آئلیتا

بندانگشتی|فیلم ''آئلیتا: ملکه مریخ'' با میان‌نویس‌های انگلیسی

***آئلیتا*** (به روسی: Аэли́та)، که با نام ***آئلیتا: ملکه مریخ*** نیز شناخته می‌شود، یک فیلم صامت علمی-تخیلی محصول سال ۱۹۲۴ اتحاد جماهیر شوروی به کارگردانی یاکوف پروتازانوف است که در استودیو مژرابیوم-روس تولید شد. این فیلم بر اساس رمان سال ۱۹۲۳ آلکسی نیکولایویچ تولستوی به همین نام ساخته شده است. نیکولای تسرتلی و والنتینا کویندژی در نقش‌های اصلی این فیلم به ایفای نقش پرداخته‌اند.

اگرچه تمرکز اصلی داستان بر زندگی روزمره گروه کوچکی از مردم در دوران جنگ داخلی روسیه در جمهوری سوسیالیستی فدراتیو شوروی روسیه است، اما اهمیت ماندگار این فیلم از عناصر علمی-تخیلی اولیه آن ناشی می‌شود. داستان عمدتاً دربارهٔ مهندسی به نام مستیسلاو سرگیویچ لوس است که با یک موشک به سیاره مریخ سفر می‌کند. او در آنجا با حمایت ملکه آئلیتا که پس از تماشای او از طریق یک تلسکوپ عاشقش شده است، قیام مردمی را علیه گروه حاکم «بزرگان» رهبری می‌کند. در زمان اکران فیلم در سینماهای لنین‌گراد، دمیتری شوستاکوویچ قطعات موسیقی را که برای فیلم تهیه کرده بود، با پیانو می‌نواخت.

در ایالات متحده، *آئلیتا* توسط بنجامین دی کاسرس ویرایش و نام‌گذاری شد و در سال ۱۹۲۹ با عنوان *آئلیتا: شورش ربات‌ها* اکران گردید.

## خلاصه داستان
مسکو، ۱۹۲۱. یک پیام بی‌سیم مرموز توسط ایستگاه‌های مختلف دریافت می‌شود: متن آن «آنتا اودلی اوتا» (Anta Odeli Uta) است. شخصی به شوخی پیشنهاد می‌کند که این پیام از مریخ آمده است تا لوس (نیکولای تسرتلی) را مسخره کند؛ مهندسی که وسواس فکری سفر به مریخ را دارد. این اتفاق الهام‌بخش او می‌شود تا دربارهٔ مریخ و تمدن عجیب آنجا خیال‌بافی کند. مریخی‌ها شامل ملکه آئلیتا (یولیا سولنتسوا)، توسکوب (کنستانتین اگرت) حاکم واقعی، و ایکوشکا (الکساندرا پرگونیتس) خدمتکار بازیگوش آئلیتا هستند. آن‌ها در جامعه‌ای زندگی می‌کنند که در آن اشراف بر بردگانی حکومت می‌کنند که در زیر زمین محبوس شده‌اند و در صورت عدم نیاز، در انبارهای سرد نگهداری می‌شوند.

ناتاشا (والنتینا کویندژی)، همسر لوس، توسط ارلیخ (پاول پل) مورد آزار قرار می‌گیرد؛ او پیش از انقلاب یک مرد عیاش بورژوا بوده و اکنون یک مأمور دولتی دون‌پایه و نادرست است. او از روابط خود برای سرقت مقدار زیادی شکر با نیت فروش در بازار سیاه استفاده می‌کند. لوس که شاهد ابراز علاقه ارلیخ به ناتاشا بوده اما رد کردن او توسط همسرش را ندیده است، دچار حسادت می‌شود.

لوس به خیال‌بافی‌هایش ادامه می‌دهد: او تصور می‌کند که آئلیتا به تلسکوپی دسترسی دارد که با آن می‌تواند مردم روی زمین را ببیند و مجذوب او شده است.

اسپیریدونوف (باز هم با بازی نیکولای تسرتلی)، مهندس روشنفکر و دوست لوس، به آرامی توسط ارلیخ فریب می‌خورد. او ناپدید می‌شود؛ کارآگاه خودخوانده‌ای به نام کراتسوف (ایگور ایلینسکی) که توسط پلیس رد شده است، به دلیل ناپدید شدن اسپیریدونوف، به او در مورد سرقت شکر مشکوک می‌شود.

حسادت لوس از کنترل خارج شده و او به ناتاشا شلیک می‌کند. او با تغییر چهره به شکل اسپیریدونوف (با کلاه‌گیس، ریش مصنوعی و عینک) مخفی می‌شود و نقشه‌ای برای فرار به مریخ با موشکی که در حال ساختش بوده، می‌کشد. دوست او، گوسف (نیکولای باتالوف) که یک سرباز سابق است، موافقت می‌کند که با او برود. آن‌ها پرواز می‌کنند، در حالی که ابتدا نمی‌دانند کراتسوف مخفیانه وارد سفینه شده است (او فکر می‌کرد در حال تعقیب اسپیریدونوف است و متوجه نشده که در یک سفینه فضایی است). لوس با برداشتن چهره مبدل خود، کراتسوف را گیج می‌کند.

آن‌ها روی مریخ فرود می‌آیند. توسکوب با نادیده گرفتن التماس‌های آئلیتا برای امنیت آن‌ها، دستور قتلشان را می‌دهد. کراتسوف پیش توسکوب برده می‌شود و تقاضا می‌کند که سربازان دو نفر دیگر را بازداشت کنند، اما خودش فوراً بازداشت می‌شود. ستاره‌شناس ارشد نزد آئلیتا می‌آید و به او می‌گوید کشتی لوس کجا فرود آمده است؛ آئلیتا به خدمتکارش دستور می‌دهد که ستاره‌شناس را بکشد. خدمتکار بازداشت شده و به غارهای بردگان فرستاده می‌شود و گوسف که به او علاقه پیدا کرده، او را دنبال می‌کند.

آئلیتا و لوس با هم ملاقات کرده و عاشق یکدیگر می‌شوند، اگرچه لوس گاهی آئلیتا را به شکل ناتاشا می‌بیند (تماشاگران هم همین‌طور). آن‌ها بازداشت شده و به غارها فرستاده می‌شوند.

گوسف به بردگان دربارهٔ انقلاب کشور خودش می‌گوید و شورشی به پا می‌کند که آئلیتا فرماندهی آن را بر عهده می‌گیرد. توسکوب سرنگون می‌شود و ارتش به آئلیتا می‌پیوندد. آئلیتا به آن‌ها دستور می‌دهد که به کارگران شلیک کنند و آن‌ها را به غارها بازگردانند؛ او قصد دارد خودش به تنهایی بر مریخ حکومت کند. لوس که منزجر شده است، آئلیتا را می‌کشد (و در حین انجام این کار او را به شکل ناتاشا می‌بیند).

ناگهان داستان به زمین بازمی‌گردد و مشخص می‌شود که تمام این‌ها یک خیال‌بافی بوده است. ارلیخ به جرم سرقت بازداشت می‌شود. پوستری روی دیوار، تبلیغ یک سازنده لاستیک را نشان می‌دهد: «آنتا اودلی اوتا»؛ پیام بی‌سیم در واقع یک تبلیغ بوده است. لوس به ناتاشا صدمه نزده و او را نکشته بود؛ او نقشه‌های سفینه فضایی‌اش را می‌سوزاند و قول می‌دهد که دیگر خیال‌بافی نکند.

## بازیگران
* یولیا سولنتسوا در نقش آئلیتا، ملکه مریخ
* ایگور ایلینسکی در نقش کراتسوف، کارآگاه آماتور
* نیکولای تسرتلی در نقش مهندس لوس / یوگنی اسپیریدونوف
* نیکولای باتالوف در نقش گوسف، سرباز ارتش سرخ
* ورا اورلووا در نقش پرستار ماشا، همسر گوسف
* والنتینا کویندژی در نقش ناتاشا، همسر لوس
* پاول پل در نقش ویکتور ارلیخ، محتکر شکر
* کنستانتین اگرت در نقش توسکوب، حاکم مریخ
* یوری زاوادسکی در نقش گل، نگهبان برج انرژی تابشی
* الکساندرا پرگونیتس در نقش ایکوشکا، خدمتکار آئلیتا
* سوفیا لویتینا در نقش رئیس کمیته خانه

## آئلیتا به عنوان نخستین فیلم موفق شوروی
در سال ۲۰۱۴، الکساندر ایگناتنکو کتابی با عنوان *آئلیتا به عنوان نخستین تلاش برای خلق یک فیلم موفق در روسیه* منتشر کرد که در آن کارزار تبلیغاتی گسترده پیش از اکران فیلم را توصیف می‌کند و استدلال می‌کند که *آئلیتا* تمام ویژگی‌های یک فیلم پرفروش را داشته است.

حدود نیم سال پیش از اکران فیلم، روزنامه «کینو-گازتا» [روزنامه سینما] شروع به انتشار تبلیغاتی با متن عجیب «آنتا… اودلی… اوتا…» کرد. مدتی بعد، این متن با این «توضیح» همراه شد که ایستگاه‌های رادیویی در سراسر جهان شروع به دریافت سیگنالی مرموز کرده‌اند. با نزدیک شدن به زمان اکران، روزنامه رسمی حزب کمونیست، *[[پراودا|پراودا]]*، این سیگنال را به عنوان یک راهنمایی شفاف‌تر منتشر کرد: **A**nta… od**ELI**… u**TA**… و در نهایت این عبارت در تبلیغات اکران گنجانده شد.

## بازخورد
در حالی که فیلم در میان مردم محبوب بود، *آئلیتا* مورد غضب منتقدان قرار گرفت و آن‌ها آن را از نظر ایدئولوژیک نامناسب دانستند.

فردریک پوهل خاطرنشان کرد که تنها فیلم فضایی شوروی که شایسته مقایسه با *آئلیتا* باشد، نیم قرن بعد ظاهر شد: فیلم *[[سولاریس (فیلم ۱۹۷۲)|سولاریس]]* ساخته آندری تارکوفسکی.

الکس کاکس، فیلم‌ساز بریتانیایی، در بازنگری آثار علمی-تخیلی شوروی، ضمن اشاره به بزرگداشت «علمی-تخیلی بلوک شرق» توسط بی‌اف‌آی، *آئلیتا* را «عجیب‌ترین آن‌ها [...] که در آن سرگرمی انسانی بوسیدن باعث ایجاد آشوب در سیاره سرخ می‌شود» نامید.

## میراث

به عنوان یکی از اولین فیلم‌های بلند دربارهٔ سفر فضایی میان‌سیاره‌ای، قابل‌توجه‌ترین بخش آن همچنان دکورهای مریخی خیره‌کننده به سبک ساخت‌گرایی اثر ایزاک رابینوویچ و ویکتور سیموف و لباس‌های طراحی شده توسط الکساندرا اکستر است. تأثیر آن‌ها را می‌توان در تعدادی از فیلم‌های بعدی، از جمله مجموعه فلش گوردون و احتمالاً فیلم‌های *[[متروپلیس (فیلم ۱۹۲۷)|متروپلیس]]* و *[[زن در ماه]]* ساخته فریتس لانگ و فیلم جدیدتر *[[آسمان مایع]]* مشاهده کرد.

بخش‌هایی از طرح داستان به صورت آزاد در فیلم سال ۱۹۵۱ *[[پرواز به مریخ (فیلم)|پرواز به مریخ]]* اقتباس شد.

جی. هابرمن از *[[ویلج ویس|ویلج ویس]]* نوشت که فیلم آمریکایی *[[فراتر از سد زمان]]* محصول ۱۹۶۰ «یک بازسازی فقیرانه» از *آئلیتا* را تداعی می‌کند.

## منابع

* 

## جستارهای وابسته
* پرواز به مریخ (فیلم)

## پیوند به بیرون

رده:فیلم‌های ۱۹۲۴ (میلادی)
رده:فیلم‌های اقتباس شده از رمان‌های روسی
رده:فیلم‌های اقتباس‌شده از رمان‌های علمی-تخیلی
رده:فیلم‌های بلند صامت اتحاد شوروی
رده:فیلم‌های درباره حیات فرازمینی
رده:فیلم‌های درباره شورش‌ها
رده:فیلم‌های درباره فضانوردان
رده:فیلم‌های سیاه‌وسفید اتحاد شوروی
رده:فیلم‌های علمی–تخیلی اتحاد شوروی
رده:فیلم‌های فیلم‌برداری شده در مسکو
رده:فیلم‌های واقع‌شده در ۱۹۲۱ (میلادی)
رده:فیلم‌های واقع‌شده در مسکو
رده:فیلم‌های یاکوف پروتازانوف
رده:مریخ در فیلم
رده:مقاله‌های دارای ویدئو
رده:نخستین تماس در ادبیات داستانی