الظاهریه التحتا

**الظاهریه التحتا** () روستایی عرب‌نشین و فلسطینی در قضای صفد بود که در جنوب‌غربی شهر صفد و بر دامنهٔ شیبی رو به جبل الجرمق قرار داشت. نام این روستا احتمالاً برگرفته از لقب سلطان الظاهر بیبرس، سلطان مملوکی، است و بخش «التحتا» (پایینی) آن را از روستای مجاورش، الظاهریه الفوقا (بالایی)، متمایز می‌ساخت. فاصلهٔ روستا تا صفد نزدیک به یک کیلومتر بود و چندین راه آن‌ها را به هم پیوند می‌داد.

این روستا در سال ۱۵۱۷ همراه با سراسر سرزمین فلسطین به قلمرو امپراتوری عثمانی پیوست. جمعیت روستا در سدهٔ شانزدهم میلادی حدود ۳۰۸ تن و یکسره مسلمان بود. در اواخر سدهٔ نوزدهم جمعیت آن به ۳۳۵ نفر رسید و در آخرین سال‌های دورهٔ قیمومت بریتانیا ۳۵۰ تن بود. زمین‌های روستا ۶٬۷۷۳ دونوم مساحت داشت که نزدیک به نیمی از آن به کشت غلات اختصاص یافته بود.

الظاهریه التحتا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل و پس از سقوط صفد به دست نیروهای پالماخ و هاگانا در مه ۱۹۴۸ از ساکنان تهی شد. ساکنان روستا گریختند و روستا ویران گردید. امروزه محل آن در گسترش شهری صفد ادغام شده و تنها ویرانه‌هایی سنگی، گورستان و درختان زیتون و بادام از نشانه‌های آن برجاست.

## نام
به گفتهٔ ادوارد هنری پالمر، نام  به معنای «روستای پایینی بر ستیغ» است. بر پایهٔ نظر ولید خالدی، بخش «ظاهریه» ممکن است به افتخار سلطان مملوکی الظاهر بیبرس نام‌گذاری شده باشد. بخش «التحتا» (پایینی) برای تمایز از روستای مجاور الظاهریه الفوقا (بالایی) به کار می‌رفت.

## موقعیت جغرافیایی
روستا بر شیبی در بخش جنوب‌غربی صفد واقع بود و رو به جبل الجرمق قرار داشت. فاصلهٔ آن تا صفد نزدیک به یک کیلومتر بود. روستا در حوضه‌ای قرار داشت که بخش بالایی وادی‌اللیمون را تغذیه می‌کرد و چندین راه آن را به صفد متصل می‌ساخت.

## پیشینه
### دورهٔ عثمانی
الظاهریه التحتا در سال ۱۵۱۷ همراه با سراسر سرزمین فلسطین به امپراتوری عثمانی ضمیمه شد. بر پایهٔ دفترهای مالیاتی سال ۱۵۹۶، این روستا به ناحیهٔ () جیره در سنجق صفد تعلق داشت و ۵۶ خانوار با جمعیت برآوردی ۳۰۸ نفر، همگی مسلمان، در آن زندگی می‌کردند. ساکنان بیشتر مالیات خود را به صورت مبلغ ثابت ۶٬۰۰۰ آقچه می‌پرداختند. افزون بر آن، مالیات بز و کندوهای عسل، چراگاه‌های زمستانی، درآمدهای گاه‌به‌گاه و معصره‌ای برای روغن زیتون یا شیرهٔ انگور نیز وصول می‌شد که مجموع آن به ۶٬۳۳۶ آقچه می‌رسید. بخشی از درآمدها به یک وقف اختصاص داشت.

نام روستا در نقشه‌ای که پیر ژاکوتن در جریان لشکرکشی ناپلئون در ۱۷۹۹ تهیه کرد، به شکل  ظاهر شده‌است. در سال ۱۸۳۸ نیز به عنوان روستایی در ناحیهٔ صفد ثبت شد.

در سال ۱۸۸۱ گزارش صندوق اکتشاف فلسطین () روستا را چنین توصیف کرد: «این روستا از مصالح سنگی خوب در پای تپه‌ای ساخته شده و زیتون‌زارها و زمین‌های کشاورزی اطرافش را فراگرفته‌اند. نزدیک به ۱۰۰ مسلمان در آن زندگی می‌کنند و دو چشمهٔ خوب در نزدیکی روستا وجود دارد.» فهرست جمعیتی نزدیک به سال ۱۸۸۷ نام روستا را  آورده و ۳۳۵ ساکن مسلمان برای آن ثبت کرده‌است.

### دورهٔ قیمومت بریتانیا

در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که به دست مقامات قیمومت بریتانیا انجام شد، جمعیت الظاهریه التحتا ۲۱۲ نفر و همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین این رقم اندکی افزایش یافت و به ۲۵۶ نفر مسلمان در ۵۳ خانه رسید. بر پایهٔ آمار سال ۱۹۴۵، جمعیت روستا ۳۵۰ نفر و همه مسلمان بودند و زمین‌های آن ۶٬۷۷۳ دونوم مساحت داشت. از این مقدار، ۸۱۰ دونوم باغ و زمین آبی، ۳٬۰۴۲ دونوم زمین غلات‌کاری و ۲۸ دونوم بافت مسکونی بود. کودکان روستا برای تحصیل به مدارس صفد می‌رفتند.

شکل روستا مستطیلی بود و خانه‌هایش با سنگ ساخته شده و در کنار هم چیده شده بودند و زیتون‌زارها و زمین‌های کشاورزی آن‌ها را دربرگرفته بود.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
ساکنان الظاهریه التحتا پس از تصرف صفد به دست نیروهای نیمه‌نظامی یهودی پالماخ و هاگانا و مهاجرت جمعی ساکنان عرب صفد در اوایل مه ۱۹۴۸، در جریان جنگ داخلی در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا (۱۹۴۸–۱۹۴۷)، از روستا گریختند. بنا بر منابع عربی، نیروهای صهیونیست در ۵ مه ۱۹۴۸ تلاش ناکامی برای تصرف روستا انجام دادند، اما پس از سقوط صفد بخش بزرگی از ساکنان روستا فرار کردند.

در سال ۱۹۹۲ محل روستا چنین توصیف شد: «کل چشم‌انداز مکان دگرگون شده‌است، زیرا گسترش صفد محل روستا را دربرگرفته است. خیابانی که بخشی از محلهٔ شهری است از میان محل روستا می‌گذرد و به مجموعه‌ای از خانه‌های تازه‌ساز می‌رسد. با این حال، آوار سنگی خانه‌های ویران‌شده قابل شناسایی است، همراه با تکیه‌گاه‌های آهنی که از دیوارهای سیمانی ویران بیرون زده‌اند. گورستان پیداست، هرچند فرسوده شده. زیتون‌زار و درختان بادام در حاشیهٔ محل روستا رشد می‌کنند.»

در سال ۲۰۰۳ کتابی یادبود دربارهٔ روستا در اردن منتشر شد.

بر پایهٔ منابع عبری، پس از تخلیه، زمین‌های روستا چند سالی به اجاره‌داران خصوصی واگذار و سپس به شرکت مَتعی هاأوما () منتقل شد. در دههٔ ۱۹۶۰ محله‌های نوساز صفد و ناحیهٔ صنعتی غربی شهر در محل روستا بنا شد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* الظاهریه التحتا در وبگاه فلسطین در خاطره
* الظاهریه التحتا در وبگاه ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:بخش صفد