کلیسای قدیس پورفیریوس

**کلیسای قدیس پورفیریوس** (؛ ) یک کلیسای ارتدکس یونانی در شهر غزه در فلسطین است. این کلیسا به پاتریارک‌نشین ارتدکس یونانی اورشلیم تعلق دارد و کهن‌ترین کلیسای فعال در این شهر به‌شمار می‌رود. کلیسا در محله الزیتون شهر کهن غزه جای دارد و به نام پورفیریوس، اسقف غزه در سده پنجم میلادی، نام‌گذاری شده‌است. آرامگاه این قدیس در گوشه شمال شرقی کلیسا قرار دارد. این بنا سومین کلیسای کهن هنوز فعال در جهان دانسته شده‌است.

ساختمان کنونی کلیسا در دوره صلیبیون در دهه‌های ۱۱۵۰ و ۱۱۶۰ میلادی ساخته شده و در سال ۱۸۵۶ بازسازی شده‌است. کلیسا در طول درگیری‌های نظامی اسرائیل و غزه بارها به عنوان پناهگاه غیرنظامیان به کار رفته‌است. در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۳ (۲۷ مهر ۱۴۰۲) در جریان جنگ غزه ساختمانی از مجموعه کلیسا در پی حمله هوایی اسرائیل آسیب دید و ۱۸ غیرنظامی فلسطینی کشته شدند، هرچند خود بنای کلیسا آسیب ندید.

## پیشینه
### قدیس پورفیریوس غزه
بطریرک اورشلیم، قدیس پورفیریوس (حدود ۳۴۷–۴۲۰ میلادی) را در ۴۵ سالگی به سمت نگهبان چوب گرامی صلیب خداوند منصوب کرد. مارکوس شمّاس، تاریخ‌نگار مسیحی رومی که از سال ۳۹۵ تا ۴۲۰ همراه پورفیریوس بود، او را مسیحی‌کننده «مردم بت‌پرست نافرمان غزه» وصف کرده‌است. بر پایه روایت‌ها، خشکسالی سختی در غزه رخ داد که تنها پس از آنکه قدیس پورفیریوس و گروهی ۲۸۰ نفره از مسیحیان با روزه و نماز و دسته‌روی به درگاه خداوند دعا کردند پایان یافت. این رویداد به گرویدن ۲۵ بت‌پرست به مسیحیت انجامید؛ زیرا باران در این منطقه بزرگ‌ترین بخشش خداوند شمرده می‌شد.

### کلیساهای دوره بیزانسی و صلیبی
نخستین کلیسا در این مکان نزدیک به سال ۴۲۵ میلادی ساخته شد. اسقف پورفیریوس با پشتیبانی امپراتور بیزانس پرستشگاه‌های بت‌پرستی غزه، به‌ویژه معبد مارناس (خدای بزرگ غزه) را ویران کرد و بر جای آن کلیسایی بنا نهاد. کتیبه ساختمان کلیسای قدیس پورفیریوس ادعا می‌کند که همان بنای سده پنجم است، اما از نظر تاریخی محتمل‌تر آن است که معبد مارناس و کلیسای پورفیریوس در محل کلیسای صلیبی یوحنای تعمیددهنده (یعنی مسجد جامع غزه کنونی) قرار داشته‌اند.

این کلیسا در سده هفتم میلادی پس از فتوحات اسلامی به مسجد تبدیل شد. با وجود این، هنگامی که غزه زیر فرمان مسلمانان درآمد، مسیحیان منطقه در چارچوب نظام ذمّه آزادی دینی خود را حفظ کردند و توانستند عبادتگاه‌هایشان را نگه دارند. این وضعیت در دوره‌های اموی، عباسی، فاطمی، ایوبی و عثمانی نیز ادامه یافت.

بنای کنونی کلیسا را صلیبیون در دهه‌های ۱۱۵۰ و ۱۱۶۰ میلادی ساختند و احتمالاً آن را نیز به قدیس پورفیریوس وقف کردند. اسناد سده پانزدهم نشان می‌دهد که کلیسا همچنین به مریم مقدس تقدیم شده بوده‌است. کلیسا در سال ۱۸۵۶ بازسازی شد. نخستین توصیف‌های مکتوب از بنا پس از این بازسازی نوشته شده‌اند؛ ویکتور گِرَن در سال ۱۸۶۳ و شارل کلرمون-گانو در سپتامبر ۱۸۷۶ از کلیسا بازدید و آن را شرح دادند. کلرمون-گانو نقشه پلان و مقاطع طولی و عرضی بنا را نیز ترسیم کرد.

### کتیبه ساختمان
بر روی تمپانون (سردر) ورودی اصلی، لوحی مرمرین (۶۰ × ۴۰ سانتی‌متر) با کتیبه‌ای به زبان‌های یونانی و عربی نصب است. متن یونانی اعلام می‌کند که این معبد در عهد امپراتور آرکادیوس و در دوره اسقفی قدیس پورفیریوس در سال ۴۰۵ میلادی ساخته شده و بازسازی آن در دوره بطریرکی کیریلوس دوم اورشلیم و به هزینه جامعه یونانی غزه در سال ۱۸۵۶ انجام گرفته‌است. متن عربی نیز همین مضمون را با جزئیات بیشتر بیان می‌کند.

### جنگ‌های غزه

در جنگ ۲۰۱۴ غزه، نزدیک به ۲۰۰۰ فلسطینی در جریان بمباران‌های اسرائیل در مجموعه کلیسا پناه گرفتند. آنان احساس می‌کردند در کلیسا ایمن‌تر از مسجد همجوار هستند زیرا مساجد بیشتر هدف حملات هوایی قرار می‌گرفتند.

مجموعه کلیسا در جریان جنگ غزه که از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ (۱۵ مهر ۱۴۰۲) آغاز شد بار دیگر پناهگاه صدها غیرنظامی مسلمان و مسیحی شد. در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۳ (۲۷ مهر ۱۴۰۲) نیروی هوایی اسرائیل دو تالار را که پناهجویان فلسطینی مسلمان و مسیحی در آن اسکان داشتند بمباران کرد. دست‌کم یک ساختمان فرو ریخت و ۱۸ غیرنظامی کشته شدند؛ بیش از ۴۵۰ فلسطینی در آن هنگام در مجموعه کلیسا پناه گرفته بودند. خود بنای تاریخی کلیسا آسیب ندید اما ساختمان ضمیمه‌ای فرو ریخت و کسانی که در طبقه همکف بودند جان باختند. در ۲۰ اکتبر مراسم ترحیم ۱۶ تن از قربانیان از جمله چهار کودک خردسال در محوطه کلیسا برگزار شد و پیکرها در گور دسته‌جمعی دفن شدند.

سازمان عفو بین‌الملل، بطریرک‌نشین ارتدکس یونانی اورشلیم و شورای جهانی کلیساها این حمله را محکوم کردند. بطریرک‌نشین اعلام کرد هدف قرار دادن کلیساها و پناهگاه‌هایی که به غیرنظامیان بی‌گناه سرپناه می‌دهند جنایت جنگی است. جاستین اَمَش، سیاستمدار آمریکایی، اعلام کرد شماری از بستگانش در میان کشته‌شدگان بوده‌اند.

در ژوئیه ۲۰۲۴ بنای ضمیمه کلیسا بار دیگر هدف حمله قرار گرفت و شورای جهانی کلیساها این حمله را نیز محکوم کرد.

## توصیف معماری

کف کلیسا بسیار پایین‌تر از سطح خیابان قرار دارد ( در بخش جنوبی و  در سمت شمالی) که نشان‌دهنده ساخت بنای کنونی بر روی کلیسای پیشین است. مصالح ساختمانی کلیسا از قطعات کوچک ماسه‌سنگ است و برخی عناصر مانند ستون‌ها و سرستون‌ها از سنگ مرمر ساخته شده‌اند.

کلیسا به شکل مستطیل است و سقفی نیم‌گنبدی بر فراز حنیه (اَپس) محراب دارد. بنا از یک شبستان یگانه تشکیل شده که دو دهانه با طاق‌های متقاطع دارد و حنیه نیم‌دایره‌ای با پیش‌فضایی طاق‌ضربی (تونلی) در پیش آن قرار گرفته‌است. ابعاد درونی ساختمان همراه با حنیه ۲۲٫۹ × ۸٫۹ متر است. این کلیسا از نظر معماری و شیوه ساخت شباهت‌هایی با کلیسای جامع صلیبی یوحنای تعمیددهنده (مسجد جامع غزه کنونی) دارد.

کلیسا سه ورودی دارد. ورودی اصلی در نمای غربی است و رواقی با سه ستون مرمرین دارد که دو طاق نوک‌تیز را نگه می‌دارند. پایه‌های ستون‌ها به دوره صلیبی بازمی‌گردد. ورودی دوم از پنجره سده‌میانه‌ای در سمت جنوبی دهانه غربی گشوده شده و به بالکن زنان که در دوره جدید افزوده شده راه می‌دهد؛ پلکانی برای پایین رفتن تا سطح کف کلیسا در آن تعبیه شده‌است. ورودی سوم از سمت شمال به دهانه شرقی دسترسی می‌دهد و در شکل کنونی احتمالاً به بازسازی ۱۸۵۶ مربوط است اما عناصر سده‌میانه‌ای را حفظ کرده‌است.

سازه دیوارهای ضخیم با ستون‌ها و ستون‌نماهای افقی از سنگ مرمر و گرانیت استوار شده‌است. برخی قرنیزها و پایه‌ها به دوره صلیبی تعلق دارند اما بسیاری از بخش‌های دیگر افزوده‌های دوره‌های بعدی هستند.

## مسیحیان غزه
شمار مسیحیان نوار غزه در دهه ۱۹۹۰ حدود ۵۰۰۰ تن گزارش شده بود اما تا سال ۲۰۱۲ به حدود ۱۵۰۰ نفر (از ۱٫۵ میلیون ساکن نوار) کاهش یافت که اکثریت بزرگ آنان ارتدکس یونانی بودند. کلیسای قدیس پورفیریوس دیرزمانی نماد همزیستی میان ادیان در غزه بوده و در بحران‌ها پناهگاه مسلمانان و مسیحیان به یکسان بوده‌است.

## جستارهای وابسته
* حمله هوایی به کلیسای قدیس پرفیریوس
* مسجد جامع غزه
* مسیحیان فلسطین
* نوار غزه

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

* Église Saint-Porphyre (به فرانسوی)، بخشی از پروژه «غزه، فهرست میراث بمباران‌شده»

رده:ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در ۱۱۵۰ (میلادی)
رده:کلیساهای کامل‌شده در دهه ۱۱۵۰ (میلادی)
رده:کلیساهای ارتدکس شرقی سده ۱۲ (میلادی)
رده:بناهای کلیسا در پادشاهی اورشلیم