قلعه‌های بیابانی خوارزم باستان

**قلعه‌های بیابانی خوارزم باستان** () که به‌طور سنتی با نام **الیق قلعه** (*پنجاه قلعه* *در زبان* ازبکی و قره‌قالپاق) شناخته می‌شوند، مجموعه‌ای از قلعه‌های صحرایی در جمهوری قره‌قالپاقستان در ازبکستان هستند. آن‌ها در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو به عنوان قلعه‌های صحرایی خوارزم باستان قرار دارند.

## جغرافیا
واحه خوارزم منطقه‌ای از دلتای رودخانه آمودریا در غرب آسیای مرکزی است. این منطقه از شمال با دریای آرال، از شرق با بیابان قزل‌قوم و از جنوب با بیابان قره‌قوم هم‌مرز است. در غرب آن فلات اوست‌یورت قرار دارد. امروزه این منطقه بین ازبکستان (شامل جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان) و ترکمنستان تقسیم شده است.

## تاریخچه
خوارزم از دوران پارینه سنگی توسط انسان‌ها اشغال شده است. اولین مکان‌های مستحکم به قرن هفتم پیش از میلاد برمی‌گردند و تعداد و اندازه قلعه‌ها از قرن ششم تا چهارم پیش از میلاد، زمانی که خوارزم به یک ایالت تابع شاهنشاهی هخامنشی تبدیل شد، افزایش یافت.

خوارزم بین قرن چهارم پیش از میلاد و قرن اول میلادی به یک کشور مستقل تبدیل شد. آریان، مورخ یونانی، می‌نویسد که فاراسمن، پادشاه خوارزم، در سمرقند با اسکندر مقدونی ملاقات کرد و پیشنهاد کمک برای مطیع کردن سرزمین‌های هم‌مرز با خوارزم را داد. کشمکش‌های قدرت پس از مرگ اسکندر، بخش زیادی از آسیای مرکزی را بی‌ثبات کرد و قبایل آواره، از جمله کوشان‌ها، به غرب نقل مکان کردند. کوشان‌ها قطعاً بر خوارزم تأثیر گذاشتند، اگرچه مشخص نیست که آیا خوارزم رسماً بخشی از امپراتوری آنها بوده است یا خیر.

از قرن چهارم، خوارزم مورد حملات متعددی از جمله از سوی هون‌ها، ترک‌ها و بعدها اعراب قرار گرفت. آفریغیان‌ها (۳۰۵–۹۹۵) تا حدودی ثبات را به ارمغان آوردند، اما آنها همچنان به تقویت خوارزم برای محافظت از قلمرو و تجارت زمینی خود ادامه دادند.
بندانگشتی|آیاز قلعه، قلعه‌های خوارزم، ازبکستان
بندانگشتی|توپراق قلعه، ازبکستان

## قلعه‌های اصلی
* آقچه‌خان‌قلعه یکی از بزرگ‌ترین و پیچیده‌ترین مکان‌ها در خوارزم باستان بود. این شهر در اوایل قرن دوم پیش از میلاد تأسیس شد و حدود ۳۵۰ سال مسکونی بود. آثاری از بناهای یادبود در داخل شهر یافت شده است، از جمله یک رواق چشمگیر، ستون‌هایی که توسط پایه‌ها پشتیبانی می‌شوند، گچ‌بری‌های تزئینی و نقاشی‌های دیواری. این شهر به نفع قلعه توپراق رها شد.
* آیاز-قلعه یک محوطه باستانی با سه قلعه است که قدیمی‌ترین آنها مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد است. ردپای بهترین قلعه حفظ شده بسیار بزرگ است و ابعاد آن 182x152 متر است. برخی از بخش‌های باقی مانده از دیوار ۱۰ متر ارتفاع دارند و دارای برج‌هایی با فاصله منظم هستند. یک دروازه عظیم، دیوارهای کنگره‌دار، باروها و بقایای سقف‌های طاق‌دار وجود دارد.
* قلعه گولدورسون در قرن‌های ۷–۸ میلادی بر روی پایه‌های یک قلعه قدیمی‌تر ساخته شد. سپس در قرن‌های ۱۲–۱۳ گسترش یافت و به بزرگ‌ترین قلعه خوارزم و نمونه‌ای عالی از شهرسازی قرون وسطایی تبدیل شد. دیوارهای آجری خشتی در برخی نقاط تا ارتفاع ۱۵ متر حفظ شده‌اند و تصور خوبی از ابهت این قلعه ارائه می‌دهند. افسانه‌ها می‌گویند که این قلعه تنها زمانی تصرف شد که شاهزاده خانم گولدورسون دروازه‌ها را برای ورود معشوق خود، یک جنگجوی قالمیق‌ها باز کرد. او با سربازانش وارد شد، هر کسی را که یافت کشت و گولدورسون بزرگ را نابود کرد.
* ساخت قلعه جانباس در قرن چهارم پیش از میلاد آغاز شد. دیوارهای مستحکم آن، پادگانی با ۲۰۰۰ سرباز و همچنین خانه، بازار و یک آتشکده را در خود جای داده بود. این قلعه به دلیل نداشتن برج، در میان قلعه‌های خوارزم منحصر به فرد است.
* قیزیل قلعه به معنای «قلعه سرخ» است. این قلعه همزمان با قلعه توپراق، بین قرن‌های اول تا چهارم میلادی ساخته و اشغال شد و سپس در قرن دوازدهم برای دفاع در برابر حمله مغول‌ها مرمت شد. این قلعه بر روی یک نقشه مربع ساخته شده است (بیشتر قسمت‌های دیگر مستطیل شکل هستند) و برخی از بخش‌های دیوارها هنوز ۱۶ متر ارتفاع دارند. برخی کارهای حفاظتی نسبتاً جدید انجام شده است و فضای داخلی آن در وضعیت خوبی قرار دارد.
* توپراق قلعه ۱۷ هکتار مساحت دارد و ساختاری مستطیل شکل دارد. در اوج خود، جمعیتی بالغ بر ۲۵۰۰ نفر را در خود جای می‌داد. توپراک قلعه هم یک قلعه و هم یک اقامتگاه سلطنتی بوده است و باستان‌شناسان یک اتاق تاجگذاری، آتشکده و یک انبار اسلحه را در داخل ارگ شناسایی کرده‌اند. یک سیستم باستانی کانال‌ها، آب را از شاخه‌ای که اکنون خشک شده از آمودریا است، به شهر می‌آورد. این کاخ یکی از بزرگ‌ترین و سالم‌ترین بناهای تاریخی دوران کوشان در آسیای مرکزی است.

## منابع