صنعت فضایی

**صنعت فضایی** به کنش‌های اقتصادی مرتبط با تولید قطعات و سامانه‌هایی اشاره دارد که به فضای بیرونی (مدار زمین یا فراتر از آن) فرستاده می‌شوند و نیز خدمات وابسته به این حوزه را دربرمی‌گیرد. از آنجا که بخش عمده‌ای از این صنعت بر پایه کارکردهای ماهواره‌ای استوار است، برخی منابع اصطلاح «صنعت ماهواره‌ای» را به‌جای «صنعت فضایی» به کار می‌برند. اصطلاح «تجارت فضایی» نیز در برخی متون به همین معنا آمده‌است.

در تعریف محدود، صنعت فضایی تنها تأمین‌کنندگان سخت‌افزار (به‌ویژه سازندگان موشک‌های پرتاب و ماهواره‌ها) را دربرمی‌گیرد؛ اما در تعریف گسترده‌تر، همه شرکت‌ها و سازمان‌هایی را شامل می‌شود که در اقتصاد فضایی نقش دارند و کالاها و خدمات فضایی ارائه می‌دهند. اقتصاد فضایی به‌عنوان «مجموعه همه بازیگران دولتی و خصوصی درگیر در توسعه و ارائه محصولات و خدمات فضامحور» شرح داده شده‌است که زنجیره‌ای بلند از تحقیق و توسعه تا تولید سخت‌افزار فضایی و سرانجام رساندن محصولات به کاربران نهایی را دربرمی‌گیرد.

صنعت فضایی پس از جنگ جهانی دوم با ورود موشک‌ها و سپس ماهواره‌ها به زرادخانه‌های نظامی شکل گرفت و به‌تدریج کاربردهای غیرنظامی پیدا کرد. این صنعت همچنان پیوند نزدیکی با دولت‌ها دارد، اما در سال‌های اخیر پرواز فضایی خصوصی اهمیت روزافزونی یافته و حتی سازمان‌های دولتی بزرگی مانند ناسا به خدمات پرتاب بخش خصوصی روی آورده‌اند.

## بخش‌ها و درآمدها
سه بخش اصلی صنعت فضایی عبارت‌اند از: تولید ماهواره، تولید تجهیزات پشتیبانی زمینی و صنعت پرتاب.

بخش تولید ماهواره شامل توسعه‌دهندگان و یکپارچه‌سازان ماهواره و سازندگان زیرسامانه‌هاست. بخش تجهیزات زمینی از شرکت‌هایی تشکیل شده که پایانه‌های سیار، دروازه‌ها (گیت‌وی)، ایستگاه‌های کنترل، پایانه‌های روزنه بسیار کوچک (VSAT)، بشقاب‌های ماهواره‌ای پخش مستقیم و دیگر تجهیزات تخصصی را می‌سازند. بخش پرتاب نیز خدمات پرتاب، ساخت سامانه‌های حامل و زیرسامانه‌های آن‌ها را دربرمی‌گیرد.

بر پایه برآورد آژانس فضایی اروپا، هر یورو سرمایه‌گذاری در صنعت فضایی حدود شش یورو بازگشت اقتصادی دارد که آن را به بخشی کلیدی برای توسعه اقتصادی، رقابت‌پذیری و اشتغال فناوری بالا تبدیل می‌کند.

در دوره ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۵ درآمد جهانی صنعت ماهواره‌ای در سطح ۳۵ تا ۳۶ میلیارد دلار باقی ماند که بیشتر آن به بخش تجهیزات زمینی و کمترین سهم به بخش پرتاب تعلق داشت. خدمات مرتبط با فضا حدود ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد شده‌است. این صنعت و بخش‌های وابسته به آن در کشورهای عضو سازمان توسعه و همکاری اقتصادی نزدیک به ۱۲۰٬۰۰۰ نفر را به‌کار گرفته‌اند، در حالی که صنعت فضایی روسیه به‌تنهایی حدود ۲۵۰٬۰۰۰ نفر را استخدام کرده‌است. ارزش سرمایه‌ای ۹۳۷ ماهواره در مدار زمین در سال ۲۰۰۵ بین ۱۷۰ تا ۲۳۰ میلیارد دلار تخمین زده شده‌است. در سال ۲۰۰۵ کشورهای سازمان توسعه و همکاری اقتصادی حدود ۴۵ میلیارد دلار بودجه فضایی اختصاص دادند و درآمد جهانی حاصل از محصولات و خدمات فضایی در سال ۲۰۰۶ بین ۱۱۰ تا ۱۲۰ میلیارد دلار برآورد شده‌است.

گزارش فضایی سال ۲۰۱۹ مجموع کنش‌های فضایی جهان در سال ۲۰۱۸ را ۴۱۴٫۷۵ میلیارد دلار برآورد کرد که ۲۱ درصد آن (۸۷٫۰۹ میلیارد دلار) از بودجه‌های دولتی ایالات متحده بود. گزارشی دربارهٔ هزینه‌های فضایی جهانی در سال ۲۰۲۱ مجموع هزینه‌ها را حدود ۹۲ میلیارد دلار تخمین زد.

سال ۲۰۲۳ پُرکارترین سال ثبت‌شده برای کنش‌های فضایی شناخته شد: ۲۲۳ تلاش پرتاب و ۲۱۲ پرتاب موفق انجام گرفت و بیش از ۲٬۸۰۰ ماهواره در مدار قرار گرفت که ۲۳ درصد افزایش نسبت به سال ۲۰۲۲ داشت. در سال ۲۰۲۵ شمار پرتاب‌های مداری به ۳۲۱ رسید و ۴٬۵۱۷ ماهواره در مدار مستقر شد.

## پیشینه و روندها
صنعت فضایی پس از جنگ جهانی دوم آغاز به رشد کرد؛ نخست موشک‌ها و سپس ماهواره‌ها وارد زرادخانه‌های نظامی شدند و بعدها کاربردهای غیرنظامی یافتند. ریشه‌های نخستین آن به مرکز پژوهشی پینه‌مونده در آلمان نازی بازمی‌گردد که موشک‌های وی-۱ و وی-۲ را ساخت. پس از جنگ، آمریکا و اتحاد شوروی رقابت فضایی را آغاز کردند که از ۱۹۵۷ تا حدود ۱۹۷۵ ادامه یافت.

این صنعت پیوند نزدیکی با دولت‌ها داشته و بخش پرتاب به‌ویژه از مشارکت گسترده دولتی برخوردار بوده‌است؛ برای نمونه سامانه‌هایی مانند شاتل فضایی به‌طور مستقیم توسط دولت بهره‌برداری می‌شدند.

در سال‌های اخیر پرواز فضایی خصوصی به واقعیتی ملموس تبدیل شده و حتی ناسا به خدمات پرتاب خصوصی وابسته شده‌است. از جمله زمینه‌های نوین در حال توسعه گردشگری فضایی است.

در بازه ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۳ شمار پرتاب‌های مداری به تفکیک کشور و منطقه چنین بوده‌است: روسیه ۲۷۰، ایالات متحده ۱۸۱، چین ۱۰۸، اروپا ۵۹، ژاپن ۲۴، هند ۱۹ و برزیل ۱.

روندهای مهم صنعت فضایی در دوره ۲۰۰۸–۲۰۰۹ عبارت بودند از:
* پیدایش بهره‌برداران جدید ماهواره‌ای
* تقاضای رو به رشد برای خدمات ماهواره‌ای ثابت و بازار در حال توسعه خدمات ماهواره‌ای سیار
* سفارش‌های تجاری پایدار ماهواره‌ای
* عملکرد باثبات بخش پرتاب
* تاب‌آوری در برابر بحران مالی ۲۰۰۸
* بلوغ بازارهایی مانند باند Ka و سنجش از دور

### صنعت فضایی در اروپا
پس از پرتاب نخستین ماهواره مصنوعی جهان (اسپوتنیک ۱) در ۴ اکتبر ۱۹۵۷ و نخستین ماهواره آمریکایی (اکسپلورر ۱) در ۱ فوریه ۱۹۵۸، فرانسه با تأسیس مرکز ملی مطالعات فضایی (CNES) در ۱۵ دسامبر ۱۹۶۱ و پرتاب موشک دیامان در ۲۶ نوامبر ۱۹۶۵ به سومین قدرت فضایی جهان تبدیل شد. پس از آن اتحادهای میان شرکت‌های کشورهای اروپایی شکل گرفت و با تأسیس شورای اروپایی پژوهش‌های فضایی (ESRO) در ۱۹۶۲ که سپس به آژانس فضایی اروپا (ESA) در ۱۹۷۵ تبدیل شد، صنعت فضایی اروپایی یکپارچه‌ای پدید آمد.

## پاسخگویی زیست‌محیطی
### [[زباله‌های فضایی]]
هم‌اکنون حدود ۹٬۱۰۰ بار سودمند (پیلود) فعال در مدار زمین وجود دارد، همراه با ۲۶٬۰۰۰ قطعه زباله فضایی بزرگ‌تر از ۱۰ سانتی‌متر و میلیون‌ها قطعه ریزتر (به قطر ۱ سانتی‌متر یا بیشتر). این زباله‌ها به‌طور فزاینده‌ای احتمال راه‌اندازی اثر کسلر را بالا می‌برند؛ واکنش زنجیره‌ای که در آن برخوردها زباله‌های بیشتری پدیدمی‌آورند و سرانجام مدار پایین زمین را غیرقابل بهره‌گیری می‌کنند. برخورد ماهواره‌ای در سال ۲۰۰۹ بیش از ۲٬۰۰۰ قطعه زباله قابل رهگیری تولید کرد.

### تخریب [[لایه ازون]]
گاز کلر آزادشده از سوخت‌های جامد موشکی (مانند APCP کلردار) می‌تواند کاهش ازون ایجاد کند. برخی پژوهشگران بر این باورند که افزایش مداوم پرتاب موشک‌ها و بهره‌گیری پیوسته از سوخت‌های جامد در آینده تلاش‌های ترمیم لایه ازون پس از پیمان مونترال را بی‌اثر خواهد کرد. اگر یک موشک سرنشین‌دار سالانه ۱٬۰۰۰ بار برای گردشگری فضایی پرتاب شود، انتشار سوخت هیدروکربنی آن می‌تواند تا ۶ درصد کاهش ازون در مناطق قطبی ایجاد کند.

### تداخل با رصدهای نجومی
ماهواره‌ها نور خورشید را بازتاب می‌دهند و در ساعات صبح و شامگاه «صورت‌فلکی‌های مصنوعی» پدیدمی‌آورند. قدر ظاهری آن‌ها به ۴٫۶+ می‌رسد (با چشم غیرمسلح دیدنی) که بسیار بالاتر از آستانه ایمنی ۷+ پیشنهادی اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی است. پرتاب صورت‌فلکی‌های بزرگ ماهواره‌ای مانند برنامه استارلینک اسپیس‌اکس می‌تواند با رصدهای نجومی نوری تداخل ایجاد کند؛ اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی به‌شدت به این موضوع اعتراض کرده و بیانیه‌ای صادر نموده‌است.

### خطر آلودگی زیستی فرازمینی
در جریان برنامه فضایی آپولو ۹۶ بسته پسماند انسانی با جرم کل بیش از ۲٬۵۰۰ گرم بر سطح ماه باقی گذاشته شد. این پسماندها حاوی میکروب‌هایی هستند که ممکن است زنده بمانند و ماه را از نظر زیستی آلوده کنند. روش‌های ضدعفونی مریخ‌نورد استقامت (۲۰۲۱) نیز از نظر کفایت زیر سؤال رفته و نشان‌دهنده کاستی‌های ساختاری در مهار میکروبی است که می‌تواند نمونه‌های بالقوه حیات مریخی را آلوده کند.

## چالش‌ها و بحث‌ها
### کمبود پاسخگویی زیست‌محیطی در پرواز تجاری
انفجار در نخستین آزمایش پروازی مداری استارشیپ در آوریل ۲۰۲۳ مقادیر زیادی متان و ذرات معلق آزاد کرد. اسپیس‌اکس اعلام کرد «خطر زیست‌محیطی چشمگیری وجود نداشته» اما میزان متان آزادشده را فاش نکرد.

موشک استارشیپ اسپیس‌اکس از اکسیژن مایع و متان به‌عنوان سوخت بهره می‌برد. پتانسیل گرمایش جهانی متان در دوره ۲۰ ساله ۸۴ برابر کربن دی‌اکسید است. این شرکت نرخ نشت متان هر پرتاب یا انتشار کربن سیاه ناشی از احتراق ناقص را افشا نمی‌کند.

موشک نیوشپرد شرکت بلو ارجین از سوخت هیدروژن مایع بهره می‌برد که محصول احتراق آن بخار آب است. با این حال هنگامی که هیدروژن از طریق بازسازی گاز طبیعی تولید شود، انتشار غیرمستقیم کربن به ازای هر کیلوگرم هیدروژن تا ۹٫۳ کیلوگرم CO₂ می‌رسد. این شرکت ردپای کربنی کامل زنجیره تأمین خود را افشا نمی‌کند.

### مسئله تعیین مسئولیت
ابهام در حقوق بین‌المللی فضا تعیین مسئولیت خسارت‌های زیست‌محیطی را دشوار کرده‌است. طبق کنوانسیون ۱۹۷۲ مسئولیت بین‌المللی، دولت پرتاب‌کننده تنها در برابر «خسارت ناشی از تقصیر» مسئولیت مطلق دارد، اما «خسارت غیرمستقیم» (مانند واکنش زنجیره‌ای ناشی از برخورد زباله‌های مداری) به‌روشنی تعریف نشده‌است. ورود کنترل‌نشده ماهواره هسته‌ای شوروی کاسموس ۱۴۰۲ در سال ۱۹۸۲ به‌دلیل نبود پوشش حقوقی برای خطرات بلندمدت ماهواره‌های هسته‌ای بدون پیامد حقوقی ماند. آزمایش ضدماهواره‌ای هند (مأموریت شکتی) در سال ۲۰۱۹ نیز بیش از ۴۰۰ قطعه زباله قابل رهگیری تولید کرد که یکی از آن‌ها به مدار ایستگاه فضایی چین نزدیک شد و اعتراض‌های دیپلماتیک برانگیخت، اما کنوانسیون مسئولیت پوششی برای زباله‌های ناشی از آزمایش‌های تسلیحاتی ندارد.

### عقب‌ماندگی چارچوب مقرراتی
ماده ۹ پیمان ماورای جو از دولت‌ها می‌خواهد که از «آلودگی زیان‌بار» محیط فرازمینی خودداری کنند، اما این پیمان الزامی برای افشای داده‌های زیست‌محیطی کنش‌های فضایی ندارد.

ماده ۱۰ توافق‌نامه‌های آرتمیس بیان می‌کند که امضاکنندگان باید استانداردهایی برای «اکتشاف فضایی پایدار» تعیین کنند، اما اهداف الزام‌آور یا محتوایی مشخص نمی‌کند؛ در عین حال چین و روسیه به‌عنوان قدرت‌های فضایی عضو این توافق‌نامه نیستند.

در سطح ملی و محلی نیز سیاست‌های اندکی پیامدهای زیست‌محیطی پرتاب فضایی را تنظیم می‌کنند؛ برای نمونه در ایالات متحده مقررات موجود محدود به قوانین کلی آژانس حفاظت محیط زیست ایالات متحده آمریکا است و قانون پرتاب فضایی تجاری ۱۹۸۴ انتشار کربن را در معیارهای ارزیابی مجوز پرتاب نگنجانده‌است.

## چشم‌انداز آینده
سامانه رتبه‌بندی جهانی پایداری فضایی () سازوکار ارزیابی جهانی است که در سال ۲۰۲۱ با همکاری مجمع جهانی اقتصاد، آژانس فضایی اروپا، دانشگاه صنعتی ماساچوست و نهادهای دیگر راه‌اندازی شد. هدف آن ارزیابی چرخه کامل پایداری کنش‌های فضایی شرکت‌های تجاری فضایی کشورهای گوناگون است.

## ویژگی‌های صنعتی
صنعت فضایی از صنعت هوافضا به‌طور کلی متمایز است. محصولات فضایی باید استانداردهای بسیار سخت‌گیرانه‌ای را برای تاب‌آوری در محیط فضا رعایت کنند و «تأیید فضایی» دریافت نمایند. برخلاف تجهیزات هواپیما که در صورت خرابی در توقفگاه بعدی تعویض می‌شوند، تجهیزات فضایی پس از پرتاب عملاً قابل تعمیر نیستند و از این رو سطح بسیار بالایی از پایایی (قابلیت اطمینان) و افزونگی در آن‌ها لازم است.

بازیگران اصلی این صنعت یا شرکت‌هایی هستند که به‌طور انحصاری در بخش فضایی کار می‌کنند، یا شاخه‌هایی از شرکت‌های بزرگ هوانوردی و دفاعی‌اند. بازار اصلی آن‌ها آژانس‌های فضایی و بهره‌برداران ماهواره‌ای هستند.

## منابع

* 

## پیوند به بیرون
* سامانه رتبه‌بندی پایداری فضایی
* بنیاد فضایی

رده:صنایع (اقتصاد)
رده:صنعت فضا
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:پیوند رده انبار در ویکی‌داده‌است
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده