سفال ایزنیک

**سفال ایزنیک** () یا **ظروف ایزنیک**، که نام خود را از شهر ایزنیک در آناتولی، محل ساخت آن گرفته است، نوعی سرامیک تزئین‌شده است که از ربع آخر قرن پانزدهم تا پایان قرن هفدهم تولید می‌شد. انگیزه ترک‌های عثمانی برای خلق ظروف ایزنیک، تقلید از اعتبار و ارزش نمادین ظروف چینی بود، نه طرح‌های تزئینی خاص آن. در حالی که منشأ مفهومی آنها در ظروف چینی آبی و سفید چینی نهفته است، طرح تزئینی آنها اقتباسی متمایز از سبک بین‌المللی تیموری در دوره عثمانی است. این اقتباس با تغییر از کیفیت بی‌روح نمونه اولیه به طرحی قوی‌تر و محدودتر مشخص می‌شود که با شدت و حس سه‌بعدی آن متمایز می‌شود. از نظر فناوری، این ظروف منحصر به فرد هستند و با روش‌های مورد استفاده برای سفالگری معاصر ایران و کاشی‌کاری معماری عثمانی متفاوتند. تصور می‌شود این فرایند تولید متمایز، اختراع سفالگران آناتولی باشد.

اِزنیک پیش از این مرکز تولید سفال‌های سادهٔ سفالی با تزئینات زیر لعابی بود، اما در سه‌ماههٔ آخر قرن پانزدهم، صنعتگران این شهر شروع به تولید سفال‌های با کیفیت بالا کردند که بدنهٔ آن از فریت‌ور ساخته شده و با رنگ آبی کبالت زیر لعاب شفاف بی‌رنگ سربی نقاشی می‌شد. این تغییر تقریباً مطمئناً نتیجهٔ دخالت فعال و حمایت دربار تازه تأسیس عثمانی در استانبول بوده است که ارزش زیادی برای چینی‌های آبی و سفید قائل بود.

در طول قرن شانزدهم، سبک تزئینات سفال‌ها به‌تدریج تغییر کرد و شکل آن‌ها آزادتر و روان‌تر شد. رنگ‌های جدیدی نیز وارد کار شدند. در ابتدا، فیروزه‌ای با سایهٔ تیرهٔ کبالت آبی ترکیب شد و سپس سایه‌های سبز کاج و بنفش کم‌رنگ نیز اضافه گردید. از میانهٔ قرن، سفال‌گران اِزنیک مقادیر زیادی کاشی زیر لعابی تولید کردند تا ساختمان‌های سلطنتی طراحی‌شده توسط معمار سنان را تزئین کنند. همزمان با تولید کاشی، رنگ قرمز بولهٔ بسیار مشخص جایگزین بنفش شد و سبز زمردی روشن جایگزین سبز مریم شد. از دههٔ آخر قرن، کیفیت به‌طور چشمگیری کاهش یافت و اگرچه تولید در قرن هفدهم ادامه یافت، طرح‌ها ضعیف بودند. آخرین بنای مهمی که با کاشی‌های اِزنیک تزئین شد، مسجد سلطان احمد (مسجد آبی) در استانبول بود که در سال ۱۶۱۶ تکمیل شد.

مجموعه سرامیک کاخ توپکاپی شامل بیش از ده هزار قطعه چینی است، اما تقریباً هیچ سفال ایزنیک وجود ندارد. بیشتر ظروف ایزنیک باقی مانده در موزه‌های خارج از ترکیه هستند، اما نمونه‌هایی از تولید کاشی این شهر در شهرهای متعددی در سراسر ترکیه، مانند استانبول، بورسا، ادرنه و آدانا وجود دارد. در استانبول، نمونه‌هایی از کاشی‌کاری ایزنیک را می‌توان در مساجد، مقبره‌ها، کتابخانه‌ها و ساختمان‌های کاخ، مانند مسجد رستم پاشا، مسجد سوکولو محمد پاشا، مقبره سلیم دوم در مجموعه ایاصوفیه و برخی از ساختمان‌های مجموعه کاخ توپکاپی مانند کاخ توپکاپی و کوشک بغداد مشاهده کرد.

## مرور کلی: نقش ظروف چینی
در دوره‌های اولیه، صنعتگران چینی از ظروف چینی آبی و سفید برای تقلید از سبک‌های سفالگری و فلزکاری اسلامی استفاده می‌کردند. سفالگران چینی در قرن هشتم طرح‌هایی مانند طومارهای نیلوفر آبی و نقوش نقره‌کاری ایرانی را کپی کردند.

پس از تأسیس امپراتوری عثمانی در اوایل قرن چهاردهم، سفالگری ایزنیک در ابتدا از پیشینه امپراتوری سلجوقی پیروی کرد.

پس از این دوره اولیه، ظروف ایزنیک با الهام از چینی‌های چینی ساخته شدند که مورد توجه سلاطین عثمانی قرار داشت. از آنجایی که سفالگران قادر به ساخت چینی نبودند، ظروف ساخته شده از جنس سفال‌های لعاب‌دار بودند، بدنه‌هایی با پخت کم که عمدتاً از سیلیس و شیشه تشکیل شده بودند.

اصالت سفالگران به حدی بود که استفاده آنها از آثار اصلی چینی به عنوان اقتباس و نه تقلید توصیف شده است.  سرامیک‌های چینی مدت‌ها در جهان اسلام مورد تحسین، جمع‌آوری و تقلید قرار می‌گرفتند. این امر به ویژه در دربار عثمانی و دربار صفوی در ایران که مجموعه‌های مهمی از ظروف چینی آبی و سفید چینی داشتند، صادق بود. چنین ظروف چینی بر سبک سفالگری صفوی تأثیر گذاشت و تأثیر زیادی بر توسعه ظروف ایزنیک داشت. در اواسط قرن شانزدهم، ایزنیک واژگان خاص خود را از نقوش گلدار و انتزاعی ترکی در طرح‌های فشرده با استفاده از یک پالت رنگی محدود داشت. تزئینات از تقارن خالص به ریتم‌های ظریف پیشرفت کرد.

## منشأ
از نیمهٔ دوم قرن نوزدهم تا دههٔ ۱۹۳۰، کلکسیون‌داران اروپایی از سبک‌های مختلف سفال‌های اِزنیک سردرگم بودند و گمان می‌کردند که این آثار از مراکز تولید سفال متفاوتی نشأت گرفته‌اند. اگرچه اکنون معتقدند که تمام این سفال‌ها در اِزنیک (یا کوتاهیا، siehe پایین) تولید شده‌اند، نام‌های قدیمی مرتبط با سبک‌های مختلف هنوز هم اغلب استفاده می‌شوند. در قرن نوزدهم تا دههٔ ۱۸۶۰، تمام سفال‌های اسلامی معمولاً به‌عنوان آثار «فارسی» شناخته می‌شدند. با این حال، بین سال‌های ۱۸۶۵ تا ۱۸۷۲، موزهٔ کلونی در پاریس مجموعه‌ای از سفال‌های فریت‌ور چندرنگ با طرحی شامل رنگ روشن «قرمز موم‌مهر» خریداری کرد. از آنجا که تمام قطعات این مجموعه از جزیرهٔ ردس به‌دست آمده بودند، به‌اشتباه فرض شد که سفال‌ها در همان جزیره تولید شده‌اند و اصطلاح «سفال رودسی» برای این سبک به‌کار رفت. کلکسیون‌داران اروپایی همچنین تعدادی قطعه با تزئینات آبی، فیروزه‌ای، سبز مریم و بنفش کم‌رنگ خریداری کردند که گمان می‌رفت از شهر دمشق در سوریه آمده باشند و به نام «سفال دمشق» شناخته شدند. سفال‌های فریت‌ور آبی و سفید به نام «سفال ابراهیم کوتاهیا» مشهور شدند، زیرا تزئینات آن مشابه یک قمقمهٔ کوچک بود که زمانی جزو مجموعهٔ فردریک دو کین گودمن بود و اکنون در موزهٔ بریتانیا نگهداری می‌شود. این قمقمه دارای نوشته‌ای به خط ارمنی در زیر لعاب در پایهٔ خود است که ذکر می‌کند این ظرف «به یادبود ابراهیم، بندهٔ خدا، از کوتاهیا ساخته شده است. در سال ۹۵۹ [میلادی ۱۵۱۰]». در سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۷، در جریان ساخت پست‌خانه‌ای جدید در منطقهٔ سرکه‌چی استانبول نزدیک ساحل خلیج شاخ طلایی، تکه‌هایی از سفال کشف شد که با طرح‌های مارپیچ روی زمینهٔ سفید تزئین شده بودند. در نتیجه، سفال‌هایی با طرح‌های مارپیچ مشابه به نام «سفال شاخ طلایی» شناخته شدند.

## منابع

## پیوند به بیرون

رده:اختراع‌های ترکیه‌ای
رده:ایزنیک
رده:سفالگری
رده:فرهنگ در ترکیه
رده:هنر ترکیه
رده:هنر سرامیک در اسلام