سوسیالیسم قرن بیست و یکم

[260px|بندانگشتی|[فرناندو لوگو (رئیس‌جمهور پاراگوئه)، اوو مورالس (رئیس‌جمهور بولیوی)، لوئیس ایناسیو لولا دا سیلوا (رئیس‌جمهور برزیل)، رافائل کورئا (رئیس‌جمهور اکوادور) و هوگو چاوز (رئیس‌جمهور ونزوئلا) در ۲۹ ژانویه ۲۰۰۹]]

**سوسیالیسم قرن بیست و یکم** تفسیری از اصول سوسیالیسم است که نخستین بار توسط جامعه‌شناس و تحلیل‌گر سیاسی آلمانی، هاینتس دیتریش مطرح شد و توسط شماری از رهبران آمریکای لاتین به کار گرفته شد. دیتریش در سال ۱۹۹۶ استدلال کرد که هم سرمایه‌داری صنعتی بازار آزاد و هم مارکسیسم–لنینیسم در حل مشکلات فوری بشریت مانند فقر، گرسنگی، استثمار نیروی کار، سرکوب اقتصادی، تبعیض جنسیتی، نژادپرستی، نابودی منابع طبیعی و فقدان دموکراسی واقعی شکست خورده‌اند. سوسیالیسم قرن بیست و یکم دارای عناصر سوسیالیسم دموکراتیک است، اما به تجدیدنظرطلبی (رویزیونیسم) نیز شباهت دارد.

رهبرانی که از این شکل سوسیالیسم دفاع کرده‌اند شامل هوگو چاوز از ونزوئلا، رافائل کورئا از اکوادور، اوو مورالس از بولیوی، نستور کیرشنر و کریستینا فرناندس از آرژانتین، لوئیس ایناسیو لولا دا سیلوا از برزیل و میچل باچله از شیلی هستند. به دلیل شرایط تاریخی منحصربه‌فرد محلی، سوسیالیسم قرن بیست و یکم اغلب با کاربردهای پیشین سوسیالیسم در سایر کشورها مقایسه می‌شود، که تفاوت عمده آن تلاش برای یک فرایند برنامه‌ریزی اقتصادی و اقتصاد مشارکتی مؤثرتر است.

در خارج از آمریکای لاتین، سوسیالیسم قرن بیست و یکم توسط رهبران چپ‌گرایی مانند مارک دریکفورد و جرمی کوربین در بریتانیا و لوتار بیسکی، اگون کرنتس و اسکار لافونتین در آلمان، و همچنین توسط احزابی مانند حزب کمونیست اسپانیا و چپ متحد در اسپانیا و حزب کمونیست فدراسیون روسیه و روسیه عادل ترویج شده است.

## بنیان‌های تاریخی
پس از مجموعه‌ای از تعدیل‌های ساختاری و بازسازماندهی بدهی‌ها به رهبری صندوق بین‌المللی پول در اواخر قرن بیستم، آمریکای لاتین افزایش قابل توجهی در نابرابری را تجربه کرد. بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۹، شاخص جینی، که معیاری برای سنجش نابرابری در توزیع درآمد یا ثروت است، تقریباً در تمام کشورهای آمریکای لاتین افزایش یافت. قیمت‌های بی‌ثبات و تورم منجر به نارضایتی شد. در سال ۲۰۰۰، تنها ۳۷٪ از مردم آمریکای لاتین از دموکراسی‌های خود راضی بودند (۲۰ واحد کمتر از اروپایی‌ها و ۱۰ واحد کمتر از ساکنان آفریقای سیاه).

در این بافتار، موجی از جنبش‌های اجتماعی-سیاسی متمایل به چپ، موسوم به موج صورتی، به نمایندگی از حقوق بومیان، *[[کوکالرو]]ها* (کشاورزان کوکا)، حقوق کارگران، حقوق زنان، حقوق اراضی و اصلاحات آموزشی ظهور کرد تا در نهایت نیروی محرکه‌ای برای انتخاب رهبران سوسیالیست فراهم کند.
سوسیالیسم قرن بیست و یکم از سنت‌های بومی حکمرانی اشتراکی و جنبش‌های سوسیالیستی و کمونیستی پیشین آمریکای لاتین، از جمله جنبش‌های سالوادور آلنده، فیدل کاسترو، چه گوارا و جبهه آزادی‌بخش ملی ساندینیستا بهره می‌گیرد.

## اصول نظری
به عقیده دیترش، این شکل از سوسیالیسم انقلابی است، به این معنا که جامعه موجود تغییر می‌کند تا از نظر کیفی متفاوت باشد، اما خودِ این فرایند باید تدریجی و خشونت‌پرگیز باشد و در عوض از دموکراسی برای تضمین قدرت، آموزش، دانش علمی دربارهٔ جامعه و همکاری بین‌المللی استفاده کند. دیترش ساخت چهار نهاد اساسی را در واقعیت جدید تمدن پساسرمایه‌داری پیشنهاد می‌کند:
# اقتصاد مبتنی برهم‌ارزی که بر پایه نظریه ارزش کار در اقتصاد مارکسی بنا شده و به جای اصول اقتصاد بازار، به‌صورت دموکراتیک توسط کسانی تعیین می‌شود که مستقیماً ارزش را ایجاد می‌کنند.
# دموکراسی اکثریتی که از همه‌پرسی برای تصمیم‌گیری در مورد مسائل مهم اجتماعی استفاده می‌کند.
# دموکراسی پایه دولتی با محافظت مناسب از حقوق اقلیت‌ها.
# شهروندانی که مسئول، عقلانی و خودمختار هستند.

## پسانئولیبرالیسم
**پسانئولیبرالیسم** (به انگلیسی: Post-neoliberalism) که با نام **ضدنئولیبرالیسم** نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از آرمان‌هاست که با رد نئولیبرالیسم و سیاست‌های اقتصادی متبلور در اجماع واشینگتن مشخص می‌شود. اگرچه بحث‌های دانشگاهی در مورد ویژگی‌های تعریف‌کننده پسانئولیبرالیسم وجود دارد، اما این مفهوم اغلب با ترقی‌خواهی اقتصادی به عنوان پاسخی به زیاده‌روی‌ها یا شکست‌های درک‌شده نئولیبرالیسم مرتبط است، که دامنه‌ای از ملی‌سازی و بازتوزیع درآمد و ثروت تا استقبال از حمایت‌گرایی و جنبش کارگری را در بر می‌گیرد؛ این اصطلاح همچنین می‌تواند به‌طور کلی‌تر به چپ اشاره داشته باشد.

این جنبش تأثیر ویژه‌ای در آمریکای لاتین داشته است، جایی که موج صورتی باعث تغییر قابل توجهی به سمت دولت‌های چپ‌گرا در دهه ۲۰۰۰ شد. نمونه‌هایی از دولت‌های پسانئولیبرال شامل دولت‌های پیشین اوو مورالس در بولیوی و رافائل کورئا در اکوادور هستند. همچنین برخی تحلیل‌گران ادعا کرده‌اند که ریاست‌جمهوری جو بایدن در ایالات متحده آمریکا ویژگی‌های پسانئولیبرالی از خود نشان داده است.

### تاریخچه
[بندانگشتی|[اوو مورالس، رئیس‌جمهور پیشین بولیوی، اغلب با پسانئولیبرالیسم مرتبط دانسته می‌شود.]]
ایده پسانئولیبرالیسم در جریان موج صورتی دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ مطرح شد، زمانی که رهبران چپ‌گرای منتقد نئولیبرالیسم در آمریکای لاتین مانند هوگو چاوز و اوو مورالس به قدرت رسیدند. به گفته پژوهشگران، انتخاب چاوز به عنوان رئیس‌جمهور ونزوئلا در سال ۱۹۹۹ نقطه آغاز قطعی موج صورتی و جنبش پسانئولیبرال بود.

پس از انتخاب او، رافائل کورئا، نستور کیرشنر، اوو مورالس و تعداد زیادی از رهبران دیگرِ مرتبط با جنبش پسانئولیبرال در طول دهه‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ در آمریکای لاتین انتخاب شدند. با ورود به دهه ۲۰۲۰، رئیس‌جمهور منتخب شیلی، گابریل بوریک، که در انتخابات سراسری شیلی (۲۰۲۱) پیروز شد، متعهد شد که به مدل اقتصادی نئولیبرال کشور پایان دهد و اظهار داشت: «اگر شیلی گهواره نئولیبرالیسم بود، گور آن نیز خواهد بود.»

اگرچه ایده‌های پسانئولیبرالیسم منحصر به آمریکای لاتین نیست، اما عمدتاً با این منطقه پیوند خورده است. پسانئولیبرالیسم انتقاداتی را از جناح راست طیف سیاسی برانگیخته است؛ منتقدان راست و سیاست‌های راست تندرو ادعا کرده‌اند که خودِ این اصطلاح مبهم و عوام‌گرایانه است و همچنین استدلال می‌کنند که سیاست‌های «پسانئولیبرال» به سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه اقتصادی آسیب می‌زند.

### ایدئولوژی
پسانئولیبرالیسم به دنبال تغییر بنیادین نقش دولت در کشورهایی است که زمانی اجماع واشینگتن در آن‌ها حاکم بود. برای دستیابی به این هدف، رهبران پسانئولیبرال در آمریکای لاتین از ملی‌سازی چندین صنعت، به‌ویژه صنایع گاز، معدن و نفت دفاع کرده‌اند. پسانئولیبرالیسم همچنین از گسترش مزایای رفاهی، سرمایه‌گذاری بیشتر دولتی در کاهش فقر و افزایش مداخله دولت در اقتصاد حمایت می‌کند.

## کاربرد در آمریکای لاتین

### همگرایی منطقه‌ای
مدل سوسیالیسم قرن بیست و یکم مشوق همگرایی اقتصادی و سیاسی میان ملت‌های آمریکای لاتین و کارائیب است. این امر اغلب با مخالفت با نفوذ آمریکای شمالی همراه است. سازمان‌های منطقه‌ای مانند آلبا و سلاک همکاری با آمریکای لاتین را ترویج می‌کنند و کشورهای آمریکای شمالی را کنار می‌گذارند.

آلبا صریح‌ترین ارتباط را با سوسیالیسم قرن بیست و یکم دارد؛ در حالی که سایر سازمان‌ها بر همگرایی اقتصادی تمرکز دارند، آلبا همگرایی اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را میان کشورهایی که به سوسیالیسم دموکراتیک پایبند هستند، ترویج می‌کند. ایجاد آن در مخالفت مستقیم با تلاش‌های جرج دابلیو. بوش برای تأسیس یک منطقه تجارت آزاد قاره آمریکا که شامل ایالات متحده می‌شد، اعلام گردید. در سال ۲۰۰۸، آلبا یک اتحادیه پولی را با استفاده از سوکره به عنوان ارز منطقه‌ای خود معرفی کرد.

### فرایند بولیواری

هوگو چاوز، رئیس‌جمهور پیشین ونزوئلا، فرایندی از اصلاحات اجتماعی را در ونزوئلا آغاز کرد که به انقلاب بولیواری معروف است. این رویکرد بیش از آنکه تحت تأثیر نظریات هاینتس دیترش باشد، به‌طور سنگینی متأثر از نظریات ایشتوان مساروش، مایکل لبویتز و مارتا هارنکر (که بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۱ مشاور چاوز بود) بود. نام این فرایند از آزادی‌بخش آمریکای لاتین، سیمون بولیوار گرفته شده است و نمونه‌ای معاصر از بولیوارینیسم است.

### بوئن ویویر (خوب‌زیستی)

مفهوم  که اغلب به «خوب‌زیستی» یا «زندگی خوب» ترجمه می‌شود، با جنبش حقوق بومیان و حقوق طبیعت مرتبط است. تمرکز آن بر زندگی پایدار به عنوان عضوی از یک جامعه است که شامل انسان‌ها و طبیعت می‌شود.

 در قانون اساسی ۲۰۰۸ اکوادور به عنوان جایگزینی برای توسعه نئولیبرالیسم تثبیت شده است. قانون اساسی مجموعه‌ای از حقوق را ترسیم می‌کند که یکی از آن‌ها حقوق طبیعت است. در راستای تأکید بر این حقوق،  به دنبال تغییر رابطه بین طبیعت و انسان‌ها به سمت دیدگاهی زیست‌تکثرگرایانه‌تر (bio-pluralistic) است که جدایی میان طبیعت و جامعه را از بین می‌برد. این رویکرد در ابتکار یاسونی-آی‌تی‌تی به کار گرفته شده است. «بوئن ویویر» گاهی به عنوان مصرف همدستانه در یک اقتصاد تسهیمی مفهوم‌سازی می‌شود و این اصطلاح برای نگریستن به جهان به شیوه‌ای که تفاوت شدیدی با سرمایه طبیعی، سرمایه اجتماعی یا سرمایه انسانی دارد، به کار می‌رود.

## نقد
### اقتدارگرایی
منتقدان ادعا می‌کنند که سوسیالیسم قرن بیست و یکم در آمریکای لاتین به عنوان پوششی برای اقتدارگرایی عمل می‌کند. کاریزمای چهره‌هایی مانند هوگو چاوز و شعارهایی مانند «میهن، سوسیالیسم یا مرگ!» مقایسه‌هایی را با دیکتاتورهای آمریکای لاتین و «کادیلوهای» (رهبران نظامی-سیاسی) گذشته برانگیخته است. به گفته استیون لویتسکی از دانشگاه هاروارد: «تنها در دیکتاتوری‌های گذشته [...] رئیس‌جمهورها مادام‌العمر انتخاب می‌شدند». لویتسکی همچنین بیان می‌کند که با وجود تجربه دموکراسی در آمریکای لاتین، شهروندان با «انتخاب مجدد نامحدود، به دلیل دیکتاتوری‌های گذشته» مخالف بودند. لویتسکی سپس خاطرنشان کرد: «در نیکاراگوئه، ونزوئلا و اکوادور، انتخاب مجدد با همان مشکلات ۱۰۰ سال پیش همراه است». *[[واشینگتن پست]]* نیز در سال ۲۰۱۴ اظهار داشت که «اوو مورالس در بولیوی، دانیل اورتگا در نیکاراگوئه و هوگو چاوز، رئیس‌جمهور فقید ونزوئلا [...] از صندوق رأی برای تضعیف یا حذف محدودیت‌های دوره تصدی استفاده کردند».

در سال ۲۰۱۵، *[[اکونومیست]]* بیان کرد که انقلاب بولیواری در ونزوئلا—که اکنون پس از مرگ و خاکسپاری هوگو چاوز در سال ۲۰۱۳ تحت رهبری نیکلاس مادورو قرار دارد—در حال پسرفت از اقتدارگرایی به دیکتاتوری است، چرا که سیاستمداران مخالف به اتهام توطئه برای تضعیف دولت زندانی می‌شدند، خشونت گسترده بود و رسانه‌های مخالف تعطیل شدند. پوشش رسانه‌های غربی از چاوز و سایر رهبران آمریکای لاتینِ جنبش سوسیالیستی قرن بیست و یکم، توسط حامیان آن‌ها و منتقدان رسانه‌ای چپ به عنوان غیرمنصفانه مورد انتقاد قرار گرفته است.

### اقتصاد
پایداری و ثبات اصلاحات اقتصادیِ مرتبط با دولت‌های پایبند به سوسیالیسم قرن بیست و یکم مورد تردید قرار گرفته است. کشورهای آمریکای لاتین عمدتاً برنامه‌های اجتماعی خود را با صادرات استخراجی مانند نفت، گاز طبیعی و مواد معدنی تأمین مالی کرده‌اند، که این امر وابستگی‌ای ایجاد کرده که برخی اقتصاددانان ادعا می‌کنند باعث تورم و کندی رشد شده است.

در مورد دولت بولیواری ونزوئلا، سیاست‌های اقتصادی آن‌ها منجر به کمبودها در ونزوئلا، نرخ تورم بالا و اقتصادی ناکارآمد شد. با این حال، سیاست اقتصادی دولت هوگو چاوز و دولت‌های مادورو مشکلات اقتصادی ونزوئلا را به کاهش قیمت نفت، تحریم‌های اعمال‌شده توسط ایالات متحده و خرابکاری اقتصادی توسط مخالفان نسبت داده‌اند.
در سال ۲۰۱۵، اقتصاد ونزوئلا عملکرد ضعیفی داشت—ارزش پول ملی سقوط کرده بود، دارای بالاترین نرخ تورم در جهان بود و تولید ناخالص داخلی آن در یک بحران کوچک شد.

### عوام‌گرایی

اگرچه روشنفکران سوسیالیست دموکراتیک از سوسیالیسم قرن بیست و یکم استقبال کرده‌اند، اما نسبت به نمونه‌های آمریکای لاتین بدبین بوده‌اند. آن‌ها ضمن اشاره به نقش مترقی این دولت‌ها، استدلال می‌کنند که برچسب مناسب برای آن‌ها عوام‌گرایی (پوپولیسم) است تا سوسیالیسم. به‌طور مشابه، برخی از دولت‌های چپ‌گرای موج صورتی به دلیل چرخش از سوسیالیسم به سمت اقتدارگرایی و عوام‌گرایی مورد انتقاد قرار گرفتند.

## فهرست احزاب سیاسی ضد نئولیبرال یا پسانئولیبرال

**آمریکای جنوبی:**
* آرژانتین: اتحاد برای میهن، جبهه همگانی، جبهه برای پیروزی، جبهه میهن بزرگ
* بولیوی: جنبش به‌سوی سوسیالیسم
* شیلی: همگرایی اجتماعی
* اکوادور: جنبش انقلاب شهروندی، اتحاد پائیس در زمان رافائل کورئا
* ونزوئلا: جنبش جمهوری پنجم، قطب میهن‌دوستی بزرگ، حزب سوسیالیست متحد ونزوئلا در زمان هوگو چاوز، حزب کمونیست ونزوئلا 

**آمریکای شمالی:**
* کانادا: کبک سولیدر، حزب سبز کبک
* مکزیک: مورنا
* هندوراس: آزادی و بازتأسیس
* ایالات متحده آمریکا: سوسیالیست‌های دموکراتیک آمریکا، حزب برای سوسیالیسم و آزادی حزب خانواده‌های کارگری 

**آسیا**
* ژاپن: حزب سوسیال دموکرات
* کره جنوبی: حزب مترقی
* سری‌لانکا: قدرت ملی خلق
* ترکیه: حزب کمونیست ترکیه، حزب وطن، ائتلاف رنج و آزادی

**اروپا**
* فرانسه: حزب نوین ضدسرمایه‌داری
* ایسلند: حزب سوسیالیست ایسلند
* ایرلند: مستقل‌ها برای تغییر
* ایتالیا: قدرت برای مردم
* نروژ: حزب سرخ

**اقیانوسیه**
* استرالیا: سبزهای استرالیا

## جستارهای وابسته
* موج صورتی
* سرمایه‌داری‌ستیزی
* کیرشنریسم
* پساسرمایه‌داری
* پسامارکسیسم
* پروژه سایبرسین

## منابع

* 

رده:انواع سوسیالیسم
رده:تکیه‌کلام‌های سیاسی
رده:جامعه ونزوئلا
رده:سوسیال دموکراسی
رده:سوسیالیسم دموکراتیک
رده:سیاست در ونزوئلا