سواد انتقادی

**سواد انتقادی** (به انگلیسی: Critical Literacy) یک چارچوب آموزشی و یک فرایند تحلیلی است که خوانندگان را تشویق می‌کند تا متون را به صورت فعال و پرسشگرانه تحلیل کنند و روابط قدرت، ایدئولوژی‌ها و پیام‌های پنهان در آن‌ها را شناسایی و به چالش بکشند. این رویکرد فراتر از درک تحت‌اللفظی کلمات (سواد پایه) و حتی فراتر از تفسیر معنای متن (سواد عملکردی) می‌رود و بر این اصل استوار است که هیچ متنی بی‌طرف نیست و هر متنی بازتابی از دیدگاه‌ها، ارزش‌ها و منافع اجتماعی، فرهنگی و سیاسی خاصی است.

هدف اصلی سواد انتقادی، توانمندسازی افراد برای درک این نکته است که متون چگونه واقعیت را شکل می‌دهند، هویت‌ها را می‌سازند و روابط قدرت را در جامعه حفظ یا دگرگون می‌کنند. از این منظر، خواندن یک عمل سیاسی است که می‌تواند به آگاهی اجتماعی و کنشگری برای تغییر منجر شود.

## ریشه‌ها و مبانی نظری
سواد انتقادی عمیقاً در کار نظریه‌پرداز و مربی برزیلی، **[[پائولو فریره]]**، ریشه دارد. فریره در کتاب تأثیرگذار خود، *[[آموزش ستم‌دیدگان]]*، مدلی از آموزش را معرفی کرد که هدف آن «آگاهی‌بخشی» (Conscientização) است. او معتقد بود که آموزش واقعی باید به فراگیران کمک کند تا شرایط اجتماعی و سیاسی سرکوبگر خود را درک کرده و برای تغییر آن اقدام کنند.

فریره استدلال می‌کرد که سوادآموزی نباید به رمزگشایی مکانیکی کلمات محدود شود، بلکه باید فرایندی برای «خواندن جهان» (reading the world) باشد. این ایده، سنگ بنای سواد انتقادی شد. علاوه بر فریره، این رویکرد از جریان‌های فکری دیگری مانند مکتب فرانکفورت، پست‌مدرنیسم و نظریه انتقادی نیز تأثیر پذیرفته است که همگی بر نقش زبان و گفتمان در ساختن واقعیت اجتماعی تأکید دارند.

## اصول و پرسش‌های کلیدی
سواد انتقادی یک دستورالعمل ثابت نیست، بلکه مجموعه‌ای از رویکردها و پرسش‌هاست که می‌توان آن‌ها را بر هر نوع «متن»—از کتاب و مقاله گرفته تا فیلم، تبلیغات، وب‌سایت و حتی مکالمات روزمره—اعمال کرد. چهار اصل اساسی که اغلب در مدل‌های سواد انتقادی به کار می‌روند، عبارتند از:

1.  **همه متون جهت‌دار هستند:** هیچ متنی نمی‌تواند از دیدگاه نویسنده و زمینه فرهنگی-اجتماعی او جدا باشد. بنابراین، متون هرگز کاملاً بی‌طرف یا عینی نیستند.
2.  **متون برای اهداف خاصی ساخته می‌شوند:** هر متنی با هدفی مشخص—مانند اطلاع‌رسانی، متقاعدسازی، سرگرمی یا فروش محصول—تولید می‌شود و این هدف، بر ساختار و زبان آن تأثیر می‌گذارد.
3.  **متون می‌توانند بر خواننده تأثیر بگذارند و او را جایگاه‌دهی کنند:** زبان و تصاویر به کار رفته در یک متن، خواننده را به پذیرش یک دیدگاه یا هویت خاص دعوت می‌کنند. سواد انتقادی به ما کمک می‌کند تا از این جایگاه‌دهی آگاه شویم و در برابر آن مقاومت کنیم.
4.  **متون می‌توانند بازنویسی و دگرگون شوند:** خوانندگان می‌توانند با به چالش کشیدن پیام‌های غالب، متون را از دیدگاه‌های دیگر بازخوانی کنند یا متون جایگزینی خلق کنند که صداهای به حاشیه رانده شده را نمایندگی کند.

برای به کارگیری این اصول، یک خواننده انتقادی پرسش‌هایی از این قبیل را مطرح می‌کند:
* چه کسی این متن را ساخته و هدف او چه بوده است؟
* صدای چه کسانی در این متن شنیده می‌شود و صدای چه کسانی غایب است؟
* این متن چه ارزش‌ها و باورهایی را طبیعی و بدیهی جلوه می‌دهد؟
* این متن چگونه تلاش می‌کند تا من را به شیوه خاصی فکر یا احساس کنم؟
* اگر این متن از دیدگاه یک فرد یا گروه دیگر (مثلاً یک زن، یک اقلیت قومی، یا یک طبقه اجتماعی دیگر) روایت می‌شد، چگونه بود؟

## سواد انتقادی در عمل
سواد انتقادی در حوزه‌های مختلف، به ویژه در آموزش و پرورش، کاربرد فراوانی دارد. در کلاس درس، معلمان از این رویکرد برای تشویق دانش‌آموزان به تحلیل انتقادی کتاب‌های درسی، اخبار رسانه‌ها، تبلیغات تجاری و متون ادبی استفاده می‌کنند. برای مثال، به جای پذیرش منفعلانه یک داستان تاریخی، دانش‌آموزان یاد می‌گیرند که بپرسند این تاریخ از منظر چه کسی روایت شده و کدام بخش‌های آن ناگفته باقی مانده است.

در زندگی روزمره، سواد انتقادی ابزاری برای شهروندی آگاهانه است. این مهارت به افراد کمک می‌کند تا در برابر پروپاگاندا، اطلاعات نادرست و دستکاری‌های رسانه‌ای مقاومت کنند و تصمیمات آگاهانه‌تری در مورد مسائل سیاسی و اجتماعی بگیرند. این توانایی، فرد را قادر می‌سازد تا نه تنها اطلاعات را مصرف کند، بلکه آن را ارزیابی، تحلیل و در نهایت برای ایجاد جامعه‌ای عادلانه‌تر به کار گیرد.

## پانویس

## منابع
* Freire, Paulo; Macedo, Donaldo (1987). *Literacy: Reading the Word and the World*. South Hadley, MA: Bergin & Garvey. ISBN 978-0897891290.
* Freire, Paulo (2000). *Pedagogy of the Oppressed*. New York: Continuum. ISBN 978-0826412768.
* Luke, Allan (2002). "Literacy, Critical, and Sociocultural Approaches". In Flood, James; Heath, Shirley Brice; Lapp, Diane (eds.). *The Handbook of Literacy Studies*. London: Routledge. pp. 91–102. ISBN 978-0805836034.
* Janks, Hilary (2010). *Literacy and Power*. New York: Routledge. ISBN 978-0415956795.
* Luke, Allan; Freebody, Peter (1997). "Shaping the Social: Critical Literacy and the Socially Responsible Teacher". In Muspratt, Sandy; Luke, Allan; Freebody, Peter (eds.). *Critical Literacy in Australia: A Matter of Context and Standpoint*. St Leonards, NSW: Allen & Unwin. pp. 185–225. ISBN 978-1864483427.
* Gee, James Paul (2015). *Social Linguistics and Literacies: Ideology in Discourses*. London: Routledge. ISBN 978-1138775211.

## جستارهای وابسته
* تفکر انتقادی
* پائولو فریره
* نظریه انتقادی
* سواد رسانه‌ای
* پداگوژی انتقادی

## پیوند به بیرون
* IRA Critical Literacy Resources - The International Reading Association index page for critical literacy resources.
* Critical Literacy NZ describes critical literacy in نیوزیلند، which, in line with استرالیا، is beginning to adopt this practice
* Critical Literacy Guide for teachers in the Australian state of تاسمانی.
* Read-Write-Think Lesson Plan 

رده:خواندن
رده:علوم تربیتی
رده:باسوادی