صنایع دستی کشمیر

چپ|بندانگشتی|هنرمند کشمیری با چوب گردو حکاکی می‌کند
**صنایع دستی کشمیری** هنر سنتی مردم و صنعتگران کشمیری است که اشیاء را با دست می‌سازند، می‌سازند و تزئین می‌کنند. گاندربال و بودگام مناطق اصلی در مرکز کشمیر هستند که از دیرباز به تولید محصولات صنایع دستی مشغول بوده‌اند. بقیه مناطق آن، از جمله سرینگر، گاندربال و بودگام، بیشتر به خاطر میراث فرهنگی خود که شامل صنعت صنایع دستی در جامو و کشمیر هند است، شناخته می‌شوند. گلدوزی بخش جدایی‌ناپذیر بسیاری از صنایع دستی کشمیری است، شال‌ها، فرش‌ها و لباس‌های زنانه کشمیری با گلدوزی‌های پیچیده یا سبک‌های گل ساخته شده از نخ‌های فلزی نازک تزئین شده‌اند و این نوع گلدوزی در زبان کشمیری به عنوان «تیله» شناخته می‌شود. کار گلدوزی به‌طور سنتی توسط مردان و زنان در منطقه انجام می‌شود.

هنر دست کشمیر با ساخت پالکی‌ها، ملحفه‌ها، صندوق‌ها، دوات‌ها، جعبه‌ها و قاشق‌ها در سراسر هند مشهور است. علاوه بر این، هنر شال‌بافی در کشمیر بسیار برجسته و استثنایی است. کشمیری‌ها به‌طور سنتی با وسایل و مواد ساده انواع مختلفی از محصولات صنایع‌دستی تولید می‌کنند. کیف‌های فلزی دست‌ساز و تزئین‌شده برای زنان نیز در آنجا محبوب‌اند. از زمینه‌های شاخص صنایع‌دستی کشمیر می‌توان به منسوجات، فرش و قالی، گلدوزی کرول، فُل‌کاری، ظروف نقره، صنایع چوبی و پاپیه‌ماشه اشاره کرد.

صنایع دستی منبع امرار معاش بسیاری از صنعتگران در کشمیر است.

## کاغذ دیواری کشمیر
کاغذ ماشه کشمیر، هنری است که توسط میر سید علی همدانی، روحانی مسلمان، در قرن چهاردهم از ایران به کشمیر آورده شد. این هنر عمدتاً بر پایه خمیر کاغذ ساخته می‌شود و بسیار تزئین شده و رنگارنگ است. عموماً به شکل گلدان، کاسه یا فنجان (با و بدون لبه فلزی)، جعبه، سینی، پایه چراغ و بسیاری از اشیاء کوچک دیگر دیده می‌شود.

طرح‌های پاپیه‌ماشه کشمیری ساده‌اند، اما صنعتگران روی آن‌ها نقش‌های ظریف و پیچیده‌ای می‌کشند که نیازمند مهارت و دقت بالایی است. نقاشی‌ها یا تخت هستند یا برجسته، که نوع برجسته شبیه به نقش‌برجسته است. پرندگان، پروانه‌ها، گل‌ها و شاخ‌وبرگ‌ها از طرح‌های رایج در این آثارند. الگوها توسط استاد نقاش، معروف به نقاشی، با دست آزاد ترسیم می‌شوند و دستیاران در مراحل مختلف رنگ‌ها را پر می‌کنند. سپس استاد خطوط نهایی را تکمیل کرده و اثر با یک لایه جلای براق خاتمه می‌یابد.

## منبت کاری چوب گردوی کشمیر
منبت‌کاری چوب گردوی کشمیر، نوعی هنر منبت‌کاری ظریف است. درخت گردوی ایرانی که به‌طور گسترده در منطقه کشمیر رشد می‌کند، برای منبت‌کاری چوب استفاده می‌شود و کشمیر یکی از مکان‌هایی است که درختان گردو در آن یافت می‌شود.  از چوب گردو برای ساخت میز، جعبه جواهرات، سینی، چراغ و غیره استفاده می‌شود.

## لباس
کشمیر مرکز پارچه‌های پشمی بود. انواع شال از محصولات محبوب کشمیر بود.

### شال کشمیری
شال‌ها در قرن پانزدهم میلادی توسط صنعتگران مسلمان از ترکستان به کشمیر وارد شدند. استادکاران ایرانی نیز به دستور سومین امپراتور گورکانی، اکبر، به کشمیر آورده شدند و باعث پیشرفت هنر و فنون محلی در بافت شال و قالی شدند.

شال کشمیری نوعی شال است که به خاطر بافت کشمیری‌اش متمایز است و به‌طور سنتی از پشم شاهتوش یا پشمینه ساخته می‌شود.فرانسوا برنیه، که از نزدیک شاهد صنعت شال بوده است، بر این نکته تأکید می‌کند و اذعان می‌کند که «او می‌گوید زحمات زیادی برای تولید شال‌هایی مشابه شال‌های کشمیر در پتنه، آگرا و لاهور کشیده شده است، اما با وجود تمام دقت‌های ممکن، آنها هرگز بافت و نرمی شال‌های کشمیر را ندارند، شال‌هایی که برتری بی‌نظیرشان ممکن است به دلیل برخی خواص موجود در آب آن کشور باشد.» شال‌های کشمیری عمدتاً در فروشگاه پولو ویو سرینگر (پایتخت جامو و کشمیر) توسط آقای شاه، یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان صنایع دستی کشمیری، فروخته می‌شوند.

### پشمینه یا کار امیر
اکثر پارچه‌های پشمی کشمیر، و به ویژه شال‌های مرغوب، از *پشم* یا *پشمینه* ساخته می‌شدند و می‌شوند، که همان پشم *[[بز]]* کوهی وحشی آسیایی، است. از این رو، شال‌ها پشمینه نامیده شدند.

### دو-شالا
اکبر کبیر از تحسین‌کنندگان بزرگ شال‌های کشمیری بود. او بود که مد پوشیدن دو شال را که پشت به پشت دوخته می‌شدند، آغاز کرد، به طوری که زیر شال‌ها هرگز دیده نمی‌شد. در آن زمان، محبوب‌ترین شال‌ها، شال‌هایی بودند که با نخ طلا و نقره کار شده بودند یا شال‌هایی با حاشیه‌ای که با حاشیه‌هایی از طلا، نقره و نخ ابریشم تزئین شده بود.

دوشالا همان‌طور که از نامش پیداست «دو شال»، همیشه به صورت جفت فروخته می‌شود و انواع گوناگونی دارد. در نوع «خالی‌متن»، بخش مرکزی کاملاً ساده است و هیچ‌گونه تزئینی ندارد.

### کانی شال
شال کانی نوع دیگری از شال کشمیری است که از منطقه کانیهاما در کشمیر سرچشمه گرفته است. این شال یکی از قدیمی‌ترین صنایع دستی کشمیر است. این هنر از زمان مغول‌ها بخشی از دره بوده است. این شال‌ها از نخ پشمینه بافته می‌شوند.

## فرش، قالیچه و زیرانداز
گفته می‌شود که فرش‌ها از واحه‌ها و روستاهای آسیای مرکزی سرچشمه گرفته‌اند. بافت فرش هدیه‌ای از این کاروان‌های تجاری به کشمیر شد.کشمیر انواع مختلفی از کفپوش‌های دستباف و گره‌زن مانند فرش و قالیچه تولید می‌کند. یکی دیگر از روش‌های رایج برای تولید فرش، نمدمالی پشم بوده و هست.

### نمد
بندانگشتی|پرتره سلطان مراد، شاهزاده مغول، که بر روی یک فرش نمدی زانو زده است (حدود ۱۶۰۰ میلادی)
نمد یک فرش سنتی کشمیری است که به جای بافتن نخ‌های پشمی، با نمدمالی پشم تولید می‌شود. پشمی که مستقیماً از پشم گوسفند زنده به دست می‌آید، دسته‌بندی، تمیز و رنگرزی می‌شود و سپس لایه‌های زیادی با هم مخلوط، صابونی و نمدمالی می‌شوند. بعداً، فرش با گلدوزی زنجیره‌ای *آری* با نخ‌های رنگ‌شده متضاد تزئین می‌شود. یا با تکه‌هایی از فیت تزئین می‌شود.

قبایل کشاورز کوچ‌نشین استپ‌ها و کوهستان‌های آسیای مرکزی، تکنیک نمدمالی را از اواخر عصر آهن می‌دانستند و فرش‌های نمدی هنوز بخشی از فرهنگ کشورهایی مانند قرقیزستان، قزاقستان، ازبکستان، مغولستان، بخش‌هایی از پاکستان و ترکیه هستند. در هند، *نمد* در زمان اکبر، امپراتور مغول (۱۵۵۶–۱۶۰۵) محبوب شد. گفته می‌شود که او چنان تحت تأثیر نمدی که به عنوان هدیه برای محافظت از اسبش در برابر سرما داده شده بود، قرار گرفت که امپراتور به سازنده *نمد*، نوبی، زمین‌های وسیعی اعطا کرد.

وزارت توسعه مهارت و کارآفرینی در حال ترویج این هنر است و انتظار می‌رود بیش از دو هزار صنعتگر از ۳۰ خوشهٔ تولید نمد کشمیر از این طرح بهره‌مند شوند.

### قالین
قالین (در زبان عامیانه، کالین، قالین) نوعی فرش دست‌باف گره‌دار است. این محصول از صنایع‌دستی کشمیر به‌شمار می‌رود و فرش‌هایی با طرح‌های ظریف هستند که با پشم یا ابریشم بافته می‌شوند. سلطان زین العابدین شاهمیری در قرن پانزدهم میلادی هنر «کل‌بافی» (فرش‌بافی دست‌گره‌ای) را از ایران به کشمیر معرفی کرد. او بافندگان فرش را از ایران و آسیای مرکزی به کشمیر آورد تا ساکنان محلی را آموزش دهند.

### واگو
**واگو** (همچنین **واگوو** یا **واگو**) حصیری کشمیری است که از نی ساخته می‌شود. واگو با گره‌زدن دستی تولید می‌شود و بخشی از فرهنگ و میراث کشمیر به‌شمار می‌آید. این حصیرها در خانه‌های دره کشمیر به‌طور منظم مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

سلطان زین العابدین بافندگان فرش را به کشمیر آورد. کال باف برای بافتن واگو استفاده می‌شد و سرانجام در قرن پانزدهم در کشمیر مشهور شد.

## گلدوزی
گلدوزی بخش جدایی‌ناپذیر بسیاری از صنایع دستی کشمیری است؛ شال‌ها، فرش‌ها و فیران‌ها، لباس‌های زنانه کشمیری، با گلدوزی‌های پیچیده یا گل‌هایی که با نخ‌های فلزی نازک ساخته شده‌اند و در زبان کشمیری به «تیله» معروف هستند، تزئین می‌شوند. کار گلدوزی به‌طور سنتی توسط مردان و زنان در این منطقه انجام می‌شود. 

## سنگ کاری
صنعتگران کشمیری در هنرهایی مانند منبت‌کاری چوب، کار با سنگ، صیقل سنگ، شیشه‌گری و ساخت وسایل از بید دستانی تند و دقیق داشتند. فرانسوا برنیه در سال ۱۶۶۳ از هنر کشمیری‌ها تمجید کرده است. هنر سنگ‌تراشی در کشمیر قدمتی بسیار کهن دارد و نمونه‌های برجسته‌ای از معماری زیبا و مجسمه‌سازی در آن خلق شده است. از جمله نمونه‌های معروف می‌توان به سازه‌های باشکوه معابد مارتاند، آوانتیپور، پریهارپور و پاتان اشاره کرد.

## نقش صنایع دستی در اقتصاد کشمیر
صنعت صنایع دستی همچنان یک کلید مهم در توسعه اقتصادی جامو و کشمیر است و این صنعت سهم بزرگی در ایجاد فرصت‌های شغلی دارد. محصولات دست‌ساز به سراسر هند و سایر نقاط جهان صادر می‌شوند. صنایع دستی کشمیری بحران‌های مالی را در بین افرادی که از معلولیت‌های جسمی رنج می‌برند، از بین برده است. پس از آنکه صنایع دستی با بازخورد مثبت در خارج از کشور مورد توجه قرار گرفت، بسیاری از جوانان این حرفه را به عنوان حرفه خود انتخاب کردند. صنایع دستی کشمیری پس از میوه، دومین صنعت بزرگ و پرطرفدار در دره کشمیر است.

## منابع

رده:پوشاک پاکستانی
رده:پوشاک هندی
رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده
رده:صنایع دستی هند
رده:فرهنگ جامو و کشمیر
رده:فرهنگ در پاکستان
رده:میراث فرهنگی هند