اسلام خواجه

**اسلام خواجه** (؛ 1872 – ) سیاست‌مدار و وزیر اعظم (نخست‌وزیر) خانات خیوه از سال ۱۸۹۸ تا زمان مرگش در سال ۱۹۱۳ بود.
بندانگشتی|مدرسه اسلام-خوجه در خیوه

## اوایل زندگی
سید اسلام خواجه در سال ۱۸۷۲ در خیوه از سید ابراهیم خواجه متولد شد. خوجا در خانواده یک نماینده روحانیت اسلامی بزرگ شد و در مدرسه خیوه تحصیل کرد. او علاوه بر گویش بومی خوارزمی زبان ازبکی، به فارسی نیز مسلط بود و به زبان ترکمنی نیز مسلط بود. او فعالیت سیاسی خود را به عنوان فرماندار هزاره آغاز کرد. در سال ۱۸۹۸، در سن ۲۶ سالگی، به عنوان وزیر اعظم خانات خیوه منصوب شد و به دومین دولتمرد خانات و یکی از جوانترین وزیران اعظم در تاریخ خانات خیوه تبدیل شد. در آن زمان، خان، محمد رحیم خان دوم بود. با مرگ او در سال ۱۹۱۰، پسرش، اسفندیار خان، به تخت سلطنت نشست. با به تخت نشستن اسفندیار خان، اسلام خوجا نقش بسیار بزرگتری را در خانات ایفا کرد. اسفندیار خان تنها یک سال از او بزرگتر بود و برخلاف پدرش، اسفندیار هیچ توانایی خاصی در حکومت نداشت. اسلام خوجه در بین مردم خیوان و بخشی از نخبگان حاکم محبوب بود. او به عنوان وزیری روشنفکر، خردمند و منصف شناخته می‌شد.

## سیاست‌های نوسازی
در زمان سلطنت اسفندیار خان، اسلام خواجه چندین بار به عنوان عضوی از هیئت نمایندگی خانات خیوه از سن پترزبورگ و مسکو بازدید کرد. اسلام خوجا فرهنگ اروپایی را تحسین می‌کرد و سعی در غربی کردن خانات خیوه داشت. با اجازه خان، او بسیاری از سفیران و هیئت‌های خارجی از کشورهای اروپایی را پذیرفت. با تلاش‌های او و با هزینه شخصی‌اش، یک کارخانه پنبه پاک‌کنی، اولین نیروگاه برق در خانات، یک بیمارستان، یک داروخانه، یک اداره پست، یک تلگراف، مدارس سکولار جدیدیه و همچنین یک مدرسه روسی ساخته شد.

اسلام خواجه رهبر جناح راست جدیدیه خوارزم بود، که می‌بایست (ثروتمندان)، صنعتگران و بازرگانان را متحد می‌کرد. این یکی از موارد نادری بود که در آن یکی از رهبران دولت با جدیدگرایان همراه شد. جناح راست جنبش جدیدگرایان، برخلاف جناح چپ، از حفظ سلطنت، اما همچنین از اجرای سیاست‌های لیبرال و تغییرات گسترده اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در خانات حمایت می‌کرد. در کشورهای همسایه، تغییرات سیاسی قابل توجهی رخ داده بود - انقلاب مشروطه در ایران قاجار تغییرات زیادی را به همراه داشت و روسیه نیز دستخوش انقلاب شده بود. تنها امارت همسایه بخارا هنوز سنت‌گرا و محافظه‌کار بود. رهبران بخارا، به رهبری امیر عالم‌خان، با اسفندیار خان موافق بودند که خواهان تحولات رادیکال نیستند.

## ساختمان‌ها
در سال ۱۹۱۰، با تلاش‌ها و بودجه اسلام خواجه، مجتمع بزرگی در جنوب شرقی ایچان قلعه (شهر داخلی خیوه) ساخته شد که شامل مدرسه اسلام خواجه و مناره‌ای به همین نام بود که با ارتفاع ۴۴٫۶ متر، بلندترین مناره خیوه و کل خانات خیوه شد. این مناره کمی کوتاه‌تر از مناره کلان در بخارا بود.

## مرگ
تعدادی از سخنرانی‌های عمومی اسلام خواجه ثبت شده است که در آنها او علیه برخی از آداب و رسوم و مجازات‌های شرعی برای مجرمان و کسانی که مورد نفرت صاحبان قدرت بودند، صحبت کرد. او همچنین خواستار پایان دادن به مقامات خودسر و ایجاد اصلاحات اداری شد که از نارضایتی فزاینده دهقانان جلوگیری می‌کرد. طبق برخی گزارش‌ها، این با نظر فرماندار کل ترکستان که سرزمینش از شمال و شمال شرقی با خانات خیوه هم‌مرز بود، مطابقت داشت. در سال ۱۹۱۰، رهبری خیوان مجبور شد بیانیه‌ای منتشر کند که حقوق مالکان زمین و روحانیون را تحت هدایت جوانان اصلاح‌طلب خیوه محدود می‌کرد. این امر موجی از واکنش‌ها را از سوی محافظه‌کاران در خانات ایجاد کرد که گفته می‌شود موفق شدند اسفندیار خان را به سمت خود جلب کنند و او را متقاعد کنند که اسلام خوجا تهدیدی برای قدرت خان و تمامیت دولت است.

در سال ۱۹۱۳، اسفندیار خان، اسلام خواجه را به کاخ خود دعوت کرد و شبانه پس از نماز عشا او را آزاد کرد. در راه کاخ حومه شهرش، واقع در نزدیکی گورستان اوگلان آدیز-بوبو، چندین نفر به اسلام خوجا حمله کردند و چندین زخم چاقوی کشنده به او وارد کردند. پس از مرگ اسلام خوجا، اسفندیار خان در حال گریه پیدا شد. خان دستور اعدام همه قاتلان اسلام خوجا را داد، حتی با وجود اینکه از قتل خبر داشت و به گفته پولوننیوز هوجی یوسوپوف، خیوان جوان سابق، «بانی مستقیم این قتل خود اسفندیار خان بود». پس از اطلاع از قتل اسلام خوجا اصلاح‌طلب، یک کمیسیون ویژه توسط امپراتوری روسیه برای تحقیق در مورد آن اعزام شد. با این حال، این کمیسیون توسط نزدیکان و روحانیون وحشت‌زده خان، که دشمنان اسلام خوجا بودند، رشوه داده شد تا تحقیق نکنند. کمی پس از ترور اسلام خوجا، پسرش، عبدالسلام خوجا، به ضرب گلوله کشته شد. دستیار و دست راست او، رایم برگن، زنده به گور شده پیدا شد.

## خانواده
مشخص است که یکی از همسران اسفندیار خان، دختر اسلام خواجه بود و اسلام خواجه پدرزن خان بود. خود اسلام خوجا نیز ازدواج کرده بود. نام تنها پسرش، عبدالسلام خوجا، مشخص است.

## فیلم‌ها
برخلاف سیاست رهبری محافظه‌کار امارت همسایه، بخارا، که در آن هنر، عکاسی و فیلم با دیده تحقیر نگریسته می‌شد، اسلام خوجا در توسعه و پیدایش عکاسی و سینما در خوارزم نقش داشت. او متخصصان روسی و اروپایی را به خیوه دعوت کرد و از اولین عکاس و فیلمبردار خوارزمی و ازبک، خدایبرگن دیوانوف، حمایت کرد.

در سال ۲۰۱۸، یک فیلم درام تاریخی دربارهٔ او با عنوان «اسلام‌خواه» به نویسندگی جورابک روزمتوف و کارگردانی جهانگیر احمدوف اکران شد.

## جوایز و افتخارات
* خانات خیوه:
** برندهٔ نشان وزیری اکبر (وزیر اعظم)
* :
** شوالیه نشان عقاب سفید
** سواره نظام نشان امپراتوری سنت آنا، درجه یک و دو
** سواره نظام نشان امپراتوری و تزاری سنت استانیسلاو، درجه اول و دوم
** دارنده مدال «به یاد تاجگذاری امپراتور نیکلاس دوم»

## منابع

## پیوند به بیرون

رده:ازبک‌ها
رده:جدیدیه
رده:خانات خیوه
رده:درگذشتگان ۱۹۱۳ (میلادی)
رده:زادگان ۱۸۷۲ (میلادی)
رده:سران دولت در سده ۱۹ (میلادی)