تجارت برده در بخارا

**تجارت برده در بخارا** () به تاریخ برده‌داری در شهر بخارا در آسیای مرکزی (ازبکستان امروزی) از دوران باستان تا قرن نوزدهم اشاره دارد. بخارا و خیوه در نزدیکی آن، قرن‌ها به عنوان مراکز اصلی تجارت برده در آسیای مرکزی شناخته می‌شدند تا اینکه فتح آسیای مرکزی توسط روسیه در اواخر قرن نوزدهم تکمیل شد.
بندانگشتی|مذاکرات تجاری در کشور اسلاوهای شرقی. تصاویری از تاریخ روسیه. (۱۹۰۹). وایکینگ‌ها افرادی را که در اروپا اسیر می‌کردند به بازرگانان مسلمان در روسیه امروزی می‌فروختند.
شهر بخارا یک مرکز تجاری مهم در امتداد جاده ابریشم باستانی بود که از طریق آن بردگان بین اروپا و آسیا تجارت می‌شدند. در قرون وسطی، بخارا در منطقه مرزی مذهبی بین جهان اسلام و غیرمسلمان قرار گرفت، که به عنوان هدف مشروع برده‌داری توسط مسلمانان دیده می‌شد و به عنوان «گنبد شرقی اسلام» شناخته می‌شد. این شهر به مرکز تجارت گسترده برده امپراتوری سامانی تبدیل شد، که بردگان صقالبه (اروپایی) را از روس کی‌یف می‌خریدند و آنها را به خاورمیانه می‌فروختند و به این ترتیب یکی از مسیرهای اصلی تجارت بردگان صقالبه به جهان اسلام را تشکیل می‌داد. فتوحات و غارت امپراتوری غزنویان تعداد زیادی از بردگان را از هند در قرن‌های دهم و یازدهم به بازارهای بخارا آورد. بخارا همچنین مرکزی برای تجارت بردگان ترک غیرمسلمان از آسیای میانه به خاورمیانه و هند بود، جایی که آنها قرن‌ها قومیت اصلی غلمان (بردگان نظامی) را تشکیل می‌دادند.

در اوایل عصر مدرن، امارت بخارا که همزمان با آن بود، در تجارت برده با خانات خیوه در نزدیکی خود رقابت می‌کرد، اما همچنان به عنوان یک مرکز اصلی تجارت برده برای بردگان غیرمسلمان به آسیای مرکزی و خاورمیانه فعالیت می‌کرد. در این دوره زمانی، جمعیت اصلی مورد معامله، مسیحیان اروپای شرقی بودند که از طریق ارتباط تجاری با تجارت برده کریمه در دریای سیاه به دست آمده بودند، ایرانیان شیعه که کافر تلقی می‌شدند و بنابراین برده‌داری آنها توسط مقامات سنی محلی مشروع تلقی می‌شد، و هندوهای هندی که از طریق حملات و تجارت به دست آمده بودند. تجارت باستانی برده بخارا تا زمانی که تعطیلی آن توسط روس‌ها در سال ۱۸۷۳ به امیر بخارا تحمیل شد، تعطیل نشد.

## پیشینه
بخارا از دوران باستان شهری در امتداد جاده ابریشم بود و بنابراین مرکز تجارت محسوب می‌شد. بخارا حداقل از قرن ششم پیش از میلاد شناخته شده است. این شهر در دوران باستان بخشی از ایران و اولین خاقانات ترک بود.

در طول قرون وسطی، این شهر پس از فتح ایران توسط مسلمانان سقوط کرد و قبل از کسب استقلال در دوران امپراتوری سامانیان، بخشی از خلافت عباسی بود. بخارا مرکز اسلام در آسیای مرکزی یا «گنبد شرقی اسلام» نامیده شده است.

## دوران باستان
[بندانگشتی|[امیر عالم‌خان|سید میر محمد علیم خان تا پایان امارت در سال ۱۹۲۰، حرمسرای سلطنتی خود را با بردگان پر کرده بود.]]
جاده ابریشم باستان که دنیای مدیترانه و چین در شرق آسیا را به هم متصل می‌کرد، ممکن است از اوایل قرن سوم پیش از میلاد وجود داشته باشد، زیرا ابریشم چینی یافت شده در روم به حدود ۲۰۰ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده است. جاده ابریشم از طریق دو مسیر به دنیای مدیترانه متصل می‌شد که این مسیرها در بخارا به هم می‌رسیدند و بدین ترتیب بخارا به عنوان یک مرکز مهم در تجارت جاده ابریشم عمل می‌کرد.

جاده ابریشم از چین از طریق تیان شان، قومول، تورفان، آلمالک، تاشکند، سمرقند و در نهایت بخارا ادامه می‌یافت و در آنجا به دو جاده اصلی تقسیم می‌شد: مسیر جنوبی از بخارا به مرو و از آنجا به انطاکیه، طرابوزان یا حلب؛ یا مسیر شمالی از بخارا از طریق صحرای قره‌قوم به دریای خزر، آستراخان و قازان در نزدیکی دریای سیاه.

جاده ابریشم نه تنها پارچه، جواهرات، فلزات و لوازم آرایشی می‌فروخت، بلکه برده نیز می‌فروخت که تجارت برده جاده ابریشم را به تجارت برده بخارا و همچنین تجارت برده دریای سیاه متصل می‌کرد.

## امپراتوری سامانیان (قرن‌های ۹ تا ۱۰ میلادی)
بخارا پایتخت امپراتوری سامانی بود. در طول امپراتوری سامانی، بخارا مرکز اصلی تجارت برده در آسیای مرکزی بود. امپراتوری سامانی از نظر جغرافیایی از موقعیت استراتژیک خوبی برخوردار بود تا به عنوان تأمین‌کننده اصلی برده برای جهان اسلام عمل کند، زیرا در یک منطقه مرزی مذهبی بین *[[تقسیم‌بندی سیاسی جهان از دید اسلام]]* (جهان اسلام) و *[[تقسیم‌بندی سیاسی جهان از دید اسلام|دارالحرب]]*، جهان کفار غیرمسلمان، قرار داشت که طبق قانون اسلامی هدف مشروعی برای برده‌داری برای جهان اسلام بودند.

این تهاجمات که از اواخر قرن دهم میلادی آغاز شد، فصل مهمی را در تاریخ جنوب آسیا رقم زد، چرا که نیروهای غزنوی به اعماق شبه قاره هند، از جمله منطقه پنجاب و شمال هند، نفوذ کردند. اهداف اصلی این لشکرکشی‌ها شامل کسب ثروت و برده، تبلیغ اسلام و تأسیس حکومت غزنوی در منطقه بود.

بردگان از سرزمین‌های غیرمسلمان مختلف به بخارا و از طریق بخارا به جهان اسلام از طریق ایران به خاورمیانه و از طریق هندوکش (در افغانستان امروزی) به هند وارد می‌شدند. وضعیت مشابه سایر مناطق مرزی مذهبی در سرزمین‌های مسلمان بود که مراکز تجارت برده نیز بودند: مانند اندلس در اسپانیا که مرکز تجارت برده اندلس بود؛ شمال آفریقای مسلمان که مرکز تجارت برده از طریق صحرای بزرگ آفریقا و تجارت برده دریای سرخ بود؛ و همچنین شرق آفریقای مسلمان که مرکز تجارت برده اقیانوس هند بود.

تجارت برده سامانی یکی از دو تأمین‌کننده بزرگ تاریخ برده‌داری در جهان اسلام برای بازار مسلمانان در خلافت عباسی بود؛ دیگری تجارت برده خزر بود که اسلاوها و قبایل اسیر شده از سرزمین‌های شمالی اوراسیا را در اختیار آن قرار می‌داد. تجارت برده سامانی یکی از مسیرهای اصلی برده‌های صقالبه اروپایی به خاورمیانه اسلامی بود، در کنار تجارت برده پراگ و تجارت برده بالکان.

سامانیان تجارت برده در قلمرو خود را تنظیم کردند و برای هر پسر برده، هزینه‌ای معادل ۷۰ تا ۱۰۰ درهم و یک مجوز (جواز) دریافت می‌کردند؛ برای هر دختر برده، همین هزینه اما بدون مجوز؛ و برای هر زن بالغ، هزینه کمتری، ۲۰ تا ۳۰ درهم، دریافت می‌شد.
بندانگشتی|عبدالاحد در سال ۱۸۸۵ برده‌داری را در بخارا لغو کرد.

### اقوام ترک
منبع اصلی برده برای امپراتوری سامانی، مردمان ترک غیرمسلمان استپ اوراسیا بودند که هزاران نفر از آنها در حملات برده‌داری خریداری و ربوده می‌شدند تا تجارت برده بخارا را تأمین کنند.

تجارت برده با مردم ترک، بزرگ‌ترین منبع تأمین برده برای امپراتوری سامانی بود. تا قرن سیزدهم، اکثر مردم ترک مسلمان نبودند، بلکه پیرو تنگریسم، بودیسم و اشکال مختلف آنیمیسم و شمنیسم بودند که آنها را کافر و به همین ترتیب اهداف مشروعی برای بردگی طبق قانون اسلامی می‌کرد. بسیاری از بردگان در جهان اسلام قرون وسطی که «سفید» نامیده می‌شدند، اصالتاً ترک بودند.

از قرن هفتم به بعد، زمانی که اولین لشکرکشی‌های نظامی مسلمانان به سمت سرزمین‌های ترک در قفقاز و آسیای مرکزی انجام شد، ترک‌ها به عنوان اسیر جنگی به بردگی گرفته می‌شدند و سپس از طریق حملات برده‌داری از طریق جنوب روسیه و قفقاز به آذربایجان و از طریق کرازم و ماوراءالنهر به خراسان و ایران قاچاق می‌شدند؛ در سال ۷۰۶، قتیبة بن مسلم، فرماندار عرب، تمام مردان بایکند در سغد را کشت و تمام زنان و کودکان را به عنوان برده به امپراتوری اموی برد. و در سال ۶۷۶، هشتاد نفر از اشراف ترک که از خاتون بخارا اسیر شده بودند، به عنوان برده کشاورزی به سعید بن عثمان، فرماندار خراسان، به مدینه برده شدند، جایی که آنها برده خود را کشتند و سپس خودکشی کردند.

لشکرکشی‌های نظامی به تدریج جای خود را به حملات صرفاً تجاری بردگان مسلمان علیه ترک‌های غیرمسلمان به «قلمرو کافران» (دارالحرب) در استپ آسیای مرکزی داد که منجر به جریان مداوم ترک‌ها به بازارهای برده‌داری مسلمانان بخارا، دربند، سمرقند، کیش و نسف شد. گذشته از حملات برده‌فروشان مسلمان، اسیران ترک نیز پس از جنگ در میان خود مردمان ترک در استپ‌ها (مانند مورد سبکتگین) به عنوان اسیر جنگی در اختیار تجارت برده قرار می‌گرفتند و در برخی موارد توسط خانواده‌های خودشان فروخته می‌شدند.

### مردم هند
سیاست‌های جنگی و مالیاتی، علت به بردگی گرفتن هندی‌های هندو برای بازار برده‌داری آسیای مرکزی، پیش از این در زمان فتح سند توسط امویان در قرن هشتم میلادی بود، زمانی که ارتش‌های محمد بن قاسم، فرمانده امویان، ده‌ها هزار غیرنظامی و سرباز هندی را نیز به بردگی گرفتند.

در طول نبردهای غزنویان در هند در قرن یازدهم، صدها هزار هندی اسیر و در بازارهای برده‌فروشی آسیای مرکزی فروخته شدند؛ در سال ۱۰۱۴ «ارتش اسلام حدود ۲۰۰۰۰۰ اسیر (قریب دو سیت هزار بانده) و ثروت زیادی به غزنه آورد، به طوری که پایتخت مانند یک شهر هندی به نظر می‌رسید، هیچ سربازی از اردوگاه بدون ثروت یا بدون برده زیاد نبود»، و در طول لشکرکشی سلطان ابراهیم، حاکم غزنوی، به منطقه مولتان در شمال غربی هند، ۱۰۰۰۰۰ اسیر به آسیای مرکزی بازگردانده شدند و گفته می‌شود غزنویان «۵۰۰۰۰۰ هزار برده، مردان و زنان زیبا» را اسیر کردند. در طول دوازدهمین لشکرکشی محمود غزنوی به هند در سال‌های ۱۰۱۸–۱۰۱۹، لشکریان او آنقدر برده هندی اسیر کردند که قیمت‌ها کاهش یافت و به گفته العتبی، «تجار از شهرهای دور برای خرید آنها آمدند، به طوری که کشورهای ماوراء النهر (آسیای مرکزی)، عراق و خراسان پر از آنها شد و زیبا و سیاه، ثروتمند و فقیر، در یک بردگی مشترک با هم مخلوط شدند.»

### تجارت برده وایکینگ‌ها
امپراتوری سامانی ارتباطات تجاری مهمی با اسکاندیناوی و کشورهای بالتیک داشت، جایی که سکه‌های سامانی زیادی در آنجا یافت شده است. در قرون وسطای آغازین، امپراتوری سامانی یکی از دو مقصد اصلی مسیر تجاری وایکینگ ولگا بود که در امتداد آن وایکینگ‌ها برده‌های اسیر شده در اروپا را از طریق دریای خزر به خلافت عباسی در خاورمیانه و امپراتوری سامانی را به ایران صادر می‌کردند (مسیر دیگر از طریق دنیپر و تجارت برده در دریای سیاه به امپراتوری بیزانس و مدیترانه بود).

قانون اسلامی مسلمانان را از برده‌کردن دیگر مسلمانان منع می‌کرد و بنابراین تقاضای زیادی برای برده‌های غیرمسلمان در قلمرو اسلامی وجود داشت. وایکینگ‌ها هم اسیران اروپایی مسیحی و غیرمسیحی را به مسلمانان می‌فروختند که آن‌ها را «سقالبه» می‌نامیدند؛ این برده‌ها احتمالاً شامل اروپاییان اسلاو، فنلاندی و بالتیک غیرمسیحی و همچنین اروپاییان مسیحی بودند.

افرادی که در طول حملات وایکینگ‌ها در سراسر اروپا، مانند ایرلند، به اسارت گرفته می‌شدند، می‌توانستند از طریق تجارت برده دوبلین به اسپانیای موری فروخته شوند یا به هدیبی یا برننا در اسکاندیناوی منتقل شوند و از آنجا از طریق مسیر تجاری ولگا به روسیه امروزی برسند، جایی که بردگان و خزها در ازای *[[درهم]]* نقره و ابریشم عربی که در بیرکا، وولین و دوبلین یافت شده‌اند، به بازرگانان مسلمان فروخته می‌شدند؛ در ابتدا این مسیر تجاری بین اروپا و خلافت عباسی از طریق خاقانی خزر می‌گذشت، اما از اوایل قرن دهم به بعد، از طریق ولگا بلغارستان و از آنجا با کاروان به خوارزم، به بازار برده سامانی در آسیای مرکزی و در نهایت از طریق ایران به خلافت عباسی می‌رفت. همچنین بت‌پرستان اسلاو توسط وایکینگ‌ها، ماجارها، خزرها و بلغارهای ولگا اسیر و به بردگی گرفته می‌شدند، که آنها را به بلغارستان ولگا منتقل می‌کردند، جایی که به تاجران برده مسلمان فروخته می‌شدند و به خوارزم و سامانیان ادامه می‌یافتند، و بخش کوچکی از آن به امپراتوری بیزانس صادر می‌شد. این یک تجارت بزرگ بود؛ سامانیان منبع اصلی نقره اعراب به اروپا از طریق این مسیر بودند و ابن فضلان به دلیل اهمیت حاکم بلغارهای ولگا برای این تجارت، از او به عنوان «پادشاه صقالبه» یاد می‌کرد.

## جستارهای وابسته
* برده‌داری در آسیا

## منابع

رده:امارت بخارا
رده:برده‌داری خلافت عباسی
رده:خانات بخارا
رده:دودمان سامانیان
رده:راه ابریشم