اخراج فلسطینیان از لد و رمله

**اخراج فلسطینیان از لد و رمله** رویدادی در تیرماه ۱۹۴۸ (تیر ۱۳۲۷) بود که طی آن نیروهای نظامی اسرائیل دو شهر لد (لُدّ) و رمله را در جریان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین تصرف کردند و میان ۵۰٬۰۰۰ تا ۷۰٬۰۰۰ تن از ساکنان فلسطینی آنها را به‌زور بیرون راندند. این اخراج بخشی از اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان و نکبت بود و بزرگ‌ترین عملیات تبعید اجباری در سراسر جنگ ۱۹۴۸ به‌شمار می‌رود. در جریان این رویدادها صدها فلسطینی در کشتارهای گوناگون از جمله **کشتار لد** کشته شدند و شمار دیگری در آنچه گاه **راه‌پیمایی مرگ لد** نامیده می‌شود جان باختند. دو شهر یادشده بیرون از مرزهای دولت یهودی پیشنهادی در طرح تقسیم سازمان ملل (۱۹۴۷) و درون قلمرو دولت عربی پیشنهادی قرار داشتند، اما پس از تصرف به کشور نوبنیاد اسرائیل الحاق شدند و مهاجران یهودی در آنها اسکان یافتند.

این عملیات در چارچوب عملیات دنی و پس از پایان نخستین آتش‌بس جنگ انجام شد. هدف اسرائیل تأمین جاده تل‌آویو–بیت‌المقدس و خنثی‌سازی تهدید هنگ عربی اردن بود. اسحاق رابین فرمان اخراج ساکنان لد را امضا کرد. ساکنان رمله با اتوبوس بیرون برده شدند، اما مردم لد ناگزیر شدند در گرمای تابستان پیاده تا خطوط عربی راه بپیمایند. شماری از آوارگان بر اثر گرمازدگی و کم‌آبی در مسیر جان سپردند؛ برآوردها از چند ده تن تا ۵۰۰ نفر متغیر است. شمار زیادی از پژوهشگران از جمله ایلان پاپه این رویداد را نمونه‌ای از پاک‌سازی قومی توصیف کرده‌اند.

## پیشینه
### جنگ ۱۹۴۸ فلسطین

پس از سه دهه کشمکش میان یهودیان و عرب‌ها در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا، سازمان ملل متحد در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷ (۸ آذر ۱۳۲۶) به تقسیم این سرزمین به دو دولت یهودی و عربی رأی داد؛ لد و رمله بر پایه این طرح بخشی از دولت عربی بودند. جامعه یهودی طرح را پذیرفت اما رهبران عرب آن را رد کردند و جنگ داخلی میان دو گروه درگرفت. اقتدار بریتانیا فرو پاشید و در نخستین ۴٫۵ ماه جنگ، شبه‌نظامیان یهودی شهرهای مختلط اصلی را گرفتند و ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار فلسطینی آواره یا اخراج شدند.

در ۱۴ مه ۱۹۴۸ (۲۴ اردیبهشت ۱۳۲۷) قیمومت بریتانیا پایان یافت و اسرائیل استقلال خود را اعلام کرد. اردن، مصر، سوریه و عراق نیروهای خود را به فلسطین فرستادند. شش هفته نبرد بی‌سرانجام روی داد و سپس آتش‌بس چهار هفته‌ای برقرار شد. در این مدت نیروهای اسرائیلی تقویت شدند در حالی که طرف عربی از تحریم تسلیحاتی رنج می‌برد. با از سرگیری جنگ، حمله به لد و رمله آغاز شد.

### اهمیت راهبردی لد و رمله

پیشینه لد به هزاره ششم پیش از میلاد بازمی‌گردد و از کهن‌ترین شهرهای فلسطین است. رمله نیز در سده هشتم میلادی بنیاد نهاده شد و نزدیک به ۳ کیلومتر جنوب لد جای دارد. این دو شهر از نظر راهبردی بسیار مهم بودند زیرا در تقاطع راه‌های اصلی شمالی–جنوبی و شرقی–غربی فلسطین قرار داشتند. بزرگ‌ترین ایستگاه تقاطع راه‌آهن فلسطین و فرودگاه اصلی کشور (فرودگاه بن‌گوریون کنونی) در لد بودند و سرچشمه اصلی آب‌رسانی بیت‌المقدس ۱۵ کیلومتر دورتر واقع شده بود.

از آغاز درگیری‌ها در دسامبر ۱۹۴۷ جنگجویان یهودی و عربی در جاده‌های اطراف دو شهر به یکدیگر حمله می‌بردند. جغرافی‌دان اسرائیلی آرنون گولان می‌نویسد فلسطینیان راه ترابری یهودیان به بیت‌المقدس را در رمله بسته بودند و یهودیان ناگزیر شدند از مسیر جنوبی بهره بگیرند. اسرائیل در مه ۱۹۴۸ چند حمله زمینی و هوایی به رمله و لطرون انجام داد. داوید بن گوریون، نخست‌وزیر اسرائیل، به گفته بنی موریس نسبت به این دو شهر دچار وسواس شده بود؛ او در دفتر خاطراتش نوشت که باید نابود شوند و در ۱۶ ژوئن در نشست هیئت دولت از آنها به‌عنوان «دو خار» یاد کرد.

مرجع محلی عرب لد که رسماً تابع کمیته عالی عرب بود، اختیارات مدنی و نظامی را در دست گرفت. اسناد فرماندهی نظامی لد از آموزش‌های رزمی، ساخت موانع و سنگر، مصادره خودروها، مونتاژ زره‌پوش‌های مسلح به مسلسل و تلاش برای تهیه سلاح سخن می‌گویند. تا آوریل ۱۹۴۸ لد به مرکز تدارکات تسلیحاتی و هماهنگی امنیتی برای روستاهای پیرامون تبدیل شده بود.

### عملیات دنی
اسرائیل سپس عملیات دنی را برای تأمین جاده تل‌آویو–بیت‌المقدس و خنثی‌سازی تهدید هنگ عربی آغاز کرد. هنگ عربی اردن در رام‌الله و لطرون مستقر بود و شماری نیرو نیز در لد داشت. در ۷ ژوئیه ارتش اسرائیل ایگال آلون را فرمانده عملیات و اسحاق رابین را افسر عملیات کرد؛ هر دو پیش‌تر در پالماخ خدمت کرده بودند. عملیات بین ۹ ژوئیه (پایان نخستین آتش‌بس) و ۱۸ ژوئیه (آغاز دومین آتش‌بس) اجرا شد و در تاریخ‌نگاری اسرائیلی به «ده روز» شهرت دارد. موریس می‌نویسد ارتش اسرائیل بزرگ‌ترین نیروی خود تا آن زمان را گرد آورد: تیپ ۱۱ یفتاح، گردان‌های ۸۲ و ۸۹ تیپ هشتم زرهی، سه گردان پیاده‌نظام کریاتی و الکساندرونی؛ در مجموع نزدیک به ۶٬۰۰۰ رزمنده با حدود ۳۰ توپ.

### پدافند لد

در ژوئیه ۱۹۴۸ جمعیت لد و رمله روی‌هم ۵۰ تا ۷۰ هزار عرب فلسطینی بود که ۲۰ هزار تن آنان آوارگان یافا و جاهای دیگر بودند. چند شهر عربی دیگر از آوریل به دست یهودیان افتاده بود اما لد و رمله مقاومت کرده بودند. در ژانویه ۱۹۴۸ جان بگوت گلاب، فرمانده هنگ عربی، از شهرهای عربی فلسطین بازدید کرد و از جمله در لد و رمله ساکنان را به آماده‌سازی دفاعی تشویق نمود. هنگ عربی سیم خاردار و هر مقدار سلاح ممکن را توزیع کرد.

ولید خالدی، مورخ فلسطینی، می‌نویسد تنها ۱۲۵ سرباز از گروهان پنجم پیاده هنگ عربی در لد حضور داشتند و بقیه مدافعان غیرنظامیان مسلح بودند. بر پایه گزارش موریس، شماری از نیروهای هنگ عربی از جمله ۲۰۰ تا ۳۰۰ داوطلب بدوی از آوریل به لد و رمله آمده بودند. ملک عبدالله فرماندار نظامی برای هر دو شهر گماشت تا ادعای خود بر بخش‌هایی از فلسطین را نشان دهد، اما گلاب به او هشدار داد که هنگ عربی توان نگهداری شهرها را ندارد. در پی آن عبدالله دستور داد هنگ فقط موضع دفاعی بگیرد و بیشتر نیروها در شب ۱۱–۱۲ ژوئیه از لد بیرون رفتند.

## سقوط شهرها
### بمباران هوایی و تسلیم رمله

نیروی هوایی اسرائیل در شب ۹–۱۰ ژوئیه بمباران شهرها را آغاز کرد تا غیرنظامیان را به فرار وادارد. در رمله این شیوه کارساز شد: ساعت ۱۱:۳۰ روز ۱۰ ژوئیه ستاد عملیات دنی به ارتش گزارش داد «فرار گسترده و جدی از رمله» در جریان است. همان بعدازظهر ستاد به یکی از تیپ‌ها دستور داد خروج زنان، کودکان و سالمندان را تسهیل کند اما مردان در سن جنگ را بازداشت نگه دارد. همان روز ارتش اسرائیل فرودگاه لد را گرفت.

در ۱۱ ژوئیه نیروی هوایی اسرائیل اعلامیه‌هایی بر فراز هر دو شهر ریخت و خواستار تسلیم شد. رهبران اجتماع رمله به‌همراه نمایندگان سه خاندان برجسته عرب تسلیم را پذیرفتند. پس از آن اسرائیلی‌ها شهر را خمپاره‌باران کردند و حکومت نظامی برقرار ساختند. روزنامه نیویورک تایمز در آن هنگام نوشت تصرف رمله اوج دستاوردهای اسرائیل نوپا به‌شمار می‌رود.

خلیل وزیر که بعدها به سازمان آزادی‌بخش فلسطین پیوست و به ابوجهاد شهرت یافت، در دوازده‌سالگی همراه خانواده‌اش از رمله بیرون رانده شد. او گفت پیکرهای پراکنده در خیابان‌ها و میان خانه‌ها دید، از جمله پیکر زنان و کودکان.

### یورش موشه دایان به لد

بعدازظهر ۱۱ ژوئیه، گردان ۸۹ (زرهی) به فرماندهی سرهنگ‌دوم موشه دایان وارد لد شد. آنیتا شاپیرا، مورخ اسرائیلی، می‌نویسد این یورش به ابتکار خود دایان و بدون هماهنگی با فرمانده‌اش انجام شد. دایان با ستونی از جیپ‌ها به سرکردگی یک زره‌پوش مارمون-هرینگتون مجهز به توپ — که روز پیش از هنگ عربی به غنیمت گرفته شده بود — در روشنایی روز حمله کرد. به نوشته موریس، ستون از شرق تا غرب شهر پیش رفت و به هر چه حرکت می‌کرد تیراندازی کرد، سپس در امتداد جاده لد–رمله به پاسگاه‌های شبه‌نظامی شلیک نمود تا به ایستگاه راه‌آهن رمله رسید.

کنت بیلبی، خبرنگار نیویورک هرالد تریبیون که آن هنگام در شهر بود، نوشت: «ستون جیپ اسرائیلی با آتش تفنگ، مسلسل و توپ به لد هجوم آورد… پیکر مردان و زنان و حتی کودکان عرب در خیابان‌ها پراکنده بود.» یورش ۴۷ دقیقه به درازا کشید و بر پایه گزارش گردان ۸۹ میان ۱۰۰ تا ۱۵۰ فلسطینی کشته شدند؛ طرف اسرائیلی ۶ کشته و ۲۱ زخمی داد.

### تسلیم و اشغال لد
هرچند هیچ تسلیم رسمی در لد اعلام نشد، ساکنان با پرچم سفید به خیابان‌ها آمدند. غروب ۱۱ ژوئیه ۳۰۰ تا ۴۰۰ سرباز اسرائیلی وارد شهر شدند. اندکی پس از آن نیروهای هنگ عربی جاده لد–رمله را ترک کردند، هرچند شماری از سربازان در پاسگاه پلیس لد ماندند. با سپیده‌دم ۱۲ ژوئیه تقویت‌های بیشتر اسرائیلی رسیدند. بر پایه گزارش ارتش اسرائیل، گروه‌هایی از پیران و جوانان و زنان و کودکان در خیابان‌ها با پرچم سفید راه می‌رفتند و داوطلبانه به محل‌های بازداشت در مسجد و کلیسا می‌رفتند.

از بزرگان شهر خواسته شد سلاح‌ها را جمع کنند و آتش‌بس اعلام شود. هیئتی از بزرگان از جمله شهردار لد به پاسگاه پلیس رفت تا سربازان هنگ عربی محصور در آنجا را نیز به تسلیم ترغیب کند، اما آنها از پذیرش سر باز زدند و بر هیئت آتش گشودند؛ شهردار کشته و چند تن زخمی شدند.

## کشتار لد
### کشتار در مسجد دهمش
در ۱۲ ژوئیه سربازان اسرائیلی فرمان یافتند به هر کس که در خیابان دیده شود شلیک کنند. بنی موریس می‌نویسد ده‌ها بازداشتی غیرمسلح در مسجد دهمش کشته شدند. مورخ فلسطینی عارف العارف شمار کشته‌شدگان مسجد را ۱۷۶ تن برآورد کرده‌است. ایلان پاپه رقم ۲۵۰ کشته در مسجد را ذکر کرده و صالح عبدالجواد نیز شمار قربانیان مسجد را میان ۱۷۵ تا ۲۵۰ نفر تخمین زده‌است.

یکی از سربازان پیشین پالماخ به نام یرحمیئل کاهانوویچ در مصاحبه‌ای با سازمان «زوخروت» در حدود ۲۰۱۳ اعتراف کرد که یک موشک ضدزره پیات (PIAT) به درون مسجد شلیک کرده که موج انفجار آن افراد بسیاری را کشته‌است.

### تلفات
موریس می‌نویسد میان ساعت ۱۱:۳۰ و ۱۴:۰۰ روز ۱۲ ژوئیه «نزدیک به ۲۵۰» فلسطینی کشته شدند. عارف العارف مجموع کشته‌های لد در آن روز را ۴۲۶ نفر برآورد کرده که ۱۷۶ تن در مسجد بودند. در مجموع طی ۱۱ و ۱۲ ژوئیه میان ۲۹۰ تا ۴۵۰ فلسطینی و ۹ تا ۱۰ سرباز اسرائیلی کشته شدند.

هنگامی که تیراندازی پایان یافت پیکرها در خیابان‌ها و خانه‌های لد و در جاده لد–رمله پراکنده بودند. قرار بود صلیب سرخ از منطقه بازدید کند اما فرماندار نظامی اسرائیلی رمله دستور تعویق بازدید داد. ستاد عملیات دنی فرمان داد پیکرها پیش از بازدید ۱۴ ژوئیه جمع‌آوری شوند، ولی ظاهراً این کار انجام نشد.

## اخراج ساکنان
### فرمان اخراج
اسحاق رابین فرمان اخراج را امضا کرد. متن فرمان چنین بود: «۱. ساکنان لد باید سریع و بدون توجه به سن بیرون رانده شوند…»

موریس می‌نویسد داوید بن گوریون و فرماندهان ارتش عملاً بی‌مشورت هیئت دولت تصمیم می‌گرفتند. سیاست اخراج از جایی به جای دیگر متفاوت بود: به فلسطینیان مسیحی و دروزی غرب جلیل اجازه ماندن داده شد اما لد و رمله با اکثریت مسلمان تقریباً به‌طور کامل تخلیه شدند.

در ۱۲ ژوئیه نشستی در ستاد عملیات دنی با حضور بن‌گوریون، آلون و رابین برگزار شد. رابین دو روایت از آنچه رخ داد ارائه کرده‌است: در مصاحبه ۱۹۷۷ گفت آلون پرسید «با ساکنان چه کنیم؟» و بن‌گوریون با دست اشاره کرد و گفت «بیرونشان کنید!» (). در پیش‌نویس خاطراتش (۱۹۷۹) نوشت بن‌گوریون سخنی نگفت و فقط با حرکت دست اخراج را فهماند.

رابین در خاطراتش نوشت: «اخراج واژه‌ای سخت است. از نظر روان‌شناختی این یکی از دشوارترین عملیات ما بود. ساکنان لد داوطلبانه نرفتند.» همچنین نوشت برخی سربازان از مشارکت در تخلیه سر باز زدند.

### مداخله شطریت و شرتوک

بخور شطریت، وزیر امور اقلیت‌ها، بی‌خبر از نقشه اخراج در ۱۲ ژوئیه به رمله آمد و از دیدن عملیات تبعید شوکه شد. او به تل‌آویو بازگشت و با موشه شرتوک (شارت)، وزیر خارجه، ملاقات کرد. شرتوک سپس با بن‌گوریون دیدار کرد. سه مرد توافق نمودند هرکه بخواهد برود بتواند برود اما زنان، کودکان، سالمندان و بیماران نباید به‌زور اخراج شوند و به کلیساها و دیرها آسیب نرسد — از مساجد سخنی نرفت. بن‌گوریون این دستورالعمل را به ستاد کل ارتش فرستاد و آنها ساعت ۲۳:۳۰ — یعنی ده ساعت پس از صدور فرمان اخراج — به ستاد عملیات دنی رساندند. موریس می‌نویسد شرتوک گمان می‌کرد توانسته اخراج را متوقف کند، حال آنکه عملیات پیش‌تر آغاز شده بود.

### اخراج از رمله
هزاران تن از ساکنان رمله بین ۱۰ تا ۱۲ ژوئیه پیاده یا با کامیون و اتوبوس شهر را ترک کردند. ارتش اسرائیل از خودروهای خود و خودروهای مصادره‌شده عرب‌ها برای جابه‌جایی ساکنان بهره گرفت. بیشتر آنان با اتوبوس تا القباب برده شدند و از آنجا پیاده تا خطوط هنگ عربی در لطرون و صلبیت رفتند.

### اخراج از لد (راه‌پیمایی مرگ لد)
ساکنان لد وسیله نقلیه نداشتند و ناگزیر شدند پیاده راه بپیمایند. آنان ۶ کیلومتر تا بیت‌نبالا و سپس ۱۱ کیلومتر تا برفیلیا را در دمای ۳۰ تا ۳۵ درجه سانتی‌گراد طی کردند در حالی که هر آنچه توانسته بودند بردارند حمل می‌کردند. از آنجا هنگ عربی بیشتر آوارگان را به اردوگاه آوارگان رام‌الله رساند که نزدیک به ۵۰ کیلومتر فاصله داشت.

تیپ ۱۱ یفتاح فرمان داشت هر ساعت، جواهر، پول یا شیء ارزشمندی را از آوارگان بستاند.

رابین در خاطراتش نوشت: «آلون و من مشورت کردیم. موافق بودم که باید ساکنان را بیرون راند. آنها را پیاده به سوی جاده بیت‌حورون فرستادیم با این فرض که هنگ عربی ناگزیر خواهد شد از آنها نگهداری کند و بدین‌ترتیب بار تدارکاتی توان رزمی‌اش را کاهش دهد.»

#### تلفات راه‌پیمایی
شمار کسانی که در راه‌پیمایی جان سپردند نامشخص است و برآوردها بسیار متفاوت‌اند. موریس می‌نویسد «چند نفر و شاید ده‌ها تن» از کم‌آبی و فرسودگی مردند. عارف العارف شمار کشته‌های مسیر را ۵۰۰ نفر و نمر الخطیب ۳۳۵ نفر برآورد کرده‌اند. نور مصالحه رقم ۳۵۰ را ذکر می‌کند. گلاب پاشا نوشت: «هرگز کسی نخواهد دانست چند کودک در راه مردند.»

گواهان عینی گزارش دادند برخی آوارگان به دلیل امتناع از واگذاری اموالشان به سربازان اسرائیلی کشته شدند.

## غارت
در جریان عملیات تصرف و اخراج، غارت اموال فلسطینیان در مقیاسی گسترده از سوی ارتش اسرائیل سازمان‌دهی شد. در لد ۱٬۸۰۰ کامیون برای بردن غنائم به‌کار رفت. دفتر خاطرات بن‌گوریون نیز از افسری یاد می‌کند که گردانش را برای شرکت در غارت به رمله آورد.

## پیامدها
اخراج ساکنان لد و رمله نزدیک به یک‌دهم کل نکبت را تشکیل داد. هر دو شهر پس از تصرف نام‌های عبری «لود» و «رملا» گرفتند و مهاجران یهودی — بیشتر از آسیا و شمال آفریقا — در خانه‌های خالی‌مانده اسکان داده شدند تا هم کمبود مسکن جبران شود و هم بازگشت ساکنان پیشین ناممکن گردد. تا اواسط اکتبر ۱۹۴۸ تنها نزدیک به ۲٬۰۰۰ فلسطینی در هر دو شهر باقی مانده بودند — برخی سالمندان و بیماران، شماری مسیحی و کسانی که برای کار نگه داشته شده بودند.

ایلان پاپه و دیگر پژوهشگران رویدادهای لد و رمله را پاک‌سازی قومی خوانده‌اند. موریس نیز نوشته‌است هدف از تصرف شهرها «برانگیختن هراس و فرار غیرنظامیان» بود.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* اللد، ۹–۱۳ تموز/یولیو ۱۹۴۸ در دانشنامه تعاملی پرسش فلسطین

رده:جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل
رده:مهاجرت دسته‌جمعی فلسطینی‌ها در سال ۱۹۴۸
رده:کشتارهای مرتکب‌شده توسط اسرائیل
رده:راه‌پیمایی‌های اجباری
رده:اسحاق رابین
رده:لاد
رده:تاریخ رمله
رده:مختصات در ویکی‌داده