میان‌سنگی تریالتی

**تریالتین** نام صنعتی ابزار سنگی مرتبط با دوران پارینه‌سنگی زبرین - فراپارینه سنگی از قفقاز جنوبی است. این صنعت به شکل تقریبی به دوره بین ۱۶۰۰۰/۱۳۰۰۰ سال قبل از میلاد و ۸۰۰۰ سال قبل از میلاد مربوط می‌شود.

## باستان‌شناسی
نام این فرهنگ باستان‌شناسی از محوطه‌هایی در ناحیه تریالتی در حوضه رود خرامی در جنوب گرجستان گرفته شده است. این محوطه‌ها شامل بارماکسیزکایا و ادزانی-زورتاکتی می‌شوند. در ادزانی، محوطه‌ای از پارینه سنگی زبرین، درصد قابل توجهی از آثار باستانی از ابسیدین ساخته شده‌اند.

منطقه قفقازی - آناتولی فرهنگ تریالتی در مجاورت فرهنگ زرزی عراقی - ایرانی از شرق و جنوب و همچنین ناتوفیان لوانتین از جنوب غربی قرار داشت. آلن اچ. سیمونز این فرهنگ را فرهنگی «با مستندات بسیار ضعیف» توصیف می‌کند. در مقابل، کاوش‌های اخیر در دره رود قویریلا، در شمال منطقه تریالتی، فرهنگی از دوران میان‌سنگی را نشان می‌دهد. &#x5B; *[[ویکی‌پدیا:نیازمند منبع|<span title="This claim needs references to reliable sources. (اوت ۲۰۱۷)">نیازمند منبع</span>]]* &#x5D; تغذیه گروه‌هایی که در این مناطق زندگی می‌کردند با شکار *[[بز کوهی قفقاز غربی|بز کوهی]]*، گراز وحشی و خرس قهوه‌ای بوده است.
بندانگشتی|403x403پیکسل|توزیع تریالتین طبق گفته کوزلوسکی و کاچانوفسکا (2004)

### سایت‌های تریالتی
**قفقاز و ماوراء قفقاز**:
* ادزانی (گرجستان)
* چوخ (آذربایجان)، لایه‌های E-C200
* کوتیاس کلده، لایه B

**آناتولی شرقی**:
* Hallan Çemi (از حدود 8.6-8.5k قبل از میلاد تا 7.6-7.5k قبل از میلاد)
* نوالی چوری برخی از ترکیبات تریالتی را در یک زمینه PPNB نشان می‌دهد

تأثیرات تریالتی را می‌توان در موارد زیر نیز یافت:
* کافر هویوک
* تپه پسرانه

**جنوب شرقی دریای خزر**:
* هوتو (ایران)
* علی تپه (ایران) (از حدود ۱۰٫۵ هزار سال پیش از میلاد تا ۸٫۸۷ سال پیش از میلاد)
* غار کمربند (ایران)، لایه‌های 28-11 (آخرین بقایای آن مربوط به حدود ۶ هزار سال پیش از میلاد است)
* سد-سد-چشمه دوم (ترکمنستان)، لایه‌های 7-3

در این که ابن محوطه‌های میان‌سنگی کاسپین به دوره تریالتین مرتبط باشند تردید هست.

### ارتباط با میان‌سنگی خزر
تفاوت‌هایی بین تریالتین و **میان‌سنگی کاسپین** در بخش جنوب شرقی دریای خزر یافت شده است که با محوطه‌هایی مانند کومیشان، هوتو، کمربند و علی تپه نشان داده شده است، اگرچه میان‌سنگی کاسپین را قبلاً کوزلوسکی (۱۹۹۴، ۱۹۹۶ و ۱۹۹۹)، کوزلوسکی و آورنچ (۲۰۰۵) و پرگرین و امبر (۲۰۰۲) به تریالتین نسبت داده بودند. این تفاوت‌ها از طریق مطالعه دقیق محوطه کومیشان مشخص شده و ناشی از تفاوت‌های اساسی در سطح بوم‌شناسی فرهنگی است.

صنعت تریالتی در مناطق ساحلی استپی و کوهستانی، به عنوان مثال در رود خرامی و سایت کوهستانی چوخ، توسعه یافته است، اما دوره میان‌سنگی کاسپین در اکوتونی انتقالی بین دریا (دریای خزر)، دشت و کوهستان (رشته کوه البرز) رخ داده است. شکارچیان-گردآورندگان میان‌سنگی کاسپین با بهره‌برداری از منابع دریایی سازگار شده بودند و به مواد اولیه با کیفیت بالا دسترسی داشتند، در حالی که در سایت‌های تریالتی مانند چوخ و تریالتی، مواد اولیه از فواصل ۱۰۰ کیلومتری وارد می‌شد.

### ارتباط با Kmlo-2
Kmlo-2 پناهگاهی سنگی که در دامنه غربی دره رود کاساغ، در توده آراگاتس، در ارمنستان است. این مکان سه مرحله مختلف سکونت (۱۱–۱۰ هزار سال پیش از میلاد، ۹–۸ هزار سال پیش از میلاد و ۶–۵ هزار سال پیش از میلاد) را نشان می‌دهد. صنعت سنگی این سه مرحله شباهت‌هایی مانند غلبه میکرولیت‌ها، هسته‌های کوچک و ابسیدین به عنوان ماده اولیه را نشان می‌دهد. تیغه‌های کوچک اسکالن پشتی‌دار نوع غالب میکرولیت هستند. این ابزارها شباهت‌هایی با ابزارهای اواخر پارینه سنگی بالایی کالاوان-۱ و لایه میان‌سنگی B در کوتیاس کلده نشان می‌دهند. قرابت‌های فرهنگی صنعت سنگی Kmlo-2 با مکان‌های اپی‌پالئولیتیک و نوسنگی بدون سرامیک در کوه‌های توروس-زاگرس نیز مورد توجه قرار گرفته است.

گاسپاریان در مورد صنایع یافت شده در غار آپناگیوق-۸ (کمیل-۲) می‌گوید:فرض کنیم صنعت آپناگیوغ-۸ به مجتمع‌های تولیدی با سنت‌های دوره‌های میان‌سنگی و/یا پارینه سنگی بالایی نزدیک‌تر است. اما پیش از آپناگیوغ-۸ نشان دادن هرگونه فرهنگ یا منبع باستان‌شناسی در ارمنستان امروز که متعلق به این دوره‌ها باشد، و می‌توانسته منشأ یا نمونه اولیه آن باشد، دشوار است. تنها مکانی که قبل از آپناگیوغ-۸ پدیدار شده است، کالاوان-۱، مکانی فراپارینه‌سنگی مربوط به هزاره‌های ۱۶ تا ۱۴ پیش از میلاد است که در آن میکرولیت‌های اشکال هندسی کاملاً وجود ندارد. اگرچه صنعت آپناگیوغ-۸ شباهت‌هایی با فرهنگ‌های زارزیان و تریالتی نشان می‌دهد، مطالعات تحلیلی برای اثبات این مقایسه هنوز در حال انجام است.لایه سوم از Kmlo-2 شامل ابزارهایی به نام «ابزارهای Kmlo» بود. ابزارهای Kmlo با «روتوش پیوسته و موازی با لایه لایه شدن فشاری یک یا هر دو لبه جانبی» مشخص می‌شوند. همچنین ابزارهای مشابهی مانند ابزارهای مرتبط با فرهنگ پالوری-ناگوتنی در گرجستان، ابزارهای موسوم به «ابزارهای چایونو» (چایونو، کافر هویوک، شیمشارا)، در مکان‌های نوسنگی از هزاره هشتم تا هفتم پیش از میلاد در شرق آناتولی و شمال بین‌النهرین یافت شده‌اند، و برخی از آنها در لایه A2 غار کوتیاس کلده پیدا شده‌اند. برخی می‌گویند ابزارهای Kmlo ویژگی‌های متمایز فرهنگی هستند که حدود ۹–۸ هزار سال پیش از میلاد در ارتفاعات ارمنستان غربی تأسیس شده و حداقل تا هزاره ششم و پنجم پیش از میلاد ادامه داشته است. همچنین فرضیه توسعه محلی ابزارهای Kmlo هم مطرح است.

### مرحله نهایی
اطلاعات کمی در مورد پایان دوره تریالتین وجود دارد. پژوهشگران ۶ هزار سال پیش از میلاد را به عنوان زمانی که مرحله زوال رخ داده، پیشنهاد داده‌اند. از این تاریخ اولین شواهد از جیتونین، صنعتی که احتمالاً از تریالتین تکامل یافته است، به دست آمده است. همچنین از این تاریخ اولین شواهد از مواد نوسنگی در غار کمربند به دست آمده است.

در گوشه جنوب غربی منطقه تریالتی، گفته شده است که این فرهنگ در حدود ۷ هزار سال پیش از میلاد، در محوطه‌هایی مانند کافر هویوک، به سمت نسخه‌ای محلی از PPNB تکامل یافته است.

کوزلوفسکی گفته است به نظر نمی‌رسد دوره تریالتی در نوسنگی گرجستان (مانند پالوری و کوبولتی) تداوم داشته باشد. اگرچه در ۵ هزار سال پیش از میلاد، خردسنگ‌های خاصی مشابه نمونه‌های تریالتی در شولاوریس گورا (نگاه کنید به شولاوری-شوم) و ایرمیس گورا دوباره ظاهر می‌شوند.
[بندانگشتی|[هلال حاصلخیز حدود ۷۵۰۰ سال پیش از میلاد، با محوطه‌های اصلی دوره نوسنگی پیش از سفال. در این نقشه می‌توانیم برخی از محوطه‌هایی را که با فرهنگ تریالتیایی مرتبط بوده‌اند، مانند هالان چمی و نوالی چوری، ببینیم.]]

## ژنتیک
پس از بررسی ژنوم یک شکارچی-گردآورنده از دوران میان‌سنگی که در لایه A2 پناهگاه سنگی کوتیاس کلده در جورجیا (با برچسب KK1) یافت شده و قدمت آن به ۹۷۰۰ سال پیش برمی‌گردد، مشخص شده که این فرد با یک شکارچی-گردآورنده دیگر از غار ساتسوربلیا، که به اصطلاح خوشه شکارچی-گردآورنده قفقازی (CHG) نامیده می‌شود، یک خوشه ژنتیکی را تشکیل می‌دهند. KK1 متعلق به تک گروه کروموزوم Y J2a و تک گروه میتوکندریایی H13c است (تجزیه و تحلیلی مستقل به او J2a1b-Y12379* را اختصاص داده است).

اگرچه تعلق میان‌سنگی خزر به تریالتیان مورد تردید است، شباهت‌هایی ژنتیکی بین شکارچی-گردآورنده میان‌سنگی از غار هوتو (با نام Iran_HotuIIIb) مربوط به ۹۱۰۰–۸۶۰۰ سال قبل از میلاد و CHG از کوتیاس کلده پیدا شده است. فرد Iran_HotuIIIb متعلق به تک گروه کروموزوم Y J (xJ2a1b3, J2b2a1a1) است (تجزیه و تحلیلی مستقل J2a-CTS1085(xCTS11251,PF5073) -احتمالاً J2a2-- را نشان می‌دهد). سپس، هر دو فرد KK1 و Iran_HotuIIIb جد پدری مشترکی دارند که تقریباً ۱۸٫۷ هزار سال پیش زندگی می‌کرده است (طبق تخمین‌های yfull). در سطح اتوزومال، در خوشه CHGها و کشاورزان نوسنگی ایرانی قرار می‌گیرد.

## جستارهای وابسته
* میان‌سنگی
* خاور نزدیک فراپارینه سنگی
* قفقاز ماقبل تاریخ
* گرجستان ماقبل تاریخ
* پیش از تاریخ ایران
* فرهنگ زارزیان
* فرهنگ ناتوفیان
* شکارچی-گردآورنده قفقازی

## منابع

## پیشینه
* استفان کارول کوزلوسکی: *صنعت «میان‌سنگی» تریالتیایی قفقاز، ماوراء خزر، آناتولی شرقی و فلات ایران*. در: استفان کارول کوزلوسکی، هانس گئورگ گبل (ویراستار): *صنایع سنگ تراشیده نوسنگی هلال حاصلخیز و معاصران آنها در مناطق مجاور.*، مطالعاتی در تولید اولیه خاور نزدیک، معیشت و محیط زیست ۳، برلین ۱۹۹۶، صفحات ۱۶۱–۱۷۰.
* ساگونا، آ. (۲۰۱۷). *باستان‌شناسی قفقاز: از کهن‌ترین سکونتگاه‌ها تا عصر آهن* (باستان‌شناسی جهانی کمبریج). کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج. doi:10.1017/9781139061254
* اولیویه آورنش، فیلیپ گالت، امانوئل رگانیون-کارولین، ژاک اوین: *فرهنگ‌های نوسنگی اولیه و نوسنگی در خاورمیانه - تولد کشاورزی، دامپروری و سرامیک: یک گاهشماری کالیبره شده قرن چهاردهم، ۱۲، ۵۰۰–۵۵۰۰ قبل از میلاد*، در: گاهشماری خاور نزدیک: باستان‌شناسی و محیط زیست. رادیوکربن ۴۳٬۳ (۲۰۰۱) ۱۱۹۱–۱۲۰۲. (به صورت آنلاین ، پی‌دی‌اف)

رده:تمدن‌های باستان‌شناسی در جمهوری آذربایجان
رده:فرهنگ‌های باستانی خاور نزدیک
رده:فرهنگ‌های باستان‌شناختی ارمنستان
رده:فرهنگ‌های باستان‌شناختی در ایران
رده:فرهنگ‌های باستان‌شناختی در ترکمنستان
رده:فرهنگ‌های باستان‌شناختی در ترکیه
رده:فرهنگ‌های باستان‌شناختی در غرب آسیا
رده:فرهنگ‌های باستان‌شناختی در گرجستان
رده:فرهنگ‌های پارینه‌سنگی آسیا
رده:فرهنگ‌های میان‌سنگی آسیا
رده:گرجستان پیشاتاریخ