سوگیری منفعت‌طلبانه

**سوگیری منفعت‌طلبانه** هر فرایند شناختی یا ادراکی است که به دلیل نیاز به حفظ و تقویت عزت نفس دچار انحراف می‌شود، یا گرایشی است به اینکه فرد خود را به‌نحوی بیش‌ازحد مطلوب ببیند. بر پایهٔ این باور، افراد تمایل دارند موفقیت‌ها را به توانایی‌ها و تلاش‌های خود نسبت دهند و شکست‌ها را به عوامل بیرونی. وقتی افراد اعتبار بازخورد منفی را نپذیرند، بر قوت‌ها و دستاوردهای خود تمرکز کنند اما کاستی‌ها و شکست‌هایشان را نادیده بگیرند، یا در کار گروهی سهم بیشتری برای خود قائل شوند تا دیگران، در واقع دارند از عزت‌نفس خود در برابر تهدید و آسیب محافظت می‌کنند. این گرایش‌های شناختی و ادراکی اگرچه توهم و خطا را تداوم می‌بخشند، اما به نیاز خود برای عزت‌نفس نیز خدمت می‌کنند.برای نمونه، دانشجویی که گرفتن نمرهٔ خوب را به هوش و آمادگیِ خود نسبت دهد اما نمرهٔ بد را به ضعف تدریس معلم یا سوال‌های ناعادلانه، ممکن است سوگیری منفعت‌طلبانه را نشان دهد. پژوهش‌ها نشان داده که مواردی از این دست در موقعیت‌های گوناگون از جمله محیط کار، روابط بین‌فردی، ورزش، و تصمیم‌های مصرف‌کنندگان برای خرید دیده می‌شود.
هم فرایندهای انگیزشی (مانند نمایش خود و برترنمایی خود) و هم فرایندهای شناختی (مانند کانون کنترل و عزت‌نفس) بر سوگیری منفعت‌طلبانه اثر می‌گذارند. تفاوت‌های میان‌فرهنگی (میان فرهنگ‌های فردگرا و جمع‌گرا) و نیز ملاحظات مرتبط با جمعیت‌های بالینی (مانند افسردگی) در این سوگیری دیده می‌شود. بخش عمده‌ای از پژوهش‌ها با ثبت گزارش‌های خوداظهاری، مبنی بر انتساب بر اساس دستکاری تجربی نتایج کار یا در موقعیت‌های طبیعی شکل گرفته‌اند. در پژوهش‌های جدیدتر، تمرکز به سوی دستکاری‌های فیزیولوژیکی مانند القای هیجان و برانگیختگی عصبی رفته تا سازوکارهای زیستی دخیل در این سوگیری بهتر فهمیده شود.
## تاریخچه
پژوهش دربارهٔ این مفهوم از اواخر دههٔ ۱۹۶۰ آغاز شد و در دههٔ ۱۹۷۰ با کارهای فریتز هایدر، دیل میلر و مایکل راس گسترش یافت. آنان نشان دادند که انسان‌ها در موقعیت‌های مبهم، برای حفظ عزت‌نفس، گرایش دارند پیامدها را به نفع خود تفسیر کنند.
## عوامل مؤثر
مطالعات نشان می‌دهند که سوگیری منفعت‌طلبانه با ویژگی‌های شخصی، اجتماعی و فرهنگی متفاوت است:

**کانون کنترل:** افراد با کانون کنترل درونی بیشتر موفقیت را به خود و شکست را به بیرون نسبت می‌دهند، در حالی‌که افراد با کانون کنترل بیرونی عکس این رفتار را دارند. 

**عزت‌نفس و هیجان:** افراد دارای عزت‌نفس بالا بیشتر از این سوگیری استفاده می‌کنند؛ در حالی‌که در افسردگی یا خلق پایین، نسبت دادن موفقیت به خود کاهش می‌یابد. 

**فرهنگ و زبان:** در پژوهش‌های میان‌فرهنگی، مردم کشورهای غربی بیش از جوامع آسیایی سوگیری منفعت‌طلبانه نشان داده‌اند. همچنین پردازش بازخورد به زبان دوم ممکن است شدت این سوگیری را افزایش دهد.
## پیامدها
**در روابط اجتماعی:** افراد در روابط نزدیک کمتر دچار این سوگیری می‌شوند و مسئولیت‌ها را مشترک‌تر می‌پذیرند.

**در محیط کار و آموزش:** معلمان و دانش‌آموزان یا کارمندان و مدیران ممکن است موفقیت را به خود و شکست را به دیگری نسبت دهند، که می‌تواند منبع تعارض باشد.

**در ورزش:** برندگان معمولاً پیروزی را به توانایی خود نسبت می‌دهند، در حالی که بازندگان شکست را به عوامل بیرونی نسبت می‌دهند.

**در مذاکره و تصمیم‌گیری:** این سوگیری می‌تواند به تفکر آرزومندانه و خوش‌بینی غیرواقعی منجر شود و تصمیم‌گیری منطقی را مختل کند.
## پژوهش‌های عصبی
بررسی‌ها با استفاده از تصویربرداری تشدید مغناطیسی کارکردی (fMRI) نشان داده‌اند که هنگام بروز این سوگیری، نواحی مغزی مرتبط با پاداش و کنترل مانند جسم مخطط پشتی فعال می‌شوند. در بیماران افسرده، این فعالیت مغزی ضعیف‌تر گزارش شده است.
## جستارهای وابسته

* اسناد (روان‌شناسی)
* سوگیری شناختی
* سوگیری خوش‌بینی
* توهمات مثبت
## منابع

رده:سوگیری‌های شناختی
رده:خود
رده:روان‌شناسی اجتماعی
رده:خودشیفتگی