بحران اقتصادی ایران

تا زمستان ۱۴۰۴، ایران عمیق‌ترین و طولانی‌ترین بحران اقتصادی تاریخ معاصر خود را تجربه می‌کند. در پی تحریم‌های بین‌المللی، به‌ویژه تحریم‌هایی که در دورهٔ ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور کنونی ایالات متحده، دوباره اعمال شد، صادرات نفت ایران و دسترسی این کشور به بازارهای جهانی به‌شدت محدود شده است. سوءمدیریت داخلی، فساد گسترده، بی‌ثباتی ژئوپلیتیکی و ناکارآمدی‌های ساختاری همگی به نارضایتی شدید اجتماعی انجامیده‌اند. در نتیجهٔ این بحران، نرخ تورم در مهر ۱۴۰۴ به بیش از ۴۸٫۶ درصد و در آذر ۱۴۰۴ به ۴۲٫۲ درصد رسید که تأثیر مخربی بر بودجهٔ خانوارها گذاشت. در حال حاضر بین ۲۷ تا ۵۰ درصد از ایرانیان زیر خط فقر زندگی می‌کنند؛ افزایشی چشمگیر نسبت به سال ۱۴۰۱. بحران ساختاری انرژی نیز سال‌هاست کشور را درگیر کرده و هم‌زمان با افول سریع اقتصادی به نقطهٔ اوج خود رسیده است.

وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در سال ۱۴۰۳ اعلام کرد که ۵۷ درصد از ایرانیان با نوعی از سوءتغذیه مواجه هستند. مجلس شورای اسلامی نیز گزارش داده است که ۵۰ درصد از مردان ۲۵ تا ۴۰ ساله بیکار هستند و حتی در جست‌وجوی شغل نیز نیستند.

این دو بحران به کمبود شدید مواد غذایی انجامیده و در سال ۱۴۰۴ موجی از اعتراضات سراسری در ایران را به‌دنبال داشته است؛ همچنین اعتصاب‌هایی در بازار شکل گرفت. در ادامهٔ سال ۱۴۰۴، اعتراضات گسترده‌تری در واکنش به وضعیت وخیم اقتصادی رخ داد که شامل شعارها و مطالبات ضدحکومتی نیز بود.

تا ۱۹ آذر ۱۴۰۴، نشریهٔ *[[تایم]]*، *[[یورونیوز]]* و وب‌سایت ''آل‌مانیتور'' گزارش دادند که ایران در آستانهٔ فروپاشی قرار دارد. ارزش ریال به پایین‌ترین سطح تاریخی خود سقوط کرد و نرخ برابری آن به ۱٬6۵۰٬۰۰۰ ریال در برابر یک دلار آمریکا رسید؛ وزیر امور اقتصادی و دارایی تأثیرات جنگ را عامل این وضعیت دانست. علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، به مردم دستور داد مصرف غذا، آب، انرژی و سوخت را کاهش دهند.

کمیسیون برنامه و بودجه گزارش داده است که کسری بودجهٔ دولت حدود ۱٬۸۰۰ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود. بنا بر گزارش‌ها، گوشت به کالایی لوکس تبدیل شده، در حالی که ۷ میلیون ایرانی با گرسنگی مواجه‌اند.

## پیشینه

### وابستگی به نفت و تحریم‌ها
از زمان انقلاب ۱۳۵۸، اقتصاد کشور به‌شدت به درآمدهای نفتی برای تأمین بودجهٔ سالانهٔ دولت وابسته بوده است؛ امری که ایران را در برابر نوسانات قیمت نفت و به‌ویژه فشارهای بین‌المللی بسیار آسیب‌پذیر کرده است. در سال مالی ۱۳۸۸، حدود ۶۰ درصد از بودجهٔ دولت از محل بخش بزرگ نفت و گاز تأمین می‌شد. ایران طی دهه‌ها به‌دلیل برنامهٔ هسته‌ای، حمایت از تروریسم و کارنامهٔ حقوق بشری خود با انتقادهای گسترده مواجه بوده که در نتیجهٔ آن تحریم‌های سخت‌گیرانه‌ای اعمال شده است؛ تحریم‌هایی که دسترسی ایران به منابع مالی و فناوری را محدود کرده و تأثیر منفی قابل‌توجهی بر اقتصاد کشور گذاشته‌اند. توافق هسته‌ای «برنامه جامع اقدام مشترک» (JCPOA) نقطهٔ عطف مهمی در روابط بین‌المللی به‌شمار می‌رفت و به لغو بسیاری از تحریم‌های مرتبط با برنامهٔ هسته‌ای انجامید؛ امری که موجب بهبود نسبی اقتصاد ایران و احیای دسترسی آن به بازارهای جهانی شد. با این حال، خروج یک‌جانبهٔ ایالات متحده از این توافق، بار دیگر اقتصاد ایران را در معرض خطر قرار داد. این اقدام صادرات نفت ایران را به‌شدت مختل کرد و کشور را دوباره از نظام مالی جهانی جدا ساخت و به‌طور گسترده به‌عنوان عامل اصلی بحران کنونی ایران تلقی می‌شود.

**سوءمدیریت اقتصادی** 

ایران دارای اقتصادی مختلط و دستوری است. به‌دلیل فساد پایدار و گسترده، نقش دولت در اقتصاد بیش از آن‌که محرک توسعه باشد، اغلب به عاملی بازدارنده تبدیل شده و با اعمال مقررات سنگین، فعالیت شرکت‌های بخش عمومی و خصوصی را محدود می‌کند. افزون بر این، شرکت‌های تحت کنترل دولت به‌راحتی می‌توانند بخش عمومی ضعیف را کنار بزنند و از دسترسی ترجیحی به منابع و قراردادها بهره‌مند شوند؛ با این حال، این بنگاه‌ها در بسیاری موارد در مقایسه با همتایان غیردولتی خود از کارایی کمتری برخوردارند. این فساد اقتصادی، با وجود تلاش‌های دولت برای کم‌اهمیت جلوه‌دادن آن، اعتماد عمومی و اطمینان سرمایه‌گذاران را به‌شدت تضعیف کرده است. برای نمونه، علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، اعلام کرده است که اگرچه «مواردی از فساد وجود دارد، اما فساد در ایران نظام‌مند نیست». با این حال، در سال ۱۳۹۲، یک تحقیق ویژهٔ خبرگزاری *[[رویترز]]* نشان داد که خودِ خامنه‌ای کنترل یک امپراتوری مالی عظیم را در اختیار دارد که بر پایهٔ مصادرهٔ املاک و دارایی‌هایی به ارزش حدود ۹۵ میلیارد دلار شکل گرفته است.

## بحران انرژی
یکی از برجسته‌ترین نشانه‌های سوءمدیریت در ایران در شبکهٔ برق کشور نمود پیدا می‌کند. بسیاری از نیروگاه‌ها، پالایشگاه‌ها و شبکه‌های توزیع انرژی ایران دهه‌ها پیش ساخته شده‌اند و از آن زمان تاکنون سرمایه‌گذاری و نوسازی لازم را دریافت نکرده‌اند. نگهداری نامناسب و فرسودگی تجهیزات به بروز مکرر اختلال‌ها و ناکارآمدی‌ها انجامیده است. یارانه‌های انرژی در طول سال‌ها به‌عنوان ابزاری برای جلب رضایت عمومی به‌کار رفته‌اند، اما در عمل موجب افزایش اتلاف انرژی شده و سیاست‌گذاران را از افزایش قیمت‌ها برای تثبیت این بخش بازداشته‌اند. فساد نیز از عوامل مؤثر در این بحران به‌شمار می‌رود؛ به‌گونه‌ای که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کنترل بخش انرژی را در اختیار دارد و بخش قابل‌توجهی از نفت به‌صورت قاچاق از کشور خارج می‌شود و منابع مالی اختصاص‌یافته به این بخش توسط سپاه منحرف می‌گردد.

با وجود تداوم کمبود برق در داخل کشور، ایران به صادرات فزایندهٔ گاز و به‌ویژه برق ادامه داده است؛ به‌طوری که میزان صادرات انرژی در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۱ نسبت به دورهٔ مشابه در سال ۱۴۰۰ حدود ۹۲ درصد افزایش یافته است. ماهیت بحرانی بخش انرژی به ایجاد وضعیتی انجامیده که در آن حدود نیمی از صنایع ایران به‌دلیل خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده و چرخشی متوقف شده‌اند. این وضعیت موجب خروج شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران بین‌المللی شده و گلوگاهی شدید بر ظرفیت تولید بنگاه‌هایی که همچنان در کشور باقی مانده‌اند تحمیل کرده است. از بهمن ۱۴۰۳، در پی تشدید بحران، برق در سراسر کشور روزانه به‌مدت ۳ تا ۴ ساعت قطع می‌شود و هم‌زمان موجی از اعتراضات ضدحکومتی در نقاط مختلف ایران شکل گرفته است.

## مداخلهٔ نظامی خارجی ایران
هزینه‌های نظامی خارجی ایران همواره یکی از محورهای اصلی مناقشه در داخل کشور بوده است، زیرا منابعی که صرف مداخلات منطقه‌ای می‌شوند با نیازهای داخلی همچون رفاه اجتماعی، توسعهٔ زیرساخت‌ها و تثبیت اقتصادی در رقابت قرار دارند. دوره‌های دشواری اقتصادی که با تورم، کاهش ارزش پول ملی و بیکاری همراه بوده‌اند انتقادهای عمومی از هزینه‌هایی را تشدید کرده‌اند که از نگاه منتقدان، بیش از آن‌که به نفع جمعیت داخلی باشد، به سود متحدان خارجی تمام می‌شود. برای نمونه، بر اساس افشاگری‌های اخیر وزارت خزانه‌داری ایالات متحده، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ده ماه نخست سال ۱۴۰۴ بیش از ۱ میلیارد دلار به حزب‌الله لبنان منتقل کرده است. به گفتهٔ توماس باراک، نمایندهٔ ویژهٔ ایالات متحده در ترکیه، حزب‌الله حدود ۴۰٬۰۰۰ نیروی تمام‌وقت در اختیار دارد که هر یک ماهانه تا ۲٬۲۰۰ دلار حقوق دریافت می‌کنند. در مقایسه، ارتش رسمی لبنان حدود ۶۰٬۰۰۰ سرباز دارد که حقوق ماهانهٔ آن‌ها به‌طور متوسط حدود ۲۷۵ دلار است؛ رقمی که تنها ۱۲ درصد حقوق نیروهای حزب‌الله را تشکیل می‌دهد.

### جنگ دوازده‌روزه با اسرائیل
در بستر بحران گسترده‌تر خاورمیانه، تنش‌های تاریخی میان ایران و اسرائیل پس از حملات اسرائیل به تأسیسات نظامی و هسته‌ای ایران به درگیری مستقیم نظامی انجامید. این رویداد سلسله‌ای از حملات متقابل میان اسرائیل و ایران و نیروهای هم‌پیمان آن در منطقه را آغاز کرد.

## گاهشمار

بازنشستگان، کسبه و کارگران از سال ۱۳۹۵ در ۲۰ استان از ۳۰ استان کشور، از جمله اردبیل، یزد، همدان، کرمانشاه، کردستان، آذربایجان غربی، اصفهان، تهران، اهواز و شوش دست به اعتراض زدند و پلاکاردهایی با شعارهایی مانند «درمان و معیشت، حق مسلم ماست» و «هزینه‌های ما دلاری است و درآمد ما ریالی است» در دست داشتند. آنان همچنین با شعارهایی چون «جنگ‌افروزی کافی است، سفره ما خالی است» و «دشمن ما همینجاست دروغ میگن امریکاست» از اولویت‌های دولت انتقاد کردند.

در ۶ دی ۱۴۰۳، بانک مرکزی ایران حساب‌های بانکی و پایانه‌های پرداخت تمامی پلتفرم‌های آنلاین تبدیل رمزارز به پول را مسدود کرد.

در دی ۱۴۰۳، چندین شرکت از ایران خارج شدند؛ از جمله «ایران هایپراستار». در همین دوره، مجلس شورای اسلامی طرح استیضاح وزیر نفت و وزیر امور اقتصادی و دارایی را به رأی گذاشت که ناکام ماند. رئیس‌جمهور ایران اعلام کرد که طی ۹ ماه، بخش خصوصی به‌دلیل شرایط نامساعد اقتصادی متحمل ۱۷۵ هزار میلیارد تومان زیان شده است. مقام‌های دولتی همچنین نسبت به بروز قحطی‌هایی که ممکن است به‌زودی کشور را درگیر کند هشدار دادند.

بر اساس داده‌های دولتی، سالانه بیش از ۵۰٬۰۰۰ دانشجو از کشور مهاجرت می‌کنند. در سال ۱۴۰۳، شمار ترک‌تحصیل‌کنندگان مدارس به ۹۵۰٬۰۰۰ نفر رسید. همچنین حدود ۳٬۰۰۰ پرستار زن هر سال کشور را ترک می‌کنند.

در دی ۱۴۰۳، گوشت و روغن خوراکیِ دانه‌ای برای بخش بزرگی از جمعیت ایران عملاً غیرقابل‌خرید شد، زیرا ریال ایران تحت تأثیر تورم شدید دچار نوسانات گسترده‌ای شد.

در ۲۳ بهمن ۱۴۰۳، قطع برق گسترده‌ای تهران و چندین شهر بزرگ دیگر را دربر گرفت. سازمان تأمین اجتماعی ایران نیز قیمت داروهای ۴۰۰ قلم دارو را بیش از دو برابر افزایش داد.

وزیر امور اقتصادی و دارایی ایران در ۱۱ اسفند ۱۴۰۳ استیضاح شد؛ این رویداد تنها چند روز پس از کناره‌گیری معاون رئیس‌جمهور، محمدجواد ظریف، در پی فشارهای عمومی رخ داد. رئیس‌جمهور ایران نیز به‌طور مشابه تحت فشار برای کناره‌گیری قرار گرفت.

در ۲۹ اسفند ۱۴۰۳، نرخ برابری ارز از یک دلار آمریکا در برابر ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال عبور کرد و ریال ایران را به کم‌ارزش‌ترین پول ملی جهان تبدیل کرد.

## پیامدها
تحریم‌ها به کاهش چشمگیر سرمایه‌گذاری خارجی انجامیده و بحران اقتصادی را تشدید کرده‌اند. این وضعیت با افزایش فشارهای ایالات متحده علیه ایران بیش از پیش وخیم شده است.

از آغاز بحران، نگرانی‌های قابل‌توجهی در میان رهبران ایران دربارهٔ احتمال بروز قیام‌های مردمی وجود داشته است. در آبان ۱۴۰۳، روزنامهٔ *[[جمهوری اسلامی (روزنامه)|جمهوری اسلامی]]* نسبت به وقوع انقلابی از سوی اقشار فقیر جامعه به حکومت ایران هشدار داد. همچنین در ۱۷ فروردین ۱۴۰۴، مسعود نیلی، اقتصاددان ارشد و مشاور رئیس‌جمهور پیشین حسن روحانی، اقتصاد ایران را نتیجهٔ دهه‌ها فساد، بهره‌وری پایین و وابستگی بیش از حد به صادرات نفت توصیف کرد و آن را از بنیان ازکارافتاده دانست.

### اعتراضات ۱۴۰۴
در اواخر سال ۱۴۰۴، موجی از اعتراضات گسترده در سراسر ایران در واکنش به تشدید بحران اقتصادی شکل گرفت. این اعتراضات که در ابتدا توسط بازاریان تهران آغاز شد، به‌سرعت به دانشگاه‌ها و شهرهای بزرگی مانند اصفهان، شیراز، مشهد و قم گسترش یافت و به بزرگ‌ترین ناآرامی‌ها از زمان اعتراضات مهسا امینی در سال ۱۴۰۱ تبدیل شد. نیروهای امنیتی در واکنش به این اعتراضات از اقداماتی مانند استفاده از گاز اشک‌آور بهره گرفتند. با گذشت زمان، مطالبات معترضان فراتر از خواسته‌های صرفاً اقتصادی رفت و شامل درخواست آزادی‌های سیاسی و شعارهایی در حمایت از سرنگونی حکومت شد.

## جستارهای وابسته

* اقتصاد ایران

## پانویس

رده:اقتصاد ایران
رده:فساد در ایران
رده:بحران انرژی
رده:علم اقتصاد در دهه ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:ایران در ۲۰۲۴ (میلادی)
رده:تاریخ اقتصاد ایران