قلعه قیرقز

**قلعه قیرقز** ( به معنی چهل دختر) یک بنای تاریخی در ازبکستان است. این بنا اولین آکادمی اسلامی برای دختران است که در منطقه سرخان‌دریا (قرن‌های ۹–۱۰) واقع شده است. در حال حاضر این قلعه به صورت مخروبه در شهرستان ترمذ نگهداری می‌شود. هیچ اطلاعاتی در مورد هدف ساخت آن (قلعه، کاخ، خانقاه، کاروانسرا) وجود ندارد. محققان فرضیه‌های مختلفی در مورد عملکرد این بنای تاریخی ارائه داده‌اند. گفته می‌شود که این بنا یک کاخ دورافتاده، یک مدرسه دخترانه، یک خانقاه، یک کاروانسرا و سایر احتمالات بوده است. این واقعیت که این بنا در قرون وسطی در خارج از شهر ترمذ واقع شده است، نشان می‌دهد که این قلعه به عنوان یک پایگاه نظامی در خارج از شهر عمل می‌کرده است. این بنا به سبک بناهای تاریخی سفت و سخت و مطابق با جهت‌های جهان ساخته شده است.

این اثر در حال حاضر در فهرست میراث فرهنگی مادی ازبکستان با اهمیت جمهوری ثبت شده است.

## ساخت و ساز
قلعه قیرقز قرن نهم میلادی به‌دست سامانیان ساخته شد. در روند ساخت آن، استادکارانی از ایران و هند به‌کار گرفته شدند. طبقهٔ دوم بنا در جریان حمله مغول در سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی ویران گردید.

این قلعه چندین بار بین قرن‌های نهم تا پانزدهم بازسازی شده است.

## معماری
قلعه قیرقیز ساختمانی مستطیل شکل (۵۳٫۳×۵۴٫۸ متر) و یک طبقه است که از دو طبقه تشکیل شده است. این قلعه ۵۴ اتاق دارد. دیوارها از آجرهای گلی (۳۰×۳۰×۵ — ۵٫۵ سانتی‌متر) ساخته شده‌اند و آجرهای پخته شده با همان اندازه نیز در قوس و طاق‌ها استفاده شده‌اند. ضلع بیرونی قلعه توسط یک دیوار ضخیم احاطه شده است (ضخامت دیوار بیرونی ۲–۲٫۵ متر است)، گوشه‌ها با برج‌های عظیم تقویت شده‌اند. بین برج‌ها ایوان‌هایی با گنبد وجود دارد و طاقچه‌ها به سبکی تکراری تزئین شده‌اند. تمام اتاق‌ها و حیاط مرکزی (۱۱٫۵×۱۱٫۵ متر) توسط راهروهایی به هم متصل می‌شوند. فرض بر این است که حیاط مرکزی یک تالار یا یک تالار گنبددار بوده است.

قلعه قیرقز در سبک سخت‌گیرانه و یادمانی ساخته شده بود و بر اساس جهت‌گیری‌های معماری جهان طراحی گردید. ایوان و راهروها بنا را به چهار بخش تقسیم می‌کردند. دو بخش مشابه، هر یک شامل پنج اتاق و یک راهرو بودند که از سه طرف محصور می‌شدند؛ عرض راهروها ۲٫۱ متر بود. بخش‌های شمال‌غربی و شمال‌شرقی، همچنین دو بخش جنوب‌غربی (۵ اتاق متصل به دو راهرو) و جنوب‌شرقی (۲ اتاق و یک تالار بزرگ مهمان با سه ستون که به‌وسیلهٔ یک راهرو مرتبط می‌شد) ساختار کلی بنا را تشکیل می‌دادند. نور اتاق‌ها و راهروها از طریق طاقچه‌های دیوار تأمین می‌شد. دژ قیرق‌قیز دارای انواع گوناگون گنبدها، از جمله گنبدهای با قوس‌های متقاطع، دیگر گونه‌های گنبد، طاق‌ها و پوشش‌های قوسی بود. این دژ همچنین دارای کلاس درس، حمام و سرویس‌های بهداشتی بود و آب از طریق کانال‌ها به داخل آن وارد می‌شد.

ورود به قلعه از طریق دروازه‌های چهار طرف آن امکان‌پذیر بود.

## نامگذاری
بر اساس روایت‌های شفاهی، دختر دلیر «گولوییم» به‌همراه ۴۰ یار خود که در حماسه‌های مردمی از آنان یاد شده و حملهٔ دشمنان را دفع کرده‌اند، در این مکان زندگی می‌کرده‌اند.

طبق افسانه‌ای دیگر، حاکمی که ۴۰ همسر داشت، می‌خواست با زن چهل و یکم ازدواج کند. او ۴۰ همسر خود را که در برابرش مقاومت کرده بودند، زنده به این قلعه فرستاد.

مردم محلی معتقدند که این قلعه به عنوان اولین آکادمی دختران در منطقه عمل کرده است.

علاوه بر این، تا قرن بیستم، مردم محل قلعه را «شهر سامان» می‌نامیدند.

## کاربرد
بر اساس روایت‌های حماسی مردمی، در زمانی که قدرت سامانیان رو به ضعف گذاشت و کشمکش‌های تازه‌ای برای دستیابی به تخت آغاز شد، قلعه ای در نزدیکی ترمذ کهن ساخته شد. این قلعه مدرسه‌ای ویژه برای دختران بود؛ مرکزی آموزشی برای فراگیری دانش و هنر که نخستین دانشجویان خود را پذیرفت. بنا بر گزارش‌ها، نخستین دانشجویان این آکادمی ۴۰ دختر از بااستعدادترین و هوشمندترین دختران کشور بودند. به همین دلیل، مردم این قلعه را قیرقز به معنای چهل دختر نامیدند.

دختران فرمانروایان منطقه در این مکان به تحصیل علوم دینی و غیردینی می‌پرداختند. دخترانی که در قلعه زندگی می‌کردند، اسلام، پزشکی، حساب، نجوم و شیمی، بافندگی و فنون نظامی را می‌آموختند. آنان دانشمندان پیشرفته، هوشمند و برجستهٔ زمان خود بودند. در جریان یورش مغولان جان باختند. بنا بر افسانه‌ها، سربازان مغول نمی‌دانستند که مدافعان دژ دختران هستند و با شدت فراوان حمله کردند. با وجود این، دختران دژ را شجاعانه دفاع کردند و به دلیل ناتوانی جسمانی کشته شدند. نقاب آخرین مدافع فرو افتاد و سربازان مغول را شگفت‌زده ساخت.

زمانی، این ساختمان به عنوان یک مجتمع پزشکی نیز فعالیت می‌کرد.

## تحقیقات باستان‌شناسی
در سال ۱۹۲۶، هیئتی از موزهٔ فرهنگ شرق برای نخستین بار قلعه «قیرقز» را مورد بررسی قرار داد و عضو این هیئت، و. زگورا، این بنا را همچون قصری کوچک یا دژی خارج از شهر توصیف کرد. او آن را با دژ «خیگارکا» در کنار رود «فروت» که به‌دست هارون‌الرشید (۷۸۶–۸۰۹) ساخته شده بود، مقایسه نمود. زگورا اظهار داشت که این بنا در نزدیکی آب ساخته نشده و در قرن سیزدهم میلادی به‌دست مغولان ویران گردیده است. در سال ۱۹۲۷، دومین هیئت موزهٔ فرهنگ شرق به سرپرستی ب.ن. زاسیپکین اعزام شد. زاسیپکین در بخش مرکزی دژ حفاری‌هایی انجام داد و در گزارش سال ۱۹۲۸ خود اعلام کرد که در بخش زیرین بنا گنبدی وجود داشته که بعدها تخریب شده است. او این بنا را متعلق به دورهٔ پیش از مغولان دانست و آن را «خانقاه» نامید. در پژوهش سال ۱۹۴۸، وی تاریخ ساخت مجموعه را به قرون هشتم–نهم میلادی نسبت داد. در سال ۱۹۳۶، هیئت «تاکه» به سرپرستی م.ی. ماسون این بنا را بررسی کرد و آن را متعلق به قرون ششم–هفتم میلادی دانست. گ.آ. پوگاچنکووا نیز آن را قصری دورافتاده در بیرون شهر معرفی کرد. پژوهش‌های بعدی نشان داد که این بنا در اوایل قرون وسطی ساخته شده و محل آن «شهری سومن» نام داشته و با سامانیان مرتبط بوده است. در سال ۱۹۴۰، ب.و. ویمارن دژ قیرق‌قیز را کاروانسرا خواند. در سال ۱۹۸۳، ز. حکیموف در جریان حفاری‌های خود آتش‌سوزی بزرگی در محوطهٔ بنا کشف کرد. ای.و. رتولادزه سکه‌های یافت‌شده در خاکستر را به قرون چهاردهم–پانزدهم میلادی نسبت داد و یک سکه را متعلق به قرن دوازدهم دانست. در سال ۲۰۱۶، باستان‌شناس ترمذی، ت.ج. اننایف، پژوهش‌های گسترده‌ای در دژ قیرق‌قیز انجام داد و تاریخ ساخت بنا را به قرون چهاردهم–پانزدهم میلادی برآورد کرد.

## نگارخانه

پرونده:Kirk-Kiz_fortress_-_Exterior.jpg|جایگزین=Qirqqiz Fortress exterior|نمای بیرونی قلعه قیرقز
پرونده:Kirk-Kiz_fortress_-_Interior-2.jpg|جایگزین=Qirqqiz Fortress interior|نمای داخلی قلعه قیرقز
پرونده:Termez_Kirk_Kiz_(40_Girls)_Fortress_(khanka)_9th-10th_cent_Samanid_model.jpg


## منابع

رده:آسیا در سده ۹ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌ها در سده ۹ (میلادی) در آسیا
رده:محوطه‌های باستان‌شناختی در ازبکستان