الصرفند

**الصرفند** () یک روستای عرب فلسطینی در نزدیکی ساحل دریای مدیترانه در جنوب حیفا بود. بر پایه اسناد مالیاتی عثمانی، جمعیت این روستا در سال ۱۵۹۶ میلادی ۶۱ نفر بود. بر اساس آمارنامه زمین و جمعیت سامی حدوی، جمعیت الصرفند در سال ۱۹۴۵ به ۲۹۰ نفر رسیده بود که همگی عرب مسلمان بودند.

این روستا در ۱۶ ژوئیه ۱۹۴۸ در جریان جنگ عرب و اسرائیل توسط نیروهای اسرائیلی تخلیه شد و ساکنان آن آواره شدند. بر ویرانه‌های آن در سال ۱۹۴۹ شهرک تسروفا ساخته شد. تنها بنایی که از تخریب در امان ماند مسجد روستا بود که آن نیز بعدها در سال ۲۰۰۰ ویران شد.

## ریشه‌شناسی
نام **صرفند** () برگردان عربی نام مکانی فنیقی *Ṣrpt است. صلیبیون این مکان را با نام  می‌شناختند.

## پیشینه
### دوران باستان و میانه
بقایای سفالینه‌هایی از دوران روم متأخر و دوره بیزانس در این محل یافت شده‌است.

در دوران جنگ‌های صلیبی یک کلیسا و یک دژ در این مکان ساخته شد. نیروهای ایوبیان در سال‌های ۱۱۸۷–۱۱۸۸ الصرفند را از صلیبیون بازپس گرفتند. نام این روستا در سند وقف آرامگاه (تربه) و مدرسه امیر قرقماز در مصر نیز آمده‌است.

### دوره عثمانی
در سال ۱۵۱۷ روستای صرفند همراه با سراسر فلسطین به امپراتوری عثمانی ملحق شد. در سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی این روستا بخشی از امارت طوربای (۱۵۱۷–۱۶۸۳) بود که مرج ابن عامر، حیفا، جنین، دره بیت شیان و بخش شمالی دشت شارون را نیز دربر می‌گرفت.

بر پایه اسناد عثمانی، در سال ۱۵۹۶ صرفند روستایی در ناحیه شفا از لوای لجون بود و ۱۱ خانوار مسلمان با جمعیتی در حدود ۶۱ نفر داشت. روستاییان مالیاتی ثابت به نرخ ۲۵ درصد بر محصولات کشاورزی خود شامل گندم، جو، محصولات تابستانه مانند ذرت، لوبیا، خربزه و سبزیجات و همچنین پرورش بز می‌پرداختند که مجموع آن ۸۵۰۰ آقچه بود.

در سال ۱۷۹۹ این روستا با نام  در نقشه‌ای که پیر ژاکوتن تهیه کرد ثبت شده‌است. در سال ۱۸۵۹ کنسول راجرز جمعیت روستا را ۱۵۰ نفر برآورد کرد و گزارش داد که ساکنان ۱۶ فدان زمین کشاورزی دارند. چهار سال پس از آن ویکتور گِرَن جمعیت را بیش از ۳۰۰ نفر نیافت.

بر اساس پیمایش فلسطین غربی صندوق اکتشاف فلسطین که در سال ۱۸۷۳ انجام شد، در شمال این روستا مجموعه‌ای از ۱۶ آرامگاه کنده‌شده در صخره با لوکولوس‌ها و آرکوسولیاها وجود داشت و برخی از آن‌ها هنوز سنگ‌های غلتان درِ مقبره را در کنار خود داشتند.

فهرست جمعیتی حدود سال ۱۸۸۷ نشان می‌دهد که صرفند در حدود ۲۷۰ ساکن داشت که همگی مسلمان بودند.

### دوره قیمومت بریتانیا
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که به دست مقامات قیمومت بریتانیا انجام شد، صرفند ۲۰۴ نفر جمعیت داشت که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین این رقم به ۱۸۸ نفر در ۳۸ خانه کاهش یافت.

اقتصاد روستا بر کشاورزی، دامپروری و نمک‌سازی استوار بود.

بر اساس آمار روستایی ۱۹۴۵، جمعیت روستا ۲۹۰ نفر مسلمان بود و زمین‌های آن ۵٬۴۰۹ دونوم وسعت داشت. از این مساحت ۳٬۲۴۴ دونوم به کشت غلات اختصاص داشت، ۲۲ دونوم آبیاری می‌شد یا به باغ‌ها تعلق داشت و ۶ دونوم بافت مسکونی بود.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدها
در جریان جنگ داخلی در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا (۱۹۴۸–۱۹۴۷)، ساکنان روستا در چند مرحله پاکسازی قومی شدند. بیشتر آنان در اوایل ماه مه به سوی التیره گریختند و پس از تخلیه آن روستا به جنین رفتند. برخی بازگشتند و تا زمانی که نیروهای اسرائیلی متشکل از تیپ کارملی و تیپ الکساندرونی در ۱۶ ژوئیه ۱۹۴۸ به روستا حمله کردند در آنجا ماندند. در آن زمان داوطلبان ارتش آزادی‌بخش عرب و شبه‌نظامیان محلی از الصرفند دفاع می‌کردند. بیشتر ساکنان به خط جنوب‌شرقی وادی عاره گریختند که ارتش عراق در آنجا مستقر بود. سپس از رود اردن گذشتند و از آن زمان بیشتر آوارگان الصرفند در اردن زندگی می‌کنند. تنها یک‌نفر از ساکنان پیشین روستا در اسرائیل باقی ماند. خانه‌های روستا بلافاصله ویران نشدند و سال‌ها خالی ماندند. هنگامی که سرانجام تخریب شدند تنها مسجد از ویرانی در امان ماند.

اندرو پیترسن در سال ۱۹۹۴ مسجد روستا و طاق‌های مجاور آن را بازرسی کرد و مسجد را ساختمانی بلند و مستطیل‌شکل توصیف کرد که بر بالای تراسی نزدیک به قله تپه بنا شده بود. درون مسجد به دو بخش طاقی تقسیم می‌شد که بر شش ستون بزرگ استوار بودند. چهار پنجره در دیوار غربی رو به دریا قرار داشت. محراب در مرکز دیوار جنوبی و بقایای منبر در سمت غرب آن قرار داشتند. پیترسن تخمین زد که بنای فعلی به اواخر سده نوزدهم یا اوایل سده بیستم تعلق دارد اما سازه‌ای قدیمی‌تر را در خود جای داده‌است.

در ۳ اوت ۱۹۴۸ کیبوتس نوه‌یام نامه‌ای به مرکز کشاورزی اسرائیل نوشت و خواستار تحویل زمین‌های الصرفند شد. بنی موریس نقل می‌کند که ساکنان این کیبوتس گفته بودند تخلیه روستا به آن‌ها امکان داد تا به راه‌حلی ریشه‌ای برای تأمین زمین کافی جهت گسترش مستعمره خود برسند. در سال ۱۹۴۹ شهرک تسروفا بر زمین‌های این روستا بنا شد.

## بازسازی مسجد
در سال ۱۹۹۹ انجمن اقصی برای حفظ اماکن مقدس اسلامی تصمیم به بازسازی مسجد الصرفند گرفت. در ماه مه ۲۰۰۰ هنگامی که بازسازی نزدیک به پایان بود، مسجد شبانه با بولدوزر ویران شد. عامل این کار هرگز شناسایی نشد. فعالان ویرانه‌ها را با چادر بزرگی پوشاندند و نگهبانی از محل را برعهده گرفتند. برداشتن چادر با مقامات اسرائیلی مذاکره شد و توافق بر آن بود که محوطه حصارکشی شود اما این کار انجام نشد و فعالان سازه‌ای پایدارتر برپا کردند. پلیس این سازه را در مارس ۲۰۰۲ تخریب کرد اما نمازهای جمعه همچنان در ویرانه‌های مسجد برگزار می‌شد.

بر اساس گزارش کمیسیون اور، مقامات اسرائیلی پروانه‌ای برای بازسازی مسجد پس از تخریب صادر نکردند و این تصمیم به تیره شدن روابط میان مسلمانان محلی و مقامات انجامید. گزارش کمیسیون همچنین مدعی شد که سازمان‌های اسلامی مانند انجمن یادشده ممکن است از بهانه‌های مذهبی برای پیشبرد اهداف سیاسی بهره بگیرند و رویداد مسجد صرفند را نمونه‌ای از دگرگونی پویایی روابط میان مسلمانان و مقامات اسرائیلی دانست.

### روایت ایلان پاپه
ایلان پاپه، مورخ نوین اسرائیلی، روایت دیگری از رویدادها ارائه می‌دهد. او می‌نویسد: «مسجد صد ساله بود که دولت اسرائیل در ۲۵ ژوئیه ۲۰۰۰ دستور تخریب آن را با بولدوزر صادر کرد و دادخواستی را که خطاب به نخست‌وزیر وقت اهود باراک نوشته شده بود نادیده گرفت.»

## وضعیت کنونی روستا
امروزه تنها یک ساختمان بزرگ با دو قوس در نمای آن بر جای مانده‌است. بزرگراه حیفا–تل‌آویو از بخشی از محل روستا می‌گذرد و بخش دیگر با سیم خاردار محصور شده و خار و صبر آن را پوشانده‌است.

## جستارهای وابسته
* روستاهای تخلیه‌شده فلسطینی در اسرائیل

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* الصرفند در وبگاه فلسطین در خاطره
* الصرفند در ذاکرات

رده:بخش (تقسیم کشوری) حیفا
رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین