سلامت در پاکستان

بندانگشتی|امید به زندگی در پاکستان
پاکستان، به‌عنوان پنجمین کشور پرجمعیت جهان با جمعیتی نزدیک به ۲۲۵ میلیون نفر، در زمره کشورهای در حال توسعه‌ای قرار دارد که در بسیاری از حوزه‌ها با چالش‌های اساسی روبه‌رو است. این وضعیت موجب وارد آمدن آسیب‌های جدی به نظام بهداشتی کشور شده است. در نتیجه، پاکستان در گزارش عملکرد سازمان بهداشت جهانی در رتبه ۱۲۲ از میان ۱۹۰ کشور جای گرفته است.

امید به زندگی در پاکستان از ۶۱٫۱ سال در سال ۱۹۹۰ به ۶۵٫۹ سال در سال ۲۰۱۹ افزایش یافته و در سال ۲۰۲۴ به ۶۷٫۹۴ سال رسیده است. بر اساس مطالعه لنست، پاکستان از نظر شاخص دسترسی و کیفیت مراقبت‌های بهداشتی در میان ۱۹۵ کشور در رتبه ۱۲۴ قرار دارد. اگرچه این کشور از سال ۱۹۹۰ شاهد بهبود در دسترسی و کیفیت مراقبت‌های بهداشتی بوده است، شاخص HAQ آن از ۲۶٫۸ در سال ۱۹۹۰ به ۳۷٫۶ در سال ۲۰۱۶ افزایش یافته است. با این حال، پاکستان هنوز از نظر دستیابی به اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد و احتمال تحقق آن‌ها تا سال ۲۰۳۰ در رتبه ۱۶۴ از میان ۱۸۸ کشور قرار دارد.

طبق آخرین آمار، پاکستان در سال ۲۰۲۰ حدود ۲٫۹۵٪ از تولید ناخالص داخلی خود را به بخش سلامت اختصاص داده است. درآمد سرانه این کشور بر اساس برابری قدرت خرید فعلی (دلار بین‌المللی) در سال ۲۰۲۲ معادل ۶٬۴۳۷٫۲ دلار و هزینه‌های بهداشتی سرانه فعلی (دلار آمریکا) ۳۸٫۱۸ دلار بوده است. نرخ سواد بزرگسالان در پاکستان در سال ۲۰۱۹ برابر با ۵۸٪ و نرخ ثبت‌نام در مدارس ابتدایی در سال ۲۰۱۸ معادل ۶۸٪ گزارش شده است. شاخص نابرابری جنسیتی در این کشور در سال ۲۰۲۱، ۰٫۵۳۴ بوده و پاکستان را در میان ۱۷۰ کشور، در رتبه ۱۳۵ قرار می‌دهد. همچنین نسبت جمعیتی که به آب آشامیدنی و سیستم فاضلاب بهبود یافته دسترسی دارند، به ترتیب ۹۱٪ و ۶۴٪ گزارش شده است.

ابتکار سنجش حقوق بشر نشان می‌دهد که پاکستان ۶۹٫۲٪ از آنچه را که بر اساس سطح درآمد خود باید برای تحقق حق سلامت انجام دهد، محقق کرده است. در زمینه حق سلامت کودکان، این کشور ۸۲٫۹٪ از انتظارات مبتنی بر درآمد فعلی خود را برآورده می‌سازد. همچنین، در حوزه حق سلامت بزرگسالان، پاکستان ۹۰٫۴٪ از آنچه را که بر اساس سطح درآمد کشور انتظار می‌رود، محقق کرده است. با این حال، پاکستان در زمینه حق سلامت باروری در وضعیت «بسیار بد» قرار دارد، زیرا تنها ۳۴٫۴٪ از اهداف مورد انتظار بر اساس منابع موجود خود را تحقق بخشیده است.

## زیرساخت‌های بهداشتی
پاکستان دارای یک نظام بهداشتی ترکیبی است که شامل زیرساخت‌های دولتی، سیستم بهداشتی فرادولتی، بخش خصوصی، جامعه مدنی و خیرین می‌شود. همچنین، سیستم‌های درمانی جایگزین و سنتی در این کشور از محبوبیت بالایی برخوردار هستند.

در سال ۲۰۱۱، پاکستان با تصویب هجدهمین اصلاحیه قانون اساسی، اصلاحات بنیادی را انجام داد که منجر به لغو وزارت بهداشت و واگذاری اختیارات مرتبط شد. در نتیجه، استان‌ها اختیارات بیشتری در زمینه زیرساخت‌های بهداشتی و امور مالی دریافت کردند. به منظور ارتقای آگاهی و دسترسی به خدمات بهداشتی، وزارت خدمات، مقررات و هماهنگی ملی بهداشت در همان سال تأسیس شد. هدف اصلی این نهاد، ارائه نظامی بهداشتی بود که دسترسی کارآمد، عادلانه، قابل دسترس و مقرون‌به‌صرفه به خدمات بهداشتی را فراهم کند و همچنین هماهنگی ملی و بین‌المللی در حوزه بهداشت عمومی و رفاه جمعیت را تضمین نماید. این وزارتخانه همچنین مسئول اجرای قوانین و مقررات مرتبط با مواد مخدر بود. سیستم ارائه مراقبت‌های بهداشتی در پاکستان شامل بخش‌های دولتی و غیردولتی و خدمات انتفاعی و غیرانتفاعی است. بخش بهداشت کشور با نابرابری‌های شهری-روستایی در ارائه خدمات درمانی و عدم توازن نیروی کار بهداشتی، از جمله کمبود مدیران بهداشتی، پرستاران، پارامدیک‌ها و ماماهای ماهر در مناطق پیرامونی، مشخص می‌شود. چالش‌های نظام بهداشت و درمان پاکستان همچنین شامل تخصیص ناکافی بودجه، کمبود متخصصان پزشکی، زیرساخت‌های فیزیکی غیر استاندارد، رشد سریع جمعیت، وجود داروهای تقلبی و گران‌قیمت، کمبود پرسنل پیراپزشکی و فعالیت پزشکان بدون مجوز می‌باشد.

منابع تأمین هزینه‌های سلامت در پاکستان عمدتاً از پرداخت‌های «از جیب» بیماران تشکیل شده که در سال ۲۰۰۵ حدود ۶۶ درصد بود و پس از آن، هزینه‌های سلامت دولتی با سهم ۲۲٫۱ درصد قرار داشت. وضعیت در سال‌های بعد کمی بهبود یافته و برآورد می‌شود که در سال ۲۰۲۰، سهم پرداخت‌های از جیب به ۵۴٫۳ درصد کاهش یافته و هزینه‌های سلامت دولتی به ۳۵٫۶ درصد افزایش یافته است.

### مراقبت‌های بهداشتی اولیه
سیستم مراقبت‌های بهداشتی اولیه، سیستم بهداشتی بسیار اساسی برای ارائه مراقبت‌های در دسترس، با کیفیت خوب، پاسخگو، عادلانه و یکپارچه است. مراقبت‌های بهداشتی اولیه در پاکستان عمدتاً شامل واحدهای بهداشتی اولیه، درمانگاه‌ها، مراکز بهداشت مادر و کودک و برخی کلینیک‌های خصوصی در سطح جامعه است. در سند (استان پاکستان)، فعالیت‌های مراقبت‌های بهداشتی اولیه توسط خود دولت پشتیبانی می‌شود اما توسط سازمان‌های خصوصی و غیردولتی خارجی مانند طرح مراقبت‌های بهداشتی اولیه مردم، بنیاد شفا، HANDS و غیره مدیریت می‌شود. یکی از نقاط قوت اصلی سیستم مراقبت‌های بهداشتی دولت در پاکستان، مراقبت‌های بهداشتی اولیه در سطح جامعه است که توسط ۱۰۰۰۰۰ بهورز زن و تعداد فزاینده‌ای از ماماهای جامعه، در میان سایر کارکنان جامعه ارائه می‌شود.

### مراقبت‌های بهداشتی ثانویه
این امر عمدتاً شامل بیمارستان‌های تحصیل و ناحیه یا برخی بیمارستان‌های خصوصی می‌شود. بیمارستان‌های تحصیل و ناحیه (THQ و DHQ) توسط دولت اداره می‌شوند، درمان در بیمارستان‌های دولتی رایگان است.

### مراقبت‌های بهداشتی سطح سوم
این شامل بیمارستان‌های خصوصی و دولتی می‌شود که برای انجام جراحی‌های کوچک و بزرگ مجهز هستند. معمولاً در هر شهر دو یا چند بیمارستان وجود دارد. اکثر بیمارستان‌های نظامی درجه "A" در این دسته قرار می‌گیرند. مراقبت‌های بهداشتی و بستری در بیمارستان‌های دولتی رایگان است. همچنین یک اورژانس ۲۴ ساعته وجود دارد که معمولاً روزانه به بیش از ۳۵۰ بیمار خدمات ارائه می‌دهد.

### سایر خدمات مرتبط با سلامت
دولت پاکستان همچنین «برنامه صحت سهولت» را آغاز کرده است که چشم‌انداز آن تلاش برای اصلاحات رفاه اجتماعی است و تضمین می‌کند که طبقه پایین در داخل کشور بدون خطرات مالی به مراقبت‌های پزشکی اولیه دسترسی داشته باشند. علاوه بر این، مراکز بهداشت مادر و کودک نیز وجود دارند که توسط کارکنان بهداشت زن اداره می‌شوند و هدف آنها تنظیم خانواده و بهداشت باروری است.

## وضعیت سلامت
### بیماری‌های واگیردار در پاکستان: روندها و چالش‌ها
بیماری‌های عفونی همچنان یکی از بزرگ‌ترین تهدیدها برای مراقبت‌های بهداشتی در پاکستان هستند و به عنوان یک چالش بزرگ در حوزه پزشکی در نظر گرفته می‌شوند. برخی از دلایل رشد این بیماری‌ها عبارتند از: تراکم بالای جمعیت، امکانات پزشکی محدود، بهداشت ضعیف، آگاهی کم یا عدم آگاهی از بهداشت. این وضعیت در پاکستان به دلیل موقعیت جغرافیایی، بی‌ثباتی سیاسی و نابرابری اجتماعی، و به ویژه دسترسی کم به مراقبت‌های بهداشتی در مواجهه با افزایش نابرابری، به ویژه در مناطق روستایی، حتی بدتر است.

دولت به همراه سازمان‌های مرتبط با سلامت در جهان تلاش کرده‌اند تا بیماری‌هایی مانند فلج اطفال، سل، مالاریا و غیره را مهار کنند، اما این کشور هنوز موارد مکرری از بیماری‌هایی مانند تب دنگی، هپاتیت، اچ‌آی‌وی/ایدز و غیره را تجربه می‌کند. همه‌گیری مداوم کووید-۱۹ بخش سلامت شکننده پاکستان را به ویژه در مناطق روستایی که تخمین دقیق میزان بروز بیماری و نسبت جمعیت با دسترسی محدود به خدمات بهداشتی دشوار است، تحت فشار قرار داده است. علاوه بر این، شیوع میکروارگانیسم‌های مقاوم یا به عبارت ساده‌تر مفهوم مقاومت ضدمیکروبی (AMR) لایه جدیدی از مشکلات را در مدیریت بسیاری از عفونت‌ها ایجاد می‌کند. در این مقاله، نویسنده به دنبال بررسی روند بیماری‌های واگیردار عمده در پاکستان، تشریح شکاف‌های موجود در دسترسی به داده‌ها و با وجود ادبیات فراوان موجود در مقالات تحقیقاتی است، نویسنده اشاره می‌کند که حوزه‌های خاصی وجود دارند که فاقد اطلاعات در مورد این موضوع هستند و به وضوح به مسائلی که کشور در مقابله با این بار بیماری با آن مواجه است، اشاره می‌کند.

۱. **سل (Tuberculosis - TB)**

روند: در حال حاضر، پاکستان یکی از پنج کشور دارای بالاترین بار بیماری سل در جهان است. برآورد می‌شود سالانه حدود ۵۱۰ هزار مورد جدید سل در کشور رخ دهد، و موارد سل مقاوم به چند دارو (MDR-TB) نیز شناسایی شده‌اند. سل بیشتر در مناطق شهری و کشورهای در حال توسعه با تراکم بالای جمعیت، بهداشت ضعیف و دسترسی محدود به خدمات درمانی گسترش دارد.

چالش‌ها: یکی از مشکلات اصلی در کنترل سل در پاکستان، مسئله گزارش‌دهی بیماری است، زیرا این بیماری همچنان انگ اجتماعی دارد و مراکز تشخیص، به‌ویژه در مناطق روستایی، اندک هستند. سل مقاوم به دارو به‌عنوان یک مشکل بالقوه شناسایی شده و در مواردی که رژیم درمانی کامل دنبال نمی‌شود، پیگیری بیماران قطع می‌گردد یا تأمین دارو نامنظم است، احتمال بروز آن افزایش می‌یابد. شواهد نشان می‌دهد میزان واقعی بیماری، به‌ویژه در مناطق روستایی بلوچستان و خیبرپختونخوا، بسیار بیشتر از آمار ثبت‌شده است که علت آن موانع در تشخیص و درمان به‌موقع است.

۲. **مالاریا (Malaria)**

روند: مالاریا هنوز در بسیاری از مناطق پاکستان شایع است و بیشترین شیوع آن در ایالت‌های سند، بلوچستان و خیبرپختونخوا مشاهده می‌شود. بر اساس مطالعات اخیر، سالانه بیش از ۳۰۰ هزار مورد تأییدشده مالاریا گزارش می‌شود که بیشترین میزان آن در فصل باران‌های موسمی (ژوئن تا سپتامبر) است. انتقال بیماری در مناطق روستایی بیشتر است، زیرا آب‌های راکد، شرایط مناسب برای تکثیر پشه آنوفل را فراهم می‌کنند.

چالش‌ها: بسیاری از بیماران مالاریا در مناطق روستایی به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند که تجهیزات و نیروی انسانی کافی برای تشخیص بیماری ندارند. برنامه‌های ملی کنترل مالاریا، از جمله استفاده از پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش، با چالش‌هایی در دسترسی مواجه‌اند، زیرا برخی مناطق کشور صعب‌العبور هستند. به احتمال زیاد، میزان واقعی شیوع مالاریا بسیار بالاتر از آمار رسمی است.

۳. **تب دنگی (Dengue Fever)**

روند: تب دنگی در پاکستان به یک مشکل اپیدمیک تبدیل شده است و پس از شیوع در شهرهایی مانند کراچی، لاهور و اسلام‌آباد، در سال ۲۰۲۳ بیش از ۷۵ هزار مورد ابتلا گزارش شد. دنگی عمدتاً در مناطق پر بارش، به‌ویژه در فصول خاص، بروز می‌کند که علت آن سیستم‌های نامناسب فاضلاب و تراکم بالای جمعیت در مناطق شهری است.

چالش‌ها: بیشتر موارد دنگی در مناطق شهری گزارش می‌شود و علت آن دفع نادرست زباله، تجمع آب و کنترل ضعیف محل‌های تکثیر پشه‌ها توسط شهرداری‌ها است. اطلاعات دقیقی از وضعیت دنگی در مناطق روستایی وجود ندارد، اما احتمال بروز موارد پراکنده وجود دارد که گزارش نمی‌شوند. در زمان شیوع، زیرساخت‌های بهداشتی شهرها معمولاً دچار ازدحام می‌شود و بیمارستان‌ها قادر به پاسخ‌گویی به حجم بیماران نیستند، به‌ویژه در فصل باران‌های موسمی.

۴. **فلج اطفال (Polio)**

روند: با وجود تلاش‌های جهانی برای ریشه‌کنی فلج اطفال، ویروس وحشی آن هنوز در پاکستان از بین نرفته است. در سال ۲۰۲۲، ۲۰ مورد ابتلا ثبت شد، اما این ویروس همچنان تهدیدی جدی، به‌ویژه در ایالت‌های خیبرپختونخوا و بلوچستان، محسوب می‌شود، جایی که پوشش واکسیناسیون پایین است.

چالش‌ها: موانعی مانند تردید نسبت به واکسن، اطلاعات نادرست، و ناامنی‌های منطقه‌ای موجب تضعیف مبارزه با فلج اطفال شده‌اند. در حالی که در مناطق شهری واکسیناسیون بهبود یافته، پوشش در مناطق روستایی همچنان پایین است، به‌دلیل مشکلات دسترسی و درگیری‌ها.

۵. **اچ‌آی‌وی/ایدز (HIV/AIDS)**

روند: موارد ابتلا به اچ‌آی‌وی/ایدز در دهه گذشته افزایش یافته و تا سال ۲۰۲۱ حدود ۱۹۰ هزار نفر در پاکستان با این بیماری زندگی می‌کردند. بیشترین شیوع در میان گروه‌های خاص مانند آوارگان داخلی، مردان هم‌جنس‌گرا و افراد تراجنسیتی مشاهده می‌شود. در سال ۲۰۱۹، در لارکانه (استان سند)، شیوع گسترده‌ای رخ داد که طی آن بیش از ۵۰۰ کودک به‌دلیل اقدامات غیربهداشتی در مراکز درمانی به ویروس مبتلا شدند.

چالش‌ها: انگ اجتماعی و کمبود خدمات بهداشتی کافی، به‌ویژه در مناطق روستایی، از چالش‌های اصلی مقابله با اچ‌آی‌وی در پاکستان هستند. داده‌های موجود دربارهٔ شیوع و روند بیماری در مناطق مختلف محدود است. آگاهی پایین مردم از راه‌های انتقال و پیشگیری، یکی از عوامل گسترش آن است. همچنین، کمبود امکانات تشخیص و درمان برای گروه‌های آسیب‌پذیر به‌شدت محسوس است.

۶. **هپاتیت (Hepatitis)**

روند: بر اساس داده‌ها، پاکستان در میان ده کشور اول جهان از نظر شیوع هپاتیت B و C قرار دارد و برآورد می‌شود ۱۰ تا ۱۵ درصد جمعیت کشور (حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر) به این بیماری‌ها مبتلا باشند. استفاده از سرنگ‌های غیراستریل و تزریق خون بدون انجام آزمایش از مهم‌ترین عوامل انتقال بیماری در مراکز درمانی هستند. نرخ انتقال در مناطق روستایی بالا است، زیرا نظام سلامت در این مناطق ضعیف است و آموزش‌های بهداشتی از طریق رادیو و تلویزیون بسیار محدود است.

## منابع