جنگ داخلی افغانستان (۱۲۴۲–۱۲۴۷ خورشیدی)

**جنگ داخلی افغانستان در سال‌های ۱۲۴۲ تا ۱۲۴۷ خورشیدی**، یک جنگ داخلی در افغانستان بود که از ۱۹ خرداد ۱۲۴۲ تا ۳۰ مرداد ۱۲۴۷ خورشیدی به طول انجامید. این جنگ در نتیجه مرگ دوست‌محمد خان در ۱۹ خرداد ۱۲۴۲ خورشیدی و کشمکش‌های بعدی برای قدرت بین پسران او آغاز شد. دوست‌محمد در نیمه دوم سلطنت خود قدرت را در داخل خانواده نزدیکش تثبیت کرد. پسران او به عنوان والیان ولایات منصوب شدند و عملاً به‌طور خودمختار از حکومت مرکزی عمل می‌کردند. این امر ناگزیر منجر به درگیری پسران او برای کنترل پس از مرگش شد.

پسر دوست‌محمد، شیرعلی خان، ابتدا به کابل رسید و به عنوان امیر بر تخت نشست. با این حال، برادر ناتنی او، محمد افضل خان (که در آن زمان به عنوان والی ترکستان افغانستان خدمت می‌کرد) و محمد اعظم خان علیه او توطئه کرده و قصد داشتند خودشان تخت را تصاحب کنند. در بهار ۱۲۴۳ خورشیدی، شیرعلی خان از مکاتبات اعظم خان و افضل خان مطلع شد و برای مقابله با هر دو به سمت شمال لشکر کشید. اعظم خان در خوست شکست خورد و به هند فرار کرد، اما شیرعلی خان پس از نبردی در باجگاه در اواخر بهار ۱۲۴۳ خورشیدی، نظر خود را تغییر داد و اختلافش را با افضل خان حل و فصل کرد.

با این حال، با برنامه‌ریزی عبدالرحمن خان، پسر افضل خان، برای سرنگونی شیرعلی خان، چشم‌انداز صلح از بین رفت. افضل زندانی شد و عبدالرحمن برای فرار از سرنوشت مشابه به بخارا گریخت. در ۱۲۴۴ خورشیدی، شیرعلی خان برای شکست دادن برادر تنی شورشی خود، محمد امین خان، به سوی قندهار حرکت کرد. اگرچه او شورش را درهم شکست و توانست محمد امین خان را بکشد، اما پسر و وارث شیرعلی نیز کشته شد، که بر سلامت روان او تأثیر گذاشت و منجر به کناره‌گیری وی شد. نیروهای افضل خان از این فرصت استفاده کردند تا نیروهای شیرعلی خان را در بهار ۱۲۴۵ خورشیدی شکست داده و کابل را تصرف کنند. شیرعلی خان به شکست خوردن ادامه داد، اگرچه با پیوستن والی جدید ترکستان افغانستان و پسر وزیر اکبر خان، فیض‌محمد خان، به او، موفقیت‌هایی به دست آورد.

در شهریور ۱۲۴۶ خورشیدی، فیض‌محمد خان در نزدیکی جبل‌السراج شکست خورد و در میانه نبرد بر اثر اصابت گلوله توپ درگذشت. با این حال، اندکی پس از این، افضل خان تسلیم وبا شد، و در نتیجه عبدالرحمن خان و اعظم خان بر سر جانشینی درگیر شدند. این امر به شیرعلی خان فرصت داد تا تاج و تخت را پس بگیرد. او طرحی را توسعه داد: حاکمان محلی ترکستان تا حد امکان در برابر عبدالرحمن خان مقاومت کنند، در حالی که او قندهار را بازپس گیرد و به سمت کابل لشکر بکشد. طرح او موفق شد و در اردیبهشت ۱۲۴۷ خورشیدی ارتش‌های شیرعلی خان پیروزمندانه وارد قندهار شدند، در حالی که عبدالرحمن خان در محاصره میمنه گیر کرده بود. از آنجا سقوط اعظم خان سریع بود. ارتش‌های او درهم شکسته شدند و شیرعلی خان در ۱۷ شهریور ۱۲۴۷ خورشیدی پیروزمندانه وارد کابل شد. اعظم خان به ایران گریخت و در آنجا درگذشت، در حالی که عبدالرحمن خان به سمرقند گریخت و تا جنگ دوم افغان و انگلیس در تبعید در آنجا زندگی کرد.

در طول جنگ، قبیله‌های درانی هلمند در کنار شیرعلی خان جنگیدند.

## جنگ داخلی
در ۱۹ خرداد ۱۲۴۲ خورشیدی، دوست‌محمد خان ۱۲ روز پس از تصرف هرات درگذشت. درست قبل از مرگش، او یک دستار بر سر شیرعلی خان گذاشت و او را «شیر علی» نامید. با این حال، برادران شیرعلی خان با جانشینی او مخالفت کردند. گزارش شده است که حتی قبل از دفن دوست‌محمد خان، برادر کوچک‌تر شیرعلی خان، محمد اسلم خان، قصد داشت او را با تپانچه بکشد. محمد افضل خان مانع از اجرای این ترور توسط اسلم خان شد، اما او نقشه‌های خود را برای جلوگیری از رسیدن شیرعلی خان به سلطنت کشید.

شیرعلی خان سه روز را در عزای پدرش سپری کرد، پیش از آن که در ۲۲ خرداد ۱۲۴۲ خورشیدی در مسجد جامع هرات بر تخت بنشیند. اعظم خان از مردم در مسجد سوگند وفاداری به شیرعلی خان گرفت. با این حال، او به افضل خان در بلخ نامه نوشت و از او التماس کرد که به سمت کابل لشکر بکشد و قبل از رسیدن شیرعلی خان شهر را تصرف کند.

### شورش در ترکستان افغانستان
محمد افضل خان با به سلطنت رسیدن شیرعلی خان مخالفت کرد و از حاکمان محلی ازبک منطقه کمک خواست. در تیر ۱۲۴۲ خورشیدی، او به آن‌ها قول خودمختاری داد در ازای حمایت از لشکرکشی او به پایتخت افغانستان. با این حال، او برای مدت طولانی والی ترکستان افغانستان بود و در واقع محرک اصلی در نابودی خانات ازبک منطقه بود. در نتیجه، حاکمان محلی شورش کردند و عمدتاً در طول جنگ از شیرعلی خان حمایت کردند.

#### وقایع در چهار ولایت
حسین خان مینگ، حاکم میمنه، به شیرعلی خان پیوست و شروع به حمله به پادگان‌های اطراف خیرآباد و دولت‌آباد کرد. او توسط امیر بخارا، مظفر خان، تشویق شد، که قول داد ارتش بخارا از آمودریا عبور کرده و منطقه را از دست افغان‌ها آزاد کند. با این حال، در همان زمان، افضل خان سفرایی را به بخارا فرستاد تا در مورد کمک احتمالی برای هدف او مذاکره کنند. در اوایل مرداد ۱۲۴۲ خورشیدی، بخارایی‌ها فرستاده خود را به تخته پل فرستادند تا در مورد اتحاد گفتگو کنند. با این حال، مذاکرات شکست خورد و افضل خان به دلیل شورش‌های گسترده در منطقه، از جمله شورش پادگان خان‌آباد، از وعده خود برای خودمختاری صرف نظر کرد. طبق سراج‌التواریخ، پادگان به سمت در خانه عبدالرحمن خان سنگ پرتاب کرد و دارایی‌های شهر را غارت کرد و تنها با رسیدن نیروهای عبدالرحمن خان به شهر سرکوب شد.

افضل خان، غضنفر خان، حاکم اندخوی را مجبور کرد تا به لشکرکشی علیه میمنه بپیوندد، که باعث اختلال در مسیرهای کاروان‌ها با بخارا شد. با این حال، با وجود درگیری بین نیروهای افغان و میمنگی، هیچ‌یک از طرفین نتوانستند برتری کسب کنند. افضل خان شروع به از دست دادن بخش زیادی از قلمرو در چهار ولایت کرد. فیض‌محمد خان و محمد زمان خان، فرماندهان شبرغان و سرپل، به ترتیب به شیرعلی خان پیوستند. اندکی پس از آن، غضنفر خان اندخوی استقلال خود را اعلام کرد و پادگان افغان را از شهر اخراج کرد. افضل خان مجبور شد تمام نیروها را به آقچه فراخوانده و از بلخ در برابر حملات ازبک‌ها دفاع کند. او به زودی با شورشی در قطغن روبرو شد.

#### شورش قطغنی و فتح بدخشان
میر اتالیق قندوز، که مدتی در تبعید بود، جنگ داخلی را فرصتی برای بازپس‌گیری قطغن از تسلط افغان‌ها دید. در حالی که شیرعلی خان هنوز در هرات بود، میر اتالیق پسرش، سلطان مراد را به منطقه فرستاد تا نارضایتی را دامن بزند. عبدالرحمن خان ۳ هنگ پیاده‌نظام، ۱۰۰۰ سواره‌نظام، ۱۲ توپ صحرایی و ۲۰۰۰ خاسادار را به رهبری محمد عالم خان و غلام محمد خان برای سرکوب شورش فرستاد. محمد عالم خان جلوتر حرکت کرد و قبل از بقیه ارتش به نهرین رسید. با این حال، او و ۲۰۰ سواره‌اش وارد کمین شدند. ۲۰۰۰ سواره‌نظام ازبک به سمت او یورش بردند. سواره‌نظام محمد عالم خان او را ترک کردند تا اینکه تنها ۲۰ نفر برایش باقی ماند و همه آن‌ها توسط شمشیرهای ازبک قتل‌عام شدند. آن‌ها تلاش کردند سر محمد عالم خان را تصرف کنند اما به دلیل رسیدن ارتش اصلی افغان، ۳۰۰ تلفات متحمل شدند.

روز بعد، افغان‌ها در میدان با ۴۰٬۰۰۰ سرباز قطغنی روبرو شدند. نبرد تلخ تا شب ادامه یافت و نیروهای افغان تاکتیک بریتانیایی مربع پیاده‌نظام را به کار گرفتند و به نیروهای قطغنی آسیب جدی وارد کردند. در نتیجه، ۱۰٬۰۰۰ قطغنی کشته یا زخمی شدند در حالی که تنها ۲۱ افغان (محمد عالم خان و همراهانش) کشته و ۱۰ نفر زخمی شدند. نبرد نهرین شورش را درهم شکست و مردم محلی مجبور به تسلیم شدند. سلطان مراد با ۶۰۰۰ مرد (که ۳۰۰۰ نفر از آن‌ها توسط میرهای بدخشان برای کمک به او فرستاده شده بودند) فرار کرد و ۳۰۰۰ سرباز قطغنی توسط افغان‌ها اسیر شدند. افضل خان منطقه را ۱۲ لَک (۱٫۲ میلیون) روپیه جریمه کرد. برخی از بقایای بدخشانی شورشی خود را به عنوان بازرگان درآوردند و تلفاتی را به اردوگاه افغان وارد کردند. با این حال، آن‌ها در نهایت با به توپ بسته شدن اعدام شدند. سراج‌التواریخ آن‌ها را به دزدی متهم می‌کند، اما به گفته لی، به احتمال زیاد آن‌ها رهبران چریکی شورش بودند.

۲۰ روز پس از اعدام، جهاندار خان بدخشان از دستگیری آن‌ها مطلع شد و فرستاده‌ای را برای درخواست آزادی آن‌ها فرستاد. با این حال، فرستاده با خشونت به بدخشان بازگردانده شد. عبدالرحمن خان ۳۶۰۰ پیاده‌نظام و ۳۰۰۰ سواره‌نظام را علیه جهاندار خان فرستاد، ابتدا به تالقان رسید و سپس شهر فرخار را تصرف کرد. جهاندار خان برای تبدیل کردن میرنشین به تحت‌الحمایه بخارا درخواست کمک از بخارا کرده بود، اما به او اطلاع داده شد که بدخشان در حوزه نفوذ کابل است و باید تسلیم آن‌ها شود، اگرچه اگر توسط کابل مورد ظلم قرار گیرند، دولت بخارا مداخله خواهد کرد. جهاندار خان مجبور به تسلیم شد و باید به افغان‌ها باج می‌پرداخت تا از سرنوشت میر اتالیق دوری کند.

در نهایت، در شهریور ۱۲۴۲ خورشیدی، افضل خان مجبور شد تسلیم شیرعلی خان شود، زیرا از دست دادن چهار ولایت واقعیت وضعیت را نشان داد. او مجبور شد خطبه بخواند و سکه‌ها را به نام شیرعلی خان ضرب کند.

### لشکرکشی شیرعلی خان به کابل
شیرعلی خان چند ماه در هرات ماند و سپس به سمت کابل حرکت کرد و پسرش، محمد یعقوب خان را به عنوان والی هرات منصوب کرد. محمد اعظم خان، که از امیر ناراضی بود، اردوگاه او را ترک کرد و به سمت کابل حرکت کرد؛ سرانجام به برکی راجان در ولسوالی لوگر رسید. محمدعلی خان، والی کابل، نیروهایی را برای دستگیری او فرستاد. با تغییر وفاداری جمعیت لوگر، اعظم خان به جاگیر خود (شامل ولسوالی‌های خوست، زرمت و کرم) عقب‌نشینی کرد. سربازانی که به دنبال اعظم خان فرستاده شده بودند تا دستورات بعدی در لوگر ماندند.

محمد اسلم خان نیز از همراهان سلطنتی جدا شد زیرا قصد داشت به جاگیر خود در هزاره‌جات بازنشسته شود. با این حال، او در راه رهگیری و دستگیر شد و نزد امیر آورده شد. شیرعلی خان ابتدا او را سرزنش کرد، اما به زودی او را بخشید و امتیازاتش را بازگرداند. پس از چهار روز محمد اسلم خان فرار کرد و به برادرش سردار محمد حسین خان پیوست.

محمد امین خان، برادر ناتنی امیر و والی قندهار نیز از شیرعلی خان ناراضی بود. امیر گروهی از مردان با نفوذ را فرستاد تا امین خان را متقاعد کنند که حکومت امیر را بپذیرد. این مأموریت ناموفق بود و امین خان دستورات مخفیانه‌ای داد که هر کسی در طول جاده قندهار-کابل که در حال دادن آذوقه به همراهان امیر دستگیر شود، مجازات شود. این اقدام تنها منجر به غارت مزارع توسط شیرعلی خان تا غزنی شد. در حالی که در غزنی بود، نامه‌ای از محمد اعظم خان دریافت کرد که در آن به خاطر رفتار خود عذرخواهی کرده بود. امیر مایل بود او را شخصاً ببیند و به زرمت رفت، پس از آن اعظم خان موافقت کرد که اگر برخی از بزرگان به ملاقات اعظم خان بیایند، او را ملاقات کند. شیرعلی خان با درخواست او موافقت کرد و اعظم خان با احترام شایسته پذیرفته شد.

شیرعلی خان به او گفت: «*تو اولین کسی بودی که با من بیعت کردی و همه مردم را به انجام همین کار فراخواندی. اکنون، تو اولین کسی هستی که مرا ترک می‌کنی. اگر آرزوی جلوس بر تخت را داری، خوش آمدی و من به عنوان برادری وفادار و مطیع به تو خدمت خواهم کرد؛ در غیر این صورت باید به عنوان یک برادر در اداره امور به من کمک کنی.*» اعظم خان به خاطر خطاهای خود عذرخواهی کرد و قول داد پس از ۳ ماه به همراهان امیر بپیوندد. او همچنین پسرش، محمد سرور خان، را به عنوان گروگان داد. با حل و فصل امور در منطقه، شیرعلی خان به سمت کابل حرکت کرد و وارد شهر شد.

در همین حال، اسلم خان به جاگیر خود در هزاره‌جات رفته بود. او به زودی متوجه شد که یکی از هنگ‌هایش، متشکل از ۸۰۰ نفر، تحت فرماندهی نجم‌الدین ولسوالی بامیان را غارت کرده و او را ترک کرده و به سمت کابل رفته‌اند. برادرش، محمد حسن خان، به او توصیه کرد که تسلیم امیر شود و اسلم خان به این شرط موافقت کرد که حسن خان از طرف او با امیر مذاکره کند. شیرعلی خان از مصالحه امتناع ورزید و دو هنگ باقیمانده در منطقه اسلم خان را ترک کردند. بدتر از آن برای اسلم خان، هزاره‌ها علیه او شورش کردند و او را مجبور کردند تا از افضل خان کمک بخواهد. افضل خان ۱۰۰۰ نفر را برای محافظت از اسلم خان و خانواده‌اش فرستاد و اجازه داد آن‌ها به ترکستان منتقل شوند. اگرچه عبدالرحمن خان به اسلم خان بی‌اعتماد بود و آرزو داشت او را رفته ببیند، اما افضل خان شکایات او را به این بهانه که او به پناهندگی آمده است و بیرون راندن او ناعادلانه است، خاموش کرد.

در حدود زمان شورش سلطان محمد خان مهمند، عطا محمد خان نَجیل شورش کرد و سنگر خود را تقویت کرد. سردار محمدعلی خان، پسر شیرعلی خان و والی جلال‌آباد، نیروهایی را به لغمان فرستاد. آن‌ها قلعه را ویران کرده و عطا محمد خان را دستگیر کردند.

### شورش افضالی و نبرد باجگاه
تسلیم شدن افضل خان به شیرعلی خان سرانجام، اگرچه موقتی، صلح را در زمستان ۱۲۴۲–۴۳ خورشیدی به ولایت بازگرداند. شایعات همچنان در جریان بود که افضل خان پس از پایان عید فطر و نوروز به سمت کابل لشکر خواهد کشید. در اواخر بهمن ۱۲۴۲ خورشیدی، هنگامی که نیروهای بخارا شاهزاده‌نشین کولاب را فتح کردند، افضل خان به دلیل حملات قبلی کولابی‌ها به قطغن به ارتش بخارا کمک کرد و در عوض تسلیم میر اتالیق را دریافت کرد، که یک سال قبل هنگام سرکوب شورش قطغن به آنجا فرار کرده بود.

تا اسفند ۱۲۴۲ خورشیدی، رابطه بین افضل خان و شیرعلی خان سرانجام منفجر شد. امیر از مکاتبات بین افضل خان و اعظم خان مطلع شد، که شامل یادداشت‌هایی از اعظم خان بود که افضل خان را به تصاحب تاج و تخت ترغیب می‌کرد، و نامه‌ای از افضل خان مبنی بر اینکه او قصد دارد حدود ۴ اردیبهشت به سمت کابل لشکر بکشد. شیرعلی خان توطئه‌گران را دستگیر کرد و در ۱ فروردین، کنفرانسی با نزدیک‌ترین مشاوران خود در مورد کارهایی که باید با شاهزادگان افغان شورشی انجام دهد، برگزار کرد. روز بعد در ۲ فروردین، شیرعلی خان پسرش محمدعلی خان را از جلال‌آباد فرستاد تا به باجگاه حمله کند و به محمد یعقوب خان دستور داد تا اگر افضل خان قصد حمله به منطقه را داشت، با او مقابله کند. شیرعلی خان همچنین به حاکمان بومی ترکستان افغانستان قول خودمختاری داد تا از هدف او حمایت کنند و ایشان اوراق را فرستاد تا تبلیغات ضد افضالی را در ولایت گسترش دهد.

هنگامی که محمد افضل خان از تصمیم شیرعلی خان مطلع شد، نام خود را در خطبه گنجاند و برای تقویت باجگاه به سمت آنجا لشکر کشید. او همچنین سعی کرد با وعده‌های خودمختاری خود با تبلیغات ایشان اوراق مقابله کند، با این حال به دلیل نقش او در فتح منطقه توسط افغان‌ها، ادعاهای او واقعی تلقی نشد. این و این واقعیت که مخالفت با شیرعلی خان در سراسر کشور پراکنده بود، به امیر اجازه داد تا دشمنان خود را تقسیم و فتح کند.

در کرم، نیروهای امیر به آن ولسوالی حمله کرده و آن را اشغال کردند و اعظم خان را مجبور کردند به هند فرار کند. محمدعلی خان، پسر امیر، بدون مقاومت به سمت بامیان لشکر کشید. با حرکت او، اعضای خانواده سلطنتی وفاداری خود را به او تغییر دادند، مانند سردار ولی محمد (که فرمانده پادگان تخته پل بود). هنگامی که به سیغان رسید، موضع دفاعی در جنوب گردنه باجگاه گرفت تا منتظر نیروهای کمکی بماند. ارتش بلخ با دیدن نیروهای خود قوی‌تر، شروع به حمله به اردوگاه او کردند. این حملات مردان او را تحریک کرد و آن‌ها محمدعلی خان را مجبور کردند تا به آن‌ها اجازه تلافی بدهد.

در ۲۷ اردیبهشت ۱۲۴۳ خورشیدی، محمدعلی خان حمله‌ای را علیه ارتش بلخ در باجگاه آغاز کرد. نیروهای او از ارتفاعات اطراف دشمن بالا رفتند و آن‌ها را در حالی که هنوز خواب بودند غافلگیر کرده و با توپخانه بمباران کردند. نایب غلام احمد خان، که فرمانده ارتش بلخ بود، از کشتار فرار کرد. افضل خان، که صداها را در ادامه جاده شنید، مردانی را برای کمک به پیشروان ویران شده فرستاد. با این حال، آن‌ها نتوانستند پیشاهنگان را جلوتر بفرستند و مستقیماً به سمت یک کمین حرکت کردند. توپخانه محمدعلی خان آن‌ها را بمباران کرد، و تعداد کمی زنده ماندند. افضل خان، با درک اینکه تمام امید از دست رفته است، ارتش خود را به سمت دوآب عقب‌نشینی داد. محمدعلی خان پیروزی در باجگاه را به پدرش گزارش داد و ۵۱ گلوله توپ در کابل به رسم قدردانی از خدمات او شلیک شد. پنج روز بعد او به سمت روی، یک پایگاه باقیمانده از ارتش بلخ، لشکر کشید و آن‌ها را نابود کرد. رهبران محلی، مانند سلطان مراد قندوز و حکیم خان شبرغان، برای تسلیم آمدند.

## جستارهای وابسته
* جنگ داخلی افغانستان (۱۳۰۷–۱۳۰۸ خورشیدی)

## پانویس

رده:دودمان بارکزایی
رده:امارت افغانستان
رده:جنگ‌های افغانستان