مسجد الخضرا

**مسجد الخضراء** (به عربی: ؛ به معنای «مسجد سبز») که با نام **مسجد حزن سیدنا یعقوب** (به معنای «اندوه سرورمان یعقوب») نیز شناخته می‌شود، مسجدی تاریخی در دامنه‌های پایینی کوه گریزیم در بخش جنوب غربی شهر قدیم نابلس در کرانه باختری فلسطین است. این مسجد دارای نقشه‌ای مستطیل‌شکل است و مناره‌اش ۳۰ متر بلندی دارد.

مسجد الخضراء پیشینه‌ای دیرینه دارد که به سده‌های نخست میلادی بازمی‌گردد. بنای کنونی در سال ۱۲۹۰ میلادی به دست مملوکیان و در دوران فرمانروایی سلطان قلاوون به مسجد دگرگون شد. این ساختمان در گذر تاریخ دستخوش تغییرات فراوانی شده و به ترتیب کاربردهایی چون کنیسه سامری، کلیسای صلیبی و سرانجام مسجد داشته‌است. در سال ۲۰۰۲ میلادی و در جریان انتفاضه دوم، بخش بزرگی از این بنای تاریخی ویران شد.

## پیشینه
بر پایه سنت محلی مسلمانان، این مسجد در همان جایی ساخته شده که یعقوب پس از دیدن پیراهن خون‌آلود یوسف گریست؛ پیراهنی که نشان می‌داد یوسف به دست درندگان کشته شده‌است. در سمت راست حیاط مسجد اتاق کوچکی وجود دارد که گفته می‌شود همان جایی است که یعقوب نشست و گریه کرد. از همین روست که نام دیگر مسجد «حزن سیدنا یعقوب» (اندوه سرورمان یعقوب) است.

بر پایه سنت سامری، مسجد الخضراء پیش‌تر کنیسه‌ای بوده که صلیبیون آن را ویران کردند. سامری‌ها بر این باورند که نام عربی «الخضراء» (سبز) از واژه سامری «محلّت خضراء» (جایگاه سبز) گرفته شده‌است. باستان‌شناس میکائیل آوی‌یونا مسجد الخضراء را با کنیسه‌ای یکی دانسته که کاهن اعظم سامری آکبون در سال ۳۶۲ میلادی ساخته بود.

این کنیسه در سال ۱۱۳۷ میلادی به دست آب گیلوگا، سامری اهل عکا، بازسازی شد. با این حال شماری از پژوهشگران غربی بر این باورند که به دلیل نمونه‌هایی از معماری گوتیک در بخش‌هایی از ساختمان کنونی، در دهه ۱۱۷۰ میلادی کلیسا و برج ناقوس صلیبی در این مکان برپا بوده‌است. جغرافی‌دان عرب یاقوت حموی در سال ۱۲۲۵ میلادی گزارش داده که هنگامی که نابلس زیر فرمانروایی ایوبیان بود، ساختمان به کنیسه سامری بازگردانده شد و او از آن به عنوان «مسجد بزرگ» یاد کرده که سامری‌ها آن را گرامی می‌داشتند. احتمالاً کتیبه‌های سامری بر دیوار مناره از همین دوره باقی مانده‌است.

در سال ۱۲۴۲ میلادی شوالیه‌های معبد به ساختمان آسیب زدند و سپس در سال ۱۲۶۰ مغولان آن را ویران کردند. در سال ۱۲۹۰ میلادی مملوکیان در دوران فرمانروایی سلطان قلاوون بنا را به مسجد تبدیل کردند؛ کتیبه بنیادی موجود در مسجد گواه این رویداد است. بیشتر ساختار کنونی مسجد دارای ویژگی‌های معماری مملوک است و محرابی نیز به آن افزوده شده‌است.

### دوره عثمانی و پیش از آن
بر پایه منابع عربی، خاستگاه این مکان به عصر نوسنگی بازمی‌گردد و در دوره رومیان بازیلیکایی در آن ساخته شد. در آغاز فتوحات اسلامی ساختمان ویران بود و مسجدی در این مکان برپا شد. پس از سقوط نابلس به دست صلیبیون، آنان کلیسایی در این‌جا ساختند که صلاح‌الدین ایوبی پس از آزادسازی شهر آن را برچید.

## معماری
### طرح بیرونی
مسجد الخضراء دارای ورودی از سمت شرق است که با طاق‌بندی سنتی محلی ساده ساخته شده و به دالانی ختم می‌شود. بالای این دالان بام روبازی قرار دارد و از شمال و جنوب دیوارهایی آن را از باغ‌ها و بستان‌های پیرامون جدا می‌کنند. در انتهای غربی دالان پلکان سنگی به حیاط شمالی می‌رسد. در گوشه جنوب شرقی حیاط مجموعه‌ای از گورهای اسلامی از اواخر دوره عثمانی و دوره قیمومت بریتانیا وجود دارد.

در سمت غربی حیاط وضوخانه‌های نوساز قرار دارند و در سمت شمالی پلکانی به ورودی غربی بیرونی در برابر خیابان العین می‌رسد. دیوار بیرونی شبستان در بخش شمالی حیاط جای دارد؛ سنگ‌های بخش پایینی آن بزرگ و با دقت تراشیده شده و به دوره صلیبی بازمی‌گردد، در حالی که بخش بالایی از سنگ‌های کوچک‌تر ساخته شده‌است. این دیوار سه ورودی قرینه دارد که هر یک دارای سردری سنگی و دو ردیف طاق نوک‌تیز با تزیینات هندسی و گیاهی است.

کف حیاط با سنگ‌فرش‌هایی در اندازه‌های گوناگون پوشیده شده و در میان آن حوض آبی هشت‌ضلعی از سنگ مرمر با فواره‌ای در مرکز قرار دارد.

### مناره
مناره مسجد در فاصله نزدیک به ۶۰ متری از شمال ساختمان اصلی جای دارد و از نظر سبک معماری به مناره مسجد سفید (رمله) شباهت دارد؛ هر دو مربع‌شکل‌اند و از الگوی مناره‌های مغربی پیروی می‌کنند. پایه مناره مربع است و در ضلع جنوبی آن پلکان سنگی به ورودی کوچک مناره در سمت شرق می‌رسد. در بالای ضلع شمالی پایه، کتیبه‌ای سنگی به طول ۸۰ سانتی‌متر و عرض ۵۰ سانتی‌متر با ده سطر به خط و زبان آرامی باستان وجود دارد که دربرگیرنده چند وصیت دینی است. بالای پایه چهار بخش تشکیل‌دهنده بدنه مربعی مناره قرار دارد که هر یک با یک قرنیز معماری از دیگری جدا می‌شود. بر فراز این بخش‌ها ایوان سنگی با گنبد کوچکی در میانه آن قرار دارد و در هر ضلع از بخش‌های چهارگانه پنجره‌ای مستطیلی با دو طاق جفتی دیده می‌شود.

### طرح درونی
شبستان مسجد مستطیل‌شکل است و از شرق به غرب کشیده شده و مساحت آن نزدیک به ۱۵۰ متر مربع است. محراب در دیوار جنوبی جای دارد و با آیات قرآنی تزیین شده و در کنار آن از سمت غرب منبر چوبی قرار دارد. در سمت شرقی دو پنجره وجود دارد و در سمت غربی اتاق کوچکی با سقف کوتاه (نزدیک به ۲ متر) واقع است. شبستان فاقد ستون یا پایه سنگی است و سقف آن از سه واحد طاق متقاطع برجسته تشکیل شده که پایه‌هایشان بر چهار گوشه شبستان تکیه دارد.

## انتفاضه دوم و ویرانی مسجد

به گزارش دولت فلسطین و سازمان گوش شالوم، در جریان انتفاضه دوم و نبرد نابلس در سال ۲۰۰۲ میلادی، بولدوزرهای اسرائیلی ۸۵ درصد مسجد را ویران کردند که شامل محراب دوره مملوکی نیز می‌شد. بر پایه گزارش خبرگزاری وفا، بولدوزرهای نظامی دیوار غربی مسجد، ورودی و اتاق‌های آموزش قرآن را نیز ویران کردند.

### امام مسجد
ماهر خرّاز (ملقب به «شیر سفید»)، امام مسجد الخضراء و عضو حماس، در سال ۱۹۹۶ در جریان سرکوب امامان ستیزه‌جو از سوی تشکیلات خودگردان فلسطین از مقامش برکنار شد اما در سال ۲۰۰۶ به کار بازگشت. خرّاز که مخالف فتح بود، در خطبه‌های نماز جمعه خود پیوسته از تشکیلات خودگردان فلسطین به رهبری فتح انتقاد می‌کرد. وی سرانجام در ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۷ در موج تازه سرکوب حماس از سوی فتح بازداشت شد.

## جستارهای وابسته
* اسلام در فلسطین
* نابلس
* سامری‌ها

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

رده:بنیان‌گذاری‌های سده ۱۳ (میلادی) در سلطنت مملوک (مصر)
رده:مسجدهای کامل‌شده در دهه ۱۲۹۰ (میلادی)
رده:ساختمان‌های مسجد دارای مناره در فلسطین
رده:سامری‌ها
رده:یعقوب