دیدگاه اسلام درباره مرگ

**مرگ در اسلام** پایان زندگی دنیوی و آغاز زندگی اخروی است. مرگ به عنوان جدایی روح از بدن انسان و انتقال آن از این دنیا به زندگی اخروی تلقی می‌شود.

سنت اسلامی دربارهٔ آنچه قبل، حین و بعد از مرگ اتفاق می‌افتد بحث می‌کند، اگرچه دقیقاً مشخص نیست چه اتفاقی می‌افتد و مذاهب اسلامی مختلف به نتایج متفاوتی می‌رسند. با این حال، پیوستگی بین همه این ایده‌ها که از منابع اساسی قرآن و حدیث گرفته شده است، وجود دارد. یک ایده متعارف این است که فرشته مرگ (به عربی: ) بر افراد در حال مرگ ظاهر می‌شود تا روح آنها را بگیرد. روح گناهکاران به دردناک‌ترین شکل ممکن گرفته می‌شود در حالی که با درستی اخلاقی به راحتی رفتار می‌شود.

باور رایج دیگری می‌افزاید که پس از دفن، دو فرشته ــ نکیر و منکرــ برای پرسش از مرده می‌آیند تا ایمان او را بیازمایند. مؤمنان درستکار به درستی پاسخ می‌دهند و در آرامش و آسایش زندگی می‌کنند، در حالی که گناهکاران و کافران در آزمون شکست می‌خورند و مجازات‌ها آغاز می‌شود. دوره یا مرحله میان مرگ تا پایان جهان «زندگی برزخ» نامیده می‌شود. خودکشی، مرگ با کمک دیگران (اتانازی) و قتل ناعادلانه به‌عنوان شیوه‌های مرگ، همگی در اسلام ممنوع و از گناهان بزرگ به‌شمار می‌آیند.

اعتقاد به زندگی پس از مرگ یکی از شش اصل ایمان در اسلام است. مردگان تا روز رستاخیز در یک حالت بینابینی قرار دارند.

## اهمیت
مرگ نه به‌عنوان پایان زندگی، بلکه به‌عنوان تداوم آن در شکلی دیگر دیده می‌شود. در باور اسلامی، خداوند زندگی دنیوی را به‌منزله آزمایش و میدان آمادگی برای آخرت قرار داده است؛ و با مرگ، این زندگی دنیوی به پایان می‌رسد؛ بنابراین، هر انسان تنها یک فرصت دارد تا خود را برای زندگی پس از مرگ آماده سازد؛ جایی که خداوند هر فرد را برخواهد انگیخت و داوری خواهد کرد و بر اساس اعمال نیک یا بدشان، آنان را مستحق پاداش یا کیفر خواهد ساخت. مرگ همچنین به‌عنوان دروازه‌ای برای آغاز زندگی پس از مرگ تلقی می‌شود. در باور اسلامی، مرگ از پیش به‌وسیله خداوند مقدر شده و زمان دقیق مرگ هر فرد تنها نزد خداوند دانسته می‌شود. مرگ کاملاً امری طبیعی پذیرفته شده و صرفاً نشانه گذر از جهان مادی به جهان ناپیداست.

مسلمانان انتظار دارند که آخرین سخنشان در این دنیا شهادت ایمان باشد (که چنین است: «گواهی می‌دهم خدایی جز الله نیست و محمد پیامبر الله است»). این عمل به‌عنوان کاری دانسته می‌شود که فرد را شایسته ورود به جنت (بهشت) می‌گرداند.

به همین دلیل، کسانی که در کنار فرد محتضر هستند او را تشویق می‌کنند که این کلمات را بر زبان جاری سازد؛ گاهی نیز این جمله در گوش او زمزمه می‌شود.

باور رایج این است که مؤمنان واقعی و صالحان به هنگام فرا رسیدن مرگ از آن استقبال می‌کنند. بسیاری از نویسندگان مدرن به ویژه تأکید می‌کنند که مرگ صرفاً یک مرحله گذار است و به تصویر سنتی مرگ به عنوان دردناک یا ترسناک پایبند نیستند.

## فاصله بین مرگ و رستاخیز
اسلام دربارهٔ سرای پس از مرگ دیدگاه‌های گوناگونی دارد. خودِ قرآن هم به «روح» (که بعدها برای اشاره به ذات جاویدان انسان به‌کار رفت) و هم به «نفس» (به معنای «خود»، که هم برای نفس فردی و هم برای مجموع جان‌های انسان به کار می‌رود) اشاره کرده است. با این حال، مسلمانان متأثر از نوافلاطونیان، معتزله، الهیات کلاسیک اسلامی، شیعه و صوفیان، «روح» را امری دانسته‌اند که با روح جاویدان انسان بی‌ارتباط است. از این رو، میان «نفس» و «روح» تفاوت می‌گذارند و معتقدند که «روح» است که پس از مرگ باقی می‌ماند. برخی از دانشمندان، مانند محمد بن زکریای رازی، حتی استدلال کرده‌اند که روح بر اثر زندگی پیشین خود دستخوش تغییر می‌شود و اگر فرد در حالت ارتکاب گناه کبیره بمیرد، روح او ممکن است پس از مرگ به دیو تبدیل گردد.

## دیدار با فرشتگان و شیاطین
پس از دفن، هر فردی توسط دو فرشته به نام‌های نکیر و منکر که از سوی خدا مأمور شده‌اند مورد پرسش قرار می‌گیرد تا ایمان او آزموده شود. مؤمنان درستکار پاسخ صحیح می‌دهند و در آرامش و آسایش زندگی می‌کنند، در حالی که گناهکاران و کافران ناکام می‌شوند و مجازات در پی دارد.

بر اساس کتاب «اللؤلؤة الثمینه» (مروارید گران‌بها)، پرده (برزخ) میان زندگان و عالم مثال (ملکوت) حداکثر پس از مرگ زیستی کنار می‌رود، اما برای شخص روحانی حتی پیش از آن نیز ممکن است، زمانی که محتضر می‌تواند فرشتگان و شیاطین را ببیند. پیش از آن‌که روح کاملاً از بدن جدا شود، شیاطینی که توسط ابلیس (شیطان) فرستاده می‌شوند، فرد محتضر را وسوسه می‌کنند تا از اسلام دست بردارد و کافر شود. برای مثال، ممکن است خود را به شکل یکی از عزیزان او از بهشت درآورند و بگویند اسلام دین حقیقی نیست. در نهایت، جبرئیل و فرشتگان رحمت این شیاطین را دور می‌سازند.

سرنوشت محتضر پس از خروج روح از بدن بستگی به مؤمن یا کافر بودن او دارد. بر اساس حال روح، مسیرهای متفاوتی طی خواهد شد. هنگامی که مؤمنی درستکار می‌میرد، فرشتگان نورانی با چهره‌ای روشن از آسمان فرود می‌آیند و همراه خود کفن و عطری الهی دارند. سپس فرشتهٔ مرگ می‌آید و به روح می‌گوید: «بیرون بیا به سوی رضوان و رحمت خدا». روح به آسانی مانند بیرون آمدن آب از کوزه خارج می‌شود. آنگاه روح در کفن معطر پیچیده می‌شود و به آسمان هفتم برده می‌شود، جایی که خداوند می‌فرماید: «نام او را در علیین ثبت کنید و او را به زمین بازگردانید. من او را از خاک آفریدم و بار دیگر از همین خاک برمی‌انگیزم». سپس روح به بدن بازگردانده می‌شود و توسط دو فرشته منکر و نکیر مورد سؤال قرار می‌گیرد. اگر او موفق به پاسخگویی شود، مشمول پاداش‌های بهشتی خواهد شد.

اما گناهکاران یا کافران با فرشتگان دوزخ (زبانیه) روبه‌رو می‌شوند که در برابرشان ظاهر می‌گردند. آنان به روح می‌گویند: «بیرون بیا به سوی خشم خدا». روح هراسان تلاش می‌کند خود را در بدن پنهان کند. سپس فرشتگان مرگ شروع به زدن روح می‌کنند و آن را به سختی و با درد فراوان از بدن بیرون می‌کشند. این فرایند دردناک به «کشیدن سیخ آهنی از درون پشم خیس که رگ‌ها و پی‌ها را می‌درد» تشبیه شده است. روح گناهکار سپس در پارچه‌ای چرکین که بوی بدی دارد پیچیده می‌شود. فرشتگان روح را به سمت آسمان می‌برند. در مسیر، دیگر فرشتگان می‌پرسند این روح خبیث کیست، و پاسخ می‌شنوند که روح فلان شخص گناهکار است. آنگاه فرشتگان به آسمان بالا می‌رسند، اما درهای آن برای این روح شرور گشوده نمی‌شود. در نتیجه، روح به جهنم یا جهان زیرین پرتاب می‌شود و تا روز قیامت در عذاب می‌ماند.

روح‌های گناهکاران و کافران در مکانی به نام سجّین نگاه داشته می‌شوند و در آن عذاب می‌کشند. گفته شده است که سجّین در پایین‌ترین طبقهٔ زمین قرار دارد (که به‌طور سنتی همان جهنم، پیش از روز رستاخیز یا جهان زیرین دانسته می‌شود). کتاب‌هایی که حاوی شرح کامل اعمال آنان است نیز در همین مکان نگهداری می‌شود. در مقابل، روح‌های مؤمنان درستکار در مکانی به نام علیّین (بهشت، بالاترین مکان) حفظ می‌شوند. کتاب اعمال آنان نیز در آنجا قرار دارد. بنا بر برخی روایات، علیّین در بلندترین آسمان جای گرفته است.

برزخ شباهتی با اندیشهٔ مسیحی «لیمبو» دارد، جایی که ارواحی که نه به بهشت می‌روند و نه به جهنم، در قبر باقی می‌مانند.[۲] گفته شده است شهیدان – کسانی که در راه خدا جان می‌دهند – همواره برزخ و آزمایش فرشتگان مرگ را پشت سر نمی‌گذارند و مستقیماً به بهشت وارد می‌شوند.

## در قرآن
قرآن مسئلهٔ مرگ را در چندین موضع مطرح کرده و بر این نکته تأکید می‌کند که مرگ حتمی است و هر قدر هم مردم بکوشند از آن بگریزند، سرانجام به سراغ همه خواهد آمد. برای کسانی که آخرت و زندگی پس از مرگ را انکار می‌کنند و بدین‌سان با خدا به ستیز برمی‌خیزند، قرآن آنان را به چالش می‌کشد و می‌پرسد چرا هنگامی که جان به گلوگاه محتضر رسیده و آمادهٔ خروج از بدن است، نمی‌توانند آن را بازگردانند (واقعه/۸۳–۸۴). همچنین بیان می‌کند که وقتی مرگ به سراغ گناهکاران و کافران می‌آید و آنان عذاب قریب‌الوقوع را احساس می‌کنند، از خدا درخواست می‌کنند به زندگی بازگردند تا کارهای نیکی انجام دهند؛ اما این خواسته هرگز پذیرفته نخواهد شد (مؤمنون/۹۹–۱۰۰). شاید پرآوازه‌ترین آیهٔ قرآن دربارهٔ مرگ این باشد: «هر نفسی طعم مرگ را می‌چشد و تنها در روز قیامت است که پاداش کامل شما داده خواهد شد.» در جایی دیگر، قرآن به انسان‌ها سفارش می‌کند: «جز در حال اسلام نمی‌رید» (آل عمران/۱۰۲)[۴] زیرا «همانا دین نزد خدا اسلام است» (آل عمران/۱۹). از دیگر آیات مربوط به این موضوع چنین آمده است: «او (خدا) کسی است که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام‌یک نیکوکارترید. و او شکست‌ناپذیر و آمرزنده است.» (ملک/۲) و نیز: «بی‌گمان آنان (قیامت را) دور می‌پندارند، اما ما آن را نزدیک می‌بینیم.» (معارج/۶–۷).

## خودکشی
اسلام، همچون دیگر ادیان ابراهیمی، خودکشی را از بزرگ‌ترین گناهان دانسته و آن را به شدت زیان‌بار برای مسیر معنوی انسان می‌بیند. دیدگاه اسلامی این است که زندگی و مرگ از سوی خداوند عطا شده است. این ممنوعیت مطلق در قرآن، سورهٔ نساء آیهٔ ۲۹ بیان شده است: «و خودتان را مکشید، همانا خداوند به شما مهربان است.» زندگی مقدس و هدیه‌ای از جانب خداست؛ و تنها خداوند است نه انسان، که حق بازستاندن آن را دارد. گرفتن عمدی جان خویش در اسلام گناهی کبیره به‌شمار می‌رود. خودکشی برای رهایی از رنج نیز نکوهیده است. اسلام می‌آموزد که انسان در برابر سختی‌ها نباید مستقیماً طلب مرگ کند، بلکه باید چنین بگوید: «خدایا! تا وقتی زندگی برایم خیر است مرا زنده بدار، و اگر مرگ برایم بهتر است مرا بمیران.» همچنین مرگ خودخواسته به شیوهٔ «مرگ ترحمی» (اتانازی) نیز نوعی خودکشی دانسته شده و همان حکم خودکشی را دارد. قتل ناحق هر انسان نیز از زشت‌ترین و بزرگ‌ترین گناهان در اسلام به‌شمار می‌رود.

## سوزاندن مردگان
سوزاندن جنازه در اسلام حرام است. قرآن سوزاندن یا مثله کردن اجساد را منع کرده است و در سورهٔ مائده، آیهٔ ۳۲ تأکید می‌کند: «هر کس انسانی را زنده بدارد، چنان است که گویی همهٔ انسان‌ها را زنده داشته است.» به همین ترتیب، موضوعاتی همچون تغذیه و آب‌رسانی مصنوعی، و نیز پیوند اعضا، از مسائل مورد اختلاف در تفسیر به‌شمار می‌روند؛ زیرا اسلام روحانیت نهادینه و دستگاه مرجعیت دینی واحد و یکدست برای احکام زنده ندارد.

## معاد
آخرت یا معاد (عربی: الآخرة) اصطلاحی اسلامی برای جهان پس از مرگ است. این واژه بارها در سوره‌های قرآن دربارهٔ روز داوری (قیامت) ذکر شده که بخش مهمی از معادشناسی اسلامی به‌شمار می‌رود. به‌طور سنتی، آخرت یکی از شش باور اصلی مسلمانان دانسته می‌شود. بر اساس اعتقادات اسلامی، خداوند در نقش داور اعمال هر فرد را می‌سنجد و تصمیم می‌گیرد که سرنوشت آخرت او ــ بر پایهٔ سنگینی نیکی‌ها یا بدی‌ها ــ در جهنم (دوزخ) یا بهشت (جنة) باشد.

## جستارهای وابسته

* فرجام‌شناسی اسلامی
* مراسم تشییع جنازه اسلامی
* عذاب قبر
* دیدگاه‌های مذهبی در مورد خودکشی

## منابع

رده:آخرالزمان در اسلام
رده:اسلام و مرگ
رده:الگوهای درگاه با درگاه‌های ناموجود
رده:پس از مرگ