فرش‌های قره‌قویونلو

**قراقویونلو** - فرش‌های آذربایجانی متعلق به مراکز قالی‌بافی گنجه-قزاق و قره‌باغ. نام این فرش‌ها با نام قبایل قراقویونلو که در خاک آذربایجان زندگی می‌کنند، مرتبط است.
چپ|بندانگشتی|365x365پیکسل|قالیچه گارا گویونلو مدرسه قره باغ قرن هجدهم

## ریشه‌شناسی
نام این فرش‌ها که به گروه قزاقی تعلق دارند، با نام قبایل قراقویونلو که در سواحل شرقی و شمالی دریاچه گویچا زندگی می‌کردند، مرتبط است. در برخی منابع روسی نام این منطقه گویچای ذکر شده است.

قراقویونلو یک اتحادیه قبیله‌ای با ریشه ترکمن‌های اوغوز است. آثاری مانند «ترکمنستان تاریخی» و «پادشاه تاریخی قطب‌شاهی» که تاریخ قوم قراقویونلو را روایت می‌کنند، نشان می‌دهند که قوم قراقویونلو در سال‌های ۱۲۰۲–۱۲۰۳ میلادی تحت رهبری توره بیگ، هفتمین جد بزرگ قرا یوسف، از نوادگان اوغوز، با جمعیتی بالغ بر ۳۰ هزار چادر، از ترکستان به آذربایجان، ایران و آناتولی شرقی آمدند. در سال ۱۴۱۰ میلادی، قوم قراقویونلو دولت قراقویونلو را تحت رهبری قرا یوسف تأسیس کردند.

در پایان قرن نوزدهم، ۱۶ روستا با نام قره قویونلو در قفقاز جنوبی وجود داشت.

ساکنان این سکونتگاه‌ها قرن‌هاست که به دامداری و کشاورزی و همچنین قالی‌بافی مشغول بوده‌اند. روستاهای پولاد، چایکند، گلکند، آغبولاغ، تالا، کاروانسرا و اوزونتالا که در شمال و شرق دریاچه گویچه واقع شده‌اند، با بافت فرش‌های قراقویونلو متمایز می‌شوند. طرح‌های فرش‌های بافته شده در این منطقه از سنت‌های قالی‌بافی آسیای میانه پیروی می‌کنند.

## درباره
فرش‌های قراقویونلو، فرش‌های آذربایجانی متعلق به مراکز قالی‌بافی گنجه-قزاق و قره‌باغ هستند. نام این فرش‌ها با نام قبیله قراقویونلو که در قلمرو آذربایجان ساکن هستند، مرتبط است.

## تحلیل هنری
این فرش‌ها در چندین نسخه دارای ترکیب مدالیون هستند.

نسخه اول شامل فرش‌هایی با زمینه مرکزی است که فقط از مدالیون‌های چندضلعی تشکیل شده است. این مدالیون‌ها که در ناحیه میانی در امتداد محور عمودی قرار دارند، از نظر شکل شبیه به دریاچه‌های فرش‌های قوبا زیوا هستند. طبق اطلاعات کتاب «بافندگان فرش منطقه قزاخ-بورچالی» نوشته ویدادی مرادوف، نسخه اول فرش‌های قراقویونلو هنوز در مناطق تووز و قزاخ و همچنین در منطقه بولنیسی (گرجستان) که محل سکونت آذربایجانی‌ها است، بافته می‌شوند.

مدالیون‌های فرش نسخه دوم نسبتاً کوچک هستند و لبه‌های آنها، طبق گفته فرشبافان محلی، قلاب‌دار است. نام قراقویونلو در تحلیل فرش‌های متعلق به گروه جبرائیل ذکر شده است، جایی که دو سر حیوان به صورت متقارن بین مدالیون‌ها به تصویر کشیده شده‌اند. فرشبافان محلی ادعا می‌کنند که این یک اژدهای دو سر است، در حالی که طبق گفته دیگران، یک اردک است. به یاد داشته باشیم که مردم آسیای میانه از جمله قرقیزستان، قزاقستان، شمال و شمال غربی آذربایجان معتقدند که اردک‌ها و غازها رفاه و فراوانی می‌آورند و با آنها به عنوان پرندگان مقدس رفتار می‌کردند. نام روستای اردکلی در آذربایجان نیز با این باور مرتبط است. در فرش‌های قوبا-شیروان، می‌توان برخی از قطعات فرش‌های نوع دوم را پذیرفت، به ویژه نوارهای نازک بافته شده که زمینه مرکزی و حاشیه کوچک واقع در نزدیکی آن را پوشانده‌اند.

بافندگان فرش قدیمی، فرش‌های متعلق به نسخه سوم را هیکل می‌نامند. این فرش‌ها امروزه به ندرت تولید می‌شوند، اما زمانی فرش‌های محبوب و مد روز گروه فرش‌های قزاخ بودند. سه مدال بزرگ در یک ردیف در زمینه مرکزی چیده شده‌اند. آن‌ها دارای خطوط شکسته‌ای هستند که با خطوط شکسته ساخته شده‌اند. محور تقارن مرکزی به صورت افقی ناحیه میانی را به دو قسمت تقسیم می‌کند و تصویری از دو نیم‌تنه انسان تمام‌رخ ایجاد می‌کند. فرش‌های هیکل که ناحیه میانی آن‌ها توسط خطوط مستقیم به مستطیل‌هایی تقسیم شده است نیز قابل مشاهده هستند. حاشیه‌های فرش مطابق با زمینه میانی طراحی شده‌اند و بسیار خاص هستند.

فرش‌های قره‌قویونلو، از نظر خاستگاه، نمونه‌ای از هنر عامیانه ترکان هستند و از نظر ترکیب‌بندی، یادآور فرش‌های آسیای میانه و آذربایجان به نام فرش‌های قزاخ می‌باشند. ناحیه میانی آن دارای دو زمینه است - پشت و رو با یک مدالیون بزرگ با تصاویر دندانه‌دار. قسمت‌های بالایی و پایینی مدالیون با طرح کهنه نخیش (نقش قدیمی) که نمونه‌ای از فرش‌های باستانی مغان است، مشخص شده‌اند. حاشیه ظریف که از پایین به بالا بالا می‌رود، ۲۰ درجه می‌شکند. سانتی‌متر قبل از گوشه بالایی ناحیه مرکزی و به سمت محور مرکزی قرار دارد و یک محراب (طاق) ایجاد می‌کند که با یک نوار ظریف هم‌مرز شده و دارای اهمیت مذهبی و معنای نمادین معمول برای نمازگزاران است. اگر از نزدیک نگاه کنید، می‌توانید شباهتی با سیلوئت نمای جلویی یک فرد چهارشانه ببینید. این تصویر خارق‌العاده یکی از ستاره‌هایی است که توسط مردمان ساکن خاورمیانه و آسیای مرکزی یافت می‌شود، جایی که پرستش نجوم قبل از حمله اعراب وجود داشته است. در دوران سلطنت اعراب-اسلامی، این علامت نمادین شروع به بیان ویژگی‌های دین جدید - اسلام - کرد و شکل مذهبی-تزئینی گلبرگ و محراب را به خود گرفت. در قسمت بالای زمینه مرکزی، به‌طور دقیق‌تر، در پیش‌زمینه، مانند پس‌زمینه، عناصری به نام شانه ریش چیده شده‌اند. حاشیه اطراف زمینه میانی شامل دو نوار باریک مادخلی به نام هامانکومنچی و یک حاشیه میانی به نام چخماق (سنگ چخماق) با پس‌زمینه سفید است که برای فرش‌های باکو معمول است.

## مشخصات فنی
فرش‌های قراقویونلو معمولاً اندازه کوچکی دارند. تراکم گره فرش: 25x25 تا 35x35 گره در هر دسی‌متر مربع؛ یعنی ۶۰۰۰۰ تا ۱۲۰۰۰۰ گره در هر متر مربع وجود دارد. ارتفاع پرز ۸ تا ۱۱ میلی‌متر است. فرش‌های قراقویونلو به دسته متوسط فرش‌های قزاق تعلق دارند.

## در موزه‌ها
در سال ۲۰۲۰، فرش قزاقی گاراگویونلو در مجموعه فرش‌های تخت بافته شده موزه ملی فرش آذربایجان قرار گرفت. ساختار هنری گلیم گاراگویونلو از تعداد و همچنین ارتباط ریتمیک نوارهای افقی زینتی تشکیل شده است. روی نوارهای پهن، تصاویری از الگویی به نام گوشاگرماگ یا گوشابوینوز (شاخ‌های جفت) متعلق به قبایل باستانی اوغوز وجود دارد. این طرح از زمان‌های قدیم توسط بافندگان به عنوان تامگا (نماد قبیله‌ای ترک) برای گلیم استفاده می‌شده است. برخلاف نوارهای باریک و ساده، سایر نوارهای گلیم دارای تصاویر روبان مانند از الگویی به نام دولاما (پیچیدن) هستند که نمادی از آب روان است و ارزش هنری این ترکیب را غنی‌تر می‌کند.

## منابع

رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده
رده:قالی آذربایجانی