بخش طولکرم (قیمومت بریتانیا بر فلسطین)

**زیربخش طولکرم** (؛ ) یکی از بخش‌های فلسطین تحت قیمومت بریتانیا بود که در بخش غربی فلسطین بر ساحل دریای مدیترانه قرار داشت و مرکز آن شهر طولکرم بود. این زیربخش از شمال با قضای حیفا، از شرق با قضاهای جنین و نابلس و از جنوب با قضاهای رمله و یافا هم‌مرز بود.

پس از جنگ عربی–اسرائیلی ۱۹۴۸ و پیمان‌های آتش‌بس ۱۹۴۹، این زیربخش از هم گسست: بخش غربی آن به منطقه مرکزی اسرائیل پیوست و بخش شرقی در چارچوب الحاق کرانه باختری به اردن زیر حاکمیت پادشاهی اردن درآمد (۱۹۴۸–۱۹۶۷). بیشتر بخش شرقی امروزه استان طولکرم در دولت فلسطین را تشکیل می‌دهد.

مساحت کل زیربخش طولکرم در سال ۱۹۴۵ نزدیک به ۸۳۵ کیلومتر مربع بود. بر پایه سرشماری ۱۹۳۱ جمعیت آن ۴۶٬۳۲۸ تن و بر پایه برآورد ۱۹۴۵ حدود ۸۶٬۱۴۰ تن بود.

## پیشینه
زیربخش طولکرم تحت قیمومت بریتانیا در سال ۱۹۲۰ به‌عنوان ادامهٔ قضای طولکرم عثمانی (۱۸۷۳–۱۹۲۰) پدید آمد و همان روستاها و شهرک‌های دورهٔ عثمانی را دربرمی‌گرفت.

بر پایه طرح تقسیم فلسطین، بخش غربی زیربخش به دولت یهودی و بخش شرقی آن به دولت عربی اختصاص می‌یافت.

پس از نکبت ۱۹۴۸ بخش بزرگی از روستاها و شهرک‌های زیربخش زیر کنترل اسرائیل قرار گرفت. مساحت زیربخش پیش از ۱۹۴۸ حدود ۸۳۵ کیلومتر مربع بود که ۵۰۲ کیلومتر مربع آن در سال ۱۹۴۸ به اشغال درآمد و ۳۳۳ کیلومتر مربع باقی ماند.

## جمعیت
### سرشماری ۱۹۳۱
بر پایه سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین، جمعیت زیربخش ۴۶٬۳۲۸ تن بود که همگی ساکنان دائمی به‌شمار می‌رفتند:
* ۴۵٬۲۹۰ مسلمان (۹۷٫۸٪) که ۳۲۷ تن آنان شیعه بودند
* ۶۶۶ یهودی (۱٫۴٪)
* ۳۵۶ مسیحی (۰٫۸٪)
* ۱۲ سامری
* ۴ درزی

### برآورد ۱۹۴۵

بر پایه برآورد آمار روستاها در ۱۹۴۵ جمعیت زیربخش به ۸۶٬۱۴۰ تن رسیده بود. این داده‌ها بر پایهٔ سرشماری ۱۹۳۱ به‌علاوهٔ رشد محاسبه‌شدهٔ جمعیت و آمار مهاجرت (که ناقص بود) برآورد شده بود:

شمار یهودیان نسبت به سرشماری ۱۹۳۱ نزدیک به ۲۲ برابر افزایش یافته بود که بازتابی از موج مهاجرت یهودیان به فلسطین در دههٔ ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ میلادی بود.

## مالکیت زمین
در سال ۱۹۴۵ مساحت کل زیربخش ۸۳۵٬۳۵۵ دونم بود و مالکیت زمین بدین‌گونه تقسیم می‌شد:

## شهرها و روستاها
زیربخش طولکرم دربرگیرندهٔ شمار زیادی شهر و روستا بود. شهر طولکرم با جمعیت ۸٬۰۹۰ تن (۷٬۷۹۰ مسلمان، ۲۸۰ مسیحی و ۲۰ نفر دیگر) بزرگ‌ترین نشیمنگاه عربی زیربخش و نتانیا با ۵٬۰۷۰ تن بزرگ‌ترین نشیمنگاه یهودی آن بود. قلقیلیه با ۵٬۸۵۰ تن و الطیبه با ۴٬۲۹۰ تن دیگر نشیمنگاه‌های پرجمعیت عربی بودند.

### روستاهای خالی از سکنه شده

شمار زیادی از روستاهای زیربخش طولکرم که در بخش ساحلی و غربی آن قرار داشتند، در جریان جنگ ۱۹۴۸ و نکبت تخلیه و ویران شدند. این روستاها از زمین‌های هموار و حاصلخیز با منابع آبی فراوان برخوردار بودند. فهرست مهم‌ترین آن‌ها چنین است (سکونتگاه‌های کنونی در پرانتز):

### روستاهای باقی‌مانده در مناطق ۱۹۴۸
بخشی از روستاهای عربی زیربخش طولکرم پس از پیمان‌نامهٔ رودس (۱۹۴۹) در خاک اسرائیل باقی ماندند و ساکنان آن‌ها بیرون رانده نشدند. از جمله مهم‌ترین آن‌ها: کفر قاسم، قلنسوه، الطیبه، الطیره، باقه الغربیه، جت و جلجولیه.

## آوارگان
بیش از ۷۰٪ آوارگان زیربخش طولکرم در اردوگاه آوارگان طولکرم زندگی می‌کنند. آوارگان قاقون و وادی الحوارث بیش از ۵۰٪ آوارگان ثبت‌شدهٔ زیربخش طولکرم در کرانه باختری را تشکیل می‌دهند.

## جستارهای وابسته
* استان طولکرم
* طولکرم
* قضاهای قیمومت بریتانیا بر فلسطین
* فهرست شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* فلسطین در یاد

رده:زیربخش‌های قیومت بریتانیا بر فلسطین
رده:مقاله‌های خرد جغرافیای اسرائیل
رده:مقاله‌های خرد جغرافیای فلسطین