توافق‌نامه عادی‌سازی روابط اسرائیل و سودان

**توافق‌نامه عادی‌سازی روابط اسرائیل و سودان** توافقی است که در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۰ میان اسرائیل و سودان با میانجیگری ایالات متحده آمریکا اعلام شد و بر پایه آن دو کشور بر عادی‌سازی روابط خود توافق کردند. این توافق پس از امضای توافق‌نامه‌های مشابه امارات متحده عربی و بحرین با اسرائیل در سپتامبر ۲۰۲۰ در چارچوب پیمان ابراهیم به دست آمد. بر خلاف امارات و بحرین، سودان در جنگ‌های بزرگ اعراب و اسرائیل نیرو اعزام کرده بود و اسرائیل را دولتی دشمن می‌دانست. همچنین پایتخت سودان، خارطوم، در سال ۱۹۶۷ میزبان تصویب قطعنامه خارطوم با شعار «سه نه» بود.

در ۶ ژانویه ۲۰۲۱ سودان به‌طور رسمی بیانیه پیمان ابراهیم را در خارطوم و با حضور وزیر خزانه‌داری ایالات متحده استیون منوچین امضا کرد؛ هرچند برخلاف امارات و بحرین، سند متناظر دوجانبه با اسرائیل را امضا نکرد. در ۶ آوریل ۲۰۲۱ کابینه سودان لایحه لغو قانون تحریم اسرائیل مصوب ۱۹۵۸ را تصویب کرد و این تصمیم در نشست مشترک شورای حاکمیت انتقالی و کابینه در ۲۰ آوریل ۲۰۲۱ قطعیت یافت.

## پیشینه

سودان از جمله کشورهای عربی است که در جنگ‌های متعدد با اسرائیل شرکت داشته‌است. نیروهای سودانی در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل به پشتیبانی ارتش مصر و در جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷ به نبرد علیه اسرائیل اعزام شدند. در پایان جنگ شش‌روزه، قطعنامه خارطوم در بیانیه‌ای که به «سه نه» (به عربی: ) شهرت یافت اعلام شد: نه به صلح با اسرائیل، نه به شناسایی اسرائیل و نه به مذاکره با اسرائیل.

افزون بر این، نیروی هوایی اسرائیل در سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۲ به اهدافی در خاک سودان حمله کرد که گفته می‌شد محموله‌های تسلیحاتی ایران به سازمان حماس از آن مسیر عبور می‌کردند. سودان همچنین در دهه ۱۹۹۰ میزبان اسامه بن لادن در خارطوم بود (۱۹۹۱–۱۹۹۶).

### روابط پنهانی و تحولات نخستین
بر پایه منابع عبری، روابط پنهانی میان اسرائیل و سودان به اواخر دهه ۱۹۵۰ بازمی‌گردد؛ نیروهای موساد و افسران ارتش اسرائیل به شورشیان جدایی‌طلب سودان جنوبی کمک نظامی و پزشکی رساندند. موساد همچنین در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ از سازمان شورشی «آنیا-نیا» در برابر حکومت خارطوم پشتیبانی کرد.

در سال ۱۹۸۲ وزیر دفاع اسرائیل آریل شارون با رئیس‌جمهور سودان جعفر نمیری دیدار محرمانه‌ای داشت. سودان در عملیات موسی (۱۹۸۴–۱۹۸۵) و عملیات سلیمان نقش کلیدی ایفا کرد؛ هزاران یهودی اتیوپیایی از اردوگاه‌های آوارگان در سودان به اسرائیل منتقل شدند.

### گام‌های نخست به‌سوی عادی‌سازی
در اوایل ژانویه ۲۰۱۶ وزیر خارجه سودان ابراهیم غندور و رئیس‌جمهور عمر البشیر آمادگی خود را برای عادی‌سازی روابط با اسرائیل مشروط به لغو تحریم‌های اقتصادی آمریکا اعلام کردند.

در اوایل سپتامبر ۲۰۱۶ آشکار شد که اسرائیل از دولت آمریکا و کشورهای غربی خواسته‌است روابط خود با سودان را بهبود بخشند؛ زمینه این درخواست گسست روابط سودان با ایران در سال پیش از آن بود.

### دیدار نتانیاهو و البرهان
در فوریه ۲۰۲۰ نخست‌وزیر اسرائیل بنیامین نتانیاهو و رئیس شورای حاکمیت انتقالی سودان عبدالفتاح البرهان در اوگاندا دیدار کردند و بر آغاز روند عادی‌سازی روابط توافق کردند. ترتیب این دیدار را نجوا جداء الدم، دیپلمات سودانی و مشاور سیاسی رئیس‌جمهور اوگاندا یووری موسونی، فراهم کرده بود. وی در مه ۲۰۲۰ به کووید ۱۹ مبتلا شد و اسرائیل تیم پزشکی و تجهیزات به سودان فرستاد تا جان او را نجات دهد، اما تلاش‌ها بی‌نتیجه ماند و وی درگذشت. در همان ماه فوریه ۲۰۲۰ به هواپیماهای اسرائیلی اجازه پرواز بر فراز آسمان سودان داده شد.

### زمینه‌سازی نهایی
در اوت ۲۰۲۰ وزیر خارجه آمریکا مایک پمپئو به چندین کشور عضو اتحادیه عرب از جمله سودان سفر کرد. در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰ امارات و بحرین پیمان ابراهیم را با اسرائیل امضا کردند و نخستین کشورهای عربی پس از اردن (۱۹۹۴) بودند که با اسرائیل توافق صلح امضا کردند. گزارش‌ها حاکی بود که سودان و عمان نیز پس از انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا به این پیمان خواهند پیوست.

در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۰ ترامپ اعلام کرد که سودان را از فهرست کشورهای حامی تروریسم خارج خواهد کرد، به شرط واریز ۳۳۵ میلیون دلار غرامت قربانیان بمب‌گذاری سفارت‌های آمریکا در کنیا و تانزانیا (۱۹۹۸) و حمله به ناو یواس‌اس کول (۲۰۰۰)؛ در ۲۲ اکتبر وزیر اطلاع‌رسانی سودان اعلام کرد که این مبلغ واریز شده‌است.

در اواسط اکتبر ۲۰۲۰ ابوالقاسم برتوم، بازرگان سودانی، برای شتاب‌بخشیدن به روند عادی‌سازی به اسرائیل سفر کرد. در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۰ هیئتی اسرائیلی به سودان سفر کرد و با البرهان دربارهٔ عادی‌سازی روابط گفتگو کرد.

## اعلام توافق
در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۰ اسرائیل و سودان بر عادی‌سازی روابط توافق کردند. رئیس‌جمهور ترامپ، رئیس شورای حاکمیت سودان عبدالفتاح البرهان، نخست‌وزیر سودان عبدالله حمدوک و نخست‌وزیر اسرائیل بنیامین نتانیاهو در یک گفتگوی تلفنی مشترک شرکت کردند و متعاقب آن توافق را اعلام نمودند.

وزیر خارجه موقت سودان در همان روز در تلویزیون دولتی اعلام کرد که اجرای توافق منوط به تأیید شورای قانون‌گذاری انتقالی است که هنوز تشکیل نشده بود.

## مفاد توافق‌نامه
در بیانیه مشترک دولت‌های اسرائیل، سودان و ایالات متحده آمده بود: «رهبران بر عادی‌سازی روابط میان سودان و اسرائیل و پایان دادن به وضعیت جنگی میان دو کشور توافق کردند.» در ادامه بیانیه تصریح شده بود که «رهبران همچنین بر آغاز روابط اقتصادی و بازرگانی با تمرکز نخستین بر کشاورزی توافق کردند» و «هیئت‌هایی در هفته‌های آینده برای مذاکره دربارهٔ توافق‌نامه‌های همکاری در زمینه‌های فناوری کشاورزی، هوانوردی، مهاجرت و دیگر حوزه‌ها دیدار خواهند کرد.»

دولت سودان تأکید کرد که این توافق تنها مقدماتی است و برای لازم‌الاجرا شدن نیاز به تأیید پارلمان منتخب دارد.

### امضای بیانیه پیمان ابراهیم
در ۶ ژانویه ۲۰۲۱ سودان به‌طور رسمی بیانیه پیمان ابراهیم را در خارطوم امضا کرد. امضا با حضور استیون منوچین وزیر خزانه‌داری آمریکا انجام شد. با این حال سودان بر خلاف امارات و بحرین سند دوجانبه متناظر با اسرائیل را امضا نکرد. تا فوریه ۲۰۲۳ مذاکرات برای عادی‌سازی کامل همچنان ادامه داشت.

### لغو قانون تحریم اسرائیل
در ۶ آوریل ۲۰۲۱ کابینه سودان لایحه لغو قانون ۱۹۵۸ مربوط به تحریم اسرائیل را تصویب کرد. این تصمیم در ۲۰ آوریل ۲۰۲۱ با تأیید نشست مشترک شورای حاکمیت انتقالی و کابینه به‌طور رسمی لازم‌الاجرا شد.

### کمک‌های اقتصادی
اسرائیل حتی پیش از امضای رسمی توافق اعلام کرد که ۵ میلیون دلار به برنامه جهانی غذا سازمان ملل متحد برای ارسال گندم به سودان اختصاص خواهد داد.

## واکنش‌ها
### دولت‌ها
* : وزارت خارجه بحرین این اعلامیه را «گامی تاریخی دیگر در مسیر دستیابی به صلح، ثبات و رفاه در خاورمیانه» خواند.
* : فرانسوا-فیلیپ شامپین، وزیر امور خارجه کانادا، از عادی‌سازی روابط استقبال کرد و آن را «گامی مثبت به پیش» دانست که به ارتقای ثبات و امنیت در منطقه کمک می‌کند.
* : مقامات آلمان از توافق استقبال کردند و آن را «گام مهمی به‌سوی ثبات بیشتر و روابط صلح‌آمیزتر میان اسرائیل و همسایگان عرب آن» توصیف کردند.
* : رئیس‌جمهور عبدالفتاح سیسی از توافق میان دو کشور و تلاش‌های مشترک آمریکا، سودان و اسرائیل استقبال کرد.
* : وزارت خارجه ایران در توییتی انگلیسی اعلام کرد که سودان «باج» پرداخت کرده تا از فهرست کشورهای حامی تروریسم خارج شود و عادی‌سازی را «ساختگی» خواند.
* : رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین «محکومیت و رد» خود از این توافق را اعلام کرد و آن را مغایر با مصوبات نشست‌های سران عرب، ابتکار صلح عربی و قطعنامه ۱۵۱۵ شورای امنیت شورای امنیت سازمان ملل متحد دانست.

### سازمان‌ها و گروه‌های مخالف
حماس این توافق را «گناه سیاسی» خواند و گفت سودان با این اقدام «دشمن صهیونیست را به ارتکاب جنایات بیشتر علیه مردم فلسطین تشویق می‌کند.» گروه‌های اپوزیسیون و نهادهای مدنی سودانی نیز این اقدام را محکوم کردند.

## پیشینه یهودیان در سودان
جامعه یهودی خارطوم نخستین بار در ۱۹۱۸ به‌طور رسمی تأسیس شد و در ۱۹۲۶ کنیسه بزرگ خارطوم گشایش یافت. این کنیسه پس از درگذشت خاخام‌باشی سودان، شلومو ملکا، در ۱۹۴۹ به «اوهل شلومو» تغییر نام داد. جمعیت یهودیان سودان میان ۱۹۳۰ و ۱۹۵۰ نزدیک به ۱۰۰۰ نفر بود. از ۱۹۵۷ یهودیان سودان را به‌سوی اسرائیل، آمریکا و کشورهای اروپایی ترک کردند. کنیسه اوهل شلومو در ۱۹۸۶ فروخته و تخریب شد و اکنون ساختمان بانک ملی سودان در محل آن قرار دارد.

## جستارهای وابسته
* پیمان ابراهیم
* درگیری عرب‌ها و اسرائیل

## پیوند به بیرون
* بیانیه مشترک ایالات متحده، جمهوری سودان و دولت اسرائیل در تارنمای کاخ سفید

## منابع

* 
* 
* 

رده:معاهده‌های اسرائیل
رده:معاهده‌های سودان
رده:روابط اسرائیل و ایالات متحده آمریکا
رده:روابط ایالات متحده آمریکا و سودان
رده:روند صلح اسرائیل-اعراب
رده:روابط بین‌الملل در ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:نخستین دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ
رده:اسرائیل در ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:رویدادهای اکتبر ۲۰۲۰ در آسیا
رده:اتحاد عربی–اسرائیلی
رده:معاهده‌های مصوب‌شده در ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:سودان در ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:رویدادهای اکتبر ۲۰۲۰ در ایالات متحده آمریکا
رده:بنیامین نتانیاهو