ولیعهد (اصطلاح)

[جایگزین=Photo of both sides of a silver coin with Arabic inscriptions|بندانگشتی|280x280پیکسل|[درهم نقره ای که در سال ۸۱۷ میلادی در اصفهان ضرب شد و از مأمون به عنوان خلیفه و علی الرضا به عنوان وارث () نام برد.]]
***ولیعهد*** () اصطلاحی عربی و اسلامی برای نامیدن وارث تعیین‌شده یک حاکم یا ولیعهد است.

## منشأ عنوان
این عنوان در اوایل خلافت ظهور کرد و می‌توان ریشه آن را حداقل به  رساند. خود این عنوان مبهم است، زیرا اصطلاح ولیخودش هم می‌تواند به معنی «دارنده» یا «جانشین» باشد، و دامنه دقیق عهد (پیمان) نامشخص است: می‌توان آن را به عنوان پیمان خدا با بشریت به‌طور کلی، با خلیفه قبلی یا با جامعه مسلمانان تفسیر کرد.  خلفای اموی (۶۶۱–۷۵۰) مطمئناً تفسیری مطلق‌گرایانه‌تر را ترجیح می‌دادند، که در آن ادعا می‌کردند از طریق جایگاه خود به عنوان وارثان محمد، مستقیماً از جانب خدا مأموریتی دریافت می‌کنند. تا دهه ۷۴۰، اصطلاح  () یا حتی عبارت متفاوت ولی عهد مسلمین و مسلمات («جانشین پیمان مردان و زنان مسلمان») در موارد زیر به کار می‌رود: یا به معنای بیعت مسلمانان با وارث تعیین‌شده، یا به معنای جانشینی وارث در پیمان با جامعه مسلمانان.  این اصطلاح در زمان اولین خلفای عباسی (۷۵۰–۱۲۵۸) به عنوان معمول وارث خلافت تثبیت شد. 

## تمرین نامگذاری
ریشه این رسم به پیش از اسلام و در میان انتخاب جانشین در قبایل عرب برمی‌گردد. در دوره اسلامی در زمان ابوبکر، این رسم باستانی مشروعیت جدیدی یافت. خلیفه اول، ابوبکر، جانشین خود، خلیفه عمر، را معرفی کرد. عمر نیز به نوبه خود بعداً گروهی از مسلمانان برجسته را برای انتخاب یکی از میان خود به عنوان جانشین خود معرفی کرد.  انتخاب وارث توسط اولین خلیفه اموی، معاویه اول، که پسر خود، یزید اول، را انتخاب کرد، بر اساس ارث تعیین شد. اصل ارث پس از آن رواج یافت. اگرچه گاهی یک برادر می‌توانست به جای نفر قبلی انتخاب شود یا چندین پسر به عنوان وارث اول و دوم معرفی شوند؛ اگرچه معمولاً این رسم منجر به اختلافات جانشینی می‌شد.  در فقه اهل سنت ، انتخاب جانشین و عمل تعیین، حق مطلق خلیفه یا حاکم است. بیعت با وارث جدید، جایگاه او را تأیید می‌کرد، اما پیش‌نیاز مشروعیت او نبود. 

این انتصاب از طریق وصیت‌نامه (عهد) آشکار می‌شد. در دوره امویان، این امر نسبتاً غیررسمی بود و اغلب تعیین جانشین تنها بعد از مرگ خلیفه وقت علنی می‌شد.  در دوره عباسیان، این موضوع رسمی و پیچیده شد و مستلزم مراسم ویژه‌ای بود که در آن جانشین جدید از درباریان نیز بیعت می‌گرفت.  پس از آن، او نشان و نام سلطنتی خود را دریافت کرد که با آن در نماز جمعه، روی پرچم‌ها و سکه‌ها، در کنار خلیفه، نامگذاری می‌شد.  اگر جانشین هنوز به سن قانونی نرسیده بود، یک معلم خصوصی برای او تعیین می‌شد و بعداً برای کسب تجربه به حکومت بر یک استان فرستاده می‌شد.  در اوایل دوره عباسیان، جانشینان در زمان غیبت خلفا از بغداد به عنوان نایب‌السلطنه خدمت می‌کردند. 

## استفاده بعدی
این عنوان را چندین دولت اسلامی قرون وسطایی، مانند خلافت فاطمی، امپراتوری سلجوقی، سلسله آل بویه، مصر مملوک و حکومت اندلس استفاده می‌کردند.  به‌طور منحصر به فرد، در سال ۱۰۱۳، خلیفه فاطمی الحاکم، که مقام امام شاخه اسماعیلی اسلام را هم برای خود قائل بود، جانشینی خود را به دو بخش تقسیم کرد: پسر عمویش عبدالرحیم بن الیاس به عنوان ولی عهد مسلمین و وارث خلافت منصوب شد، در حالی که پسر عموی دیگرش، ابوهاشم العباس بن شعیب، با عنوان ولی عهد مؤمنین وارث امامت اسماعیلی تعیین شد و بدین ترتیب حکومت دولت فاطمی را از دین تاکنون رسمی اسماعیلیه جدا کرد.  پس از قتل الحاکم در سال ۱۰۲۱، هر دو وارث به حاشیه رانده شدند و جانشینی هر دو مقام در شخص پسر الحاکم، الظاهر، ادغام شد. 

در دوران مدرن، این اصطلاح برای ولیعهدهای چندین کشور، مانند ایران قاجاری و پهلوی، عربستان سعودی، اردن، قطر و بحرین، احیا شد. 

## جستارهای وابسته
* ولیعهد
* شاهزاده

## منابع

## منابع
* 
* 
* 
رده:دولت بنی‌امیه
رده:دولت خلافت عباسی
رده:واژه‌ها و عبارت‌های عربی
رده:ولیعهدها