پیشاتاریخ میانمار

**پیشاتاریخ سرزمین برمه (میانمار)** صدها هزار سال را دربرمی‌گیرد و تا حدود سال ۲۰۰ دوران مشترک ادامه می‌یابد. شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که انسان راست‌قامت حدود ۷۵۰ هزار سال پیش در نواحی‌ای زندگی می‌کرده که امروزه میانمار نامیده می‌شود، و *انسان* نیز حدود ۱۱۰۰۰ پیش از میلاد در این منطقه حضور داشته است. این دورهٔ عصر سنگ که «آنیاسیَن» نامیده می‌شود، به‌نام ناحیهٔ خشک مرکزی که اغلب یافته‌های نخستین سکونتگاه‌ها در آن کشف شده، شناخته می‌شود. دورهٔ آنیاسیَن زمانی است که نخستین اهلی‌سازی گیاهان و جانوران در میانمار رخ داد و ابزارهای سنگی صیقل‌یافته پدیدار شد. با وجود اینکه این محوطه‌ها در مناطق نسبتاً پربارور قرار دارند، شواهد نشان می‌دهد که انسان‌های این دوران هنوز با شیوه‌های کامل و نظام‌مند کشاورزی آشنا نبودند.

عصر برنز حدود ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح از راه رسید، زمانی که مردم این منطقه مس را به برنز تبدیل می‌کردند، برنج می‌کاشتند و مرغ و خوک را اهلی می‌کردند. عصر آهن حدود ۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح از راه رسید، زمانی که سکونتگاه‌های آهن‌کاری در منطقه‌ای در جنوب ماندالی امروزی پدیدار شدند. شواهد همچنین نشان می‌دهد که سکونتگاه‌های برنج‌کاری در روستاهای بزرگ و شهرهای کوچک وجود داشته که بین ۵۰۰ سال پیش از میلاد تا ۲۰۰ میلادی با محیط اطراف خود و تا چین تجارت می‌کردند. تابوت‌های آراسته به نقش‌ونگارهای برنزی و محوطه‌های تدفینی که با ظروف سفالیِ بر جای‌مانده از بزم و نوشیدن پر شده‌اند، تصویری از شیوهٔ زندگی جامعه‌ای ثروتمند و برخوردار را نشان می‌دهند.

شواهد تجارت حاکی از مهاجرت‌های مداوم در طول دوران ماقبل تاریخ است، اگرچه اولین شواهد مهاجرت‌های دسته‌جمعی تنها به حدود ۲۰۰ سال قبل از میلاد اشاره دارد، زمانی که قوم پیو، اولین ساکنان برمه که سوابقی از آنها موجود است، شروع به حرکت به دره بالایی ایراوادی از یوننان امروزی کردند. پیوها در سراسر منطقه دشتی، در محل تلاقی رودخانه‌های ایراوادی و چیندوین که از دوران پارینه سنگی مسکونی بوده‌اند، سکونتگاه‌هایی تأسیس کردند. پس از پیوها، گروه‌های مختلفی مانند مون، آراکانی‌ها و مرانما (برمه‌ها) در هزاره اول میلادی آمدند. کتیبه‌ها نشان می‌دهند که در دوره بت‌پرستی، تت‌ها، کادوها، سگاوها، کانیان‌ها، پالائونگ‌ها، واس‌ها و شان‌ها نیز در دره ایراوادی و مناطق پیرامونی آن ساکن بوده‌اند.

## پیشاتاریخ
چپ|بندانگشتی|356x356پیکسل|''انسان راست قامت''
برخی از کهن‌ترین فسیل‌های نخستی‌سانان انسانیان در جهان، با قدمتی حدود ۴۰ میلیون سال، در سازند پونداونگ در ناحیهٔ پاله در مرکز میانمار کشف شده‌اند. این فسیل‌ها شامل نمونه‌هایی از خانواده‌های «ایوسیمیدی» و «آمفی‌پیتسیدا» هستند و باور رایج مبنی بر اینکه انسان‌نمایان اولیه خاستگاهی صرفاً آفریقایی داشته‌اند را به چالش می‌کشند.

*[[انسان راست‌قامت]]* در ۷۵۰٬۰۰۰ سال قبل از میلاد، قبل از ورود *[[انسان]]* از آفریقا، شروع به سکونت در برمه کردند. شواهد باستان‌شناسی مربوط به *انسان خردمند (هومو ساپینس)* در میانمار مرکزی به حدود ۲۵۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح برمی‌گردد. دوره پیش از مهاجرت برمه از ۱۱۰۰۰ سال پیش از میلاد تا ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد، قبل از مهاجرت دسته‌جمعی، ادامه داشت. این دوره با فرهنگ عصر سنگ مشخص می‌شود که بعدها به فرهنگ‌های عصر برنز و آهن ارتقا یافت. اعتقاد بر این است که سیستم آیینی غار، که بعدها برای غارهای بودایی مورد استفاده قرار گرفت، ریشه در اولین تمدن این دوران داشته است. این تأثیر امروزه در بسیاری از غارهای آیینی بودایی در سراسر برمه قابل مشاهده است.

### گاهشمار

### عصر میان‌سنگی
ابزارهای سنگی نسبتاً صیقل‌خورده در اندازه‌های گوناگون به‌طور گسترده در ایالات شان در شرق برمه یافت می‌شوند. ابزارهای قلوه‌سنگی، از جمله تیشه‌ها و ابزارهای برشی، در نهشته‌های تراسی دورهٔ پلیستوسن در درهٔ ایراوادی در شمال میانمار کشف شده‌اند. این مجموعهٔ گسترده به‌طور کلی «آنیاسیان» نامیده می‌شود و فرهنگ آن نیز «فرهنگ آنیاسیان» خوانده می‌شود. «آنیاسیان اولیه» با ابزارهای هسته‌ای تک‌لبه‌ای شناخته می‌شود که بر تکه‌های طبیعی چوب فسیل‌شده و توف سیلیسی‌شده ساخته می‌شدند و همراه با ابزارهای ورقه‌ای خشن به‌کار می‌رفتند. با این حال، نشانه‌هایی مانند اهلی‌سازی و صیقل کامل ابزارهای سنگی ــ که معمولاً ویژگی فرهنگ نوسنگی دانسته می‌شود ــ تا زمان کشف غارهای پاداه‌لین در ایالت شان جنوبی شناخته نشده بود.

### عصر نوسنگی
سه غار واقع در نزدیکی تاونجی در لبه فلات شان، عصر نوسنگی را به تصویر می‌کشند، زمانی که کشاورزی، اهلی‌سازی و ابزارهای سنگی صیقل داده شده برای اولین بار ظاهر شدند. قدمت آنها بین ۱۱۰۰۰ تا ۶۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح است. مهم‌ترین آنها غار پاداه-لین است که در آن بیش از ۱۶۰۰ سنگ و نقاشی غار کشف شده است. این نقاشی‌ها از سه تا دوازده فوت بالاتر از سطح زمین قرار دارند و چهره‌هایی با رنگ قرمز اخرایی از دو دست انسان، یک ماهی، گاو نر، گاومیش، یک گوزن و احتمالاً پشت یک فیل را نشان می‌دهند. این نقاشی‌ها نشان می‌دهد که غار احتمالاً برای مراسم مذهبی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. در این صورت، این غارها می‌توانند یکی از قدیمی‌ترین مکان‌های مورد استفاده برای عبادت در برمه باشند. استفاده از غارها برای اهداف مذهبی تا دوره‌های بعدی نیز ادامه یافت؛ بنابراین، استفاده برمه بودایی از عبادت غار از دوره اولیه آنیمیسم سرچشمه می‌گیرد.

### عصر برنز
یافت شدن تبرهای برنزی در نیاوگان واقع در بخش شوبو نشان می‌دهد که عصر برنز در برمه حدود ۱۵۰۰ پیش از میلاد آغاز شده است؛ دوره‌ای که هم‌زمان با مراحل اولیهٔ تولید برنز در دیگر نواحی جنوب‌شرق آسیا بوده است. این دوره بازه‌ای میان ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد را دربر می‌گیرد؛ زمانی که دانش گداختن و ریخته‌گری مس و قلع به‌نظر می‌رسد با سرعت زیادی از مسیرهای مبادله‌ای عصر نوسنگی در سراسر منطقه گسترش یافته باشد.

یکی دیگر از مکان‌ها، منطقه تانگتامان، نزدیک رودخانه ایراوادی، در داخل دیوارهای پایتخت قرن هجدهم، آماراپورا، است که از اواخر نوسنگی تا اوایل عصر آهن، حدود اواسط هزاره اول پیش از میلاد، مسکونی بوده است. تجارت‌های کوچک و مبادله کالا به کالا، و همچنین آنیمیسم، در این عصر آغاز شده بود. مکان تانگتامان در سال ۱۹۷۱ کشف و در سال ۲۰۲۳ توسط شورای مدیریت دولتی با بولدوزر تخریب شد.

### عصر آهن
فرهنگ‌های عصر برنز و عصر آهن در برمه با یکدیگر هم‌پوشانی داشتند. در این دوره، کشاورزی رشد چشم‌گیری یافت و دسترسی به منابع مس در تپه‌های شان، سنگ‌های نیمه‌قیمتی و منابع آهن در فلات پوپا، و همچنین منابع نمک در هالین فراهم شد. نشانه‌های ثروت این جوامع در کالاهای تدفینی که از پادشاهی‌های چینی به‌دست آمده‌اند به‌وضوح دیده می‌شود. یکی از ویژگی‌های برجستهٔ مردم این دوره آن است که مردگان خود را همراه با ظروف سفالی تزیینی و اشیای رایج خانگی همچون کاسه و قاشق به خاک می‌سپردند.

## دوره پیش از بت‌پرستی
دوره پیش از تاریخ حدود ۲۰۰ سال پیش از میلاد به پایان رسید، زمانی که قوم پیو، اولین ساکنان برمه که سوابقی از آنها موجود است، از شمال یون‌نان امروزی شروع به حرکت به دره بالایی ایراوادی کردند. این دوران آغاز شهرنشینی را نشان می‌دهد، زمانی که دولت‌شهرها شروع به تأسیس کردند. چندین شهر بزرگ هزاره اول توسط پیو، مون و آراکانی‌ها تأسیس شد.

### پیو
*ایالت‌های شهر پیو*' () گروهی از دولت‌شهر بودند که از حدود قرن دوم پیش از میلاد تا اواسط قرن یازدهم میلادی در برمه علیا (میانمار) امروزی وجود داشتند. این دولت-شهرها به عنوان بخشی از مهاجرت به سمت جنوب توسط پیوهای تبتی-برمه‌ای زبان تأسیس شدند. دوره هزار ساله، که اغلب به عنوان *هزاره پیو* شناخته می‌شود، عصر برنز را به آغاز دوره *کلاسیک دولت‌ها* پیوند می‌دهد، زمانی که پادشاهی پاگان در اواخر قرن نهم ظهور کرد.

شهردولت‌های پیو ــ که پنج شهر بزرگ دیوارکشی‌شده و چندین شهر کوچک‌تر از آن‌ها کاوش شده است ــ همگی در سه ناحیهٔ اصلی آبیاری‌شدهٔ برمهٔ علیا قرار داشتند: درهٔ مو، دشت‌های کیاوکسه و منطقهٔ مینبو در نزدیکی پیوندگاه رودهای ایراوادی و چندوین. این قلمرو که بخشی از مسیر زمینی تجارت میان چین و هند بود، به‌تدریج رو به جنوب گسترش یافت. هالین که در سدهٔ نخست میلادی در مرز شمالی برمهٔ علیا بنیان‌گذاری شد، تا حدود سدهٔ هفتم یا هشتم بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهر پیو بود، اما سپس جای خود را به سری کسترا (نزدیک پیای کنونی) در مرز جنوبی داد. سری کسترا که مساحتی دو برابر هالین داشت، بزرگ‌ترین و اثرگذارترین مرکز تمدن پیو به‌شمار می‌آمد.

فرهنگ پیو به شدت تحت تأثیر تجارت با هند قرار گرفت و بودیسم و همچنین سایر مفاهیم فرهنگی، معماری و سیاسی را وارد کرد که تأثیر ماندگاری بر فرهنگ در میانمار و سازمان سیاسی بعدی برمه داشت. تقویم پیو، که بر اساس تقویم بودایی بود، بعداً به تقویم برمه تبدیل شد. آخرین تحقیقات، اگرچه هنوز قطعی نشده است، نشان می‌دهد که خط پیو، که بر اساس خط برهمی هندی است، ممکن است منبع خط برمه بوده باشد.

### مون
مردم مون از پادشاهی‌های هاریبونجایا و دواراواتی در تایلند مدرن ممکن است در اوایل قرن ششم میلادی وارد برمه سفلی امروزی شده باشند. طبق تحقیقات جریان اصلی، مون‌ها تا اواسط قرن نهم حداقل دو پادشاهی کوچک (یا دولت-شهر بزرگ) با محوریت پگو (باگو) و تاتون تأسیس کرده بودند. اولین اشاره خارجی به «پادشاهی» برمه سفلی در سال‌های ۸۴۴–۸۴۸ توسط جغرافی‌دانان عرب بوده است. مون‌ها بودیسم تراوادا را تمرین می‌کردند. این پادشاهی‌ها از تجارت رونق داشتند. پادشاهی تاتون به‌طور گسترده به عنوان پادشاهی افسانه‌ای سووارنابومی (یا سرزمین طلایی) در نظر گرفته می‌شود که توسط بازرگانان اقیانوس هند به آن اشاره می‌شود.

### برمه‌ای‌ها
برمن‌ها که همراه با یورش‌های نخستین نانژاو به دولت‌شهرهای پیو در اوایل سدهٔ نهم میلادی به منطقه آمده بودند، در برمهٔ علیا ماندگار شدند. (احتمال می‌رود موج‌های کوچکی از مهاجرت برمن‌ها حتی از سدهٔ هفتم میلادی آغاز شده باشد) همانند پیوها، خاستگاه اولیهٔ برمن‌ها پیش از رسیدن به یون‌نان، نواحی‌ای در استان‌های کنونی چینگهای و گانسو در چین دانسته می‌شود. پس از آنکه حملات نانژاو دولت‌شهرهای پیو را به‌شدت تضعیف کرد، شمار فراوانی از جنگجویان برمن و خانواده‌هایشان در دهه‌های ۸۳۰ و ۸۴۰ میلادی وارد قلمرو پیو شدند و در محل پیوندگاه رودهای ایراوادی و چندوین سکونت گزیدند؛ احتمالاً برای یاری رساندن به نانژاو در آرام‌سازی مناطق پیرامونی. در دو سدهٔ بعدی، این شاهزاده‌نشین کوچک به‌تدریج قلمروی خود را گسترش داد و نواحی پیرامون را دربر گرفت؛ به‌گونه‌ای که تا زمان جلوس آنواراتا در سال ۱۰۴۴، پهنه‌ای حدود ۲۰۰ مایل از شمال به جنوب و ۸۰ مایل از شرق به غرب را شامل می‌شد. تاریخ قابل‌استناد و مستند برمه از دوران سلطنت آنواراتا آغاز می‌شود.

## منابع

رده:آسیای پیشاتاریخ
رده:پیشاتاریخ بر پایه منطقه
رده:تاریخ میانمار بر پایه دوره