دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار

**دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار** (به انگلیسی: ) به پیگیری اهداف سیاست خارجی با بهره‌گیری از نمایش آشکار قدرت دریایی گفته می‌شود که متضمن تهدید مستقیم یا ضمنی به جنگ است، در صورتی که شرایط مورد نظر نیروی برتر پذیرفته نشود. این اصطلاح در سده نوزدهم میلادی و در دوران اوج امپریالیسم پدید آمد؛ هنگامی که قدرت‌های غربی، به‌ویژه بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایالات متحده، از برتری نظامی خود، به‌ویژه نیروی دریایی، برای ارعاب کشورهای ناتوان‌تر و وادار کردن آن‌ها به اعطای امتیاز بهره می‌بردند.

صرف حضور کشتی‌های جنگی در آب‌های ساحلی یک کشور اغلب برای رسیدن به هدف کافی بود و به‌ندرت پیش می‌آمد که به کاربرد واقعی زور نیاز باشد. کارایی این شیوه به آن معنا بود که دولت‌های دارای نیروی دریایی نیرومند می‌توانستند پایگاه‌های نظامی تأسیس کنند و روابط اقتصادی سودمندی را در سراسر جهان شکل دهند. جدا از فتح نظامی، دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار روش غالب برای ایجاد شرکای تجاری تازه، پایگاه‌های استعماری و گسترش امپراتوری بود.

## ریشه‌شناسی

اصطلاح «دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار» از دوره امپریالیسم سده نوزدهم میلادی برمی‌آید. در آن دوران، قدرت‌های غربی (اروپا و ایالات متحده) کشورهای ناتوان‌تر را از راه نمایش توانمندی‌های نظامی برتر خود، که معمولاً در قالب دارایی‌های دریایی‌شان نمود می‌یافت، به اعطای امتیاز وادار می‌کردند. کشوری ساحلی که با یک قدرت غربی در حال مذاکره بود، متوجه حضور یک کشتی جنگی یا ناوگانی از کشتی‌ها در آب‌های ساحلی خود می‌شد. صرف مشاهدهٔ چنین نیرویی تقریباً همیشه پیامد چشمگیری داشت و به‌ندرت لازم می‌شد از تدابیر دیگری مانند نمایش آتش‌باری بهره گرفته شود.

نمونه‌ای برجسته از دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار، ماجرای دون پاچیفیکو در ۱۸۵۰ بود. در این رویداد، لرد پالمرستون، وزیر امور خارجه بریتانیا، یک اسکادران از نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا را برای محاصره بندر پیرئوس یونان فرستاد؛ این اقدام در واکنش به حمله به یک تبعه بریتانیایی به نام دیوید پاچیفیکو در آتن و ناتوانی بعدی دولت شاه اوتو در جبران خسارت وی که زادهٔ جبل‌الطارق و بنابراین تبعه بریتانیا بود صورت گرفت.

کارایی چنین نمایش‌های سادهٔ توان پرتاب نیرو سبب می‌شد دولت‌های دارای قدرت دریایی بتوانند پایگاه‌های نظامی (برای نمونه جزیره دیه‌گو گارسیا، از دهه ۱۹۴۰ به بعد) تأسیس کنند و روابط اقتصادی سودمندی را سازمان دهند. مردمانی که فاقد منابع یا نوآوری‌های فناورانه قدرت‌های غربی بودند، روابط خود را در برابر این فشارها به‌آسانی از هم پاشیده می‌دیدند و از همین رو به کشورهای امپریالیست برای دسترسی به مواد خام یا بازارهای برون‌مرزی وابسته می‌شدند.

## نظریه
دیپلمات و اندیشمند دریایی جیمز کیبل ماهیت دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار را در مجموعه‌ای از آثار منتشرشده میان سال‌های ۱۹۷۱ تا ۱۹۹۳ تشریح کرد. او این پدیده را چنین شرح داد: «کاربرد یا تهدید نیروی دریایی محدود، جز به‌عنوان عمل جنگی، برای تأمین منفعت یا جلوگیری از زیان، خواه در پیشبرد یک اختلاف بین‌المللی و خواه علیه اتباع بیگانه در سرزمین یا حوزهٔ صلاحیت دولت خودشان.» کیبل این مفهوم را به چهار گونه بخش کرد:

* **نیروی قاطع** (): کاربرد دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار برای ایجاد یا حذف یک وضعیت عمل‌انجام‌شده.
* **نیروی هدفمند** (): به‌کارگیری نیروی دریایی برای تغییر سیاست یا سرشت حکومت یا گروه هدف.
* **نیروی کاتالیزوری** (): سازوکاری برای خریدن زمان یا فراهم آوردن دامنهٔ گسترده‌تری از گزینه‌ها برای سیاست‌گذاران.
* **نیروی بیانی** (): بهره‌گیری از نیروی دریایی برای ارسال پیامی سیاسی. کیبل خود این جنبه را کم‌ارزش‌ترین شمرد.

اصطلاح «قایق توپ‌دار» ممکن است تنها بر پرتاب نیروی دریایی دلالت کند، اما معادل‌های زمینی آن نیز وجود دارد؛ از جمله بسیج نظامی (مانند تابستان ۱۹۱۴ در اروپا)، تمرکز نیروهای تهدیدآمیز در نزدیکی مرزهای بین‌المللی (مانند اقدامات آلمان نازی در اروپای مرکزی در دهه ۱۹۴۰) یا رزمایش‌های نظامی به‌موقع و در مکان مناسب.

### تمایزها
دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار در تضاد با دیدگاه‌هایی است که پیش از سده هجدهم و تحت نفوذ هوگو گروتیوس شکل گرفته بود. گروتیوس در کتاب «حقوق جنگ و صلح» (۱۶۲۵) حق توسل به زور را با آنچه «اعتدال» () نامید محدود ساخته بود.

دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار با «دیپلماسی دفاعی» نیز متفاوت است. دیپلماسی دفاعی به‌کارگیری صلح‌آمیز منابع از گسترهٔ دفاع برای دستیابی به برآیندهای مثبت در توسعهٔ روابط دوجانبه و چندجانبه است. «دیپلماسی نظامی» نیز زیرمجموعه‌ای از آن به‌شمار می‌رود و بیشتر به نقش وابستگان نظامی و کارکردهای مرتبط با آن‌ها اشاره دارد. دیپلماسی دفاعی عملیات نظامی را دربرنمی‌گیرد، بلکه کنش‌هایی مانند تبادل نیروی انسانی بین‌المللی، بازدیدهای کشتی و هواپیما، تعامل سطح بالا، آموزش و رزمایش، اصلاح بخش امنیت و گفت‌وگوهای نظامی دوجانبه را دربرمی‌گیرد.

## علل و زمینه‌ها
در سده نوزدهم میلادی رایج بود که قدرت‌های اروپایی و آمریکایی  منافع خود را در کشورهای دیگر با نیروی نظامی یا تهدید به آن به دست بیاورند. یکی از کانون‌های اصلی دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار آمریکای لاتین و به‌ویژه آمریکای مرکزی بود. پس از استقلال از اسپانیا و پرتغال، نخست واحدهای سیاسی بزرگ‌تری همچون کنفدراسیون آمریکای مرکزی (۱۸۲۳–۱۸۳۸) و کلمبیای بزرگ (۱۸۱۹–۱۸۳۰) پدید آمدند که به‌تدریج به کشورهای کوچک‌تر فروپاشیدند. کشمکش‌های درونی به جنگ‌های داخلی و کودتاهای فراوان انجامید و در این خلأ قدرت، دکترین مونروی ایالات متحده جایگاه یافت.

همچنین آمریکای لاتین شریک تجاری مهم فرادریایی برای کشورهایی بود که مستعمره نداشتند، مانند آلمان پیش از ۱۸۸۴. بسیاری از مهاجران و بازرگانان اروپایی در این سرزمین‌ها ساکن شده بودند و حمایت کشور مادر از آن‌ها انگیزه‌ای برای اعزام نیروی دریایی فراهم می‌کرد.

دلیل دیگر، نبود مجراهای دیپلماتیک جایگزین بود. بسیاری از کشورهای فراآروپایی روابط دیپلماتیک با اروپا نداشتند و هنوز ارتباطات تلگرافی یا نهادهای فراملی مانند جامعه ملل یا سازمان ملل پدید نیامده بود. افزون بر این، درک حقوق بین‌الملل با سده‌های بیستم و بیست‌ویکم بسیار متفاوت بود و کاربرد ابزارهای نظامی برای پیشبرد منافع ملی مشروع شمرده می‌شد.

پیشرفت‌های فناوری جنگ‌افزاری نیز دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار را آسان‌تر کرد؛ از جمله: گذار به توپ‌های خان‌دار در حدود ۱۸۶۰ که تیراندازی دقیق‌تر در برد بلندتر را ممکن ساخت؛ جایگزینی باروت سیاه در گلوله‌ها با مواد منفجره نیرومندتر؛ پدید آمدن توپ‌های تندتیر میان‌کالیبر؛ و بهبود کیفیت پرتابه‌ها با بهره‌گیری از فولاد ریختگی سخت.

## زمینه‌های نوین

دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار گونه‌ای از هژمونی به‌شمار می‌آید. با تبدیل شدن ایالات متحده به یک قدرت نظامی در نخستین دهه سده بیستم، نسخه روزولتی این سیاست (سیاست چماق بزرگ) تا اندازه‌ای جای خود را به دیپلماسی دلار داد؛ یعنی جایگزین کردن «چماق بزرگ» با «هویج شیرین» سرمایه‌گذاری خصوصی آمریکایی. با این حال، در دوره ریاست‌جمهوری وودرو ویلسون، دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار به شکل سنتی خود ادامه یافت؛ برجسته‌ترین نمونه اشغال وراکروز در ۱۹۱۴ در جریان انقلاب مکزیک بود.

دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار در جهان پس از جنگ سرد همچنان بر نیروی دریایی متکی است و این عمدتاً به‌سبب برتری قاطع نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا بر دریاهاست. دولت‌های آمریکا بارها آرایش ناوگان‌های بزرگ دریایی خود را برای تأثیرگذاری بر تصمیم‌گیری پایتخت‌های خارجی تغییر داده‌اند. نکته‌های دیپلماتیک فوری‌تر را دولت بیل کلینتون در جنگ‌های یوگسلاوی دهه ۱۹۹۰ (در ائتلاف با دولت تونی بلر) و دیگر نقاط با شلیک موشک‌های تاماهاک از دریا مطرح ساخت و همچنین با بهره‌گیری از هواپیماهای شناسایی ای-۳ آواکس در نمایشی منفعلانه‌تر از حضور نظامی. هنری کیسینجر، وزیر امور خارجه ایالات متحده آمریکا، این مفهوم را چنین خلاصه کرد: «یک ناو هواپیمابر، صدهزار تن دیپلماسی است.»

منبع فرانسوی نیز یادآور می‌شود که ممنوعیت توسل به زور در حقوق بین‌الملل، دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار را تا حدی منسوخ ساخت. همان‌طور که افسر دریایی فرانسوی عمر اوری در مجله «کُل بلو» نوشت: «کشتی جنگی که آزاد است بر تقریباً همه دریاهای جهان بپیماید و از مصونیت بهره‌مند است، ابزاری شگفت‌انگیز برای رساندن پیام‌ها، ارزش‌ها و قدرت یک کشور به نزدیکی سواحل بیگانه است.»

## نمونه‌های برجسته

### سده هجدهم
* بازدید آنسون از کانتون در ۱۷۴۱
* پیمان بریتانیا با عمان (۱۷۹۸)

### سده نوزدهم
* جنگ دوم بربری (۱۸۱۵)
* جنگ قنادی (۱۸۳۸–۱۸۳۹)
* جنگ اول تریاک (۱۸۳۹–۱۸۴۲)
* ماجرای دون پاچیفیکو (۱۸۵۰)
* جنگ دوم تریاک (۱۸۵۶–۱۸۶۰)
* گشودن ژاپن به‌دست متیو سی. پری و کشتی‌های سیاه (۱۸۵۳–۱۸۵۴)
* حادثه جزیره کانگوا (۱۸۷۵)
* جنگ انگلیس-زنگبار (۱۸۹۶)

#### بحران اروگوئه و برزیل (۱۸۲۸)
برزیل که در جنگ با جدایی‌طلبان اروگوئه درگیر بود، تصمیم به محاصره دریایی ریو د لا پلاتا گرفت. بریتانیا که منافع تجاری‌اش را در خطر می‌دید، با بهره‌گیری از قایق‌های توپ‌دار، برزیل را به پذیرش صلح ریو دو ژانیرو وادار کرد. این صلح دولت مستقل اروگوئه را پدید آورد.

#### بریتانیا و ونزوئلا (۱۸۵۰)
در ۱۸۴۹ تغییر قانون سرمایه‌گذاری خارجی در ونزوئلا بر سرمایه‌گذاران بیگانه پیامد ناگوار داشت. در ۱۸۵۰ کشتی‌های اسکادران هند غربی بریتانیا همراه با یک فرگات هلندی وارد شدند و با تهدید به محاصره بنادر لا گوایرا و پوئرتو کابلو، دولت ونزوئلا را پس از شش ماه محاصره به پذیرش بدهی‌ها وادار کردند.

### سده بیستم

* بحران ونزوئلا (۱۹۰۲–۱۹۰۳): آلمان، بریتانیا و ایتالیا در واکنش به تعلیق بدهی‌های خارجی ونزوئلا از سوی رئیس‌جمهور سیپریانو کاسترو، سواحل این کشور را محاصره کردند. لوئیس ماریا دراگو، حقوقدان آرژانتینی، اعلام کرد کاربرد زور برای وصول بدهی بدون گذر از داوری صلح‌آمیز مجاز نیست. این دکترین پایه‌ای برای دومین کنفرانس صلح لاهه (۱۹۰۷) شد.
* جدایی پاناما از کلمبیا (۱۹۰۳)
* ناوگان سفید بزرگ (۱۹۰۷)
* بحران اگادیر (۱۹۱۱)
* اشغال وراکروز توسط ایالات متحده (۱۹۱۴)
* مداخله بریتانیا در روسیه (۱۹۱۹–۱۹۲۱): پس از آتش‌بس ۱۹۱۸، بریتانیا ناوگانی تا ۹۰ کشتی به شمال‌شرق دریای بالتیک فرستاد تا از سیطرهٔ بلشویک‌ها بر کشورهای تازه‌بنیاد استونی، لتونی و لیتوانی جلوگیری کند.
* ترکیه (۱۹۲۲): نیروی دریایی بریتانیا در تنگه‌های داردانل و بسفر از عبور نیروهای ترکیه به اروپا جلوگیری کرد و در ۱۸ نوامبر ۱۹۲۲ سلطان محمد ششم را با ناو جنگی «مالایا» به تبعید در مالتا برد.
* بحران نخست تنگه تایوان (۱۹۵۴–۱۹۵۵)
* بحران دوم تنگه تایوان (۱۹۵۸)
* عملیات برتری در کویت (۱۹۶۱): پیاده‌سازی تفنگداران دریایی بریتانیا و تمرکز واحدهای دریایی، تهاجم عراق به کویت را بازداشت.
* جنگ‌های یوگسلاوی دهه ۱۹۹۰ و شلیک موشک‌های تاماهاک
* بحران سوم تنگه تایوان (۱۹۹۵–۱۹۹۶)

### سده بیست‌ویکم

* اختلاف جزایر اسپراتلی
* رزمایش‌های نظامی چین پیرامون تایوان (۲۰۲۲)
* عملیات نیزه جنوبی
* افزایش حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه (۲۰۲۶)

## بازتاب در ادبیات
جوزف کنراد در رمان «دل تاریکی» (۱۹۰۲) به سیاست قایق‌های توپ‌دار اشاره می‌کند. راوی داستان، چارلز مارلو، در مسیر دریایی به سوی کنگو بلژیک، ناو جنگی فرانسوی را می‌بیند که ساحلی به‌ظاهر خالی از آفریقا را بمباران می‌کند. کنراد این صحنه را چنین توصیف می‌کند: «در بیکرانگی خالی زمین و آسمان و آب، آنجا بود، نافهمیدنی، و قاره‌ای را به گلوله می‌بست.»

## جستارهای وابسته
* سیاست رفتن تا لبه پرتگاه
* نظریه بازدارندگی
* اعمال قدرت
* صلح از طریق قدرت
* دیپلماسی دلار
* نظریه مرد دیوانه
* مداخله‌گرایی
* دیپلماسی دفاعی
* هژمونی
* بحران گرینلند
* ساکوکو

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن کتاب جیمز کیبل در گوگل بوکز

رده:دیپلماسی نظامی
رده:دیپلماسی دریایی
رده:امپریالیسم
رده:جنگ‌های موز