پنجشنبه مردگان

**پنجشنبه مردگان** ( به  یا *خمیس الاموات)* که به **پنج شنبه الاسرار** نیز معروف است ( به  ) ، یا **پنجشنبه تخم‌مرغ‌ها** ،  یک روز عید مشترک بین مسیحیان و مسلمانان در شام است.  این روز بین یکشنبه‌های عید پاک سنت‌های مسیحی کاتولیک و ارتدکس شرقی قرار می‌گیرد. این روزی است که در آن به ارواح مردگان ادای احترام می‌شود. این روز که در بین زنان منطقه محبوب است،  فرهنگ مشترک بین مسیحیان عرب و مسلمانان را برجسته می‌کند. 

## نمای کلی
در کتاب «آیین‌های تولد، ازدواج، مرگ و مناسبت‌های وابسته در میان قوم سامی نوشته جولیان مورگنسترن در سال ۱۹۶۶، از پنج‌شنبه مردگان به عنوان روزی همگانی برای زیارت قبور یاد شده است. در این روز، مردم شهرها بیش از همه در این آیین مشارکت داشتند، پس از آن روستاییان (فلاحین) و سپس بادیه‌نشینان (بدویان). زنان معمولاً پیش از طلوع آفتاب به گورستان می‌رفتند تا برای درگذشتگان دعا کنند و نان‌های حلقه‌ای به نام کعک الاصفر («نان زرد») و نیز میوه خشک میان فقیران، کودکان و خویشاوندان پخش می‌کردند. کودکان نیز تخم‌مرغ‌های رنگ‌شده‌ای، غالباً به رنگ زرد، دریافت می‌کردند.

اشتراک این آیین میان مسیحیان و مسلمانان به قرن دوازدهم میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که گفته می‌شود صلاح‌الدین ایوبی مسلمانان را تشویق کرد تا برای تقویت مدارا و همزیستی دینی در منطقه، برخی از آیین‌های مسیحیان را نیز برگزینند. به گفته‌ی پژوهشگر اَن فولر، این رسم بازتاب‌دهنده‌ی «باوری کهن در خاور نزدیک است مبنی بر اینکه زندگان و مردگان، هر دو، اعضای یک جامعه واحدند.»

سلیم تماری روز پنج‌شنبه مردگان را سه روز پیش از یکشنبه عید پاک (که با پنجشنبه فرمان هم‌زمان است) و روز بعد از چهارشنبه ایوب (به عربی: أربعاء أيوب) قرار می‌دهد، که جشنی نیمه‌مذهبی برای دهقانان مسلمان است و آیین‌هایی در کنار دریا را شامل می‌شود.

در نامه‌هایی که سرلشکر سر چارلز وارن در سال ۱۹۰۱ هنگام اقامت در فلسطین نوشته بود، او اشاره می‌کند که این روز «در بهار، حدود عید پاک یونانی» برگزار می‌شود و پایان هفت پنج‌شنبه پیاپی ناله و عزاداری برای مردگان را نشان می‌دهد. مقاله‌ای در سال ۱۹۴۸ در *نشریه جامعه شرق‌شناسی فلسطین* زمان برگزاری این روز را چهارده روز پیش از جمعه نیک کلیسای شرقی ذکر می‌کند. این مقاله بیان می‌کند که روز مزبور، روزی مهم و محبوب در میان زنان است و می‌نویسد: «دیدار از مردگان در بیشتر موارد بسیار سطحی است و در واقع، زمان بیشتر به خوش‌گذرانی در جمع سپری می‌شود.» مورگنسترن نیز به حمل تخم‌مرغ‌های رنگ‌شده توسط زنان اورشلیم در بازدیدهای عصرگاهی‌شان از گورستان‌ها در روز پنج‌شنبه مردگان اشاره می‌کند و می‌نویسد که این روز بخشی از *جمعه‌الاموات* («هفته مردگان») به شمار می‌رفته است.

در سخنرانی‌ای که فردریک جونز بلیس، باستان‌شناس و محقق نامدار آمریکایی، در سال ۱۹۱۲ دربارهٔ آیین‌ها و باورهای مذهبی در سرزمین‌های سوریه و فلسطین ایراد کرد، او به یکی از رسوم جالب و کمتر شناخته‌شده در میان مسلمانان آن نواحی اشاره نمود؛ رسمی که به «پنج‌شنبهٔ مردگان» شهرت دارد. بلیس توضیح داد که این روز بخشی از آیین‌های سوگواری و یادبود درگذشتگان است و خانواده‌ها رسم دارند در هر پنج‌شنبه پس از مرگ عزیزشان، و سپس در سالگرد درگذشت او که مصادف با پنج‌شنبهٔ مردگان است، از گورستان دیدن کنند و بر مزار او دعا بخوانند. همچنین در گزارش‌های قدیمی‌تر، از جمله در «بیانیهٔ سه‌ماههٔ صندوق اکتشاف فلسطین» در سال‌های ۱۸۹۲ تا ۱۸۹۳، آمده است که خانوادهٔ متوفی معمولاً از همان روزهای نخست پس از مرگ، در کنار مقبرهٔ او به نیازمندان خوراک و نذری می‌دهند. این بخش از آیین، که در زبان محلی به عنوان «رحمی» یا «رحمت» شناخته می‌شود، نشانه‌ای از طلب آمرزش و بخشش الهی برای روح درگذشته به‌شمار می‌رود. بنا بر این گزارش‌ها، سنت اطعام فقرا معمولاً تا فرارسیدن نخستین پنج‌شنبهٔ مردگان پس از وفات ادامه می‌یابد، و سپس در همان روز با گردهمایی خانواده، دعا، خیرات و یادبود رسمی‌تر پایان می‌گیرد.

در کتاب *بُعریج، چهره‌ای از یک روستای مسلمان لبنانی* (۱۹۶۱)، فولر از «پنج‌شنبه مردگان» به‌عنوان یکی از مجموعه آیین‌های بهاری در آن‌جا یاد می‌کند که پیش از آن «پنج‌شنبه حیوانات» و «پنج‌شنبه گیاهان» برگزار می‌شود و پس از آن «پنج‌شنبه پرش» قرار دارد.

## امروز
امروزه مراسم یادبود این روز در سراسر منطقه کمتر برگزار می‌شود، اگرچه کیک‌های نان مهر شده همچنان در پنجشنبه و دوشنبه پس از مرگ یکی از اعضای خانواده و در طول عید پاک توزیع می‌شوند. 

در روزگار کنونی، آیین‌های گسترده و سنتی مربوط به «پنج‌شنبهٔ مردگان» در بسیاری از نقاط منطقه رو به فراموشی نهاده و تنها در برخی روستاها و خانواده‌های پایبند به سنت، به‌صورت محدود برگزار می‌شود. با این حال، برخی عناصر نمادین این رسم همچنان در فرهنگ عامه باقی مانده‌اند. یکی از این جلوه‌ها، تهیه و توزیع «کیک‌های نان مُهرشده» است؛ نان‌هایی که معمولاً با نقوش صلیب یا طرح‌های مذهبی تزئین می‌شوند و جنبه‌ای آیینی دارند. این نان‌ها نه‌تنها در پنج‌شنبه و دوشنبهٔ پس از درگذشت یکی از اعضای خانواده، بلکه در ایام عید پاک نیز میان بستگان، همسایگان و نیازمندان توزیع می‌شوند. استمرار این سنت کوچک، یادآور پیوند دیرینه میان آیین‌های سوگواری، نذر و ایمان دینی در فرهنگ‌های کهن مشرق‌زمین است.

## جستارهای وابسته

* روز مردگان

## منابع

رده:مناسبت‌های آوریل
رده:مناسبت‌های مارس
رده:تعطیلات بر مبنای تاریخ روز عید پاک
رده:جشنواره‌ها در سوریه
رده:فرهنگ در لبنان
رده:تعطیلات عمومی در فلسطین
رده:فرهنگ سرزمین فلسطین
رده:شام (سرزمین)
رده:مناسبت‌های مردگان