توپ کره‌ای

**توپ کره‌ای** به مجموعه‌ای از توپ‌ها و جنگ‌افزارهای باروتی اشاره دارد که از اواسط سدهٔ چهاردهم میلادی در شبه‌جزیرهٔ کره ظاهر شدند و به‌سرعت به‌عنوان سلاح‌های دریایی و دفاع از دژها گسترش یافتند. پیشرفت‌های چشمگیری در سدهٔ پانزدهم رخ داد که دربرگیرندهٔ ساخت خمپاره‌اندازهای بزرگ محاصره‌ای و بهبودهای اساسی در برد، قدرت و دقت این جنگ‌افزارها بود.

جنگ ایمجین در دههٔ ۱۵۹۰ میلادی سرآغاز یک دگرگونی نظامی در کره بود که با بهبود طراحی توپ‌ها و پذیرش گستردهٔ تفنگ‌های فتیله‌ای و شیوه‌های شلیک دسته‌جمعی همراه شد. توپ‌های گردان ته‌پُر به‌ویژه به‌عنوان توپخانهٔ سبک ضدنفر محبوبیت فراوانی یافتند. در اوایل سدهٔ هفدهم، نوعی توپ بلند به نام هونگ‌ای‌پائو وارد کره شد و تا سدهٔ نوزدهم به کار گرفته شد. با افزایش تهدید قدرت‌های اروپایی در سدهٔ نوزدهم، سلسلهٔ چوسان کوشید جنگ‌افزارهای اروپایی را مهندسی معکوس کند، اما سرانجام ناگزیر به خرید آن‌ها از بیگانگان شد.

## پیشینهٔ نخستین
نخستین اشاره‌های احتمالی به جنگ‌افزارهای آتشین در کره به آتش‌افکن‌های باروتی در سال ۱۱۰۴ و بمب‌های انفجاری در سال ۱۱۳۵ بازمی‌گردد. اشارهٔ بعدی مربوط به توپی است که تیرهای بزرگ شلیک می‌کرد و در سال ۱۳۵۶ برای بهره‌گیری در مرز شمال‌غربی آزمایش شد.

در سال ۱۳۷۳، پادشاه گونگ‌مین از ناوگان جدیدی بازدید کرد که برای نبرد با دزدان دریایی واکو ساخته می‌شد و شلیک توپ را نیز مشاهده نمود. سپس محموله‌ای از توپ، باروت و مواد خام باروت‌سازی از سلسلهٔ مینگ درخواست کرد که سال بعد فراهم شد. با این حال، این جنگ‌افزارها در داخل کره تولید نمی‌شدند و باید از بیرون تأمین می‌شدند.

چوئه موسون ()، افسر نظامی کم‌رتبه‌ای بود که توانست روش تصفیهٔ شوره (نیترات پتاسیم) را از یک بازرگان چینی بیاموزد. پس از سال‌ها درخواست از دربار، ادارهٔ جنگ‌افزارهای آتشین (هواتونگ دوگام) در سال ۱۳۷۷ برای نظارت بر تولید و توسعهٔ جنگ‌افزارها بنیاد نهاده شد.

ناوگانی از کشتی‌ها در سال ۱۳۷۸ در کاربرد توپ آموزش دید و در سال ۱۳۸۰ نخستین پیروزی خود را با شکست دادن دزدان دریایی واکو در نزدیکی دهانهٔ رود گوم به دست آورد. سه سال بعد در ۱۳۸۳ نیروی دریایی کره دوباره واکو را با توپ شکست داد.

تا سال ۱۳۹۵، شماری از جنگ‌افزارها در کاربرد بودند: مجموعه‌ای از توپ‌ها به نام‌های ،  و ؛ یک خمپاره‌انداز به نام ؛ راکت‌هایی از نوع ،  و  که پیشگامان سینگیجون بودند؛ و یک توپ علامت‌دهی به نام .

تا سال ۱۴۱۰، کره ۱۶۰ کشتی مجهز به توپخانهٔ باروتی در اختیار داشت.

## توپ در دورهٔ چوسان
### اوایل چوسان (آغاز تا اواسط سدهٔ پانزدهم)
در دورهٔ فرمانروایی ته‌جونگ، بهبودهایی انجام شد. از جمله افراد مسئول این پیشرفت‌ها چوئه هه‌سان، پسر چوئه موسون، بود. نام‌گذاری «چئون» (آسمان)، «جی» (زمین)، «هیئون» (سیاه) و «هوانگ» (زرد/طلایی) معنای خاصی نداشت؛ این‌ها چهار نویسهٔ نخست «هزار نویسهٔ کلاسیک» () بودند و در واقع معادل توپ‌های الف، ب، پ و ت به‌شمار می‌رفتند. فهرست برخی از توپ‌های اصلی (به نام «هواپو» به معنی «کدوی آتش») در این دوره به شرح زیر است:
* **چئونجا-هواپو** «آسمان» (천자화포/天字火砲)، با بیشینه برد نزدیک به ۵۰۰ تا ۶۲۰ متر.
* **جیجا-هواپو** «زمین» (지자화포/地字火砲)، با بیشینه برد نزدیک به ۶۲۰ متر با تیر یا پیکان.
* **هیئونجا-هواپو** «سیاه» (현자화포/玄字火砲)، با بیشینه برد نزدیک به ۶۲۰ متر با تیر یا پیکان.
* **هوانگجا-هواپو** «زرد/طلایی» (황자화포/黃字火砲)، با بیشینه برد نزدیک به ۶۲۰ متر.
* **گاجا-هواپو** (가자화포/架子火砲)، با بیشینه برد نزدیک به ۲۵۰ تا ۳۷۰ متر.
* **سه-هواپو** «باریک/کوچک» (세화포/細火砲)، با بیشینه برد نزدیک به ۲۵۰ متر. این یک توپ دستی بسیار کوچک بود که همچون تپانچه یا سلاح سواره‌نظام به کار می‌رفت.

منابع مکتوب توپ‌های این دوره از «سالنامه‌های واقعی سلسلهٔ چوسان» گرفته شده‌است.

### اواسط نخست چوسان (میانهٔ سدهٔ پانزدهم تا میانهٔ سدهٔ شانزدهم)

توپ‌های کوچک اما نیرومند این دوره در جریان جنگ ایمجین (تهاجم‌های ژاپن به کره در ۱۵۹۲–۱۵۹۸) هم توسط ارتش و هم نیروی دریایی چوسان به‌طور گسترده به کار رفتند. این توپ‌ها در برابر کشتی‌های سبک‌ساخت ژاپنی بسیار مؤثر بودند.

سه‌جونگ بزرگ بهبودهای فراوانی انجام داد و برد این توپ‌ها (که «هواپو» و سپس «هواتونگ» به معنی «لولهٔ آتش» و «چونگ‌تونگ» به معنی «لولهٔ تفنگ» نامیده می‌شدند) را افزایش داد:
* **چئونجا-هواپو** (천자화포/天字火砲)، با بیشینه برد نزدیک به ۱٬۶۱۰ متر با تیر، و نزدیک به ۱٬۲۴۰ متر با چهار تیر و باروت کمتر. بعدها به نام «جانگگون-هواتونگ» (لولهٔ آتش ژنرال) شناخته شد.
* **جیجا-هواپو** (지자화포/地字火砲)، با بیشینه برد نزدیک به ۹۹۰ تا ۱٬۱۲۰ متر با تیر، و نزدیک به ۷۴۰ تا ۸۷۰ متر با چهار تیر. بعدها «ایل-چونگ‌تونگ» (چونگ‌تونگ یکم) نامیده شد.
* **هیئونجا-هواپو** (현자화포/玄字火砲)، در میان توپ‌های بهبودیافته نام برده نشده‌است. بعدها «ای-چونگ‌تونگ» (چونگ‌تونگ دوم) نامیده شد.
* **هوانگجا-هواپو** (황자화포/黃字火砲)، با بیشینه برد نزدیک به ۹۹۰ متر با تیر، و نزدیک به ۶۲۰ متر با چهار تیر. بعدها «سام-چونگ‌تونگ» (چونگ‌تونگ سوم) نامیده شد.
* **گاجا-هواپو** (가자화포/架子火砲)، با بیشینه برد نزدیک به ۷۴۰ متر با تیر، و نزدیک به ۵۰۰ متر با چهار تیر.
* **سه-هواپو** (세화포/細火砲)، با بیشینه برد نزدیک به ۷۴۰ متر با تیر. این سلاح نزدیک به ۱۳٫۸ سانتی‌متر درازا و کالیبر نزدیک به ۹ میلی‌متر داشت. بعدها «سه-چونگ‌تونگ» (세총통/細銃筒) نامیده شد.

در اوایل سدهٔ شانزدهم، «بولانگ‌گی» (불랑기/佛狼機)، یک توپ گردان ته‌پُر، از راه پرتغال و چین به کره وارد شد. این توپ در پنج اندازه (از بزرگ به کوچک، شمارهٔ ۱ تا ۵) ساخته می‌شد. همچنین خمپاره‌اندازی به نام «چونگ‌تونگ-وان‌گو» نیز در این دوره به کار رفت.

منابع مکتوب این توپ‌ها از «سالنامه‌های واقعی سلسلهٔ چوسان» و «گوکجو اوریه سوریه» (국조오례서례/國朝五禮序例) منتشرشده در ۱۴۷۴ گرفته شده‌است.

### اواسط پسین چوسان (اواخر سدهٔ شانزدهم تا اواخر سدهٔ هجدهم)

بهبودهایی بر طرح‌های پیشین انجام گرفت. فهرست برخی از توپ‌های این دوره:
* چئونجا-چونگ‌تونگ (천자총통/天字銃筒)
* جیجا-چونگ‌تونگ (지자총통/地字銃筒)
* هیئونجا-چونگ‌تونگ (현자총통/玄字銃筒)
* هوانگجا-چونگ‌تونگ (황자총통/黃字銃筒)
* بیئول‌هوانگجا-چونگ‌تونگ (별황자총통)

**هونگ‌ای‌پائو** () توپی بلند بود که در سال ۱۶۳۰ هنگامی که فرستاده‌ای به دربار سلسلهٔ مینگ اعزام شد، مجموعه‌ای از نمونه‌های این توپ را به چوسان آورد. در جریان تهاجم بیونگ‌جا هوران، دژ نام هان سن سونگ توسط سلسلهٔ چینگ که هونگ‌ای‌پائو را از مینگ به دست آورده بود، مورد حمله قرار گرفت. سپس در دههٔ ۱۶۵۰ با کمک هلندیان هندریک هامل و یان یانس ولتفره تولید جدی آن آغاز شد. این توپ در حملهٔ فرانسه به کره در ۱۸۶۶، لشکرکشی ایالات متحده به کره در ۱۸۷۱ و حادثه جزیره کانگوا در ۲۰ سپتامبر ۱۸۷۵ به کار رفت.

خمپاره‌اندازهای به‌کاررفته در این دوره:
* بیئول‌ده-وان‌گو (별대완구)
* ده-وان‌گو (대완구/大碗口)
* جونگ-وان‌گو (중완구/中碗口)

منابع مکتوب این دوره عبارت‌اند از: شین‌گی بیگیئول (신기비결) در ۱۶۰۳، هواگی دوگام اویگیه (화기도감의궤) در ۱۶۱۵ و هواپوشیک اون‌هه (화포식언해) در ۱۶۳۵.

### اواخر چوسان (اواسط تا پایان سدهٔ نوزدهم)

منابع مکتوب این دوره از یونگ‌وون پیل‌بی (융원필비) در ۱۸۱۳ و هون‌گوک شینجو گون‌گی دوسئول (훈국신조군기도설) در ۱۸۶۷ به دست آمده‌اند.
* **هونگ‌ای‌پائو** — همچنان در بهره‌گیری بود.
* **بولانگ‌گی** — توپ گردان ته‌پر.
* **ته‌پو** — توپ سرپر برنزی ساخته‌شده در ۱۸۷۴ با کالیبر ۱۰۰ میلی‌متر.
* **جونگ‌پو** — توپ سرپر برنزی ساخته‌شده در ۱۸۷۴ با کالیبر ۱۲۰ میلی‌متر.
* **سوپو** — توپ سرپر برنزی ساخته‌شده در ۱۸۷۴ با کالیبر ۸۴ میلی‌متر.

## شیوهٔ کاربرد و پرتابه‌ها

یکی از روش‌های ویژهٔ پُرکردن توپ‌های کره‌ای (و تا اندازه‌ای چینی) بهره‌گیری از یک بلوک چوبی (گیئونگ‌موک) و مقداری کاغذ به‌عنوان لَختَک بود. این کار برد، قدرت و احتمالاً دقت را افزایش می‌داد. سپس ساچمه‌های آهنی (جولان‌هوان) و ماسه به‌طور متناوب روی آن ریخته می‌شد و سرانجام گلوله‌ای سربی‌پوش بارگذاری می‌شد.

گلوله‌های سنگی (دان‌سئوک) یا آهنی (چئول‌تانجا) و ساچمه‌های آهنی (گاه همراه با تیر) به کار می‌رفتند، اما پیکان چوبی بزرگ با باله‌های آهنی (چرمی برای انواع کوچک‌تر) و سرِ آهنی ترجیح داده می‌شد. این پیکان‌ها دقت بیشتری داشتند. در آزمایش‌های شلیک در سئول مشاهده شد که پیکان‌ها تا بخش باله‌هایشان در زمین فرومی‌رفتند. هنگامی که آکادمی نیروی دریایی کره یک شلیک آزمایشی از چئونجا-چونگ‌تونگ انجام داد، پرتابه ۴۰۰ متر پرواز کرد و ۸۰ سانتی‌متر در دیوار گرانیتی نفوذ کرد.

خمپاره‌اندازها برای محاصره به کار می‌رفتند و گلوله‌های سنگی یا بمب‌های انفجاری به نام بیگیئوک‌جین‌چئول‌لوئه (비격진천뢰/飛擊震天雷) شلیک می‌کردند. همچون خمپاره‌انداز کوهورن، این سلاح به فتیلهٔ زمانی بدوی مجهز بود؛ فتیله هنگام شلیک روشن می‌شد و پس از مدت معینی پس از برخورد با زمین منفجر می‌شد.

## جستارهای وابسته
* هواچا
* پانوکسون
* حادثه جزیره کانگوا

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* ویدئوی شلیک سونگجا چونگ‌تونگ در یوتیوب
* جنگ‌افزارهای پرتابی در پژوهشکدهٔ ملی تاریخ کره

رده:توپ (جنگ‌افزار)
رده:سلاح‌های گرم اولیه
رده:راکت‌ها و موشک‌ها