قاقون

**قاقون** (به عربی: ) روستایی فلسطینی عرب‌نشین بود که در فاصله نزدیک به ۶ کیلومتری شمال باختری شهر طولکرم و در تنها ورودی جبل نابلس از سوی دشت شارون ساحلی جای داشت. شواهد سکونت سازمان‌یافته در قاقون به دوران فرمانروایی آشوری نو بازمی‌گردد و ویرانه‌های دژی صلیبی و مملوکی هنوز در این مکان برپاست.

قاقون دست‌کم از دوران مملوکی پیوسته مسکونی بود و در جریان یک عملیات نظامی نیروهای اسرائیلی در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل از سکنه تهی شد؛ این رویداد پس از آن رخ داد که نیروهای عراقی از این شهرک به‌عنوان پایگاه عملیاتی بهره‌برداری کردند. روستای نوین پیرامون یک دژ صلیبی به‌عنوان هسته مرکزی شکل گرفته بود.

## ریشه‌شناسی
هرچند محوطه باستانی است، نام کنونی آن یعنی قاقون نامی آرامی است به معنای «پلیکان کوچک». در دوران جنگ‌های صلیبی این نام به شکل‌های گوناگونی همچون Caco و Caccho نوشته می‌شد. برخی اسناد عثمانی سده هفدهم میلادی گونه دیگری به صورت قاقوم (قاقوم) را ثبت کرده‌اند.

## پیشینه
### دوران باستان و کلاسیک
دست‌ساخته‌های آشوری در قاقون کشف شده‌اند. از جمله این یافته‌ها تکه‌هایی از سنگ‌نبشته‌هایی است که پیروزی سارگون دوم بر شهر-دولت‌های فلسطینی در سده هشتم پیش از میلاد را ثبت کرده و گواهی بر برقراری فرمانروایی آشور در فلسطین است.

در سده نخست میلادی، آنتیپاس مانند دیگر نزدیکان هیرودیان که بر بخش‌هایی از منطقه فرمان می‌راندند، بر زمین‌های گسترده‌ای فرمانروایی یافت. یکی از هدایایی (*doreai*) که دریافت کرد زمینی در دشت شارون بود که قاقون را نیز دربرمی‌گرفت.

### دوران صلیبی
در دوران جنگ‌های صلیبی، دژی به نام کاکو یا کاخو در این مکان قرار داشت که برجی به بلندی ۸٫۵ متر از آن بر جای مانده‌است. در سال ۱۱۶۰ میلادی، بنیامین تطیلی از قاقون دیدن کرد و آن را با شهر باستانی قعیلا یکی دانست. قاقون در سال ۱۲۵۳ نیز یاد شده‌است، هنگامی که ظاهراً هنوز در دست ارباب قیصریه، ژان آلمان، بود.

در سال ۱۲۷۱، شاهزاده ادوارد انگلستان (ادوارد یکم بعدی) در جریان جنگ صلیبی نهم با پشتیبانی شوالیه‌های تمپلار، شوالیه‌های مهمان‌نواز و شوالیه‌های توتونیک یورش بزرگی به قاقون برد و نیروی بزرگی از ترکمانان (بیشتر چوپانان کوچنده) را غافلگیر کرد. بر پایه گزارش‌ها نزدیک به ۱۵۰۰ تن از آنان کشته و ۵۰۰۰ حیوان به غنیمت گرفته شد. این ترکمانان احتمالاً نیروهای تازه‌وارد سپاه بیبرس بودند که پس از مهاجرت‌های ترکمنی ناشی از تهاجمات مغول در سال ۱۲۶۸ جذب ارتش شده بودند.

### دوران مملوکی
قاقون در سال ۱۲۶۷ به دست سلطان مملوکی بیبرس (فرمانروایی ۱۲۵۹–۱۲۷۷) فتح شد. در دوران مملوکی، قاقون پایتخت یکی از شش ناحیه‌ای بود که استان شام را تشکیل می‌دادند و واحد اداری مملوکی بخشی از حکمرانی «مملکت غزه» به‌شمار می‌آمد؛ دو حکمرانی دیگر «مملکت دمشق» (دمشق) و «مملکت زفد» (صفد) بودند. قاقون و همچنین لد در اواخر این دوره به‌عنوان ولایت‌های مستقل نمود یافتند.

بیبرس دستور بازسازی دژ و تبدیل کلیسای آن به مسجد را صادر کرد. بازارهای شهرک از نو برپا شد و قاقون به‌زودی به مرکزی بازرگانی با کاروانسرایی برای بازرگانان و مسافران و حیوانشان بدل گشت. هرچند پژوهش‌های نخستین ساخت دژ را به صلیبیان نسبت می‌دادند، اکنون باور بر این است که هم دژ و هم مسجد قاقون در دوران بیبرس بنا شده‌اند.

در دسامبر ۱۲۷۱، هنگامی که بیبرس در حلب با مغولان درگیر بود، نیروهای صلیبی ادوارد یکم به قاقون یورش بردند اما به‌سرعت از سوی نیروهای امیران مملوکی عقب رانده شدند. با این حال مورخ مصری ابن فرات نوشته‌است که یورش ادوارد شاید دردسرسازتر بوده باشد: «در پایان ماه ربیع‌الثانی (۴ دسامبر ۱۲۷۱) سلطان آگاه شد که فرنگان به قاقون حمله کرده‌اند؛ امیر حسام‌الدین اوستاذ دار کشته شده و امیر رکن‌الدین الجالق زخمی شده بود؛ و حاکم آنجا ناچار به ترک محل شده بود.»

در اواخر سده سیزدهم، مسیر راه دریا به سوی خاور و درون خشکی جابه‌جا شد تا خط دفاعی بهبود یابد. مسیر از ساحل شبه‌جزیره سینا گذشته، از العریش، رفح، خان یونس و غزه می‌گذشت. از غزه شاخه‌ای به سوی اورشلیم و الخلیل می‌رفت و شاخه دیگری از بیت حانون به رمله و از آنجا به لد، جلجولیه و طیره تا مرکز قاقون ادامه می‌یافت. از قاقون مسیر به دو شاخه تقسیم می‌شد: یکی به سوی جنین و دیگری به سوی وادی عاره. کاروانسرای قاقون در سال ۱۳۱۵ به فرمان حاکم مملوکی سنجر الجولی ساخته شد و در دوران مملوکی، کاروانسراهایی مانند کاروانسرای قاقون در خدمت پیک‌های سواره و بخشی از شبکه پستی در مسیر غزه–دمشق قرار داشتند.

احمد قلقشندی (درگذشته ۱۴۱۸) قاقون را شهرکی دل‌پذیر اما نه چندان مرفه وصف کرده که دارای مسجد، حمام، دژی زیبا و چاه‌هایی بوده‌است.

### دوران عثمانی
در آغاز فرمانروایی عثمانی بر فلسطین، درآمدهای روستای قاقون در سال ۱۵۵۷ برای وقف تازه‌تأسیس عمارت خاصکی سلطان در اورشلیم اختصاص یافت؛ این وقف را خاصکی خرم سلطان (رکسلانا)، همسر سلیمان یکم، بنیاد نهاده بود. تا سال ۱۵۹۶، قاقون مرکز ناحیه قاقون زیرمجموعه سنجق نابلس بود و جمعیتی برابر ۱۹ خانوار و ۴ مرد مجرد (در حدود ۱۲۷ تن) داشت که همگی مسلمان بودند. آنان مالیات ثابت ۲۵ درصدی بر محصولاتی چون گندم و جو و نیز بر بزها و کندوها می‌پرداختند؛ جمعاً ۱۶٬۵۹۰ آقچه.

در جریان لشکرکشی ناپلئون در سال ۱۷۹۹، نیروهای فرانسوی سپاهیان عثمانی را که برای جلوگیری از پیشروی آنان به سوی عکا به قاقون فرستاده شده بودند شکست دادند. پیر ژاکوتن نام روستا را در نقشه خود از همان لشکرکشی به صورت *Qaqoun* ثبت کرد.

در دهه ۱۸۳۰، ساکنان قاقون در شورش علیه مصر شرکت کردند و روستا پس از آن به دست سپاه ابراهیم محمدعلی پاشا در جریان لشکرکشی سوریه (۱۸۳۲–۱۸۴۰) ویران شد. در سال ۱۸۳۸ این مکان با نام *کاکون* به‌عنوان روستایی در ناحیه اداری غربی الشعراویه در شمال نابلس ثبت شد.

در اواخر سده نوزدهم، قاقون روستایی بزرگ توصیف شده که پیرامون برج مرکزی دژ صلیبی/مملوکی ساخته شده بود. خانه‌هایش از سنگ و گِل بودند و بر سطح تپه‌ای پراکنده بودند.

### دوره قیمومت بریتانیا
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت قاقون ۱٬۶۲۹ نفر بود که ۲۹ مرد مسیحی و بقیه مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ جمعیت به ۱٬۳۶۷ مسلمان در ۲۶۰ خانه کاهش یافت.

بر پایه آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت قاقون ۱٬۹۱۶ نفر بود که همگی مسلمان بودند و مساحت کل زمین‌ها ۴۱٬۷۶۷ دونوم بود. از این میزان، عرب‌ها ۷۱۳ دونوم را برای کشت مرکبات و موز و ۳۴٬۳۷۶ دونوم را برای غلات به‌کار می‌بردند؛ ۲۱۰ دونوم آبیاری‌شده یا باغی بود که ۸۰ دونوم آن زیتون‌کاری شده بود و ۱۳۷ دونوم زمین ساخته‌شده (شهری) بود.

پیش از جنگ ۱۹۴۸، قاقون افزون بر مسجد و دژ، دارای یک دبستان پسرانه و صدها خانه برای بیش از ۲٬۰۰۰ ساکن بود. طایفه‌های روستا عبارت بودند از ابوهنطش، زیدان، الشیخ غانم، مطروک و الحافی.

### آموزش
بنا بر منابع عربی، در قاقون مدرسه ابتدایی کاملی برای پسران وجود داشت که شش آموزگار در آن تدریس می‌کردند و دو تن از آنان حقوقشان را از خود روستا دریافت می‌داشتند. این مدرسه در سال ۱۸۹۱ (۱۳۰۷ هجری) به فرمان سلطان عبدالحمید دوم عثمانی بنا شده بود.


File:Qaqun 1930.jpg|قاقون ۱۹۳۰ مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰
File:Qaqun 1939.jpg|قاقون ۱۹۳۹ مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰
File:Qaqun 1945.jpg|قاقون ۱۹۴۵ مقیاس ۱:۲۵۰٬۰۰۰


### جنگ ۱۹۴۸

قاقون در ۶ مارس ۱۹۴۸ هدف یورش ضربتی ایرگون قرار گرفت. روزنامه فلسطینی *فلسطین* حمله‌ای را در صبح ۷ مارس گزارش کرد و به نقل از اطلاعیه نیروهای شبه‌نظامی فلسطینی نوشت که واحد مهاجم بزرگ نتوانست به روستا نفوذ کند و شماری نارنجک پرتاب کرد که دو زن را زخمی ساخت.

در ۹ مه ۱۹۴۸ کارشناسان امور عربی تیپ الکساندرونی در نشستی در نتانیا و در آستانه اعلام استقلال اسرائیل و حمله پیش‌بینی‌شده اعراب، تصمیم گرفتند ساکنان روستاهای فلسطینی کفرسبا، طیره، قاقون، قلنسوه و طنطوره فوراً «اخراج یا مطیع» شوند. دستور عملیاتی نهایی دربارهٔ سرنوشت ساکنان سخنی نگفت اما بارها از «پاک‌سازی» روستا سخن راند.

پس از تأسیس دولت اسرائیل و آغاز جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، نیروهای منظم عراقی مستقر در منطقه مثلث، سرزمین‌های زیر کنترل اسرائیل را تهدید می‌کردند. حمله عراقی در ۲۹ مه ۱۹۴۸ عقب رانده شد. حملات عربی از روش هاعین، طیره، قلنسوه و قاقون آغاز می‌شد و تصرف هریک از آن‌ها می‌توانست به تلاش عراقی در منطقه نتانیا پایان دهد.

قاقون به‌عنوان هدف تهاجم اسرائیلی برگزیده شد و در ساعت ۴:۰۰ بامداد ۵ ژوئن، گردان ۳۳ تیپ ۳ الکساندرونی به روستا حمله برد. حمله رویارو به قرارگاه عراقی در شمال روستا پس از پاکسازی آسیاب مجاور انجام شد. نیروهای دفاعی اسرائیل تنها در طول روز توانستند روستا را پاکسازی کنند و از تقویت‌های گردان ۳۲ در عین هحورش بهره بردند که نیروهای عربی را از جنوب محاصره کرد. پاتک‌های عراقی از قلنسوه و طولکرم تا شامگاه ادامه یافت و هر دو سو مواضع یکدیگر را بمباران هوایی کردند. نیروهای اسرائیلی روستا را نگه داشتند و به پیشروی عراقی‌ها در جلگه ساحلی پایان دادند. تیپ الکساندرونی ۱۶ کشته داد و برآوردشان این بود که کل گردان عراقی نابود شده‌است.

اما به گفته بنی موریس، پیش از حمله، آتشباری توپخانه‌ای تخلیه بیشتر ساکنان قاقون را به باغ‌های نزدیک شتاب بخشیده بود و تنها شمار اندکی شبه‌نظامی محلی و چند ده سرباز عراقی برای مقاومت ماندند که به‌سرعت از پای درآمدند.

دو روز بعد در ۷ ژوئن، یوسف وایتس قاقون را در میان روستاهایی نام برد که باید تصمیم گرفته می‌شد آیا ویران شوند (برای جلوگیری از بازگشت ساکنان) یا بازسازی و یهودی‌نشین شوند. تا دسامبر ۱۹۴۸ ستاد کل نیروهای دفاعی اسرائیل تخلیه جمعیت محوطه‌های کوچک مرزی باقی‌مانده در منطقه مثلث را تأیید کرد. دستورالعمل می‌گفت «باید کوشید اخراج [غیرنظامیان عرب] بدون زور انجام شود» اما اگر زور لازم شود، حکومت نظامی مجاز به بهره‌گیری از آن است. از جمله محل‌های تخلیه‌شده هشت نقطه در ناحیه قاقون و غربیه بودند.

### پس از ۱۹۴۸
کیبوتص هامعپیل در سال ۱۹۴۵ بر زمین‌هایی که پیش‌تر زمین روستا بودند، ۳ کیلومتری شمال باختر ساخته شد. سه شهرک در سال ۱۹۴۹ بر زمین روستا بنیاد نهاده شدند: گن یوشیا ۱ کیلومتری جنوب، اومتس ۱ کیلومتری شمال و عولش ۴ کیلومتری جنوب باختری. حانیئل در سال ۱۹۵۰ بر زمین روستا ساخته شد. ییکون در آغاز دهه ۱۹۵۰ به‌عنوان اردوگاه گذر مهاجران یهودی تازه‌وارد بنا شد و بعدها به مدرسه منطقه‌ای تبدیل گشت.

ولید خالدی در سال ۱۹۹۲ سازه‌های بازمانده روستا را چنین توصیف کرد:

شمار برآوردشده پناهندگان فلسطینی اهل قاقون تا سال ۱۹۹۸ برابر ۱۴٬۰۳۴ نفر بوده‌است؛ این رقم بازماندگان آوارگان نخستین را نیز دربرمی‌گیرد.

سازمان طبیعت و پارک‌ها و شرکت توسعه اقتصادی دره حفر اخیراً دستور داده‌اند که محوطه پیشین قاقون و دژ و دیگر ویرانه‌هایش پارک ملی اعلام شود.

## دانشمندان روستا
یاقوت حموی (درگذشته ۱۲۲۹) در *معجم‌البلدان* فقیه ابوالقاسم عبدالسلام بن احمد بن ابی‌حرب قاقونی را از دانشمندان سده چهارم هجری به قاقون نسبت داده‌است. همچنین حافظ ابن حجر عسقلانی (درگذشته ۱۴۴۸) در *الدرر الکامنه* محمد بن مفلح بن مفرج قاقونی حنبلی شمس‌الدین را معرفی کرده که در سال ۱۳۱۳ میلادی (۷۱۰ هجری) زاده شد و در فقه برتری یافت و در سال ۱۳۶۵ در دمشق درگذشت.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* قاقون در وبگاه فلسطین در خاطره‌ها

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:قلعه‌های صلیبیون
رده:قلعه‌ها در اسرائیل
رده:قلعه‌ها و دژهای پادشاهی اورشلیم
رده:مختصات در ویکی‌داده