روابط عراق و اردن

**روابط عراق و اردن** به پیوندهای دوجانبه میان عراق و اردن اشاره دارد. این دو کشور همسایه از دیرباز روابط نزدیکی با یکدیگر داشته‌اند. هر دو دولت پس از جنگ جهانی اول از سرزمین‌های پیشین امپراتوری عثمانی و بر پایه توافق‌نامه محرمانه سایکس–پیکو میان بریتانیا و جمهوری سوم فرانسه پدید آمدند. در طول سده گذشته تلاش‌های چندی برای یکپارچه‌سازی دو کشور صورت گرفته‌است. درازای مرز مشترک دو کشور ۱۷۹ کیلومتر است.

اردن از سال ۲۰۰۳ میلادی به مقصد عراقیان از گرایش‌های گوناگون مذهبی و سیاسی تبدیل شد و جامعه عراقی مقیم اردن گردهمایی نیروهای حکومتی و اپوزیسیون را در خود جای داد. هم‌اکنون عراق سفارتخانه‌ای در عمان و اردن سفارتخانه‌ای در بغداد و سرکنسولگری در اربیل دارد.

## پیشینه
### عراق در دوره هاشمی
کنگره عراقی که در سال ۱۹۲۰ میلادی در دمشق برگزار شد، استقلال عراق از ترکیه و پادشاهی امیر عبدالله بن حسین را اعلام کرد. از آنجا که عراق در آن هنگام زیر فرمان نظامی بریتانیا بود، امیر عبدالله برای دیدار با لرد آلنبی نماینده عالی بریتانیا به مصر رفت؛ اما کوشش او به سبب مخالفت بریتانیا و نیز انصراف شورای عربی از نامزدی عبدالله به نتیجه نرسید. سرانجام عراقیان فیصل بن حسین را به پادشاهی برگزیدند و امیر عبدالله امارت شرق اردن را پذیرفت.

پس از تاج‌گذاری فیصل بر تخت عراق در اوت ۱۹۲۱ میلادی، روابط دو کشور بر پایه دوستی و همکاری استوار شد. ملک فیصل از استقلال حکومت شرق اردن که بریتانیا در سال ۱۹۲۳ اعلام کرد پشتیبانی نمود. در سال ۱۹۲۴ دو برادر دربارهٔ تدابیر لازم برای جلوگیری از تهاجم وهابی به شرق اردن رایزنی کردند و در کنفرانس کویت در برابر مواضع عربستان سعودی موضعی یکپارچه گرفتند.

در زمینه مرزها، دو طرف توافق کردند که مرز از تقاطع طول جغرافیایی ۳۹ درجه شرقی و عرض ۳۲ درجه شمالی آغاز و به‌سوی شمال‌غربی تا نزدیک‌ترین نقطه مرز سوریه و شرق اردن در عرض ۳۳ درجه شمالی ادامه یابد. این مرزها در آغاز دهه ۱۹۹۰ اصلاح شد و عراق بخشی از خاک خود را به اردن واگذار کرد.

پس از درگذشت ملک فیصل در سپتامبر ۱۹۳۳، امیر عبدالله بن حسین رهبری خاندان هاشمی را بر عهده گرفت و طی دیدارهای پی‌درپی میان اوت ۱۹۳۳ و ژوئیه ۱۹۳۵ کوشید گونه‌ای اتحاد میان عراق و شرق اردن پدیدآورد.

### تلاش‌های وحدت و اتحاد عربی
در سال ۱۹۴۱ روابط اردنی‌ـعراقی بهبود چشمگیری یافت. امیر عبدالله بن حسین با امیر عبدالاله نایب‌السلطنه عراق پیوندی استوار برقرار کرد و پس از مشارکت ارتش عربی اردن در سرکوب جنبش رشید عالی گیلانی، دو کشور سیاست تفاهم متقابل را در پیش گرفتند. در این دوره طرح‌های وحدت‌گرایانه‌ای مطرح شد که مهم‌ترین آن‌ها طرح هلال حاصلخیز (به پشتیبانی عراق) و طرح سوریه بزرگ (به پشتیبانی شرق اردن) بود.

در اوایل سال ۱۹۴۵ نزدیکی تازه‌ای میان دو کشور هاشمی پدید آمد و یکپارچه‌سازی آن‌ها بررسی شد؛ اما این طرح به دلیل مخالفت اتحادیه عرب به نتیجه نرسید و به‌جای آن، پیمان اتحاد و برادری در ۱۴ آوریل ۱۹۴۷ میلادی امضا شد.

اردن همراه عراق، ترکیه و ایران پیمان بغداد را تشکیل داد که پس از انقلاب عبدالکریم قاسم در عراق در ژوئیه ۱۹۵۸ منحل شد. در همان سال ۱۹۵۸ در واکنش به وحدت مصر و سوریه، اتحاد عربی میان دو پادشاهی اردن و عراق اعلام شد؛ اما این اتحاد تنها پنج ماه دوام آورد و با کودتای ۱۴ ژوئیه ۱۹۵۸ و کشته شدن ملک فیصل دوم، حکومت هاشمی در عراق برافتاد.

انقلاب ۱۹۵۸ به سرکوب هواداران نظام پادشاهی انجامید. فرماندهانی چون ژنرال احمد ماره رئیس اطلاعات نظامی سلطنتی و ژنرال وفیق عارف زندانی شدند و شمار بسیاری از هواداران هاشمیان کشته شدند. در پی این رویدادها اردن روابط خود با همسایه شرقی‌اش را قطع کرد.

هرچند ملک حسین رویدادهای عراق را امری درونی دانست، روابط در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ تنش‌آلود بود و سپس در دهه ۱۹۸۰ به سبب موضع ملی‌گرایانه اردن در حمایت از عراق در جنگ ایران و عراق بهبود یافت.

## دوره صدام حسین
### نزدیکی دوباره و جنگ ایران و عراق
در سال ۱۹۷۹ عراق به رهبری صدام حسین برای یافتن متحدان عرب و کسب مشروعیت فرامرزی، پیشگام بازسازی روابط با اردن شد. برای اردنی‌ها سودهای اقتصادی این اتحاد اهمیت داشت؛ زیرا عراق می‌توانست نفت و کمک مالی فراهم کند.

با تثبیت اتحاد در ۱۹۸۰ و آغاز تهاجم عراق به ایران، ملک حسین بی‌درنگ از عراق پشتیبانی کرد. حکومت هاشمی ایران را نه از جنبه گسترش نظامی بلکه به‌عنوان الگو و پشتیبان جنبش‌های اسلام‌گرای انقلابی علیه پادشاهی‌های محافظه‌کار تهدیدی بالقوه می‌دانست. ملک حسین همچنین نگران تهدید غیرمستقیم ایران برای پادشاهی‌های نفت‌خیز خلیج فارس بود که اردن بخشی از کمک‌های مالی خود را از آن‌ها دریافت می‌کرد.

در طول هشت سال جنگ، اردن از عراق حمایت سیاسی و به‌ویژه اقتصادی کرد. بندر عقبه و مسیرهای زمینی اردن به خط اصلی تدارکات عراق تبدیل شد و در مقابل اردن نفت عراق را با بهایی بسیار کمتر از ارزش بازار دریافت می‌کرد.

برای گسترش این پیوندهای سیاسی‌ـاقتصادی، اردن در ۱۹۸۹ به ایجاد شورای همکاری عرب (متشکل از اردن، عراق، مصر و یمن) کمک کرد. این شورا برای تسهیل جریان سرمایه و نیروی کار و تشکیل بلوک فشار در سیاست‌های بین‌عربی تشکیل شده بود اما با آغاز جنگ خلیج فارس از هم پاشید.

### تهاجم عراق به کویت و پیامدهای آن
با حمله عراق به کویت در ۱۹۹۰، اردن موضعی میانه اتخاذ کرد که به تنش جدی با عربستان سعودی انجامید. اقتصاد اردن آسیب سنگینی دید؛ کمک‌های آمریکایی قطع شد و بیش از ۳۰۰ هزار اردنی شاغل در کویت و کشورهای خلیج فارس به کشور بازگشتند و بار اقتصادی و اجتماعی سنگینی بر دوش این کشور کم‌منبع نهادند.

دوره ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۲ برای روابط دوجانبه دوره‌ای سازنده بود. عراق با فروش نفت ارزان یا حتی رایگان از اقتصاد اردن پشتیبانی کرد و اردن به تنها دریچه اقتصادی عراق در دوران تحریم‌های بین‌المللی تبدیل شد.

### بحران پناهندگی حسین کامل
روابط دو کشور در اوت ۱۹۹۵ به نقطه عطفی رسید: حسین کامل داماد صدام حسین به اردن گریخت و ملک حسین در ۲۳ اوت ۱۹۹۵ از تلویزیون ملی سیاست‌های عراق را آشکارا انتقاد کرد. کشورهای غربی این تغییر موضع را ابزاری برای تشدید انزوای صدام ارزیابی کردند. با وجود این بحران، وابستگی متقابل دو کشور باقی ماند: عراق نمی‌توانست از تنها منفذ خود به جهان خارج چشم بپوشد و اردن نیز از ادامه سیاست نفت یارانه‌ای استقبال می‌کرد.

## جنگ ۲۰۰۳ و پیامدهای آن
اردن از تجربه‌های گذشته درس گرفت و این بار به‌جای همسویی با عراق، با ائتلاف بین‌المللی همکاری کرد؛ هرچند اجازه نداد خاکش پایگاه نیروهای آمریکایی شود و از مداخله در امور داخلی عراق خودداری ورزید. در جریان جنگ، اردن نقش برجسته‌ای در ارسال کمک‌های پزشکی و غذایی ایفا کرد؛ بیمارستان صحرایی در فلوجه برپا شد و تیم پزشکی برای واکسیناسیون کودکان عراقی به رطبه اعزام گردید.

پیامد اقتصادی بحران عراق برای اردن دوگانه بود: از یک سو اردن از نقش «دروازه» عراق برای دولت‌ها، امدادگران و بازرگانان سود برد و بخش‌های بانکداری و املاک رونق گرفت؛ از سوی دیگر با سقوط صدام، یارانه‌های نفتی و محموله‌های عرفی نفت از دست رفت. یکی از منافع اصلی اقتصادی اردن در عراق جدید، تأمین انرژی آینده بود.

### تفجیرهای عمان ۲۰۰۵
بمب‌گذاری‌های نوامبر ۲۰۰۵ در عمان که از خاک عراق سازمان‌دهی شده بود و ۵۷ نفر را در سه هتل کشت، اردن را به تشدید تدابیر امنیتی در مرزهای عراقی واداشت. همچنین در ۲۰۰۵ پرونده رائد منصور البنا بمب‌گذار انتحاری اردنی که در حله عراق خود را منفجر کرد، به فراخواندن سفیران دو کشور انجامید.

با این همه اردن به تعهداتش ادامه داد و به آموزش نیروهای پلیس و ارتش عراقی و کادرهای امنیتی ادامه داد. اردن همچنین در ردیابی و کشتن رهبر القاعده در عراق ابومصعب زرقاوی نقش اطلاعاتی مهمی ایفا کرد.

## وضعیت کنونی
### سازوکارهای همکاری
کمیته عالی اردنی‌ـعراقی نخستین نشست خود را در ۳ نوامبر ۲۰۰۴ برگزار کرد و نخست‌وزیران دو کشور صورت‌جلسه‌ای را امضا کردند که چارچوب ساختاری همکاری دوجانبه را مشخص می‌ساخت. از دیگر سازوکارها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
* **منطقه آزاد کرامه:** برای خدمت‌رسانی به بازرگانی ترانزیت و صنایع صادراتی ده هزار دونم زمین اختصاص یافت.
* **دفتر موقت بانک جهانی در عمان:** در ۱۲ آوریل ۲۰۰۴ به دلیل شرایط امنیتی عراق تأسیس شد.
* **آموزش کادرهای عراقی:** بر پایه توافق‌نامه‌ای میان دولت اردن و دولت ژاپن، آموزش و توانمندسازی نیروهای عراقی در زمینه‌های گوناگون در اردن انجام شد.

### روابط بازرگانی
بر پایه آمار دفتر مستشار بازرگانی عراق در عمان، صادرات اردن به عراق پس از ۲۰۰۳ از همه دوره‌های پیشین فراتر رفت. ارزش صادرات اردن به عراق در سال ۲۰۰۲ نزدیک به ۱۵۰ میلیون دلار بود که تا ۲۰۰۸ با افزایشی ۹۰۰ درصدی به ۱٫۳ میلیارد دلار رسید. مهم‌ترین کالاهای وارداتی اردن از عراق شامل کود اوره، آهن، مواد شیمیایی و آلومینیوم بود و مهم‌ترین صادرات اردن به عراق فرآورده‌های لبنی، میوه و سبزی، سیمان و نوشابه را دربرمی‌گرفت.

### خط لوله نفت و همکاری انرژی
در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۲ عراق و اردن بر سر گسترش خط لوله نفت تا بندر عقبه در دریای سرخ توافق کردند. این خط لوله ظرفیت انتقال یک میلیون بشکه در روز را داشت. اردن که ۹۵ درصد نیازهای انرژی خود را وارد می‌کند، روزانه ده هزار بشکه نفت عراقی با بهایی پایین‌تر از نرخ جهانی دریافت می‌کرد و توافق شد این رقم به ۱۵ هزار بشکه افزایش یابد.

عراق و اردن در ۴ مه ۲۰۲۳ تفاهم‌نامه‌ای برای تضمین تأمین نفت خام عراق به اردن امضا کردند. این تفاهم‌نامه در ژوئیه ۲۰۲۴ تمدید شد و تا ژوئن ۲۰۲۵ اعتبار داشت و اردن درخواست تمدید دوباره آن را مطرح کرده‌است.

### پیامد ناامنی و داعش
در ۲۰۱۴ مسیر بازرگانی زمینی دو کشور به‌شدت از وخامت اوضاع امنیتی استان انبار آسیب دید. داعش بخش‌های بزرگی از این استان را تصرف کرد و مالیات سنگینی بر کامیون‌های عبوری تحمیل نمود. پیش از این بحران ۷۰ درصد صادرات مناطق آزاد اردن به بازار عراق می‌رفت اما پس از سقوط موصل در ژوئن ۲۰۱۴ بازرگانی ۱۹ درصد کاهش یافت.

### جامعه عراقی مقیم اردن
اردن میزبان جامعه بزرگ و دگرگون‌شونده‌ای از مهاجران عراقی است که بیشتر آنان عرب سنی هستند. رهبران اردنی از تبدیل عراق به پناهگاه گروه‌های تروریستی نگران‌اند و همچنین از نفوذ فزاینده ایران و شیعیان در سیاست عراق و منطقه بیم دارند.

## نمایندگی دیپلماتیک
* عراق سفارتخانه‌ای در عمان دارد.
* اردن سفارتخانه‌ای در بغداد و سرکنسولگری در اربیل دارد.

## جستارهای وابسته
* بمب‌گذاری سفارت اردن در بغداد (۲۰۰۳)
* فدراسیون عربی
* هلال حاصلخیز
* مرز عراق و اردن
* عراقی‌های مقیم اردن
* سیاست خارجی عراق
* روابط خارجی اردن

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* 
* 

## خواندنی‌های بیشتر
* 

رده:روابط عراق و اردن
رده:روابط دوجانبه عراق
رده:روابط دوجانبه اردن