درگیری عرب‌ها و اسرائیل

**درگیری عرب‌ها و اسرائیل** به مجموعه تنش‌های سیاسی، درگیری‌های نظامی و کشمکش‌هایی گفته می‌شود که از سال ۱۹۴۸ میلادی میان اسرائیل و کشورهای عربی پیرامون آن جریان داشته‌است. ریشه‌های این درگیری به برآمدن همزمان صهیونیسم و ملی‌گرایی عربی در اواخر سده نوزدهم میلادی بازمی‌گردد؛ صهیونیست‌ها سرزمین فلسطین را میهن تاریخی یهودیان می‌دانستند، در حالی که عرب‌ها آن را سرزمین عربی فلسطینی و بخش جدایی‌ناپذیری از جهان عرب می‌شمردند.

این درگیری پس از تصویب طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین در سال ۱۹۴۷ به جنگ داخلی و سپس با اعلام تأسیس اسرائیل در ۱۴ مه ۱۹۴۸ به نخستین جنگ اعراب و اسرائیل فراروییده و در دوره‌های بعد جنگ‌های ۱۹۵۶ (بحران سوئز)، ۱۹۶۷ (جنگ شش‌روزه)، ۱۹۷۳ (جنگ یوم کیپور) و ۱۹۸۲ (جنگ ۱۹۸۲ لبنان) را در پی داشته‌است. در کنار این جنگ‌ها، انتفاضه اول، انتفاضه دوم، جنگ داخلی لبنان و جنگ داخلی سوریه نیز با این درگیری درهم تنیده بوده‌اند. تازه‌ترین فراز خشونت‌بار آن حملات ۷ اکتبر در سال ۲۰۲۳ و جنگ پس از آن در غزه است.

در عین حال، کوشش‌هایی برای صلح نیز صورت گرفته‌است؛ از جمله پیمان صلح اسرائیل و مصر (۱۹۷۹)، پیمان اسلو (۱۹۹۳)، پیمان صلح اسرائیل و اردن (۱۹۹۴) و پیمان ابراهیم (۲۰۲۰). با این حال، درگیری در سطوح گوناگون همچنان ادامه دارد.

## پیشینه
### جنبش‌های ملی
ریشه‌های درگیری عرب‌ها و اسرائیل در تنش میان صهیونیسم و ملی‌گرایی فلسطینی نهفته‌است. سرزمینی که یهودیان آن را میهن تاریخی خود می‌دانستند، از دید بسیاری از عرب‌ها متعلق به فلسطینیان بود. این منطقه نزدیک به چهار سده زیر فرمان امپراتوری عثمانی قرار داشت تا آنکه پس از جنگ جهانی اول تقسیم شد.

در اواخر سده نوزدهم، جامعه‌های یهودی آغاز به مهاجرت به فلسطین و خرید زمین از مالکان عثمانی کردند. جمعیت فلسطین در آن زمان به حدود ۶۰۰٬۰۰۰ تن می‌رسید که بیشترشان مسلمان عرب بودند و اقلیت‌هایی از یهودیان، مسیحیان، دروزی‌ها و سامری‌ها نیز در آنجا می‌زیستند. مزارع اشتراکی یا کیبوتصها پدید آمدند و نخستین شهر کاملاً یهودی دوران نو، تل‌آویو، بنیان نهاده شد.

کنگره صهیونیست‌ها در سال ۱۸۹۷ در بازل تشکیل شد و هدف خود را ایجاد سرزمین ملی برای یهودیان در فلسطین اعلام کرد. تئودور هرتصل، روزنامه‌نگار اتریشی-مجاری، با نگارش کتاب «دولت یهود» () در سال ۱۸۹۶ نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری صهیونیسم سیاسی ایفا کرد.

### مکاتبات مک‌ماهون–حسین و جنگ جهانی اول
در سال‌های ۱۹۱۵–۱۹۱۶، هنری مک‌ماهون، فرماندار کل بریتانیا در مصر، مکاتبات محرمانه‌ای با حسین بن علی، شریف مکه از دودمان هاشمی، انجام داد و در ازای رهبری شورش عربی علیه عثمانیان، استقلال سرزمین‌های عربی را به او وعده داد. شورش عربی با یاری توماس ادوارد لورنس و فیصل، فرزند حسین، به پیروزی بر عثمانیان انجامید و بریتانیا بر بخش بزرگی از این سرزمین‌ها چیره شد.

در همان حال، بریتانیا و فرانسه در توافق‌نامه سایکس–پیکو (۱۹۱۶) به‌طور محرمانه سرزمین‌های عثمانی را میان خود تقسیم کردند و هیچ‌کدام از وعده‌های داده‌شده به عرب‌ها یا یهودیان را به‌درستی در نظر نگرفتند.

## دوره قیمومت بریتانیا (۱۹۲۰–۱۹۴۸)
### بیانیه بالفور و آغاز تنش‌ها
در سال ۱۹۱۷ فلسطین به دست نیروهای بریتانیا (از جمله گردان یهودی) فتح شد. دولت بریتانیا بیانیه بالفور را صادر کرد که در آن از ایجاد «کانون ملی برای قوم یهود در فلسطین» پشتیبانی می‌شد، اما تأکید داشت که نباید حقوق مدنی و دینی ساکنان غیریهودی خدشه‌دار شود. این بیانیه برآیند باور رهبران دولت بریتانیا، از جمله نخست‌وزیر دیوید لوید جرج، به ضرورت پشتیبانی یهودیان برای پیروزی در جنگ بود؛ اما خشم جهان عرب را برانگیخت.

جامعه ملل در سال ۱۹۲۰ قیمومت فلسطین را به بریتانیا واگذار کرد. در همین دوره، مهاجرت یهودیان به فلسطین شدت گرفت، به‌ویژه در دهه ۱۹۳۰ با خیزش یهودستیزی نازی‌ها در آلمان.

### درگیری‌های فرقه‌ای
دوره قیمومت با خشونت‌های میان‌جامعه‌ای همراه بود. شورش‌های نبی‌موسی در بیت‌المقدس (۱۹۲۰) و آشوب‌های یافا (۱۹۲۱) از نخستین رویدادهای خشونت‌بار بودند. کشتار الخلیل (حبرون) در ۱۹۲۹ به اخراج کامل یهودیان از آن شهر انجامید. در سال ۱۹۳۶ اعتصاب عمومی عربی به شورش بزرگ عربی (۱۹۳۶–۱۹۳۹) فراروییده شد. در واکنش، سازمان نیمه‌نظامی یهودی هاگانا تقویت شد و گروه‌های تندرو ایرگون و لحی از آن جدا شدند.

### هولوکاست و پیامدهای آن

آزار و کشتار یهودیان در اروپا (هولوکاست) انگیزه مهاجرت یهودیان به فلسطین را به‌شدت افزایش داد. در کنفرانس اویان (ژوئیه ۱۹۳۸) نمایندگان ۳۲ کشور از پذیرش پناهندگان یهودی سر باز زدند و بسیاری از آنان به فلسطین روی آوردند. در همین دوره، مفتی بیت‌المقدس محمد امین الحسینی در ۲۸ نوامبر ۱۹۴۱ با هیتلر در برلین دیدار کرد و خواستار بمباران هوایی تل‌آویو شد.

رهبران عرب نیز جنایات هولوکاست را به رسمیت شناختند. در سال ۱۹۴۴ رهبران مصر، اردن، لبنان، سوریه و عراق در اسکندریه پروتکلی را تصویب کردند که در آن اعلام داشتند هیچ‌کس بیش از آنان از رنج یهودیان ناراحت نیست، اما «مسئله یهودیان اروپا نباید با ستمی دیگر بر عرب‌های فلسطین حل شود».

## طرح تقسیم و جنگ ۱۹۴۸
بریتانیا پس از جنگ جهانی دوم اعلام کرد که قصد واگذاری قیمومت خود را دارد. سازمان ملل متحد کمیته‌ای ویژه (آنسکاپ) را مأمور بررسی کرد و در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷ مجمع عمومی سازمان ملل متحد با اکثریت دوسوم طرح تقسیم را تصویب کرد که فلسطین را به دو کشور یهودی و عربی تقسیم می‌نمود. رهبران یهودی این طرح را پذیرفتند، اما رهبران عرب و فلسطینی آن را رد کردند.

روز پس از رأی‌گیری، جنگ داخلی خونینی آغاز شد. در ۱۴ مه ۱۹۴۸ (۲۴ اردیبهشت ۱۳۲۷) کشور اسرائیل اعلام موجودیت کرد و ارتش‌های عربی بامداد روز بعد وارد خاک فلسطین شدند؛ بدین ترتیب جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل آغاز گردید.

در جریان جنگ و پیش از آن، نزدیک به ۷۲۵٬۰۰۰ عرب فلسطینی آواره شدند؛ رویدادی که فلسطینیان آن را «نکبه» (فاجعه) می‌نامند. این جنگ با توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ پایان یافت و خطوط آتش‌بس که بعدها خط سبز نامیده شد، مرزهای عملی اسرائیل را مشخص ساخت. اردن کرانه باختری و مصر نوار غزه را زیر کنترل گرفتند.

## جنگ‌ها و رویدادهای مهم
### بحران سوئز (۱۹۵۶)
در اکتبر ۱۹۵۶ اسرائیل همراه با بریتانیا و فرانسه به مصر حمله کرد. علت اصلی تصمیم جمال عبدالناصر به ملی کردن کانال سوئز بود. این تجاوز سه‌گانه با فشار ایالات متحده و اتحاد شوروی متوقف شد و نیروهای مهاجم عقب‌نشینی کردند. اسرائیل نوار غزه و شبه‌جزیره سینا را اشغال کرد اما در سال ۱۹۵۷ آن‌ها را بازگرداند.

### جنگ شش‌روزه (۱۹۶۷)
در ۵ ژوئن ۱۹۶۷ اسرائیل با حمله‌ای غافلگیرانه به پایگاه‌های هوایی مصر، جنگ شش‌روزه را آغاز کرد. در پایان شش روز، اسرائیل نوار غزه، شبه‌جزیره سینا، کرانه باختری و بلندی‌های جولان را تصرف کرد. شورای امنیت سازمان ملل قطعنامه ۲۴۲ را صادر کرد و از اسرائیل خواست از سرزمین‌های اشغالی عقب‌نشینی کند.

### جنگ یوم کیپور (۱۹۷۳)
در ۶ اکتبر ۱۹۷۳ (۱۴ مهر ۱۳۵۲)، مصر و سوریه حمله همزمانی را به مواضع اسرائیل در سینا و بلندی‌های جولان آغاز کردند. ارتش مصر از کانال سوئز عبور کرد و خط بارلو را درهم شکست. نیروهای سوری نیز تا نزدیکی قنیطره پیشروی کردند. چندین کشور عربی از جمله عربستان سعودی، الجزایر، کویت، مراکش و تونس نیروها یا پشتیبانی مالی فرستادند. ایالات متحده با عملیات «نیکل‌گرس» اسرائیل را بازتسلیح کرد. کشورهای عربی صادرکننده نفت تحریم نفتی برقرار کردند. این جنگ زمینه‌ساز مذاکرات صلح بعدی شد.

### جنگ لبنان (۱۹۸۲)
در ژوئن ۱۹۸۲ اسرائیل به لبنان لشکرکشی کرد تا سازمان آزادی‌بخش فلسطین را از آن کشور بیرون راند. اشغال جنوب لبنان توسط اسرائیل تا سال ۲۰۰۰ ادامه یافت. در این مدت ارتش جنوب لبنان به عنوان نیروی نیابتی اسرائیل در جنوب لبنان عمل می‌کرد.

## روند صلح
### پیمان کمپ دیوید و صلح مصر–اسرائیل
در سال ۱۹۷۸ انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، و مناحم بگین، نخست‌وزیر اسرائیل، با میانجی‌گری جیمی کارتر، رئیس‌جمهور آمریکا، توافق‌نامه‌های کمپ دیوید را امضا کردند. در ۲۶ مارس ۱۹۷۹ (۵ فروردین ۱۳۵۸) پیمان صلح اسرائیل و مصر به امضا رسید و اسرائیل شبه‌جزیره سینا را به مصر بازگرداند (طابا در ۱۹۸۹ بازگردانده شد).

### پیمان‌های اسلو
در سپتامبر ۱۹۹۳ یاسر عرفات، رهبر سازمان آزادی‌بخش فلسطین، و اسحاق رابین، نخست‌وزیر اسرائیل، پیمان اسلو را در واشینگتن امضا کردند. پیمان اسلو ۲ در سال ۱۹۹۵ کرانه باختری را به مناطق الف، ب و ج تقسیم کرد. در همان سال رابین به دست یک افراطی اسرائیلی ترور شد.

### صلح اسرائیل–اردن
در ۲۶ اکتبر ۱۹۹۴ (۴ آبان ۱۳۷۳) پیمان صلح اسرائیل و اردن امضا شد و اردن دومین کشور عربی شد که اسرائیل را به رسمیت شناخت.

### ابتکار صلح عربی و پیمان ابراهیم
در سال ۲۰۰۲ اتحادیه عرب ابتکار صلح عربی را پیشنهاد کرد که خواهان عادی‌سازی کامل روابط با اسرائیل در ازای بازگشت به مرزهای ۱۹۶۷ و تشکیل کشور فلسطین بود. در سال ۲۰۲۰ پیمان ابراهیم میان اسرائیل با امارات متحده عربی، بحرین و مراکش به امضا رسید و گام دیگری در عادی‌سازی روابط اعراب و اسرائیل برداشته شد.

## انتفاضه‌ها و تحولات معاصر
### انتفاضه اول و دوم
انتفاضه اول (۱۹۸۷–۱۹۹۳) خیزش مردمی فلسطینیان در کرانه باختری و نوار غزه بود. انتفاضه دوم (۲۰۰۰–۲۰۰۵) با خشونت بسیار بیشتری همراه بود و شمار زیادی کشته برجای گذاشت.

### خروج از غزه و جنگ‌های بعدی
در سال ۲۰۰۵ اسرائیل از نوار غزه عقب‌نشینی کرد. حماس در سال ۲۰۰۷ کنترل غزه را به دست گرفت و از آن پس چندین دور درگیری نظامی میان اسرائیل و غزه رخ داد (۲۰۰۸–۲۰۰۹، ۲۰۱۲، ۲۰۱۴ و ۲۰۲۱).

### حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و جنگ غزه
در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ (۱۵ مهر ۱۴۰۲) حماس حمله گسترده‌ای به شهرک‌های اسرائیلی مجاور غزه انجام داد. اسرائیل در پاسخ عملیات نظامی وسیعی را در نوار غزه آغاز کرد که به جنگ غزه و بحران گسترده‌تر خاورمیانه انجامید. عملیات اسرائیل در غزه توسط سازمان‌هایی مانند عفو بین‌الملل و شماری از پژوهشگران حقوق بین‌الملل نسل‌کشی خوانده شده‌است. در سال ۲۰۲۴ اسرائیل منطقه حائل در بلندی‌های جولان را نیز دوباره اشغال کرد.

## ابعاد ژئوپلیتیک
درگیری عرب‌ها و اسرائیل جایگاه ویژه‌ای در ژئوپلیتیک خاورمیانه دارد. چندین مسئله کلیدی با این درگیری گره خورده‌است: کنترل اماکن مقدس بیت‌المقدس (شهر مقدس سه آیین یکتاپرست)، شهرک‌سازی اسرائیل در کرانه باختری و بلندی‌های جولان و مسئله منابع آب از جمله دریاچه طبریه. این درگیری همواره توجه قدرت‌های بزرگ جهانی را به خود جلب کرده و با مسائلی چون جنگ سرد، نفت عربی و مسئله آوارگان فلسطینی پیوند داشته‌است.

## جستارهای وابسته
* درگیری اسرائیل و فلسطین
* جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل
* جنگ شش‌روزه
* جنگ یوم کیپور
* پیمان ابراهیم
* جنگ غزه

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* Arab–Israeli wars در دانشنامه بریتانیکا

رده:درگیری اسرائیل و اعراب
رده:درگیری‌های سده ۲۰ (میلادی)
رده:درگیری‌های سده ۲۱ (میلادی)
رده:درگیری‌ها در خاورمیانه
رده:آسیا در سده ۲۰ (میلادی)
رده:آسیا در سده ۲۱ (میلادی)
رده:درگیری‌های قومی
رده:جنگ‌های بر پایه دین