زیتا

**زیتا** (؛ *Zaytā*) روستایی عرب فلسطینی در بخش الخلیل در دوران قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود. این روستا بر فراز تپه‌ای میان بیت جبرین و جسیر جای داشت. در دوران حکومت صلیبیان بر فلسطین، زیتا به عنوان بخشی از دارایی‌های فرقه سنت جان شناخته می‌شد. بر پایه سرشماری سال ۱۵۹۶ میلادی در دوران امپراتوری عثمانی، جمعیت روستا ۱۶۵ تن بود. جهانگردان غربی در سده نوزدهم میلادی از روستا دیدار کردند و یکی از آنان آن را «روستایی عربی و دل‌انگیز بر تپه‌ای مخروطی‌شکل» وصف کرد. تا سال ۱۹۴۵ جمعیت روستا به ۳۳۰ تن رسیده بود.

تا دوران قیمومت بریتانیا، روستا در مکانی قرار داشت که امروز در اسرائیل به تل زایط شناخته می‌شود؛ اما به دلیل آب‌های راکد مجاور که کانون پرورش حشرات و بیماری بودند، ساکنان ۱٫۵ کیلومتر به سوی شمال جابه‌جا شدند. در سال ۲۰۰۵ باستان‌شناسان سنگ‌نوشتهٔ زایط را در دیواره‌ای سنگ‌آهکی کشف کردند.

زیتای نوبنیاد در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل در روزهای ۱۷ تا ۱۸ ژوئیه ۱۹۴۸ تخلیه شد. ساکنان آن به آوارگان فلسطینی پیوستند و به کرانه باختری و نوار غزه پناه بردند. از سازه‌های روستا تنها چاه آبی که منبع اصلی تأمین آب بود بر جای مانده‌است.

## موقعیت جغرافیایی
زیتا بر تپه‌ای میان بیت جبرین و جسیر جای داشت. وادی زیتا (دره زیتا) که در دوران کتاب مقدس به نام صفاته شناخته می‌شد، نزدیک به ۱ کیلومتر در جنوب روستا قرار داشت.

در دوران قیمومت بریتانیا، روستا ۱٫۵ کیلومتر به سمت شمال جابه‌جا شد و مکان نخستین (خربه زیتا الخراب) در کرانه جنوبی وادی باقی ماند؛ زیرا آب‌های راکد آنجا محل تولید حشرات و بیماری‌زا شده بودند.

## پیشینه
نام مکان به واکه بلند «ـا» (-ā) پایان می‌یابد که بازتاب حالت مطلق (absolute state) در زبان آرامی است؛ ویژگی ساختاری‌ای که در نام‌جای‌های فلسطینی بسیار دیده می‌شود.

در سال ۱۱۳۶ میلادی، در دوران جنگ‌های صلیبی، دژ بت‌جبلین و ده روستای پیرامون الخلیل به دستور هیو، ارباب الخلیل، و به درخواست شاه فولک به فرقه سنت جان واگذار شد. شاه نیز چهار روستای دیگر از جمله زیتا را به این واگذاری افزود. پس از شکست صلیبیان به دست صلاح‌الدین ایوبی در سال ۱۱۹۲ میلادی، فرمانروایی صلیبیان بر زیتا و پیرامون آن پایان یافت.

### دوران عثمانی
بر پایه دفتر مالیاتی سال ۱۵۹۶، زیتا روستایی در ناحیه غزه از سنجق غزه در امپراتوری عثمانی بود و ۳۰ خانوار مسلمان با جمعیت برآوردی ۱۶۵ تن داشت. روستاییان مالیاتی ثابت به میزان ۲۵ درصد بر فرآورده‌هایی چون گندم، جو، بز و کندوهای عسل می‌پرداختند که مجموع آن ۳٬۵۰۰ آقچه بود.

در جریان شورش ۱۸۳۴ فلسطین، ابراهیم محمدعلی پاشا شخصاً فرماندهی سرکوب قیام را بر عهده گرفت و هنگام رویارویی با گروهی از شورشیان دهقان در زیتا، نیروهایش ۹۰ تن را کشتند و بقیه را تعقیب کردند. جیمز فین، کنسول بریتانیا در امپراتوری عثمانی در دهه ۱۸۵۰، در خاطرات خود از عبور از زیتا در بهار ۱۸۵۳ در مسیر غزه به الخلیل یاد می‌کند و می‌نویسد دهقانان آنجا استحکاماتی برپا کرده بودند و مردان مسلح پیش از اجازه عبور، با آنان گفت‌وگو کردند.

جیمز ترنر بارکلی، جهانگرد آمریکایی در اواسط سده نوزدهم، زیتا را «روستایی عربی دل‌انگیز بر تپه‌ای مخروطی‌شکل» وصف کرده‌است. او دربارهٔ چاه پای تپه به تفصیل نوشته و از دستگاه آبکشی (ساقیه) شرح داده که با شتر شبانه‌روز کار می‌کرد؛ هشتادوپنج کوزه سنگی به فاصله چهار فوتی بر طناب‌های بی‌انتها بسته شده بودند و آب به آبگیری به مساحت ۲۴ فوت مربع ریخته می‌شد. سرستون مرمرین کورینتی زیبایی محور چرخ اصلی را نگه می‌داشت.

در سال ۱۸۶۳ ویکتور گرن زیتا را دهکده‌ای با خانه‌هایی پراکنده بر دامنه تپه وصف کرد و از برجی نیمه‌ویران بر بالای تپه و ستونی مرمرین سفید در یکی از خانه‌ها یاد کرد. فهرست روستاهای عثمانی در نزدیک به سال ۱۸۷۰ نشان می‌دهد که زیتا ۳۲ خانه و ۹۷ تن جمعیت (تنها مردان) داشت.

در سال ۱۸۸۳، پیمایش فلسطین غربی وابسته به صندوق اکتشاف فلسطین زیتا را آبادی کوچکی از خشت خام در کنار وادی توصیف کرد که دو سویش تپه‌ماهورهای کوتاه آن را دربرگرفته بودند.

### دوران قیمومت بریتانیا
بر پایه سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین، زیتا ۱۳۹ ساکن داشت که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به ۲۳۴ تن (همگی مسلمان) در ۴۴ خانه مسکونی رسید.

بر پایه گزارش سال ۱۹۳۰، سامانه تأمین آب زیتا بهسازی شد زیرا «ناسالم و مالاریازا» بود. در این دوره روستاییان ۱٫۵ کیلومتر به شمال کوچ کردند و روستای نو در راستای شمال‌شرقی-جنوب‌شرقی بنا شد. خانه‌ها از گل، چوب و نی ساخته شده بودند. چاه‌های آرتزینی میان وادی و روستا منبع اصلی آب آشامیدنی بودند و چاه دیگری نیز در شمال قرار داشت.

کار اصلی روستاییان کشاورزی دیم و دام‌پروری بود و در پرورش بز و گوسفند تخصص داشتند. بخش بزرگی از زمین‌ها به کشت غلات اختصاص داشت و باقی زمین‌ها چراگاه بود.

در دهه ۱۹۴۰ یک مالک عرب که ۱٬۲۰۰ دونم زمین در زیتا داشت و بخشی از آن نزد بانک در رهن بود، از بیم از دست دادن دارایی‌هایش در نقاط دیگر، با خریداران یهودی برای فروش زمین تماس گرفت. بر پایه آمار روستایی ۱۹۴۵، از مجموع ۱۰٬۴۹۰ دونم زمین روستا، ۱٬۲۷۳ دونم در مالکیت یهودیان، ۳٬۱۲۷ دونم در مالکیت عرب‌ها و ۶٬۰۹۰ دونم باقیمانده زمین‌های عمومی مشترک روستا بود. جمعیت در آن زمان ۳۳۰ تن مسلمان برآورد شده بود. در سال ۱۹۴۴/۴۵ جمعاً ۱۰٬۱۰۵ دونم از زمین روستا به کشت غلات اختصاص یافته بود و ۳۳ دونم به عنوان زمین شهری و عمومی طبقه‌بندی شده بود.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
زیتا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل بر اثر حمله نظامی نیروهای اسرائیلی در روزهای ۱۷ تا ۱۸ ژوئیه تخلیه شد. جوخه پنجاه‌ویکم تیپ ۸۴ گیواتی به چند روستای عربی در نزدیکی کفار مناحم از جمله زیتا یورش برد. گزارش شد که آنان «ساکنان را اخراج کردند و شماری از خانه‌ها را منفجر و آتش زدند؛ اکنون منطقه از عرب‌ها پاک [ناکی] است.» بیشتر روستاییان ریشه‌کن‌شده به تپه‌ماهورهای الخلیل گریختند و اقلیتی کوچک به نوار غزه رفتند.

تا ۲۰ اوت ۱۹۴۸، زیتا یکی از ۳۲ روستای تخلیه‌شده فلسطینی بود که داوید بن گوریون و «مدیران استقرار» برای ساخت شهرک‌های یهودی نو پیشنهاد کردند. بر پایه نوشته بنی موریس، شهرکی که برای زمین زیتا پیشنهاد شد کیبوتص گل‌اون بود. به نوشته ولید خالدی، این شهرک پیش‌تر بر زمین‌های روستای رعنا، ۲ کیلومتر شرق زیتا، برپا شده بود.

ولید خالدی در سال ۱۹۹۲ نوشت که از سازه‌های روستا «هیچ نشانی از خانه‌ها نمانده‌است؛ تنها چاهی که هنوز کاربرد دارد بر جای مانده.»

## بازتاب در ادبیات
سلافه حجاوی (زاده ۱۹۳۴)، شاعر فلسطینی ساکن نابلس، دربارهٔ ویرانی زیتا—روستای خود—چنین سروده‌است: «در لحظه‌ای روستا نابود شد، یک تنور طابون هم نماند، مردان و سنگ‌ها زیر تراکتورهای دشمن خرد شدند. اما زیتا دوباره برمی‌خیزد، همچون لاله‌ها.»

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* زیتا در وبگاه Palestine Remembered
* زیتا در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده