زکیه حقی

**زکیه اسماعیل حقی** (عربی: زکیة إسماعیل حقی؛ ۱۸ نوامبر ۱۹۳۹ – ۲۲ اوت ۲۰۲۱)(۱۳۱۸ تا ۱۴۰۰) وکیل عراقی (کرد فیلی) و فعال حقوق زنان بود. او و صبیحه الشیخ داوود، به ترتیب در سال‌های ۱۹۵۶ تا ۱۹۵۹ (۱۳۳۵ تا ۱۳۳۸)، نخستین زنان قاضی در عراق شدند. حقی در سال ۱۹۹۶، پس از کشته شدن همسرش، از عراق گریخت و در ایالات متحده پناهندگی گرفت. او در سال ۲۰۰۳ به عراق بازگشت، به عضویت مجمع ملی عراق انتخاب شد و به عنوان مشاور در تدوین قانون اساسی فعالیت کرد.

## دوران اولیه زندگی و تحصیل
زکیه حقی در ۱۸ نوامبر ۱۹۳۹ در بغداد در یک خانواده کرد فیلی شیعه به دنیا آمد. او در سال ۱۹۵۷ از دانشکده حقوق فارغ‌التحصیل شد و یکی از پنج زنی بود که در میان ۳۵۰ دانشجو در کلاس حضور داشت. او دارای مدرک کارشناسی علوم در مدیریت بازرگانی از اتحادیه بین‌المللی کار در سوییس و دکترای حقوق از دانشگاه بغداد بود.

## فعالیت
حقی در بغداد به‌عنوان وکیل و قاضی فعالیت می‌کرد. او در دهه ۱۹۵۰ اسنادی را دربارهٔ وضعیت کردها در عراق به‌صورت مخفیانه به سفارت ایالات متحده منتقل کرد. زکیه همچنین فدراسیون زنان کرد را بنیان نهاد و از سال ۱۹۵۸ تا ۱۹۷۵ ریاست آن را بر عهده داشت.

در سال ۱۹۵۹ (۱۳۳۸)، عبدالکریم قاسم، رئیس دولت عراق او را به‌عنوان قاضی منصوب کرد که این انتصاب، حقی را به نخستین زن قاضی در عراق و نخستین قاضی زن در جهان عرب و خاورمیانه تبدیل کرد. به دنبال این تحول، موجی از گنجاندن زنان در قوه قضاییه به وجود آمد و دولت‌های مراکش و تونس در دهه ۱۹۶۰ قضات زن را پذیرفتند.

در سال ۱۹۷۰، زکیه تنها زن حاضر در گروه رهبری حزب دموکرات کردستان (مصطفی بارزانی) بود. از سال ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۵، ریاست این حزب را برعهده داشت. پس از افزایش فشار و تعقیب رژیم صدام حسین، حقی در سال ۱۹۹۶ مجبور به ترک عراق شد و به ایالات متحده گریخت. او در آنجا به‌عنوان وکیل فعالیت کرد.

در سال ۱۹۷۵، دکترای حقوق خود را از دانشکده حقوق دانشگاه بغداد دریافت کرد.

در دوره پیش از حکومت صدام، او از مقامات ارشد در وزارت‌خانه‌های صنعت و کشاورزی بود. با روی کار آمدن صدام، به صف مبارزان کرد پیوست و مدتی به‌عنوان چریک جنگید تا اینکه در سال ۱۹۷۵ دستگیر و شکنجه شد. رژیم او را در حصر خانگی قرار داد و پس از فرار به همراه دیگر رهبران حزب دموکرات کردستان به ایران، تحت حمایت شاه، پناهنده شد. زکیه پس از مدتی به بغداد بازگشت، اما فعالیت سیاسی خود را کاهش داد و در حوزه حقوق خانواده و مدنی مشغول شد.

او چندین بار از سوءقصد جان سالم به‌در برد، اما همسر و برادرش به‌دلیل مخالفت با رژیم کشته شدند.

زکیه حقی در ۱۹۹۶ (۱۳۷۵)، با پرداخت رشوه به‌شکل یک قالیچه گران‌قیمت، موفق شد از عراق بگریزد. او سپس به آمریکا رفت و آنجا پناهندگی سیاسی بگیرد. وی از اعضای گروه زنان سیاست‌مدار مستقل و لیبرال عراق بود و دربارهٔ وضعیت زنان در رژیم صدام سخنرانی می‌کرد.

حقی در آمریکا، در ویرجینیای شمالی به‌عنوان وکیل کار کرد و نایب‌رئیس شورای عراقی-آمریکایی بود. زکیه همچنین از پسرش در روند گرفتن پناهندگی حمایت کرد، پس از آنکه او متهم به جاسوسی دوجانبه شد.

زکیه حقی در سال ۲۰۰۳ (۱۳۸۲ پس از سقوط صدام) به عراق بازگشت تا از تخصص حقوقی خود در بازسازی کشور استفاده کند. او به عضویت پارلمان موقت انتخاب شد و در وزارت دادگستری دولت موقت تحت نظارت ائتلاف (CPA) برای ارائه مشاوره‌های حقوقی در بازنگری قانون اساسی فعالیت کرد. با این حال، نه او و نه هیچ زن دیگری اجازه نیافتند در روند تدوین قانون اساسی جدید شرکت کرده، آن را پیش از انتشار بررسی یا در مورد آن بحث عمومی کنند.

در سال ۲۰۰۴، او با تصمیم شورای حکومتی عراق برای لغو قوانین خانواده و سپردن آن به شریعت اسلامی به‌شدت مخالفت کرد و گفت: «این قانون جدید خانواده‌های عراقی را به قرون وسطی بازمی‌گرداند.» هنگامی‌که احزاب شیعه تلاش کردند شریعت را وارد قانون اساسی موقت کنند، حقی با استفاده از مجوز امنیتی وزارت دفاع آمریکا، فعالان حقوق زنان را به منطقه سبز برد و در دفتر پل برمر، نماینده آمریکا، تحصن کرد تا او را مجبور به وتوی قانون کند.

زکیه در سال‌های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵ مشاور وزارت دادگستری عراق بود و در سال ۲۰۰۵ اظهار داشت: «من از اینکه آمریکا ما را از صدام حسین رهایی داد، سپاسگزارم، اما از نحوه برخورد آن با مردم عراق پس از آن خشمگینم.»

زکیه حقی در انتخابات جنوری ۲۰۰۵ پارلمان عراق پیروز شد و عضو کمیته تدوین قانون اساسی بود.

### سخنرانی در کنفرانس تضمین حقوق زنان عراقی در قانون اساسی
کنفرانس سه‌روزه (۲۸ تا ۳۰ جون ۲۰۰۵)(۷تا ۹ تیر/سرطان ۱۳۸۴) در اردن با حضور اعضای کمیته تدوین قانون اساسی عراق، نمایندگان مجلس و فعالان مدنی برگزار شد که بر ضرورت گنجاندن حقوق زنان در قانون اساسی جدید عراق تأکید شد. شرکت‌کنندگان خواستار جرم‌انگاری خشونت‌های علیه زنان، از جمله قتل‌های ناموسی، و اعطای نقش‌های سیاسی مؤثر به زنان شدند. با وجود سهمیه ۲۵ درصدی زنان در مجلس عراق، آنان نقشی در فرایند تصمیم‌گیری ندارند. کارشناسانی از افغانستان، مراکش و آفریقای جنوبی نیز تجربیات کشورهای خود را در زمینه تضمین حقوق زنان ارائه کردند. زکی حقی نیز در این کنفرانس سخنرانی داشت که گزیده آن چنین است:

## زندگی شخصی و مرگ
حقی یک مسلمان شیعه بود. در دوران حکومت بعث در عراق، او تحت حصر خانگی قرار گرفت. در این دوره، صدام حسین، رئیس‌جمهور وقت، همسر، برادر و چند تن از پسرعموهای او را به قتل رساند. او با یاسین محمدکریم ازدواج کرد. دو تن از پسرانش به گوام منتقل شدند و در بازداشت اداره مهاجرت ایالات متحده (INS) قرار گرفتند: علی، پزشک، به همراه همسر و دو فرزندش، و برادرش که پس از مشاهده نابودی یک روستای کردی، از ارتش صدام حسین فرار کرده بود.

زکیه حقی در ۲۲ اگست ۲۰۲۱ در بیمارستانی در ایالت ویرجینیای آمریکا در سن ۸۲ سالگی درگذشت.

## منابع

رده:اهالی بغداد
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه بغداد
رده:درگذشتگان ۲۰۲۱ (میلادی)
رده:زادگان ۱۹۳۹ (میلادی)
رده:زنان کرد در سیاست
رده:سیاستمداران حزب دموکرات کردستان عراق
رده:شیعیان اهل عراق
رده:فمینیست‌های اهل عراق
رده:فمینیست‌های اهل کردستان عراق
رده:کارمندان سیاسی در عراق