تحلیل فرهنگی مارکسیستی

**تحلیل فرهنگی مارکسیستی**  نوعی تحلیل فرهنگی و نقد فرهنگی ضد سرمایه‌داری است که نظریه هژمونی فرهنگی را پیش‌فرض می‌گیرد و از این طریق به‌طور خاص آن جنبه‌هایی از فرهنگ را هدف قرار می‌دهد که تحت سرمایه‌داری سودمحور و تولید انبوه هستند.

نظریه اصلی پشت این نوع تحلیل معمولاً با گئورگ لوکاچ، آنتونیو گرامشی و مکتب فرانکفورت مرتبط است. این نظریه نمایانگر جریان مهمی در مارکسیسم غربی هست و باورمند است که جوامع با بازتولید یک فرهنگ غالب، انسجام و ثبات خود را حفظ می‌کنند. تحلیل فرهنگی مارکسیستی معمولاً صنعتی شدن، تولید انبوه و بازتولید مکانیکی فرهنگ توسط «صنعت فرهنگ» را دارای تأثیر منفی کلی بر جامعه دانسته است، تأثیری که شیءانگاری خودانگاره فرد را دگرگون می‌کند.

سنت تحلیل فرهنگی مارکسیستی همچنین با عنوان «مارکسیسم فرهنگی» و «نظریه فرهنگی مارکسیستی» در اشاره به ایده‌های مارکسیستی درباره فرهنگ، مورد اشاره قرار گرفته است. با این حال، از دهه ۱۹۹۰، اصطلاح «مارکسیسم فرهنگی» عمدتاً به نظریه توطئه مارکسیسم فرهنگی اشاره داشته است، نظریه توطئه‌ای که در میان راست افراطی بدون هیچ ارتباط روشنی با تحلیل فرهنگی مارکسیستی رواج دارد.

## تعریف
اصطلاح «مارکسیسم» شامل چندین «سنت هم‌پوشان و متضاد» است که از آثار کارل مارکس الهام گرفته شده‌اند و هیچ تعریف معتبری ندارد. اثرگذارترین متون برای مطالعات فرهنگی (مسلماً) «تزهایی درباره فوئرباخ» و مقدمه ۱۸۵۹ بر «مقدمه‌ای بر نقد اقتصاد سیاسی» هستند. چهره‌های اصلی مارکسیست در مطالعات فرهنگی شامل اعضای مکتب فرانکفورت، آنتونیو گرامشی انقلابی ایتالیایی و لویی آلتوسر ساختارگرای فرانسوی هستند.

مارکسیسم روابط اجتماعی مشارکتی را به عنوان جایگاه قدرت و مبارزه نیز می‌بیند. این مکتب حتی روابط انسانی ظاهراً غیراقتصادی را نیز به عنوان روابطی که توسط روابط اقتصادی ساختار یافته‌اند، بررسی می‌کند - هرچند که این روابط «نسبتاً مستقل» باشند.. مطالعات فرهنگی بُعد غایت‌شناختی برخی از تفاسیر اندیشه مارکس (یعنی سرنگونی اجتناب‌ناپذیر سرمایه‌داری) را رد می‌کند و در عوض بر مسائل ایدئولوژی و هژمونی، آن‌گونه تمرکز می‌کند که هم بر سیاست و هم بر زندگی روزمره تأثیر می‌گذارند.

## مکتب فرانکفورت

مؤسسه تحقیقات اجتماعی در دوران بین دو جنگ جهانی آلمان، که پس از ظهور هیتلر به ایالات متحده مهاجرت کرد، مفاهیم مارکسیستی و همچنین روانکاوی را در مطالعه فرهنگ مدرن، به ویژه فرهنگ عامه، به‌کار برد. نظریه‌پردازان فرانکفورت، به ویژه تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر، اظهار داشتند که نظریه اجتماعی موجود قادر به توضیح دسته‌بندی سیاسی و سیاست‌های ارتجاعی آشفته، مانند نازیسم، جوامع سرمایه‌داری لیبرال سده بیستم نیست. همچنین با انتقاد از مارکسیسم-لنینیسم به عنوان یک نظام فلسفی انعطاف‌ناپذیر سازماندهی اجتماعی، تحقیقات نظریه انتقادی این مکتب به دنبال مسیرهای جایگزین برای توسعه اجتماعی بود.

آنچه اعضای پراکنده این مکتب را متحد می‌کند، تعهد مشترک به پروژه رهایی انسان است که از نظر نظری با ترکیبی نافرجام از سنت مارکسیستی، روانکاوی و پژوهش‌های جامعه‌شناختی تجربی دنبال می‌شود.

مکتب فرانکفورت اهمیت «فهم‌های حاکم» (ایدئولوژی مسلط) ایجاد شده در جامعه بورژوایی را تحلیل می‌کند تا نشان دهد ایدئولوژی غالب، «چگونگی» وقوع روابط انسانی در دنیای واقعی و چگونگی توجیه و مشروعیت‌بخشی سرمایه‌داری بر مردم را غلط نشان می‌دهد. طبق مکتب فرانکفورت، ایدئولوژی مسلط، روایتی از طبقه حاکم است که توجیهی توضیحی از ساختار قدرت فعلی جامعه ارائه می‌دهد. با این وجود، داستانی که از طریق «فهم‌های حاکم» روایت می‌شود، به همان اندازه که درباره جامعه آشکار می‌کند، پنهان نیز می‌کند. وظیفه مکتب فرانکفورت، تحلیل و تفسیر جامعه‌شناختی از حوزه‌های روابط اجتماعی بود که مارکس در سده نوزدهم درباره آنها بحث نکرد - به ویژه جنبه‌های زیربنا و روبنای جامعه سرمایه‌داری.

مقاله «اثر هنری در عصر بازتولید مکانیکی» نوشته همکار نزدیک آدورنو، والتر بنیامین، متنی کلیدی در نظریه فرهنگی است. بنیامین نسبت به پتانسیل آثار هنری کالایی‌شده برای معرفی دیدگاه‌های سیاسی رادیکال به پرولتاریا خوش‌بین است. در مقابل، آدورنو و هورکهایمر ظهور صنعت فرهنگ را باعث ارتقای همگنی اندیشه و تثبیت مرجعیت‌های موجود می‌دانستند. برای مثال، آدورنو (یک پیانیست کلاسیک آموزش‌دیده) علیه موسیقی عامه‌پسند به جدل پرداخت زیرا به بخشی از صنعت فرهنگ جامعه سرمایه‌داری پیشرفته و آگاهی کاذب که به سلطه اجتماعی کمک می‌کند، تبدیل شده بود. او استدلال کرد که هنر و موسیقی رادیکال ممکن است با به تصویر کشیدن واقعیت رنج انسان، حقیقت را حفظ کنند. از این رو، «آنچه موسیقی رادیکال درک می‌کند، رنج بی‌تغییر انسان است... ثبت لرزه‌نگاری شوک آسیب‌زا، همزمان، به قانون ساختاری فنی موسیقی تبدیل می‌شود».

این دیدگاه که هنر مدرن حقیقت را تنها از طریق نفی فرم زیبایی‌شناختی سنتی و هنجارهای سنتی زیبایی تولید می‌کند، زیرا آنها ایدئولوژیک شده‌اند، از ویژگی‌های آدورنو و به طور کلی این مکتب است. آدورنو به طور خاص از جاز و موسیقی عامه‌پسند انتقاد کرد و آنها را بخشی از صنعت فرهنگ دانست که با «زیبایی‌شناختی دلپذیر» و «دلپذیر» کردن سرمایه‌داری، به پایداری فعلی آن کمک می‌کند. مارتین جی حمله به جاز را کم‌موفق‌ترین جنبه کار آدورنو در آمریکا نامیده است.

## آنتونیو گرامشی
آنتونیو گرامشی فیلسوف مارکسیست ایتالیایی بود که عمدتاً در دوران منتهی به جنگ جهانی اول و پس از آن می‌نوشت. او تلاش کرد تا از جبرگرایی اقتصادی تفکر مارکسیسم کلاسیک جدا شود و بنابراین یک نئومارکسیست محسوب می‌شود.

گرامشی بیشتر به خاطر نظریه هژمونی فرهنگی شناخته می‌شود، که نحوه عملکرد نهادهای فرهنگی برای حفظ جایگاه طبقه حاکم را توصیف می‌کند. از نظر گرامشی، هژمونی توسط ایدئولوژی حفظ می‌شود؛ یعنی بدون نیاز به خشونت، نیروی اقتصادی یا اجبار. فرهنگ هژمونیک ارزش‌ها و هنجارهای خود را تبلیغ می‌کند تا به ارزش‌های «عقل سلیم» همه تبدیل شوند و «وضع موجود» را حفظ کنند. گرامشی ادعا می‌کند قدرت هژمونیک برای حفظ رضایت از نظم سرمایه‌داری به کار می‌رود، نه قدرت قهری که از زور برای حفظ نظم استفاده می‌کند و این سلطه فرهنگی توسط طبقه مسلط از طریق نهادهایی که روبنا را تشکیل می‌دهند، تولید و بازتولید می‌شود.

## لئون تروتسکی

تروتسکی در کتاب «ادبیات و انقلاب» به بررسی مسائل زیبایی‌شناسی در رابطه با طبقه و انقلاب روسیه پرداخت. رابرت برد، پژوهشگر شوروی، اثر او را «اولین برخورد سیستماتیک با هنر توسط یک رهبر کمونیست» و عاملی برای نظریه‌های فرهنگی و انتقادی مارکسیستی بعدی دانست. او همچنین در دوران جانشینی از استقلال فکری در رابطه با جنبش‌های ادبی روسی و نظریه‌های علمی مانند نظریه روانکاوی فرویدی به همراه نظریه نسبیت انیشتین دفاع کرده بود. با این حال، این نظریه‌ها در دوران استالین به طور فزاینده‌ای به حاشیه رانده شدند.

تروتسکی در کتاب «مشکلات زندگی روزمره» که کتابی معاصر بود و دیدگاه‌های او را در مورد فرهنگ و علم بیشتر بیان می‌کرد، استدلال کرد که توسعه فرهنگی، پیشرفت صنعتی و فنی را برجسته می‌کند. او هر دو عنصر را اجزای مرتبط با هم به عنوان بخشی از تعامل دیالکتیکی می‌دانست که در آن سطح پایین تکنیک و تخصص روسی را تابعی از عقب‌ماندگی فرهنگی می‌دانست. به گفته تروتسکی، تکنیک‌ها و محصولات صنعتی غربی مانند رادیو نباید به دلیل جایگاهشان به عنوان محصول یک سیستم سرمایه‌داری رد شوند، بلکه باید در چارچوب سوسیالیستی شوروی جذب شوند تا اشکال جدید تکنیک‌ها و تولید فرهنگی را تسهیل کنند. در این تفسیر، انتقال تکنیک‌ها تغییرات فرهنگی جدیدی را از نظر خردگرایی، کارایی، دقت و کیفیت به همراه داشت.

تروتسکی نقدی بر جنبش‌های ادبی معاصر مانند فوتوریسم ارائه داد و بر نیاز به استقلال فرهنگی برای توسعه فرهنگ سوسیالیستی تأکید کرد. به گفته منتقد ادبی تری ایگلتون، تروتسکی «مانند لنین بر نیاز یک فرهنگ سوسیالیستی به جذب بهترین محصولات هنر بورژوایی» تأکید داشت. خود تروتسکی فرهنگ پرولتری را «موقتی و انتقالی» می‌دانست که پایه‌های فرهنگی فراتر از طبقات را فراهم می‌کند. او همچنین استدلال می‌کرد که پیش‌شرط‌های خلاقیت هنری، رفاه اقتصادی و رهایی از محدودیت‌های مادی است.

باروخ کنی-پاز، دانشمند علوم سیاسی، دیدگاه او را در مورد نقش حزب به عنوان انتقال‌دهنده فرهنگ به توده‌ها و بالا بردن استانداردهای آموزش و همچنین ورود به حوزه فرهنگی توصیف کرد، اما اینکه فرآیند خلق هنری از نظر زبان و ارائه باید در حوزه عمل فرد باشد. کنی-پاز همچنین به تمایزات کلیدی بین رویکرد تروتسکی در مورد مسائل فرهنگی و سیاست استالین در دهه ۱۹۳۰ اشاره کرد.

## مکتب بیرمنگام

مطالعات فرهنگی بریتانیا در دهه ۱۹۶۰ پدیدار شد و در مرکز مطالعات فرهنگی معاصر قرار داشت که توسط ریچارد هاگارت (سوسیالیست غیرمارکسیست) در بیرمنگام تأسیس شد و بعدها توسط استوارت هال (مارکسیست) هدایت شد. مکتب بیرمنگام دیرتر از مکتب فرانکفورت توسعه یافت و به عنوان پاسخی موازی در نظر گرفته می‌شود. بر این اساس، مطالعات فرهنگی بریتانیا بر مسائل بعدی همانند آمریکایی شدن، سانسور، جهانی شدن و چند فرهنگی تمرکز دارد. همچنین «کاربردهای سواد» هاگارت (۱۹۵۷)، «ریموند ویلیامز» «فرهنگ و جامعه» (۱۹۵۸) و «ساخت طبقه کارگر انگلیسی» تامپسون (۱۹۶۴) نوشته مورخ مارکسیست اومانیست ای. پی. تامپسون متون بنیادی این مکتب را تشکیل می‌دهند، با مدل رمزگذاری/رمزگشایی ارتباطات هال و نوشته‌های او در مورد چندفرهنگی و نژاد که بعداً از راه رسیدند ولی از اهمیت یکسانی برخوردارند. چهره‌های کلیدی بعدی این مدرسه شامل پل ویلیس، دیک هبدیج، آنجلا مک‌رابی و پل گیلروی بودند.

مکتب بیرمنگام برای آگاهی طبقاتی در ساختار جامعه بریتانیا ارزش بسیاری قائل بود و به آن کمک بسیاری کرد. در حالی که مکتب فرانکفورت ارزش‌های فرهنگ والا را می‌ستود، مکتب بیرمنگام فرهنگ عادی را ارج می‌نهاد.

مارکسیسم تأثیر مهمی بر مطالعات فرهنگی داشته است. کسانی که با CCCS مرتبط بودند، در ابتدا عمیقاً با ساختارگرایی لویی آلتوسر درگیر شدند و بعدها در دهه ۱۹۷۰ قاطعانه به آنتونیو گرامشی روی آوردند. برای درک شرایط سیاسی در حال تغییر طبقه، سیاست و فرهنگ در بریتانیا، پژوهشگران مکتب بیرمنگام از مفهوم هژمونی گرامشی، که شامل تشکیل اتحاد بین جناح‌های طبقاتی و مبارزات در قلمرو فرهنگی عقل سلیم روزمره است، استفاده چشمگیری کردند. هژمونی همیشه برای گرامشی، فرآیندی پایان‌ناپذیر، ناپایدار و مورد مناقشه بود.

اسکات لش می‌نویسد:
::در آثار هال، هبدیج و مک‌رابی، فرهنگ عامه مورد توجه قرار گرفت... آنچه گرامشی به این موضوع بخشید، اهمیت رضایت و فرهنگ بود. اگر مارکسیست‌های بنیادین قدرت را از منظر طبقه در مقابل طبقه می‌دیدند، گرامشی مسئله «اتحاد طبقاتی» را برای ما مطرح کرد. ظهور مطالعات فرهنگی خود مبتنی بر افول اهمیت سیاست‌های اساسی طبقه در برابر طبقه بود.

یکی دیگر از مفاهیم کلیدی که توسط هال و همکارانش در کتابشان، «کنترل بحران» (۱۹۷۷)، توسعه داده شد، ایده استنلی کوهن در مورد هراس اخلاقی بود، روشی برای بررسی اینکه چگونه رسانه‌های طبقه مسلط، شیاطین قومی را در تخیل عمومی خلق می‌کنند.

مطالعات فرهنگی همچنین بررسی نژاد، جنسیت و سایر جنبه‌های هویت را پذیرفته است، همانطور که به عنوان مثال، تعدادی از کتاب‌های کلیدی که به طور جمعی تحت عنوان CCCS در اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ منتشر شدند، از جمله «زنان به مسئله می‌پردازند: جنبه‌هایی از فرودستی زنان» (۱۹۷۸) و «امپراتوری ضربه متقابل می‌زند: نژاد و نژادپرستی در بریتانیای دهه ۷۰» (۱۹۸۲) نشان داده‌اند.

## نقد سیاست هویت و پست‌مدرنیسم
فیلسوفان مارکسیست معاصر، پست‌مدرنیسم و سیاست هویت را به چالش کشیده‌اند و استدلال می‌کنند که پرداختن به نابرابری‌های مادی باید در مرکز گفتمان سیاسی چپ باقی بماند. یورگن هابرماس، فیلسوف دانشگاهی مرتبط با مکتب فرانکفورت و عضو نسل دوم آن، منتقد نظریه‌های پست‌مدرنیسم است و در اثر خود با عنوان «گفتمان فلسفی مدرنیته» مواردی را علیه سبک و ساختار آنها مطرح کرده است، اثری که در آن بر اهمیت عقلانیت ارتباطی و کنش تأکید می‌کند. او همچنین استدلال می‌کند که پست‌مدرنیسم، با تکیه بر مدرنیته و برخاسته از درون آن، دارای تناقضات درونی است که آن را به عنوان یک استدلال ناپایدار می‌کند.

نانسی فریزر، دانشیار مکتب فرانکفورت، در مقاله «نقد چپ نو» خود با عنوان «بازاندیشی در باب شناخت» و همچنین در مجموعه مقالات خود با عنوان «سرنوشت فمینیسم: از سرمایه‌داری دولتی تا بحران نئولیبرال» (۱۹۸۵-۲۰۱۰) به نقد سیاست‌های هویتی مدرن و فمینیسم پرداخته است.

## نظریه توطئه «مارکسیسم فرهنگی»

در حالی که اصطلاح «مارکسیسم فرهنگی» به معنای کلی، برای بحث در مورد کاربرد ایده‌های مارکسیستی در حوزه فرهنگی، استفاده شده است، اصطلاح متفاوت «مارکسیسم فرهنگی» عموماً به نظریه توطئه یهودستیزانه اشاره دارد. بخش‌هایی از نظریه توطئه به متفکران و ایده‌های واقعیِ برگزیده از سنت مارکسیستی غربی اشاره می‌کند، ولی موضوع را به شدت تحریف می‌کند. نظریه‌پردازان توطئه در مورد نفوذ واقعی روشنفکران مارکسیست اغراق می‌کنند، برای مثال، ادعا می‌شود پژوهشگران مارکسیست قصد نفوذ به دولت‌ها و کنترل ذهن مردم را داشته‌اند، و تمدن غرب را نابود کند. از آنجایی که هیچ جنبش خاصی با این برچسب وجود ندارد، جوآن براون استدلال کرده است که استفاده از اصطلاح «مارکسیسم فرهنگی» به هیچ وجه صحیح نیست..

## جستارهای وابسته
* آگاهی انتقادی
* نظریه انتقادی
* صنعت فرهنگ
* بلشویسم فرهنگی
* هژمونی فرهنگی
* ماتریالیسم فرهنگی
* مطالعات فرهنگی
* مدل رمزگذاری/رمزگشایی ارتباطات
* هرمنوتیک سوءظن
* ارتباطات جمعی
* انبوه‌سازی فرهنگ
* نقد ادبی مارکسیستی
* سواد رسانه‌ای
* نئومارکسیسم
* چپ نو
* انسان تک‌ساحتی
* پسامارکسیسم
* پساساختارگرایی
* اعتبار
* ساختارگرایی
* ساختار و عاملیت
* اثر هنری درعصر بازتولید مکانیکی
* دگماتیسم در مقابل دگماتیسم افراطی
* مارکسیسم غربی

## پانویس

رده:مطالعات فرهنگی
رده:مارکسیسم
رده:جامعه‌شناسی