ابتکار شولتس ۱۹۸۸

**ابتکار شولتس ۱۹۸۸** یک طرح صلح بود که جرج پی. شولتس، وزیر امور خارجه ایالات متحده آمریکا، در آغاز سال ۱۹۸۸ برای حل‌وفصل درگیری اسرائیل و فلسطین پیشنهاد کرد. این طرح در پی شکست طرح صلح ریگان در اوایل دهه ۱۹۸۰ و آغاز انتفاضه اول در اواخر سال ۱۹۸۷ شکل گرفت و هدف آن برگزاری کنفرانس بین‌المللی صلح و ایجاد خودگردانی موقت فلسطینی در سرزمین‌های اشغالی بود.

شولتس پس از سفر به خاورمیانه در فوریه ۱۹۸۸ رسماً این طرح را ارائه کرد. بر پایه این ابتکار، کنفرانسی بین‌المللی با حضور اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد و همه طرف‌های درگیر برگزار می‌شد، مذاکرات بر پایه قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت و قطعنامه ۳۳۸ شورای امنیت پیش می‌رفت، و خودگردانی موقت سه‌ساله‌ای برای فلسطینیان برقرار می‌گردید. با وجود تلاش‌های گسترده دیپلماسی رفت‌وبرگشتی شولتس، این طرح نتوانست حمایت جدی طرف‌های درگیر را جلب کند و تنها دولت مصر به رهبری حسنی مبارک آن را تأیید کرد. دولت اسرائیل به دلیل اختلافات درونی میان لیکود و حزب کارگر اسرائیل به اجماع نرسید، دولت‌های اردن و سوریه با جزئیات طرح مخالفت کردند و سازمان آزادیبخش فلسطین نیز آن را رد کرد.

## پیشینه
### ابتکارهای صلح پیشین آمریکا
در سال ۱۹۷۸، رئیس‌جمهور آمریکا جیمی کارتر میانجی‌گری امضای پیمان کمپ دیوید میان نخست‌وزیر اسرائیل مناخم بگین و رئیس‌جمهور مصر انور سادات را بر عهده داشت. این پیمان دربرگیرنده پیمان صلح اسرائیل و مصر و «چارچوب صلح در خاورمیانه» بود. پیمان صلح روابط دو کشور را عادی‌سازی کرد، عبور آزاد کشتی‌های اسرائیلی از کانال سوئز را تضمین نمود، شبه‌جزیره سینا را غیرنظامی ساخت و به پایان اشغال شبه‌جزیره سینا توسط اسرائیل انجامید. «چارچوب صلح در خاورمیانه» خواستار ایجاد نهاد خودگردان فلسطینی بر پایه قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت و مذاکرات بیشتر میان اسرائیل، مصر و اردن بود، اما بدون مشارکت فلسطینیان تنظیم شده بود و بگین تصریح کرد که «به هیچ شرطی کشور فلسطینی تشکیل نخواهد شد.» در نتیجه سازمان آزادیبخش فلسطین آن را رد کرد و مذاکرات خودگردانی فلسطین میان اسرائیل، مصر و اردن پیشرفت چندانی نداشت.

در سال ۱۹۸۱، رونالد ریگان به ریاست‌جمهوری آمریکا رسید. دولت ریگان در آغاز، درگیری اسرائیل و فلسطین را جبهه‌ای فرعی از جنگ سرد در خاورمیانه می‌دید و اسرائیل را متحد آمریکا و سازمان آزادیبخش فلسطین را متحد شوروی می‌دانست. از این رو، تقویت توان نظامی اسرائیل و مهار سازمان آزادیبخش فلسطین را بر حل درگیری مقدم می‌شمرد. پس از تهاجم اسرائیل به لبنان در ۱۹۸۲ و واکنش‌های داخلی به ویرانی‌های محاصره بیروت، دولت ریگان نقش فعال‌تری به عنوان میانجی صلح ایفا کرد و طرح صلح ریگان را پیشنهاد داد که خودگردانی موقت فلسطینی و سرانجام فدراسیون با اردن را در نظر داشت. دولت اسرائیل به رهبری مناخم بگین فوراً آن را رد کرد و آن را «خطری جدی برای اسرائیل، امنیت و آینده‌اش» خواند. مجلس ملی فلسطین نیز پس از چند ماه بحث، طرح را رد کرد و خواستار کشور مستقل فلسطینی شد که بتواند به‌صورت برابر با اردن فدراسیون تشکیل دهد.

پس از شکست طرح ریگان، دولت آمریکا در اواسط دهه ۱۹۸۰ تلاش‌های میانجی‌گری خود را تا حد زیادی کنار گذاشت. در سال ۱۹۸۵ سازمان آزادیبخش فلسطین و دولت اردن توافقنامه اقدام مشترک فلسطینی-اردنی را بر پایه طرح ریگان اعلام کردند، اما این توافق از جمله به دلیل امتناع دولت‌های آمریکا و اسرائیل از مذاکره با هیئتی شامل اعضای سازمان آزادیبخش فلسطین شکست خورد. دیگر تلاش‌های صلح در آن دوره مانند توافقنامه پرز-حسین لندن و دیدارهای صلح عمیراو-حسینی نیز بدون مشارکت آمریکا انجام شدند و به نتیجه نرسیدند.

### آغاز انتفاضه اول
در اوایل دسامبر ۱۹۸۷، یک کامیون اسرائیلی به‌طور تصادفی با صف خودروهای فلسطینی در گذرگاه بیت حانون در شمال غزه برخورد کرد و چهار کارگر فلسطینی کشته شدند. این حادثه و شایعاتی مبنی بر عمدی بودن آن به عنوان انتقام از قتل یک فروشنده اسرائیلی در غزه چند روز پیش از آن، موجی از شورش و ناآرامی را در سرزمین‌های اشغالی فلسطین برانگیخت. تا اواسط ژانویه ۱۹۸۸ ناآرامی‌ها به قیام مردمی فلسطینیان علیه اشغال اسرائیل تبدیل شد که رهبری ملی متحد قیام (وابسته به سازمان آزادیبخش فلسطین) آن را هدایت می‌کرد و راهبرد نافرمانی مدنی شامل تحریم، امتناع از پرداخت مالیات، اعتصاب و تشکیل تعاونی‌ها و کلاس‌های درس زیرزمینی را پیش می‌برد. واکنش اسرائیل به قیام جنجال بین‌المللی برانگیخت؛ تا پایان ژانویه ۱۹۸۸ ده‌ها فلسطینی بر اثر تیراندازی نیروهای اسرائیلی کشته شده بودند و گزارش‌هایی از ضرب‌وشتم معترضان غیرمسلح منتشر شد.

## پیشامدها
هنگام وقوع حادثه کامیون در غزه، توجه سیاست خارجی دولت آمریکا بر نشست واشینگتن (۱۹۸۷) میان رئیس‌جمهور رونالد ریگان و رهبر شوروی میخائیل گورباچف متمرکز بود که در جریان آن پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد امضا شد. تا اواسط دسامبر ۱۹۸۷، دولت آمریکا دربارهٔ ناآرامی‌های فزاینده در سرزمین‌های اشغالی نسبتاً سکوت اختیار کرده بود، هرچند وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا به‌طور خصوصی از دولت اسرائیل خواست کاربرد مهمات جنگی علیه شورشیان را کاهش دهد. در اواخر دسامبر ۱۹۸۷ دولت آمریکا علناً رویکرد دولت اسرائیل را نقد کرد و در رأی‌گیری قطعنامه ۶۰۵ شورای امنیت سازمان ملل متحد رأی ممتنع داد.

در ۵ ژانویه ۱۹۸۸ ایالات متحده به قطعنامه ۶۰۷ شورای امنیت رأی موافق داد که نخستین رأی موافق آمریکا به قطعنامه‌ای انتقادی از اسرائیل از اوایل دهه ۱۹۸۰ بود. چند روز بعد جرج پی. شولتس سخنرانی کرد و خواستار برگزاری کنفرانس بین‌المللی صلح میان اسرائیل و دولت‌های عرب شد و گفت: «تمام پیشینه خاورمیانه نشان می‌دهد که خشونت — تروریسم، جنگ — کارساز نبوده‌است. این مذاکرات است که نتیجه می‌دهد.» تا اواخر ژانویه ۱۹۸۸، شولتس و وزارت امور خارجه بحث‌های درونی جدی‌تری دربارهٔ پیشنهاد یک ابتکار صلح تازه آغاز کرده بودند. به گزارش دیوید شیپلر از نیویورک تایمز، دولت آمریکا از سوی دولت مصر، دولت شوروی و حزب کارگر اسرائیل (که رهبر آن شیمون پرز وزیر امور خارجه اسرائیل بود) برای اقدام فعال‌تر در جهت صلح تحت فشار قرار داشت و همچنین نگرانی فزاینده‌ای دربارهٔ سیاست «زور، قدرت و ضرب‌وشتم» دولت اسرائیل برای سرکوب ناآرامی‌ها وجود داشت.

پیش از پایان ژانویه ۱۹۸۸، شولتس از رئیس‌جمهور مصر حسنی مبارک در واشینگتن میزبانی کرد تا دربارهٔ اوضاع خاورمیانه گفت‌وگو کنند. در جریان این دیدار، شولتس اظهار داشت که «متقاعد هستم مذاکره مستقیم و رودررو بهترین راه دستیابی به نتیجه است و ما هر مسیری از جمله کنفرانس بین‌المللی را برای رسیدن به آن نقطه دنبال خواهیم کرد.» شولتس همچنین با حنا سینیورا و فایز ابوراحمه، دو شخصیت میانه‌رو فلسطینی، دیدار کرد. آن‌ها از شولتس خواستند سازمان آزادیبخش فلسطین را در مذاکرات صلح مشارکت دهد و گفتند یاسر عرفات آمادگی مذاکره با دولت اسرائیل را دارد. شولتس در پاسخ اعلام کرد که سازمان آزادیبخش فلسطین نخست باید رسماً قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت و قطعنامه ۳۳۸ شورای امنیت را بپذیرد. سینیورا و ابوراحمه فهرستی شامل چهارده گام به شولتس ارائه دادند که از دولت اسرائیل خواسته می‌شد برای کاهش تنش‌ها بردارد، از جمله اجازه برگزاری انتخابات شهرداری در سرزمین‌های اشغالی، آزادی بازداشت‌شدگان از آغاز ناآرامی‌ها، لغو مالیات بر ارزش افزوده در سرزمین‌های اشغالی و جرم‌زدایی از تماس با سازمان آزادیبخش فلسطین. در اواخر ژانویه، شولتس همچنین با الیاکیم روبینشتاین، دبیر کابینه اسرائیل، و سیمخا دینیتز، رئیس سازمان جهانی صهیونیسم دیدار کرد. همچنین فیلیپ حبیب، دیپلمات آمریکایی که در مذاکرات پیمان کمپ دیوید شرکت داشت، از سوی دولت آمریکا به اردن اعزام شد تا با ملک حسین دیدار کند.

## آماده‌سازی ابتکار صلح جدید
تا اوایل فوریه ۱۹۸۸ رسانه‌ها گزارش دادند که شولتس در حال آماده‌سازی پیشنهاد رسمی یک ابتکار صلح جدید است. نیل لوئیس از نیویورک تایمز در ۲ فوریه به نقل از یک مقام آمریکایی ناشناس نوشت که ابتکار حول «نوعی ترتیبات موقت که به فلسطینیان سهمی در آینده‌شان بدهد» شکل خواهد گرفت. هاوارد روزنبرگ از آژانس تلگرافی یهود در ۳ فوریه گزارش داد که «با آنکه به‌طور گسترده گزارش شده ابتکار خواستار اقدامات خودگردانی محلی موقت برای فلسطینیان در کرانه باختری و نوار غزه است، هنوز شرح رسمی از سخنگویان وزارت خارجه یا کاخ سفید ارائه نشده‌است.» همچنین گزارش شد که ملک حسین اردن احتمالاً آمادگی پذیرش چنین ابتکاری را دارد، به‌ویژه از آن رو که دولت اردن نگرانی فزاینده‌ای داشت که ناآرامی‌ها به اردن — که میزبان جمعیت بزرگی از پناهندگان فلسطینی بود و رسماً بر کرانه باختری ادعای حاکمیت داشت — سرایت کند.

در اواسط فوریه، ریچارد مورفی، دستیار وزیر خارجه آمریکا در امور خاور نزدیک و جنوب آسیا، سفر رسمی به مصر و اسرائیل انجام داد. به گزارش دیوید لاندو از آژانس تلگرافی یهود، سفر مورفی تعیین‌کننده آن بود که آیا شولتس پیشنهاد خود را — که بر نسخه‌ای تسریع‌شده از پیمان کمپ دیوید استوار بود — ادامه خواهد داد یا نه. لاندو یادآور شد که این پیشنهاد از حمایت پرز و حزب کارگر برخوردار بود اما با مخالفت شامیر و لیکود روبه‌رو بود.

## مفاد ابتکار
شولتس پس از سفر به خاورمیانه در فوریه ۱۹۸۸ رسماً ابتکار صلح خود را ارائه کرد که شامل پنج بند اصلی بود:
# برگزاری کنفرانس بین‌المللی صلح در بهار ۱۹۸۸ با شرکت هر پنج عضو دائم شورای امنیت و تمام طرف‌های درگیر عربی-اسرائیلی، بدون اختیار تحمیل توافق بر طرفین؛
# استوار بودن مذاکرات بر قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت و قطعنامه ۳۳۸ شورای امنیت؛
# برگزاری دور مستقلی از مذاکرات میان اسرائیل و هیئت مشترک اردنی-فلسطینی دربارهٔ ایجاد خودگردانی موقت برای فلسطینیان در سرزمین‌های اشغالی؛
# آغاز مذاکرات دربارهٔ وضعیت نهایی سرزمین‌های اشغالی فلسطین پیش از اجرای خودگردانی موقت و تا پایان سال ۱۹۸۸؛
# دوره خودگردانی موقت فلسطینی سه سال به درازا بکشد و سپس وضعیت نهایی اجرا شود.

## واکنش‌ها و سرنوشت ابتکار
با وجود تلاش‌های گسترده دیپلماسی رفت‌وبرگشتی شولتس در بهار ۱۹۸۸، ابتکار او تا حد زیادی در جلب حمایت دولت‌های درگیر ناکام ماند.

### مصر
تنها دولت مصر به رهبری حسنی مبارک ابتکار شولتس را تأیید کرد.

### اسرائیل
دولت اسرائیل هرگز به اجماع دربارهٔ این ابتکار نرسید. درگیری تلخی میان اعضای کابینه از لیکود به رهبری نخست‌وزیر اسحاق شامیر — که با اندیشه کنفرانس بین‌المللی صلح و اصل «سرزمین در برابر صلح» مخالف بود — و اعضای حزب کارگر اسرائیل به رهبری وزیر امور خارجه شیمون پرز — که از ابتکار و اندیشه «گزینه اردنی» حمایت می‌کرد — درگرفت.

### اردن و سوریه
دولت‌های اردن به رهبری ملک حسین و سوریه به رهبری حافظ اسد هر دو اندیشه برگزاری کنفرانس بین‌المللی صلح را تأیید کردند، اما از حمایت جزئیات طرح شولتس خودداری کردند و دولت آمریکا را به اولویت دادن به خواسته‌های اسرائیل بر تلاش واقعی صلح متهم ساختند.

### فلسطینیان
فلسطینیان تنها به‌صورت حاشیه‌ای در مذاکرات مشارکت داشتند. هم سازمان آزادیبخش فلسطین و هم رهبری ملی متحد قیام با ابتکار مخالفت کردند، زیرا نمایندگی مستقیم فلسطینی در آن پیش‌بینی نشده بود و بیم آن داشتند که طرح به شتاب انتفاضه آسیب برساند.

## منابع

* 

رده:اسرائیل در ۱۹۸۸ (میلادی)
رده:ریاست‌جمهوری رونالد ریگان
رده:روابط بین‌الملل در ۱۹۸۸ (میلادی)
رده:روابط اسرائیل و ایالات متحده آمریکا
رده:فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
رده:انتفاضه اول
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده