نبرد لاهور

**نبرد لاهور** بین نیروهای افغان امپراتوری درانی به رهبری احمدشاه درانی و نیروهای امپراتوری مغول به فرماندهی شاه نواز در ۱۱ ژانویه ۱۷۴۸ رخ داد. ذکریا خان، فرماندار مغول لاهور، در ۱۷۴۵ درگذشت و پسرش یحیی خان جانشین او شد. فرمانداری یحیی خان بر لاهور به زودی با چالش برادرش شاه نواز، فرماندار صوبه مولتان مواجه شد. این اختلاف منجر به جنگ بین دو برادر شد که از نوامبر ۱۷۴۶ تا مارس ۱۷۴۷ ادامه داشت. شاه نواز در این جنگ پیروز شد و فرمانداری لاهور را به تصرف خود درآورد. او برادر زندانی خود را به عنوان اهرم فشار برای به دست آوردن شناخت از دولت دهلی استفاده کرد. پس از فرار یحیی خان از اسارت، شاه نواز به دنبال کمک خارجی رفت و به احمدشاه درانی مراجعه کرد که تازه شهر کابل را از مغول‌ها گرفته بود. احمدشاه موافقت کرد که او را یاری دهد و در دسامبر ۱۷۴۷ از پشاور حرکت کرد و نخستین لشکرکشی خود به هند را آغاز نمود. با این حال، شاه نواز دوباره به مغول‌ها پیوست و با افغان‌ها در لاهور روبرو شد. با وجود تعداد کمتر و نداشتن توپخانه، احمدشاه در این نبرد پیروز شد و افغان‌ها وارد لاهور شده و بخشی از شهر را غارت کردند. احمدشاه تا آغاز حرکت به سمت دهلی در شهر ماند، جایی که توسط مغول‌ها متوقف شد و منجر به نبرد مانوپور شد.

## زمینه
پس از مرگ ذکریا خان، فرماندار لاهور، در جولای ۱۷۴۵، وزیر اعظم مغول قمرالدین خان دو پسر او را به فرمانداری لاهور و مولتان منصوب کرد. یحیی خان فرماندار لاهور شد و شاه نواز فرماندار مولتان. اداره یحیی خان با ورود شاه نواز در نوامبر ۱۷۴۶ به چالش کشیده شد. شاه نواز خواستار تقسیم مساوی اموال پدر مرحومشان شد. این اختلاف منجر به جنگ بین دو برادر شد که تا مارس ۱۷۴۷ ادامه داشت. در ۱۷ مارس ۱۷۴۷، شاه نواز یحیی خان را شکست داد و اسیر کرد. شاه نواز فرمانداری لاهور را به تصرف خود درآورد، کاورا مال را دیوان خود کرد و ادینا بیگ خان را به عنوان فوجدار جالندهر منصوب نمود. شاه نواز با دولت دهلی برای به رسمیت شناختن فرمانداری خود مذاکره کرد و برادر اسیر خود را به عنوان اهرم فشار استفاده نمود. با این حال، امپراتور مغول محمد شاه تهدید به اقدام نظامی مستقیم علیه شاه نواز کرد و یحیی خان از اسارت فرار کرد و به سمت دهلی گریخت. شاه نواز به دنبال کمک خارجی بود و باخبر شد که احمدشاه درانی، تازه کابل و پشاور را از فرماندار مغول ناصرخان گرفته است. به توصیه ادینا بیگ، شاه نواز تصمیم گرفت از احمدشاه برای کمک نظامی درخواست کند. احمدشاه موافقت کرد، مشروط بر اینکه شاه نواز تبعیت افغان‌ها را بپذیرد، و در دسامبر ۱۷۴۷ از پشاور حرکت کرد.

## نبرد
ادینا بیگ به زودی دولت دهلی را از توافق شاه نواز با درانی‌ها مطلع کرد. قمرالدین خان با شنیدن خبر ناامید شد و نامه‌ای به شاه نواز نوشت و قبول کرد کنترل او بر لاهور را به شرط مخالفت با نیروهای احمدشاه بپذیرد. شاه نواز موافقت کرد و علیه افغان‌ها رفتار خصمانه کرد. جهان‌خان با ۸٬۰۰۰ سرباز خود از رود سند عبور کرد. شاه نواز با آن‌ها جنگید و جهان‌خان به پشاور عقب‌نشینی کرد، جایی که منتظر رسیدن نیروهای احمدشاه بود. احمدشاه وارد پنجاب شد و قلعه قلعه روهتاس را اشغال کرد. با شنیدن اینکه شاه نواز دوباره به مغول‌ها پیوسته، احمدشاه صبیرشاه و محمد یارخان را به لاهور فرستاد، جایی که شاه نواز صبیرشاه را اعدام کرد. پس از اعدام صبیرشاه، احمدشاه به سمت لاهور حرکت کرد. در طول مسیر، راولپنڈی را به مقرّب‌خان، یک رئیس گاکهر واگذار کرد. ارتش درانی‌ها حدود ۱۸٬۰۰۰ سرباز افغان داشت که یک‌سوم آن‌ها از قبیله احمدشاه بودند. ارتش درانی‌ها توپخانه نداشت و بسیار کوچک‌تر از مغول‌ها بود. در مقابل، ارتش مغول‌ها حدود ۷۰٬۰۰۰ نفر به همراه توپخانه داشت. در ۱۰ ژانویه ۱۷۴۸، اردوهای درانی‌ها در نزدیکی باغ‌های شالیمار اردو زدند. نبرد در ۱۱ ژانویه ۱۷۴۸ رخ داد. اسمات‌الله خان حدود ۱۰٬۰۰۰ سواره‌نظام و ۵٬۰۰۰ تفنگدار داشت، در حالی که لاچین بیگ حدود ۵٬۰۰۰ سرباز داشت. جاله خان، فرمانده پشتون از کاسور، ابتدا علیه احمدشاه فرستاده شد اما به ارتش افغان‌ها پیوست. احمدشاه ۱٬۰۰۰ تفنگدار خود را برای تیراندازی و عقب‌نشینی فرستاد. شاه نواز به پیشگویی ستاره‌شناس اعتماد کرد، که روز نبرد را به فردا موکول کرد. احمدشاه سربازان قزلباش مغول را شکست داد و به داخل سنگرها یورش برد. اسمات‌الله خان برای کمک فراخوان داد اما ادینا بیگ فرار کرد. برخی سربازان مغول به سنگرها عقب‌نشینی کردند. افغان‌ها حمله کامل کردند و اسمات‌الله خان عقب‌نشینی نمود. توپخانه قلعه حضرت ایشان توسط افغان‌ها تصرف شد. شاه نواز فرار کرد و به سمت دهلی گریخت. اسمات‌الله خان در نبرد کشته شد.

## پیامد
احمدشاه و نیروهای افغان در ۱۲ ژانویه ۱۷۴۸ وارد لاهور شدند و اعضای دولت قدیمی لاهور که توسط شاه نواز زندانی شده بودند آزاد شدند. میر مؤمن خان، لاچپت رای و صورت سینگ با احمدشاه برای حفظ شهر و پرداخت باج مذاکره کردند. احمدشاه باج را پذیرفت و دستور داد که سربازان افغان شهر را غارت نکنند. با این حال، برخی بخش‌های شهر توسط نیروهای افغان غارت شد. سلاح و توپخانه و گنجینه‌های متنوع به دست افغان‌ها افتاد. سکه‌های جدید به نام احمدشاه ضرب شد. هزاران زن و کودک به اسارت گرفته شدند و هزاران نفر از پنجابیان به ارتش افغان‌ها برده شدند. احمدشاه جاله خان کاسور را به فرمانداری لاهور منصوب کرد، میر مؤمن خان به عنوان معاون و لاچپت رای به عنوان دیوان. احمدشاه پنج هفته در لاهور ماند و سپس به سمت دهلی حرکت کرد، اما در مسیر در نبرد مانوپور شکست خورد. موین‌الملک سپس به فرمانداری لاهور منصوب شد و جاله خان و لاچپت رای دستگیر شدند.

## منابع
* Gandhi, Rajmohan (2013). *.* Aleph Book company. 
* Gupta, Hari (1944). *.* The Minerva Book company.
* Haig, Wolseley (1971). *.* New Delhi: S. Chand & Co.
* Lee, Johnathan (2018). *.* Reaktion Books. 
* Mehta, J (2005). *[https://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA250 Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813]*. New Dawn Press Inc. 
* Sarkar, Jadhunath (1964). *.* (چاپ سوم) Orient Longman Ltd. London.
* Singh, Ganda (1959). *.* Asia Publishing House.
* Singh, Ganda (1990). *.* Publication Bureau Punjabi University Patiala.
* Singh, Surinder (1985). *.* Panjabi University, Chandigarh.

رده:نبردهایی که سلطنت درانی در آن دخیل بود
رده:سلطنت درانی در سده ۱۸ (میلادی)