شرور (رمان)

***شرور: زندگی و زمانهٔ جادوگرِ شرورِ غرب*** (به انگلیسی: *Wicked: The Life and Times of the Wicked Witch of the West*) رمانی فانتزیِ تاریک از نویسندهٔ آمریکایی، گرگوری مگوایر است که در سال ۱۹۹۵ منتشر شد و تصویرسازی‌های آن را داگلاس اسمیت انجام داده است. این کتاب نخستین اثر از مجموعهٔ *The Wicked Years* به‌شمار می‌رود و پس از آن *Son of a Witch* (سپتامبر ۲۰۰۵)، *A Lion Among Men* (اکتبر ۲۰۰۸) و *Out of Oz* (نوامبر ۲۰۱۱) منتشر شدند.

*شرور* بازآفرینی‌ای بدبینانه و بزرگسالانه از شخصیت‌ها و جهانِ «اُز» است؛ جهانی که ال. فرانک بام در رمان کودکانهٔ ۱۹۰۰ خود، جادوگر شهر از (رمان)، و دنباله‌های آن ساخت و نسخهٔ سینمایی ۱۹۳۹ نیز به شهرتش افزود. رمان به‌صورت زندگی‌نامه‌ای داستانی از «جادوگر شرور غرب» روایت می‌شود که در اینجا نام او «الفابا تروپ» است. کتاب الفابا را از تولد تا طرد اجتماعی، سال‌های مدرسه/دانشگاه، رادیکال‌شدن و روزهای پایانی زندگی‌اش دنبال می‌کند. مگوایر شخصیتِ سنتاً شرور را در نوری همدلانه نشان می‌دهد و از مسیر او برای کاوش مسئلهٔ شر و بحث «سرشت در برابر پرورش» بهره می‌گیرد؛ همچنین به مضامینی چون تروریسم، تبلیغات و معنای وجودی می‌پردازد.

در سال ۲۰۰۳، این رمان به‌طور آزادانه به‌صورت موزیکالِ برادوی *Wicked* اقتباس شد؛ سپس همان موزیکال به یک فیلم بلندِ دو قسمتی اقتباس گردید که فیلم نخست در نوامبر ۲۰۲۴ و فیلم دوم در نوامبر ۲۰۲۵ اکران شد.

## پیش‌زمینه
مگوایر در اوایل دههٔ ۱۹۹۰، هنگامی که در لندن زندگی می‌کرد، به تأمل دربارهٔ ماهیت شر پرداخت. او متوجه شد که با وجود آنکه مسئلهٔ شر از منظرهای گوناگون بررسی شده، این دیدگاه‌ها به‌ندرت در کنار هم تلفیق و جمع‌بندی شده‌اند. او از خود پرسید آیا کافی است کسی را شرور بخوانند تا به «پیشگوییِ خودمحقق‌شونده» بدل شود یا نه.

اگر همه همیشه با یک نام بد صدایت کنند، چه‌قدر از آن را درونی می‌کنی؟ چه‌قدر ممکن است بگویی، باشد، ادامه دهید؛ من همان چیزی می‌شوم که شما می‌گویید، چون اصلاً توان تغییر دادن ذهن شما را ندارم، پس چرا زحمت بکشم. بر اساس معیارهای چه کسی باید زندگی کنم؟



او همچنین از قتل جیمز بولجر در سال ۱۹۹۳ الهام گرفت؛ رخدادی که در آن هم قربانی و هم عاملان، کودک بودند.

همه می‌پرسیدند: چطور آن پسرها می‌توانستند آن‌قدر شرور باشند؟ آیا شرور به دنیا آمده بودند یا شرایطی بود که آن‌ها را به چنین رفتاری سوق داد؟ این ماجرا مرا دوباره به پرسش شر برگرداند؛ پرسشی که هر کسی را که کاتولیک بزرگ شده باشد آزار می‌دهد.



مگوایر تا آن زمان بیشتر به‌عنوان نویسندهٔ کودک شناخته می‌شد و برای نوشتن دربارهٔ شر راه مؤثری پیدا نمی‌کرد؛ زیرا به نظرش در ادبیات کودک شخصیت‌هایی «واقعاً شرور» وجود نداشت. او بعدها این لحظه را «یکی از بزرگ‌ترین مکاشفه‌های زندگی‌ام» توصیف کرد و گفت دریافت که شرورها در کتاب‌های کودک معمولاً به شکل تیپ‌های کلیشه‌ای و تک‌بُعدی نوشته می‌شوند تا واکنشی احساسی و سریع از خوانندگان خردسال بگیرند. او در پیِ این بود که دربارهٔ چه کسی بنویسد که ناگهان جادوگر شرور غرب را تصور کرد؛ همان‌طور که در فیلم ام‌جی‌ام توسط مارگارت همیلتون بازی می‌شد و جملهٔ نمادینش را می‌گفت: «I'll get you, my pretty, and your little dog too!»

مگوایر شیفتگی مادام‌العمر به *The Wizard of Oz* داشت؛ هم رمان اصلیِ باوم و هم فیلمی که هر سال در پخش سالانه‌اش تماشا می‌کرد.
او تصمیم گرفت داستان زندگی جادوگر شرور را در مقیاسی بزرگ و با پیام‌های اخلاقی گسترده، مشابه رمان‌های چارلز دیکنز روایت کند.

## خلاصهٔ داستان
در سرزمین اُز، همسرِ یک واعظِ دوره‌گرد، ملِنا تروپ، دختری به دنیا می‌آورد: الفابا. الفابا پوست سبز، دندان‌های تیز، خلق‌وخویی خشن و ترسی از آب دارد. داستان کودکی دشوار او را شرح می‌دهد و سپس با پرش به آینده نشان می‌دهد که الفابا در دانشگاه شیز کنار هم‌اتاقیِ جاه‌طلبش گالیندا زندگی می‌کند؛ کسی که سرنوشتش این است که به گلیندا تبدیل شود.

در شیز، این دو دختر درمی‌یابند که اُز سرشار از تنش‌های سیاسی است. مدیر مدرسه و قدرت‌گردانِ پشت‌پرده در سیاست اُزی، مادام موریبل، پیشنهاد می‌کند الفابا و گلیندا از پشت صحنه برای او کار کنند تا به تثبیت وضعیت سیاسی در اُز کمک شود. الفابا و گلیندا که اقدام مستقیم‌تر را ترجیح می‌دهند، به شهر زمردین سفر می‌کنند، جادوگر را می‌بینند و خواستهٔ خود را مطرح می‌کنند. وقتی جادوگر نگرانی‌های آنان را نادیده می‌گیرد، الفابا خودش دست‌به‌کار می‌شود. او پنهان می‌شود و به یک گروه تروریستیِ زیرزمینی می‌پیوندد که از شهر زمردین فعالیت می‌کند.

پنج سال بعد، الفابا دوباره با هم‌کلاسی سابقش، شاهزاده فییرو، که اکنون ازدواج کرده و سه فرزند دارد، ارتباط برقرار می‌کند و این دو رابطه‌ای پنهانی آغاز می‌کنند. در حالی که الفابا می‌کوشد مادام موریبل را ترور کند، فییرو در مخفیگاه الفابا گیر می‌افتد و توسط نیروی پلیس مخفی جادوگر دستگیر می‌شود. الفابا که خود را مقصرِ دستگیریِ او می‌داند، به یک صومعه پناه می‌برد.

هفت سال بعد، او برای به‌دست آوردن بخشش به قلعهٔ کیامو کو نزد خانوادهٔ فییرو می‌رود. او پسری به نام لییر را نیز با خود می‌برد؛ پسرش از فییرو. خانوادهٔ فییرو اجازه می‌دهند مهمانشان باشد، اما همسرِ فییرو، ساریما، حاضر نیست عذرخواهی او را بشنود. در آنجا، الفابا کتاب «گریمِری» را پیدا می‌کند؛ کتابی از افسون‌ها و جادو، و شروع به مطالعهٔ جادوگری می‌کند و به عنوان یک جادوگر شهرت می‌یابد.

پدرِ الفابا از او می‌خواهد به خواهرش، نساروز، کمک کند؛ کسی که او هم جادوگر شده و جایگاه موروثی الفابا را به عنوان حاکمِ مانچکین‌لند تصاحب کرده است. الفابا که از تبدیل شدن به مهرهٔ بازیِ دیگران خسته است و علاقه‌ای هم به حکومت ندارد، از ادعای خود صرف‌نظر می‌کند. نساروز وعده می‌دهد کفش‌های نقره‌ایِ افسون‌شده‌اش را پس از مرگ به الفابا بدهد. وقتی الفابا به کیامو کو بازمی‌گردد، درمی‌یابد نیروهای جادوگر، خانوادهٔ فییرو را اسیر کرده‌اند.

هفت سال بعد، طوفانی به مانچکین‌لند می‌رسد و خانه‌ای روستایی را روی نساروز می‌اندازد و او را می‌کشد. مسافرانِ این خانه دختربچه‌ای به نام دوروتی گیل و سگ کوچک او، توتو، هستند. الفابا و گلیندا اندکی پس از مرگ نساروز، پس از سال‌ها برای نخستین بار دوباره همدیگر را می‌بینند. وقتی الفابا می‌فهمد گلیندا از ترسِ آنکه قدرت کفش‌ها جنگ داخلی در مانچکین‌لند را شعله‌ور کند، دوروتی را با کفش‌های نساروز فرستاده است، خشمگین می‌شود؛ زیرا آن کفش‌ها حقِ او بود. او می‌ترسد کفش‌ها به دست جادوگر بیفتد و جادوگر از آن‌ها برای پیشبرد قدرت و دستور کار سیاسی‌اش استفاده کند.

الفابا نزد جادوگر می‌رود تا در ازای گریمِری، آزادیِ خانوادهٔ فییرو را درخواست کند. جادوگر توضیح می‌دهد که همهٔ آنان را کشته است، جز دخترِ فییرو، نور، که او را به بردگی نگه داشته است. او می‌گوید از جهانی دیگر آمده است؛ همان جهانی که کتاب از آن آمده، و به قوانین اُز مقید نیست.

سپس الفابا نزد مادام موریبلِ سالخورده می‌رود تا تروری را که سال‌ها پیش ناکام گذاشته بود کامل کند، اما درمی‌یابد او فقط چند دقیقه پیش از رسیدن الفابا مُرده است. الفابا از «ساعتِ اژدهای زمان» می‌آموزد که جادوگر پدرِ زیستی اوست؛ و این یعنی الفابا فرزندِ دو جهانِ متفاوت است و بنابراین سرنوشتش این است که هرگز واقعاً به اُز تعلق نداشته باشد. او به کیامو کو بازمی‌گردد، جایی که لییر به او می‌گوید از سربازانِ مستقر در نزدیکی شنیده که جادوگر، دوروتی و همراهانش را مأمور کرده الفابا را بکشند.

وقتی دوروتی و دوستانش به کیامو کو می‌رسند، دوروتی به الفابا می‌گوید که گرچه جادوگر او را با دستور «کشتنِ جادوگر شرور غرب» فرستاده، اما خودش آمده تا بابت کشتنِ ناخواستهٔ نساروز عذرخواهی کند. الفابا از اینکه دوروتی درخواستِ بخششی را می‌کند که خودِ الفابا هرگز به دست نیاورده، خشمگین می‌شود. او جاروِ شعله‌ورِ خود را در هوا تکان می‌دهد و ناگهان دامنش آتش می‌گیرد. دوروتی برای نجات او سطلی آب رویش می‌ریزد، بی‌آنکه بداند الفابا به آب حساسیت دارد. آب او را ذوب می‌کند و از میان می‌برد.

دوروتی با یک بطری سبز نزد جادوگر بازمی‌گردد؛ بطری‌ای که جادوگر آن را همان معجونی می‌شناسد که سال‌ها پیش برای بیهوش‌کردنِ ملنا با دارو استفاده کرده بود. او با شتاب، چند ساعت پیش از آنکه کودتایی او را سرنگون و نابود کند، شهر زمردین را ترک می‌کند و به جهان خود بازمی‌گردد. کتاب با حاکم شدن آشوب سیاسی بر اُز پایان می‌یابد.

## شخصیت‌های اصلی
* **الفابا تروپ**: شخصیت اصلی کتاب. دختری با پوست سبز که بعدها به نام «جادوگر شرور غرب» شناخته می‌شود. در ادامهٔ کتاب آشکار می‌شود که او دخترِ جادوگر است. جادوگر شرور غرب در رمان‌های باوم نامی ندارد؛ مگوایر نام «الفابا» را از حروفِ اولِ نامِ باوم (LFB) گرفته است.
* **گالیندا آردوئنا آپلند** (بعدها **گلیندا**): هم‌اتاقیِ الفابا در دانشگاه شیز که سرانجام به «جادوگر نیکِ شمال» تبدیل می‌شود. او در ابتدا از الفابا بدش می‌آید، اما بعداً دوست نزدیک او می‌شود.
* **نساروز تروپ**: خواهرِ کوچک‌ترِ الفابا که در نهایت به نام «جادوگر شرور شرق» شناخته می‌شود. نساروز بدون دست به دنیا آمده است. او بسیار زیباست و بیش از الفابا محبوب است و همین باعث می‌شود الفابا نسبت به او رنجش داشته باشد.
* **فییرو تیگِلار**: شاهزاده (و بعدها رئیس قبیله) قبیلهٔ آرجیکی در وینکوس. او در شیز با الفابا آشنا می‌شود و بعدها، در حالی که الفابا در جنبش مقاومت علیه جادوگر اُز درگیر است، با او رابطه‌ای پنهانی برقرار می‌کند.
* **جادوگر شگفت‌انگیز اُز**: ضدقهرمانِ اصلی کتاب. انسانی که با بالنِ هوای گرم از زمین به اُز آمده است. او در آغاز در پیِ گریمِری بود، اما دریافت می‌تواند کودتایی را سامان دهد و قدرت را برای خود بردارد.
* **مادام موریبل**: مدیرِ «کِریج هال» در دانشگاه شیز و یک قدرت‌گردانِ پشت‌پرده در سیاست اُزی.
* **باک**: مانچکینی مهربان که در شیز با الفابا و گالیندا دوست می‌شود.
* **دکتر دیلاموند**: راهنمای الفابا و استاد محبوب او در شیز. بزی که بعدها در چارچوب کارزار جادوگر علیه «حیوانات» ترور می‌شود.
* **ملِنا تروپ**: مادرِ الفابا، نساروز و برادرشان شِل.
* **فرکسپارِ خداپرست**: همسرِ ملنا و واعظی دوره‌گرد.
* **شِل تروپ**: برادر کوچک‌ترِ الفابا و نساروز.

## درون‌مایه‌ها
### ماهیت شر
به گفتهٔ مگوایر، *ویکد* در اصل دربارهٔ همذات‌پنداری با کسی است که طرد شده است. روزنامهٔ *The Gazette* *ویکد* را «داستانی هشداردهنده... دربارهٔ این‌که وقتی ما به‌عنوان جامعه تصمیم می‌گیریم هر کسی را که با هنجار تفاوت دارد شرور بنامیم، چه رخ می‌دهد» توصیف کرد.

پیش از نوشتن *ویکد*، مگوایر به بررسی ماهیت شر از منظرِ کسی علاقه‌مند شد که «شرور» تلقی می‌شود. او اشاره کرد که باوم در نوشتن رمان اصلی عمداً از شخصیت‌های مرسومِ قصه‌های پریان پرهیز کرده بود، اما جادوگر شرور غرب تنها استثنا بود؛ شخصیتی که به شکل کلیشهٔ «جادوگرِ قلعه‌نشین» تصویر می‌شد و شرارت تنها ویژگی تعریف‌کنندهٔ او بود.
رمان این پرسش را مطرح می‌کند که آیا شر ذاتی است یا اکتسابی. الفابا با وجود آنکه از خانواده‌ای اشرافی است، طردشدهٔ اجتماعی باقی می‌ماند و همین باعث می‌شود از خود بپرسد واقعاً چه‌قدر بر زندگی‌اش کنترل دارد.

### تبلیغات و تروریسم
ربکا آنیون در نوشته‌ای برای *The American Experience*، *ویکد* را «تأملی ممتد دربارهٔ قدرت و سیاست» خواند.
مگوایر به شباهت میان واژهٔ «wicked» و «Hitler» اشاره کرده و گفته است که انتخاب این عنوان برای کتابش «تصادفی نیست». او به یاد می‌آورد که در سال ۱۹۹۱ تیتر روزنامه‌ای را خوانده بود که صدام حسین را با آدولف هیتلر مقایسه می‌کرد و از نزدیک، قدرت عاطفیِ تبلیغات را حس کرده بود.
مگوایر قصد داشت زبان و تبلیغاتی را بررسی کند که برای بسیجِ زورِ عریان علیه افراد یا اقلیت‌هایی به کار می‌رود که ممکن است مخالف جنگ بوده باشند.
در کتاب، یکی از محورهای اصلیِ دستور کارِ جادوگر، فرودست‌سازیِ «حیوانات» خردمند است و مادام موریبل این ایده را با نوعی شعر اخلاق‌گرایانه به نام «quell» ترویج می‌کند. الفابا فوراً تبلیغات را آن‌گونه که هست تشخیص می‌دهد.

*Tor* اشاره کرد که تروریسم، چه از سوی دولت و چه علیه دولت، در نیمهٔ دوم کتاب نقش پررنگی دارد. جادوگر نیروی پلیس مخفیِ شبیه اس‌اس به نام «Gale Force» دارد که برای اجرای برنامهٔ تمامیت‌خواهانه‌اش از خشونت استفاده می‌کند. الفابا نیز برای مقابله با آنان از تروریسم بهره می‌گیرد، هرچند از هدف گرفتن کودکان پرهیز می‌کند.

### هدف زندگی
مگوایر که کاتولیک است، راهبه‌هایی را به یاد می‌آورد که در مدارس کاتولیک دوران کودکی‌اش در آلبانیِ نیویورک تدریس می‌کردند. او حس هدفمندی و تعهد آنان را تحسین می‌کرد و می‌گفت صداقت و رازآمیزی‌شان باعث می‌شد در ذهن او شبیه جادوگرها باشند.
الفابا هدف خودش را به عنوان دانشجو در دانشگاه شیز پیدا می‌کند؛ جایی که قتلِ استاد محبوبش، دکتر دیلاموند، او را برمی‌انگیزد تا به آرمانِ حقوق «حیوانات» بپیوندد.
با پیشرفت داستان، او تعهدش به آرمانش را عمیق‌تر می‌کند و به خاطر باورهایش به تبعید سیاسی کشیده می‌شود.

## در قالب ادبیات بازنگرانه
*ویکد* در ظاهر، رمانی بازنگرانه و موازی برای *The Wonderful Wizard of Oz* است. *The Independent* آن را با *Wide Sargasso Sea* و *Wild Wood* مقایسه کرد و آن را بخشی از زیرژانری دانست که داستان‌های شناخته‌شده را دوباره روایت می‌کنند؛ هم در روحِ نقد و هم در قالبِ ادای احترام.
در حالی که نویسندگان پیشین چهارچوب اخلاقی موجودِ داستان‌های اُز را پذیرفته بودند، *ویکد* هم به نسخه‌های اصلی علاقه نشان می‌داد و هم هم‌زمان بنیان‌های آن‌ها را زیر سؤال می‌برد. مگوایر با شرحِ داستان زندگیِ یک شخصیتِ شرور، او را همدلانه نشان می‌دهد و به خواننده کمک می‌کند بفهمد چگونه «کودکی معصوم اگرچه سبز و گازگیر» می‌تواند به «تروریستی همچنان اخلاق‌گرا» بدل شود. او همچنین خودِ سرزمین اُز را دگرگون می‌کند و آنچه را جهانی بسته و محلی می‌دید، به جایی تبدیل می‌کند که گروه‌های مختلف و دستور کارهای سیاسی‌شان با هم تلاقی و هم‌پوشانی پیدا می‌کنند.

## بازخورد
*ویکد* عمدتاً نقدهای مثبتی دریافت کرد. *Publishers Weekly* آن را «تأملی خیال‌انگیز دربارهٔ خیر و شر، خدا و اختیار» خواند که «شوخ‌طبعیِ بازیگوشانه» را با «بدبینیِ تکان‌دهنده» در هم می‌آمیزد.
*Kirkus Reviews* آن را «نگاهی گیرا، خنده‌دار و نکته‌سنج به سرنوشت، مسئولیت فردی، و باورهایی که همیشه هم در تضاد نیستند: ایمان و جادو» توصیف کرد. *Library Journal* کتاب را به «خوانندگان خوبی که طنز دوست دارند و عاشق فانتزیِ بسیار خیال‌پرداز و زیرکانه‌اند» توصیه کرد. *Los Angeles Times* نیز *ویکد* را در کنار «رمان‌های فانتزیِ اندیشه‌محور» دیگری چون *Gormenghast* و *Dune* ستود.

*The New York Times* استثنای قابل‌توجهی بود و سیاست‌زدگیِ پررنگ و نسبی‌گراییِ اخلاقیِ رمان را نقد کرد. منتقد، میشیکو کاکوتانی، استدلال کرد مگوایر «احترام چندانی برای داستان اصلیِ باوم قائل نیست». به نظر او، *ویکد* «جهانِ سرزنده و خودانگیختهٔ فانتزی را به قلمرویی تمثیلی و عبوس تبدیل می‌کند که در آن همه‌چیز و همه‌کس با یک برچسبِ نامِ روز مشخص شده‌اند».

در سال ۲۰۰۵، ده سال پس از انتشار، *ویکد* به مدت ۲۶ هفته در فهرست پرفروش‌های *New York Times* حضور داشت.
این رمان از زمان انتشار در ۱۹۹۵ تاکنون پنج میلیون نسخه فروش داشته است.

## اقتباس‌ها

### موزیکال
شرور (موزیکال)
در سال ۲۰۰۳، رمان به‌صورت موزیکالِ برادوی *Wicked* اقتباس شد؛ با آهنگسازی/ترانه‌سراییِ استیون شوارتز و نمایش‌نامهٔ وینی هولزمن. این موزیکال توسط یونیورسال پیکچرز تهیه و به کارگردانی جو منتلو اجرا شد و طراحی حرکات/استیجینگ موسیقایی را وین سیلنتو انجام داد. پس از اجرای برادوی، تولیدهای طولانی‌مدتی در شیکاگو، سن‌فرانسیسکو و لس‌آنجلس در ایالات متحده و نیز در لندن، آلمان و ژاپن روی صحنه رفت. این اثر نامزد ده جایزهٔ تونی شد و سه جایزه را برد و با بیش از ۸٬۵۰۰ اجرا، چهارمین نمایشِ طولانی‌مدت تاریخ برادوی است. در تولید اصلی برادوی، ایدینا منزل نقش الفابا و کریستین چنووث نقش گلیندا را بازی کردند.

### برنامهٔ تلویزیونی تولیدنشده
در مصاحبه‌ای در سال ۲۰۰۹، مگوایر گفت حقوق ساخت یک اقتباس تلویزیونیِ مستقل و غیرموزیکال از *ویکد* را به ای‌بی‌سی فروخته است. این اثر قرار نبود بر اساس نمایش‌نامهٔ وینی هولزمن برای نسخهٔ موزیکال باشد.
در ۹ ژانویهٔ ۲۰۱۱، *Entertainment Weekly* گزارش داد که ای‌بی‌سی با سلما هایک و شرکت تولیدیِ او همکاری می‌کند تا مینی‌سریالی از *ویکد* بسازد که صرفاً بر پایهٔ رمانِ مگوایر باشد.
این مینی‌سریال هرگز وارد مرحلهٔ تولید نشد.

### فیلم‌ها
شرور (فیلم ۲۰۲۴) و شرور: برای همیشه
در سپتامبر ۲۰۱۰، *Filmshaft* گزارش داد که یونیورسال پیکچرز کار روی یک اقتباس سینمایی از موزیکال صحنه‌ای را آغاز کرده است.
در دسامبر ۲۰۱۲، پس از موفقیت *Les Misérables*،
مارک پلت، که از تهیه‌کنندگان نسخهٔ صحنه‌ای هم بود، اعلام کرد پروژهٔ فیلم جلو می‌رود،
و بعدها تأیید کرد فیلم برای اکران در ۲۰۱۶ هدف‌گذاری شده بود.
یونیورسال در ۲۰۱۶ اعلام کرد فیلم در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۱ در سینماها اکران می‌شود و استیون دالدری کارگردان آن خواهد بود.
پس از توقف تولید در جریان همه‌گیری ۲۰۲۰ ویروس کرونا،
دالدری به دلیل تداخل‌های زمانی از پروژه کنار رفت
و جان ام. چو جایگزین او شد.
سینتیا اریوو و آریانا گرانده به ترتیب برای نقش‌های الفابا و گالیندا انتخاب شدند و جاناتان بیلی نقش فییرو را بر عهده گرفت.

### رمان گرافیکی
در مارس ۲۰۲۵، ناشر William Morrow Paperbacks جلد نخستِ اقتباس رمان گرافیکیِ *ویکد* را با تصویرسازیِ اسکات همپتون منتشر کرد.

## پانویس

## پیوند به بیرون

* GregoryMaguire.com — وبگاه رسمی نویسنده (به همراه انجمن گفت‌وگو)
* اطلاعات ''Wicked'' (رمان) و ''Wicked'' (موزیکال) در وبگاه هواداران استیون شوارتز
* [راهنمای مطالعهٔ ''Wicked: The Life and Times of the Wicked Witch of the West''](http://www.bookrags.com/Wicked_(novel))

رده:رمان‌های آمریکایی ۱۹۹۵ (میلادی)
رده:رمان‌های خیال‌پردازی ۱۹۹۵ (میلادی)
رده:رمان‌های خیال‌پردازی ایالات متحده آمریکا
رده:رمان‌های آمریکایی مورد اقتباس در نمایشنامه‌ها
رده:رمان‌های خیال‌پردازانه تیره‌وتار
رده:کتاب‌های هارپرکالینز
رده:رمان‌ها درباره تجاوز جنسی
رده:ادبیات موازی
رده:جادوگر شهر از (فیلم)
رده:افسونگری در داستان‌های مکتوب