محمدقلی قطب‌شاه

**محمدقلی قطب‌شاه** (۴ آوریل ۱۵۶۵ – ۱۱ ژانویهٔ ۱۶۱۲) پنجمین سلطان دولت گلکنده و بنیانگذار شهر حیدرآباد بود. او بنای شاخص و نمادین این شهر، چهارمنار، را بنیان نهاد. محمدقلی قطب‌شاه مدیری کاردان به‌شمار می‌رفت و دوران سلطنت او یکی از دوره‌های اوج سلسلهٔ قطب‌شاهی محسوب می‌شود. وی در سال ۱۵۸۰ و در سن پانزده‌سالگی به تخت سلطنت نشست و به‌مدت ۳۱ سال حکومت کرد.

## اوایل زندگی و سلطنت
محمدقلی قطب‌شاه سومین پسر ابراهیم‌قلی قطب‌شاه ولی، سلطان گلکنده، بود.
بندانگشتی|جشن عروسی شاه با عروسش.
[بندانگشتی|[چهارمنار (حیدرآباد)|چهارمنار در حیدرآباد توسط قلی قطب‌شاه ساخته شد.]]
محمد در سال ۱۵۸۰ و در پانزده‌سالگی جانشین پدرش شد و حکومت او ۳۱ سال به‌طول انجامید. وی در سال‌های آغازین سلطنت خود با شورش‌های پراکنده‌ای در جبهه‌های شرقی و غربی قلمرو مواجه شد. او شخصاً فرماندهی نیروها را بر عهده گرفت و علی‌خان لور و یاشوانت راج را شکست داد.

در سال ۱۵۹۲، شاه صاحب برای دستیابی به تخت سلطنت آشوب‌های بیشتری برپا کرد. در این دوره، محمدقلی آیتبارخان را با سپاهی بزرگ اعزام نمود و او موفق شد شاه صاحب را شکست دهد. با وجود این ناآرامی‌ها، محمدقلی همچنان توانست از هنر حمایت کند و شهر حیدرآباد را بنیان نهد. دوران سلطنت او اوج شکوفایی دولت گلکنده به‌شمار می‌آید.

### تأسیس حیدرآباد
از زمان پدرش، ابراهیم‌قلی قطب‌شاه، هجوم گستردهٔ جمعیت به شهر گلکنده موجب تراکم بیش از حد و بروز شرایط غیربهداشتی شده بود و همین امر ضرورت گسترش شهر یا احداث شهری جدید را ایجاب می‌کرد. ساخت شهر حیدرآباد در سال ۱۵۹۱ و در ساحل جنوبی رودخانهٔ موسی آغاز شد. گفته می‌شود پیش از شروع عملیات ساختمانی، او با خواندن این بیت برای آبادانی شهر دعا کرد: «شهر مرا از جمعیت سرشار گردان، همان‌گونه که رودخانه را از ماهی لبریز می‌سازی.»

افسانه‌ای عامیانه دربارهٔ انتخاب محل احداث شهر جدید حیدرآباد وجود دارد. بر اساس این روایت، روزی سلطان هنگام بازگشت از شکار از پلی بر رودخانهٔ موسی عبور کرد و به دشت همواری رسید که نظر او را جلب کرد. با این حال، به‌نظر می‌رسد محمدقلی پیش‌تر از وجود این زمین آگاه بوده و این داستان بیش‌تر جنبه‌ای رمانتیک و افسانه‌ای دارد.

این شهر بر اساس طرحی شبکه‌ای بنیان نهاده شد؛ به‌گونه‌ای که چهارمنار در مرکز قرار داشت و دیگر کاخ‌های مهم و بناهای اداری در امتداد محورهای پیرامونی آن ساخته شدند. از جمله دیگر ساختمان‌های شاخصی که در سال‌های بعد احداث گردید می‌توان به دارالشفا، مسجد مکه، عاشوراخانهٔ پادشاهی و چندین کاخ دیگر اشاره کرد که بسیاری از آن‌ها تا به امروز از میان رفته‌اند.

محمدقلی همچنین طراحی و احداث چندین باغ را در سراسر شهر انجام داد.

### حمایت از هنر و ادبیات
بندانگشتی|رقص در مقابل محمدقلی قطب‌شاه، گلکنده، حدود ۱۵۹۰ میلادی
محمدقلی از حامیان هنرهای شعر، نقاشی، خوشنویسی و معماری بود. خطوط اصلی مورد استفاده در دورهٔ او شامل نستعلیق، نسخ، کوفی، طغری و ثلث می‌شوند. در مسجد مکه، کتیبه‌ای منحصر به فرد به خط نستعلیق وجود دارد که نمونهٔ مشابه آن در هیچ جای دیگر دکن شناخته نشده است. همچنین کتیبهٔ دیگری در همان مسجد آیه‌ای از قرآن را به سبک نسخ به تصویر کشیده است.

محمدقلی شاعری توانا بود و اشعار خود را به زبان‌های فارسی، تلوگو و اردو می‌سرود. او یکی از نخستین شاعرانی به‌شمار می‌رود که به زبان اردو دکنی شعر گفت. آثار او در ژانرهای متنوعی از اشعار مذهبی گرفته تا عاشقانه و غیرمذهبی نوشته شده‌اند. اشعار محمدقلی به سبک دیوان فارسی سروده شده و شامل غزل‌های مسلسل است، یعنی ابیاتی مرتبط با یک موضوع واحد. آثار او در کتابی با عنوان *کلیات قلی قطب‌شاه* گردآوری شده است؛ بیش از نیمی از مجموع ۱۸۰۰ صفحهٔ این مجموعه غزل، حدود صد صفحه قصیده و بیش از ۳۰۰ صفحه شامل مثنوی و مرثیه است. او نخستین شاعر صاحب دیوان اردو نیز به‌شمار می‌رود. پس از مرگ محمدقلی، پسرانش به مناطق مختلف مهاجرت کردند. پسر ارشد او که اغلب پادشاه بعدی بود، به شبه‌قاره، جایی که امروزه پاکستان نامیده می‌شود، مهاجرت کرد. او از پذیرش حکومت خودداری نمود، اما هر زمان می‌توانست تاج و تخت را بازپس گیرد. این روند ادامه یافت و نسل پسران ارشد او تا امروز می‌توانستند حاکم باشند. آخرین فرد مورد تحقیق در این سلسله، نورمحمد بود.

پزشکانی که در دوران حکومت او آثاری به زبان فارسی دربارهٔ طب یونانی تألیف کردند عبارت‌اند از: میرمؤمن (*اختیارات قطب‌شاهی*)، شمس‌الدین علی حسین الجرجانی (*تذکرةالکحالین*)، حکیم شمس‌الدین بن نورالدین (*زبدةالحکمه*)، عبدالله طبیب (*طب فرید*)، نظام‌الدین احمد گیلانی (*مجمع حکیم‌الملک*) و اسماعیل بن ابراهیم تبریزی (*تذکرةالحکمه*).

## پانویس

## منابع
* سنگای چای مالا از گاجانان پل
* نخست‌وزیران قطب‌شاهیان از سری بوپال رائو

* 
* 

* کتاب‌های محمدقلی قطب‌شاه
* چوپرا، آر.ام. ظهور، رشد و افول ادبیات هند و فارسی، خانه فرهنگ ایران، دهلی نو، ۲۰۱۲.

* https://indianculture.gov.in/rarebooks/landmarks-deccan-comprehensive-guide-archaeological-remains-city-and-suburbs-hyderabad

## پیوند به بیرون

رده:درگذشتگان ۱۶۱۲ (میلادی)
رده:زادگان ۱۵۶۵ (میلادی)
رده:شاعران اردو
رده:شیعیان