نشست‌های صلح امیراو-حسینی

**نشست‌های صلح عمیراو-حسینی** مجموعه‌ای از دیدارها میان موشه عمیراو، عضو برجستهٔ حزب لیکود از جناح حروت، و فیصل حسینی، مقام ارشد سازمان آزادی‌بخش فلسطین، بود که در تابستان ۱۹۸۷ برگزار شد. در این نشست‌ها، عمیراو و حسینی به همراه چند شخصیت فلسطینی و اسرائیلی دیگر، راه‌حل‌های احتمالی صلح‌آمیز برای درگیری اسرائیل و فلسطین را بررسی کردند. شرکت‌کنندگان در ۲۲ اوت ۱۹۸۷ یادداشت تفاهمی سه‌بخشی تنظیم کردند که شامل شناسایی متقابل میان اسرائیل و سازمان آزادی‌بخش فلسطین، تشکیل حکومت موقت فلسطینی و اقدام‌هایی برای تنش‌زدایی بود.

این نشست‌ها در اوایل سپتامبر ۱۹۸۷ با بازداشت ناگهانی حسینی به دست ارتش اسرائیل پایان یافت. اسحاق شامیر، نخست‌وزیر اسرائیل، هرگونه آگاهی از این دیدارها را انکار کرد و عمیراو را عملاً از حزب لیکود بیرون راند. برخی تحلیل‌گران شکست این ابتکار صلح را از عوامل زمینه‌ساز انتفاضه اول در دسامبر ۱۹۸۷ دانسته‌اند.

## شرکت‌کنندگان
### اسرائیلی‌ها
موشه عمیراو کنشگر دیرینهٔ حزب لیکود در جناح حروت بود. او پیش‌تر ریاست بال دانشجویی لیکود را بر عهده داشت، عضو کمیتهٔ مرکزی حزب بود و به نزدیکی با نخست‌وزیر اسحاق شامیر شناخته می‌شد. عمیراو در جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷ در نبرد اورشلیم جنگیده و زخمی شده بود. به گفتهٔ آرون برگمن و جیهان الطاهری، عمیراو پس از تجربهٔ خدمت به عنوان نیروی ذخیره در جنگ ۱۹۸۲ لبنان به سوی حمایت از مذاکرات صلح گرایش یافت. عمیراو همچنین سخت مخالف «گزینهٔ اردنی» بود که حزب کارگر اسرائیل از آن دفاع می‌کرد و آیندهٔ فلسطین را در فدراسیون با اردن می‌دید؛ او در عوض ترجیح می‌داد فلسطینیان به عنوان برابر در سرزمین اسرائیل عضویت داشته باشند. عمیراو دیدگاه خود را بر پایهٔ اندیشهٔ زئو ژابوتینسکی شکل داده بود که درگیری اعراب و اسرائیل را درگیری ملّی می‌دانست و از همین رو بر شناسایی هویت ملّی فلسطینی و دستیابی به توافق سیاسی تأکید داشت.

داوید ایش‌شالوم کنشگر صلح اسرائیلی بود که در اوایل و اواسط دههٔ ۱۹۸۰ در گفت‌وگوهای صلح متعدد با شخصیت‌های فلسطینی در سرزمین‌های اشغالی شرکت کرده و دوستی‌های شخصی با چند تن از آنان برقرار ساخته بود.

ایهود اولمرت نمایندهٔ کنست از حزب لیکود بود که در یکی از نشست‌ها شرکت کرد.

### فلسطینی‌ها
فیصل حسینی سیاستمدار فلسطینی و عضو ارشد سازمان آزادی‌بخش فلسطین بود. او در دههٔ ۱۹۵۰ از بنیان‌گذاران اتحادیه کل دانشجویان فلسطین بود و سپس هنگام تأسیس سازمان آزادی‌بخش فلسطین در دههٔ ۱۹۶۰ به آن پیوست.

صلاح زحیقه روزنامه‌نگار فلسطینی و فعال فتح و سردبیر روزنامهٔ الشعب بود.

سری نسیبه دانشگاهی فلسطینی و عضو خاندان سرشناس نسیبه بود. او پس از دریافت دکتری فلسفه از دانشگاه هاروارد در دههٔ ۱۹۷۰ به فلسطین بازگشت و در دانشگاه بیرزیت به تدریس پرداخت.

## پیش‌زمینه
در ۱۱ آوریل ۱۹۸۷، وزیر خارجهٔ اسرائیل شیمعون پرس و حسین پادشاه اردن توافقنامه لندن (۱۹۸۷) را امضا کردند که «گزینهٔ اردنی» را پیش می‌برد و حاکمیت اردن بر کرانهٔ باختری را پیشنهاد می‌کرد و از جایگاه سازمان آزادی‌بخش فلسطین به عنوان نمایندهٔ انحصاری مردم فلسطین چشم‌پوشی می‌کرد. این توافقنامه موجب شد شخصیت‌های سازمان آزادی‌بخش فلسطین به جستجوی شریکان مذاکره‌ای از خارج چپ اسرائیل بپردازند.

## نشست‌ها

در اواسط ۱۹۸۷، ایش‌شالوم با عمیراو تماس گرفت و پیشنهاد کرد او را با حسینی و نسیبه آشنا کند. عمیراو پذیرفت. عمیراو پیش از آغاز دیدارها با همکاران لیکودی خود از جمله دن مریدور، ایهود اولمرت و رونی میلوا مشورت کرد. اولمرت با شامیر تماس گرفت و شامیر ادامهٔ تماس‌ها را تأیید کرد.

### نشست نخست: ۳ ژوئیه ۱۹۸۷
نخستین دیدار میان عمیراو و نسیبه در خانه‌ای در عین‌کارم اورشلیم برگزار شد. در این نشست، دو طرف توافق کردند که فلسطین و اسرائیل باید موجودیت و خودمختاری یکدیگر را به رسمیت بشناسند و مذاکرات صلح باید مستقیماً میان اسرائیلی‌ها و فلسطینی‌ها صورت گیرد. عمیراو پیشنهاد داد روند صلح در دو گام انجام شود: نخست تشکیل نهاد خودمختار موقت فلسطینی و سپس ایجاد دولت کامل فلسطینی. نسیبه با فرایند دو مرحله‌ای مخالف بود اما آمادگی خود را برای بررسی بیشتر اعلام کرد.

### نشست دوم: ۱۳ ژوئیه ۱۹۸۷
دیدار دوم در خانهٔ نسیبه در ابودیس برگزار شد. حسینی در این نشست حضور یافت و تأیید سازمان آزادی‌بخش فلسطین تبعیدشده در تونس را برای نمایندگی آنان دریافت کرده بود. حسینی خواستار مذاکرهٔ مستقیم بدون پیش‌شرط شد و بر محرمانه ماندن نشست‌ها تأکید کرد. عمیراو در طول نشست‌ها به‌شدت القا می‌کرد که رهبری لیکود، از جمله نخست‌وزیر شامیر، از دیدارها آگاه و حامی آن‌ها هستند.

### نشست با اولمرت: ۳۰ ژوئیه و ۸ اوت ۱۹۸۷
در ۳۰ ژوئیه، نشستی در بیت‌المقدس‌شناسی عربی (به انگلیسی: ) در بیت‌المقدس شرقی برگزار شد. قرار بر دیدار دیگری با حضور اولمرت، مریدور، ایش‌شالوم و نسیبه در خانهٔ عمیراو گذاشته شد، اما خبر این دیدار به روزنامهٔ «عَل هَمیشمار» درز کرد و در صفحهٔ نخست آن منتشر شد و نشست لغو گردید.

در ۸ اوت ۱۹۸۷، ایهود اولمرت نمایندهٔ کنست از لیکود در خانهٔ عمیراو با حسینی دیدار کرد، به شرط آنکه حسینی آن روز به دلیل نقشش در سازمان آزادی‌بخش فلسطین حضور نداشته باشد. در این نشست، اولمرت اعلام کرد حاضر است از اعطای خودمختاری به فلسطین حمایت کند اما آمادهٔ پذیرش مذاکره با سازمان آزادی‌بخش فلسطین یا شناسایی آن نیست. نسیبه در پاسخ به اولمرت گفت توافق تنها با مشارکت سازمان آزادی‌بخش فلسطین و یاسر عرفات امکان‌پذیر خواهد بود.

### نشست کلیدی ۲۲ اوت ۱۹۸۷ و تنظیم یادداشت تفاهم
در ۲۲ اوت، نشست سرنوشت‌سازی در بیت‌الشرق (به انگلیسی: )، مقر غیررسمی سازمان آزادی‌بخش فلسطین در اورشلیم، برگزار شد. شرکت‌کنندگان یادداشت تفاهمی سه‌بخشی تنظیم کردند:
* **بخش نخست**: بیانیهٔ شناسایی متقابل میان سازمان آزادی‌بخش فلسطین و اسرائیل، با به رسمیت شناختن حق تعیین سرنوشت ملّی برای هر دو ملت فلسطین و اسرائیل.
* **بخش دوم**: ترسیم فرایندی به سوی پیمان صلح نهایی، با پیشنهاد گام میانی شامل تشکیل حکومت موقت فلسطینی در سرزمین‌های اشغالی با پایتخت اداری در بخش‌های عربی اورشلیم. این دورهٔ موقت نزدیک به ۳ تا ۵ سال پیش‌بینی شده بود و نهاد فلسطینی حق برخورداری از نمادهای ملّی چون پول، پرچم، سرود ملّی و صدور گذرنامهٔ مسافرتی را می‌یافت.
* **بخش سوم**: اقدام‌های فوری برای تنش‌زدایی، شامل توقف شهرک‌سازی اسرائیل و کنار گذاشتن خشونت از سوی سازمان آزادی‌بخش فلسطین.

شرکت‌کنندگان سپس برنامه‌ریزی کردند تا برای ارائهٔ یادداشت تفاهم به یاسر عرفات به ژنو سوئیس سفر کنند. نسیبه پیشنهاد میانجی‌گری رومانی را مطرح کرد، زیرا این کشور هم با بلوک شرق و هم با غرب روابط داشت و در پیمان کمپ دیوید دخالتی نکرده بود. عرفات نیز سند را به نیکولای چائوشسکو، رهبر رومانی، فرستاد و از او خواست میان وی و شامیر میانجی‌گری کند.

## فروپاشی
### بازداشت حسینی
در اوایل سپتامبر ۱۹۸۷، حسینی به‌ناگاه به دست ارتش اسرائیل بازداشت و به شش ماه بازداشت اداری بدون افشای اتهامات محکوم شد. بازداشت حسینی هم‌زمان با حملهٔ هوایی اسرائیل به عین الحلوه، اردوگاه پناهندگان فلسطینی در لبنان، رخ داد. این حمله که نیروی هوایی اسرائیل انجام داد بیش از ۵۰ فلسطینی را کشت. بازداشت و حمله بلافاصله گمانه‌زنی‌هایی میان شرکت‌کنندگان نشست‌ها برانگیخت مبنی بر آنکه دولت اسرائیل در پی خرابکاری در ابتکار صلح است.

### کناره‌گیری عمیراو
اگرچه عرفات نشان داد که آمادهٔ تأیید یادداشت تفاهم است و خواستار برگزاری نشست برنامه‌ریزی‌شده در ژنو بود، عمیراو به سایر شرکت‌کنندگان اعلام کرد که از ابتکار کناره‌گیری می‌کند و مستقیماً از سوی شامیر دستور توقف دریافت کرده‌است؛ شامیر هنگامی که از نشست‌ها آگاه شد خشمگین شده بود. عرفات سپس در ژنو با ایش‌شالوم و چارلی بیتون نمایندهٔ کنست از هدش دیدار کرد. در این نشست، عرفات اعلام کرد دیگر حاضر به امضای یادداشت تفاهم نیست، زیرا بی‌فایده می‌دانست سندی را امضا کند که دولت اسرائیل از پیش آن را رد کرده باشد و حتی نتواند با نمایندهٔ رسمی دولت اسرائیل دیدار کند.

### افشای نشست‌ها و واکنش‌ها
پس از فروپاشی عملی ابتکار صلح، شرکت‌کنندگان تصمیم گرفتند نشست‌ها را علنی کنند. افشای دیدارها در رسانه‌های اسرائیلی و فلسطینی بازتاب گسترده‌ای یافت و جنجال سیاسی بزرگی در اسرائیل به راه انداخت. نخست‌وزیر اسحاق شامیر هرگونه آگاهی از نشست‌ها را به‌شدت انکار کرد و اعلام داشت هرگز با سازمان آزادی‌بخش فلسطین مذاکره نخواهد کرد. شامیر در مصاحبه‌ای تلویزیونی گفت: «این موضوع بی‌اهمیتی دربارهٔ مردی است که از روی حماقت و ساده‌لوحی با افراد سازمان آزادی‌بخش درگیر شد، بدون آنکه از کسی بپرسد… احتمالاً از کارهایش پشیمان است. اگر امروز نیست، فردا خواهد بود.» دن مریدور، نمایندهٔ ارشد لیکود، اعلام کرد ابتکار عمیراو «با تمام برنامهٔ ما در تضاد است» و هشدار داد «تماس با سازمان آزادی‌بخش به آن مشروعیت می‌بخشد، به‌ویژه نزد آمریکایی‌ها.»

### حمله به نسیبه
در ۲۱ سپتامبر، سری نسیبه در محوطهٔ دانشگاه بیرزیت توسط گروهی از چهار مرد نقاب‌دار مورد ضرب و شتم قرار گرفت. بال دانشجویی جبهه خلق برای آزادی فلسطین در دانشگاه پیش‌تر اعلامیه‌هایی علیه او به خاطر شرکت در نشست‌ها پخش کرده بود. این حمله از سوی بال دانشجویی فتح در بیرزیت، مدیریت دانشگاه، چند روزنامهٔ فلسطینی و خلیل الوزیر عضو ارشد سازمان آزادی‌بخش فلسطین محکوم شد.

## پیامدها برای شرکت‌کنندگان
### عمیراو
عمیراو تحت بازرسی داخلی لیکود قرار گرفت. در پی این بازرسی، او را وادار به نوشتن نامهٔ عذرخواهی به حزب کردند و از تصدی هرگونه سمت در حزب منع شد، هرچند رسماً اخراج نگردید. دادگاه عالی جنبش حروت در جلسه‌ای به درهای بسته اختیارات او را در نهادهای حزبی سلب کرد. عمیراو در پایان جلسه نزد روزنامه‌نگارانی که بیرون سالن منتظر بودند رفت و دفترچهٔ عضویت خود را پیش چشم آنان پاره کرد. در ژانویهٔ ۱۹۸۸، عمیراو رسماً از عضویت حزب استعفا داد و اعلام کرد حزب به سوی «سنگر ایدئولوژیکی با ژولا کوهن و جنبش کاخ خاخام مئیر کاهان» حرکت می‌کند.

در سال ۲۰۰۰، عمیراو به عنوان مشاور امور اورشلیم نخست‌وزیر ایهود باراک منصوب شد و بار دیگر گفت‌وگوهای محرمانه‌ای را از سوی نخست‌وزیر با فیصل حسینی در خانهٔ خود برگزار کرد؛ این بار دنی یتوم، رئیس پیشین موساد که در آن زمان رئیس ستاد سیاسی-امنیتی دفتر نخست‌وزیر بود، نیز در گفت‌وگوها شرکت داشت.

### ایش‌شالوم
در فوریهٔ ۱۹۸۸، داوید ایش‌شالوم قصد داشت در سفر دریایی العوده شرکت کند که در آن بیش از صد فلسطینی تبعیدشده از قبرس به حیفا حمل می‌شدند و سفر تاریخی اس‌اس اکسدس در ۱۹۴۷ را بازسازی می‌کردند. کشتی بمب‌گذاری شد و نتوانست از قبرس حرکت کند. ایش‌شالوم سپس توسط پلیس اسرائیل بازداشت و به اتهام برگزاری چند دیدار با مقامات سازمان آزادی‌بخش فلسطین در ۱۹۸۷ و ۱۹۸۸ محاکمه شد و سرانجام به هفت ماه زندان محکوم گردید.

## تحلیل و ارزیابی
### دلایل شکست
لیور لهرس از دانشگاه عبری اورشلیم در سال ۲۰۲۰ نوشت که نشست‌ها سرانجام «داستان شکست» بودند. به گفتهٔ او، مخالفت شامیر با مذاکرات صلح با فلسطینیان مانعی غیرقابل‌عبور پدیدآورد؛ در اواسط ۱۹۸۷ افکار عمومی اسرائیل، ارتش و سیاست‌مداران همچنان بر این باور بودند که وضع موجود اشغال پایدار است؛ اجماع گسترده‌ای در اسرائیل علیه گشودن مذاکرهٔ مستقیم با فلسطینیان وجود داشت؛ سازمان آزادی‌بخش فلسطین به‌شدت دچار اختلافات درونی بود و می‌ترسید پذیرش آشکار راه‌حل دو کشوری به شکاف همیشگی در آن بینجامد؛ و عمیراو بدون هیچ پشتیبانی واقعی از رهبری لیکود اقدام کرده بود، برخلاف ادعاهایش در جریان نشست‌ها.

مردخای بار-اون، مورخ اسرائیلی، در ۱۹۹۶ استدلال کرد: «نیت‌های خیر عمیراو شاید به دلیل ساده‌لوحی سیاسی‌اش تضعیف شد… اگرچه بارها از سوی چپ اسرائیل به کنفرانس‌ها و گفت‌وگوها دعوت شد و برای مدت کوتاهی سمت‌های رسمی در جنبش صلح داشت و توانست تماس‌هایش با فلسطینیان را گسترش دهد، عمیراو نتوانست موفقیت‌های اولیه‌اش را تثبیت کند و تنها ماند، بدون پایگاه قابل‌توجهی.»

### دگرگونی لیکود
بنی موریس، مورخ اسرائیلی، در اکتبر ۱۹۸۷ استدلال کرد که نشست‌ها نشان‌دهندهٔ دگردیسی لیکود از حزبی یکپارچه در دوران مناخم بگین در دههٔ ۱۹۷۰ به «سوپرمارکت» اندیشه‌ها دربارهٔ چگونگی حل درگیری اسرائیل و فلسطین بود. موریس چند گرایش درون لیکود شناسایی کرد: اعضایی که راه‌حل را در انتقال فلسطینیان از سرزمین‌های اشغالی می‌دیدند، اعضایی که فلسطین را بخشی از اردن می‌خواستند، اعضایی که به حکومت نیمه‌خودمختار فلسطینی زیر حاکمیت اسرائیل باور داشتند، اقلیتی کوچک (از جمله عمیراو) که به مذاکره با سازمان آزادی‌بخش فلسطین اعتقاد داشتند و اعضایی (به محوریت شامیر) که بر تداوم نامحدود وضع موجود پافشاری می‌کردند.

### پیوند با انتفاضه اول
ایش‌شالوم استدلال کرده‌است که فروپاشی نشست‌ها از عوامل برانگیزانندهٔ انتفاضه اول در دسامبر ۱۹۸۷ بود و گفته‌است: «گمان می‌کنم ناامیدی و سرخوردگی ناشی از توافق امضانشده یکی از عواملی بود که به شورش انجامید.» عمیراو نیز در ۲۰۱۸ این استدلال را تکرار کرد و گفت: «شکست این فرصت برای گشودن مسیر صلح برای فلسطینیان، سرخوردگی‌ای را برانگیخت که آنان را به انتفاضه‌ای کشاند که خاورمیانه را از آن لحظه به بعد دگرگون ساخت.» آوری میلشتین و شالوم یروشالمی نیز شکست طرح عمیراو-حسینی را علت اصلی آغاز انتفاضه دانسته‌اند، زیرا چشم‌انداز سیاسی‌ای که این گفت‌وگوی مستقیم میان سازمان آزادی‌بخش فلسطین و لیکود فراتر از چپ اسرائیل می‌توانست ایجاد کند مسدود شد و از دست رفتن امید و سرخوردگی فلسطینیان در قالب خیزش مردمی نمود یافت.

### شباهت با توافق‌های بعدی
در ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۸۸، حسین پادشاه اردن پیوند اردن با کرانهٔ باختری را گسست و بدین ترتیب «گزینهٔ اردنی» پایان یافت. در سال ۱۹۹۳، اسرائیل رسماً سازمان آزادی‌بخش فلسطین را به رسمیت شناخت، با آن مذاکره کرد و پیمان‌های اسلو را امضا نمود. چندین نویسنده بر شباهت میان توافق‌های امضاشده با سازمان آزادی‌بخش فلسطین و یادداشت تفاهمی که عمیراو و حسینی در ۱۹۸۷ تنظیم کرده بودند تأکید ورزیده‌اند.

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* مقالهٔ «مسیری که پیموده نشد: ابتکار صلح عمیراو-حسینی ۱۹۸۷» در ژورنال خاورمیانه

رده:فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
رده:لیکود
رده:فلسطین در ۱۹۸۷ (میلادی)