دره هزاره

**درهٔ هزاره** نام تاریخی منطقه‌ای است که امروزه به دو ولسوالی جداگانهٔ آبشار و دره در ولایت پنجشیر افغانستان تقسیم شده است.

این منطقه در گذشته، به‌دلیل حضور اقوام هزاره، به این نام شناخته می‌شد و در متون محلی و تاریخی با عنوان «درهٔ هزاره» یاد شده است.
بندانگشتی|250x250پیکسل|استاف سروان آبرام جارا از نیروی هوایی ایالات متحده، دره هزاره ولایت پنجشیر، افغانستان، در تاریخ ۳ ژانویه ۲۰۱۰

## موقعیت جغرافیایی
منطقهٔ مورد نظر در شرق افغانستان، در امتداد درهٔ زیبای پنجشیر قرار دارد و از نظر جغرافیایی بخشی از مناطق کوهستانی هندوکش به‌شمار می‌رود. دو ولسوالی فعلی، یعنی آبشار و دره، از مناطق شمالی درهٔ اصلی پنجشیر منشعب می‌شوند.

### همسایه‌ها
# از شمال به ولسوالی رُخه
# از جنوب به دره مرکزی پنجشیر
# از غرب به ولسوالی شُتل
# از شرق به ارتفاعات مرزی نورستان و بدخشان

### ویژگی جغرافیایی
# منطقه‌ای کوهستانی با دره‌های عمیق، چشمه‌های آب و مسیرهای باریک که در امتداد رودخانه پنجشیر جریان دارد.
# دسترسی سخت‌گذر، که سکونت تاریخی اقوام کوچ‌نشین از جمله هزاره‌ها را ممکن ساخته بود.

## پیشینه تاریخی
درهٔ هزاره نامی است که در برخی منابع تاریخی شفاهی، اسناد دوره عبدالرحمن خان، و در زبان مردم محل تا نیمهٔ قرن بیستم به کار می‌رفته است.

در دوره‌های بعد، به‌ویژه پس از جنگ‌های داخلی و تحولات سیاسی در قرن ۲۰، ساختار جمعیتی منطقه دگرگون شد و نام «درهٔ هزاره» نیز به‌تدریج از کاربرد رسمی خارج شد.
* **دوران پیش از اسلام:** هزاره‌های درهٔ هزاره از گذشته‌های دور، حتی پیش از اسلام، در این منطقه سکونت داشته‌اند. آثار باستانی مانند آتشگاه‌های «پی‌گرمک» و «پرستو» نشان‌دهندهٔ وجود تمدن‌های پیش از اسلامی در این منطقه است. در دهن همین آتشگاه «پی‌گرمک» یک «نده مزار» یا پیش مازار موجود است که متعلق به قبل از اسلام است.
* **دوران اسلامی:** با ورود اسلام، این جوامع به تدریج مسلمان شدند و اکنون پیرو مذهب سنی حنفی هستند. با آمدن اولادهٔ باباعلی از پشتهٔ قندهار به منطقهٔ درهٔ غار جهرعلی، این قوم به تدریج به دین مبین اسلام مشرف شدند.
* **دوره‌های تاریخی دیگر:** درهٔ هزاره در گذشته به نام «بنجار» یا «بنجور» یاد می‌شده است. به احتمال زیاد خانوادهٔ بنجور که یک حکومت مستقل در شمال و جنوب هندوکش تشکیل داده‌اند از همین منطقه باشد که در تاریخ سیستان گردیزی و طبری آمده است که آخرین شاه این سلسله هاشم بنجوری توسط یعقوب لیث صفاری سقوط داده می‌شود.

### مشارکت در تحولات سیاسی و نظامی
هزاره‌های درهٔ هزاره نقش فعالی در مقاومت‌های مردمی، به‌ویژه در دوران جهاد علیه شوروی، ایفا کرده‌اند. فرماندهانی مانند حیات‌الله خان شریفی از این منطقه برخاسته‌اند و در کنار احمدشاه مسعود در جبهه‌های مقاومت حضور داشته‌اند.

## روستاها
برخی از روستاها:دوست علی، جِهر علی، سنگی خان، بابا علی (مرکز)، قلعه تِری، پَرَنگال، شهر غلغله، گلاب خیل، قاش دَراز، قلندور، آستانه کلان، میچِت، جَر شخ، لاله‌خیل، خواجه غار

## تبدیل به ولسوالی
در دهه‌های اخیر، این منطقه به دو واحد اداری مستقل با نام‌های ولسوالی آبشار و ولسوالی دره تقسیم شد.

در تقسیمات رسمی دولت افغانستان (پس از ۲۰۰۵)، دیگر نام تاریخی «درهٔ هزاره» به‌کار نمی‌رود، اما همچنان در ذهن و گفتار مردم مسن‌تر باقی مانده است.

## بافت قومی و فرهنگی
- امروزه اکثریت ساکنان این ولسوالی‌ها از قوم هزاره و تاجیک هستند، ولی نشانه‌هایی از حضور پیشین هزاره‌ها، مانند نام روستاها، روایت‌ها و برخی ساختارهای اجتماعی هنوز وجود دارد.

برخی نام‌های قدیمی قریه‌ها نیز با حضور هزاره‌ها ارتباط داده می‌شود.

## مطالعه بشتر
هزاره‌های ولایت پنجشیر همه در مناطق «رخه» و «درهٔ هزاره» زندگی می‌کنند که طوایف جهرعلی، بابه علی، سنگی خان، گلاب خیل، مهرعلی و دوست علی را شامل می‌شوند و در همسایگی ولایت لغمان قرار دارند. هزاره‌های مربوط به طایفه سنگی خان از شاخه‌ای «*طایفه کوچک*» در درهٔ ترکمن و وند است٬که در ولسوالی سرخ پارسا ولایت پروان نیز زندگی می‌کنند و باهم ارتباط خونی مشترک دارند.

هزاره‌های دره تا قبل از انقلاب خویشتن را پنجشیری نه بلکه هزاره یاد می‌کردند؛ زیرا دره پنجشیر یا دره «پنجهیر» از حصهٔ «دو آب» به پائین که فعلاً همین قسمت دو آب را «مرز» می‌گویند قرار دارد و از «مرز» به بالا درهٔ دست چپ آن را که به امتداد شرق موقعیت دارد را به نام «جهرآبه» یا «چهارپایه» یا «چهار قریه» یاد می‌کنند٫ متون قدیم جغرافیایی این حرف را اثبات کرده است. دره ای که به طرف جنوب شرق امتداد دارد از دو بخش تشکیل شده یکی به نام «دره هزاره» و دیگری به نام «درهٔ عبدالله خیل» و در مجموع این دره به نام «بنجار» یا «بنجور» یاد شده است. به احتمال زیاد خانواده بنجور که یک حکومت مستقل درشمال و جنوب هندوکش تشکیل داده‌اند از همین منطقه باشد که در تاریخ «**سیستان**» «**گردیزی**» و «**طبری**» آمده است که آخرین شاه این سلسله «**هاشم_بنجوری**» توسط یعقوب‌لیث صفاری سقوط داده می‌شود.

هزاره‌ها قبل از اسلام در این دره زندگی می‌کردند و اکثریت آنان پیرو مذهب زردشت بودند که همین حالا آثار آتشگاه‌های اجداد هزاره‌ها به نام های «پی گرمک» و «پرستو» در دره هزاره موجود است. در دهن همین آتشگاه «پی گرمک» یک «َنده مزار» یا پیش مازار موجود است که متعلق به قبل مغاره بسیار بزرگ به نام «**چهل دختران**» قرار دارد. با آمدن اولادهٔ باباعلی یعنی همان باباولی از پشتهٔ قندهار در منطقه دره غار جهر علی، این قوم به تدریج به دین مبین اسلام مشرف می‌شوند.

در پنجشیر اقوام هزارهٔ جهرعلی هزارهٔ دوستی یا دوست علی٫قوم سنگی خان و قوم گلاب خیلی و… زندگی می‌کنند و هزاره‌های شاخص دره‌ای هزاره در قدیم دولت علی، سنگی خان، باقرشاه میرهزار، قوچقار، َآتم و… نام داشتند.

«ُورو» که بین خنجان الی دوشی موقعیت دارد دوستی‌ها از قوم دوست علی یک ایل بزرگ از هزاره‌ها می‌باشد. تعداد زیادی از ایل دوستی در منطقه پراچغان نورستان و تعدادی از هزاره‌های ایل دوستی و همچنان هزاره‌های پراچغانی شش هزار خانوار در منطقه کشم بدخشان زندگی می‌کنند. حدودن هزاره‌های مربوط قوم لاله خیل با هزاره‌های قندک و جلمیش از یک طایفه می‌باشند.

هزاره‌های گلاب خیل از مهاجرین هزاره‌های قندهار می‌باشند که تعداد زیادی از همین طایفه در پراچغان نورستان زندگی می‌کنند. یک طایفه بسیار بزرگ از هزاره‌های پنجشیر که در درهٔ تول دریک دامنه ای وسیع چهار قریه زندگی می‌کنند، هزاره‌های تولی می‌باشند. یک طایفه دیگر از هزاره‌های پنجشیر مسمی به درویش نونهال، سالهاست که لهجهٔ هزارگی را از دست داده و به لهجه تاجکی سخن می‌گویند و بیشتر خود را تاجک می‌دانند تا هزاره.

شاخهٔ دیگری از هزاره‌های قدیم در پنجشیر وجود داشته به نام کاکه خیل که اینان بیشتر متعلق به دربار بوده و در دربارهای شاهان زمان شان کار می‌کردند که در منطقه می‌چید یا مهشید کنونی زندگی می‌کنند. در دره هزاره دو منطقه به نام می‌چید یاد می‌شود یکی در بین هزاره‌های دوستی و دیگری در جهرایلی. هزاره جهرایلی که در کاتب‌های دولتی آن را به غلط جهر علی ثبت کرده‌اند، اصلاً از ایل بیگ تن درهُ لیان از مربوطات ولسوالی خنجان می‌باشند. خود بیگ تن از اولاده‌های «توبهَ تی» می‌باشد. توبه تی جد اعلای هزاره‌های کرمعلی نیکَ پی و شیخ علی می‌باشد. نام‌های مناطقی در دره هزاره ثابت می‌کند که ساکنان این منطقه هزاره‌های می‌باشندً مثلاً اورکَه پاینده بیگ، اورکه لال بیگ که اورکه در گویش هزارگی خانه‌های کوچک ایلاق را گویند و بیگ لقب خان و بزرگان هزاره می‌باشد. قوبی، یک واژه سوچه هزارگی است که به معنی چشمهٔ بغل کوه می‌باشد.

بزرگان نامدار قوم بابه ایلی که به غلط باب علی نوشته شده است: نشاط شاه و قلندرشاه و ایمل شاه و غلام شاه و بهلول شاه سپه میرزا احمد خان پدر سپه سالار حسین خان و صفدر علی خان بوده که در واقع مسئولیت خوانسالاری دربار امیر دوست محمد خان را برعهده داشت.

سپهسالار حسین علی خان و نایب سالار صفدر علی که هردو از جنرالان نامدار هزاره‌های پنجشیر در دورهٔ امیر شیر علی خان بوده‌اند.

یکی از زن‌های امیر شیر علی خان از هزاره‌های دره هزاره و سپه سالار حسین خان بود. درواقع شهزاده عبدالله پسر امیر شیرعلی خان خواهرزادهٔ هزاره‌های پنجشیر بود که درباریان پشتون این شهزاده را زهر داده می‌کشند. یک تن از هزاره‌های مشهور دره هزاره جنرال نیاز محمد هزاره می‌باشد که فاتح نورستان بود.

نام این سرداران در کتابهای پادشاهان متأخر افغانستان و مشاهیر پنجشیر نیز آمده است.

شخصیت‌های نامدار مردم سنگی خان: ارباب میرهزار، باقرشاه میرهزار، باتورفرهاد، شاه بدل نام داشتند که از آثار بجامانده میرهزارها دو اوتهُ پور (اوته پور به معنی برج کوچک نگهبانی) باقی مانده است.

## جستارهای وابسته
* هزاره‌های پنجشیر
* هزارستان
* ولایت پنجشیر
* ولسوالی آبشار
* ولسوالی دره

## منابع
* **نقشه‌های تاریخی افغانستان (قبل از ۱۹۵۰)** برخی نقشه‌های قدیمی، عنوان «Hazara Dara» یا «Darrah Hazara» را در پنجشیر ثبت کرده‌اند.
* سید عسکر موسوی – «هزاره‌ها در تاریخ معاصر افغانستان» اشاره به پراکندگی تاریخی هزاره‌ها در مناطق شمال‌شرق افغانستان، از جمله مناطق پنجشیر.
* Raphael Lefevre – "Afghanistan: **Demographics and Power Structures**» بررسی ساختار قومی ولایت‌های مختلف افغانستان، همراه با یادداشت‌هایی دربارهٔ مناطق مورد اختلاف هویتی.
* **دکتر علی‌رضا فرقانی** – مقالات منتشرشده دربارهٔ جغرافیای سیاسی ولایت‌های کوهستانی افغانستان تحلیل‌های تاریخی از تقسیمات اداری و مهاجرت‌های قومی.
* **پروژه فرهنگ شفاهی هزاره‌ها** – بنیاد فرهنگی میراث هزاره (Hazara Oral History Project) روایت‌های مستند از ساکنان قدیمی بامیان، پروان و پنجشیر دربارهٔ سکونت تاریخی هزاره‌ها.
* **Afghanistan Research and Evaluation Unit** (AREU) گزارش‌های مردم‌شناسی از ولایت پنجشیر و تحلیل تغییرات جمعیتی.
* **اسناد تاریخی دوره عبدالرحمن خان** به‌ویژه گزارش‌هایی دربارهٔ سرکوب و کوچ اجباری هزاره‌ها به شمال و شرق کشور.
* مصاحبه‌های میدانی با سالمندان مناطق آبشار و دره، ۱۳۹۸
* اسناد اداره احصائیه مرکزی افغانستان، پیش از سال ۱۳۵۷
* پژوهش‌های تاریخی دربارهٔ اقوام مهاجر در ولایت پروان و پنجشیر
* گزارش‌های محلی ثبت‌نشده دربارهٔ تواریخ شفاهی هزارستان

## پانویس

رده:تاریخ افغانستان
رده:مناطق مسکونی در افغانستان
رده:هزارستان