حروف‌نگاری فنی

**حروف‌نگاری فنی** فرایند شکل‌دهی حروف، اعداد و دیگر نویسه‌ها در ترسیم فنی است. هدف از این کار توصیف یا ارائهٔ مشخصات دقیق یک شیء است. با توجه به اهمیت خوانایی و یکنواختی، سبک‌های نگارش در نقشه‌های فنی استانداردسازی شده‌اند و مهارت حروف‌نگاری فنی ارتباط چندانی با توانایی دست‌نویسی معمولی ندارد. در نقشه‌های مهندسی معمولاً از قلم گوتیک بدون سریف استفاده می‌شود که از مجموعه‌ای ضربه‌های کوتاه تشکیل شده است.

حروف‌نگاری فنی به سه روش اصلی انجام می‌شود: دست‌آزاد، مکانیکی و رایانه‌ای. در روش دست‌آزاد بدون ابزار کمکی و تنها با کمک خطوط راهنما نوشته می‌شود؛ در روش مکانیکی از ابزارهایی مانند شابلون و پانتوگراف بهره گرفته می‌شود؛ و در روش نوین از نرم‌افزارهای طراحی رایانه‌ای استفاده می‌شود.

استاندارد بین‌المللی ISO 3098 ویژگی‌های حروف‌نگاری در مستندات فنی را تعریف می‌کند. این استاندارد دو نوع حروف‌نگاری A و B را با نسبت‌های مختلف ضخامت خط به ارتفاع حرف مشخص کرده است.

## روش‌های حروف‌نگاری

حروف‌نگاری فنی به سه روش کلی انجام می‌گیرد:

* **حروف‌نگاری دست‌آزاد**: بدون استفاده از ابزار کمکی انجام می‌شود. برای تنظیم ارتفاع حروف (معمولاً ۳ میلی‌متر) خطوط راهنما ترسیم می‌شوند.
* **حروف‌نگاری مکانیکی**: با استفاده از ابزارهایی مانند شابلون حروف، راهنمای حروف‌نگاری یا پانتوگراف کوچک انجام می‌شود.
* **حروف‌نگاری رایانه‌ای**: در نقشه‌های نوین با نرم‌افزارهای طراحی رایانه‌ای صورت می‌گیرد.

## حروف‌نگاری دست‌آزاد

در حروف‌نگاری دست‌آزاد، حروف باید پایدار و زیبا ترسیم شوند. در برخی موارد مانند حروف *P* و *F* پایداری بصری به‌طور ذاتی ممکن نیست زیرا بخش بالایی آن‌ها سنگین‌تر است. برای حروفی مانند *B* و *E* پایداری با عریض‌تر کشیدن بخش پایینی یا قرار دادن خط افقی میانی اندکی بالاتر از محور هندسی حاصل می‌شود.

بیشتر حروف‌نگاری دست‌آزاد به سبک «گوتیک» یعنی با ضخامت خط یکنواخت انجام می‌شود. این سبک دو گونه دارد:

* **گوتیک مستقیم**: ضربه‌های عمودی بر خط پایه عمود هستند.
* **گوتیک مایل**: ضربه‌های عمودی با زاویهٔ تقریبی ۷۵ درجه نسبت به خط افقی ترسیم می‌شوند.

## حروف‌نگاری مکانیکی

یکی از ابزارهای حروف‌نگاری مکانیکی پانتوگراف است که از چهار میله تشکیل شده و به شکل متوازی‌الاضلاع به هم متصل‌اند. یک سر دستگاه روی الگوی حرف حرکت می‌کند و سر دیگر شکل دقیق حرف را روی کاغذ ترسیم می‌کند.

از دههٔ ۱۹۴۰ تا ۱۹۷۰ میلادی ابزاری به نام «راهنمای حروف‌نگاری» (Lettering guide) که توسط شرکت کوفل و اسر اختراع شده بود رواج داشت. این ابزار از یک قطعهٔ پلاستیکی لایه‌دار با حروف حکاکی‌شده به صورت شیار تشکیل شده بود و قلم جوهری روی شیارها حرکت می‌کرد تا نویسه‌های یکنواخت و استاندارد تولید شود.

## استاندارد ISO 3098

استاندارد ISO 3098 حروف‌نگاری مستندات فنی را تعریف می‌کند. نسخهٔ اصلی این استاندارد در سال ۱۹۹۷ و نسخهٔ به‌روزشده در سال ۲۰۱۵ منتشر شد. الزامات عمومی‌شامل حروف‌نگاری دست‌آزاد، شابلونی، انتقال خشک و کنترل عددی است.

این استاندارد از بخش‌های زیر تشکیل شده است:

* بخش ۱: الزامات عمومی
* بخش ۲: الفبای لاتین، اعداد و نشانه‌ها
* بخش ۳: الفبای یونانی
* بخش ۴: نشانه‌های تشدیدی و ویژهٔ الفبای لاتین
* بخش ۵: حروف‌نگاری طراحی رایانه‌ای الفبای لاتین، اعداد و نشانه‌ها
* بخش ۶: الفبای سیریلیک

در آلمان از نوامبر ۲۰۰۰ این استاندارد جایگزین استاندارد قدیمی‌تر DIN 6776-1 شد.

## ابعاد حروف

ابعاد حروف فنی بر اساس پارامترهای زیر تعریف می‌شود:

* **اندازهٔ اسمی‌حروف**: بر اساس ارتفاع (h) کانتور بیرونی حروف بزرگ (ارتفاع کاپیتال) تعریف می‌شود.
* **خط مرکزی**: خط فرضی در میانهٔ هر عنصر خطی که بخش سازندهٔ مجموعهٔ نویسه‌های گرافیکی است.
* دو نسبت استاندارد برای d/h (ضخامت خط به ارتفاع): 1/14 و 1/10.
* **گسترهٔ اندازه‌های اسمی**: اندازه‌ها معمولاً از دنبالهٔ ۲٫۵، ۳٫۵، ۵، ۷، ۱۰، ۱۴ و ۲۰ میلی‌متر انتخاب می‌شوند. اعضای متوالی این دنباله تقریباً نسبت ریشه دوم ۲ دارند، مشابه سری اندازه‌های کاغذ ISO 216.
* **زاویهٔ حروف‌نگاری**: حروف می‌توانند عمودی (ایستاده) یا مایل به سمت راست با زاویهٔ ۷۵ درجه نسبت به افق باشند.

## حروف‌نگاری نوع A

در حروف‌نگاری نوع A نسبت ضخامت خط به ارتفاع برابر 1/14 است:

## حروف‌نگاری نوع B

در حروف‌نگاری نوع B نسبت ضخامت خط به ارتفاع برابر 1/10 است و معمولاً بیشتر از نوع A کاربرد دارد:

## ویژگی‌های قلم ISO 3098

قلم استاندارد ISO 3098 فاقد خطوط همگرا با زاویهٔ تند است که آن را برای ریزفیلم‌برداری (Microfilming) مناسب‌تر می‌سازد.

این قلم در دو شکل مستقیم و مایل (۱۵ درجه به سمت راست) موجود است. سه اندازهٔ متداول ضخامت خط عبارت‌اند از:

* ضخامت ۰٫۲۵ میلی‌متر با ارتفاع حروف ۲٫۵ میلی‌متر
* ضخامت ۰٫۵ میلی‌متر با ارتفاع حروف ۵ میلی‌متر
* ضخامت ۰٫۷ میلی‌متر با ارتفاع حروف ۷ میلی‌متر

در هر نقشهٔ فنی تنها سه اندازهٔ متوالی از قلم به کار می‌رود.

## اهمیت در دوران معاصر

با گسترش استفاده از رایانه در تهیهٔ نقشه‌های فنی، تسلط بر حروف‌نگاری دستی دیگر الزامی‌نیست. با این حال آشنایی با اصول آن برای ترسیم طرح‌های اولیهٔ دستی و حفظ کیفیت بصری نوشته‌ها همچنان ضروری است.

آموزش حروف‌نگاری فنی با استفاده از شابلون‌هایی انجام می‌شود که دارای بریدگی‌هایی به شکل حروف و ارقام هستند. پس از تمرین با شابلون، فراگیر حروف را به صورت دست‌آزاد می‌نویسد.

## جستارهای وابسته
* ترسیم فنی
* طراحی رایانه‌ای
* رسم فنی و مهندسی

## منابع


## پیوند به بیرون
* متن استاندارد ISO 3098-1:2015 در وبگاه سازمان بین‌المللی استاندارد

رده:ترسیم فنی
رده:تایپوگرافی
رده:استانداردها