تغییر اقلیم در خاورمیانه و شمال آفریقا

**تغییرات اقلیمی در خاورمیانه و شمال آفریقا** به تغییرات اقلیم در منطقه منا (MENA) و همچنین واکنش‌ها، راهبردهای سازگاری و کاهش اثرات ناشی از آن توسط کشورهای این منطقه اشاره دارد. در سال ۲۰۱۸، منطقه منا (خاورمیانه و شمال آفریقا) ۳٫۲ میلیارد تن دی‌اکسید کربن منتشر کرد که معادل ۸٫۷ درصد از انتشار گاز گلخانه‌ای جهان بود، در حالی که تنها ۶ درصد از جمعیت جهانی را تشکیل می‌دهد. این انتشارات عمدتاً از صنعت انرژی سرچشمه می‌گیرد، که به دلیل وجود نفت خام و گاز طبیعی گسترده، بخشی حیاتی از اقتصاد بسیاری از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا به‌شمار می‌آید.

منطقه خاورمیانه یکی از آسیب‌پذیرترین مناطق در برابر تغییر اقلیم است. اثرات تغییر اقلیم در این منطقه شامل افزایش شرایط خشکسالی، خشکی، موج گرما و افزایش سطح آب دریاها است.

هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم (IPCC) تغییرات شدید دما و سطح آب جهانی، تغییر الگوهای بارش و افزایش دفعات هوای غیرعادی را به عنوان اثرات اصلی تغییر اقلیم شناسایی کرده است. منطقه منا به دلیل محیط خشک و نیمه‌خشک خود در برابر چنین تغییراتی بسیار آسیب‌پذیر است و با چالش‌های اقلیمی مانند بارش کم، دماهای بالا و خاک خشک مواجه است.

شرایط اقلیمی‌ای که این چالش‌ها را برای منا ایجاد می‌کند، طبق پیش‌بینی هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم در طول قرن ۲۱ بدتر خواهد شد. اگر انتشار گاز گلخانه‌ای به‌طور چشمگیری کاهش نیابد، بخش‌هایی از منطقه منا تا سال ۲۱۰۰ ممکن است غیرقابل سکونت شوند.

تغییر اقلیم پیش‌بینی می‌شود فشار قابل‌توجهی بر منابع آب و کشاورزی که در منطقه منا کمیاب هستند وارد کند، و این امر امنیت ملی و ثبات سیاسی کشورهای این منطقه را تهدید می‌کند. بیش از ۶۰ درصد از جمعیت این منطقه در نواحی با تنش آبی بالا و بسیار بالا زندگی می‌کنند، در حالی که میانگین جهانی این رقم ۳۵ درصد است. این وضعیت باعث شده است که برخی از کشورهای منا در سطح بین‌المللی از طریق توافق‌های زیست‌محیطی مانند توافق پاریس به مسئله تغییرات اقلیمی بپردازند. همچنین، قوانین و سیاست‌هایی در سطح ملی در کشورهای منا در حال تدوین است که بر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر تمرکز دارند.

## انتشار گازهای گلخانه‌ای

از ژانویه ۲۰۲۱، وب‌سایت یونیسف فهرستی از ۲۰ کشور را به‌عنوان کشورهای عضو منا معرفی می‌کند که شامل این کشورهاست: «الجزایر، بحرین، جیبوتی، مصر، ایران (جمهوری اسلامی)، عراق، اردن، کویت، لبنان، لیبی، مراکش، عمان، قطر، عربستان سعودی، دولت فلسطین، سودان، جمهوری عربی سوریه، تونس، امارات متحده عربی و یمن». برخی منابع، اسرائیل را نیز به این فهرست اضافه می‌کنند.

بر اساس گزارش آی‌پی‌سی‌سی و اکثریت دانشمندان اقلیمی، انتشار گازهای گلخانه‌ای تولیدشده توسط انسان، عامل اصلی تغییرات اقلیمی است. در سه دهه گذشته، منطقه منا انتشار گازهای گلخانه‌ای خود را بیش از سه برابر افزایش داده و اکنون بالاتر از میانگین جهانی به‌ازای هر نفر، گازهای گلخانه‌ای منتشر می‌کند، به‌طوری که بیشتر کشورهای حاضر در فهرست کشورها بر پایه سرانه تولید کربن دی‌اکسید در خاورمیانه قرار دارند.

این سطوح بالای انتشار گازهای گلخانه‌ای عمدتاً به عربستان سعودی و ایران نسبت داده می‌شود که به‌ترتیب نهمین و هفتمین تولیدکننده بزرگ CO2 در جهان هستند و در سال ۲۰۱۸، ۴۰ درصد از انتشار گازهای گلخانه‌ای منطقه را به خود اختصاص داده‌اند. کشورهای منا برای تولید برق به‌شدت به سوخت‌های فسیلی متکی هستند، به‌طوری که ۹۷ درصد از انرژی مورد نیاز آن‌ها از نفت، گاز طبیعی و زغال‌سنگ (در ترکیه) تأمین می‌شود. استخراج، تولید و صادرات سوخت‌های فسیلی نیز بخش قابل‌توجهی از اقتصاد بسیاری از کشورهای منطقه منا را تشکیل می‌دهد، چرا که این منطقه ۶۰ درصد از ذخایر نفت جهان و ۴۵ درصد از ذخایر شناخته‌شده گاز طبیعی را در اختیار دارد. کاهش مشعل‌سوزی می‌تواند به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای کمک کند.

شکست هدفمندسازی یارانه‌ها در ایران در دهه ۲۰۱۰ باعث شد که ایران در سال ۲۰۱۸ به بزرگ‌ترین پرداخت‌کننده یارانه‌های سوخت فسیلی در جهان تبدیل شود. اما برخلاف سایر کشورهایی که به‌تدریج یارانه‌ها را حذف کردند، در پایان این دهه، دولت ایران تلاش کرد یارانه‌های بنزین را به‌طور ناگهانی کاهش دهد که این اقدام به شورش‌های گسترده منجر شد.

## تأثیرات بر محیط‌زیست
### تغییرات دما و آب‌وهوا
#### گرمای شدید
آی‌پی‌سی‌سی پیش‌بینی می‌کند که میانگین دمای جهانی تا پایان قرن بیست‌ویکم بیش از ۱.۵ درجه افزایش یابد. منطقه منا به‌دلیل شرایط محیطی خشک به‌عنوان یکی از نقاط حساس تغییرات دمایی آینده شناسایی شده است. درحالی‌که نرخ پیش‌بینی‌شده گرمایش در ماه‌های زمستان پایین است، انتظار می‌رود منطقه در تابستان‌ها افزایش شدید دما را تجربه کند. افزایش دما احتمالاً با کاهش بارندگی و کاهش رطوبت خاک تشدید خواهد شد و این مسئله خنک‌سازی تبخیری را محدود می‌کند.

در نتیجه، انتظار می‌رود که شدت و فراوانی گرمای شدید در سراسر منطقه منا به‌شدت افزایش یابد. بر اساس مطالعات منتشرشده توسط مؤسسه ماکس پلانک برای شیمی، تعداد روزهای بسیار گرم در این منطقه از دهه ۱۹۷۰ تا زمان انتشار این گزارش (۲۰۱۶) دو برابر شده است. این مطالعه همچنین پیش‌بینی می‌کند که امواج گرما در سال ۲۰۵۰ برای ۸۰ روز در سال و در سال ۲۱۰۰ برای ۱۱۸ روز در سال رخ دهد.

افزایش گرد و غبار ناشی از دوره‌های طولانی‌تر خشکسالی نیز احتمالاً وضعیت را بدتر خواهد کرد، به‌طوری که حتی افزایش دما به‌میزان ۲ درجه می‌تواند بخش‌های بزرگی از منطقه را غیرقابل سکونت کند و مردم را وادار به مهاجرت کند.

محدود کردن افزایش دما به ۱٫۵ درجه به‌طور قابل‌توجهی خطرات را برای منطقه کاهش می‌دهد.

در ۳۰ سال گذشته، میانگین دمای حداکثر در گرم‌ترین روزها ۴۳ درجه سانتی‌گراد بوده است. یوهانس لیلی‌فلد، شیمی‌دان اتمسفری هلندی، پیش‌بینی می‌کند که حداکثر دماها تحت سناریوهای کنونی اقلیمی آی‌پی‌سی‌سی به نزدیک ۵۰ درجه سانتی‌گراد برسد. او همچنین پیش‌بینی می‌کند که میانگین دمای تابستان در منطقه منا تا ۷ درصد و در مناطق شهری تا ۱۰ درصد افزایش یابد.

گرمای شدید به‌عنوان تهدیدی جدی برای سلامت انسان شناسایی شده است، زیرا خطر گرمازدگی، حمله قلبی و مرگ‌ومیر را افزایش می‌دهد.

دانشمند اقلیم‌شناس علی احمدعلی‌پور پیش‌بینی می‌کند که میزان مرگ‌ومیر مرتبط با گرما در منطقه منا تا پایان قرن تا ۲۰ برابر افزایش یابد.

### منابع آب

منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (منا) در حال حاضر با کمبود شدید کمبود آب مواجه است، به‌طوری‌که ۱۲ کشور از ۱۷ کشور با بیشترین فشار آبی در جهان در این منطقه قرار دارند. بانک جهانی منطقه‌ای را که سرانه منابع آب آن کمتر از ۱۷۰۰ متر مکعب در سال باشد، به‌عنوان منطقه تحت تنش آبی تعریف می‌کند.

عرضه آب در سراسر منطقه منا به‌طور متوسط ۱۲۷۴ متر مکعب به‌ازای هر نفر است، درحالی‌که در برخی از کشورها این رقم تنها ۵۰ متر مکعب به‌ازای هر نفر است. بخش کشاورزی در منطقه منا به‌دلیل اقلیم خشک این منطقه به‌شدت به شبکه‌های آبیاری متکی است، به‌طوری‌که ۸۵ درصد از منابع آب شیرین برای مقاصد کشاورزی استفاده می‌شود.

آی‌پی‌سی‌سی اعلام کرده است که توزیع جهانی بارندگی در پاسخ به افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای در حال تغییر است، به‌طوری‌که میزان بارندگی در مناطق مرطوب عرض‌های بالا و عرض‌های میانی افزایش یافته و در مناطق خشک استوایی مانند منطقه منا کاهش یافته است. این تغییر الگوی بارندگی پیش‌ازاین فشار قابل‌توجهی بر بخش کشاورزی منطقه منا وارد کرده است، به‌گونه‌ای که در دهه گذشته فراوانی و شدت خشکسالی‌ها به‌شدت افزایش یافته است.

مطالعه‌ای که اخیراً توسط ناسا انجام شده، نشان می‌دهد که خشکسالی بین سال های ۱۹۹۸–۲۰۱۲ در خاورمیانه شدیدترین خشکسالی در ۹۰۰ سال گذشته بوده است.

دانشمند اقلیم‌شناس، کالین کلی، معتقد است که تغییرات اقلیمی، عاملی مهم در افزایش شدت خشکسالی‌های اخیر در این منطقه بوده است. او ادعا می‌کند که احتمال وقوع چنین خشکسالی‌هایی به‌دلیل تأثیرات انسانی بر اقلیم، سه برابر بیشتر شده است و این خشکسالی‌ها به آغاز جنگ داخلی سوریه کمک کرده‌اند.

علاوه بر تأثیرات زیست‌محیطی، افزایش دوره‌های خشکسالی بر درآمدهای کشاورزی تأثیر می‌گذارد، سلامت عمومی را کاهش می‌دهد و ثبات سیاسی را در منطقه منا تضعیف می‌کند.

سوریه از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۰ شدیدترین خشکسالی ثبت‌شده در تاریخ خود را تجربه کرد که در آن منابع آبی محدود شده و منابع کشاورزی تخریب شد و فشارهای اقتصادی افزایش یافت.

دانشمند علوم محیطی آمریکایی، پیتر گلیک، نیز بیان می‌کند که آسیب‌پذیری اجتماعی و درگیری بر سر منابع آب کمیاب در این دوره، آغاز جنگ سوریه را تسریع کرده است.

بااین‌حال، در سال ۲۰۱۷، مطالعه‌ای به سرپرستی جامعه‌شناس و بوم‌شناس سیاسی، یان سلبی، این ادعاها را رد کرد و گزارش داد که هیچ مدرک معتبری برای ارتباط تغییرات اقلیمی با خشکسالی و تأثیر آن بر درگیری در سوریه وجود ندارد.

### ناامنی آب و تأثیر آن بر [[امنیت غذایی]]
افزایش ناامنی آبی ناشی از تغییرات اقلیمی، مشکلات امنیت غذایی را در کشورهای تحت تأثیر این تغییرات تشدید خواهد کرد. مطالعه‌ای که توسط برنامه جهانی غذا منتشر شده، پیش‌بینی می‌کند که به‌دلیل افزایش خشکسالی، میزان تولید محصولات کشاورزی تا سال ۲۰۵۰ حدود ۳۰ درصد کاهش یابد. کشورهای شمال آفریقا به‌شدت در برابر کاهش بارندگی آسیب‌پذیر هستند، چرا که ۸۸ درصد از محصولات این منطقه به آبیاری وابسته نیستند و به بارندگی‌های مداوم متکی‌اند.

پیامدهای کاهش برداشت محصولات کشاورزی، تأثیر عمیقی بر مناطق روستایی و جوامعی دارد که به‌شدت به کشاورزی به‌عنوان منبع درآمد وابسته‌اند.

### [[افزایش سطح آب دریاها]]

اسکندریه یکی از شهرهایی است که به‌شدت در برابر افزایش سطح آب دریاها آسیب‌پذیر است.

در سال ۲۰۱۰، حدود ۶۰ میلیون نفر از مردم منطقه منا در مناطق ساحلی زندگی می‌کردند و طبق پیش‌بینی بانک جهانی، این جمعیت تا سال ۲۰۳۰ به ۱۰۰ میلیون نفر خواهد رسید. در نتیجه انتظار می‌رود که جمعیت منطقه منا به‌طور قابل‌توجهی تحت تأثیر افزایش سطح دریا ناشی از تغییرات اقلیمی قرار گیرد.

یکی از پیامدهای افزایش سطح دریا، از بین رفتن تالابها است که منبعی طبیعی برای ارائه خدمت بوم‌سازگان مانند حفاظت در برابر طوفان، حفظ کیفیت آب و ترسیب کربن محسوب می‌شوند. مطالعه‌ای که توسط بانک جهانی انجام شده پیش‌بینی می‌کند که در صورت افزایش یک‌متری سطح دریا، بیش از ۹۰ درصد از تالاب‌های ساحلی و آب شیرین در منطقه منا از بین خواهند رفت.

در شمال آفریقا، مصر بیشترین آسیب را از تغییرات سطح دریا خواهد دید. یک‌سوم از دلتای نیل و بخش‌های بزرگی از اسکندریه، دومین شهر بزرگ مصر، پایین‌تر از میانگین سطح جهانی دریا قرار دارند. این مناطق برای مقاصد کشاورزی زهکشی شده و تحت توسعه شهری قرار گرفته‌اند، جایی که ورود آب به این مناطق از طریق دیوار دریایی و سدها کنترل می‌شود.

بااین‌حال، شکست این سازه‌ها، خیزآبها و رخدادهای شدید آب‌وهوایی ممکن است در آینده، در صورت ادامه افزایش سطح دریا، منجر به زیرآب رفتن این مناطق شود.

مناطق کشاورزی مصر به‌ویژه در معرض خطر هستند، به‌طوری‌که افزایش یک‌متری سطح دریا ۱۲ تا ۱۵ درصد از کل زمین‌های کشاورزی این کشور را زیرآب خواهد برد. برآورد شده که این امر باعث جابه‌جایی ۶٫۷ میلیون نفر در مصر خواهد شد و میلیون‌ها نفر دیگر را که به کشاورزی برای درآمد وابسته‌اند، تحت تأثیر قرار می‌دهد. پیش بینی می شود با افزایش سطح دریا به میزان ۵۰ سانتی‌متر  ، ۲ میلیون نفر را مجبور به مهاجرت می کند و ۳۵ میلیارد دلار خسارت به بار می آورد.

## کاهش و [[سازگاری با تغییر اقلیم]]
تأثیرات شدید تغییرات اقلیمی بر منطقه، مسئله کاهش و سازگاری با تغییرات اقلیمی را به یکی از موضوعات مهم در این منطقه تبدیل کرده است. همکاری‌های منطقه‌ای به‌عنوان یکی از شرایط اصلی برای کاهش مؤثر و سازگاری با این تغییرات در نظر گرفته می‌شود.

## [[انرژی تجدیدپذیر]]

منطقه منا (خاورمیانه و شمال آفریقا) به‌دلیل سطح بالای تابش خورشید و باد که با اقلیم آن مرتبط است، ظرفیت بالایی برای توسعه فناوری‌های انرژی تجدیدپذیر دارد.

آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر (IRENA) اعلام کرده که بیش از نیمی از زمین‌های کشورهای شورای همکاری خلیج فارس برای استفاده از فناوری‌های انرژی خورشیدی و انرژی بادی مناسب هستند.

IRENA همچنین اعلام کرده است که کشورهای شمال آفریقا، پتانسیل بیشتری برای تولید انرژی بادی و خورشیدی نسبت به سایر مناطق قاره آفریقا دارند. جایگزینی انرژی‌های فسیلی با انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی انتشار گازهای گلخانه‌ای مرتبط با انرژی را کاهش دهد، که در حال حاضر ۸۵ درصد از کل انتشار گازهای گلخانه‌ای در منطقه منا را تشکیل می‌دهد.

تولید انرژی‌های تجدیدپذیر همچنین به‌طور قابل‌توجهی از مصرف آب کمتری نسبت به فرآیندهای مرتبط با استخراج و تبدیل سوخت‌های فسیلی به انرژی برخوردار است و این امر می‌تواند به بهبود کیفیت و در دسترس بودن آب در منطقه کمک کند. در حال حاضر، انرژی‌های تجدیدپذیر تنها ۱ درصد از کل عرضه اولیه انرژی در منطقه منا را تشکیل می‌دهند.

در کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل ۲۰۱۶ (COP22) که در شهر مراکش برگزار شد، مراکش، تونس، یمن، لبنان و دولت فلسطین به همراه ۴۳ کشور دیگر متعهد شدند که تا سال ۲۰۵۰ تمام انرژی خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کنند.

### [[نیروگاه خورشیدی نور]]

نیروگاه خورشیدی نور، بزرگ‌ترین نیروگاه برق خورشیدی متمرکز جهان، در منطقه درعه–تافیلالت در مراکش قرار دارد. این مجموعه شامل چهار نیروگاه جداگانه است که از فناوری‌های برق خورشیدی متمرکز و فتوولتائیک استفاده می‌کنند.

## سیاست‌ها و قوانین
### [[توافق پاریس]]

یازده کشور از منطقه منا در کنفرانس تغییر اقلیم ۲۰۱۵ سازمان ملل متحد حضور داشتند، جایی که کشورها دربارهٔ توافق پاریس که توافقی با سازمان ملل متحد در زمینه کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای است، مذاکره کردند.  اریتره، ایران، عراق، لیبی و یمن تنها کشورهایی در جهان هستند که این توافق را تصویب نکرده‌اند.

مراکش، در تعهد ملی خود، هدف‌گذاری کرده است که میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای را بین ۱۷٪ تا ۴۲٪ کاهش دهد و تا سال ۲۰۵۰، ۵۲٪ از ظرفیت کل تولید برق نصب‌شده خود را از منابع انرژی تجدیدپذیر تأمین کند.

سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در مراکش در سال ۲۰۱۸ به ۲۸ درصد رسید و سازمان ملل متحد اعلام کرده است که این کشور در مسیر دستیابی به اهداف مربوط به انرژی‌های تجدیدپذیر قرار دارد.

امارات متحده عربی، علی‌رغم تصویب توافق پاریس، هیچ‌گونه هدفی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در تعهد ملی خود تعیین نکرده است. سازمان ملل متحد هدف تعیین‌شده آن‌ها را به‌عنوان «به‌شدت ناکافی» طبقه‌بندی کرده است.
### طرح اقدام اقلیمی منا (MENA Climate Action Plan)
در سال ۲۰۱۶، بانک جهانی طرح اقدام اقلیمی منا (MENA Climate Action Plan) را ارائه کرد که مجموعه‌ای از تعهدات مالی متمرکز بر توزیع مجدد منابع مالی به منطقه منا بود.

بانک جهانی هدف اصلی این طرح را اطمینان از امنیت غذایی و امنیت آب، افزایش تاب‌آوری در برابر تأثیرات تغییرات اقلیمی و بهبود سرمایه‌گذاری در منابع انرژی تجدیدپذیر اعلام کرده است.

یکی از تعهدات عمده این طرح، تخصیص ۱۸ تا ۳۰ درصد از بودجه منطقه منا به ابتکارات مرتبط با تغییرات اقلیمی است که در حال حاضر سالانه ۱٫۵ میلیارد دلار را شامل می‌شود.

بانک جهانی همچنین افزایش قابل‌توجهی در تأمین مالی ابتکارات سازگاری با اقلیم، مانند حفاظت از آب، بازیافت، ایجاد تأسیسات آب‌شیرین‌کن و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های ترسیب کربن، در نظر گرفته است.

## منابع

رده:اثرات منطقه‌ای تغییر اقلیم
رده:تغییر اقلیم بر پایه کشور و منطقه
رده:شمال آفریقا
رده:محیط زیست خاورمیانه
رده:تغییر اقلیم در آفریقا