الگوهای دین‌داری

**الگوهای دینداری** ()، یا نظریهٔ **الگوهای واگرای دینداری (DMR)** ، می‌کوشد توضیح دهد که ادیان چگونه پدید می‌آیند، منتقل می‌شوند و دگرگون می‌گردند. این نظریه نخستین‌بار توسط انسان‌شناس هاروی وایت‌هاوس و در پیِ پژوهش‌های مردم‌نگارانهٔ او در پاپوآ گینه نو تدوین شد. بر پایهٔ این نظریه، ادیان گرایش دارند پیرامون دو الگوی واگرا ــ که *تصویری* (*imagistic*) و *اعتقادی* یا «آموزه‌ای» (*doctrinal*) نامیده می‌شوند ــ همگرا شوند؛ الگوهایی که تمایز اصلی‌شان در شیوه‌های آیینی است. الگوی *تصویری* با آیین‌هایی کم‌بسامد، با برانگیختگی هیجانی بالا (مانند آیین‌های تشرف) مشخص می‌شود و با گروه‌های دینی کوچک‌مقیاس و انحصاری مرتبط است. در مقابل، الگوی *اعتقادی* با آیین‌هایی پربسامد و با برانگیختگی هیجانی پایین (مانند تلاوت روزانهٔ متون مقدس) شناخته می‌شود و با جوامع بزرگ و فراگیر، همچون ادیان بزرگ جهان، پیوند دارد.

این نظریه بر آن است که این الگوهای متفاوت آیینی، انتقال سنت‌های دینی را از راه بهره‌گیری از فرایندهای بنیادین حافظه تسهیل می‌کنند. آیین‌های تصویری هیجان را به‌شدت برمی‌انگیزند و حافظه‌هایی زنده، شبیه به فلاش‌بالب و حافظه رویدادی، پدیدمی‌آورند؛ درحالی‌که خصلت تکرارشوندهٔ آیین‌های اعتقادی سبب می‌شود تجربه‌ها در گذر زمان در حافظهٔ اجرایی و حافظه معنایی ذخیره شوند. صورت‌بندی‌های متأخرتر نظریه بر گونه‌های متفاوت انسجام گروهی تأکید می‌کنند: آیین‌های تصویری پیوندهای عاطفیِ شدید و رابطه‌محور با دیگر مشارکت‌کنندگان را تقویت می‌کنند، و آیین‌های اعتقادی پیوندهای رقیق‌تر و نوعی‌محور با جوامع بزرگ‌تر را.

نظریهٔ الگوهای واگرای دینداری به‌صورت تجربی با داده‌های ۶۴۵ آیین از پایگاه HRAF آزموده شد و خوشه‌بندی آیین‌ها پیرامون الگوهای تصویری و اعتقادی تأیید گردید. بررسی‌های مردم‌نگارانه و تاریخی عمدتاً مثبت بوده و باستان‌شناسان از آن برای توضیح گذار به تمدن‌های پیچیده‌تر استفاده کرده‌اند. تاریخ‌پژوهان و زیست‌شناسان نیز از الگوهای واگرای دینداری برای تبیین انشعاب فرقه‌ها و اصلاحات دینی بهره برده‌اند. با این حال، برخی پژوهشگران آن را از حیث نظری به چالش کشیده‌اند و برخی مردم‌نگاران و تاریخ‌پژوهان به‌خاطر تمایز بیش‌ازحد میان الگوهای تصویری و اعتقادی مورد انتقاد قرار داده‌اند.

گرچه نظریهٔ الگوهای واگرای دینداری از پژوهش بر گروه‌های دینی پدید آمده است، پژوهش‌های اخیرتر شواهدی یافته‌اند که پویایی‌های آیینیِ توصیف‌شده در آن، فراتر از قلمرو دین اعمال می‌شود؛ از جمله در میان هواداران فوتبال و شبه‌نظامیان مسلح، و بنابراین ممکن است به‌عنوان نظریه‌ای کلی‌تر دربارهٔ آیین و انسجام اجتماعی عمل کند.

## الگوی تصویری
الگوی تصویری دینداری شامل آیین‌های جمعی است که کم‌بسامد و بسیار هیجانی‌اند. نمونه‌هایی از این نوع آیین‌ها شامل آیین‌های گوناگون تشرف و مناسک گذار می‌شود. خصلت اغلب ناخوشایند و بسیار هیجانی این نوع آیین‌ها، سامانهٔ حافظه رویدادی را فعال می‌سازد و به‌تبع آن، حافظه‌های حافظه خودزندگی‌نامه‌ای دقیق پدیدمی‌آورد. این آیین‌های ناخوشایند می‌توانند شکلی افراطی از انسجام با گروه ایجاد کنند که به آن [آمیختگی هویتی]] (هم‌ذوب‌شدگی هویت) گفته می‌شود.الگوهای واگرای دینداری فرض می‌کند که آمیختگی با دیگر اعضای گروه، فرد را به انجام اشکال افراطی نوع‌دوستی محدود (به‌ویژه هنگامی‌که گروه تهدید شود) وادارد. بنابراین، الگوی تصویری دینداری هنگامی غالب می‌شود که بقای گروه به سطوحی بسیار بالای انسجام وابسته باشد.

## الگوی اعتقادی
الگوی اعتقادی یا آموزه‌ای دینداری به آیین‌های جمعی‌ای اشاره دارد که پربسامد، معمولاً روتین‌شده و هیجان نسبتاً کمی برمی‌انگیزند. نمونه‌هایی از این نوع آیین‌های جمعی شامل عشای ربانی و ندای نماز می‌شود. به‌دلیل خصلت تکرارشوندهٔ این نوع آیین‌ها، سامانه‌های حافظه معنایی فعال می‌گردند و مانند سازمان‌دهی دیگر طرحواره (روان‌شناسی)ها و اسکریپت‌های دانش عمومی عمل می‌کنند. در تقابل با الگوی تصویری، این آیین‌های روتین‌شده تمایل دارند شناسایی گروهی کم‌هیجان‌تری پدیدآورند که اعتماد و همکاری را ترویج می‌دهد، اما نه فداکاری شدید خویش. الگوهای واگرای دینداری فرض می‌کند که گذار تاریخی از جوامع کوچک‌مقیاس به اختراع کشاورزی، نیاز به همکاری و هویت جمعی در مقیاس بزرگ را پدید آورد.

## جستارهای وابسته
* روان‌شناسی فرگشتی دین
* دین و سیاست

## منابع

رده:انسان‌شناسی روانشناختی
رده:روان‌شناسی اجتماعی
رده:مناسک دین