شرکت عمومی راه‌آهن عراق

**شرکت عمومی راه‌آهن عراق** (به عربی: ، به انگلیسی: ، کوتاه‌نوشت: IRR) شرکت ملی بهره‌برداری از راه‌آهن در عراق است. این شرکت دولتی با دفتر مرکزی در بغداد خدمات حمل‌ونقل مسافری و باری را در سراسر عراق ارائه می‌دهد. شبکه راه‌آهن عراق با درازای ۲۲۷۲ کیلومتر و عرض خط ۱۴۳۵ میلی‌متر (عرض استاندارد) گسترده شده و تنها ارتباط بین‌المللی ریلی آن از راه ایستگاه مرزی ربیعه با شبکه راه‌آهن سوریه برقرار است.

پیشینه راه‌آهن در عراق به دوران امپراتوری عثمانی بازمی‌گردد؛ نخستین بخش خط‌آهن در سال ۱۹۱۴ میان بغداد و سامرا گشایش یافت. این شرکت در دوره‌های گوناگون با نام‌های «راه‌آهن بین‌النهرین»، «راه‌آهن دولتی عراق» و سرانجام پس از انقلاب ۱۹۵۸ با نام «راه‌آهن جمهوری عراق» شناخته شده‌است. شبکه ریلی عراق در پی جنگ‌ها و ناآرامی‌های میان سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۳ آسیب‌های سنگینی دید، اما از سال ۲۰۰۷ بازسازی و بهره‌برداری دوباره از خطوط آغاز شد.

## پیشینه
### نخستین خطوط آهن در بین‌النهرین

نخستین خط ریلی در سرزمین‌های عراق کنونی، خط تراموای بغداد–کاظمین بود که در سال ۱۸۶۹ به دستور والی عثمانی مدحت‌پاشا راه‌اندازی شد و اسب‌ها واگن‌ها را می‌کشیدند؛ عراقی‌ها آن را «کاری» می‌نامیدند. خطی همانند نیز میان نجف و کوفه ساخته شد که سودی برابر ۱۰۰ درصد سرمایه نخستین خود به دست آورد.

در دوران عثمانی، آلمان امتیاز ساخت راه‌آهن بغداد را از دولت عثمانی دریافت کرد. این پروژه به چهار بخش تقسیم شده بود: قونیه–آدانا، آدانا–حلب، حلب–موصل و موصل–بغداد. نخستین بخش ساخته‌شده در خاک عراق، قطعه‌ای ۱۲۳ کیلومتری از راه‌آهن بغداد میان بغداد و سامرا بود که در سال ۱۹۱۴ گشایش یافت. گسترش این خط به سوی شمال از سامرا تا بایجی در دسامبر ۱۹۱۸ به بهره‌برداری رسید.

### دوره نظامی و مدنی بریتانیا
از سال ۱۹۱۶ به بعد، ارتش بریتانیا تجهیزات خط باریک (عرض یک متر) را از هند به جنوب بین‌النهرین آورد و چندین بخش خط‌آهن را برای پشتیبانی از عملیات نظامی خود در برابر عثمانی‌ها ساخت. مهم‌ترین بخش ساخته‌شده در این دوره، خط یک‌متری از بصره تا ناصریه بود که از نظر اهمیت در تلاش‌های بعدی برای ساخت شبکه ملی راه‌آهن نقش کلیدی داشت. اندکی پس از پایان جنگ جهانی اول، این خط از تقاطع اور در بیرون ناصریه به سوی شمال در دره فرات گسترش یافت و خط کامل بصره–بغداد در ۱۶ ژانویه ۱۹۲۰ گشایش یافت.

بخش مهم دیگری با عرض یک متر که در جنگ جهانی اول ساخته شد، خط بغداد به سوی شمال‌شرق تا مرز ایران بود. پس از جنگ، سر شرقی این خط به خانقین منحرف شد و خطی که در زمان جنگ از تقاطع جلولا به سوی شمال‌غرب ساخته شده بود، از کینگربان تا کرکوک در سال ۱۹۲۵ گسترش یافت.

در آوریل ۱۹۲۰، مقامات نظامی بریتانیا همه خطوط آهن را به یک اداره مدنی بریتانیایی به نام «راه‌آهن بین‌النهرین» (به انگلیسی: ) واگذار کردند.

### راه‌آهن دولتی عراق

در سال ۱۹۳۲ عراق از بریتانیا استقلال یافت. در مارس ۱۹۳۶ بریتانیا شرکت راه‌آهن بین‌النهرین را در برابر ۴۰۰ هزار دینار و شرایط دیگری به دولت عراق فروخت و نام شرکت به «راه‌آهن دولتی عراق» (به انگلیسی: ) دگرگون شد. تاریخ ۱۶ آوریل ۱۹۳۶ به عنوان روز راه‌آهن عراق شناخته شد و شرکت زیر نظر وزارت ارتباطات و کارهای عمومی قرار گرفت. در آن زمان شرکت دارای ۱۱۴ لوکوموتیو، ۸ دستگاه خودکشش، ۳۲۰ واگن مسافری و ۳۴۸۵ واگن باری بود.

کار بر روی گسترش راه‌آهن بغداد میان تل‌کوچک در مرز سوریه و بایجی از سر گرفته شد. پیوند با مرز سوریه در ژانویه ۱۹۳۹ تکمیل شد و کل مسیر در ۱۵ ژوئیه ۱۹۴۰ به بهره‌برداری رسید. در سال ۱۹۴۱ چندین لوکوموتیو بخار برای پوشش مسیر تاوروس اکسپرس میان بغداد و استانبول از راه تل‌کوچک به کار گرفته شد.

از سال ۱۹۴۱ به بعد، وزارت جنگ بریتانیا لوکوموتیوهایی از هند و لوکوموتیوهای نو از ایالات متحده آمریکا به عراق فرستاد و گسترش چشمگیری در شبکه ریلی به سوی ایران و خلیج فارس انجام شد.

در سال ۱۹۴۷ شرکت نفت عراق شعبه‌ای از خط‌آهن را در کرکوک گشود که از سال ۱۹۵۱ با لوکوموتیوهای هادزول کلارک بهره‌برداری می‌شد. خط تازه‌ای با عرض یک متر از کرکوک تا اربیل در سال ۱۹۴۹ گشایش یافت. در سال ۱۹۵۰ پلی مشترک برای جاده و راه‌آهن بر روی رود دجله در بغداد ساخته شد که سرانجام شبکه‌های خط باریک کرانه شرقی و غربی را به هم پیوند داد.

### راه‌آهن جمهوری عراق
در سال ۱۹۵۸ که پادشاهی هاشمی عراق سرنگون و جمهوری اعلام شد، نام شرکت به «راه‌آهن جمهوری عراق» (به انگلیسی: ) تغییر کرد. در سال ۱۹۶۱ شرکت آغاز به جایگزینی لوکوموتیوهای بخار با لوکوموتیوهای دیزلی کرد، هرچند تا سال ۱۹۷۲ برخی از انواع لوکوموتیوهای بخار هنوز در خدمت بودند.

در سال ۱۹۶۴ شرکت شبکه خط استاندارد خود را با خطی از بغداد تا بصره گسترش داد. حمل‌ونقل بار در همان سال و حمل‌ونقل مسافر در سال ۱۹۶۸ بر این خط آغاز شد. از آن پس خط از تقاطع شعیبه تا بندر ام‌القصر نیز کشیده شد.

## شبکه خطوط
شبکه راه‌آهن عراق از ربیعه در شمال تا موصل، بایجی و بغداد تا بصره کشیده شده و شاخه‌هایی از تقاطع شعیبه (نزدیک بصره) به بندرهای خورالزبیر و ام‌القصر، به سوی غرب از بغداد از راه رمادی و حقلانیه تا القائم و حسیبه، با شاخه‌ای از القائم تا اکشات، و از شرق به غرب از حقلانیه از راه بایجی تا کرکوک دارد.

### خط جنوبی
خط جنوبی که به خط راه‌آهن بغداد–بصره نیز شناخته می‌شود، تنها خط ریلی کاملاً فعال در عراق است. این خط با درازای ۵۵۰ کیلومتر تا ایستگاه بصره المعقل کشیده شده و شاخه‌هایی به کربلا و از تقاطع شعیبه به ام‌القصر دارد.

### خط شمالی
خط شمالی پایتخت بغداد را به شهر موصل در شمال و از آنجا به ایستگاه بین‌المللی ربیعه پیوند می‌دهد. این خط از سال ۲۰۱۷ در دست بازسازی است. قطار روزانه مسافری میان بغداد و سامرا و قطاری ویژه زائران در روزهای جمعه بر این خط فعال است.

### خط غربی
خط غربی بغداد را به روستای معدنی فسفات اکشات پیوند می‌دهد. میان سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۲۴ تنها بخش ۶۵ کیلومتری بغداد تا فلوجه فعال بود. در ۸ اکتبر ۲۰۲۴ ارتباط با بقیه خط پس از بازسازی از سر گرفته شد و در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۴ نخستین قطار پس از پانزده سال از رمادی به بغداد حرکت کرد.

### خط عرضی
این خط حدیثه را با اتصالی به خط غربی، از بایجی (جایی که به خط شمالی متصل می‌شود) تا کرکوک در شمال‌شرق عراق پیوند می‌دهد و تنها مسیر اصلی‌ای است که از بغداد نمی‌گذرد. هم‌اکنون تنها شاخه بایجی–فیلد برای حمل بار فعال است.

### خطوط متروکه
خط شرقی آخرین خط‌آهن عرض یک متر در عراق بود که بغداد، بعقوبه و کرکوک را به اربیل پیوند می‌داد. این خط میان سال‌های ۱۹۸۴ و ۱۹۸۸ بسته شد و شاخه‌ای نیز از تقاطع جلولا تا خانقین داشت. شماری از خطوط آهن باریک نیز در دوره جنگ جهانی اول و قیمومت بریتانیا در بین‌النهرین ساخته شده بود که بیشتر برای مقاصد جنگی و پشتیبانی لجستیکی با ریل‌های جابه‌جاشدنی به کار می‌رفت.

## پیامدهای جنگ ۲۰۰۳
شرکت راه‌آهن عراق در پی جنگ ۲۰۰۳ و غارت‌هایی که پس از آن رخ داد، آسیب‌های سنگینی دید. از مجموع ۴۱۰ لوکوموتیو شرکت تنها ۱۵۸ دستگاه قابل بهره‌برداری باقی ماند. ناامنی مداوم سبب شد شرکت در دوره‌هایی خدمات خود را به‌طور کامل متوقف کند. میان سال‌های ۱۹۸۰ و ۲۰۰۳ زیان‌های ناشی از جنگ و غارت در حدود یک میلیارد دلار آمریکا برآورد شده‌است.

از سال ۲۰۰۷ شرکت دوباره بهره‌برداری از خطوط میان‌استانی را آغاز کرد و خط بغداد–بصره به دلیل بهبود وضع امنیتی بازگشایی شد.

## خدمات مسافری

در اکتبر ۲۰۰۸ خدمات رفت‌وآمد شهری (با نام مترو بغداد) میان مرکز بغداد و محله جنوبی دوره بازگشایی شد. همچنین قطار شبانه‌ای میان بغداد و بصره و خدماتی به سامرا ویژه زائران در روزهای جمعه برقرار است. در مارس ۲۰۰۹ خدمات هفتگی بغداد–فلوجه آغاز شد. وزیر حمل‌ونقل عراق اعلام کرده‌است که برنامه‌ای برای گسترش شبکه ریلی از نزدیک به ۲۰۰۰ کیلومتر به حدود ۵۰۰۰ کیلومتر وجود دارد، هرچند محدودیت‌های بودجه‌ای و تأییدیه قراردادها مانع پیشرفت سریع شده‌است.

## ناوگان لوکوموتیو
### ناوگان کنونی (از ۲۰۰۴)

## ارتباطات ریلی بین‌المللی

## طرح‌های آینده
### پیوند ریلی مستقیم با سوریه
در اکتبر ۲۰۱۱ گزارش شد که ارتباط ریلی مستقیم میان سوریه و عراق نزدیک شهر ابوکمال قرار بود در سال ۲۰۱۲ آغاز به کار کند، اما این پیوند هرگز عملی نشد و تا کنون تنها طرحی روی کاغذ باقی مانده‌است.

### پیوند ریلی با اردن
در اوت ۲۰۱۱ دولت اردن ساخت خط‌آهن از عقبه تا مرز عراق (نزدیک طریبیل) را تصویب کرد. در همان حال عراقی‌ها ساخت خط را از مرز تا نقطه ریلی موجود در رمادی آغاز کردند.

### خط پرسرعت بغداد–بصره
در سال ۲۰۱۱ برنامه‌ریزی خط پرسرعت میان بغداد و بصره با همکاری آلستوم آغاز شد. قطارهای نوینی برای این مسیر در فوریه ۲۰۱۴ از چین خریداری شد و بهره‌برداری از آنها در همان سال آغاز گردید، هرچند سرعت آنها به معنای واقعی در رده قطارهای پرسرعت قرار نمی‌گیرد.

### خط بصره–شلمچه (عراق–ایران)
در دسامبر ۲۰۲۱ ایران و عراق بر سر ساخت خط‌آهنی به درازای نزدیک به ۳۰ کیلومتر میان بصره و شلمچه در غرب ایران توافق کردند. این خط از نظر راهبردی برای ایران اهمیت بالایی دارد زیرا کشور را از راه شبکه ریلی عراق و سوریه به دریای مدیترانه پیوند خواهد داد.

## پیوند به بیرون
* وبگاه رسمی شرکت عمومی راه‌آهن عراق
* نقشه شبکه راه‌آهن عراق
* لوکوموتیوها و ناوگان ریلی عراق

## منابع

* 
* 
* 

رده:شرکت‌های دولتی عراق
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۰۵ (میلادی) در امپراتوری عثمانی
رده:حمل‌ونقل ریلی در عراق
رده:شرکت‌های راه‌آهن