محیط زیست عربستان سعودی

پادشاهی عربستان سعودی که پوشیده از بیابان است، از نظر جغرافیایی بزرگ‌ترین کشور در خاورمیانه است. علاوه بر این، ۶۵ درصد از کل جمعیت کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و ۴۲ درصد از تولید ناخالص داخلی آن را تشکیل می‌دهد. عربستان سعودی سابقه قوی در فعالیت‌های زیست‌محیطی ندارد؛ بنابراین، با افزایش جمعیت و رشد فعالیت‌های صنعتی، مسائل زیست‌محیطی یک چالش واقعی برای این کشور ایجاد می‌کند.

فقدان سیاست زیست‌محیطی را می‌توان با وابستگی شدید به نفت مرتبط دانست. عربستان سعودی چهارمین مصرف‌کننده بزرگ نفت در جهان است، در حالی که بیستمین اقتصاد بزرگ و چهل و یکمین جمعیت بزرگ جهان را دارد. به دلیل استفاده شدید از سوخت‌های فسیلی، عربستان سعودی با مشکلات زیست‌محیطی متعددی مواجه شده است. شهرنشینی و استانداردهای بالای زندگی به آلودگی زمین، آب و هوا کمک می‌کند. کشاورزی و مصرف بیش از حد منابع طبیعی باعث جنگل‌زدایی و بیابان‌زایی می‌شود.

به همین ترتیب، صنعت نفت عربستان سعودی به مصرف انرژی یارانه می‌دهد و انتشار دی‌اکسید کربن را افزایش می‌دهد. این مسائل زیست‌محیطی باعث ایجاد انواع مشکلات سلامتی از جمله آسم و سرطان می‌شود. برخی اقدامات زیست‌محیطی مانند ساخت صنعت انرژی تجدیدپذیر در حال انجام است. سیاست‌ها و برنامه‌هایی نیز برای تضمین پایداری محیط زیست در حال تدوین هستند.

## پیشینه
بندانگشتی|نقشه عربستان سعودی
عربستان سعودی دارای بزرگ‌ترین ذخایر شناخته‌شده نفت در جهان است. این موضوع ثروت فراوانی برای کشور ایجاد کرده و عربستان را به بزرگ‌ترین صادرکننده نفت جهان تبدیل کرده است. استخراج نفت اولویت بالاتری نسبت به سیاست‌های زیست‌محیطی دارد. هرچند نفت از نظر محیط‌زیست پایدار نیست، عربستان سعودی در مبارزه با تغییرات اقلیمی اقداماتی انجام داده است. این پادشاهی در سال ۱۹۹۲ نخستین قانون محیط‌زیست خود را با عنوان قانون ریاست هواشناسی و حفاظت محیط‌زیست تصویب کرد. این اقدام با هدف تشویق به آگاهی زیست‌محیطی و ایجاد قوانین پایدار انجام شد. علاوه بر این، عربستان سعودی و سایر کشورهای عربی در تلاش هستند تا مجموعه‌ای از قراردادهای بین‌المللی محیط‌زیستی را ایجاد کنند. تنها عربستان سعودی هجده پیمان امضا کرده و سی و نه توافق‌نامه محیط‌زیستی را تصویب کرده است. شاخص عملکرد محیط‌زیستی عربستان سعودی ۵۵٫۳ است. این شاخص مقیاسی استاندارد بین‌المللی است که ۱ پایین‌ترین و ۱۰۰ بالاترین عملکرد زیست‌محیطی را نشان می‌دهد و سلامت محیط‌زیست و پایداری اکوسیستم را اندازه‌گیری می‌کند. در میان کشورهای خاورمیانه، عربستان سعودی در رتبه نهم شاخص عملکرد محیط‌زیستی قرار دارد.

## چالش‌های زیست‌محیطی
### آلودگی
#### آلودگی نفتی
بندانگشتی|تولید نفت در عربستان سعودی
عربستان سعودی، به عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده نفت در اوپک، در تأثیرات زیست‌محیطی عظیم مرتبط با حفاری نفت نقش دارد. این شامل شکست هیدرولیکی، نشت نفت و آلودگی هوا می‌شود. عربستان سعودی در شدیدترین نشت نفت جهان، یعنی نشت نفت جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، نقش داشت. تأثیرات زیست‌محیطی ناشی از نشت نفت طولانی‌مدت و اغلب برگشت‌ناپذیر است. نشت نفت در جنگ خلیج فارس مستقیماً بر خط ساحلی عربستان سعودی تأثیر گذاشت. در حالی که تحقیقات اولیه تأثیرات بلندمدت ناچیزی را نشان داد، مطالعات اخیر نشان می‌دهد که نفت در زیستگاه‌های اقیانوسی باقی می‌ماند. تداوم نفت بر روابط اکوسیستم و معیشت همه حیوانات دریایی تأثیر می‌گذارد. نشت نفت در ساحل خلیج فارس، سمیت خط ساحلی عربستان سعودی را افزایش داد. در طول پیامدهای اولیه، فقط نفت قابل مشاهده از خلیج فارس حذف شد. بقیه نشت نفت در ۲۵ سال گذشته در اقیانوس باقی مانده است و به مقادیر بالای هیدروکربن در محیط زیست کمک می‌کند. باتلاق‌های نمکی عربستان سعودی برای بازیابی از نشت‌های گذشته دوران سختی را پشت سر گذاشته‌اند. پوشش ضخیم نفت، تنوع زیستی و ترکیبات شیمیایی بسیاری از زیستگاه‌های مرتبط با اقیانوس را به‌طور دائم تغییر داده است. جبران این آسیب زیست‌محیطی دهه‌ها طول خواهد کشید.

فراوانی منابع نفتی در عربستان سعودی موجب ترویج شیوه‌های مصرف بی‌رویه انرژی در سراسر کشور شده است. دولت با ارائه یارانه‌ها مصرف انرژی را تشویق می‌کند. در حال حاضر، این یارانه‌ها بیش از هر رژیم دیگری بوده و سالانه معادل ۴۳ میلیارد دلار آمریکا است. انرژی ارزان موجب مصرف بیش از حد انرژی می‌شود و به نرخ بالای مصرف نفت در داخل کشور دامن می‌زند. آب و هوای گرم و خشک خاورمیانه نیز باعث استفاده گسترده از سیستم‌های تهویه مطبوع برای کنترل دما می‌شود. مصرف برق و انتشار دی‌اکسید کربن هر سال افزایش می‌یابد.

#### آلودگی شهری
شهرنشینی باعث آلودگی زمین، آب و هوا می‌شود. مناطق شهری به‌طور فزاینده‌ای به آب شیرین‌شده بیشتر و بخش آب رو به رشد نیاز دارند. کارخانه‌های نمک‌زدایی از گازهای گلخانه‌ای استفاده می‌کنند و بسیار ناکارآمد هستند. فرایند استخراج نفت نیز با انتشار میزان بالای دی‌اکسید کربن به آلودگی هوا کمک می‌کند. انتشار بیش از حد گازهای گلخانه‌ای باعث تخریب لایه ازن و افزایش دمای جهانی می‌شود.

زندگی دریایی و اکوسیستم‌های اقیانوسی نیز توسط شهرنشینی تهدید می‌شوند. ساخت و ساز در خطوط ساحلی ناشی از پروژه‌های مسکونی و گردشگری، میزان فاضلاب تصفیه نشده رها شده در اقیانوس و زباله‌های اضافی در شهرها را افزایش می‌دهد. ساخت و ساز و فعالیت‌های انسانی منجر به آسیب به صخره‌های ساحلی و افزایش اسیدیته اقیانوس می‌شود. رواناب‌های شهری و کشاورزی اغلب با رهاسازی زباله‌های تصفیه نشده، آب‌ها را آلوده می‌کنند.
بندانگشتی|جده، عربستان سعودی
آلودگی خاک ناشی از هر دو عامل حفاری نفت و شهرنشینی است. شهر جده و سایر مناطق شهری با مشکلات ترافیک سنگین مواجه‌اند که منجر به آلودگی کنار جاده‌ها و انتشار بالای کربن می‌شود. سطح بالای زندگی در عربستان سعودی استفاده از حمل‌ونقل مبتنی بر سوخت‌های فسیلی را تشویق می‌کند. این کشور هنوز بخش حمل‌ونقل عمومی مشخص و جامعی ایجاد نکرده است، بنابراین حمل‌ونقل خصوصی سهم عمده‌ای در آلودگی هوا دارد. علاوه بر این، استفاده از خودرو و زندگی شهری موجب افزایش خطرناک فلزات سنگین در خاک شهری می‌شود. این فلزات برای انسان و گیاهان مضر هستند، زیرا آلودگی خاک مانع رشد گیاهان شده و در صورت بلعیده شدن سمی است.

شهرهای عربستان سعودی با افزایش دما از تهویه مطبوع برای حفظ دمای خنک در داخل خانه استفاده می‌کنند. در حال حاضر، عربستان سعودی به دلیل افزایش گرما در این کشور، بیشترین سهم مصرف برق خانگی را از دستگاه‌های تهویه مطبوع دارد. مطالعات، افزایش دما را تقریباً ۳ درجه سانتیگراد نشان می‌دهند. درجه سانتیگراد در ۴۰ سال گذشته تا افزایش میزان استفاده از سیستم‌های تهویه مطبوع و تقاضای برق ناشی از آن. گزارش ارزیابی پنجم IPCC بیان می‌کند که با انتشار بالای گازهای گلخانه‌ای، دمای عربستان سعودی در سال ۲۰۸۰ به ۵ تا ۷ درجه سانتیگراد خواهد رسید. درجه سانتیگراد بالاتر از دهه 2000. شهرهای ساحلی نسبت به شهرهای ساحلی خلیج فارس حساسیت کمتری به تغییرات دارند. مناطق شمالی و شهرهایی مانند الجوف، حائل، قاسم، سکاکه، بریده و عرعر با نرخ دمای بالاتری روبرو هستند. این افزایش قابل توجه دما بر همه جنبه‌های زندگی تأثیر می‌گذارد. جمعیت عربستان سعودی تغییرات اقتصادی مانند کاهش سالانه ۱٫۳ درصدی تولید ناخالص داخلی عربستان سعودی را تجربه خواهد کرد که در درازمدت به ۵٫۴ درصد افزایش خواهد یافت. میزان مرگ و میر نیز به دلیل افزایش دما افزایش خواهد یافت. تجزیه و تحلیل ریسک اقلیمی گروه ۲۰ بیان می‌کند که اگر مسیر کربن بالای عربستان سعودی ادامه یابد، منجر به تغییرات دما و سطح دریا، مشکلات جنگلداری و آلاینده‌های آب خواهد شد که بر تلاش‌های اقتصادی مانند کشاورزی، شیلات، زیرساخت‌ها و گردشگری تأثیر می‌گذارد.

تکنولوژی کنترل دما در عربستان سعودی اهمیت بالایی دارد، با توجه به دمای متوسط خانوارها و سبک معماری خانه‌ها. خانه‌های بزرگ ویلایی نیاز به دستگاه‌های تهویه مطبوع در بیشتر اتاق‌های بزرگ خود دارند. ۷۳ درصد مردم عربستان سعودی از تهویه مطبوع بیش از ده ساعت در روز، در تمام طول سال استفاده می‌کنند و بخش عمده‌ای از این افراد دستگاه‌ها را به‌طور مداوم روشن نگه می‌دارند تا در ماه‌های تابستان با دماهای کشنده مقابله کنند. رابطه بین افزایش مصرف برق و بالا رفتن دما قابل پیش‌بینی است، اما مقابله با آن برای کشور دشوار است زیرا مشکل رو به وخامت گذاشته و برای زندگی راحت اکثر شهروندان نیاز به استفاده بیشتر از تهویه مطبوع وجود دارد. عربستان سعودی تلاش کرده است با ارتقای استانداردهای دستگاه‌های تهویه، وضع کدهای ساختمانی و برنامه‌های عمومی برای افزایش آگاهی نسبت به مصرف انرژی این مسائل را کنترل کند.

### جنگل‌زدایی و بیابان‌زایی
شهرنشینی، گسترش کشاورزی و مصرف انرژی در جنگل‌زدایی نقش دارند. چوب منبع طبیعی اصلی مورد استفاده در جوامع محلی است. مطالعات نشان می‌دهد که چوب اغلب توسط افرادی که در خانه‌های روستایی و سنتی زندگی می‌کنند، به‌طور ناکارآمد استفاده می‌شود. جمعیت رو به رشد عربستان سعودی ناامنی غذایی را افزایش می‌دهد. در عوض، جنگل‌ها با نرخ بالاتری برای ایجاد فضای بیشتر برای کشاورزی از بین می‌روند. جنگل‌زدایی هم به صورت قانونی و هم غیرقانونی رخ می‌دهد. تحقیقات در مورد حفاظت از جنگل‌ها نشان می‌دهد که اقدامات کمی برای کاهش سرعت جنگل‌زدایی در حال انجام است.
بندانگشتی|صحرای عربستان سعودی
پیش‌بینی می‌شود افزایش دمای جهانی، بیابان‌زایی را در عربستان سعودی تسریع کند. بیابان‌زایی تأثیرات متنوعی بر جمعیت این کشور خواهد داشت. بیابان‌زایی، گسترش مناطق مسکونی را محدود می‌کند و مانع از دسترسی کشاورزان خرده‌پا به زمین‌ها می‌شود. بخش رو به رشد کشاورزی صنعتی به بیابان‌زایی کمک می‌کند. کشت تک‌محصولی انبوه، فرآیندهای خاک را مختل کرده و خاک‌های حاصلخیز را از مواد مغذی تهی می‌کند. گسترش کشاورزی صنعتی، منابع کمیاب آب موجود برای کشاورزان عربستان سعودی را به‌طور نامناسبی مصرف می‌کند. این عمل، زمین‌های حاصلخیز طبیعی را از آب تهی می‌کند و منجر به بیابان‌زایی نیز می‌شود.

### فرسایش ساحلی
چرخه‌های کربن می‌توانند به افزایش سطح دریاها و دیگر تغییرات فیزیکی در محیط زیست کمک کنند. انتقال بالای کربن بین توده‌های آب باعث افزایش سطح دریاها در سواحل عربستان سعودی می‌شود. همراه با افزایش سطح دریاها در سواحل، شواهدی از فرسایش ساحلی و تغییر الگوهای طوفان نیز مشهود است. در نتیجه افزایش سطح دریاها، مناطق ساحلی استان‌های جده، ینبع، رابغ و جیزان دچار سیلاب می‌شوند که به دلیل موقعیتشان در ساحل غربی عربستان سعودی، در کنار دریای سرخ، بیشترین آسیب‌پذیری را نسبت به سیلاب و فرسایش ساحلی دارند.

به‌طور خاص، در جده، در نوامبر ۲۰۰۹ و دوباره در سال ۲۰۲۲، این شهر به دلیل تغییرات الگوهای آب و هوایی شامل رعد و برق و باران شدید، سیل را در امتداد ساحل تجربه کرد. از کل محدوده ساحلی جده، مناطق سیل‌زده از ۸٫۳ تا ۱۳۹۸ کیلومتر مربع متغیر است. جده چشم‌اندازی مسطح‌تر دارد که آن را در برابر افزایش سطح دریا آسیب‌پذیرتر می‌کند.

مساحت مناطقی در ساحل غربی جده که هم سطح دریا هستند ۱۶۵ کیلومتر مربع و مساحت مناطق بالاتر از سطح دریا ۴۴۰۵ کیلومتر مربع است.

از نظر زیرساخت‌ها در جده، زیرساخت‌های سبز، جاده‌ای/ساختمانی و همچنین صنعتی تحت تأثیر افزایش سطح دریا قرار نگرفته‌اند و این منطقه را تا حدودی از افزایش سطح دریا در امان نگه داشته‌اند. تحقیق در مورد سطح دریا و کاربری زمین می‌تواند به دلیل دشواری پیش‌بینی تغییرات آینده که دقیق و سازگار با یکدیگر باشند، و همچنین جمع‌آوری داده‌های گسترده و قابل اعتماد، چالش‌برانگیز باشد.

## اقدام زیست‌محیطی
### انرژی تجدیدپذیر
تا سال ۲۰۰۹، هیچ برنامه‌ای برای تشویق به کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی وجود نداشت. اگرچه دولت یارانه‌هایی برای مصرف نفت ارائه می‌دهد، مصرف بی‌سابقه نفت باعث شده سیاست‌ها به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر گرایش پیدا کنند. اوج مصرف برق، زمانی که استفاده زیاد از انرژی باعث خاموشی می‌شود، از نگرانی‌های رایج شهروندان عربستان سعودی است. این نگرانی ضرورت برنامه‌ریزی برای منابع جایگزین انرژی به منظور حمایت از جمعیت را افزایش می‌دهد. مصرف گسترده نفت پایدار نیست و این آگاهی اخیراً بازاری جدید برای انرژی‌های تجدیدپذیر و تحقیقات بیشتر در زمینه راهکارهای پاک ایجاد کرده است. پژوهشگران برنامه‌هایی برای کمک به عربستان سعودی در انتقال به انرژی‌های تجدیدپذیر تدوین می‌کنند. به همین دلیل، عربستان سعودی از نظر پتانسیل انرژی خورشیدی در جهان رتبه ششم را دارد.
بندانگشتی|لوگوی شرکت آرامکو عربستان
برخلاف کاهش کلی انرژی، سازمان دولتی آرامکو عربستان سعودی مایل به ایجاد یک بخش انرژی خورشیدی است. عربستان سعودی هدف ایجاد ۴۱ گیگاوات نیروگاه انرژی تجدیدپذیر را دارد که این کشور را به عنوان صادرکننده پیشرو انرژی خورشیدی قرار می‌دهد. در حال حاضر، این کشور ۱۷ مگاوات انرژی خورشیدی تولید می‌کند و راه درازی تا رسیدن به این هدف در پیش دارد. انرژی‌های برق‌آبی و آبی نیز به عنوان جایگزین‌هایی برای انرژی‌های منتشرکننده کربن مورد بحث قرار گرفته‌اند. اخیراً، و به ویژه در سال ۲۰۱۹، عربستان سعودی تعدادی توافق‌نامه برای اجرای پروژه‌های بادی عظیم به عنوان بخشی از برنامه خود برای ادغام ۵ گیگاوات انرژی بادی در شبکه خود امضا کرد.

نگرانی‌ها در مورد ناکارآمدی و هزینه، عربستان سعودی را از روی آوردن به انرژی‌های تجدیدپذیر باز می‌دارد. هزینه‌های بلندمدت برای شیوه‌های سازگار با محیط زیست کم است. با این حال، توسعه‌دهندگان اغلب محدودیت‌های زیست‌محیطی را در طول توسعه نفت نادیده می‌گیرند. عربستان سعودی می‌تواند انتشار دی‌اکسید کربن را کاهش داده و استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر را تشویق کند. دغدغه امنیت انرژی، حرکت به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر را تقویت می‌کند. ثروت فعلی حاصل از فراوانی نفت و فشار سازمان‌های بین‌المللی می‌تواند بخش انرژی را به سمت سیاست‌های پایدار تشویق کند.  منابع طبیعی محدود هستند. گذار از پایداری داوطلبانه به مقررات زیست‌محیطی اجباری می‌تواند عربستان سعودی را به سمت شیوه‌های سازگار با محیط زیست سوق دهد.  در چارچوب چشم‌انداز 2030 عربستان سعودی، عربستان سعودی تصمیم دارد عرضه انرژی تجدیدپذیر خود را 30 درصد افزایش دهد. این امر قرار است با همکاری شرکت برق شانگهای محقق شود. 

شرکت برق ACWA قطب اصلی انرژی‌های تجدیدپذیر است که دفتر مرکزی آن در عربستان سعودی قرار دارد. ACWA در زمینه تولید برق، نمک‌زدایی از آب و کارخانه‌های تولیدی فعالیت می‌کند تا انرژی تجدیدپذیر و آب نمک‌زدایی شده ارزان‌تری را به عنوان بخشی از بخش انرژی خصوصی به عربستان سعودی بیاورد.

## جستارهای وابسته
* چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی

## منابع


رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده