مخالفت شیعیان با جمهوری اسلامی ایران

**مخالفت شیعیان با جمهوری اسلامی ایران** به بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی، مسلمانان شیعه‌ای اشاره دارد که با جمهوری اسلامی، یک حکومت دینی شیعه مبتنی بر ولایت فقیه و خمینیسم که پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران تأسیس شد، مخالف‌اند. شیعهٔ مخالف با جمهوری اسلامی ممکن است عقاید اخباری، اصولی، عرفانی یا غیره داشته باشد.

## شیعیان سنتی
دیدگاه سنتی شیعه دوازده امامی، دور نگه داشتن روحانیون از مناصب سیاسی و دولتی بود. ولایت فقیه ایدۀ فقهی‌ای‌ست که ادعا می‌کند حداقل بخشی از امور مذهبی و اجتماعی مسلمانان باید تا زمان ظهور مهدی توسط یک فقیه صالح و واجد شرایط مدیریت شود. با این حال، همۀ شیعیان دوازده‌امامی به ولایت فقیه اعتقاد ندارند. همچنین در میان خود طرفداران ولایت فقیه هم نظرات مختلفی در مورد محدودیت‌های اختیارات فقیه وجود دارد. برخی از آن‌ها از اختیارات مطلق و برخی هم از اختیارات محدودتر و مشروط‌تری حمایت می‌کنند. به شکل متأخر، ولایت فقیه با اعتقادات روح‌الله خمینی، که از اختیارات مطلق حمایت می‌کرد یکسان پنداشته شد. پس از انقلاب ۱۳۵۷ و سقوط شاه، خمینی، تفسیر خود از تشیع و تفسیر خود از ولایت فقیه را در ایران اجرا کرد و باعث اختلافات و سرکوب مذهبی بین شیعیان شد. 

پیش از خمینی و به طور سنتی، فقهای شیعۀ باورمند به ولایت فقیه اظهار داشتند که ولایت فقیه «چیزی بیش از قیمومیت قانونی روحانیونِ ارشد بر کسانی که قادر به مراقبت از منافع خود نیستند (صغیران، بیوه‌ها و دیوانگان) نیست.» آن‌ها همچنین معتقد بودند که حکومت سیاسی باید به حاکمان شیعه واگذار شود، و آن حاکمان هم فقط باید از حکومت خود برای دفاع از قلمرو، حفظ ثبات عمومی و توزیع عادلانۀ خمس استفاده کنند.

در مقابل، شیعیانی که اساساً با ولایت فقیه مخالف بودند، ادعا می‌کردند که اجرای ولایت فقیه بر عموم مردم، افراد بالغ عاقل و مستقل را در همان دستۀ افراد محجور قرار می‌دهد که نمی‌توانند بدون قیم برای محافظت از منافع خود اقدام کنند. آنها همچنین ادعا می‌کردند که اگر برخی شیعیان احساس نیاز به یک راهنمای مذهبی غیرمعصوم می‌کنند، باید آن را از مراجع تقلید بخواهند، نه حاکم سیاسی.

## طریقت نعمت‌اللهی

طریقت نعمت‌اللهی گنابادی، گروهی از درویشان در ایران هستند که عنوان خود را از شاه نعمت‌الله ولی، عارف شیعۀ دوازده‌امامی برگرفته‌اند.

### نامۀ ۹۰امضایی
نامۀ ۹۰امضایی، نامه‌ای انتقادی به اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس وقت جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۹ بود. بسیاری از امضاکنندگان این نامه، بازداشت، زندانی یا وادار به اعتراف اجباری شدند. نورعلی تابنده، درویش شیعۀ گنابادی نیز بابت امضای این نامه و همچنین نوشتن یک مقاله در رد نظریۀ ولایت فقیه به هشت ماه زندان محکوم شد. نورعلی تابنده، پس از آزادی، در سال ۱۳۷۱، با لقب *مجذوب‌علی‌شاه*، متصدیِ مقام قطبیت و رهبریِ درویشان گنابادی شد.

### حملۀ مأموران حکومتی به خانۀ نورعلی تابنده
در اردیبهشت ۱۳۸۶، بدون حکم قضایی به خانۀ نورعلی تابنده حمله شد و پس از بازداشت حدود ۵۰ نفر، به او هشدار داده شد که حداکثر تا ۱۵ اردیبهشت، زادگاه خود، بیدخت را ترک کرده، و به تهران نقل مکان کند.

### تحصن میدان بهارستان
در سال ۱۳۸۷، خانقاه نعمت‌اللهی‌ها و آرامگاه عارف و حکیم شیعه، اسدالله ایزدگشسب در اصفهان توسط جمهوری اسلامی تخریب شد. نعمت‌اللهی‌های تهران در اعتراض به این کار، به تاریخ ۳ اسفند در میدان بهارستان و در مقابل ساختمان مجلس شورا تحصن کردند، که موجب بازداشت بسیاری از آنان شد. نورعلی تابنده، این روز را روز درویش نامیده است.

### اعتراضات گلستان هفتم

در اوایل بهمن ۱۳۹۶ و در پاسخ به فشارهای امنیتی‌ای که جمهوری اسلامی به قطب وقت این طریقت، نورعلی تابنده وارد می‌کرد، درویشان نعمت‌اللهی در نزدیکی خانه نورعلی تابنده شروع به تجمع کردند. این سلسله تجمعات، که تا اسفندماه به درازا انجامیدند، به نام اعتراضات گلستان هفتم شناخته می‌شوند. با عدم کاهش فشار امنیتی روی تابنده و ادامۀ تجمعات، درویشان با تعداد زیادی نیروی سرکوب و یگان‌های موتورسوار بسیج و سپاه پاسداران مواجه شدند که موجب افزایش تنش و التهاب میان نیروهای حکومتی و معترضین شد. کسری نوری، درویش و خبرنگار در مورد تجمعات ۱۵ بهمن نوشت:
ما هستیم و بر تعدادمان افزوده خواهد شد، وقتی ممکلت‌داری شما، ایران را به تباهی کشانده، و سیاست‌های خشونت‌طلبانۀ شما، امنیت را از همگان سلب کرده است.
در پایان درگیری‌ها، ۱۸۰ تن از معترضین و ۸۰ تن از مأموران حکومتی آسیب دیده، و همچنین یک درویش معترض و ۵ نیرو از پلیس و بسیج کشته شده بودند. پس از این اعتراضات، نورعلی تابنده تا پایان عمر خود به حصر خانگی محکوم شد و مدتی بعد هم از تهران به بیدخت منتقل شد. علی خامنه‌ای درویشان معترض را *قاتل بی‌رحم* معرفی کرد، و فقیه حامی حکومت، ناصر مکارم شیرازی، این تجمعات را *فتنۀ بزرگ* خواند.

نورعلی تابنده در بیانیۀ خود پس از اعتراضات، از رویۀ مذهبی حکومت‌داران انتقاد کرد:
بارها درویشان گنابادی اعلام، و به متصدیان امور، گوشزد کرده‌اند؛ درویشی، مکتب معرفت و عشق و محبّت، و آیین برادری، برابری و صلح کل، و بیزار از دخالت در سیاستِ اخلاق‌گریز و قانون‌ستیز است. درویشی، از آن‌رو که برای مقام آدمیّت، تقدّس قائل است، رفتار خشونت‌آمیز و ستم و تعدّی به حقوق انسانی احدی را قابل قبول نمی‌داند، و ظلم حکومت‌ها و صاحبان قدرت علیه مردم، خصوصاً به دلیل تفکّر و اعتقادات‌شان را نشانۀ جهل و بی‌خبری می‌داند.

### بیعت نکردن با علیرضا جذبی
محسن کدیور، متفکر شیعه و فعال سیاسی، به همراه شیرین عبادی، حقوق‌دان هشدار داده بودند که حصر خانگی نورعلی تابنده ممکن است با هدف دخالت حکومتی در انتخاب رهبر بعدی دراویش باشد. از همین رو، زمانی که نورعلی تابنده فوت کرد، و علیرضا جذبی با لقب *ثابت‌علی‌شاه* به رهبری طریقت رسید، بسیاری از شیعیان گنابادی از بیعت با او به عنوان قطب خود سر باز زدند.

## مراجع تقلید
عقاید روح‌الله خمینی، رهبر انقلاب ۱۳۵۷ و بنیان‌گذار نظام جمهوری اسلامی در ایران، من‌جمله نظریهٔ او دربارهٔ ولایت فقیه (که در کتاب ''ولایت فقیه'' صورت‌بندی شده است)، در چارچوب تشیع اصولی شکل گرفته، و به اجتهاد در فقه وابسته‌اند. مفهوم تقلید از مراجع هم در همین گونه از تشیع رایج است. با این حال، برخی از مراجع تقلید و اصولیون هم به اشکال مختلف با افکار خمینی و نتایج آن‌ها مخالفت کرده‌اند.

### علی سیستانی
علی سیستانی یک روحانی شیعۀ اصولی و محافظه‌کار در عراق، با اصالت ایرانی است. سیستانی با مفهوم ولایت فقیه مخالف است و از دخالت ایران در عراق انتقاد می‌کرد. او ادعا می‌کرد که حتی اگر ایران توسط ولایت فقیه اداره شود، دولت ایران بر شیعیان عراق تسلطی ندارد.

سیستانی باور دارد که حکومت اسلامی به معنای «ایفای نقش اسلام به عنوان ارائه دهنده ارزش‌ها و دستورالعمل‌ها برای نظم اجتماعی»، و ارتباطی به دولت سیاسی به معنای رایج ندارد.

سیستانی، گرچه با ولایت فقیه مخالف است، اما تمایلی به رقابت با حکومت ایران ندارد. با این حال، او گاهی اوقات آشکارا از مبانی مذهبی جمهوری اسلامی انتقاد می‌کند. برای مثال، او در آذر ۱۴۰۴ این فتوا را منتشر کرد:به مؤمنان (أعزّهم الله تعالی)  توصیه می‌کنیم پشت سر کسی که حقوق دولتی دریافت می‌کند نماز نخوانند. این نه از باب خدشه وارد کردن به او یا طعن در عدالت وی است، بلکه برای آن است که این جایگاه‌ها و صاحبانشان کاملاً از هرگونه دخالت احتمالی دولت (حتی در آینده) مصون بمانند. 

با این حال، پس از مرگ علی خامنه‌ای و انتخاب‌شدن مجتبی خامنه‌ای به عنوان نایب ادعایی امام زمان توسط مجلس خبرگان رهبری، علی سیستانی طی دو بیانیهٔ مجزا، مرگ علی خامنه‌ای را تسلیت، و دفتر او در نجف، آغاز حکم‌رانی مجتبی خامنه‌ای را تبریک گفت.

وی همچنین در سال ۱۳۹۸ به همکاری امنیتی با جمهوری اسلامی در دستگیری روح‌الله زم متهم شده بود.

### صادق شیرازی

صادق شیرازی از تفسیر جمهوری اسلامی از ولایت فقیه، تسلیم‌کردنِ تمام قدرت به یک فقیه واحد، و عملاً ناممکن‌بودنِ برکناری ولی فقیه انتقاد می‌کند.

### حسین شیرازی

حسین شیرازی، در یک سخنرانی در قم، نظریهٔ ولایت فقیه را مورد انتقاد قرار داد و علی خامنه‌ای را به فرعون تشبیه کرد که منجر به دستگیری او شد.

### محمد شیرازی

محمد شیرازی از مراجع منتقد ولایت فقیه است، که جایگزین مناسب آن را حکومت شورایی از فقهای مختلف می‌داند.

وی در ابتدا، نسبت به سایر علمای نجف، احترام بیشتری برای روح‌الله خمینی قائل بود و حتی امامت جماعت حرم حسین بن علی را هم به او واگذار کرد. محمد شیرازی رفته‌رفته با شیوهٔ زمام‌داری خمینی مخالفت ورزید و حکومت او را غیر شرعی و خلاف سیرهٔ پیامبر اسلام معرفی کرد.

در جنگ هشت‌سالهٔ ایران با عراق، محمد شیرازی، طی یک فتوا، جنگیدن با مسلمانان عراقی حرام اعلام کرد، که موجب حبس خانگی او در قم شد.

### محمد صادقی

محمد صادقی تهرانی، همانند محمد شیرازی از ولایت مطلقهٔ فقیه جاری در جمهوری اسلامی ناراضی بود، و به استحباب حکومت شورایی فقها قائل بود. صادقی همچنین با نظام انتخاباتی و دموکراتیک نیز مخالفت می‌کرد، و رأی‌دادن بدون تخصص را حرام می‌دانست.

با این وجود، صادقی رابطهٔ بدی با شخص ولی فقیه وقت نداشت. زمانی که صادقی در سال ۱۳۹۰ مُرد، علی خامنه‌ای طی یک پیام به مهدی مصطفوی اهری، داماد صادقی، مرگ او را تسلیت گفت، و برای او مغفرت و رحمت آرزو کرد.

## رضا پهلوی

شاهزاده رضا پهلوی، که برای رهبری گذار از جمهوری اسلامی اعلام آمادگی کرده نیز خود را شیعه معرفی کرده است: این یک مسئلهٔ خصوصی است؛ اما اگر می‌خواهید بدانید، البته که من به واسطهٔ مطالعه و اعتقاد، یک مسلمان شیعه هستم. من بسیار انسان مؤمنی هستم.
شاهزاده رضا پهلوی، حدود ۲ سال پس از انقلاب ۱۳۵۷، به عنوان وارث پادشاهی ایران، به قانون اساسی مشروطهٔ ایران سوگند خورد. متمم اول این قانون اساسی، پادشاه ایران را ملتزم به تشیع اثنی‌عشری معرفی می‌کند. با این حال، سال‌ها بعد، از این سوگند زودهنگام عقب‌نشینی کرد، نظام سیاسی آیندۀ ایران را منوط به انتخاب مردم در دوران دولت گذار دانست، و بر لزوم همه‌پرسی در مورد انواع پادشاهی و جمهوری تأکید کرد. 

ایشان همچنین در ۲۰ فوریهٔ ۲۰۲۶ بیانیه‌ای خطاب به «هم‌میهنان متدین و باورمند به مذهب شیعه» منتشر کرد و از آنان خواست راه خود را از ولایت فقیه و جمهوری اسلامی جدا کنند. وی پیش‌تر در این مورد نیز هشدار داده بود که تحت جمهوری اسلامی، حتی جامعه و نهاد روحانیت نیز از نقض حقوق خود مصون نیستند.

شاهزاده رضا پهلوی، بارها هدف خود را سکولاریسم سیاسی و لزوم جدایی دین از دولت در ایرانِ پس از جمهوری اسلامی دانسته است.

## کشته‌شدگان
### محمدرضا شیرازی

محمدرضا حسینی شیرازی، فرزند محمد، مجتهد شیعه، در سال ۱۳۸۷ توسط جمهوری اسلامی در قم ترور شد. پیکر او برای تدفین به آستان قدس حسینی در کربلا، عراق منتقل شد. همزمان، صدها تن از مقلّدین عموی او، صادق شیرازی، که مواضع تندی علیه حکومت ایران اتخاذ کرده بود، توسط مأموران امنیتی بازداشت شدند. 
### روح‌الله زم

روح‌الله زم، گردانندۀ رسانۀ خبری-تحلیلی آمدنیوز و فعال سیاسی ضد ولایت فقیه، چند روز پیش از اعتراضات آبان ۱۳۹۸، در عراق، و توسط جمهوری اسلامی بازداشت شده، و پس از اعتراف اجباری در تلویزیون دولتی، به دار آویخته شد.

بنا بر اظهارات پدر او، محمدعلی زم، که از روحانیون وفادار به جمهوری اسلامی بود، این بازداشت با همکاری علی سیستانی، مرجع تقلیدی که روح‌الله زم برای ملاقات با او به عراق کشانده شده بود، صورت گرفت؛ با این حال، مقامات رسمی حکومت ایران و دفتر سیستانی، همکاری و یا سوءاستفاده از نام علی سیستانی را در جریان بازداشت زم تکذیب کردند.
### محسن امیراصلانی

محسن امیراصلانی، روان‌شناس معنویت‌گرا، در سال ۱۴۰۱ به علت قرائت متفاوتی که از برخی مسائل دینی مانند تفسیر سورهٔ یونس داشت، توسط جمهوری اسلامی به بدعت و سب‌النبی محکوم شد و به قتل رسید.
## جستارهای وابسته

* نقض حقوق حوزویان در جمهوری اسلامی ایران
* مخالفان جمهوری اسلامی ایران
* اسلام در ایران
* سنت‌گرایی مذهبی در ایران
* آنارشیسم اسلامی
* اقلیت‌های مذهبی در ایران
* نقض حقوق بهائیان در جمهوری اسلامی ایران
* دستگیری، زندان و شکنجه در جمهوری اسلامی ایران
* نقض حقوق بشر توسط جمهوری اسلامی ایران

## منابع

رده:اسلام
رده:شیعه
رده:تشیع
رده:فقه
رده:الهیات تشیع
رده:سیاست در ایران
رده:مخالفان سیاسی جمهوری اسلامی اهل ایران
رده:مناقشه‌ها در ایران
رده:مناقشه‌ها در عراق
رده:مناقشه‌ها در لبنان
رده:دین در ایران
رده:تشیع در عراق
رده:تشیع در لبنان