بودهاومسه

**بودهاوَمسه** (به پالی: ؛ به معنای «تبارنامهٔ بوداها») یکی از متون بودایی و متنی قدیس‌نگارانه است که زندگی گوتاما بودا و بیست‌وچهار بودایی را که پیش از او ظهور کردند و دستیابی وی به بوداگری را پیشگویی کرده بودند توصیف می‌کند. این اثر چهاردهمین کتاب از خوداکا نیکایا است که خود پنجمین و واپسین بخش سوترا پیتاکا به‌شمار می‌رود. سوترا پیتاکا یکی از سه پیتاکه (بخش اصلی) تریپیتاکا یا متون دینی پالی در آیین تراوادهٔ بودایی است.

بودهاوَمسه به همراه آپادانه و چَریاپیتاکه از سوی بیشتر پژوهشگران متنی متعلق به سدهٔ یکم و دوم پیش از میلاد دانسته می‌شود و از این رو افزودهٔ دیرهنگامی به متون دینی پالی به‌شمار می‌آید. این متن منظوم نسبتاً کوتاه به وزن شلوکه سروده شده و در بیست‌وهشت فصل جنبه‌های گوناگون زندگی بوداها را روایت می‌کند. برخی پژوهشگران بر آنند که این اثر احتمالاً با الهام از «مَهاپَدانه‌سوتّه» در دیگا نیکایا نوشته شده و شمار هفت بودای آن متن را به بیست‌وپنج بودا گسترش داده‌است.

## چکیده
فصل نخست روایت می‌کند که چگونه گوتاما بودا برای نشان دادن دانش فرازمینی خود گذرگاهی گوهرآگین در آسمان آفرید. ساریپوتّه با دیدن این نمایش از بودا پرسید:

: «ای پهلوان بزرگ، ای برترین مردمان، عزم تو از چه سرشتی بود؟ ای فرزانه، در چه زمانی بیداری برین آرزوی تو شد؟ … ای فرزانه، ای رهبر جهان، ده کمال‌یابی تو از چه گونه بود؟ کمال‌یابی‌های برتر چگونه به انجام رسید و کمال‌یابی‌های واپسین چگونه؟»

بودا در پاسخ بقیهٔ بودهاوَمسه را بازگو کرد.

در فصل دوم گوتاما روایت می‌کند که چگونه در یکی از زندگی‌های بسیار دور خود به نام سومِدهه، پیشگویی‌ای از دیپَنکره بودا دریافت کرد مبنی بر اینکه «در دورهٔ آینده تو بودایی به نام گوتاما خواهی شد» و ده کمال‌یابی (پارَمیتا) که باید به کار بندد به او آموخته شد.

فصل‌های سوم تا بیست‌وششم گزارش بیست‌وچهار بودای تاریخی است که میان دیپَنکره و گوتاما به بوداگری رسیدند و کارهای شایسته‌ای که گوتاما در زندگی‌های پیشین خود نسبت به هر یک از آنان انجام داد.

فصل بیست‌وهفتم شرح زندگی گوتاما بوداست.

فصل بیست‌وهشتم از سه بودایی که پیش از دیپَنکره بودند یاد می‌کند و همچنین بودای آینده یعنی مِتِّیَّه (مایتریا) را نام می‌برد.

فصل بیست‌ونهم دربارهٔ پخش یادمان‌های گوتاما بودا پس از مرگ اوست.

## تاریخ‌گذاری و جایگاه در متون دینی پالی
بودهاوَمسه به همراه آپادانه و چَریاپیتاکه از نظر بیشتر پژوهشگران افزوده‌ای دیرهنگام به متون دینی پالی است. آیزالین هورنر دربارهٔ این متن نوشته‌است: «هرچند بودهاوَمسه افزودهٔ دیرهنگامی به متون دینی پالی باشد یا ارزش وزنی آن اندک باشد، ارزش‌های آن از جمله شیوهٔ روشن سازمان‌دهی درونمایه‌های نسبتاً غیرمعمول آن است.»

ریچارد گومبریچ بر این باور است که این اثر بسیار احتمالاً در سدهٔ دوم یا سوم پیش از میلاد نوشته شده و پژوهشگران در این باره هم‌داستانند. دلیل اصلی این تاریخ‌گذاری آن است که بودهاوَمسه آموزه‌های بسیار پیشرفته‌تری دربارهٔ بوداها و بوداسَتوه‌ها دربردارد در مقایسه با بخش‌های کهن‌تر متون پالی.

شرح (اَتّه‌کَتا) این متن «مَدهوراتّه‌ویلاسینی» نام دارد و به بوداداتّه نسبت داده شده‌است.

## پیوند با آیین جَینه
ناتالی نائوتون (Nathalie Naughton) بر این باور است که اندیشهٔ بیست‌وچهار بودای گذشته (با افزودن گوتاما، بیست‌وپنج بودا) ویژهٔ بودیسم ترواده است و شاید برای رقابت با آیین جَینه مطرح شده باشد؛ زیرا در آیین جَینه نظامی روشن از بیست‌وچهار تیرتَنکَره (استاد بزرگ) وجود دارد.

ریچارد گومبریچ نظری فراتر ارائه کرده و گفته‌است آموزهٔ بودایی دربارهٔ بوداهای گذشته بسیار احتمالاً از تأثیر آیین جَینه سرچشمه گرفته و نه برعکس. به‌ویژه شمار مشخص بیست‌وچهار آشکارا ریشه در آیین جَینه دارد و احتمالاً چند سده پس از درگذشت بودا وارد آیین بودا شده‌است.

## نام‌گذاری بوداها در متن
بودهاوَمسه برای بودا عنوان‌های گوناگونی به کار می‌برد: رهبر (ناییَکه، ویناییَکه، سَتّهو)، رهبر جهان (لوکَناییَکه)، پناه‌دهنده (ناتهه)، پناه جهان (لوکَناتهه)، مَهامونی (بزرگ فرزانه)، جینه (پیروزمند)، مَهاویره (پهلوان بزرگ)، بَگَوا (خداوندگار) و مَهِسی (بزرگ بینا). در مقابل، مَهاپَدانه‌سوتّه در دیگا نیکایا یکسره از القاب بَگَوا اَرَهَم سَمّاسَم‌بودّهو بهره می‌گیرد.

## پیوند با مَهاوَستو
متن  (مَهاوَستو) که به سنسکریت آمیخته نوشته شده و از متون کهن بودایی است، بخش‌هایی هم‌سان با بودهاوَمسه دارد. این همانندی نشان‌دهندهٔ سنت مشترک روایی میان شاخه‌های گوناگون بودیسم نخستین است.

## فهرست بوداها در تبارنامهٔ بودایی
بودهاوَمسه بیست‌وپنج بودا را به ترتیب زیر برمی‌شمارد:
# دیپَنکره بودا
# کونْدَنّه بودا
# مَنگَله بودا
# سومَنه بودا
# رِوَته بودا
# سوبهیته بودا
# اَنومَدَسّی بودا
# پَدوموتّره بودا
# ناردَه بودا
# پَدوموتّره بودا
# سومِدهه بودا
# سوجاته بودا
# پیَیَدَسّی بودا
# اَتّهَسّی بودا
# دَمَّدَسّی بودا
# سیدّهَتّهه بودا
# تیسّه بودا
# پوسّه بودا
# ویپَسّی بودا
# سیکهی بودا
# وِسَّبوه بودا
# کَکوسَنده بودا
# کوناگَمَنه بودا
# کَسَّپه بودا
# گوتاما بودا (بودای کنونی)

همچنین فصل بیست‌وهشتم سه بودای پیش از دیپَنکره را نام می‌برد: تَنهَنکره، مِدهَنکره و سَرَنَنکره. از بودای آینده مِتِّیَّه (مایتریا) نیز یاد شده‌است.

## ترجمه‌ها
بودهاوَمسه چندین بار به زبان انگلیسی ترجمه و ویرایش شده‌است:
* ریچارد موریس ویرایشی از متن پالی را در سال ۱۸۸۲ از سوی انجمن متن پالی در لندن منتشر کرد.
* بیمالا چَرن لاو در سال ۱۹۳۸ ترجمه‌ای با عنوان «تبارنامهٔ بوداها» منتشر کرد.
* آیزالین بلو هورنر در سال ۱۹۷۵ ترجمهٔ کاملی با عنوان «تبارنامهٔ بوداها» در جلد سوم مجموعهٔ «گزیده‌های کوچک متون دینی پالی» منتشر کرد.
* مینگون سایادا در سال ۱۹۹۲ در اثر بزرگ خود «تبارنامهٔ بزرگ بوداها» فصلی گسترده به بیست‌وچهار بودا اختصاص داد.

## جستارهای وابسته
* داستان‌های جاتکه
* کمال‌یابی‌ها
* مایتریا
* متون دینی پالی
* ترواده

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* تبارنامهٔ بیست‌وچهار بودا، نوشتهٔ مینگون سایادا، ویرایش و ترجمهٔ پروفسور او کو لی و او تین لوین، یانگون، میانمار.

رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده
رده:متون بودایی
رده:ترواده
رده:گوتاما بودا