موقعیت‌گرایی

**موقعیت‌گرایی** یک نظریه در روان‌شناسی اجتماعی و روان‌شناسی شخصیت است که استدلال می‌کند رفتار انسان بیش از آنکه محصول صفات و ویژگی‌های درونی و پایدار فرد باشد، نتیجهٔ عوامل موقعیتی و محیطی است. این دیدگاه، فرض سنتی نظریه‌های صفت‌محور را که شخصیت را مجموعه‌ای از ویژگی‌های ثابت و قابل پیش‌بینی می‌دانند، به چالش می‌کشد و در عوض بر «قدرت موقعیت» (the power of the situation) تأکید می‌کند.

موقعیت‌گرایان معتقدند که ثبات رفتاری که افراد در طول زمان از خود نشان می‌دهند، اغلب یک توهم است که از مشاهدهٔ آن‌ها در موقعیت‌های مشابه و تکراری ناشی می‌شود، نه از یک ساختار شخصیتی ثابت.

## تاریخچه و بنیان‌های نظری
ریشه‌های فکری موقعیت‌گرایی را می‌توان در کارهای کورت لوین و نظریهٔ میدانی او جستجو کرد که رفتار را تابعی از فرد و محیط او می‌دانست. با این حال، این رویکرد به طور رسمی در اواخر دههٔ ۱۹۶۰ و اوایل دههٔ ۱۹۷۰ میلادی و در واکنش به تسلط نظریه‌های صفت‌محور در روان‌شناسی شخصیت، ظهور کرد.

کتاب تأثیرگذار والتر میشل با عنوان «شخصیت و ارزیابی» (۱۹۶۸) یکی از متون بنیادی این جنبش محسوب می‌شود. میشل در این اثر، با بررسی تحقیقات موجود، نشان داد که همبستگی بین صفات شخصیتی گزارش‌شده و رفتار واقعی در موقعیت‌های مختلف، به ندرت از ۰.۳۰ فراتر می‌رود؛ مقداری که او آن را «ضریب شخصیت» (personality coefficient) نامید و آن را برای پیش‌بینی دقیق رفتار، بسیار ضعیف دانست. این یافته، بحرانی جدی را در حوزهٔ روان‌شناسی شخصیت به وجود آورد که به «مناظرهٔ شخص-موقعیت» (person-situation debate) مشهور شد.

## اصول کلیدی
موقعیت‌گرایی بر چند اصل اساسی استوار است:

* **قدرت عوامل موقعیتی:** موقعیت‌گرایان استدلال می‌کنند که متغیرهای ظاهراً جزئی در یک موقعیت خاص، می‌توانند تأثیرات بسیار قدرتمندی بر رفتار فرد داشته باشند که اغلب از تمایلات شخصیتی او پیشی می‌گیرد. آزمایش‌هایی مانند آزمایش میلگرام و آزمایش زندان استنفورد به عنوان شواهد کلاسیک برای این اصل ذکر می‌شوند.

* **خطای بنیادین اسناد:** این مفهوم که توسط لی راس مطرح شد، به تمایل عمومی افراد برای نادیده گرفتن اهمیت عوامل موقعیتی و تأکید بیش از حد بر صفات و ویژگی‌های شخصیتی در تبیین رفتار دیگران اشاره دارد. به عبارت دیگر، ما تمایل داریم رفتار یک فرد را به «شخصیت» او نسبت دهیم، در حالی که نقش تعیین‌کنندهٔ «موقعیت» را نادیده می‌گیریم.

* **ثبات بین-موقعیتی پایین:** بر اساس دیدگاه موقعیت‌گرا، یک فرد ممکن است در یک موقعیت (مثلاً در محیط کار) بسیار وظیفه‌شناس باشد، اما در موقعیتی دیگر (مثلاً در خانه) همان سطح از وظیفه‌شناسی را از خود بروز ندهد. این عدم ثبات، فرض وجود یک صفت شخصیتی پایدار به نام «وظیفه‌شناسی» را زیر سؤال می‌برد.

## آزمایش‌های کلیدی
شماری از آزمایش‌های کلاسیک در روان‌شناسی اجتماعی به عنوان شواهدی قدرتمند در حمایت از دیدگاه موقعیت‌گرایی مورد استناد قرار می‌گیرند:

* **آزمایش میلگرام (۱۹۶۳):** این آزمایش نشان داد که چگونه افراد عادی تحت فشار یک شخصیت مقتدر (آزمایشگر)، حاضر به اعمال شوک‌های الکتریکی دردناک به فردی دیگر می‌شوند. این آزمایش قدرت انطباق با اقتدار موقعیتی را حتی زمانی که با ارزش‌های اخلاقی فرد در تضاد است، به وضوح نشان داد.

* **آزمایش زندان استنفورد (۱۹۷۱):** در این آزمایش که توسط فیلیپ زیمباردو انجام شد، دانشجویانی که به طور تصادفی به دو گروه «زندانی» و «نگهبان» تقسیم شده بودند، به سرعت در نقش‌های خود غرق شدند. نگهبانان رفتارهای سلطه‌گرانه و آزاردهنده از خود بروز دادند و زندانیان دچار استیصال و فروپاشی روانی شدند. این آزمایش نشان داد که چگونه نقش‌های اجتماعی و محیط فیزیکی می‌توانند رفتار را به شکلی افراطی شکل دهند.

* **آزمایش سامری نیکوکار (۱۹۷۳):** در این پژوهش، دانشجویان علوم دینی که قرار بود دربارهٔ مَثَل «سامری نیکوکار» سخنرانی کنند، در مسیر خود با فردی مواجه می‌شدند که به کمک نیاز داشت. متغیر اصلی، میزان عجله داشتن آن‌ها بود. نتایج نشان داد که عامل تعیین‌کننده در کمک کردن یا نکردن، نه ویژگی‌های شخصیتی یا اعتقادات مذهبی، بلکه صرفاً میزان فشاری زمانی بود که احساس می‌کردند.

## نقدها و دیدگاه‌های معاصر
موقعیت‌گرایی از زمان ظهور خود با انتقادات جدی مواجه شده است. منتقدان استدلال می‌کنند که این دیدگاه نقش عوامل درونی، ارادهٔ آزاد و تفاوت‌های فردی را به کلی نادیده می‌گیرد و اینکه همبستگی ۰.۳۰ که میشل آن را ناچیز می‌شمرد، از نظر آماری همچنان معنادار است و نمی‌توان آن را کاملاً بی‌اهمیت دانست.

امروزه، دیدگاه غالب در روان‌شناسی شخصیت، یک رویکرد تعاملی (Interactionism) است که معتقد است رفتار محصول تعامل پیچیده میان صفات شخصیتی و عوامل موقعیتی است. بر اساس این دیدگاه، نه شخصیت به تنهایی و نه موقعیت به تنهایی، بلکه ترکیب این دو است که رفتار را شکل می‌دهد. افراد موقعیت‌ها را انتخاب و حتی خلق می‌کنند و موقعیت‌ها نیز به نوبه خود بر بروز صفات شخصیتی تأثیر می‌گذارند.

با این وجود، میراث اصلی موقعیت‌گرایی همچنان پابرجاست: این دیدگاه توجه روان‌شناسان را به قدرت غالباً نادیده‌گرفته‌شدهٔ زمینه و محیط جلب کرد و درک ما از علل رفتار انسان را به طور بنیادین عمیق‌تر ساخت.

## منابع

رده:نظریه‌های شخصیت