بازگشت کلاغ‌ها

***بازگشت کلاغ‌ها*** () () اثری شناخته‌شده در منظره‌نگاری از آلکسی ساوراسوف (۱۸۳۰–۱۸۹۷) نقاش روس است. این اثر در سال ۱۸۷۱ خلق شد و در نگارخانه ترتیاکوف نگهداری می‌شود. اندازه تابلو ۶۲ × ۴۸٫۵ سانتی‌متر است. این نقاشی مشهورترین اثر ساوراسوف به‌شمار می‌رود و پیدایش آن به‌عنوان «مرحله‌ای مهم در تحول منظره‌نگاری روسی» ارزیابی شده است.

ساوراسوف کار بر روی *زاغی‌ها* را در مارس ۱۸۷۱ آغاز کرد. مطالعات مقدماتی این اثر در جریان سفر او به استان کوستروما و در روستای مولویتینو (امروزه سوزانینو) انجام گرفت. نمونهٔ اصلی کلیسای تصویرشده در نقاشی،  است که در اواخر سدهٔ هفدهم ساخته شده‌بود. محل کار هنرمند از روی یادداشت او در گوشهٔ چپ پایین بوم تأیید می‌شود: «۱۸۷۱. س. مولویتینو. آ. ساوراسوف.» برخی پژوهشگران آثار ساوراسوف بر این باورند که نخستین طراحی‌ها و اتودهای نقاشی شاید اندکی پیش از سفر به کوستروما و در یاروسلاول یا اطراف آن انجام شده‌باشد. پس از بازگشت از مولویتینو، ساوراسوف کار را در یاروسلاول ادامه داد و سپس در مسکو به پایان رساند؛ جایی که در اوایل مه بازگشته بود. او نقاشی را *اینک بازگشت زاغی‌ها* نامید. در تابستان ۱۸۷۱، پاول ترتیاکوف آن را از ساوراسوف خرید.

این اثر در پاییز ۱۸۷۱ در  به نمایش درآمد. همان سال، در نخستین نمایشگاه پریدویژنیکی (۲۸ نوامبر در سن پترزبورگ) نیز عرضه شد و با نام کنونی خود (در فهرست نمایشگاه همراه با علامت تعجب) معرفی گردید. *زاغی‌ها* بازخوردهای مثبتی گرفت: ایوان کرامسکوی نوشت که در نمایشگاه «این منظره بهترین و واقعاً زیباست»، و منتقد هنری ولادیمیر استاسوف آن را «احتمالاً بهترین و اصیل‌ترین نقاشی آقای ساوراسوف» خواند.

آیزاک لویتان، نقاش برجسته، *بازگشت زاغی‌ها* را از بهترین آثار ساوراسوف دانست. او با وجود سادگی آشکار موضوع، نوشت: «پشت این سادگی، روحی نرم و نیکو از هنرمندی احساس می‌شود که همهٔ این‌ها برایش عزیز و نزدیک به دل است…» آلکسی فئودوروف-داویدوف تاریخ‌نگار هنر، این اثر را شاهکاری برجسته نامید و تأکید کرد که «نه تنها ارزش هنری، بلکه اهمیت فرهنگی عام نیز دارد.» منتقد و موسیقی‌شناس بوریس آسافیف نوشت که این تابلو «نماد نوزایی هنری در حوزهٔ منظره‌پردازی روسیه برای آینده‌ای دور» شد و ساوراسوف با آن «احساس تازه‌ای از بهار و سرزندگی بهارانه» را آشکار ساخت.

## تاریخچه
### پیش‌زمینه و خلق اثر
در اواخر سال ۱۸۷۰، آلکسی ساوراسوف، که در آن زمان استاد مدرسه نقاشی، مجسمه‌سازی و معماری مسکو بود، پنج ماه مرخصی گرفت تا همراه خانواده‌اش، از جمله همسرش سوفیا کارلوونا و فرزندانش، به یاروسلاول سفر کند. در جریان حضور بر رود ولگا، چندین اثر نقاشی کرد، از جمله *نمایی از ولگا نزدیک یوریویتس* و *ریز ولگا نزدیک یاروسلاول*. در نامه‌ای به پاول ترتیاکوف مورخ ۳۱ دسامبر ۱۸۷۰، ساوراسوف نوشت: «زندگی آرام در یاروسلاول به من اجازه می‌دهد که بر هنر تمرکز کنم»، و در تبریک سال نو به برادرزنش کارل هرتز، هنرمند گزارش داد: «پس از همهٔ مشکلات، تازه شروع به کار کرده‌ام و از آتلیه و خانه به‌طور کلی بسیار راضی‌ام.» در مکاتبه‌ای با ترتیاکوف در ۱۳ فوریه، ساوراسوف خبر داد که همسر باردارش به شدت بیمار است. در ۱۸ فوریه، او نوشت که همسرش زایمان زودرس داشته و اگرچه در حال بهبود بود، کودک بسیار ضعیف بود. چند روز بعد، نوزاد دختر درگذشت. این فقدان اثر عمیقی بر هنرمند گذاشت، همان‌طور که در چندین نقاشی از قبر دخترش در قبرستان یاروسلاول دیده می‌شود.

برخی پژوهشگران بر این باورند که وضعیت افسرده هنرمند پس از این تراژدی، موجب پاسخ خلاقانه و زنده او نسبت به پدیده‌های نویدبخش بهار شد. به گفته تاریخ‌نگار هنر فاینا مالتسوا، «ایدهٔ نقاشی جدید، که از مواجهه با منظره‌ای از بهار زودرس شکل گرفت، می‌تواند با اطمینان به اقامت ساوراسوف در یاروسلاول مرتبط دانست». تاریخ‌نگار هنر ولادیمیر پتروف نیز معتقد است که نخستین طراحی‌ها و اسکچ‌های نقاش برای اثر برنامه‌ریزی‌شده در یاروسلاول خلق شده‌اند، «تحت تأثیر وسعت شفابخش که در غلبه بر رنج مفید بود، زیبایی طبیعتی که همیشه نو و در حال رستاخیز است».

در مارس ۱۸۷۱، ساوراسوف به مرکز استانی استان کوستروما سفر کرد. به نظر می‌رسد هنرمند بین یاروسلاول و کوستروما، که ۷۰ ورست فاصله داشتند و به وسیلهٔ ترابری ریلی متصل نبودند، با سورتمه از طریق مسیر موسوم به «راه مرتفع» () که در امتداد ساحل راست ولگا قرار داشت، سفر می‌کرد. تاریخ دقیق این سفر نامشخص است و تعیین آن به دلیل فقدان اطلاعات مفصل دربارهٔ سفر ساوراسوف به مسکو در مارس همان سال، پیچیده است. در نامه‌ای به پاول ترتیاکوف مورخ ۲۷ فوریه، ساوراسوف گزارش داد که قصد دارد حدود ۲–۵ مارس به مسکو برود. اگر چنین بوده باشد، واضح است که هنرمند تنها پس از بازگشت از مسکو به یاروسلاول می‌توانسته به استان کوستروما سفر کند. با این حال، مشخص است که ساوراسوف تصمیم گرفته بود نقاشی *نمایی از ولگا نزدیک یوریویتس* را در نمایشگاه انجمن دوستداران هنر مسکو، که در ۲۱ مارس افتتاح شد، به نمایش بگذارد. اگر قصد شرکت در آغاز نمایشگاه را داشت، می‌توانست سفر به مسکو را به تعویق اندازد و پیش از آن به استان کوستروما برود.

ساوراسوف از کوستروما به مولویتینو سفر کرد، که در آن زمان بخشی از حوزهٔ کلیسای مولویتینو در Buysky Uyezd استان کوستروما بود (امروزه سوزانینو، مرکز اداری ناحیه سوزانینسکی در استان کوستروما)، جایی که اسکچ‌های تابلو آینده‌اش *بازگشت زاغی‌ها* را نقاشی کرد. در یک جزوهٔ سال ۱۸۷۱ دربارهٔ استان کوستروما، این منطقه چنین توصیف شده است: «موقعیت مولویتینو زیباست. در انتهای کوهی بلند واقع شده که به شکل پیش‌آمدگی به دره وارد می‌شود، میان دو رودخانه که در زیر مولویتینو به هم می‌پیوندند.»

کلیسای رستاخیز، که هنوز پابرجاست، به‌عنوان نمونهٔ اصلی معبد تصویرشده در نقاشی خدمت کرد. ساخت این کلیسای سنگی در اوایل دههٔ ۱۶۸۰ آغاز شد و در ۱۶۹۰ تکمیل گردید، احتمالاً توسط artel گروهی از استادان یاروسلاول. تنها برج ناقوس از پایان سدهٔ هفدهم بدون تغییر باقی مانده است. خود معبد چندین بار بازسازی شده و آخرین تغییرات مهم آن به سال‌های ۱۸۵۵–۱۸۵۷ بازمی‌گردد، پیش از آن که در نقاشی ساوراسوف به تصویر کشیده شود. این کلیسا اکنون به‌عنوان موزه ایوان سوزانین فعالیت می‌کند.

## منابع

رده:برف در هنر
رده:کلاغان در هنر
رده:مجموعه‌های نگارخانه ترتیاکوف
رده:نقاشی‌های ۱۸۷۱ (میلادی)
رده:نقاشی‌های روسیه
رده:نقاشی‌های منظره