زرعین

**زرعین** ()، همچنین نوشته‌شده به شکل **زرین** و **زرئین**، روستایی عرب فلسطینی با بیش از ۱۴۰۰ نفر جمعیت در مرج ابن عامر بود که در ۱۱ کیلومتری شمال جنین جای داشت. این روستا با شهر باستانی یزرعیل (جزریل) که در کتاب مقدس از آن یاد شده شناسایی می‌شود. در دوران حکومت اسلامی به نام زرعین شناخته می‌شد و نزدیک محل نبرد عین جالوت قرار داشت که در آن ممالیک پیشروی مغولان را به سوی جنوب متوقف کردند. در دوره عثمانی روستایی کوچک بود و در دوره قیمومت بریتانیا در آغاز سده بیستم گسترش یافت. پس از تصرف آن به دست اسرائیل در ۱۹۴۸ ویران شد و کیبوتص یزرعیل اندکی بعد بر زمین‌های آن بنیاد نهاده شد.

زرعین از ریشه‌ای کنعانی مشتق شده که به معنای «کاشتن» است. نام عبری یزرعیل به معنای «خداوند دانه می‌دهد» است و نام عربی زرعین نیز مفهومی همانند دارد. صلیبیون آن را «لو پتی ژرن» (جنین کوچک) می‌خواندند تا از جنین که آن را «لو گرن ژرن» (جنین بزرگ) می‌نامیدند متمایز شود.

## ریشه‌شناسی
نام زرعین از ریشه‌ای کنعانی رایج به معنای «کاشتن» برگرفته شده‌است. یزرعیل در زبان عبری به معنای «خداوند دانه می‌دهد» است و نام عربی زرعین نیز بار معنایی مشابهی دارد.

صلیبیون آن را  یعنی «جنین کوچک» می‌نامیدند تا از جنین که آن را  می‌خواندند بازشناسند. در ادبیات لاتینی آن زمان نام‌های ، ،  و  برای آن به کار می‌رفت.

## تاریخ
### عصر مفرغ و آهن
زرعین با شهر کنعانی و اسرائیلی یزرعیل که در کتاب مقدس از آن یاد شده شناسایی می‌شود. این شهر دژ شاهی بزرگی از پادشاهی شمالی اسرائیل بود. محوطه باستانی آن به‌طور گسترده توسط باستان‌شناسان گوناگون از جمله نورما فرانکلین کاوش شده‌است.

### دوره صلیبی
ساختمانی تاق‌دار و سازه‌های دیگری از دژی بازمانده که در دهه ۱۱۸۰ میلادی در اختیار شوالیه‌های معبد بود. در جریان نبرد الفوله، صلاح‌الدین ایوبی در اکتبر ۱۱۸۳ چریک‌هایی برای تاراج زرعین که در دست صلیبیون بود فرستاد. در سپتامبر ۱۱۸۴ نیز صلاح‌الدین و نیروهای ایوبی هنگام حرکت به سوی نابلس از این روستا گذشتند.

### دوره مملوکی
پس از آنکه ممالیک در اواخر سده سیزدهم میلادی مهار منطقه را به دست گرفتند، سلطان مملوکی ظاهر بیبرس مغولان را در نبرد عین جالوت در سال ۱۲۶۰ میلادی در مکانی درست در غرب زرعین شکست داد. پس از نبرد، بیبرس فرمان بازسازی مسجد روستا را صادر کرد. در دوره مملوکی، روستا یکی از ایستگاه‌های مسیر پستی میان جنین و اربد بود.

### دوره عثمانی
در سال ۱۵۱۷ زرعین همراه با دیگر بخش‌های سرزمین فلسطین به امپراتوری عثمانی پیوست. در سده‌های شانزدهم و هفدهم زیر فرمان امارت طرابای (۱۵۱۷–۱۶۸۳) بود که مرج ابن عامر، حیفا، جنین، دره بیت شیان، شمال جبل نابلس، بلاد الروحه و بخش شمالی دشت شارون را نیز دربرمی‌گرفت.

در سال ۱۵۹۶ زرعین بخشی از ناحیه جنین و جزئی از سنجق لجون بود. روستایی با ۴ خانوار مسلمان، مالیاتی ثابت به نرخ ۲۵٪ بر گندم، جو، کندوهای عسل و بز و در مجموع ۵٬۰۰۰ آقچه می‌پرداخت. در سده‌های هفدهم و هجدهم روستا احتمالاً زیر نظارت قبیله طرابای بود که بخشی از شمال فلسطین را به نمایندگی از عثمانیان اداره می‌کرد.

در سال ۱۷۹۹ پیر ژاکوتن در نقشه خود از لشکرکشی فرانسه به مصر و شام نام روستا را  نوشت. در ۱۸۳۸ ادوارد رابینسون گزارش داد که زرعین نزدیک به ۲۰ خانه دارد.

در سرشماری عثمانی ۱۲۸۸ هجری قمری (۱۸۷۰/۱۸۷۱) روستا در ناحیه شفا القبلی ثبت شد.

در ۱۸۸۲ بررسی غرب فلسطین توسط صندوق اکتشاف فلسطین زرعین را روستایی با نزدیک به سی خانه توصیف کرد که برجسته‌ترین خاندان آن در خانه‌ای بلند و برج‌مانند در مرکز روستا می‌زیست. یک چشمه و یک چاه آب روستا را تأمین می‌کرد. عثمانیان مدرسه‌ای پسرانه نیز در روستا بنیاد نهادند.

### دوره قیمومت بریتانیا

در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که مقام‌های قیمومت بریتانیا بر فلسطین انجام دادند جمعیت زرعین ۷۲۷ نفر بود: ۷۲۳ مسلمان و ۴ مسیحی که هر چهار مسیحی ارتدوکس بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به ۹۷۸ نفر (۹۷۵ مسلمان و ۳ مسیحی) در ۲۳۹ خانه مسکونی رسید.

در آغاز سده بیستم، زرعین زادگاه محمود سلیم، از رهبران شورش ۱۹۳۶–۱۹۳۹ فلسطین بود. بیشتر خانه‌های روستا از گل ساخته شده و در کنار هم فشرده بودند اما خانه‌سازی و بازسازی نیز گسترش یافت. مرکز بازرگانی زرعین شامل مسجد بیبرس، بازارچه و مدرسه عثمانی بود. ساکنان به‌طور عمده غلات، میوه و سبزی می‌کاشتند.

بر پایه آمار ۱۹۴۵ جمعیت روستا ۱٬۴۲۰ نفر و همگی مسلمان بودند و مساحت کل زمین‌ها ۲۳٬۹۲۰ دونم بود. در ۱۹۴۴/۴۵ جمعاً ۲۲٬۵۹۵ دونم به کشت غلات و ۸۱ دونم به بافت ساخته‌شده اختصاص داشت.

### جنگ ۱۹۴۸
در مارس ۱۹۴۸ و پیش از آغاز جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، مدافعان روستا از ارتش آزادی‌بخش عرب گزارش دادند که هاگانا چندین بار کوشیده روستا را تصرف کند اما حملات پس از خسارت سنگین به مدت ده روز متوقف شده‌است. در ۱۹ آوریل زرعین برای مدتی کوتاه تصرف شد و فرمان تخریب بیشتر خانه‌ها صادر گردید و بقیه برای استقرار نیروهای یهودی در نظر گرفته شد.

زرعین که زیر نظارت ارتش آزادی‌بخش عرب بود در جایگاهی فرماندهی و راهبردی مشرف بر عفوله و بیسان قرار داشت. بیم از آنکه نیروهای عراقی از گِشِر در شرق و جنین در جنوب «سرنیزه» ای تشکیل دهند و دره‌های بیسان و مرج ابن عامر را بگیرند، یهودیان را به تصرف زرعین واداشت. پس از آتشباری خمپاره برای تضعیف پدافند، گردان سیزدهم تیپ ۱ گولانی در ۲۸ مه با «مقاومت اندک» روستا را گرفت. زنان و کودکان هفته‌ها پیش از سقوط روستا گریخته بودند و پس از پخش خبر تصرف، ساکنان المزار و نوریس نزدیک نیز روستاهای خود را ترک کردند. ارتش آزادی‌بخش عرب دو روز بعد بی‌نتیجه کوشید زرعین را بازپس گیرد.

در ۱۰ ژوئیه ارتش عراق مستقر در جنین قصد بازپس‌گیری روستا را داشت اما نتوانست خطوط اسرائیلی را بشکند و تلاش دیگری نیز در ۱۹ ژوئیه پس از آتش‌بس دوم ناکام ماند. خط نهایی آتش‌بس درست در جنوب زرعین کشیده شد.

### پس از ۱۹۴۸
پس از جنگ، منطقه به دولت اسرائیل الحاق شد. کیبوتص یزرعیل در اوت ۱۹۴۸ در سمت شمال‌غربی زرعین بنیاد گذاشته شد.

## خانه‌برج

در سده نوزدهم از این بنا با نام دژ زرعین یاد می‌شد و به‌عنوان نزلگاه () مسافران به کار می‌رفت. در ۱۹۴۱ نماینده‌ای از موزه آثار باستانی فلسطین به نام حسینی از زرعین دیدن کرد و یادداشت کرد: «جنوب‌شرق کلیسا در کوچه‌ای بخشی از دیواری به طول نزدیک به ۸ متر با دو ردیف سنگ‌چینی خشن… در حیاط باز خانه عبدالکریم عبدالهادی پی‌های ساختمانی بیشتری پیداست و دو طاق میانه‌سدی به نام العقود دیده می‌شود.»

دنیس پرینگل بر این باور است که طاق‌ها بخشی از دژ ویران‌شده صلیبی هستند اما به گفته پترسن، به همان اندازه ممکن است از دوره مملوکی باشند. پترسن که در ۱۹۹۴ مکان را بازدید کرد اشاره می‌کند که نمای بنا نشان می‌دهد در بازه‌ای طولانی ساخته شده‌است.

## جغرافیا
زرعین بر فلاتی در دامنه کوه جلبوع جای داشت و چندان بلندتر از مرج ابن عامر پیرامونش در سوی جنوبی و غربی نبود؛ میانگین بلندی آن نزدیک به ۱۰۰ متر بالاتر از سطح دریا بود. از شمال و شرق وادی جالوت آن را دربرمی‌گرفت. در ۱۱ کیلومتری شمال جنین و شمالی‌ترین آبادی بخش جنین بود و در کنار راهی فرعی قرار داشت که دو شاهراه را به هم پیوند می‌داد: یکی به سوی جنین و دیگری به سوی بیسان.

آبادی‌های همسایه شامل نوریس در جنوب‌شرق، صندله در جنوب، زبوبه در جنوب‌غرب، سولم در شمال و قومیه در شمال‌شرق بود. در ۱۹۴۵ مساحت کل آن ۲۳٬۹۲۰ دونم بود. بخش اصلی زمین‌ها (۲۰٬۹۶۴ دونم) به غلات و ۸۱ دونم به بافت شهری اختصاص داشت.

## جمعیت‌شناسی
بر پایه اسناد عثمانی جمعیت زرعین در ۱۵۹۶ تنها ۲۲ نفر بود. در ۱۹۲۲ بررسی قیمومت بریتانیا جمعیت آن را ۷۲۲ نفر ثبت کرد که در سرشماری ۱۹۳۱ به ۹۷۸ نفر رسید. بر اساس پیمایش جمعیتی سامی هداوی در ۱۹۴۵ جمعیت ۱٬۴۲۰ نفر بود که رشدی نزدیک به ۱٫۵ درصد نسبت به ۱۹۳۱ نشان می‌داد. همه ساکنان مسلمان بودند. شمار آوارگان زرعین و فرزندانشان در ۱۹۹۸ به ۱۰٬۱۱۶ نفر رسید.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* زرعین در Palestine Remembered
* زرعین در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده