سوگیری معرف

**سوگیری معرف یا خطای قضاوت بر اساس شباهت** (به انگلیسی: *Representativeness heuristic*) زمانی روی می‌دهد که شخصی بخواهد احتمال وقوع یا فراوانی چیزی را تخمین بزند اما به جای تکیه بر آمار، نرخ پایه یا منطق به میزان شباهت آن به گروهی خاص توجه کرده و بر مبنای آن تخمین بزند. در واقع نوعی قضاوت بر اساس تفکر قالبی. این خطا یکی از هیورستیک‌ها (میانبرهای ذهنی در هنگام قضاوت سریع) است که توسط دانیل کانمن و آموس توورسکی در دهه ۷۰ میلادی ارائه شدند.

سوگیری معرف یا خطای قضاوت بر اساس شباهت  با مقایسه یک رویداد با یک نمونه اولیه یا کلیشه ای که قبلاً در ذهن داریم کار می کند. به عنوان مثال، اگر فردی را ببینیم که ظاهری عجیب با لباس های خاص به تن دارد و مشغول خواندن کتاب شعر است، ممکن است بیشتر فکر کنیم که او شاعر است تا یک کارمند. این به این دلیل است که ظاهر و رفتار فرد بیشتر نمایانگر کلیشه یک شاعر است تا یک کارمند.

این خطاب به دلیل  **میان‌بُر ذهنی** **( قصاوت سریع)**  ایجاد می‌شود، مغز در یک  قضاوت سریع بر مبنای اینکه چیزی **چقدر شبیه یک نمونه‌ی معمولی یا کلیشه‌ای** است قضاوت می‌کند، نه براساس منطق، عدد و احتمالات واقعی.

ما این‌طور فکر می‌کنیم: «چون شبیه X است، پس حتماً X است.» در حالی که این نوع قضاوت می‌تواند غلط باشد. چرا این اتفاق می‌افتد؟ چون مغز تصمیم‌های **سریع و ساده** را دوست دارد.  به‌جای تفکر آماری و ریاضی، دنبال **شباهت‌ها و الگوها** می‌گردد.

سوگیری معرف یکی از هیوریستیک‌های بنیادین در روان‌شناسی قضاوت و تصمیم‌گیری محسوب می‌شود و در شکل‌گیری خطاهایی مانند **مغالطهٔ ترکیب**، **نادیده‌گرفتن نرخ پایه** و برداشت نادرست از «**تصادفی بودن**» نقش دارد.

## توضیح
در سوگیری معرف، فرد یک رویداد، شخص یا شیء را با «نمونهٔ اولیه» (prototype) گروهی خاص مقایسه می‌کند. هرچه شباهت میان این دو بیشتر باشد، فرد احتمال بیشتری برای عضویت یا وقوع آن قائل می‌شود؛ حتی اگر این قضاوت با اصول احتمال ناسازگار باشد.

برای نمونه، افراد معمولاً دنباله‌های دارای تنوع (مانند ش‌پ‌ش‌پ‌پ‌ش) را «تصادفی‌تر» از دنباله‌های یکنواخت (مانند ش‌ش‌ش‌ش‌ش‌ش) در نظر می‌گیرند، در حالی که از نظر احتمالاتی هر دو دارای احتمال یکسان‌اند.

## نادیده‌گرفتن نرخ پایه
یکی از پیامدهای مهم سوگیری معرف، **نادیده‌گرفتن نرخ پایه** است. افراد تمایل دارند احتمال عضویت یا وقوع یک رویداد را براساس شباهت آن به کلیشهٔ ذهنی تخمین بزنند و نرخ واقعی وقوع آن در جمعیت را نادیده بگیرند. این پدیده در بسیاری از حوزه‌ها از جمله قضاوت‌های اجتماعی، پزشکی و پیش‌بینی‌های شهودی مشاهده شده است.

## مسئلهٔ لیندا و مغالطهٔ ترکیب
**مسئلهٔ لیندا** (Linda problem) یکی از شناخته‌شده‌ترین مثال‌ها برای توضیح سوگیری معرف است. در این مسئله، شرکت‌کنندگان با توصیف زیر مواجه می‌شوند:

«لیندا ۳۱ ساله، مجرد، باهوش و اجتماعی است. او در رشتهٔ فلسفه تحصیل کرده و در فعالیت‌های مرتبط با عدالت اجتماعی و جنبش‌های ضد هسته‌ای مشارکت داشته است.»

سپس از آن‌ها پرسیده می‌شود کدام گزینه محتمل‌تر است:
# لیندا کارمند بانک است.
# لیندا کارمند بانک و فعال فمینیست است.

اکثریت پاسخ‌دهندگان گزینهٔ دوم را انتخاب می‌کنند، زیرا توصیف ارائه‌شده **بیشتر شبیه** کلیشهٔ «فمینیست‌های فعال» است. اما از نظر احتمال، یک گزارهٔ مرکب هرگز نمی‌تواند از گزارهٔ سادهٔ شامل خود محتمل‌تر باشد. این خطا نمونهٔ کلاسیکی از **مغالطهٔ ترکیب** است. همه کارمندان بانک فمینیست زیر مجموعه کارمندان بانک هستند.

## تاریخچه
سوگیری معرف توسط **آموس تورسکی** و **دنیل کانمن** در اوایل دههٔ ۱۹۷۰ و در مقالهٔ «احتمال ذهنی: قضاوت بر اساس معرف بودن» مطرح شد. این مفهوم بعدها در مقالهٔ مشهور «قضاوت در شرایط عدم‌قطعیت: هیوریستیک‌ها و سوگیری‌ها» (۱۹۷۴) گسترش یافت و نقش مهمی در شکل‌گیری **اقتصاد رفتاری** و مطالعهٔ سیستماتیک **سوگیری‌های شناختی** داشت.

## کاربردها
سوگیری معرف در حوزه‌های مختلف نقش دارد، از جمله:
* قضاوت‌های اجتماعی و کلیشه‌سازی
* پیش‌بینی‌های شهودی
* برآوردهای آماری
* قضاوت دربارهٔ تصادفی بودن
* تصمیم‌گیری‌های پزشکی
* تحلیل‌های مالی و اقتصادی

## جستارهای وابسته
* سوگیری شناختی
* هیوریستیک
* نادیده‌گرفتن نرخ پایه
* مغالطهٔ ترکیب
* مسئلهٔ لیندا
* اقتصاد رفتاری
* آموس تورسکی
* دنیل کانمن
* تفکر، سریع و آهسته

## منابع
* Tversky, Amos; Kahneman, Daniel (1972). *Subjective Probability: A Judgment of Representativeness*. Cognitive Psychology.
* Tversky, Amos; Kahneman, Daniel (1974). *Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases*. Science.
* Kahneman, Daniel (2011). *Thinking, Fast and Slow*. Farrar, Straus and Giroux.
* Gilovich, Thomas; Griffin, Dale; Kahneman, Daniel (Eds.) (2002). *Heuristics and Biases: The Psychology of Intuitive Judgment*. Cambridge University Press.
* Kahneman, Daniel; Slovic, Paul; Tversky, Amos (Eds.) (1982). *Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases*. Cambridge University Press.
رده:رهیافت‌های آنی
رده:نظریه دورنما