اسدود (روستای ویران‌شده فلسطینی)

**اسدود** () روستایی فلسطینی در منطقه تل اشدود بود که در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل از سکنه تخلیه شد. بنا بر گزارش خالدی، این روستا پیوندهای تاریخی با «ازدود» داشت که ایستگاه پستی میان الرمله و غزه بود و نیز با شهر باستانی اشدود مرتبط بوده‌است. نام اسدود در اسناد دوره مملوکی در میانه سده پانزدهم میلادی ثبت شده‌است. در دوره عثمانی ۷۵ خانوار در آن ساکن بودند. در سال ۱۹۲۲ جمعیت آن ۲٬۵۶۶ نفر (۲٬۵۵۵ مسلمان و ۱۱ مسیحی) و در سال ۱۹۴۵ شامل ۴٬۶۲۰ عرب و ۲۹۰ یهودی بود. در جنگ ۱۹۴۸ ساکنان عرب روستا گریختند یا اخراج شدند.

امروزه ویرانه‌های روستا بخشی از محوطه باستان‌شناسی تل اشدود را تشکیل می‌دهد که در حوزه شورای منطقه‌ای بئر توویا قرار دارد. مسجد مرکزی روستا، کاروانسرا و آرامگاه شیخ ابوالقبال همچنان در بالای تپه پابرجاست.

## نام
نام «اسدود» گونه‌ای دگرگون‌شده از نام شهر باستانی اشدود است که نخستین بار در فهرست‌های مصری سده یازدهم پیش از میلاد به صورت «ísdd» آمده و پژوهشگران آن را برگرفته از واژه کنعانی عصر مفرغ پسین «'aṯdādu» دانسته‌اند.

در دوره اسلامی، جغرافی‌دان ابن خردادبه (حدود ۸۲۰–۹۱۲ میلادی) شهر را «ازدود» خواند که بازتابی از نام پیش-هلنیستی آن بود. تا سده شانزدهم واکه آغازین نام افتاد و به «سدود» تبدیل شد و سپس در سده نوزدهم دوباره واکه بازگشت و «اسدود» یا «ایسدود» نامیده شد.

## تاریخ
### دوران باستان و کلاسیک
شهر باستانی اشدود در سده دوازدهم پیش از میلاد به‌هنگام فرمانروایی فلیسطی‌ها بر آن به نام «اسدادو» اهمیت یافت و یکی از پنج شهر پنتاپولیس فلیسطی بود در کنار عشقلان، غزه، عقرون و جت.

«اسدودو» پس از آن شورش فلیسطی‌ها، یهودیان، ادومیان و موآبیان را بر ضد آشور رهبری کرد تا آنکه یکی از سرداران سارگون دوم شهر را ویران و ساکنانش از جمله شماری از بنی‌اسرائیل را تبعید کرد که در ماد و عیلام اسکان داده شدند. در ۶۰۵ پیش از میلاد نبوکدنصر بابلی شهر را فتح کرد و در ۵۳۹ پیش از میلاد هخامنشیان آن را بازسازی کردند و سرانجام در ۳۳۲ پیش از میلاد اسکندر مقدونی آن را گشود.

در عصر هلنیستی شهر با نام «آزوتوس» () شناخته شد و تا زمان شورش مکابی رونق داشت؛ آنگاه یهودای مکابی شهر را ویران ساخت. سپس الکساندر یانائوس از خاندان حشمونائی بر آن حکم راند و پمپئوس سردار رومی استقلال شهر را بازگرداند. در ۵۵ پیش از میلاد گابینیوس سردار رومی نیز به بازسازی آزوتوس یاری رساند.

در دوره بیزانسی، آزوتوس پارالیوس (بندر ساحلی) بر شهر اصلی درون‌خشکی سایه افکند. نقشه مادبا در سده ششم هر دو شهر را با نام‌هایشان نمایش می‌دهد.

### دوره اسلامی نخستین
جغرافی‌دان ابن خردادبه (حدود ۸۲۰–۹۱۲) از شهر درون‌خشکی با نام «ازدود» یاد و آن را ایستگاه پستی میان الرمله و غزه توصیف کرد.

### دوره صلیبی
اسناد وقف و اسناد ملکی کلیسایی سده دوازدهم پادشاهی صلیبی اورشلیم از سکونتگاهی به نام آزوتوم/ازدود یاد کرده‌اند.

### دوره مملوکی
اسدود به احتمال بسیار از سده‌های ۱۲۰۰ میلادی بدون وقفه مسکون بوده‌است. در دوره مملوکی، اسدود روستایی کلیدی در مسیر جاده قاهره–دمشق بود و نقش مرکزی در زندگی دینی و اقتصادی روستایی منطقه داشت. سلطان مملوکی قایتبای در ۱۴۷۷ میلادی هنگام سفر به دمشق از اسدود گذشت.

### دوره عثمانی

در دوره عثمانی، جایگاه اسدود بر مسیر کهن «راه دریا» اهمیت روستا را حفظ کرد. در نخستین دفتر مالیاتی عثمانی (۱۵۲۶/۷ میلادی) روستا ۴۰ خانوار مسلمان و چهار مجرد داشت و به ناحیه غزه (سنجق غزه) تعلق داشت. دفترهای مالی سده شانزدهم اسدود اقتصادی چندگانه را ثبت کرده‌اند که دربرگیرنده کشت گندم، جو و کنجد، میوه‌کاری، دامپروری (گوسفند و بز) و زنبورداری بود. تا ۱۵۹۶ میلادی جمعیت اسدود (با نام «سدود») به ۷۵ خانوار (نزدیک به ۴۱۳ نفر) همگی مسلمان رسید. روستاییان مالیات ثابت ۳۳٫۳ درصدی بر گندم، جو، کنجد، میوه، بز و کندوهای عسل می‌پرداختند که جمعاً ۱۴٬۰۰۰ آقچه بود.

مارُم و تاکسل نشان داده‌اند که در سده‌های هفدهم و هجدهم فشارهای اقتصادی و امنیتی عشایری به ترک سکونتگاه‌های پیرامون مجدل عسقلان و به‌طور کلی دشت ساحلی جنوبی انجامید. ساکنان روستاهای متروک به‌آبادی‌های باقی‌مانده کوچیدند و زمین‌های روستاهای رهاشده را همچنان کشت می‌کردند. بدین‌سان اسدود زمین‌های خارجات اسدود (سکونتگاه فرعی ناشناخته نزدیک اسدود که در دفترهای مالیاتی عثمانی آمده) را جذب کرد.

در ۱۸۳۸ «اسدود» به‌عنوان روستایی مسلمان در بخش غزه ثبت شد.

در نیمه دوم سده نوزدهم، اسدود به چهار محله تقسیم شده بود که هر یک زیر نظر مختاری از یکی از طایفه‌های بزرگ روستا اداره می‌شد: دعالیسه، زقّوت/زقاقیطه، منائمه و جوده که خود به گروه‌های خانوادگی کوچک‌تر بخش می‌شدند.

در اواخر سده نوزدهم اسدود روستایی توصیف شد که بر دامنه شرقی تپه‌ای کم‌ارتفاع پراکنده بود و باغ‌ها آن را پوشانده بودند. خانی ویران در جنوب غربی روستا قرار داشت. خانه‌ها یک‌طبقه و از خشت ساخته شده بودند. دو منبع اصلی آب یعنی یک آبگیر و یک چاه سنگ‌چین داشت که نخلستان‌ها و باغ‌های انجیر آن‌ها را فراگرفته بود.

تپه‌های ماسه‌ای ساحلی اسدود موسوم به «رمال اسدود» با بهره‌گیری از فنون کهن کشاورزی فلسطینی سازگار با خاک‌های شنی و ناپایدار کشت می‌شدند. کشاورزان بومی شیوه‌هایی چون مواسی (کشت پشته‌ای)، کُروم (تاکستان‌ها) و بساتین (باغ‌های درختی) را به کار می‌بردند که کشاورزی پایدار را در چشم‌اندازهای بوم‌شناختی حاشیه‌ای ممکن می‌ساخت. این روش‌ها دانش بومی را با راهبردهای سازگاری زیست‌محیطی از جمله تثبیت تلماسه‌ها و کاشت هدفمند گیاهان خشکی‌رست ترکیب می‌کردند.

### دوره قیمومت بریتانیا

در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که از سوی مقامات قیمومت بریتانیا بر فلسطین انجام شد، اسدود ۲٬۵۶۶ نفر جمعیت داشت: ۲٬۵۵۵ مسلمان و ۱۱ مسیحی که مسیحیان همگی کاتولیک بودند.

جمعیت در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین به ۳٬۲۴۰ نفر رسید: ۳٬۲۳۸ مسلمان و ۲ مسیحی در ۷۶۴ خانه.

در دوره قیمومت، اسدود دو دبستان داشت: یکی برای پسران که در ۱۹۲۲ بنیاد نهاده شد و دیگری برای دختران که از ۱۹۴۲ آغاز به کار کرد. تا اواسط دهه ۱۹۴۰ مدرسه پسران ۳۷۱ دانش‌آموز و مدرسه دختران ۷۴ دانش‌آموز داشت.

بر پایه آمار روستایی سال ۱۹۴۵ (فلسطین) جمعیت «اسدود» ۴٬۶۲۰ عرب و ۲۹۰ یهودی بود و مساحت کل زمین‌ها ۴۷٬۸۷۱ دونوم (نزدیک به ۴۷٫۹ کیلومترمربع) ثبت شد. از این مقدار ۳٬۲۷۷ دونوم زیر کشت مرکبات و موز، ۸٬۳۲۷ دونوم باغ و زمین آبیاری‌پذیر، ۲۳٬۷۶۲ دونوم غلات و ۱۳۱ دونوم زمین ساخته‌شده بود.

افزون بر کشاورزی، دامپروری منبع مهم درآمد روستا بود. در ۱۹۴۳ ساکنان ۴۸۰ رأس گاو، ۱۱۷ گوسفند بالای یک سال، ۵۰ بز بالای یک سال، ۱۶۹ شتر، ۱۸ اسب، ۲۱ قاطر، ۳۲۸ الاغ، ۵٬۷۹۰ مرغ و ۳٬۰۷۹ کبوتر اهلی نگهداری می‌کردند. هر جمعه بازاری برپا می‌شد که همراه با مغازه‌های متعدد، اسدود را به شهرکی بازرگانی تبدیل کرده بود.

### جنگ ۱۹۴۸

ارتش مصر در ۲۹ مه ۱۹۴۸ روستای اسدود را اشغال کرد و آنجا شمالی‌ترین موضع مصریان در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل شد. هرچند نیروهای اسرائیلی نتوانستند سرزمینی را تصرف کنند و تلفات سنگینی متحمل شدند، مصر راهبرد خود را از تهاجمی به تدافعی تغییر داد و پیشروی شمالی‌اش متوقف گردید. نیروهای اسرائیلی در جریان عملیات پلشت روستا را محاصره و از هوا و زمین بمباران کردند. سه شب از ۱۸ اکتبر نیروی هوایی اسرائیل اسدود و چند موضع دیگر را بمباران کرد. نیروهای مصری از بیم محاصره در ۲۸ اکتبر ۱۹۴۸ عقب نشستند و بیشتر ساکنان گریختند. نزدیک به ۳۰۰ نفر از ساکنان باقی‌مانده توسط نیروهای دفاعی اسرائیل به‌سوی جنوب رانده شدند.

بنا بر منبع عبری، جمال عبدالناصر (که بعدها رئیس‌جمهور مصر شد) در جنگ ۱۹۴۸ به‌عنوان افسری در ارتش مصر در اسدود مستقر بود و بر فعالیت‌های اسرائیلی نظارت می‌کرد.

پس از جنگ، دولت اسرائیل از بازگشت آوارگان عرب به خانه‌هایشان جلوگیری کرد. مسجد اسدود در ژوئیه ۱۹۵۰ به فرمان ژنرال موشه دایان فرمانده فرماندهی جنوب ارتش اسرائیل منفجر شد.

### بازمانده‌های روستا
از اسدود تنها بازمانده‌هایی اندک پراکنده در نزدیکی تل اشدود به‌جا مانده‌است. مسجد مرکزی اسدود که به سلمان فارسی (که بنا بر افسانه آرایشگر شخصی پیامبر اسلام بوده) منسوب است در بالای تپه ویرانه‌هایش پابرجاست؛ ستون‌ها و طاق ورودی آن هنوز ایستاده‌اند. نزدیک به ۲۰۰ متر جنوب غربی مسجد بقایای مدارس روستا قرار دارد که بر دیوارهایشان آثار گلوله‌های جنگ پیداست. خان دوره عثمانی و آرامگاه شیخ احمد ابوالاقبال نیز از دیگر بناهای برجاسته‌اند.

بر زمین‌های اسدود چندین سکونتگاه اسرائیلی بنیاد نهاده شد: بنه داروم در ۱۹۴۹ در بخش شمالی، سده عوزیاهو و شتولیم در ۱۹۵۰ در بخش شرقی و گان هاداروم در ۱۹۵۳ در بخش شمالی زمین‌های آن.

## جغرافیا
اسدود در ارتفاع ۲۵ متری از سطح دریا و ۳۵ کیلومتری شمال غزه بر دامنه شرقی تپه‌ای مشرف بر دشت پیرامون واقع بود. در غرب تپه‌ای دیگر از بازمانده‌های شهرهای پیشین اسدود را از دریا که ۵ کیلومتر فاصله داشت جدا می‌ساخت. جاده اصلی ساحلی و ایستگاهی از راه‌آهن فلسطین به روستا خدمات‌رسانی می‌کرد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* تل اشدود در پایگاه سازمان باستان‌شناسی اسرائیل
* اسدود در دانشنامه تعاملی مسئله فلسطین

رده:اشدود
رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:صفحه‌های دارای محتوای یونانی
رده:مختصات در ویکی‌داده