نوآوری کاربر

**نوآوری کاربر** به نوآوری توسط کاربران واسطه (مانند شرکت‌های کاربر) یا مصرف‌کنندگان نهایی (افراد یا جوامع کاربری) اشاره دارد و نه توسط تأمین‌کنندگان (تولیدکنندگان یا سازندگان). این مفهوم ارتباط نزدیکی با طراحی مشترک و هم‌آفرینی دارد و ثابت شده‌است که راه‌حل‌های نوآورانه‌تری نسبت به روش‌های مشاوره‌ای سنتی ایجاد می‌کند.

اریک فون هیپل، استاد دانشگاه صنعتی ماساچوست، و پژوهشگران دیگر دریافتند که بسیاری از محصولات و خدمات در واقع توسط کاربران در محل پیاده‌سازی و استفاده توسعه یافته یا دست‌کم بهبود یافته‌اند. این ایده‌ها سپس به شبکهٔ تأمین بازگردانده می‌شوند. دلیل این امر آن است که محصولات برای پاسخ‌گویی به گسترده‌ترین نیازها توسعه می‌یابند؛ هنگامی که کاربران فردی با مشکلاتی مواجه می‌شوند که اکثر مصرف‌کنندگان با آن‌ها روبه‌رو نیستند چاره‌ای جز توسعهٔ تغییرات اختصاصی در محصولات موجود یا ساخت محصولات کاملاً جدید ندارند. کاربران نوآور اغلب ایده‌های خود را با تولیدکنندگان به اشتراک می‌گذارند که به این فرایند «افشای آزاد» گفته می‌شود.

نوآوری کاربر همچنین نقش مهمی در نقد الگوی خطی نوآوری ایفا می‌کند. برخلاف این الگو که نوآوری را فرایندی یک‌سویه از پژوهش و توسعه به‌سوی کاربر نهایی می‌داند، نوآوری فرایندی غیرخطی است که در همهٔ مراحل رخ می‌دهد.

## تاریخچه
در سال ۱۹۸۶ اریک فون هیپل روش «کاربر پیشرو» (Lead user) را معرفی کرد که می‌توان از آن برای یادگیری نظام‌مند دربارهٔ نوآوری کاربر و کاربرد آن در توسعه محصول جدید بهره برد. در سال ۲۰۰۷ نوع خاص دیگری از کاربران نوآور با عنوان «مصرف‌کنندهٔ خلاق» (Creative consumer) معرفی شد. مصرف‌کنندگان خلاق کسانی هستند که یک محصول اختصاصی را تطبیق، اصلاح یا دگرگون می‌کنند به‌جای آنکه محصولات کاملاً جدیدی بسازند.

## مفهوم و مبانی نظری
نوآوری کاربر بر این مشاهده استوار است که بسیاری از محصولات و خدمات نه توسط تولیدکنندگان بلکه توسط کاربران نهایی در محل استفاده توسعه یافته‌اند. این ایده‌ها سپس به شبکهٔ تأمین بازمی‌گردند. از آنجا که محصولات برای پاسخ به گسترده‌ترین نیازهای ممکن طراحی می‌شوند، کاربرانی که با مشکلات خاص مواجه‌اند ناگزیر به ایجاد تغییرات یا ابداع محصولات جدید می‌شوند.

کاربران نوآور گاه شرکت‌های خود را برای تجاری‌سازی نوآوری‌هایشان تأسیس می‌کنند و بازارهای جدیدی ایجاد می‌کنند؛ فرایندی که «شکل‌گیری بازار به رهبری مصرف‌کننده» نامیده می‌شود. برای نمونه، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که برخی کاربران در ورزش‌های تخته‌ای نوآوری‌های خود را به سرمایه تبدیل کرده و شرکت‌هایی در ورزش‌هایی تأسیس کردند که به بازارهای جهانی تبدیل شدند.

## بُعد اجتماعی نوآوری کاربر
ایلکا تومی بر پایهٔ پژوهش دربارهٔ تحول فناوری‌های اینترنتی و نرم‌افزارهای متن‌باز بر این نکته تأکید کرد که کاربران ذاتاً موجوداتی اجتماعی هستند؛ بنابراین نوآوری کاربر نیز نوعی نوآوری توزیع‌شدهٔ اجتماعی و اجتماعی‌ـفنی است. به گفتهٔ تومی، کاربردهای کلیدی اغلب کاربردهای غیرعمدی هستند که جوامع کاربری با بازتفسیر و بازآفرینی معنای فرصت‌های فناورانهٔ نوظهور ابداع می‌کنند.

## نقد الگوی خطی نوآوری
وجود نوآوری کاربر، برای نمونه توسط کاربران روبات‌های صنعتی و نه سازندگان آن‌ها، بخش اصلی استدلال علیه الگوی خطی نوآوری است. بر اساس این الگو، نوآوری از پژوهش و توسعه سرچشمه می‌گیرد و سپس بازاریابی شده و به کاربران نهایی «انتشار» می‌یابد. اما در واقع نوآوری فرایندی غیرخطی است که در همهٔ مراحل صورت می‌گیرد.

## درجات نوآوری کاربر
نوآوری کاربر دارای درجات گوناگونی است: نوآوری در استفاده، نوآوری در خدمات، نوآوری در پیکربندی فناوری‌ها و سرانجام نوآوری در خود فناوری‌های نو. بیشتر نوآوری‌های کاربران در حوزهٔ استفاده و پیکربندی محصولات و فناوری‌های موجود متمرکز است و بخشی عادی از نوآوری بلندمدت به‌شمار می‌آید. با این حال فناوری‌های جدیدی که تغییر و نوآوری در آن‌ها برای کاربران نهایی آسان‌تر است و نیز کانال‌های ارتباطی نوین، امکان وقوع و تأثیرگذاری نوآوری کاربر را به‌مراتب افزایش داده‌اند.

## محیط‌های مجازی مشتری
پژوهش‌های اخیر بر انجمن‌های مبتنی بر وب تمرکز کرده‌اند که نوآوری کاربر (یا مشتری) را تسهیل می‌کنند. این انجمن‌ها که «محیط مجازی مشتری» (Virtual customer environment) نامیده می‌شوند به شرکت‌ها کمک می‌کنند تا در مراحل مختلف توسعهٔ محصول و نیز در دیگر فعالیت‌های ارزش‌آفرینی با مشتریان خود مشارکت کنند.

برای نمونه، شرکت ثردلس (Threadless) که تولیدکنندهٔ تی‌شرت است بر مشارکت اعضای انجمن‌های برخط در فرایند طراحی تکیه دارد. این انجمن شامل گروهی از طراحان داوطلب است که طرح‌ها را ارائه می‌دهند و به طرح‌های دیگران رأی می‌دهند. افزون بر معرفی رایگان، مشوق‌های مالی شامل جایزهٔ پایهٔ ۲٬۵۰۰ دلاری و درصدی از فروش تی‌شرت‌ها به طراحان ارائه می‌شود.

## نوآوری ۲٫۰ و جامعهٔ دانشی
توسعه و همگرایی فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌ویژه فناوری‌های سیار تحولات عمیقی را در شکل‌های اجتماعی پدیدآورده و شکل‌گیری جامعهٔ دانشی و دگرگونی الگوهای نوآوری را شتاب بخشیده‌است. الگوی نوآوری تولیدکننده‌محور در حال تبدیل شدن به الگوی نوآوری کاربرمحور است و نوآوری دارد فرایند دموکراتیزه‌شدن را تجربه می‌کند. در این چارچوب، کاربران و عموم مردم به عنوان اصلی‌ترین عاملان نوآوری مشارکت عمیق‌تری در فرایند نوآوری پیدا می‌کنند و مرزهای سنتی آزمایشگاه و فعالیت‌های نوآورانه از میان می‌رود.

## طراحی مشارکتی و هم‌آفرینی
نوآوری کاربر مفهومی نزدیک به طراحی مشارکتی و هم‌آفرینی است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که استفاده از روش‌های طراحی مشترک هنگام تولید پیشنهادها برای راه‌حل‌های حمل‌ونقل پایدار به نتایج نوآورانه‌تری نسبت به روش‌های مشاوره‌ای سنتی منجر می‌شود.

## جستارهای وابسته

* تکنیک‌های خلاقیت
* جمع‌سپاری
* بانک ایده
* طراحی باز
* طراحی مشارکتی
* توصرف‌کننده
* مطالعات علم و فناوری

## منابع

## پیوند به بیرون
* کتاب‌های اریک فون هیپل دربارهٔ نوآوری کاربر (تحت پروانهٔ کریتیو کامنز)
* نیویورک تایمز دربارهٔ نوآوری کاربر (۲۰۰۷)

رده:نوآوری
رده:واسط‌های کاربر
رده:مطالعات علم و فناوری