اتنارک

**اتنارک** (به انگلیسی: Ethnarch؛ به یونانی: ، *اتنارخس*) عنوانی سیاسی است که به‌طور کلی به رهبری یک گروه قومی همگن یا یک سرزمین وابسته اشاره دارد. این واژه از دو کلمه یونانی  (اتنوس، به معنای «قبیله/ملت») و  (آرخون، به معنای «فرمانروا/رهبر») ساخته شده‌است. همخوانی استرانگ اتنارک را «فرماندار (نه شاه) یک ناحیه» شرح کرده‌است.

اتنارک در دوران امپراتوری روم برای اشاره به فرمانروایان سرزمین‌های وابسته‌ای به کار می‌رفت که به مرتبه پادشاه نرسیده بودند. شناخته‌شده‌ترین اتنارک هرود آرکلائوس، پسر هرود بزرگ، بود. در دوران امپراتوری بیزانس نیز این عنوان کاربرد داشت و در امپراتوری عثمانی مفهوم آن با نظام ملت پیوند یافت. در یونان و قبرس نوین نیز این واژه به عنوان لقبی افتخاری برای رهبران ملی برجسته به کار رفته‌است.

## دوران باستان
عنوان اتنارک نخستین بار در خاورمیانه دوران هلنیستی پدیدار شد که احتمالاً خاستگاه آن یهودیه بود. در کتاب مکابیان اول این واژه سه بار به کار رفته‌است (مکابیان اول ۱۴:۴۷ و ۱۵:۱–۲) و در آنجا شمعون حسمونی کاهن اعظم و اتنارک یهودیان خوانده شده‌است.

این عنوان پس از افتادن منطقه به زیر سلطه روم نیز همچنان به کار می‌رفت و در آغاز امپراتوری روم برای اشاره به فرمانروایان سرزمین‌های وابسته‌ای بهره‌گیری می‌شد که به جایگاه پادشاه نرسیده بودند. رومیان واژه‌های *ناتیو* (natio) و *گنس* (gens) را برای یک قوم به مثابه هویتی تباری و فرهنگی به کار می‌بردند، صرف‌نظر از وضعیت سیاسی آن قوم.

شناخته‌شده‌ترین اتنارک احتمالاً هرود آرکلائوس، پسر هرود بزرگ، است که از مرگ پدرش در ۴ پیش از میلاد تا ۶ میلادی اتنارک سامریه، یهودیه (یهودای کتاب مقدس) و ادومیه (ادوم کتاب مقدس) بود. برادرش فیلیپوس شمال شرقی قلمرو را دریافت کرد و عنوان تتراخ (در حدود «فرمانروای یک‌چهارم») گرفت و جلیل نیز به هیرودیس آنتیپاس واگذار شد که همان عنوان را داشت؛ بنابراین، عنوان آرکلائوس او را به عنوان ارشدترین فرمانروا و رئیس ملت یهود متمایز می‌ساخت؛ این سه حکمرانی در نهایت از ۴۱ تا ۴۴ میلادی زیر فرمان هرود آگریپا یکپارچه شدند.

پیش از آن، هیرکانوس دوم از آخرین فرمانروایان حشمونی یهودیه نیز عنوان اتنارک و همچنین کاهن اعظم را بر عهده داشت.

فلاویوس یوسفوس نیز عنوان اتنارک را به «رؤسای» گوناگونی نسبت داده‌است، به‌ویژه رهبران اقوام زیر فرمان بیگانه، مانند جامعه یهودی اسکندریه.

در عهد جدید این واژه تنها یک بار از سوی پولس رسول در نامه دوم به قرنتیان (دوم قرنتیان ۱۱:۳۲) به کار رفته‌است. با این حال، شرح دقیق صلاحیت قضایی و منصب رسمی اتنارک در آن متن به‌روشنی قابل تعیین نیست.

## امپراتوری بیزانس
بیزانسی‌ها این واژه را به‌طور کلی برای اشاره به فرمانروایان قبایل یا سرزمین‌های بربر در بیرون مرزهای امپراتوری‌شان به کار می‌بردند. در بافت مسیحی که در آن *اتنیکوس* به معنای «بت‌پرست» بود، برخی از پدران کلیسا واژه اتنارخس را برای اشاره به خدایان ملی بت‌پرستان به کار بردند.

در سده دهم میلادی، این عنوان معنای فنی‌تری یافت و به چند فرمانده بلندپایه اعطا شد. هرچند سرشت دقیق این عنوان به‌خوبی گواهی نشده، پذیرفته شده‌است که در سده‌های دهم و یازدهم میلادی، اتنارک به فرماندهان دسته‌های مزدوران خارجی در خدمت ارتش بیزانس اشاره داشت. بهره‌گیری از مزدوران بر پایه ملیت‌شان رسمی رایج در دوران باستان و نیز دوره فئودالی بود.

## امپراتوری عثمانی
در امپراتوری عثمانی وضعیت اتنارک‌ها کاملاً متفاوت بود. در این امپراتوری اسلامی، جوامع اقلیت به عنوان نهادهای مشروع (ملت) به رسمیت شناخته می‌شدند و اجازه داشتند از راه یک نماینده رسمی سخن خود را به دولت برسانند، هرچند این نماینده شخصیت سیاسی مستقلی نداشت.

هنگامی که سلطان عثمانی محمد دوم تصمیم گرفت به این گفت‌وگو سرشتی رسمی‌تر ببخشد، گزینه طبیعی برای جوامع بزرگ مسیحی ارتدوکس پاتریارک جهانی قسطنطنیه بود. مسیحیان غیرخلقدونی (ارمنیان، سریانی‌ها و قبطیان) نیز از سوی پاتریارکای ارمنی قسطنطنیه نمایندگی می‌شدند. برای جامعه کوچک‌تر اما بانفوذ یهودیان دور از وطن، جایگاهی مشابه به خاخام‌باشی (خاخام‌بزرگ) اعطا شد.

## یونان و قبرس نوین
در کاربرد نوین یونانی، واژه اتنارک بار معنایی «پدر ملت» یافته و به‌ویژه به عنوان لقبی افتخاری برای شاید تأثیرگذارترین رهبر سیاسی در پیشینه نوین یونان، یعنی الفتریوس ونیزلوس، به کار رفته‌است. در دوران اخیر، این لقب به کنستانتین کارامانلیس نیز نسبت داده شده‌است.

در زمینه قبرس نوین، واژه اتنارک تقریباً همیشه به اسقف اعظم ماکاریوس سوم اشاره دارد. ماکاریوس آخرین اسقف اعظم کلیسای قبرس بود که نقشی دوگانه دینی (اسقف اعظم) و سیاسی (رهبر قبرسی‌های یونانی‌تبار) را زیر حاکمیت بیگانه بر عهده داشت، مشابه نقش پاتریارک جهانی قسطنطنیه در نظام ملت. این نظام که «اتنارشی» نام داشت، در دوران حکومت بریتانیا بر قبرس نیز حفظ شد و در عمل تا استقلال در سال ۱۹۶۰ ادامه یافت. افزون بر این، ماکاریوس نخستین رئیس‌جمهور قبرس پس از استقلال شد.

برخلاف ونیزلوس و کارامانلیس که به‌ندرت اتنارک خوانده می‌شوند، خیابان‌های شهرهای بزرگ یونان به نام ماکاریوس نام‌گذاری شده‌اند:  (خیابان اتنارک ماکاریوس).

## جستارهای وابسته
* آرکنت
* حکومت چهارسالاری
* ملت (عثمانی)
* هرود آرکلائوس
* هیرکانوس دوم

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* STRONGS NT 1481: ἐθνάρχης — همخوانی استرانگ

رده:پادشاهی
رده:عنوان‌های رهبری ملی و قومی
رده:انواع دولت‌های مشروطه
رده:نقش‌های رهبری مذهبی
رده:دولت امپراتوری عثمانی
رده:الیگارشی
رده:الفتریوس ونیزلوس
رده:سلسله حشمونیان