نبردهای غزنویان در ایران

لشکرکشی‌های غزنویان در ایران زمین مجموعه‌ای از عملیات‌های نظامی و فتوحات بود که توسط سلسله غزنوی به مرکزیت غزنی رهبری شد. غزنویان تحت فرمان سلطان محمود غزنوی و مسعود غزنوی، امپراتوری خود را به ایران گسترش داده و مناطق مکران، ری، همدان، اصفهان، طبرستان، جبال، فارس، کردستان، نواحی همجوار سیستان، خراسان و بخش‌هایی از شمال ایران را هدف گرفتند. این فتوحات عمدتاً در بازه زمانی ۱۰۲۶ تا ۱۰۳۳ میلادی رخ دادند، به جز طبرستان که در سال ۱۰۱۲ میلادی مطیع شد. این لشکرکشی‌ها با انگیزه‌های توسعه سرزمینی و گسترش اسلام سنی، غالباً به هزینه سلسله‌های محلی ایرانی همچون آل بویه، آل کاکویه، زیاریان و سالاریان انجام شد و همچنین مناطقی را از طریق دیپلماسی تحت سلطه خود درآوردند.

## ریشه

محمود غزنوی (حکومت: ۹۹۸–۱۰۳۰ میلادی) علیه دشمنان اسلام سنی جنگ‌هایی به راه انداخت و شیعیان آل بویه در عراق و ایران را که خلافت عباسی را در بغداد تحت کنترل داشتند، و همچنین شیعیان فاطمی در مصر را که مدعی خلافت رقیب در برابر عباسیان بودند، هدف قرار داد. محمود غزنوی و پسرش مسعود غزنوی قصد داشتند هر دو دولت آل بویه و فاطمیان را سرنگون کنند.

سیاست اولیه محمود غزنوی در قبال آل بویه تا سال‌های پایانی حکومتش، سیاست عدم مداخله بود. در سال‌های ۱۰۱۶–۱۰۱۷، او کمک‌های نظامی برای قوام‌الدوله دیلمی، حاکم شورشی آل بویه در کرمان، علیه برادرش سلطان‌الدوله دیلمی در سرزمین فارس فرستاد، اما سپاهیانش نتوانستند موقعیت قوام‌الدوله را احیا کنند. بعدها، هنگامی که اختلاف جانشینی دیگری در کرمان پیش آمد، محمود غزنوی تصمیم به مداخله نگرفت.

پس از مرگ فخرالدوله دیلمی در سال ۹۹۷ میلادی، مجدالدوله در سن نه سالگی بر تخت آل بویه نشست. مادرش سیده نایب‌السلطنه امپراتوری شد. در سال ۱۰۲۸، پس از مرگ مادرش، مجدالدوله دیلمی عملاً فرمانروا گشت. ناتوانی و بی‌کفایتی اداری او به زوال حکومت آل بویه انجامید. به گفته بیهقی، مورخ معاصر، احمد میمندی، وزیر غزنوی، از سلطان محمود غزنوی در مورد سیاست عدم مداخله در قبال آل بویه پرسید. سلطان در پاسخ گفت که اگر مردی بر ری حکومت می‌کرد، برای مقابله با تهدید آل بویه نیاز به داشتن سپاهی دائمی در نیشابور بود. اما با حضور یک زن در قدرت، او تهدید قابل توجهی برای خراسان احساس نمی‌کرد.

## نبرد با زیاریان

قابوس، امیر زیاری که بر گرگان و طبرستان حکومت می‌کرد، در سال ۹۷۸ پس از برادرش به قدرت رسید، اما در سال ۹۸۱ توسط مویدالدوله، امیر آل بویه شکست خورد و ناچار به نوح دوم، امیر سامانی پناه برد. با وجود تلاش‌ها، امیر نوح دوم نتوانست حکومت قابوس را احیا کند. در سال ۹۹۷، سبکتگین قول کمک به قابوس برای بازپس‌گیری پادشاهی‌اش را داد، اما اندکی بعد درگذشت. جانشین او سلطان محمود غزنوی پیشنهاد حمایت داد، اما خواستار بازپرداخت سریع هزینه‌های لشکرکشی شد، که قابوس به دلیل درگیری با برادرش بر سر تاج‌وتخت، آن را نپذیرفت. پس از مرگ فخرالدوله، امیر زیاری طبرستان، قابوس در سال ۹۹۸ گرگان را بازپس گرفت و قلمرو خود را به طبرستان و جبال گسترش داد. در سال‌های ۱۰۱۱–۱۰۱۲، سپاهیانش به دلیل ظلم و ستم، او را خلع و پسرش منوچهر را بر تخت نشاندند. محمود غزنوی از پسر دیگر قابوس، دارا، برای ادعای تاج‌وتخت حمایت کرد، اما منوچهر با پذیرش برتری محمود غزنوی و پرداخت سالانه ۵۰٬۰۰۰ دینار، موقعیت خود را تثبیت کرد. پس از پذیرش برتری، محمود غزنوی یکی از دختران خود را به عقد منوچهر درآورد که او تا پایان عمر زیر نظر وی ماند، در لشکرکشی‌های محمود غزنوی یاری‌اش داد و در سال ۱۰۲۹ میزبان او در گرگان بود.

پس از آنکه محمود غزنوی ری را از آل بویه گرفت، منوچهر زیاری که از حمله می‌ترسید، رویارویی پیشه کرد و راه‌های منتهی به غزنی را بست. محمود غزنوی خشمگین به سمت گرگان حرکت کرد و منوچهر را وادار به عقب‌نشینی و پرداخت ۵۰۰٬۰۰۰ دینار جریمه نمود. محمود غزنوی او را بخشید و به غزنی بازگشت. منوچهر اندکی بعد در سال ۱۰۲۹، یک سال پیش از محمود غزنوی، درگذشت. پس از مرگ منوچهر در سال ۱۰۳۰، پسرش انوشیروان برای دریافت تأیید حکومتش از سوی غزنی، مجبور به پرداخت ۵۰۰٬۰۰۰ دینار دیگر شد.مود. پس از مرگ منوچهر در سال ۱۰۳۰، پسرش انوشیروان مجبور شد برای تأمین شناسایی از غزنه، مجدداً ۵۰۰٬۰۰۰ دینار مالیات پرداخت کند.

## درگیری‌ها در مکران
منطقه تاریخی مکران در ایران و پاکستان امروزی، شامل نوار ساحلی از خلیج عمان تا سند و بخشی از کرمان و بلوچستان بود. در سال ۹۷۰ میلادی، مکران تحت سلسله معدانی دولت خراجگزار آل بویه کرمان به شمار می‌رفت. پس از افول قدرت آل بویه، حاکم آن که بیهقی از او با نام "معدان" یاد کرده، اتحاد خود را به سبکتگین و سپس محمود غزنوی تغییر داد. در سال‌های ۱۰۲۵–۱۰۲۶ میلادی، در زمان غیبت سلطان محمود غزنوی در لشکرکشی به سومنات، معدان درگذشت و پسرانش عیسی و ابوالعسکر برای جانشینی با یکدیگر به رقابت پرداختند. اشراف و سپاهیان از عیسی حمایت کردند. ابوالعسکر شکست خورد و به سیستان گریخت. در سال ۱۰۲۶ میلادی، او در غزنی از سلطان محمود غزنوی درخواست کمک کرد. عیسی که از حمایت محمود غزنوی از برادرش بیم داشت، برتری محمود غزنوی را پذیرفت و بدین ترتیب حکومت خود بر مکران را تثبیت کرد و با حمایت از ابوالعسکر موافقت نمود. در سال ۱۰۲۹ میلادی، هنگامی که محمود غزنوی در خراسان با سلجوقیان درگیر بود، عیسی از پرداخت خراج خودداری کرد و اعلام استقلال نمود.

محمود غزنوی مصمم شد ابوالعسکر را بر تخت حکومت بنشاند و ۴۰۰۰ سواره نظام و ۳۰۰۰ پیاده نظام را با پشتیبانی مزدوران ترکمن عراقی به این منطقه گسیل داشت. اما خود او در سال ۱۰۳۰ میلادی درگذشت. مدت کوتاهی پس از جلوس مسعود غزنوی، او در سال ۱۰۳۱ لشکری بزرگ به فرماندهی یاریق تغمش همراه با ابوالعسکر به مکران فرستاد. یاریق تغمش فرماندهی تعدادی از مقدم (سرداران) برگزیده و ۲۰۰۰ سواره نظام دارای داغ (نشان دولتی) را بر عهده داشت. عیسی با شنیدن خبر پیشروی قوای دولتی، سپاهی بزرگ شامل ۲۰۰۰۰ پیاده و ۶۰۰۰ سواره نظام گرد آورد. عیسی همچنین ده فیل را در برابر سپاه خود صف آرایی کرد. به محض اینکه در جریان نبرد، نشانه‌ای از اختلال در صفوف غزنویان پدیدار شد، تغمش سربازان را به اقدام فوری ترغیب کرد. سرانجام غزنویان به پیروزی رسیدند و عیسی در جنگ کشته شد. ابوالعسکر به عنوان حاکم مکران منصوب گردید و تغمش به غزنی بازگشت. به این ترتیب مسعود با موفقیت عیسی را کنار زد و ابوالعسکر را بر مسند قدرت نشاند.

## لشکرکشی‌ها در ایران

### درگیری محمود با آل بویه
در سال ۱۰۲۹ میلادی، سپاهیان دیلمی شهر ری را به وحشت انداخته و مجدالدوله، حاکم ناتوان آن را تهدید کردند. او از سلطان محمود درخواست کمک نمود. محمود با غنیمت شمردن فرصت، ۸۰۰۰ سواره نظام به فرماندهی حاجب علی را برای دستگیری مجدالدوله گسیل داشت. خود محمود نیز به سمت گرگان حرکت کرد تا از مداخله سلجوقیان جلوگیری کند. در مه ۱۰۲۹، مجدالدوله از علی استقبال کرد، اما علی او را تحت نظر گرفت و سپس ری را تصرف نمود. محمود در ۲۶ مه ۱۰۲۹ بدون هیچ مقاومتی وارد شهر شد و ثروت عظیمی از جمله جواهراتی به ارزش ۵۰۰٬۰۰۰ دینار، ۲۶۰٬۰۰۰ دینار سکه و ظروف طلا و نقرهای به ارزش بیش از ۳۰٬۰۰۰ دینار را به دست آورد. مجدالدوله و پسرش ابو دلف به زندانی در هند فرستاده شدند. به این ترتیب ری و جبال با موفقیت به قلمرو غزنویان ضمیمه شد. سپاه غزنوی سپس به دیلم، کردستان و فارس یورش برد و با دیگر فرمانروایان محلی مقابله کرد.

### درگیری با سالاریان

پس از تصرف قلمرو آل بویه، دولت‌های همسایه اعلام تابعیت کردند، به جز ابراهیم بن مرزبان دیلمی (معروف به سالار)، حاکم زنجان، ابهر، سرجهان و شهرزور. سلطان محمود به دلیل دشمنی او، لشکری بزرگ به فرماندهی مرزبان بن حسن که رقیب دیرین سالاریان بود و به غزنویان پناهنده شده بود، به مقابله با او فرستاد. مرزبان با متحد کردن برخی از سران دیلمی، به مقابله با سالار برخاست و قزوین را تصرف کرد. اما پس از بازگشت محمود به غزنی، سالار مرزبان را شکست داد و قزوین را بازپس گرفت.

محمود، مسعود غزنوی را مسئول قلمروهای تازه فتح‌شده کرد و به او مأموریت داد تا باقیمانده قلمرو آل بویه را تسخیر کند. مسعود به همراه مرزبان، سالار را در دژ مستحکم سرجهان به محاصره انداخت. مسعود با تطمیع افسران سالاری، نقاط ضعف دژ را شناسایی کرد. سالار که چاره‌ای جز جنگ نداشت، در ۱۳ سپتامبر ۱۰۲۹ با محاصره‌کنندگان روبرو شد، اما شکست خورد و اسیر گشت. پسرش پس از این واقعه تسلیم شد، برتری غزنویان را پذیرفت و به پرداخت خراج موافقت نمود. مسعود سپس به تسخیر همدان و اصفهان پرداخت. کشور همسایه آذربایجان تحت فرمان روادیان نیز مجبور به پرداخت خراج به غزنی شد.

### جنگ مسعود با آل بویه

#### لشکرکشی به همدان و اصفهان
مسعود پس از بازگشت به ری، فتوحات خود در قلمرو آل بویه را با هدف قرار دادن آل کاکویه در همدان و اصفهان ادامه داد. او همدان را تصرف کرد و سپس به سمت اصفهان حرکت نمود و در ژانویه ۱۰۳۰ این شهر را از علاءالدوله کاکویه (حاکم همدان و اصفهان) که به ابن کاکویه نیز معروف بود، گرفت. با میانجیگری خلیفه که تحت تأثیر خویشاوند علاءالدوله، جلال‌الدوله در بغداد بود، مسعود به علاءالدوله اجازه داد تا به عنوان نایب و خراجگزار او بر اصفهان حکومت کند، مشروط بر اینکه سالانه ۲۰٬۰۰۰ دینار خراج بپردازد.

در ۲۶ مه ۱۰۳۰، مسعود از مرگ پدرش سلطان محمود آگاه شد. این رویداد او را بر آن داشت تا به ری بازگردد، حسن سلیمانی را به عنوان والی منصوب کند و با توجه به اختلاف مورد انتظار بر سر جانشینی با برادرش، به سمت نیشابور حرکت کند تا تاج و تخت را برای خود تضمین نماید.

#### لشکرکشی به کرمان (۱۰۳۱–۱۰۳۴)
موفقیت در مکران، مسعود را به مداخله در استان کرمان که در دست آل بویه بود، ترغیب کرد. مسعود فرستاده‌ای نزد خلیفه القائم بأمرالله فرستاد و از تمایل خود برای حمله به آل بویه سخن گفت. برنامه او این بود که ابتدا عمان را از مکران تصرف کند و سپس به سمت غرب حرکت نموده، عباسیان را از سلطه آل بویه رهایی بخشد و در ادامه به بیزانسی‌ها و فاطمیان حمله کند. در سال ۱۰۳۱ میلادی، سپاه غزنوی به رهبری مسعود به کرمان (که تحت کنترل آل بویه فارس و خوزستان بود) یورش برد، اما شکست خورد. در سال ۱۰۳۳ میلادی، مسعود استان کرمان را از آل بویه گرفت، اما یک سال بعد در سال ۱۰۳۴، عمادالدین ابوکالیجار سپاهی از فارس به فرماندهی وزیرش بهرام بن مافنه گسیل داشت که توانست پادگان غزنوی را بیرون رانده و آنها را مجبور به عقب‌نشینی به نیشابور کند. نیروی ۴۰۰۰ سواره نظام، ۲۵۰۰ پیاده و پنج فیل که در سال ۱۰۳۴ به کرمان فرستاده شده بود، توسط نیروی کمکی ۱۰۰۰۰ نفری آل بویه شکست خورد.

## پیامدها
پس از تصرف ری از مجدالدوله، محمود غزنوی لشکرکشی خود را علیه فرقه‌های بدعت‌گذاری مانند قرامطه، باطنیان، مزدکیان و معتزله آغاز کرد. هزاران تن از پیروان این فرقه‌ها اعدام شدند، در حالی که برخی دیگر زندانی و به خراسان تبعید گردیدند. منازل آنها تفتیش شده و کتاب‌های مرتبط با باورهای بدعت‌آمیزشان مصادره و نابود گشت. کتاب‌هایی که با دیدگاه‌های سلطان همخوانی داشت به پایتخت، غزنی، منتقل شد. محمود غزنوی در فتح‌نامه خود به خلیفه القادر بالله از پاکسازی جبال از «باطنیان کافر و بدعت‌گذاران تبهکار» سخن گفت. محمود غزنوی بلندپروازی‌هایی برای گسترش بیشتر به سمت عراق و رویارویی با فاطمیان در شام و مصر داشت، اما مرگ او در سال ۱۰۳۰ میلادی به این برنامه‌ها پایان داد. حکومت غزنویان در مرکز و غرب ایران کوتاه‌مدت بود و کمتر از یک دهه دوام آورد، در حالی که در ری تنها هفت سال به طول انجامید. سلسله‌های سالاریان و روادیان در منطقه شمال غربی ایران خراج پرداختند، اما مدت زیادی تحت نفوذ غزنویان باقی نماندند. پس از جلوس مسعود غزنوی، آل کاکویه سلطه غزنویان را کنار زده و ری را تصرف کردند تا اینکه ابوسهل حمدوی، والی غزنوی، او را به مدت دو سال از پایتختش اصفهان دور کرد و کتابخانه وزیرش ابن سینا را که حاوی کتاب‌های بدعت‌آمیز بود، مصادره نمود. در سال ۱۰۳۳ میلادی، شورش دیلمیان در قزوین و قم سرکوب شد. در سال‌های ۱۰۳۷–۱۰۳۸ میلادی، آل کاکویه به رهبری علاءالدوله مجدداً ری را اشغال کرده و تاش فراش، والی آن را کشتند و غزنویان را مجبور به ترک آن کردند. اگرچه سکه‌ها تا زمانی که سلجوقیان ری را تصرف کردند به نام مسعود غزنوی ضرب می‌شد. مسعود غزنوی بلندپروازی‌های پدرش برای فتح کامل قلمروهای شیعی آل بویه را دنبال کرد، اما در سال ۱۰۴۰ میلادی در نبرد دندانقان متوقف شد، جایی که سپاه مسعود غزنوی توسط سلجوقیان شکست خورد و آنها خراسان را تصرف کردند. تا سال ۱۰۵۵ میلادی، سلطان طغرل (حکومت: ۱۰۳۷–۱۰۶۳) از امپراتوری سلجوقی قلمروهای آل بویه در غرب ایران و عراق را تصرف کرد و همچنین پیش از سال ۱۰۶۰ میلادی، بغداد را از دست فاطمیان نجات داد.

## جستارهای وابسته
* لشکرکشی غزنویان به خراسان
* جنگ‌های صفاریان و غزنویان
* لشکرکشی قراخانیان به خراسان
* جنگ‌های غزنویان و هندو شاهیان
* فتح خوارزم توسط غزنویان
* نبرد نسا
* نبرد سرخس
* نبرد دندانقان

## کتاب‌شناسی

* 
* 
* 
*
* 
* 
* 

## پانویس

رده:نبردهای شاهنشاهی غزنوی
رده:نبردهای افغانستان
رده:نبردهای زیاریان
رده:آل بویه
رده:تاریخ نظامی دودمان آل بویه
رده:سلاریان
رده:زیاریان