شرق تل و یک کوره بوده‌است. بزرگ‌ترین کارخانه شراب‌سازی جهان بیزانس در این مکان کشف شده‌است. شراب یبنا چنان اهمیتی داشت که امپراتور یوستینوس دوم در سال ۵۶۶ میلادی هنگام جشن تاج‌گذاری خود آن را بر سر سفره نهاد.

### دوران اسلامی نخستین

مورخ بلاذری (درگذشته ۸۹۲ م) یبنا را یکی از ده شهر جند فلسطین دانست که به دست ارتش خلافت راشدین به فرماندهی عمرو عاص فتح شد. مورخ سده نهم یعقوبی نوشت که یبنا شهری کهن بر فراز تپه‌ای بوده و سامری‌ها در آن می‌زیسته‌اند.

شمس‌الدین مقدسی در حدود سال ۹۸۵ نوشت: «یُبنا مسجدی زیبا دارد و انجیر دمشقی نامدار از آنجا می‌آید.» یاقوت حموی نوشت که در یبنا آرامگاهی هست که گفته می‌شود متعلق به ابوهریره از اصحاب پیامبر است. نویسنده «مراصد» افزوده که برخی آن را آرامگاه عبدالله بن ابی سرح نیز دانسته‌اند.

در سال ۲۰۰۷ بقایایی از آغاز دوران اسلامی تا دوره قیمومت بریتانیا کشف شد.

### دوران صلیبی، ایوبی و مملوکی

صلیبیان شهر را **ابلین** نامیدند و در سال ۱۱۴۱ در آن قلعه‌ای بنا کردند. خاندان ابلین (دودمان ابلین) در پادشاهی اورشلیم و سپس در پادشاهی قبرس نقشی برجسته ایفا کرد. کاوش‌های نجات‌بخشی در غرب تل، گنجینه‌ای از ۵۳ سکه صلیبی سده‌های دوازدهم و سیزدهم را آشکار ساخت.

ابلین نخست در اواخر ۱۱۷۷ به دست صلاح‌الدین ایوبی غارت شد، اما اندکی پس از آن لشکر صلاح‌الدین در نبرد مونتگیسارد شکست خورد. در اوت ۱۱۸۷ صلاح‌الدین بار دیگر شهر را تصرف و آتش زد و شهر از قلمرو صلیبیان بیرون رفت. بنیامین تطیلی (۱۱۳۰–۱۱۷۳) یمنیای نویسندگان کلاسیک را با ابلین صلیبیان یکی دانسته و فاصله آن را سه فرسنگ از یافا و دو فرسنگ از اشدود نوشته‌است.

در دوران سلطنت ممالیک (سده‌های سیزدهم تا شانزدهم)، یبنا ایستگاهی کلیدی در جاده قاهره–دمشق و مرکز زندگی مذهبی و اقتصادی منطقه بود. کلیسای کشیشی ابلین به مسجد تبدیل شد و در سال ۱۳۳۷ مناره‌ای بدان افزوده گردید. مناره تاکنون برجاست اما مسجد (کلیسای پیشین صلیبی) در سال ۱۹۵۰ به دست ارتش اسرائیل ویران شد.

آرامگاه ابوهریره در یبنا، یک مقام (زیارتگاه)، «یکی از زیباترین آرامگاه‌های گنبددار فلسطین» توصیف شده‌است. مسلمانان از سده دوازدهم آن را مزار ابوهریره می‌دانند. پس از تصرف یبنا در ۱۹۴۸، یهودیان سفاردی آن را آرامگاه خاخام گملیئل یبنه‌ای دانستند.

### دوران عثمانی
یبنا در سال ۱۵۱۷ بخشی از امپراتوری عثمانی شد. در دفترهای مالیاتی عثمانی سال ۱۵۹۶، این روستا در ناحیه غزه از لوای غزه ثبت شده و ۱۲۹ خانوار (نزدیک به ۷۱۰ نفر) داشت که همگی مسلمان بودند. ساکنان مالیاتی ثابت به میزان ۲۵ درصد بر محصولاتی چون گندم، جو، کنجد، میوه و نیز بز، کندوی عسل و تاکستان می‌پرداختند؛ مجموع آن ۳۴٬۰۰۰ آقچه بود. سه‌چهارم درآمد به وقف تعلق می‌گرفت.

ویلیام تامسون، مبلّغ آمریکایی که در ۱۸۳۴ از یبنا دیدن کرد، آن را روستایی بر فراز تپه با ۳٬۰۰۰ ساکن مسلمان توصیف کرد که به کشاورزی اشتغال داشتند. در ۱۸۳۸ یبنا به عنوان روستایی مسلمان در ناحیه غزه ثبت شد.

فهرست روستایی عثمانی در ۱۸۷۰ جمعیت یبنا را ۱٬۰۴۲ نفر در ۳۴۸ خانه ثبت کرد، هرچند تنها مردان بزرگ‌سال شمرده شده بودند. در ۱۸۸۲ بررسی غرب فلسطین (صندوق اکتشاف فلسطین) یبنا را روستایی بزرگ و نیمه‌سنگی بر فراز تپه توصیف کرد که درختان زیتون و کشت ذرت در شمالش و باغ‌ها در نزدیکی‌اش قرار داشت.

### دوره قیمومت بریتانیا

در سال ۱۹۲۱ مدرسه ابتدایی پسرانه‌ای در یبنا بنیان نهاده شد که تا سال ۱۹۴۱–۴۲ برابر ۴۴۵ دانش‌آموز داشت. مدرسه دخترانه نیز در ۱۹۴۳ دایر شد و تا ۱۹۴۸ دارای ۴۴ دانش‌آموز بود.

در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت یبنا ۱٬۷۹۱ نفر بود که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به ۳٬۶۰۰ نفر رسید که به‌جز هفت مسیحی، دو یهودی و یک بهائی، همه مسلمان بودند و در ۷۹۴ خانه زندگی می‌کردند.

ساکنان یبنا افزون بر دشت‌های آبرفتی حاصلخیز، پهنه شنزارهای پشتِ روستا (ریمال یبنا) را نیز کشت می‌کردند. با وجود آنکه این زمین‌ها در قانون ارضی عثمانی غیرقابل‌کشت طبقه‌بندی شده بود، روستاییان با همکاری کوچ‌نشینان باغ‌های انجیر، تاکستان و کشتزارهای فصلی میان تپه‌های شنی پدیدآوردند. اصلاحات ثبت‌زمین و مالیاتی بریتانیا در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ این روند را شتاب بخشید و تا دهه ۱۹۴۰ کشاورزان محلی توانستند نزدیک به ۱۰ درصد شنزار را به زمین بارور دگرگون سازند.

در آمار ۱۹۴۴–۱۹۴۵، یبنا ۵٬۴۰۰ مسلمان و ۲۰ مسیحی داشت. افزون بر آن ۱٬۵۰۰ کوچ‌نشین در پیرامون روستا زندگی می‌کردند. از زمین‌های روستا ۶٬۴۶۸ دونوم برای مرکبات و موز، ۱۵٬۱۲۴ دونوم برای غلات و ۱۱٬۰۹۱ دونوم آبیاری یا باغ بهره‌برداری می‌شد.

در ۱۹۴۱ کیبوتص یبنه در نزدیکی روستا توسط پناهندگان آلمانی بنیان نهاده شد و در ۱۹۴۶ روستای جوانان گیوات واشینگتن برپا گردید.


File:Yibna 1929.jpg|یبنا ۱۹۲۹ مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰
File:Yibna 1941.jpg|یبنا ۱۹۴۱ مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰
File:Yibna 1945.jpg|یبنا ۱۹۴۵ مقیاس ۱:۲۵۰٬۰۰۰


## جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن

یبنا در هفته نخست ژوئن ۱۹۴۸ میان نیروهای مصری و اسرائیلی مورد منازعه بود. بنا بر گزارش آسوشیتدپرس در ۱ ژوئن، یک واحد پیشرو مصری در یبنا مستقر بود. اما مورخ اسرائیلی بنی موریس می‌نویسد که نیروهای اسرائیلی روستا را در ۴ ژوئن در چارچوب مرحله دوم عملیات باراک تصرف کردند: «پس از توپ‌باران خمپاره‌ای و درگیری با مردان و زنان عرب که آنها نیز سرانجام رانده شدند». روایت «تاریخ جنگ استقلال» اسرائیل اما متفاوت است و می‌گوید ساکنان از دیدن نیروهای اسرائیلی به هراس افتادند و روستا را بی‌نبرد رها کردند.

بیشتر جمعیت پیش‌تر در اواخر مه، پس از سقوط القبیبه و زرنوقه، گریخته بودند. مردان مسلح به بازگشت وادار شدند اما در نهایت در ۵ ژوئن ارتش اسرائیل باقی‌مانده ساکنان را اخراج کرد.

پس از تخلیه، چندین شهرک یهودی بر زمین‌های یبنا بنا شد از جمله یبنه (۱۹۴۱)، بیت رابان (۱۹۴۶)، کفار هناگید (۱۹۴۹)، بیت گملیئل (۱۹۴۹) و بن‌زکای (۱۹۵۰).

## وضع کنونی

خط راه‌آهنی از میان روستای متروک می‌گذرد. مسجد ویران و مناره‌اش همچنان برپاست. آرامگاه (مقام) نیز باقی مانده و دست‌کم دو خانه از خانه‌های پیشین در بهره‌برداری خانواده‌های یهودی و یک خانه در بهره‌برداری خانواده‌ای عرب قرار دارد.

## افراد سرشناس
* عبدالعزیز رنتیسی
* ابو یوسف النجار
* موسی ابو مرزوق

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:محوطه‌های رومی در اسرائیل
رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مناطق عصر برنز در اسرائیل
رده:یبنه
رده:مختصات در ویکی‌داده