فرهنگ بلوچی

**فرهنگ بلوچی** (بلوچی: ) به مجموعه‌ای از ویژگی‌های فرهنگی متمایزمردم بلوچ گفته می‌شود. فرهنگ بلوچی میراثی از دوران باستان بلوچستان است که نسل به نسل در میان مردم بلوچ منتقل می‌شود.

بلوچ‌ها هر سال در تاریخ ۲ مارس **«روز فرهنگ بلوچ»** را جشن می‌گیرد، جایی که مردم از روستاهای مختلف گرد هم می‌آیند تا برنامه‌های فرهنگی متنوعی را برگزار کنند. این روز اهمیت تاریخی خود را در سراسر بلوچستان نشان می‌دهد. برنامه‌ها شامل موسیقی فولکلور، رقص، نمایشگاه صنایع دستی و سایر فعالیت‌ها است.

## زبان و ادبیات

بلوچی یک زبان هندواروپایی است که توسط بلوچ‌ها صحبت می‌شود و به شاخه هندوایرانی خانواده زبان‌ها تعلق دارد. به عنوان یک زبان ایرانی، در گروه زبان‌های شمال غربی طبقه‌بندی می‌شود.

این گویش‌ها به‌طور کلی به سه گروه اصلی طبقه‌بندی می‌شوند:
* **[[بلوچی شرقی]]** (گروه گویش سلیمانی): عمدتاً در شرق بلوچستان یافت می‌شود و بخش‌هایی از پاکستان، به ویژه در مناطقی مانند کویته، کلات و خضدار را پوشش می‌دهد.
* **بلوچی جنوبی یا [[زبان بلوچی]]** (بخشی از گروه گویش‌های مکرانی): در بخش‌های جنوبی بلوچستان، از جمله مناطق ساحلی مانند گوادر، چابهار و جنوب پاکستان، صحبت می‌شود.
* **[[بلوچی رخشانی]]** (بخشی از گروه گویش رخشانی) عمدتاً در غرب بلوچستان، شامل بخش‌هایی از ایران و افغانستان، صحبت می‌شود. معمولاً در استان سیستان و بلوچستان و خراسان ایران صحبت می‌شود.

گویش کرشی نیز به عنوان بلوچی طبقه‌بندی می‌شود.

شعر جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ بلوچ دارد و اغلب به موضوعاتی چون عشق، شجاعت و آزادی می‌پردازد. از شاعران برجستهٔ بلوچ می‌توان به عطا شاد و گل خان ناصر اشاره کرد. بخش عمدهٔ ادبیات بلوچ در قالب شعر عرضه شده است و این شعرها ریشه‌ای کاملاً مردمی دارند. برای بلوچ‌ها، شعر بالاترین و معتبرترین شکل ادبیات محسوب می‌شود.

از بزرگان ادب بلوچی می‌توان به ناطق مکرانی، مست توکلی و سیدظهور شاه هاشمی، صبا دشتیاری، منیر احمد بادینی و غلام محمد لعلزاد بلوچ اشاره کرد.

دانشگاه اوپسالا دوره‌ای با عنوان بلوچی A ارائه می‌دهد که دانش پایه در مورد آواشناسی و نحو زبان بلوچی را ارائه می‌دهد. کارینا جهانی، ایران‌شناس برجسته سوئدی و استاد زبان‌های ایرانی در دانشگاه اوپسالا است که عمیقاً در زمینه مطالعه و حفظ زبان بلوچی تحقیق می‌کند.

## فولکلور بلوچ
فولکلور بلوچ (به بلوچی: بلوچ لوک) شامل سنت‌های مردمی است که طی قرن‌ها در بلوچستان شکل گرفته‌اند. بیشتر این سنت‌های فولکلور در زبان بلوچی حفظ شده و به موضوعاتی مانند عشق تراژیک، مقاومت و جنگ می‌پردازند. بلوچ‌ها به شجاعت و دلاوری احترام می‌گذارند، که مطابق با کد بلوچی «بلوچ میاور» الزامی است. بسیاری از رؤسای قبایل بلوچ (تاماندار) از طریق آهنگ‌ها و بالادها مورد تجلیل قرار می‌گیرند، به‌ویژه تاماندارهایی که به دلیل شور و اشتیاق‌شان در دفاع از اصل «اهوت» (حفاظت) به یاد مانده‌اند. تاریخ قبایل بلوچ در بالادها روایت شده و در آن‌ها نبردها و جنگ‌های انجام شده توسط اقوام مختلف بیان می‌شود و دلاوری رؤسای قبایل و قهرمانان جشن گرفته می‌شود.

### قصه‌ها

* هانی و شیخ مرید
* کیا و صدو
* شهداد و مهناز
* حمال و ماهگنج
* لاله و گراناز
* دوستین و شیرین
* بِبارگ و گراناز
* مست و سامو
* بالاچ و بولثیس

## جشنواره‌ها
هر ساله ۲ مارس به عنوان «روز فرهنگ بلوچ» توسط مردم بلوچ در بلوچستان و جوامع بلوچ دور از وطن در کشورهای مختلف جشن گرفته می‌شود.
بلوچستان تنها استانی در پاکستان است که جشن «جشن کلات» نیز در آن برگزار می‌شود. این جشن شامل نمایش‌های سیرک، تیراندازی با تفنگ و سایر برنامه‌ها و نمایش‌های فرهنگی است. این جشن به نام امپراتوری و پادشاهی که بر این منطقه حکومت می‌کرد نام‌گذاری شده است. جشن به منظور بزرگداشت فرهنگ متنوع بلوچستان برگزار می‌شود.

## موسیقی

بندانگشتی|220x220پیکسل|موسیقی محلی بلوچی
موسیقی سنتی بلوچ شامل سازهایی مانند سُروز (ساز زهی) است. آهنگ‌ها اغلب به روایت داستان‌هایی دربارهٔ دلاوری، عشق و تاریخ قبایل می‌پردازند. برخی از بلوچ‌ها بر این باورند که ذهیروک اساس تمام موسیقی بلوچ و جوهرهٔ ملودی‌هایی است که در خواندن ترانه‌های روایت‌گونهٔ بلوچی به کار می‌رود.

رقص چاپ در جشن‌ها اجرا می‌شود و با ضرب‌آهنگ‌های موزون و مشارکت جمعی همراه است. چاپ، رقصی بلوچی است که معمولاً به‌صورت دایره‌ای توسط گروهی از افراد اجرا می‌شود و شامل رقصیدن و دست‌زدن هم‌زمان است.

## صنایع دستی

بندانگشتی|200x200پیکسل|آینه دوزی بلوچی
صنایع دستی بلوچی، صنایع دستی یا آثار هنری دست‌ساز هستند که از مردم بلوچ سرچشمه می‌گیرند.

گلدوزی آیینه‌ای بلوچی نوعی گلدوزی سنتی بلوچ است و هنری است که برای تزیین کت‌ها، پارچه‌ها، کلاه‌ها (پاگ)، روبالشی‌ها، رومیزی‌ها، کیف‌ها، کفش‌ها، جلیقه‌ها و لباس‌های محلی میان بلوچ‌های افغانستانو پاکستان به کار می‌رود.

سوزن‌دوزی سکه‌ای بلوچی یکی از صنایع دستی شاخص بلوچستان است که بلوچ‌ها معمولاً برای تزئین روتختی‌ها یا گردن شترها در مراسم عروسی از آن استفاده می‌کنند و اغلب آن را برای زیباسازی اتاق‌ها به دیوار آویزان می‌کنند. این هنر در میان بلوچ‌ها در ایران نیز بسیار محبوب است و بازاری گسترده برای آن شکل گرفته است.

فرش‌های بلوچی معمولاً هشت فوت طول دارند که آنها را سبک‌تر و حمل و نقل آنها را آسان‌تر می‌کند. جنس آنها معمولاً شامل پشم یا ترکیبی از پشم و موی بز است؛ فرش‌های جدیدتر تار و پودی از پنبه و فرش‌های پشمی محکم دارند.

## لباس

بندانگشتی|200x200پیکسل|لباس ملی بلوچی
بلوچ‌ها از دوران باستان لباس‌های سنتی خود را می‌پوشیدند و این پوشش‌ها توسط سلسله‌های قدیمی فراتر از مرزهای بلوچستان گسترش یافت. پوشاک بلوچی تأثیر قابل‌توجهی بر سبک پوشش در پاکستان و هند داشته است.

سوزن‌دوزی بلوچی یا بلوچی‌دوزی که روی لباس زنان بلوچ استفاده می‌شود، در برخی منابع، آغاز این هنر ۱۰۰ تا ۲۰۰ سال قبل از اسلام ذکر شده است و شواهد موجود نشان می‌دهد که این روش دوخت از اوایل اسلام در بین مردم بلوچ رایج بوده است.

جواهرات طلایی مانند گردنبندها و دستبندها بخش مهمی از سنت‌های زنان بلوچ را تشکیل می‌دهند. از جمله محبوب‌ترین زیورآلات آن‌ها می‌توان به «دُرّ» اشاره کرد؛ گوشواره‌های سنگین که با زنجیرهای طلایی به سر متصل می‌شوند تا وزن زیاد آن‌ها آسیبی به گوش‌ها نرساند. زنان بلوچ معمولاً یک گل‌سینهٔ طلایی به نام «تسنی» نیز می‌پوشند که توسط جواهرسازان محلی در اشکال و اندازه‌های مختلف ساخته می‌شود و برای محکم کردن دو بخش لباس روی سینه کاربرد دارد.

## آداب و رسوم و باورها
جامعه بلوچ به‌طور سنتی قبیله‌ای است و حس وفاداری شدیدی به توماندارهای خود ( دارد) یا سردار (رؤسا). با این حال، جوامع بلوچ غیرقبیله‌ای نیز وجود دارند.
بندانگشتی|230x230پیکسل|سبک زندگی عشایر بلوچ
**میارجلی**: نشان‌دهندهٔ اهمیت میهمان‌نوازی در فرهنگ بلوچ است، جایی که مهمانان با بالاترین درجهٔ احترام پذیرفته و مورد تکریم قرار می‌گیرند.

**مهر** () یک بلوچ از دشمن به شدت متنفر است و به کسانی که دوستشان دارد، نهایت احترام و عشق را دارد.

**حک پهلی** () به معنای درخواست بخشش و عفو است. آشتی، رها کردن کینه‌ها. اساساً این کار با سه بار بغل کردن بعد از نماز در عید قربان و عید فطر انجام می‌شود.

**دیوان** () دیوان در جامعه بلوچی به معنای گردهمایی و کنفرانس است. سرداران و بزرگان قبایل در مکانی خاص جمع می‌شوند و دربارهٔ مسائل مهم مردم بحث می‌کنند.

## بازی‌های سنتی
[بندانگشتی|250x250پیکسل|فوتبال خیابانی - بلوچ‌ها در ایران، [استان کرمان|کرمان]]
بلوچ‌ها بازی‌های سنتی زیادی دارند که میراثی از گذشته هستند و ریشه در فرهنگ بلوچ دارند.

**چال بازی** () این یک بازی گروهی است که بین دو تیم پنج نفره برگزار می‌شود. هر تیم با شنا کردن و پاشیدن آب به تیم مقابل سعی می‌کند اعضای حریف را عقب براند، سپس به محل شروع بازمی‌گردد، چوب را پیدا کرده و اعلام می‌کند. تیمی که امتیاز بیشتری کسب کند، برنده بازی است.

**کالا چال چال** () دو تیم در فاصله چهار تا پنج متری از یک دایره روبه‌روی هم می‌ایستند. بازیکنان به محض شنیدن شماره خود به سمت دایره می‌دوند. هدف آن‌ها رسیدن به کلاه و بازگشت به تیم خود است. هر بازیکنی که بتواند کلاه را زودتر بردارد، برنده آن دور خواهد بود.

**کاپاگ** () این بازی را می‌توان با ۱۰ تا ۱۲ نفر انجام داد و توسط کودکان و نوجوانان انجام می‌شود. باید دایره‌هایی روی زمین کشیده شود و افراد به دو گروه تقسیم شوند. افراد با نگه داشتن یکی از پاهای خود و هل دادن ترکیب، با یکدیگر مبارزه می‌کنند.

## آشپزی

بندانگشتی|150x150پیکسل|نان بلوچی
غذاهای بلوچی به دلیل فرهنگ غذایی سنتی و منحصربه‌فردشان مورد توجه هستند. دالگ یکی از غذاهای برجسته است که مردم بلوچ آن را جزئی اساسی از فرهنگ و هویت خود می‌دانند. همچنین، ساجی در دیگر مناطق کشور نیز شناخته شده است.

**تابهگ**() یک غذای سنتی بلوچی است که در آن گوشت با انار ترش و نمک نمک سود و خشک می‌شود. تباهگ با برنج پخته می‌شود. تباهگ یکی از معروف‌ترین غذاهای منطقه بلوچستان است.

## سینما

**سینمای بلوچی** به صنعت فیلم‌سازی به زبان بلوچی در پاکستان، ایران و در میان بلوچ‌های مهاجر اشاره دارد.

در ایران، تئاتر بلوچ هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد و عمدتاً در شهرهای زاهدان، ایرانشهر و خاش متمرکز است. تا سال ۲۰۰۸، تنها نهاد فرهنگی فعال در زمینهٔ ترویج سینما و تئاتر بلوچ، هنرکده صبا مستقر در زاهدان بود.

در سال‌های اخیر، نسلی جوان از فیلم‌سازان بلوچ در بلوچستان و کراچی پدید آمده است که بخشی از موج نو سینمای پاکستان به‌شمار می‌آید. در این دوره، تولید فیلم‌های کوتاه باکیفیت و مستندهایی با تمرکز بر مسائل اجتماعی و سیاسی افزایش یافته است. فیلم‌های بلوچ اغلب به نمایش نارضایتی‌های اجتماعی، ستم، شکنجه، نقض حقوق بشر و زندگی به‌عنوان یک بیگانه می‌پردازند.

## جستارهای وابسته
* لباس بلوچی
* سوزن دوزی بلوچی
* رقص بلوچی
* قالیچه بلوچی
* سوزن دوزی بلوچی

## منابع

رده:فرهنگ ایرانی
رده:فرهنگ در پاکستان
رده:فرهنگ و هنر بلوچ‌ها