کمبود تغذیه در کودکان

**کمبود تغذیه در کودکان** زمانی رخ می‌دهد که کودکان کالری، پروتئین یا ریزمغذی‌های کافی برای حفظ سلامت خود مصرف نمی‌کنند. این بیماری در سطح جهان شایع است و ممکن است منجر به پیامدهای نامطلوب کوتاه‌مدت و بلندمدت برای سلامت شود. کمبود تغذیه گاهی مترادف با **سوء تغذیه** استفاده می‌شود، با این حال، سوء تغذیه می‌تواند هم به معنای کمبود تغذیه و هم به معنای تغذیه بیش از حد (که باعث چاقی کودکان می‌شود) باشد. سازمان بهداشت جهانی (WHO) تخمین می‌زند که سوء تغذیه عامل ۵۴ درصد از مرگ و میر کودکان در سراسر جهان است. تخمین دیگری که آن هم توسط سازمان بهداشت جهانی انجام شده است، بیان می‌کند که کمبود وزن در دوران کودکی علت حدود ۳۵٪ از کل مرگ و میر کودکان زیر پنج سال در سراسر جهان است.
علل اصلی کمبود تغذیه اغلب به فقر مربوط می‌شود: آب ناسالم، بهداشت ناکافی ، عوامل مرتبط با جامعه، بیماری‌ها، عوامل مادرزادی، تبعیض‌های جنسیتی و همچنین سایر عوامل.

## پیشینه
بندانگشتی|کودکی گرسنه در سومالی
سوءتغذیه که عامل یک‌سوم از مرگ‌ومیرهای کودکان است، به‌ویژه برای زنان و کودکان خطرناک است. زنان مبتلا به سوء تغذیه معمولاً در دوران بارداری جنین‌هایی با سوء تغذیه خواهند داشت که این مسئله می‌تواند منجر به رشد ناقص جسمی و ذهنی کودکان شود و چرخه‌ای از سوء تغذیه و عدم رشد را ایجاد کند. یکی از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها، کودکان زیر ۵ سال هستند. سوء تغذیه در مراحل اولیه رشد می‌تواند تأثیرات منفی و شدیدی بر رشد جسمی و توانایی‌های ذهنی کودک داشته باشد. این تأثیر بر بهره هوشی کودک، دستیابی به توانایی‌های بالقوه واقعی آنها را در مراحل بعدی زندگی دشوارتر می‌کند. شکستن چرخه سوء تغذیه در طول رشد اولیه کودک می‌تواند به قطع چرخه فقر بین نسلی در جوامع محروم کمک کند.
سوءتغذیه می‌تواند از راه‌های مختلفی بر بدن تأثیر بگذارد. در سطح جهان، حدود ۱۶۲ میلیون کودک علائم سوءتغذیه مانند کوتاهی قد را نشان می‌دهند که نشانه مهمی از سوءتغذیه است. سازمان بهداشت جهانی گزارش داده است که از هر پنج کودکی که کوتاهی قد دارند، دو نفر در جنوب آسیا زندگی می‌کنند، با این حال آفریقا تنها منطقه‌ای است که تعداد کودکان کوتاهی قد در آن رو به افزایش است. کمبودهای رایج ریزمغذی‌ها شامل آهن، روی، ید و ویتامین A است. کمبود ریزمغذی‌ها می‌تواند به دلیل سیستم ایمنی ضعیف یا فیزیولوژی و رشد غیرطبیعی باعث افزایش بیماری شود.
سوءتغذیه پروتئین-انرژی (PEM) نوع دیگری از سوءتغذیه است که کودکان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. PEM می‌تواند به صورت بیماری‌هایی به نام ماراسموس، کواشیورکور و حالت میانی ماراسموس-کواشیورکور ظاهر شود. اگرچه سوءتغذیه می‌تواند اثرات شدید و پایداری بر سلامت زنان و کودکان داشته باشد، اما آنها همچنان در معرض سایر خطرات مرتبط با آب مانند آلودگی و بیماری‌های ناشی از آن، آسیب‌پذیر باقی می‌مانند.

## علائم و نشانه‌ها
بندانگشتی|اندازه‌گیری دور بازوی یک کودک برای تشخیص سوء تغذیه در روستای باگاد، در منطقه دهار ایالت مادیا پرادش (هند)

### شاخص‌ها
کودکان زیر پنج سال بیشترین احتمال ابتلا به سوء تغذیه را دارند و در نتیجه اغلب با انواع بیماری‌ها و مهارکننده‌های رشد مواجه می‌شوند. سه معیار رایج برای تشخیص سوء تغذیه در کودکان وجود دارد:
* کوتاهی قد (قد بسیار کوتاه نسبت به سن)
* کمبود وزن (وزن بسیار کم برای سن) و
* لاغری مفرط (وزن بسیار کم نسبت به قد).
از نظر عوامل خطر فوری‌تر برای سوءتغذیه و اختلالات رشدی همراه با آن، جنسیت، سن و اندازه کودک در هنگام تولد، از جمله شاخص‌های قابل‌اعتماد برای پیش‌بینی احتمال ابتلای کودک به کوتاه‌قدی یا لاغری مفرط هستند. اگرچه این شاخص‌های سوءتغذیه به هم مرتبط هستند، اما مطالعات بانک جهانی نشان داده است که تنها ۹ درصد از کودکان هم‌زمان دچار کوتاه‌قدی، کم‌وزنی و لاغری را نشان می‌دهند.
کودکانی که دچار سوءتغذیه حاد و شدید هستند، بسیار لاغرند، اما در بسیاری از موارد دست و پای ورم‌کرده هم دارند که این تورم، تشخیص مشکلات داخلی آنها را برای کارکنان بهداشتی آشکارتر می‌کند.
کودکانی که سوء تغذیه شدید دارند، بسیار مستعد ابتلا به عفونت هستند.

### اثرات در مراحل بعدی زندگی
کمبود تغذیه در کودکان باعث آسیب ساختاری مستقیم به مغز می‌شود و رشد حرکتی و رفتار اکتشافی نوزاد را مختل می‌کند. کودکانی که قبل از دو سالگی دچار کمبود تغذیه هستند و بعداً در دوران کودکی و نوجوانی به سرعت وزن اضافه می‌کنند، در معرض خطر بالای بیماری‌های مزمن مرتبط با تغذیه هستند.
مطالعات نشان داده‌اند که میان کمبود تغذیه و مرگ‌ومیر کودکان ارتباطی قوی وجود دارد. زمانی که کمبود تغذیه درمان شود، رشد مناسب یکی از نشانه‌های سلامتی و بهبودی کودک است. با این حال، حتی پس از درمان سوءتغذیه شدید، بسیاری از کودکان برای همیشه دچار کوتاه‌قدی باقی می‌مانند.
حتی درجات خفیف سوء تغذیه، خطر مرگ و میر ناشی از بیماری‌های تنفسی و اسهالی و مالاریا را دو برابر کند. این خطر در موارد شدیدتر سوء تغذیه به میزان قابل توجهی افزایش می‌یابد.
سوءتغذیه اغلب منجر به بیماری‌ها و مشکلاتی می‌شود که نیاز به مداخله فوری پزشکی دارند. در میان عوارض آن، مواردی چون هیپوگلیسمی، هیپوترمی، نارسایی قلبی و احتمال عدم تشخیص وجود عفونت از مهم‌ترین نگرانی‌های هستند. این عوارض در صورت بی‌توجهی می‌توانند اثرات شدیدی بر سلامت بیمار داشته باشند.
سوءتغذیه دوران بارداری و الگوهای رشد در اوایل زندگی می‌تواند متابولیسم و الگوهای فیزیولوژیکی بدن را تغییر دهد ودر بلندمدت خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی را افزایش دهند. کودکانی که دچار سوءتغذیه هستند، احتمال بیشتری دارد که در بزرگسالی کوتاه‌قد باقی بمانند، سطح تحصیلات و وضعیت اقتصادی پایین‌تری داشته باشند، و نوزادانی با وزن کم به دنیا بیاورند. بیشتر کودکان، سوءتغذیه را در دوران رشد سریع تجربه می‌کنند؛ دورانی که پیامدهای آن می‌تواند تأثیرات بلندمدتی بر سلامت جسمی و ذهنی‌شان بر جای بگذارد. بیمارستان‌ها می‌توانند و باید سوءتغذیه را به‌درستی تشخیص دهند، مدیریت کنند و اولویت‌بندی درمان‌ها را بر اساس آن انجام دهند تا از بروز پیامدهای بلندمدت جلوگیری شود.

## علل
جایگزین=The prevalence of child stunting generally increases as cities become smaller and moving away from urban centres while child wasting and overweight are lower and exhibit less evident trends across the rural-urbann continuum.|چپ|354x354پیکسل|شیوع کوتاه قدی کودکان عموماً با کوچک‌تر شدن شهرها و دور شدن از مراکز شهری افزایش می‌یابد، در حالی که لاغری و اضافه وزن کودکان کمتر شده و روندهای آشکارتری را در طیف روستایی-شهری نشان می‌دهد.
مصرف ناکافی غذا، عفونت‌ها، محرومیت روانی-اجتماعی، محیط زیست (فقدان بهداشت و نظافت)، نابرابری اجتماعی و شاید ژنتیک در سوءتغذیه دوران کودکی نقش دارند.

### مصرف ناکافی غذا
بندانگشتی|کودکی که به دلیل دریافت ناکافی پروتئین در رژیم غذایی به کواشیورکور مبتلا شده است، علائمی از نازک شدن مو یا «علامت پرچم»، ورم، رشد ناکافی و کاهش وزن را نشان می‌دهد.
مصرف ناکافی غذا مانند کمبود پروتئین می‌تواند منجر به کواشیورکور، ماراسموس و سایر اشکال سوء تغذیه پروتئین-انرژی شود.

### بهداشت
بندانگشتی|شرایط بهداشتی نامناسب در محیط زیست که می‌تواند به سوءتغذیه و بیماری در کودکان منجر شود (کیبرا، کنیا)
سازمان بهداشت جهانی در سال ۲۰۰۸ برآورد کرد که نیمی از موارد سوءتغذیه در کودکان زیر پنج سال در سراسر جهان ناشی از آب ناسالم، نبود بهداشت کافی یا شرایط نامناسب بهداشتی بوده است. این ارتباط اغلب به دلیل اسهال‌های مکرر و عفونت‌های کرم روده است که در نتیجهٔ نبود سیستم بهداشتی مناسب پدید می‌آیند. با این حال، میزان تأثیر مستقیم اسهال بر سوءتغذیه و در نتیجه کوتاه‌قدی همچنان موضوعی بحث‌برانگیز و مورد اختلاف در پژوهش‌ها است.

### نابرابری اجتماعی
در تقریباً تمام کشورها، پنجک پایین درآمدی (کم‌درآمدترین ۲۰٪ از کودکان) بالاترین نرخ سوء تغذیه را دارند. ا این حال، تفاوت‌های سوءتغذیه بین کودکان خانواده‌های فقیر و ثروتمند از کشوری به کشور دیگر متفاوت است؛ به‌طوری‌که پژوهش‌ها نشان داده‌اند این شکاف در *پرو* بسیار گسترده و در *مصر* بسیار ناچیز است. در سال ۲۰۰۰، نرخ سوء تغذیه در کودکان کشورهای با درآمد پایین ۳۶٪، در کشورهای با درآمد متوسط **۱۲٪**، و در ایالات متحده فقط **۱٪** بود.
مطالعات انجام شده در بنگلادش در سال ۲۰۰۹ نشان داد که بی‌سوادی مادر، درآمد پایین خانوار، تعداد بیشتر خواهر و برادر، دسترسی کمتر به رسانه‌های جمعی، کمبود مکمل‌های غذایی، آب و فاضلاب غیربهداشتی با سوءتغذیه مزمن و شدید در کودکان مرتبط است.

### بیماری‌ها
اسهال و سایر عفونت‌ها می‌توانند از طریق کاهش جذب مواد مغذی، کاهش مصرف غذا، افزایش نیازهای متابولیکی و از دست دادن مستقیم مواد مغذی باعث سوء تغذیه شوند. عفونت‌های انگلی، به ویژه عفونت‌های کرم روده نیز می‌توانند منجر به سوء تغذیه شوند. یکی از علل اصلی اسهال و عفونت‌های کرم روده در کودکان در کشورهای در حال توسعه، عدم رعایت بهداشت و نظافت است. سایر بیماری‌هایی که باعث التهاب مزمن روده می‌شوند، مانند برخی موارد بیماری سلیاک درمان نشده و بیماری التهابی روده، ممکن است منجر به سوء تغذیه شوند.
کودکانی مبتلا به بیماری‌های مزمن مانند HIV مبتلا، احتمال بیشتری دارد که دچار سوء تغذیه شوند، زیرا بدن آنها نمی‌تواند مواد مغذی را به خوبی جذب کند. بیماری‌هایی مانند سرخک از علل اصلی سوء تغذیه در کودکان هستند؛ بنابراین، واکسیناسیون راهی برای کاهش این بار است.

### عوامل مادرزادی
تغذیه کودکان ۵ سال و کمتر به شدت به سطح تغذیه مادرانشان در دوران بارداری و شیردهی بستگی دارد.
نوزادانی که از مادران نوجوان و هنوز به‌طور کامل رشدنیافته متولد می‌شوند، معمولاً وزن تولد پایینی دارند. میزان تغذیه مادر در دوران بارداری می‌تواند بر اندازه و ترکیب بدنی نوزاد تأثیر بگذارد. کمبود ید در مادران اغلب باعث آسیب مغزی در نوزادان می‌شود و در برخی موارد، این کمبود به ناتوانی شدید جسمی و ذهنی منجر می‌گردد. چنین آسیب‌هایی توانایی کودکان را برای رسیدن به بالاترین ظرفیت بالقوهٔ‌شان محدود می‌کند. در سال ۲۰۱۱، یونیسف گزارش داد که ۳۰ درصد خانوارها در کشورهای در حال توسعه هنوز از نمک یددار استفاده نمی‌کنند.
کوتاهی قد مادر و کمبود مواد مغذی در دوران بارداری، خطر عقب‌ماندگی رشد داخل رحمی (IUGR) را افزایش می‌دهد.

### جنسیت
مطالعه‌ای در بنگلادش در سال ۲۰۰۸ نشان داد که نرخ سوءتغذیه در کودکان دختر بیشتر از کودکان پسر است. با این حال، مطالعات دیگر بیان می‌کنند که در سطح ملی، تفاوت‌های قابل‌توجهی در میزان سوءتغذیه بین دختران و پسران خردسال دیده نمی‌شود. با این حال، در جنوب و جنوب‌شرقی آسیا، وضعیت تغذیه دختران معمولاً پایین‌تر از پسران است. در حالی‌که در سایر مناطق در حال توسعه، وضعیت تغذیه دختران کمی بهتر از پسران گزارش شده است.

## تشخیص
اندازه‌گیری رشد کودک اطلاعات کلیدی برای وجود سوءتغذیه را فراهم می‌کند. با این حال، اندازه‌گیری وزن و قد به تنهایی می‌تواند منجر به عدم تشخیص کواشیورکور و دست کم گرفتن شدت سوءتغذیه در کودکان شود.
از آنجایی که کودکان دچار سوءتغذیه بیشتر در معرض مرگ ناشی از عفونت‌های قابل پیشگیری هستند، پژوهش‌هایی در مورد توسعه ابزار تشخیصی سریع سوءتغذیه و عفونت‌های رایج از طریق یک قطره خون در حال انجام است. این پژوهش‌ها توسط اولین گیتائو رهبری شده است.

## پیشگیری
[چپ|بندانگشتی|[تغذیه در مدرسه|ناهار مدرسه ابزاری مهم برای مقابله با سوء تغذیه دوران کودکی است.]]
اقداماتی برای کاهش سوء تغذیه کودکان انجام شده است. مطالعات بانک جهانی نشان داد که از سال ۱۹۷۰ تا ۲۰۰۰، تعداد کودکان مبتلا به سوء تغذیه در کشورهای در حال توسعه ۲۰ درصد کاهش یافته است. استفاده از مکمل ید در زنان باردار موجب کاهش ۲۹ درصدی مرگ‌ومیر نوزادان و کودکان خردسال شده است، هرچند یددار کردن نمک به‌صورت فراگیر، جای این روش را گرفته است.
برنامه پروگرسا در مکزیک، پرداخت‌های نقدی مشروط را با آموزش تغذیه‌ای و مکمل‌های غذایی غنی‌شده با ریزمغذی‌ها ترکیب کرد؛ این امر منجر به کاهش ۱۰ درصدی شیوع کوتاه‌قدی در کودکان ۱۲ تا ۳۶ ماهه شد. در هند استفاده از شیر غنی‌شده با روی و آهن، میزان بروز اسهال را ۱۸ درصد کاهش داد. در نیجریه، استفاده از غذای درمانی آماده مصرف (RUTF) وارداتی برای مبارزه با سوءتغذیه به کار گرفته شده است. با این حال، تحقیقات نشان داده است که *سویا کونو*، ترکیبی تهیه‌شده و محلی متشکل از بادام‌زمینی، ارزن و دانه‌های سویا، حاوی اجزای غذای درمانی آماده مصرف (RUTF) است و این ماده به‌طور گسترده برای کاهش سوءتغذیه استفاده شده است.

### نقش شیردهی
تغذیه با شیر مادر می‌تواند میزان سوء تغذیه و کم‌آبی ناشی از اسهال را کاهش دهد، اما گاهی به اشتباه به مادران توصیه می‌شود که به فرزندان خود شیر ندهند. نشان داده شده است که تغذیه با شیر مادر مرگ و میر در نوزادان و کودکان خردسال را کاهش می‌دهد. از آنجایی که تنها ۳۸ درصد از کودکان زیر ۶ ماه در سراسر جهان منحصراً با شیر مادر تغذیه می‌شوند، برنامه‌های آموزشی می‌توانند تأثیرات زیادی بر کاهش سوء تغذیه کودکان داشته باشند. با این حال، اگر مواد مغذی کافی مصرف نشود، تغذیه با شیر مادر نمی‌تواند به‌طور کامل از سوء تغذیه ناشی از اسهال جلوگیری کند.

## درمان
بندانگشتی|دریافت کمک به کودکان مبتلا به سوء تغذیه در کنیا
درمان با آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند آموکسی‌سیلین یا سفدینیرمی‌تواند باعث بهبود روند درمان و افزایش نرخ بقاء کودکان دچار سوءتغذیه شدید شود. این شیوه به‌ویژه هنگامی که در کنار یک برنامه درمانی سرپایی مبتنی بر غذای درمانی آماده انجام شود، موثرتر خواهد بود.

## همه‌گیرشناسی
سازمان بهداشت جهانی تخمین می‌زند که سوءتغذیه عامل ۵۴ درصد از مرگ و میر کودکان در سراسر جهان است، رقمی حدود ۱ میلیون کودک در سال. تخمین دیگری از سازمان بهداشت جهانی بیان می‌کند که کمبود وزن در دوران کودکی علت حدود ۳۵ درصد از کل مرگ و میر کودکان زیر پنج سال در سراسر جهان است.
طبق یک بررسی در سال ۲۰۰۸، تخمین زده می‌شود که ۱۷۸ میلیون کودک زیر ۵ سال از رشد باز می‌مانند که بیشتر آنها در کشورهای جنوب صحرای آفریقا زندگی می‌کنند.
از آنجایی که کودکان کم وزن در برابر تقریباً همه بیماری‌های عفونی آسیب‌پذیرتر هستند، بار بیماری‌های *غیرمستقیم* ناشی از سوءتغذیه، چندین برابر بیشتر از بار بیماری‌های ناشی از اثرات *مستقیم* سوءتغذیه است. ترکیب مرگ‌های مستقیم و غیرمستقیم ناشی از سوءتغذیه که حاصل آب ناسالم، بهداشت نامناسب، و نبود امکانات بهداشتی است، باعث حدود ۸۶۰ هزار مرگ سالانه در کودکان زیر پنج سال می‌شود.

## منابع

رده:پزشکی کودکان
رده:سوءتغذیه