شمایل‌نگاری گوتاما بودا در لائوس و تایلند

**شمایل‌نگاری گوتاما بودا در لائوس و تایلند** به سنت بازنمایی گوتاما بودا در هنر بوداییِ سرزمین‌های لائوس و تایلند گفته می‌شود؛ سنتی که در آن، حالت بدن، پوشش، ویژگی‌های تنانه و به‌ویژه ژست‌های دست، هر یک به رویدادی از زندگی و آموزه‌های بودا اشاره دارند. این شمایل‌نگاری در چارچوب ترواده شکل گرفته و در محیط فرهنگیِ جنوب شرقی آسیا، به‌ویژه در هنر دینی لائوسی و تایلندی، به یکی از پایدارترین شیوه‌های بازنمایی بودا بدل شده است.

در این سنت، پیکرهٔ بودا بازنماییِ طبیعی‌گرایانه از چهرهٔ تاریخی او نیست، بلکه تصویری آرمانی و قدسی از او به‌شمار می‌آید. از این‌رو، پیکره‌های بودا برای پیروان آیین بودا تنها آثار هنری نیستند، بلکه ابزار نیایش، نذر و پیوند با امر قدسی نیز به‌شمار می‌روند. در کنار این، هر حالت و هر مودرا در این سنت معنای شناخته‌شده‌ای دارد و برای بوداییان یادآور بخشی از سیر زندگی، روشنیدگی و آموزش‌های بوداست.

سنت شمایل‌نگاری بودا در لائوس و تایلند از الگوهای کهن هندی مایه گرفته، اما در گذر زمان ویژگی‌های بومی یافته است. صورت‌بندی منسجم و مدونِ این الگوها در روزگار جدید، به‌ویژه از سدهٔ نوزدهم میلادی، با کوشش راهبان و اندیشمندان دربار سیام استوارتر شد و بسیاری از حالت‌های شناخته‌شدهٔ امروزین در همین دوره تثبیت شدند.

## درآمد

در شمایل‌نگاری بوداییِ لائوس و تایلند، هر پیکرهٔ بودا باید بر پایهٔ مجموعه‌ای از هنجارهای دیداری ساخته شود؛ هنجارهایی که به ویژگی‌های تنانه، آرایش جامه، وضعیت ایستادن، نشستن یا خوابیدن، و نیز ژست‌های دست مربوط می‌شوند. این هنجارها تنها جنبهٔ زیبایی‌شناختی ندارند، بلکه برای پیروان بودیسم حامل معنای آیینی‌اند و هر حالت، رویدادی از زندگی بودا یا بخشی از آموزه‌های او را به یاد می‌آورد.

برای بسیاری از بوداییان، تصویر درستِ بودا گونه‌ای اقنوم یا تجلی روحانیِ او شمرده می‌شود و از همین رو، پیکره‌ها در نیایش، پیشکش و آیین‌های روزانه جایگاهی پررنگ دارند. این پیکره‌ها قرار نیست شباهت تاریخیِ دقیق با چهرهٔ بودا داشته باشند، زیرا تصویری هم‌روزگار با زندگی او در دست نیست و کهن‌ترین بازنمایی‌های شناخته‌شده، چند سده پس از زندگی او پدید آمده‌اند. با این همه، در نگاه دینی، هر پیکره نمایندهٔ حقیقت آرمانیِ بوداست و در زنجیره‌ای از بازنمایی‌های قدسی جای می‌گیرد.

در سنت هنریِ بودایی، از پدیدآورندهٔ پیکره انتظار می‌رود که هنگام آفرینش اثر در حالت سامادی باشد تا بتواند این چهرهٔ آرمانی را در ذهن خویش مجسم کند. با آنکه سبک‌های هنری و سنت‌های محلیِ گوناگونی در بازنمایی بودا پدید آمده‌اند، اصل‌های بنیادینِ شمایل‌نگاری همچنان پابرجا مانده‌اند.

## پیشینه و شکل‌گیری
دامنهٔ حالت‌های بدن و ژست‌های دستِ بودا در سده‌های نخستین تاریخ بودیسم، عمدتاً در هند، شکل گرفت و از حدود سدهٔ پنجم پیش از میلاد تا سدهٔ پنجم میلادی دگرگونی‌های چشمگیری را از سر گذراند. در آغاز این روند، بودا اغلب با دست راستِ بالا آمده در حالت برکت‌بخشی نمایش داده می‌شد، اما تا پایان امپراتوری گوپتا، الگوهای نشستهٔ مراقبه‌ای و دیگر حالت‌ها نیز استوار شدند.

گونهٔ شمایل‌نگارانه‌ای که از سارناث و هنر بوداییِ دورهٔ گوپتا به جنوب شرقی آسیا رسید، از چند جهت با نمونه‌های پیشین، از جمله در هنر یونانی و بودایی، تفاوت داشت؛ از آن میان می‌توان به پایین‌افتادن نگاه، جامهٔ چسبانِ بی‌چین و تناسب‌های متفاوت بدن اشاره کرد. این دگرگونی‌ها در سرزمین‌های ترواده‌باور، از جمله سری‌لانکا، لائوس و تایلند، به پایهٔ شکل‌گیری سنت‌های محلی بدل شد.

با گسترش بودیسم از هند به دیگر سرزمین‌ها، گونه‌های بومیِ بازنمایی بودا پدید آمدند. در لائوس و تایلند، این سنت تا سدهٔ نوزدهم میلادی به‌صورت رسمی و نظام‌مند تدوین نشده بود و صورت‌بندی نوین آن در پی پروژه‌های نوسازیِ جهان بودایی پدید آمد. یکی از چهره‌های کلیدی در این روند، شاهزاده و راهب سیامی پرامانوچیت چینوروت، پسر راما یکم، بود که در سال ۱۸۱۴ به سرپرستی وات فو در بانکوک گماشته شد.

به درخواست راما سوم، او رساله‌ای مصور با نام *Pathama Sambodhikatha* تدوین کرد و در آن ۴۰ حالت گوناگونِ بودا را شرح داد و به تصویر کشید. برخی از این حالت‌ها، مانند «بودا در حال نخ‌کردن سوزن»، در شمار نوآوری‌های این دوره بودند، هرچند با ارجاع به روایات زندگی بودا توجیه می‌شدند. تصویرهای او بعدتر به صورت نگاره‌های مفرغیِ کوچک در معبد وات پو در بانکوک ساخته شدند و الگوی بسیاری از تصویرهای بوداییِ جدید قرار گرفتند.

## ویژگی‌های تنانهٔ بودا

متن دیگا نیکایا، از متون کهن زبان پالی، فهرستی از ۳۲ نشانهٔ تنانهٔ بودا به دست می‌دهد. برخی از این نشانه‌ها رنگی شاعرانه دارند، مانند «پاهایی همانند آهو» یا «قوزک‌هایی چون صدفِ گرد»، و برخی دیگر روشن‌تر و عینی‌ترند، مانند کف پای هموار، پاشنه‌های برجسته، انگشتان کشیده و باریک، و رشته‌مویی میان دو ابرو. هرچند لازم نیست همهٔ این ویژگی‌ها در هر پیکره دیده شوند، بسیاری از آن‌ها در سنت شمایل‌نگارانه جایگاهی معیار یافته‌اند.

از شناخته‌شده‌ترین ویژگی‌های بودا، برجستگی بالای سر یا *اوشنیشا* است که گاه همچون زبانه یا نوک‌تیزگی و گاه تنها به صورت برآمدگیِ کوچک بازنمایی می‌شود. چهرهٔ بودا نیز معمولاً آرام، با نگاه فروافتاده و لبخندی بسیار کم‌رنگ ساخته می‌شود.

ویژگی برجستهٔ دیگر، نرمه‌گوش‌های کشیده است که در سنت تفسیری، یادگار زندگی شاهزادگیِ پیشینِ او دانسته می‌شود؛ هنگامی که زیورهای سنگین بر گوش می‌آویخت. این نشانه در دوره‌های بعد بیشتر به نماد خرد و وارستگی بدل شد.

## حالت‌های بدن و پوشش
بودا در هنر لائوسی و تایلندی معمولاً در یکی از چهار حالت اصلی بازنمایی می‌شود: نشسته، ایستاده، در حال راه‌رفتن و خوابیده. در حالت نشسته، سه گونهٔ اصلی شناخته می‌شود: حالت قهرمانانه یا *ویراسانه*، حالت الماسی یا *وجراسانه* که همان حالت نیلوفری است، و حالت نشستن بر کرسی یا *پرالامباناسانه*. در حالت ایستاده، دو پا می‌توانند کنار هم باشند یا یک پا اندکی پیش گذاشته شود؛ در حالت راه‌رفتن، پیکره جنبش را القا می‌کند؛ و در حالت خوابیده، پیکره معمولاً به پری‌نیروانا، یعنی واپسین مرحلهٔ روشنیدگیِ بودا پیش از مرگ، اشاره دارد.

پیکرهٔ بودا تقریباً همیشه با جامهٔ رهبانی نشان داده می‌شود؛ جامه‌ای از همان سنخ که بهکشوها نیز بر تن می‌کنند. این جامه یا هر دو شانه را می‌پوشاند یا به‌صورت باز، شانه و سینهٔ راست را آشکار می‌گذارد. جامه در این سنت نماد فروتنیِ بوداست، زیرا او زندگی شاهزادگی را ترک کرد و در جست‌وجوی روشنیدگی، جامه‌ای ساده برگزید.

در برخی پیکره‌ها، جامه نازک، نیمه‌شفاف یا به‌گونه‌ای موج‌دار نمایش داده می‌شود تا نیروی روحانیِ برخاسته از بودا را القا کند. همچنین در بسیاری از معابد، بر پیکره‌های بودا جامه‌های واقعی پوشانده می‌شود و این جامه‌ها در جشن‌ها و آیین‌های مهم نو می‌شوند. بازنمایی بودا با پوشش شاهانه نیز وجود دارد، اما در قیاس با پوشش رهبانی بسیار کم‌یاب است.

## مودراها

مهم‌ترین بخش شمایل‌نگاری بودا را ژست‌های دست یا مودراها تشکیل می‌دهند. این ژست‌ها در سراسر جهان بودایی معناهای شناخته‌شده‌ای دارند و هنگامی که با حالت بدن همراه می‌شوند، بازنمایی کامل‌تری از رویداد یا آموزه‌ای خاص از زندگی بودا به دست می‌دهند. در سنت لائوسی و تایلندی، شش مودرای اصلی بیش از همه اهمیت دارند.

### لمس زمین
*بومی‌سپرشه مودرا*، یا حالت «فراخواندن زمین به گواهی»، حالتی است که در آن دست راست بر زانوی راست قرار می‌گیرد و انگشتان رو به پایین‌اند، در حالی که دست چپ در دامن و در حالت مراقبه قرار دارد. این حالت در سنت تایلندی با نام *ปางมารวิชัย* نیز شناخته می‌شود و به پیروزی بودا بر ماره، یعنی نیروی بازدارندهٔ روشنیدگی، اشاره دارد. این مودرا رایج‌ترین گونهٔ بازنمایی بوداست.

### مراقبه
*دیانا مودرا* حالتی است که در آن هر دو دست با کفِ رو به بالا در دامن قرار می‌گیرند. این ژست معمولاً با پیکرهٔ نشسته همراه است و نمایانگر تمرکز ذهنی و مهار درون، به‌عنوان گامی ضروری در راه روشنیدگی، دانسته می‌شود.

### بخشایش
*وردا* یا *وارانا مودرا* حالتی است که در آن دست راست رو به پایین قرار می‌گیرد، کف دست به سوی بیننده باز است و انگشتان کشیده‌اند. این ژست بیشتر در پیکره‌های ایستاده دیده می‌شود و می‌تواند نشانهٔ بخشیدن برکت یا پذیرفتن پیشکش باشد.

### بی‌باکی
*ابهیا مودرا* با بالا بودن یک یا دو دست، کفِ رو به بیرون و انگشتان رو به بالا شناخته می‌شود. این ژست معنای بی‌باکی در برابر دشواری یا فراخواندن دیگران به آرامش و هراس‌نداشتن را دارد. در سنت تایلندی، اگر تنها دست راست بالا باشد، گاه به «آرام‌کردن جانوران» تعبیر می‌شود و اگر هر دو دست بالا باشند، «بازداشتن خویشان» نام می‌گیرد.

### استدلال و توضیح
*ویتارکه مودرا* از نظر جایگاه دست به *ابهیا مودرا* نزدیک است، با این تفاوت که سرانگشت شست و اشاره به هم می‌رسند. این ژست می‌تواند با دست راست یا چپ، اما نه با هر دو دست، اجرا شود و نشانهٔ استدلال، آموزش یا توضیح آموزه‌هاست. از این رو، گاه به‌صورت نمادین، دعوت به صلح نیز دانسته می‌شود.

### به‌گردش‌درآوردن چرخ دارما
*دهرماچکره مودرا* حالتی است که در آن دو دست در برابر سینه قرار می‌گیرند و هر دو در وضعی نزدیک به *ویتارکه مودرا* هستند، به‌گونه‌ای که انگشتان دست چپ بر کف دست راست تکیه دارند. این مودرا به نخستین خطابهٔ بودا اشاره دارد؛ زمانی که «چرخ دارما» را به گردش درآورد. از این رو، این حالت در قیاس با دیگر ژست‌ها کمتر دیده می‌شود، زیرا به رویدادی بسیار مشخص در زندگی او ارجاع می‌دهد.

## دگرگونی‌ها و حالت‌های فرعی
در گذر سده‌ها، از آمیزش و دگرگونیِ شش مودرای اصلی، حالت‌های فرعی و محلیِ بسیاری پدید آمدند. برای نمونه، «ابهیای دوگانه» که در آن هر دو دست به حالت بی‌باکی بالا آورده می‌شوند، از سدهٔ شانزدهم میلادی در لائوس و تایلند رواج یافت و بعدها در سراسر جنوب شرقی آسیا به یکی از شناخته‌شده‌ترین الگوهای بازنمایی بودا بدل شد.

بسیاری از این حالت‌های فرعی برای بازنمایی دقیق‌ترِ رویدادهای زندگی بودا ساخته شدند؛ مانند «بودا با کاسهٔ گدایی»، «بودا در حال دریافت انبه» یا «بودا در حال انجام معجزه». شماری از این نمونه‌ها نخست در میانمار پدید آمدند و سپس به لائوس و تایلند راه یافتند.

## حالت‌های شناخته‌شده در هنر تایلندی
در هنر تایلندی، برای پیکره‌های بودا مجموعهٔ بزرگی از حالت‌ها یا *پانگ*‌ها شناخته شده است و در منابع سنتی گاه شمار آن‌ها را ۸۰ حالت دانسته‌اند. با این همه، تنها بخشی از آن‌ها در بیشتر معابد و در بازنمایی‌های عمومی رواج گسترده دارند.

از مشهورترین این حالت‌ها می‌توان به «لیلا» یا بودای در حال راه‌رفتن اشاره کرد که در باور تایلندی با فرود آمدن بودا از آسمان پیوند یافته و شکل‌گیری آن را معمولاً به دورهٔ سوکوتای نسبت می‌دهند. «ماراویجایا» یا بودای پیروز بر ماره، همان حالت نشسته با دست راست رو به زمین است. «بودای مراقبه»، «بودای نیروانا» یا بودای خوابیده، و «ناگا پروک» که در آن بودای نشسته زیر حمایت ناگا قرار دارد، نیز از دیگر گونه‌های رایج‌اند.

رابطهٔ بعضی از این حالت‌ها با روزهای هفته نیز در سنت مردمیِ تایلند اهمیت دارد و برخی از آن‌ها برای زادروزِ افراد میمون و فرخنده شمرده می‌شوند.

## جایگاه آیینی و هنری
شمایل‌نگاری بودا در لائوس و تایلند تنها یک دستگاه نمادشناسانهٔ هنری نیست، بلکه بخشی از زندگی آیینی، معماری معابد، و حافظهٔ جمعیِ بوداییان این دو سرزمین را شکل می‌دهد. در این سنت، پیکرهٔ بودا در مقام محور دیداریِ فضای مقدس عمل می‌کند و زائران و نیایشگران با آن نه به‌مثابه شیء صرف، بلکه به‌عنوان حضور نمادین و قدسیِ بودا روبه‌رو می‌شوند.

از دیدگاه تاریخ هنر نیز این شمایل‌نگاری نمونه‌ای روشن از سازگاریِ میراث هندی با ذوق، اعتقاد و سنت‌های محلیِ جنوب شرقی آسیاست. تداوم این الگوها در معابد، موزه‌ها و آیین‌های معاصر نشان می‌دهد که شمایل‌نگاریِ بودا همچنان یکی از بنیادهای هویت دیداریِ بودیسمِ ترواده در لائوس و تایلند است.

## همچنین ببینید
* بودای
* تندیس‌های بودا در تایلند
* پیکرتراشی بودایی لائوس
* بازنمایی‌های بودایی که به‌آسانی با هم اشتباه گرفته می‌شوند
* سبک او تونگ

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* زندگی بودا در ۸۰ صحنه از معبد آننده، باگان، میانمار 
* تصویرهای بودا
* شمایل‌نگاری بودایی در تایلند
* تصویرهای بودا در تایلند بر پایهٔ روزهای هفته

رده:بوداگرایی در لائوس
رده:مقاله‌های دارای واژگان به زبان تای
رده:نمودهای فرهنگی گوتاما بودا
رده:شمایل‌نگاری بودایی
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده
رده:همه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبع