باستان‌شناسی فلسطین

**باستان‌شناسی فلسطین** به بررسی باستان‌شناسی در سرزمین فلسطین کنونی می‌پردازد که از دوران پیش از تاریخ تا سه هزاره تاریخ مستند را دربرمی‌گیرد. این حوزه افزون بر نقش محوری‌اش در باستان‌شناسی کتاب مقدس، یکی از مهم‌ترین زمینه‌ها برای شناخت نخستین مردمان عصر سنگ است. باستان‌شناسی فلسطین با میزانی از تنش و اختلاف‌نظر مشخص می‌شود که در دیگر حوزه‌های منطقه‌ای باستان‌شناسی دیده نمی‌شود؛ این تنش میان باستان‌شناسانی است که متون کتاب مقدس را اسناد تاریخی معتبر می‌دانند و باستان‌شناسان علمی که داده‌های سخت حاصل از کاوش‌ها را ناسازگار با روایت «تاریخی» کتاب مقدس می‌بینند.

باستان‌شناسی فلسطین همچنین به کنش باستان‌شناسی توسط خود فلسطینیان اشاره دارد، چه در سرزمین فلسطین و چه در دولت کنونی فلسطین. مشارکت فلسطینیان در بررسی باستان‌شناسی سرزمین خودشان دیرزمانی نادیده گرفته شده و همچنان در سایهٔ اشغال اسرائیل به حاشیه رانده می‌شود.

## خاستگاه‌ها
باستان‌شناسی نوین فلسطین در اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی آغاز شد و عمدتاً به دست بیگانگان در فلسطین عثمانی انجام می‌گرفت. نخستین اکتشافات فاقد روش‌های استاندارد کاوش باستان‌شناسی و تفسیر بودند و اغلب چیزی فراتر از گنج‌یابی نبودند. بی‌توجهی به اهمیت لایه‌نگاری در تاریخ‌گذاری اشیا سبب می‌شد ترانشه‌های بلندی از میانهٔ محوطه‌ها حفر شود که کار باستان‌شناسان بعدی را دشوارتر می‌کرد.

یکی از نخستین مکتب‌های باستان‌شناسی نوین فلسطین حول شخصیت مقتدر ویلیام آلبرایت (۱۸۹۱–۱۹۷۱) شکل گرفت. دانش و پژوهش‌های مکتب آلبرایت که گرایش به تأیید روایت‌های کتاب مقدس داشت، در دوران زندگی او با احترام فراوانی پذیرفته می‌شد. خود آلبرایت بر این باور بود که فردریک جونز بلیس (۱۸۵۷–۱۹۳۹) پدر باستان‌شناسی فلسطین است؛ اما کارهای بلیس در میان اهالی این رشته چندان شناخته نیست. جی. اِی. بلیکلی این امر را به اقدامات جانشین بلیس در صندوق اکتشاف فلسطین، آر. اِی. اِس. مکالیستر (۱۸۷۰–۱۹۵۰)، نسبت می‌دهد که گویا دستاوردهای پیشینیان خود را در محاق فرو برده بود.

آلبرایت عضو هیئت مدیرهٔ انجمن شرق‌شناسی فلسطین بود که آلبرت کلی آن را بنیان نهاده بود. کار این انجمن بیشتر جنبهٔ مردم‌نگاری و مردم‌شناسی داشت تا باستان‌شناسی. از اعضای آن توفیق کنعان، پزشک فلسطینی، بود که به همراه چند فلسطینی دیگر بر بررسی «فرهنگ مادی» فلسطین با تمرکز بر فولکلور و آداب‌ورسوم کار می‌کرد. کنعان و استفان حنا استفان که در ادارهٔ آثار باستانی تحت مدیریت بریتانیا در کنار دمیتری بارامکی کار می‌کردند، چندین جستار در مجلهٔ انجمن منتشر کردند. حنا و بارامکی همچنین چند نوشتار باستان‌شناسی برای فصل‌نامهٔ ادارهٔ آثار باستانی تألیف کردند.

با آنکه اهمیت لایه‌نگاری، گونه‌شناسی و روش پروفیل‌گذاری در بررسی علمی محوطه‌ها از اواسط سدهٔ بیستم به هنجار تبدیل شد، گرایش مداوم به نادیده‌گرفتن داده‌ها به نفع تفسیرهای ذهنی همچنان انتقاداتی را برمی‌انگیخت. پاول دبلیو. لپ، که بسیاری گمان می‌کردند پس از آلبرایت رهبری این حوزه را بر عهده خواهد گرفت، پیش از مرگ نابهنگامش در ۱۹۷۰ نقد تندی بر این رشته نوشت:

اِس. بونیمُویتس نیز در نوشتار «چگونه سنگ‌های خاموش سخن می‌گویند» همین انتقاد را به «مکتب اسرائیلی» باستان‌شناسی فلسطین، نمادینه‌شده در ایگائیل یادین، وارد می‌کند و می‌نویسد که باستان‌شناسی کتاب مقدس در دهه‌های ۱۹۶۰، ۱۹۷۰ و اوایل ۱۹۸۰ علی‌رغم ابزارهای علمی نوین همچنان محلی‌گرا، سخت عمل‌گرا و وابسته به چارچوب‌های تفسیری سنتی بود.

بدین‌سان در اواخر سدهٔ بیستم، باستان‌شناسی فلسطین به کنشی بیشتر *میان‌رشته‌ای* تبدیل شد. امروزه دانشمندان رشته‌های گوناگون با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای بررسی ریزمانده‌ها مانند بذرها یا بقایای اسکلتی با یکدیگر همکاری می‌کنند.

## تحولات
افزون بر کارهای دمیتری بارامکی و استفان حنا استفان و نفوذ توفیق کنعان بر باستان‌شناسانی همچون کاتلین کنیون و نلسون گلوئک، مشارکت فلسطینیان در بررسی باستان‌شناسی سرزمینشان تا حد زیادی ناشناخته و ثبت‌نشده مانده بود و آنان توان اندکی در تعیین حوزه‌های پژوهش و تمرکز داشتند.

برای نمونه تازه مشخص شده‌است که نخستین باستان‌شناس فلسطینی فعال در میدان کاوش، زنی به نام یسرا بود که با دورتی گارود در کاوش غار طابون میان سال‌های ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۵ همکاری کرد. یسرا با کشف جمجمهٔ نئاندرتال طابون ۱ متعلق به یک زن شناخته می‌شود، اما نام خانوادگی، سرنوشت پس از پایان کار میدانی و حتی روستای دقیق زادگاهش در ناحیهٔ حیفا نامعلوم مانده‌است.

### دوران پس از ۱۹۴۸
پس از جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، کرانه باختری زیر ادارهٔ اردن (۱۹۵۰) و نوار غزه زیر ادارهٔ مصر قرار گرفت. در کرانه باختری، کاوش‌های باستان‌شناسی توسط ادارهٔ آثار باستانی انجام می‌شد، همان‌گونه که در سراسر دورهٔ قیمومت بریتانیا در فلسطین رایج بود. این اداره از مقامات مسلمان و مسیحی تشکیل شده بود و تا ۱۹۵۶ به سرپرستی باستان‌شناس بریتانیایی جرالد لنکستر هاردینگ اداره می‌شد؛ باستان‌شناسی میدانی عمدتاً توسط بیگانگان صورت می‌گرفت، از جمله هیئت‌هایی مانند کاوش‌های مکتب کتاب مقدس در تل الفارعه (۱۹۴۶–۱۹۶۰) و خربهٔ قمران (۱۹۵۱–۱۹۵۶). عونی دجانی به‌عنوان مدیر با اختیار بر محوطه‌های کرانه باختری منصوب شد؛ این سمت نخست بنا بر توصیهٔ هاردینگ به بارامکی پیشنهاد شده بود ولی او نپذیرفت. ادارهٔ آثار باستانی مصر کاوش‌های بزرگی انجام نداد، هرچند عبدالمحسن الخشّاب در ۱۹۶۵ کنیسه غزه را طی کاوشی در این منطقه کشف کرد.

فشارهای ملی‌گرایانه در ۱۹۵۶ به برکناری هاردینگ انجامید و پس از آن ادارهٔ آثار باستانی به سرپرستی شهروندان اردنی درآمد. شعبهٔ نابلس ادارهٔ آثار باستانی از ۱۹۵۶ تا ۱۹۶۷ به سرپرستی فوزی زیدان اداره می‌شد و شماری از کاوشگران ماهر فلسطینی مانند نصر ذیاب دویکات در کاوش‌های این دوره مشارکت داشتند. دویکات هیچ‌گاه نوشتاری منتشر نکرد، اما در کاوش‌های *نئاپولیس* (شهر رومی نابلس) و سبسطیه، و نیز در محوطه‌های تل بلاطه (کنعانی شکیم، به سرپرستی جورج ارنست رایت برای مدارس آمریکایی پژوهش‌های شرقی میان ۱۹۵۶ و ۱۹۶۴)، تل دوثان، تل تعنک و تل السلطان (اریحا باستانی، کاوش مدرسهٔ باستان‌شناسی بریتانیا) شرکت جست. او تا زمان درگذشتش در ۲۰۱۱ زیر مدیریت‌های گوناگون به کار میدانی ادامه داد.

### دوران پس از ۱۹۶۷
پس از اشغال کرانه باختری توسط اسرائیل در جنگ ۱۹۶۷، همهٔ آثار باستانی منطقه زیر نظارت افسر ستاد باستان‌شناسی قرار گرفت که ریاست بخش باستان‌شناسی ادارهٔ مدنی را بر عهده داشت. با وجود آنکه کنوانسیون لاهه خروج اموال فرهنگی از مناطق اشغال‌شدهٔ نظامی را ممنوع می‌کند، باستان‌شناسان خارجی و اسرائیلی کاوش‌های گسترده‌ای انجام دادند که به فراتررفتن از مرزهای کار مشروع برای حفاظت از محوطه‌های در خطر انتقاد شده‌است. حجم عظیمی از داده‌های نوین باستان‌شناسی در این اکتشافات آشکار شد، هرچند منتقدان می‌گویند «تلاش نسبتاً اندکی برای حفظ یا حراست از بقایای باستان‌شناختی دوره‌های اسلامی و عثمانی متأخر انجام شد که ارتباط مستقیم با ساکنان مسلمان منطقه داشتند.» تا سال ۲۰۰۷، بخش باستان‌شناسی ادارهٔ مدنی بیش از ۶٬۰۰۰ محوطهٔ باستان‌شناسی در کرانه باختری شناسایی کرده بود که اکثریت قاطع آن‌ها از دسترس عمومی و دانشگاهی دور نگه داشته شده بود.

### نهادسازی دانشگاهی
نخستین تاریخ‌نگاری فلسطینی از باستان‌شناسی فلسطین را بارامکی در ۱۹۶۹ نوشت. دانشگاه بیرزیت در رام‌الله نخستین دانشگاه فلسطینی بود که در ۱۹۷۰ رشتهٔ باستان‌شناسی را دایر کرد و در ۱۹۸۷ با کمک آلبرت گلاک، پژوهشکدهٔ باستان‌شناسی فلسطین را بنیان نهاد. هدف گلاک یاری‌رساندن به توسعهٔ برنامه‌ای باستان‌شناسی بود که بر حضور فلسطینیان در فلسطین تأکید کند، آن‌گونه که خود می‌گفت: «باستان‌شناسی، مانند هر چیز دیگر، سیاست است و سیاست من سیاست بازندگان است.» گلاک در ۱۹۹۲ در کرانه باختری به دست افراد مسلح ناشناس کشته شد. اما برنامه‌ای که او به پرورش آن یاری رسانده بود ادامه یافت و پژوهشگران دانشگاه بیرزیت در ۱۹۹۳ کاوش‌های تل جنین را بر پایهٔ کاوش‌های پیشین دانشگاه در آنجا و تل تعنک (۱۹۷۶–۱۹۸۶) از سر گرفتند.

دانشگاه النجاح در نابلس و دانشگاه قدس در اورشلیم شرقی نیز برنامه‌های آموزشی باستان‌شناسی را راه‌اندازی کردند، اما تنها دانشگاه قدس توانسته‌است این برنامه را حفظ کند و هم مقطع کارشناسی در باستان‌شناسی و هم کارشناسی ارشد در مرمت ارائه می‌دهد.

### فعالیت فلسطینیان در دهه‌های اخیر
*دانشنامهٔ باستان‌شناسی سرزمین مقدس* اشاره می‌کند که «دههٔ ۱۹۹۰ شاهد توسعهٔ کنش‌های باستان‌شناسی فلسطینی بوده‌است، با تمرکز بر باستان‌شناسی تل‌ها از یک‌سو ([حمدان] طه و [معین] صادق) و بررسی چشم‌انداز بومی و میراث فرهنگی از سوی دیگر ([خالد] ناشف و م. ابوخلف).»

معین صادق از بنیان‌گذاران شعبهٔ غزهٔ پژوهشکدهٔ باستان‌شناسی فلسطین بود و صاحب‌نظر در باستان‌شناسی غزه است. صادق در مقام مدیر ادارهٔ آثار باستانی غزه در شماری از پروژه‌ها مشارکت داشت، از جمله پروژهٔ پژوهشی غزه که در ۱۹۹۶ آغاز شد و به سرپرستی لوئیز استیل، جوآن کلارک و صادق اداره می‌شد؛ این پروژه به جستجوی شواهد باستان‌شناختی از دوران عصر مفرغ در منطقه می‌پرداخت. صادق در ۱۹۹۶ محوطهٔ عصر مفرغ المغراقه را کشف کرد که یکی از کانون‌های پروژهٔ پژوهشی غزه شد. در ۱۹۹۹ صادق و پتر فیشر کاوش‌هایی در تل العجول انجام دادند که آخرین بار در دههٔ ۱۹۳۰ کاوش شده بود. هم‌زمان او با پیر دو میروشجی از مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه کاوش استقرارگاه تازه‌کشف‌شدهٔ عصر مفرغ در جنوب شهر غزه، تل السکن، را رهبری کرد. صادق به همراه حمدان طه، رئیس ادارهٔ آثار باستانی، در مذاکرات با اسرائیل دربارهٔ بازگرداندن مصنوعات کاوش‌شده در فلسطین طی دورهٔ اشغال مشارکت داشت.

## مناقشه‌های تفسیری
خالد ناشف، باستان‌شناس فلسطینی در دانشگاه بیرزیت و سردبیر *مجلهٔ باستان‌شناسی فلسطین*، می‌نویسد که دیرزمانی تاریخ فلسطین را «باستان‌شناسان کتاب مقدس» مسیحی و اسرائیلی نوشته‌اند و فلسطینیان باید خود آن تاریخ را از نو بنویسند و از بازیابی باستان‌شناختی فلسطین باستان آغاز کنند. چنین دیدگاهی در رویه‌های حمدان طه، مدیر ادارهٔ آثار باستانی و میراث فرهنگی تشکیلات ملی فلسطین نیز دیده می‌شود که مسئول نظارت بر پروژه‌های حفاظت و کاوش با مشارکت برابر بین‌المللی‌ها و فلسطینیان است.

خریت فان در کوی، باستان‌شناس دانشگاه لیدن در هلند که با طه کار می‌کند، می‌گوید: «مرا شگفت‌زده نمی‌کند که بیرونی‌ها سرخورده شوند [...] او بر سیاست مشارکت برابر پافشاری می‌کند. این بدان معناست که فلسطینیان باید در هر گام، از برنامه‌ریزی و کاوش تا انتشار، مشارکت داشته باشند.» به باور فان در کوی، این سیاست «کاملاً موجه است و ارزش اجتماعی بیشتری به پروژه می‌افزاید.»

ویلیام دِوِر بر این باور است که تأکید اخیر بر نوشتن تاریخ و باستان‌شناسی فلسطین به دست «فلسطینیان واقعی» از نفوذ کسانی سرچشمه می‌گیرد که او آنان را «تجدیدنظرطلبان کتاب مقدس» می‌نامد، از جمله کیث دبلیو. وایتلم، توماس ال. تامپسون، فیلیپ دیویس و نیلز پیتر لمچه. کتاب وایتلم با عنوان *اختراع اسرائیل باستان: خاموش‌سازی تاریخ فلسطین* (۱۹۹۶) و کتاب تامپسون با عنوان *گذشتهٔ اسطوره‌ای* (۱۹۹۹) هر دو اندکی پس از انتشار به عربی ترجمه شدند.

ناشف در سرمقاله‌ای در *مجلهٔ باستان‌شناسی فلسطین* در ژوئیهٔ ۲۰۰۰ با عنوان «مناظره دربارهٔ اسرائیل باستان: دیدگاهی فلسطینی» نوشت: «واقعیت این است که فلسطینیان چیزی کاملاً متفاوت برای ارائه در مناظره دربارهٔ 'اسرائیل باستان' دارند [...]: آنان به‌سادگی وجود دارند و همواره بر خاک فلسطین وجود داشته‌اند.»

## محوطه‌های باستان‌شناسی
بر پایهٔ گزارش وزارت گردشگری و آثار باستانی تشکیلات ملی فلسطین، در کرانه باختری و نوار غزه ۱۲٬۰۰۰ محوطهٔ باستان‌شناسی و میراث فرهنگی، ۶۰٬۰۰۰ خانهٔ سنتی، ۱٬۷۵۰ محوطهٔ بزرگ سکونتگاه انسانی و ۵۰۰ محوطهٔ کاوش‌شده وجود دارد که ۶۰ مورد از آن‌ها محوطه‌های بزرگ هستند.

### بلامه
بلامه در نزدیک به ۶/۱ کیلومتری جنوب جنین، محوطهٔ مهمی از عصر مفرغ است که با **ایبلئام** باستانی، شهر کنعانی یادشده در بایگانی سلطنتی مصر، یکسان دانسته می‌شود و در سدهٔ پانزدهم پیش از میلاد توسط تحوتموس سوم فتح شد. ایبلئام در سه بخش کتاب مقدس عبری نیز نام برده شده‌است. این مکان در دوران رومی-بیزانسی **بلموث** و در منابع صلیبی **کاستلوم بلئیسموم** نامیده می‌شد.

این محوطه نخستین بار توسط ویکتور گِرَن در ۱۸۷۴، سپس گوتلیب شوماخر در ۱۹۱۰ و بلارمینو باگاتی در ۱۹۷۴ شناسایی شد. کاوش‌های بعدی در خربهٔ بلامه به سرپرستی حمدان طه از ادارهٔ آثار باستانی فلسطین در ۱۹۹۶ آغاز شد. تمرکز این کاوش‌ها بر تونل آبی بود که از دل صخره در اواخر عصر مفرغ یا آغاز عصر آهن تراشیده شده و شهر واقع بر فراز تپه را به چشمهٔ بیر السنجب در پایین وصل می‌کرد. این تونل به ساکنان اجازه می‌داد بدون شناسایی‌شدن از آن عبور کنند که به‌ویژه در زمان محاصره سودمند بود. شواهدی وجود دارد که تونل در سدهٔ هشتم پیش از میلاد از کار افتاد و ورودی آن بعدها در دورهٔ رومی بازسازی شد، در حالی که خود محوطه نشانه‌هایی از سکونت تا دورهٔ میانه نشان می‌دهد.

### بیت‌لحم

از آوریل ۲۰۰۷ فرایند ثبت بیت‌لحم و کلیسای مهد در فهرست میراث جهانی یونسکو آغاز شده بود.

### طومارهای بحر میت

طومارهای بحر میت ۹۸۱ پوست‌نوشته هستند که میان ۱۹۴۷ و ۱۹۵۶ در ۱۱ غار در تپه‌های بالای قمران کشف شدند. ویلیام آلبرایت این کشف را «بی‌تردید بزرگ‌ترین یافتهٔ نسخه‌خطی دوران نوین» نامید. بیشتر این طومارها به گونهٔ ویژه‌ای از زبان عبری نوشته شده‌اند که اکنون «عبری قمران» خوانده می‌شود و حلقهٔ پیوند میان عبری کتاب مقدس و عبری میشنایی به‌شمار می‌رود. نزدیک به ۱۲۰ طومار به زبان آرامی و چند متن کتاب مقدسی به یونانی باستان نوشته شده‌اند. اسرائیل برخی از طومارها را پس از کشف اولیه توسط یک چوپان بادیه‌نشین در ۱۹۴۷ خریداری کرد و بقیه را در جنگ ۱۹۶۷ از موزهٔ راکفلر به دست آورد.

هنگامی که ۳۵۰ شرکت‌کننده از ۲۵ کشور در کنفرانسی به مناسبت پنجاهمین سالگرد کشف طومارها در موزه اسرائیل گرد آمدند، امیر دروری، رئیس سازمان آثار باستانی اسرائیل، اعلام کرد که این اسناد ۲٬۰۰۰ ساله به‌طور قانونی به دست آمده و بخشی جدایی‌ناپذیر از سنت یهودی هستند. حمدان طه، دانشگاهی فلسطینی، در پاسخ گفت که تصرف این آثار پس از جنگ ۱۹۶۷ سرقتی است «که باید هم‌اکنون اصلاح شود».

## منابع

* 

رده:تاریخ سرزمین شام
رده:محوطه‌های باستان‌شناختی در فلسطین
رده:تاریخ دولت فلسطین