پنج‌چین زمان

[بندانگشتی|«بیپ» (بوق) در اصل در شماره فوریه ۱۹۵۴ [مجله علمی تخیلی کهکشان منتشر شد. طرح روی جلد اثر اد امشویلر.]]

***[[پنج‌چین]] زمان*** () یک رمان کوتاه علمی-تخیلی اثر نویسنده آمریکایی، جیمز بلیش است. این کتاب نسخه بسط‌یافته داستان کوتاهی به نام «بیپ» (بوق) است که در سال ۱۹۵۴ در مجله علمی تخیلی کهکشان منتشر شده بود. نسخه رمان این اثر اولین بار در سال ۱۹۷۳ به چاپ رسید.

## فضا
در اواخر قرن بیست و یکم، دستگاهی به نام «ارتباط‌گر دیراک» نویدبخش ارتباطات آنی در فواصل میان‌ستاره‌ای است. این فناوری به سازمان امنیت زمین، به ریاست شخصی به نام رابین واینبام، اجازه می‌دهد تا صلح را حفظ کند. اما پیش از آنکه حتی یکی از این دستگاه‌ها به یک منظومه دوردست برسد، شخصی شروع به ارائه پیش‌بینی‌هایی می‌کند که نشان می‌دهد از محتوای ارتباطات دیراک پیشاپیش آگاه است.

در نهایت مشخص می‌شود که این فناوری جدید شامل روشی برای آگاهی از رویدادهای آینده است. نتیجه این کشف، بحثی طولانی در مورد اختیار در برابر موجبیت‌گرایی است.

## خلاصه داستان
سروان رابین واینبام (‏Robin Weinbaum‏)، از مقامات امنیتی زمین، با درخواست مصاحبهٔ دانا لی (‏Dana Lhee‏)، تحلیلگر رسانه‌ای، موافقت می‌کند. دلیل اصلی این پذیرش آن است که دانا با گزارش‌های خود دربارهٔ کاستی‌های امنیتی (به‌ویژه در ماجرای اخیر دولت ارسکین (‏Erskine‏) در یک منظومهٔ دوردست)، حسابی واینبام را به دردسر انداخته است. لی فاش می‌کند که پیامی از گروهی به نام «اطلاعات میان‌ستاره‌ای با مسئولیت محدود» (‏Interstellar Intelligence Ltd‏) دربارهٔ حادثه‌ای در یک منظومهٔ ستاره‌ای بسیار دور دریافت کرده است. نکتهٔ عجیب اینجاست که حتی با فضاپیماهای سریع‌تر از نور، انتقال پیام از آنجا دست‌کم دو ماه زمان می‌برد، در حالی که در این پیام ادعا شده حادثه تا چند روز دیگر اتفاق می‌افتد. همچنین در این پیام به نام دستگاه جدیدی اشاره شده که در آن فضاپیما به کار رفته است.

وقتی واینبام نام دستگاه، یعنی «ارتباط‌گر دیراک» (‏Dirac transmitter‏) را می‌شنود، ناچار می‌پذیرد که این شرکت به اطلاعاتی دست یافته که حتی سازمان امنیت از آن‌ها بی‌خبر است. او از دکتر ثور والد (‏Thor Wald‏) می‌خواهد تا طرز کار دستگاه دیراک را برای دانا لی توضیح دهد. دانا نیز می‌پذیرد که با جی. شلبی استیونز (‏J. Shelby Stevens‏)، مالک شرکت، همراه شود تا نیروهای امنیتی سر در بیاورند که این شرکت چگونه به اطلاعات دسترسی پیدا می‌کند.

بازرسی‌های طولانی هیچ نتیجه‌ای نمی‌دهد. حتی زمانی که استیونز اجازهٔ مصاحبه می‌دهد (در قالب «بازداشت داوطلبانه» که فرد خود را تسلیم می‌کند اما تضمین آزادی فوری دارد)، باز هم پیشرفتی حاصل نمی‌شود. تنها خروجی این است که استیونز زمان دقیق ملاقات بعدی‌شان را پیش‌بینی می‌کند.

واینبام برای تماس با مأمورانش از ارتباط‌گر دیراک استفاده می‌کند، اما نگران است که این ارتباطات امن نباشد. هر پیام صوتی و تصویری با یک صدای «بوق» (‏Beep‏) بلند و موجی از پارازیت همراه است که چنان آزاردهنده است که واینبام دستور می‌دهد این بخش‌ها را از نوارهای ضبط‌شده پاک کنند.

سرانجام واینبام به هویت واقعی استیونز پی می‌برد و در کمال شگفتی، این اتفاق دقیقاً در همان روزی می‌افتد که استیونز پیش‌بینی کرده بود. او بلافاصله دستور بازداشت فرد خاطی را صادر می‌کند.

توضیحی که او دریافت می‌کند تکان‌دهنده است: آن صدای بوقی که برایش تحمل‌ناپذیر بود، در واقع مجموع تمام پیام‌هایی است که در گذشته با دستگاه دیراک فرستاده شده یا در آینده ارسال خواهد شد. با استفاده از روش‌های پیشرفته، می‌توان هر پیامی را، چه مربوط به گذشتهٔ نزدیک باشد و چه آیندهٔ دور، از دل آن صدا بیرون کشید.

واینبام متوجه می‌شود که این کشف چقدر شگفت‌انگیز و در عین حال خطرناک است. از یک سو او می‌تواند برای هر تحرک دشمن علیه زمین آماده باشد، اما از سوی دیگر بیم آن می‌رود که با انتخاب برخی رویدادها و نادیده گرفتن برخی دیگر، مسیر تاریخ را تغییر دهد. فصل‌های پایانی کتاب به بحثی عمیق دربارهٔ «ارادهٔ آزاد» و «جبرگرایی» اختصاص دارد (در پیش‌گفتار رمان جمله‌ای از ویلیام جیمز (‏William James‏)، فیلسوف مشهور، در این باره نقل شده است). در نهایت واینبام به این نتیجه می‌رسد که بهترین راه، دخالت نکردن در روند رویدادهاست. اگر اطلاعات موجود در آن بوق می‌گوید اتفاقی خواهد افتاد، مأموران او باید اجازه دهند آن اتفاق رخ دهد. او این اصل را «ارادهٔ تو، نه ارادهٔ من» (‏Thy will, not mine‏) می‌نامد.

## شخصیت‌ها
* **رابین واینبام** (Robin Weinbaum): رئیس امنیت روی زمین.
* **ثور والد** (Thor Wald): فیزیکدان، ریاضی‌دان و مخترع «ارتباط‌گر دیراک».
* **دانا لی** (Dana Lje): روزنامه‌نگار و ستاره رسانه‌ای با تبار هلندی و اندونزیایی که اخیراً یک کاستی امنیتی بزرگ را در «ماجرای ارسکین» فاش کرده است.
* **جی. شلبی استیونز** (J. Shelby Stevens): شخصیتی مرموز، مالک و تنها گرداننده شرکت «اطلاعات میان‌ستاره‌ای». او به اطلاعاتی دسترسی دارد که فقط از طریق دستگاه فوق‌محرمانه دیراک قابل دریافت است.

## درون‌مایه‌های اصلی
بلیش در پیش‌گفتار رمان، دربارهٔ نیازی که برای گسترش داستان کوتاه اصلی احساس می‌کرد بحث می‌کند. این نیاز زمانی ایجاد شد که لری شاو، که بلیش را تشویق کرده بود تا رمان کوتاه پرونده وجدان را به یک رمان برنده جایزه تبدیل کند، تشخیص داد که داستان «بیپ» پرسش‌هایی را مطرح می‌کند که بلیش می‌تواند و باید به تفصیل دربارهٔ آن‌ها بنویسد.

زمانی که برای همه شخصیت‌ها روشن می‌شود که آن بوق حاوی اطلاعاتی از آینده است، هر کدام اطلاعات را به روش خود تفسیر می‌کنند. دانا لی بر این باور است که علت و معلول صرفاً ساخته ذهن هستند، رویدادها ثابت‌اند و آگاهی انسان صرفاً یک ناظر است. تا جایی که به او مربوط می‌شود، او از وقایع داستان پیش‌آگاهی داشت و راهی را انتخاب کرد که باعث وقوع آن‌ها شد. ثور والد دیدگاه علمی دارد و خاطرنشان می‌کند که نظریات جدید تنها به این دلیل جایگزین نظریات قدیمی می‌شوند که راحت‌تر یا دقیق‌تر هستند. او معتقد است وقتی ابعاد کافی از فضازمان فراخوانده شوند، اختیار اجتناب‌ناپذیر می‌شود.

واینبام نگرانی‌های فوری‌تری دارد. همان‌طور که یکی از جانشینان او در روایت چارچوب داستان اشاره می‌کند، مشکل هر پیام، «زمینه» (Context) آن است. هرچه پیام از وضعیت فعلی دورتر باشد، مشکل بدتر می‌شود. روایت حتی به نظریه پارادایم‌های توماس کوهن که در آن زمان محبوب بود اشاره می‌کند تا نشان دهد چگونه تغییر دیدگاه‌ها می‌تواند به تفسیرهای متفاوتی از یک پیام منجر شود. نتیجه‌گیری واینبام تنها راهی بود که از مشکل پارادایم اجتناب می‌کرد؛ زیرا صرفاً از سرویس امنیتی می‌خواست تا برای اطمینان از وقوع رویدادها همان‌طور که توصیف شده‌اند عمل کند، نه اینکه سعی کند بر اساس درک بالقوه ناقص از یک پیام، رویدادهای جدیدی را تجویز کند.

## اشارات به آثار دیگر
* حداقل یکی از پیام‌های آینده به رویدادهایی در دیگر رمان‌های بلیش اشاره دارد؛ برای مثال، یک پیام رویدادهای رمان «سده نیمه‌تابستان» را توصیف می‌کند.
* مانند بسیاری از داستان‌های او که دارای سفر سریع‌تر از نور هستند، بلیش کشف این فناوری را به دانشمندی به نام هارتل (Haertel) نسبت می‌دهد که ظاهراً یک نابغه دوران کودکی بوده است. شخصیت «دولف هارتل» در رمان «به مریخ خوش آمدید» به عنوان چنین نابغه‌ای ظاهر می‌شود.
* در یکی از پیام‌ها، شعار «Mundus vult decipi» (دنیا می‌خواهد فریب بخورد) ظاهر می‌شود. این عبارت در آثار جیمز برنچ کبل نیز دیده می‌شود؛ بلیش برای مدتی سردبیر نشریه انجمن کبل بود.
* سروان واینبام با اشاره به این شعار، خاطرنشان می‌کند که این عبارت او را به یاد نقل‌قولی با رویکرد مشابه می‌اندازد: «پنهان کردن ماهیت یک مرد از خودش، آسان‌ترینِ کارها و پایه و اساس مراودات متمدنانه است». او مطمئن نیست چه کسی این را گفته، اما فکر می‌کند ممکن است لرد گرو، شخصیت اصلی کتاب کرم اوروبوروس اثر ای. آر. ادیسون باشد.

## منابع

* 

رده:رمان‌های بریتانیایی ۱۹۷۳ (میلادی)
رده:رمان‌های علمی تخیلی ۱۹۷۳ (میلادی)
رده:رمان‌های علمی تخیلی آمریکایی