الشیخ مونس

**الشیخ مونس** ()، همچنین **شیخ مونس**، روستایی کوچک عرب فلسطینی در زیربخش یافای قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود که در فاصله نزدیک به ۸٫۵ کیلومتری مرکز شهر یافا و در سرزمینی قرار داشت که بر پایه طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین به کشور یهودی اختصاص یافته بود. ساکنان این روستا در مارس ۱۹۴۸ در پی تهدیدهای شبه‌نظامیان یهودی، دو ماه پیش از آغاز جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، روستا را ترک کردند. امروزه دانشگاه تل‌آویو بر بخشی از زمین‌های این روستا بنا شده‌است.

بر پایه افسانه محلی، نام روستا از یک شخصیت مذهبی محلی به نام شیخ مونس گرفته شده که مقام (آرامگاه) او در روستا قرار داشت. بیشتر ساکنان روستا از اعضای قبیله ابوکشک بودند و به کشاورزی به‌ویژه پرورش مرکبات می‌پرداختند. جمعیت روستا در سال ۱۹۴۵ نزدیک به ۱۹۳۰ تن بود و در آستانه جنگ ۱۹۴۸ به نزدیک به ۲۰۰۰ تن رسید.

## تاریخ
### دوره عثمانی
الشیخ مونس در سده هجدهم میلادی بنیان‌گذاری شد. پی‌یر ژاکوتن در نقشه سال ۱۷۹۹ خود این روستا را با نام «دهر» () ثبت کرد.

در دسامبر ۱۸۲۱ از این روستا یاد شده و آن را «واقع بر تپه‌ای محاصره‌شده با زمین‌های گل‌آلود که با وجود زمستان ملایم زیر آب رفته بودند» توصیف کرده‌اند. در سال ۱۸۵۶ نام روستا به‌صورت «شیخ مونیس» () در نقشه فلسطین کیپرت ثبت شد.

در سال ۱۸۷۰، ویکتور گرن دربارهٔ الشیخ مونس نوشت: «این روستا چهارصد ساکن دارد و به چند محله تقسیم شده که هر یک زیر نظر شیخی جداگانه اداره می‌شود. در حاشیه روستا باغ‌هایی دیده می‌شود که هندوانه‌های آبدار با کمترین مراقبت باغبانی در آن‌ها می‌رویند.» در سال ۱۸۸۲، بررسی فلسطین غربی (صندوق اکتشاف فلسطین) از «ویرانه‌های خانه‌ای نزدیک قبه» یاد کرد و روستا را روستایی عادی از خشت توصیف کرد. بیشتر روستاییان از اعضای قبیله ابوکشک بودند.

جمعیت روستا در سال ۱۸۷۹ برابر ۳۱۵ تن بود.

### دوره قیمومت بریتانیا
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که مقامات قیمومت بریتانیا انجام دادند، روستای «شیخ مونس» ۶۶۴ ساکن داشت که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین، جمعیت روستا به ۱۱۵۴ تن رسیده بود که همچنان همگی مسلمان بودند و در ۲۷۳ خانه زندگی می‌کردند.

در دهه ۱۹۲۰ دولت قیمومت بریتانیا تلاش کرد مالکیت زمین‌های غرب الشیخ مونس تا ساحل دریای مدیترانه را به دست آورد با این استدلال که این زمین‌ها «بایر و کشت‌نشده» بودند. به گفته نویسندگان کتابی دربارهٔ منازعه اسرائیل و اعراب، عرب‌های منطقه یافا-تل‌آویو «پیامدهای گفتمان‌های صهیونیستی-بریتانیایی توسعه و اجرای آن‌ها از راه طرح‌های شهرسازی را درمی‌یافتند.» در سال ۱۹۳۷ روزنامه عربی «الجامعة الاسلامیه» دربارهٔ طرح‌های بریتانیا برای ساخت جاده کمربندی برای ساکنان تل‌آویو بر زمین‌هایی که ادعا می‌شد از آنِ روستاست نوشت: «در واقع این طرح در کمیسیون شهرسازی که اکنون شیخ مونس را نیز دربر می‌گیرد، نه یک «طرح» بلکه نقشه‌ای برای بیرون آوردن زمین از دست صاحبانش است.»

در روستا دو مدرسه وجود داشت: مدرسه پسرانه که در سال ۱۹۳۲ ساخته شد و مدرسه دخترانه که در سال ۱۹۴۳ بنا شد. در سال ۱۹۴۵ مجموعاً ۲۶۶ دانش‌آموز در این دو مدرسه ثبت‌نام کرده بودند. مدرسه پسرانه ۳۶ دونم زمین و یک چاه آرتزین در اختیار داشت و آموزش کشاورزی عملی ارائه می‌داد.

روستاییان به کشاورزی به‌ویژه پرورش مرکبات مشغول بودند. بر پایه آمار روستایی ۱۹۴۵، ۳٬۷۴۹ دونوم به کشت مرکبات و موز و ۷٬۱۶۵ دونم به کشت غلات اختصاص یافته بود. ۶۶ دونم آبیاری می‌شد یا برای باغ‌های میوه به کار می‌رفت و آب آبیاری از رودخانه العوجا و شمار زیادی چاه آرتزین تأمین می‌شد. ۴۱ دونم نیز به‌عنوان بافت ساخته‌شده طبقه‌بندی شده بود. مالکیت زمین‌ها میان عرب‌ها (۱۱٬۴۵۶ دونم)، یهودیان (۳٬۵۴۵ دونم) و زمین‌های مشاع (۹۷۱ دونم) تقسیم شده بود.

در سال ۱۹۴۶ سه روستایی عرب به یک دختر یهودی تجاوز کردند. در جریان رسیدگی دادگاه، اعضای هاگانا به یکی از مهاجمان شلیک کرده و او را زخمی ساختند و دیگری را ربوده و اخته کردند. در سال ۱۹۴۷ با افزایش خصومت‌ها، برخی ساکنان روستا را ترک کردند ولی بیشتر آنان ماندند؛ زیرا بزرگان روستا در ازای حفظ صلح و جلوگیری از ورود نیروهای نامنظم ارتش آزادی‌بخش عرب به روستا، حمایت هاگانا را به دست آورده بودند.

## جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن

در سال ۱۹۴۸ جمعیت روستا بیشتر از فلاحانی تشکیل می‌شد که با وجود تنش‌های گاه‌وبه‌گاه، روابط دوستانه‌ای با یهودیان داشتند. هرچند در ژانویه و فوریه ۱۹۴۸ گاهی از روستا به سوی مناطق مسکونی یهودی تیراندازی می‌شد، تلفاتی به بار نیامد و طایفه ابوکشک به تعهد خود برای جلوگیری از ورود نیروهای نامنظم ارتش آزادی‌بخش عرب پایبند ماند. فرستاده ارتش آزادی‌بخش عرب از سوی ابوکشک‌ها آگاه شد که «عرب‌های این منطقه با یهودیان علیه هر نیروی خارجی که بخواهد وارد شود همکاری خواهند کرد.»

برخی گزارش‌های اطلاعاتی که هرگز تأیید نشدند، حاکی از آن بود که در اوایل ۱۹۴۸ روستا که بر فرودگاه سد دوم و نیروگاه ردینگ اشراف داشت، در حال نفوذ جنگجویان نامنظم عرب مسلح بود. در ۷ مارس، تیپ الکساندرونی هاگانا با بستن همه راه‌های دسترسی، روستا و دو روستای کوچک‌تر جلیل شمالیه و جلیل قبلیه را در «قرنطینه» قرار داد و ممکن است خانه‌هایی در حاشیه روستا را نیز اشغال کرده باشد. گروه زیرزمینی لحی (گروه شترن) یکی از پایگاه‌هایش را در روستا نگاه داشته بود. پنج روز بعد، در ۱۲ مارس، شبه‌نظامیان ایرگون یا لحی پنج تن از بزرگان روستا را ربودند. سرویس اطلاعاتی یهودی یادداشت کرد: «بسیاری از روستاییان پس از ربوده شدن بزرگان شیخ مونس شروع به فرار کردند. عرب‌ها دریافتند که رسیدن به توافق با هاگانا کافی نیست و «یهودیان دیگری» هستند که باید از آنان بر حذر بود و شاید بیش از هاگانا که بر آنان کنترل نداشت، از آنان هراسید.»

روستاییان سپس اعتراض کردند که نیروهای یهودی در منطقه آنان را ارعاب و غارت می‌کنند و به‌صورت تصادفی به سوی‌شان تیراندازی می‌کنند. بزرگان روستا در ۲۳ مارس به هاگانا تحویل داده شدند و به الشیخ مونس بازگشتند، اما بسیاری از ساکنان از ترس روستا را ترک کردند. توفیق ابوکشک در ۲۸ مارس ۱۹۴۸ ضیافت بزرگ وداعی برای ساکنان باقی‌مانده و دوستان یهودی‌شان برپا کرد. زمین‌های روستا برای بهره‌برداری یهودیان اختصاص یافت و به شهرداری تل‌آویو ضمیمه شد.

در روزهای پس از آن، رهبران ابوکشک ترک روستا را به این دلایل نسبت دادند: الف) بازداشت‌های جاده‌ای هاگانا، ب) محدودیت تردد پیاده، ج) سرقت خودروها، و د) ربودن بزرگان روستا. بسیاری از ساکنان الشیخ مونس در قلقیلیه و طولکرم اسکان یافتند.

### سرنوشت روستا پس از جنگ
به گفته ولید خالدی، تاریخ‌نگار فلسطینی، سازه‌های باقی‌مانده روستا در سال ۱۹۹۲ شامل چند خانه که خانواده‌های یهودی در آنها سکونت داشتند و دیوار خانه‌ای بود. پس از جنگ، این سازه‌ها برای اسکان اعضای نیروی هوایی اسرائیل و واحدهای ماحال به کار رفت. از سال ۱۹۴۹ یهودیان شمال آفریقایی به‌طور موقت در آنجا جای داده شدند و سپس محل بخشی از پردیس دانشگاه تل‌آویو شد. خانه پیشین شیخ روستا که به «خانه سبز» شهرت دارد، هم‌اکنون به‌عنوان باشگاه هیئت علمی دانشگاه به کار می‌رود.

بر پایه منبع آلمانی، در ده ژوئن ۱۹۵۴ داوید بن‌گوریون هشت هزار جوان اسرائیلی را به این مکان فراخواند تا با سخنرانی خود روحیه پیشگامی صهیونیستی را در آنان بدمد. در دهه ۱۹۹۰ بازمانده‌های روستا با گسترش دانشگاه تل‌آویو تخریب شد و در محل گورستان آن خوابگاه‌های دانشجویی ساخته شد.

شلومو سند، تاریخ‌نگار اسرائیلی، به دانشگاه تل‌آویو پیشنهاد کرد تا در «خانه سبز» موزه‌ای برای یادبود نکبت ساکنان ریشه‌کن‌شده الشیخ مونس بر پا شود. سند همچنین کتاب خود «اختراع سرزمین اسرائیل» را به ساکنان الشیخ مونس تقدیم کرد.

## یادبود و حق بازگشت
در راهپیمایی حق بازگشت فلسطینیان که گروه اسرائیلی ذاکرات در روز نکبت سال ۲۰۰۴ برگزار کرد، شرکت‌کنندگان از شهرداری تل‌آویو خواستند تا شش خیابان شهر را به نام روستاهای فلسطینی که تا سال ۱۹۴۸ در آنجا وجود داشتند نام‌گذاری کند؛ الشیخ مونس یکی از آن‌ها بود.

در سال ۱۹۹۸ شمار آوارگان برآمده از ساکنان الشیخ مونس نزدیک به ۱۳٬۷۴۹ تن برآورد شد.

## جستارهای وابسته
* نکبت (فلسطین)
* حق بازگشت فلسطینیان
* دانشگاه تل‌آویو

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* الشیخ مونس در Palestine Remembered
* شیخ مونس در ذاکرات
* Pool of Memories، هاآرتص

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:روستاهای عربی خالی از سکنه پیش از جنگ ۱۹۴۸ عرب‌ها و اسرائیل