مرحب یهودی

**مرحب یهودی** با نام کامل **مَرحَب بن اَبی‌زَینَب** (به عربی: مرحب بن أبی زینب) که در برخی منابع تاریخی اسلامی با نام **مرحب بن الحارث** یا **مرحب یهودی** شناخته می‌شود، یکی از نامدارترین سواران و جنگجویان یهودی خیبر بود. او فرمانده یهودیان در غزوه خیبر در سال ۷ هجری قمری (۶۲۸ میلادی) به‌شمار می‌رفت و صاحب قلعه‌ای استوار در منطقه نطاة خیبر بود که به نام او مشهور است.

## نَسَب و خاستگاه
مورخان دربارهٔ اصل و نسب مرحب اختلاف نظر دارند. ابن حجر عسقلانی در شرح‌حال زینب بنت الحارث، که خواهر یا برادرزاده مرحب بود از نسب اسرائیلی او یاد کرده است؛ بر این اساس مرحب از بنی‌اسرائیل بوده است. در مقابل ابن هشام بر این باور بود که مرحب از قبیله حِمیَر یمنی‌تبار بوده است.

## ویژگی‌ها
مرحب مردی بلندقامت، شجاع، ثروتمند و اهل شعر بود. او را «سرور یهودیان» می‌خواندند و در قصری در منطقه نطاه می‌زیست. بر شمشیر خود این عبارت را حک کرده بود:

ضربه‌های او در میدان نبرد چنان هراس‌انگیز بود که دیاربکری در این باره نوشته است: «هیچ‌کس از مسلمانان توان مقاومت در برابر او در جنگ را نداشت.»

## غزوه خیبر
غزوه خیبر در سال ۶۲۸ میلادی (۷ هجری قمری) میان مسلمانان به رهبری پیامبر اسلام و یهودیان ساکن واحه خیبر در شمال مدینه رخ داد. مرحب فرمانده سپاه یهود در این نبرد بود.

### پیشگویی دربارهٔ مرگ مرحب
روایت شده است که دایه مرحب — و به روایتی دیگر، مادرش — کاهنه‌ای بود که پیش‌بینی کرده بود قاتل مرحب مردی است که با نام‌های شیر رجزخوانی می‌کند. مقریزی این روایت را چنین نقل کرده است: «مادر مرحب کاهنه بود و گفت: ای مرحب در جنگ با مردی که با نام «حیدره» رجز می‌خواند روبرو مشو، چرا که او قاتل توست.» همچنین روایت شده که مرحب در شب پیش از کشته شدنش خواب دید که شیری او را درید.

### روز نبرد
هنگامی که علی بن ابی‌طالب پرچم را برگرفت و بر باروهای خیبر ایستاد و یهودیان را به عدل فرا خواند، مرحب با آراستن کامل جنگ‌افزار از قلعه بیرون آمد و این رجز را خواند:

علی بن ابی‌طالب در پاسخ رجز خواند:

سپس علی ضربه‌ای بر سر مرحب فرود آورد که خوذ و جمجمه او را شکافت و مرحب کشته شد. شیخ مفید در این باره نوشته است: «هیچ‌کس از مسلمانان نمی‌توانست با او روبرو شود، جز علی بن ابی‌طالب که او را در میدان نبرد کشت.» پس از مرگ مرحب، مقریزی نقل می‌کند که یک انصاری گفت: «مادر مرحب را دیدم که بر جنازه او گریه و زاری می‌کرد.»

### اختلاف روایات دربارهٔ قاتل مرحب
مورخان در تعیین هویت قاتل مرحب اختلاف نظر دارند:
* **علی بن ابی‌طالب**: این روایت مشهورتر است و مورد قبول صحیح مسلم، ابن اثیر، ابن عبدالبر، ابن حجر عسقلانی، ابن الوردی، محمدرضا و ابوالحسن ندوی است.
* **محمد بن مسلمه**: ابن اسحاق و موسی بن عقبه این روایت را برگزیده‌اند. بر اساس روایت ابن اسحاق، محمد بن مسلمه به پیامبر گفت: «من حاضرم با او بجنگم؛ من خونخواه برادرم هستم که دیروز کشته شد.» در این نقل، درختی بزرگ میان آن دو قرار گرفت و آنها شاخه‌های آن را با شمشیر می‌زدند تا در نهایت مرحب بر محمد بن مسلمه حمله کرد اما شمشیرش در سپر گیر کرد و محمد ضربه کاری بر او زد.

برخی منابع هر دو روایت را با هم آشتی داده و گفته‌اند که محمد بن مسلمه پاهای مرحب را از تن جدا کرد، سپس علی سرش را برید؛ و آنگاه هر دو بر سر غنیمت سلاح او نزد پیامبر دعوا کردند و پیامبر شمشیر، نیزه، خوذ و زره او را به محمد بن مسلمه بخشید.

## افراد دیگر خانواده مرحب
پس از کشته شدن مرحب، برادرش **یاسر** نیز از قلعه بیرون آمد و مبارز طلبید. زبیر بن عوام به مقابله او رفت و او را کشت. **[[زینب بنت الحارث]]** — که خواهر یا دختربرادر مرحب بوده است — پس از فتح خیبر، گوشت گوسفندی را برای پیامبر اسلام مسموم کرد تا انتقام کشته‌شدگان خویش از جمله مرحب را بگیرد. این رویداد در منابع اسلامی به تفصیل ثبت شده است. قصر مرحب یا حصن مرحب، دژی بر فراز تپه‌ای بازالتی در میان واحه شهر خیبر بود که مشرف بر نخلستان‌ها و خانه‌های گلی پایین‌دست است. این قلعه یکی از کهن‌ترین استحکامات نظامی در عربستان سعودی به‌شمار می‌رود و نامش برگرفته از مرحب است.

## منابع
* ندوی، ابوالحسن. *السیرة النبویة*. انتشارات ابن کثیر، دمشق. ص ۴۲۴.
* علی، جواد. *المفصل فی تاریخ العرب*. دار الساقی، ۲۰۰۱. ج ۱۸، ص ۳۵۴.
* مجلسی، محمدباقر. *[[بحار الأنوار]]*. انتشارات الوفاء، بیروت، ۱۹۸۳. ج ۲۱، ص ۹.
* ابن حجر عسقلانی. *الإصابة فی تمییز الصحابة*. دار الکتب العلمیة، بیروت. ج ۸، ص ۱۵۵.
* السهیلی. *الروض الأنف فی شرح السیرة النبویة لابن هشام*. دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۲۰۰۰. ج ۷، ص ۹۸.
* ابن کثیر. *البدایة والنهایة*. دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۸۸. ج ۴، ص ۲۱۵.
* البکری. *معجم ما استعجم*. عالم الکتب، بیروت، ۱۹۸۳. ج ۲، ص ۵۲۲.
* الدیاربکری. *تاریخ الخمیس فی أحوال أنفس نفیس*. دار صادر، بیروت. ج ۲، ص ۵۰.
* المقریزی. *إمتاع الأسماع*. دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۹۹۹. ج ۱۱، ص ۲۹۲.
* الحلبی، علی بن ابراهیم. *إنسان العیون فی سیرة الأمین المأمون*. دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۲۷ق. ج ۳، ص ۵۵.
* ابن حجر عسقلانی. *فتح الباری شرح صحیح البخاری*. دار المعرفة، بیروت، ۱۳۷۹ق. ج ۷، ص ۴۷۸.
* ابن الوردی، زین‌الدین. *تاریخ ابن الوردی*. دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۹۹۶. ج ۱، ص ۱۲۰.
* ابن منظور، جمال‌الدین. *مختصر تاریخ دمشق*. دار الفکر، دمشق، ۱۹۸۴. ج ۲۳، ص ۲۱۶.

## پیوند به بیرون
* غزوه خیبر
* علی بن ابی‌طالب
* خیبر
* قصر مرحب
* زینب بنت الحارث
رده:درگذشتگان ۶۲۸ (میلادی)
رده:نظامیان یهودی
رده:شاعران یهودی