سوگیری جنسیتی

**[[سوگیری]] [[جنسیت|جنسیتی]]**  تمایل به ترجیح یک جنسیت بر جنسیت دیگر است. این نوعی سوگیری ناخودآگاه یا ضمنی است که یک فرد به طور ناخودآگاه نگرش‌ها و کلیشه‌های خاصی را به شخص یا گروه دیگری از افراد نسبت می‌دهد.

## سوگیری جنسیتی در آموزش
بر اساس تعریف «مؤسسه اروپایی برابری جنسیتی» (EIGE)، **سوگیری جنسیتی** (Gender bias) به عنوان «اقدامات یا افکار پیش‌داورانه‌ای تعریف می‌شود که بر اساس این تصور جنسیتی شکل گرفته‌اند که زنان از نظر حقوق و کرامت با مردان برابر نیستند.»

آموزش مدرسه‌ای نقش کلیدی در شکل‌دهی طرز تفکر دانش‌آموزان دربارهٔ جنسیت ایفا می‌کند. مواد آموزشی و معلمان تأثیر قوی بر نحوه یادگیری و درک کودکان از جهان دارند. اگر سیستم آموزشی جنسیت‌ها را از دیدگاهی تحریف‌شده ارائه دهد، این امر می‌تواند تأثیری منفی بر یادگیرندگان جوان بگذارد، زیرا ممکن است درک آن‌ها از دیگران، احساسشان نسبت به خود، و حتی موضوعات درسی یا مشاغلی را که می‌خواهند در آینده انتخاب کنند، تغییر دهد.

## سوگیری جنسیتی در مواد آموزشی
### بازنمایی جنسیتی در کتاب‌های درسی
مطالعات در مقیاس بزرگ و خاص‌کشوری الگوهای ثابتی از عدم تعادل جنسیتی را در کتاب‌های درسی مدارس شناسایی کرده‌اند. یک تحلیل خودکار بین‌ملی بر روی ۱٬۲۵۵ کتاب درسی از ۳۴ کشور نشان داد که ضمایر مربوط به مردان بیش از دو برابر ضمایر مربوط به زنان ظاهر شده‌اند (۱۷۸٬۱۴۲ در برابر ۸۲٬۱۱۳). پس از تعدیل برای طول کتاب، پایه تحصیلی و موضوع، کشورهایی که کمترین سطح بازنمایی زنان را داشتند شامل افغانستان، پاکستان، سری‌لانکا و سودان جنوبی بودند که در آن‌ها کمتر از یک مورد از هر سه اصطلاح جنسیتی به زنان یا دختران اشاره داشت. تفاوت‌های قابل‌توجهی در بین موضوعات درسی نیز گزارش شده است. بازنمایی زنان در مطالعات دینی و علوم انسانی در پایین‌ترین سطح قرار داشت، در حالی که ریاضیات و علوم—رشته‌هایی که با بازدهی بالاتر در بازار کار مرتبط هستند—نیز بازنمایی کمتر از حد برابر را نشان دادند. اقتصاد خانه (خانه‌داری) دارای بالاترین نسبت ارجاعات به زنان بود.

پژوهش‌ها در کشورهای منفرد الگوهای مشابهی را نشان می‌دهند. مطالعه‌ای بر روی کتاب‌های درسی زبان انگلیسی در ایران (سری Prospect ۱–۳) نشان داد که شخصیت‌های مرد بیشتر از شخصیت‌های زن ظاهر شده‌اند، با نسبت‌های ۱٫۴۳ به ۱ در جلد اول و ۱٫۲۶ به ۱ در جلد سوم. ضمایر مذکر نیز به همین ترتیب از ضمایر مؤنث بیشتر بودند. از ۳۴۱ تصویری که انسان‌ها را به تصویر می‌کشیدند، ۶۶٫۶٪ فقط مردان و ۱۵٪ فقط زنان را نشان می‌دادند. شخصیت‌های زن معمولاً به نقش‌های مبتنی بر مدرسه یا خانه محدود می‌شدند، در حالی که شخصیت‌های مرد در طیف وسیعی از زمینه‌های اجتماعی، حرفه‌ای و تفریحی به تصویر کشیده شده بودند.

مطالعات از چین نیز عدم تعادل جنسیتی قابل‌مقایسه‌ای را گزارش می‌دهند. تحلیلی از سری کتاب‌های درسی ابتدایی *Success with English* که در گوانگ‌ژو استفاده می‌شود، نشان داد که شخصیت‌های مرد ۶۰٫۹۳٪ از کل چهره‌های تصویرشده را تشکیل می‌دادند، در حالی که زنان ۳۹٫۰۷٪ را شامل می‌شدند. از ۱۵۹ شخصیت نام‌برده شده در متون، ۶۱٫۶۴٪ مرد بودند. تسلط مردانه با بخش‌های داستانی تکرارشونده که بر دو شخصیت دانش‌آموز پسر متمرکز بود و در هر واحد درسی ظاهر می‌شدند، تقویت می‌شد. افراد مشهوری که در این سری ارجاع داده شده بودند نیز به‌طور قاطع مرد بودند و از مشاغل گوناگون انتخاب شده بودند، در حالی که معدود زنان برجسته ذکر شده، در ادبیات، سیاست و فیزیک متمرکز بودند.

در مجموع، این مطالعات نشان می‌دهند که عدم تعادل جنسیتی همچنان ویژگی رایج مواد آموزشی در سیستم‌های آموزشی متنوع است.

### تصویرسازی‌های کلیشه‌ای جنسیتی
مطالعات به‌طور مداوم نشان می‌دهند که کتاب‌های درسی مدارس کلیشه‌های سنتی جنسیتی را از طریق الگوهای استفاده از زبان، نقش‌های شغلی و تصویرسازی فعالیت‌ها بازتولید می‌کنند. یک تحلیل محاسباتی بین‌ملی از ۱٬۲۵۵ کتاب درسی نشان داد که صفات مرتبط با زنان تمایل به تأکید بر ظاهر یا خانه‌داری داشتند، مانند «زیبا»، «آرام» یا «متأهل». از سوی دیگر، صفات مرتبط با مردان شامل «قدرتمند»، «ثروتمند» و «دانا» بود. افعالی که با واژگان مربوط به زنان هم‌آیند (Collocate) می‌شدند اغلب به کار خانگی اشاره داشتند (مانند «پختن»، «نان پختن»)، در حالی که واژگان مردانه با افعالی مرتبط با اقتدار یا عمل ظاهر می‌شدند (مانند «حکم‌رانی»، «راهنمایی»، «دستور دادن»). اصطلاحات شغلی نیز انحراف جنسیتی شدیدی را نشان دادند: از ۲۰ عنوان شغلی پرکاربرد، همه به جز «خدمتکار خانگی» و «پرستار» بیشتر با اسم‌ها یا ضمایر مردانه هم‌آیند بودند.

تحلیل سری کتاب‌های درسی *Prospect* ایران نیز الگوهای زبانی تفکیک‌شده جنسیتی مشابهی را نشان می‌دهد. زنان عمدتاً به عنوان معلم، پرستار یا خانه‌دار به تصویر کشیده می‌شدند، در حالی که مردان در طیف وسیعی از مشاغل ماهر و دارای منزلت بالا، از جمله مکانیک، پزشک، سرباز و خلبان ظاهر می‌شدند. تحلیل هم‌آیی ضمایر نشان داد که «او» (مذکر) (he) معمولاً با افعال مربوط به کار و فعالیت‌های عمومی هم‌آیند بود، در حالی که «او» (مؤنث) (she) با افعال خانگی مانند «پختن» هم‌آیند بود که بازتاب‌دهنده تقسیم کار جنسیتی ریشه‌دار است.

پژوهش‌ها در چین الگوهای مشابهی را در مواد درسی ریاضیات، زبان و مطالعات اجتماعی نشان داده‌اند. در کتاب‌های درسی ریاضیات ابتدایی، مردان نزدیک به دو سوم تمام شخصیت‌های به تصویر کشیده شده را تشکیل می‌دادند و در حال انجام ۷۴٪ از وظایف فعال نشان داده می‌شدند. در مقابل، زنان در نقش‌های منفعل، نظافت و همکاری نشان داده می‌شدند. در کتاب‌های درسی مطالعات اجتماعی، کلیشه‌های شغلی شدید بود: ۱۰۰٪ دانشمندان و سربازان مرد بودند، در حالی که ۱۰۰٪ معلمان و اکثر کارگران خدماتی زن بودند.

تحلیل‌های کتاب‌های درسی در ویتنام نیز عدم تقارن‌های جنسیتی جاری را آشکار می‌سازد. در چهار کتاب درسی انگلیسی برای پایه‌های متوسطه اول، پسران و مردان فضای کلامی بیشتر، نقش‌های تخصصی بیشتر و موقعیت‌های شخصیتی عاملیت‌دار (Agentive) بیشتری را اشغال می‌کنند. شخصیت‌های زن کمتر ظاهر می‌شوند، بیشتر به مسئولیت‌های خانگی مرتبط هستند و به عنوان افرادی با فرصت‌های کمتر و آرزوهای محدودتر به تصویر کشیده می‌شوند. دختران با اعتماد به نفس کمتر، استقلال کمتر و محدودیت بیشتر در انتخاب‌هایشان نشان داده می‌شوند، در حالی که مادران، به جای پدران، تقریباً تمام نقش‌های خانه‌داری و مراقبتی را بر عهده دارند.

مطالعات از بلژیک هم تداوم و هم تکامل کلیشه‌های جنسیتی را نشان می‌دهند. اگرچه کتاب‌های درسی جدیدتر در فلاندر تلاش می‌کنند زنان را در رشته‌های STEM، ورزش، بهداشت و زمینه‌های هنری بگنجانند، زنان همچنان تا حد زیادی از مشاغل نیازمند نیروی بدنی، مشاغل کارآفرینی و نقش‌های سیاسی غایب هستند. کار خانگی هنوز به عنوان یک مسئولیت عمدتاً زنانه چارچوب‌بندی می‌شود. به‌طور قابل‌توجه‌تری، شخصیت‌های مرد به‌طور نامتناسبی به عنوان سرکش، مخل یا درگیر در رفتارهای منفی به تصویر کشیده می‌شدند که روایت‌های فرهنگی منفی دربارهٔ عدم انضباط پسران را تقویت می‌کند. محققان اشاره می‌کنند که چنین تصویرسازی‌هایی ممکن است بر ادراک معلمان از دانش‌آموزان پسر تأثیر بگذارد و به تفاوت‌های جنسیتی در درگیری تحصیلی کمک کند.

در بسترهای ملی مختلف، این یافته‌ها نشان می‌دهند که تصویرسازی‌های کلیشه‌ای از کار، زندگی خانوادگی، ویژگی‌های شخصیتی و عاملیت همچنان عمیقاً در مواد آموزشی نهادینه شده‌اند، حتی در محیط‌هایی که اصلاحات کتاب‌های درسی با هدف ترویج برابری جنسیتی انجام شده است.

### تأثیرات فرهنگی و ایدئولوژیک
با در نظر گرفتن کشورهای کنفوسیوسی (مانند چین، کره، ویتنام، ژاپن، سنگاپور) که برابری جنسیتی پایین‌تری دارند، کنفوسیوس‌گرایی همچنان یک ایدئولوژی غالب است که زنان را از نظر نگرش‌های جنسیتی در وضعیت نامطلوبی قرار می‌دهد.

سلطه مردانه که در کتاب‌های درسی مدارس ایران به تصویر کشیده شده است، نشان‌دهنده ایدئولوژی حکومت فعلی ایران است، چرا که کتاب‌های درسی عمومی در ایران تحت نظارت دقیق مقامات آموزشی تدوین می‌شوند که از کتاب‌های درسی به عنوان رسانه‌ای برای حفظ کنترل اجتماعی منطبق با باورهای اسلامی و سیاسی استفاده می‌کنند. برای مثال، کتاب‌های درسی حجاب را برای دانش‌آموزان تجویز می‌کنند و تمامی زنان، از جمله کودکان، را با حجاب نشان می‌دهند، اگرچه در واقعیت دختران خردسال نیازی به پوشیدن حجاب در مکان‌های عمومی ندارند و زنان در خانه نیازی به آن ندارند. از طریق «برنامه درسی پنهان» در کتاب‌های مدرسه، نگرش‌های سنتی نسبت به نقش‌های «صحیح» زنانه تقویت می‌شود.

### عدم بازنمایی دگرباشان جنسی (LGBTQ)
پژوهشگران کتاب‌های درسی زبان و ریاضیات آموزش متوسطه هلند را بررسی کردند و دریافتند که در تمام کتاب‌های هر دو موضوع، این عدم بازنمایی مشهود است (۰٪) زیرا شخصیت‌های متعلق به اقلیت‌های جنسی غایب بودند.
در کتاب‌های درسی آموزش زبان انگلیسی (EFL) در فلاندر، رویت‌پذیری همجنس‌گرایی در کتاب‌های درسی افزایش یافته است. زوج‌های همجنس اکنون تقریباً ۶٪ از تصاویر را تشکیل می‌دهند، نسبتی که به‌طور کلی با تخمین‌های جمعیتی همخوانی دارد. با این حال، ظاهر شدن آن‌ها محدود به فصل‌های مربوط به «خانواده» است که بازنمایی تکه‌تکه‌ای ایجاد می‌کند. همچنین، این زوج‌ها سفیدپوست، از طبقه متوسط، دارای سلامت جسمانی و منطبق با هنجارهای جنسیتی متعارف هستند. این فقدان تنوع درهم‌تنیده (intersectional) ممکن است کلیشه‌های محدود را تقویت کند و درک دانش‌آموزان از هویت‌های غیردگرجنس‌گرا را محدود سازد.

## سوگیری جنسیتی معلمان
**سوگیری جنسیتی در نمره‌دهی معلمان** به تفاوت‌های نظام‌مند در نمرات اختصاص داده شده به دانش‌آموزان دختر و پسر اشاره دارد که نمی‌توان آن را با تفاوت‌های واقعی در عملکرد توضیح داد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد از آنجا که نمره‌دهی اغلب بر ارزیابی‌های ذهنی معلمان متکی است، نمرات به ندرت شاخص‌های کاملاً عینی از توانایی هستند. **شکاف نمره‌دهی جنسیتی** زمانی رخ می‌دهد که معلمان به پسران و دخترانی که سطوح معادلی از عملکرد تحصیلی را نشان می‌دهند، نمرات متفاوتی می‌دهند.

### روندهای کلی
یک یافته ثابت در ادبیات پژوهشی این است که پسران، به‌طور میانگین، نمرات پایین‌تری نسبت به دختران دریافت می‌کنند، حتی زمانی که سطوح مهارت شناختی قابل‌مقایسه است.

یک توضیح شامل نقش **مهارت‌های غیرشناختی**، مانند رفتار در کلاس، مشارکت، سازمان‌دهی و تلاش است. از آنجا که معلمان اغلب این ویژگی‌ها را در نمره‌دهی خود لحاظ می‌کنند، دانش‌آموزانی که سطوح بالاتری از چنین رفتارهایی را نشان می‌دهند—که معمولاً دختران هستند—ممکن است نمراتی دریافت کنند که از آنچه نمرات آزمون آن‌ها به تنهایی پیش‌بینی می‌کند، فراتر باشد.

### تفاوت‌های خاص‌موضوعی
اگرچه روند کلی اغلب به نفع دختران است، اما در حوزه‌های آکادمیک خاص تفاوت‌هایی ظاهر می‌شود. در برخی از موضوعات STEM (علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات)، پسران ممکن است با وجود عملکرد یکسان، نمرات بالاتری نسبت به دختران دریافت کنند. مطالعه‌ای در اسرائیل نشان داد که معلمان ریاضی تمایل داشتند به پسران نمرات مطلوب‌تری بدهند، حتی زمانی که دختران پیشرفت برابری را نشان می‌دادند.
در هلند، با این حال، میانگین نمره‌دهی در دروس زبان هلندی و ریاضیات دارای سوگیری جنسیتی یافت نشد، اگرچه تفاوت‌های قابل‌توجهی بین معلمان منفرد مشاهده شد.

کلیشه‌های جنسیتی ضمنی و آشکار معلمان اغلب به عنوان عوامل محرک شکاف نمره‌دهی جنسیتی ذکر می‌شوند. این کلیشه‌ها می‌توانند هم در شدت و هم در جهت متفاوت باشند. **باورهای کلیشه‌ای** (مانند «پسران ذاتاً در ریاضیات بهتر هستند») و **باورهای پاد-کلیشه‌ای** (مانند «پسران واقعاً در زبان‌ها خوب هستند») می‌توانند بر نحوه تفسیر معلمان از تلاش و عملکرد دانش‌آموزان تأثیر بگذارند.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که استانداردهای دوگانه ممکن است پدیدار شوند: تلاش بالا اغلب برای دختران به عنوان امری «مورد انتظار» اما برای پسران به عنوان امری «استثنایی» در نظر گرفته می‌شود. در نتیجه، پسران ممکن است برای همان تلاشی که دختران نشان می‌دهند، ارزیابی‌های مثبت نامتناسبی دریافت کنند.

جنسیت معلم نیز ممکن است الگوهای نمره‌دهی را شکل دهد. برای مثال، معلمان زن ریاضی در یک مطالعه کلیشه‌های ضمنی ضعیف‌تری نسبت به برتری پسران در ریاضیات در مقایسه با معلمان مرد داشتند. این انتظارات کلیشه‌ای ضعیف‌تر با شیوه‌های نمره‌دهی عادلانه‌تر مطابقت داشت.

### پیامدها و اثرات بلندمدت
نمره‌دهی دارای سوگیری جنسیتی می‌تواند بر مسیرهای تحصیلی و نتایج بلندمدت دانش‌آموزان تأثیر بگذارد.

#### پیشرفت تحصیلی
در برخی بسترها، سوگیری به نفع دختران با بهبود پیشرفت تحصیلی نسبت به پسران مرتبط بوده است. با این حال، سوگیری به‌طور یکنواخت به نفع دختران نیست. پژوهش‌هایی از شیلی نشان داد که نمره گرفتن بیش از حدِ استحقاق به‌طور مداوم، ممکن است برخی دختران را به کاهش تلاش تحصیلی خود سوق دهد که تأثیری منفی بر پیشرفت بلندمدت، به‌ویژه در دروس زبان دارد.

#### توسعه سرمایه انسانی
پیامدهای بلندمدت در زمینه‌های STEM مستند شده است. نمره‌دهی سوگیرانه که در ریاضی و علوم به نفع پسران است، می‌تواند دختران را از ثبت‌نام در دوره‌های پیشرفته دلسرد کند و در نهایت بر انتخاب رشته دانشگاهی و نتایج بازار کار تأثیر بگذارد.

## تلاش‌های معاصر و نگرانی‌های نوظهور
طبق گزارش برنامه توسعه ملل متحد (UNDP)، سوگیری جنسیتی یک مسئله جهانی پایدار باقی مانده است. سازمان‌های بین‌المللی مانند یونسکو (UNESCO) و UNDP از **اقدامات آموزشی تحول‌آفرین جنسیتی** (gender-transformative practices) حمایت می‌کنند که هدف آن‌ها به چالش کشیدن هنجارهای جنسیتی و نابرابری‌های گسترده‌تر است. این رویکردها بر به رسمیت شناختن گروه‌های به حاشیه رانده شده، احترام به هویت‌های متنوع و ارائه آن‌ها به شیوه‌هایی که توانمندسازی را ترویج کند، تأکید دارند. با این حال، تحلیل سیاست‌های موجود نشان می‌دهد که در حالی که بسیاری از ابتکارات بر رفع سوگیری‌های مؤثر بر زنان و دختران تمرکز دارند، ممکن است پوشش کمتری از سایر هویت‌های جنسیتی به حاشیه رانده شده ارائه دهند.

پیشرفت‌هایی در مواد آموزشی، به‌ویژه برنامه‌های درسی چاپی مستند شده است. مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۹ توسط ون دایک و همکاران نشان داد که کتاب‌های درسی اخیر بهبودهای قابل‌اندازه‌گیری را در بازنمایی جنسیتی نسبت به نسخه‌های قبلی نشان می‌دهند. از نظر کمی، عدم بازنمایی تاریخی چهره‌های زن تا حد زیادی با برابری عددی جایگزین شده است. از نظر کیفی، نابرابری‌های مربوط به نقش‌های حوزه عمومی در برابر خصوصی و تصویرسازی زنان عمدتاً در اصطلاحات رابطه‌ای به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته است.

یک نگرانی نوظهور شامل استفاده فزاینده از هوش مصنوعی (AI) در آموزش و پتانسیل سوگیری جنسیتی الگوریتمی است. سوگیری الگوریتمی به مکانیسم‌هایی اشاره دارد که نابرابری‌های جنسیتی موجود در سیستم‌ها را ترکیب و تقویت می‌کنند. اوکانر و همکاران استدلال کرده‌اند که اگرچه هوش مصنوعی می‌تواند سوگیری‌های سیستمی را بازتولید کند، اما همچنین می‌تواند به‌طور عمدی برای کاهش آن‌ها طراحی شود. با ادغام فزاینده هوش مصنوعی در سیستم‌های آموزشی جهانی، یین و همکاران تأکید می‌کنند که این سیستم‌ها نیازمند «طراحی دقیق و بازبینی دقیق» همراه با تلاش‌های مشترک ذینفعان هستند تا اطمینان حاصل شود که سوگیری‌های سیستمی را کدگذاری و تداوم نمی‌بخشند.

## منابع

رده:برابری جنسیتی
رده:جنسیت‌زدگی