ملکه ماندوخای

**ملکه ماندوخای** (؛  ) که به‌طور کامل با لقب «ملکه دانا ماندوخای» (Мандухай сэцэн хатан) شناخته می‌شود، حدود سال ۱۴۴۹ متولد شد و در سال ۱۵۱۰ درگذشت. او ملکه‌ای از دودمان یوآن شمالی بود و با شوهر دوم خود، دیان خان، در بازگرداندن اتحاد میان مغول‌های جنگ‌زده نقش مهمی ایفا کرد.

## اوایل زندگی
ماندوکهای تنها دختر چورسبای-تومور، *چینگ سانگ* (مشاور اعظم) مغول‌های اونگود در شرق مغولستان بود.  خانواده او از اشراف بودند. در سال ۱۴۶۴، در سن شانزده سالگی، ماندوکهای با ماندول خان ازدواج کرد،  که از سال ۱۴۷۳ تا ۱۴۷۹ بر یوان شمالی حکومت می‌کرد. ماندوکهای شروع به برتری یافتن بر یونگن قابار-تو، همسر اول بدون فرزند خان، کردند.  اکثر منابع گزارش می‌دهند که ماندوکهای فرزندی نداشتند، اگرچه گاهی اوقات دو نام به عنوان دختران ماندوکهای ذکر می‌شود.  بر اساس سن آنها، ممکن است که آنها در واقع از بستگان ماندوکهای باشند، نه دختران، و ممکن است توسط ماندوکهای مراقبت شده باشند. 

در حدود سال‌های ۱۴۷۸ یا ۱۴۷۹، ماندوول خان در شرایطی نامشخص درگذشت. او وارث روشنی نداشت و همین موضوع باعث شد که چندین شاهزاده مغول برای جانشینی او با یکدیگر به رقابت بپردازند. همسر ارشد او، یکه قابار-تو، ناپدید شد و سرنوشتش همچنان نامعلوم باقی مانده است.

ماندوخای یتیم هفت‌ساله‌ای به نام باتمونخ، فرزند بایان مونکه جونون، را که نواده مستقیم چنگیزخان و از شاخه آلتان اوروگ بود و توسط اسمل (اسماعیل) به قتل رسیده بود، از مخفیگاه بیرون آورد و به فرزندخواندگی پذیرفت. باتمونخ آخرین بازمانده زنده از نسل چنگیزخان بود و به همین دلیل، ماندوخای او را به عنوان دایان خان اعلام کرد. در این میان، ماندوخای پیشنهاد ازدواج اونوولد، یکی از اشراف قدرتمند، را رد کرد. با این حال، اونوولد که خود از نسل حصار، برادر کوچک‌تر چنگیزخان بود، همچنان وفاداری خود را نسبت به ماندوخای و خان کودک حفظ کرد.

## خاتون از یوان شمالی
ماندوکهای با فرماندهی بر مغول‌ها، با اویرات‌ها جنگید و آنها را شکست داد.  پیروزی خیره‌کننده او بر اویرات‌ها، اعتبار فراوان بورجیگین‌ها را بازگرداند و مغولستان را برای اولین بار در بیش از صد سال متحد کرد.  بر اساس *وقایع‌نامه زرد اویرات*، تاریخچه‌ای از اویرات‌ها، ماندوکهای قوانین نمادین زیر را بر اویرات‌ها تحمیل کرد تا تسلط خود را بر آنها نشان دهد: 
* ایرات‌ها نمی‌توانستند کلاهخودهایی با تاج‌هایی بیش از دو انگشت داشته باشند.
* آنها نمی‌توانستند به *گِر* یا یورت خود به عنوان *اُردون (ordon)* به معنی کاخ اشاره کنند.
* آنها مجبور بودند در حضور یک خان زانو بزنند

تاریخ زرد نیز گزارش می‌دهد که پس از فتح ماندوخای، به اویرات‌ها دستور داده شد تا گوشت خود را با چاقو نخورند. با این حال، انسان‌شناس جک ودرفورد این ممنوعیت را به‌عنوان یک قانون واقعی بعید دانست. او پیشنهاد کرد که ممکن است پس از فتح، ماندوخای به‌طور موقت سلاح‌های اویرات‌ها، از جمله چاقوهایشان را مصادره کرده باشد. در این صورت، آن‌ها مجبور بوده‌اند گوشت خود را با دندان بکنند و بخورند تا زمانی که مجدداً اجازه یافتند سلاح و چاقو حمل کنند.

زمانی که باتمونخ به سن نوزده سالگی رسید، ماندوخای با او ازدواج کرد و همچنان کنترل و رهبری مغول‌ها را در دست داشت. اویرات‌ها دوباره شورش کردند و به مغول‌های شرقی حمله بردند، اما ماندوخای با ارتش بزرگی علیه آن‌ها به مقابله پرداخت. او چندین حمله دودمان مینگ را شکست داد و از دودمان یوان شمالی محافظت کرد. ماندوخای کلاه‌خود و شمشیر به سر داشت و خود شخصاً با سربازان مینگ می‌جنگید. او در دوران بارداری نیز در میدان نبرد حضور داشت و در جریان یک نبرد طولانی، دوقلو به دنیا آورد. مغول‌های غربی بار دیگر تحت سلطه قرار گرفتند و شورش آن‌ها سرکوب شد.

از سال ۱۴۸۰، دایان خان و ماندوکهای فشار بر قلمرو مینگ را افزایش دادند، زیرا تجارت مرزی را بستند و یک فرستاده یوان شمالی را کشتند. مینگ برای مهار او، به سرعت دیوار بزرگ چین را گسترش داد. او منطقه اردوس را دوباره اشغال کرد و سربازانی را در آنجا مستقر کرد تا مینگ را زیر نظر داشته باشند. او دایان خان را در هشت یورت سفید در اردوس دوباره بر تخت نشاند، اما آنها مجبور به فرار از حمله مینگ شدند. ماندوکهای به همراه دایان خان در سال ۱۵۰۱ به رودخانه خرلن رفتند، اگرچه شوهرش به حملات خود به سلسله مینگ ادامه داد.

ماندوخای در سال ۱۵۱۰ درگذشت. بر اساس معتبرترین منابع، علت مرگ او طبیعی بوده است، هرچند افسانه‌هایی نیز وجود دارند که می‌گویند او توسط یک مأمور دوگانه مینگ یا یکی از کنیزکان همسرش به قتل رسیده است. فیلم «ملکه ماندوخای دانا» نشان می‌دهد که او توسط ژنرال مغول، اسمل (اسماعیل)، که جاسوس سلسله مینگ بود، کشته شده است. اسمل به مغول‌ها خیانت کرد و با ارتش مینگ همکاری نمود تا به مغول‌ها حمله کرده و کنترل آنان را به دست گیرد.

با این حال، هیچ‌یک از این داستان‌ها منابع معتبری ندارند. همانند چنگیز خان و دیگر خان‌های بزرگ، به نظر می‌رسد که قبر او هرگز پیدا نشد.

## خانواده
ماندوخای با ماندول خان و دایان خان ازدواج کرد.
# ماندول خان
## دختر ناشناس
## دختر ناشناس
# دایان خان
## اولوسبولد
## توربولد
## بارسبولود سین آلگ خاقان
## آروسبولد
## آلچوبولد
## اوچیربولد
## آلبولد
## تورولتو گونجو

## میراث
ماندوخای موفق شد دایان خان را که نواده چنگیزخان بود، بر قدرت نگه دارد و همزمان اویرات‌ها را شکست دهد. هر دوی این دستاوردها به شکل‌گیری افسانه‌ها و روایت‌های پرشکوه دربارهٔ زندگی او کمک شایانی کرده‌اند و او را به عنوان یکی از برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین شخصیت‌های تاریخ مغول‌ها معرفی کرده‌اند.

او هفت پسر و سه دختر از خود به جا گذاشت. همه خان‌ها و اشراف بعدی مغول‌ها از نوادگان او هستند، از جمله آلتان خان و لیگدن خان.

*ملکه ماندوخای حکیم* (، ۱۹۸۸) فیلمی مغولی است که بر اساس رمانی با همین عنوان نوشته شاگدارجاوین ناتساگدورج (۱۹۸۱) ساخته شده است؛ هر دو فیلم زندگی او را روایت می‌کنند. موسیقی فیلم توسط جانتسانوروف ناتساگ ساخته شده است که یکی از مشهورترین آهنگسازان و موسیقی‌شناسان مغولی است.

زندگی ماندوکهای همچنین در داستان تاریخی *«حماسه امپراتوری شکسته*» نوشته استار زد. دیویس، منتشر شده در سال‌های ۲۰۲۱–۲۰۲۲، یک مجموعه چهار جلدی: *دختر اژدهای زرد*، *اربابان پرچم سیاه*، *مادر گرگ آبی*، *ملکه قلمرو یشم، به تصویر کشیده شده است*.

ماندوخای همچنین شخصیت اصلی رمان تاریخی «ماندوخای – آخرین ملکهٔ جنگجو» است که در سال ۲۰۱۴ توسط نویسنده آلمانی، تانیا کینکل، نوشته شد. این رمان زندگی او را روایت می‌کند و نشان می‌دهد چگونه ماندوخای به عنوان خاتون قوم خود، یعنی رهبر و ملکه مغول‌ها، جایگاه ویژه‌ای یافت.

## منابع

رده:حاکمان زن سده ۱۵ (میلادی)
رده:حاکمان زن سده ۱۶ (میلادی)
رده:حکم‌رانان مغولی در سده ۱۶ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۵۱۰ (میلادی)
رده:زادگان دهه ۱۴۴۰ (میلادی)
رده:زنان امپراتوری مغول
رده:زنان اهل شرق آسیا در جنگ