نبرد حیفا (۱۹۴۸)

**نبرد حیفا** که با نام **سقوط حیفا** نیز شناخته می‌شود و نیروهای یهودی آن را **عملیات بیعور حامتس** (، به معنای «پاک‌سازی پسح») نامیدند، عملیاتی نظامی بود که هاگانا در ۲۱ تا ۲۲ آوریل ۱۹۴۸ در شهر حیفا در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا انجام داد. هدف این عملیات تصرف محله‌های عرب‌نشین حیفا بود و رویدادی مهم در مراحل پایانی جنگ داخلی فلسطین پیش از آغاز جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل به‌شمار می‌رود. نام عملیات اشاره‌ای استعاری به آیین یهودی زدودن هرگونه خمیرمایه و نان از خانه‌ها در آستانه عید پسح داشت و عملیات نیز درست در شب پسح آغاز شد.

این عملیات بخش مهمی از اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان را تشکیل داد. در جریان دو روز نبرد نزدیک به ۱۵٬۰۰۰ ساکن عرب شهر آواره شدند و تا اواسط ماه مه از جمعیت پیشین نزدیک به ۶۵٬۰۰۰ عرب فلسطینی تنها ۴٬۰۰۰ نفر در شهر باقی ماندند. حیفا پس از این نبرد به بخشی از دولت نوپای اسرائیل تبدیل شد.

## پیشینه

حیفا پیش از جنگ شهری مختلط با جمعیتی نزدیک به ۱۳۵٬۰۰۰ نفر بود که میان یهودیان (۷۰٬۰۰۰) و عرب‌های فلسطینی (۶۵٬۰۰۰) تقسیم شده بود. دو جمعیت تا حد زیادی جدا از هم زندگی می‌کردند؛ مناطق اصلی یهودی‌نشین شهر هادار هاکارمل، بات‌گالیم و نوه‌شاانان بود، در حالی که حلیصه، وادی صلیب، وادی نیسناس، کفورسمیر و وادی الجمال عمدتاً عرب‌نشین بودند.

حیفا بندرگاهی مهم در ساحل دریای مدیترانه و موقعیتی راهبردی در فلسطین بود. این شهر بزرگ‌ترین بندر آب‌های عمیق کشور، پایانه خط‌لوله نفت موصل–حیفا و ایستگاه راه‌آهن حجاز به‌شمار می‌رفت. بر پایه طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین این شهر به دولت یهودی اختصاص یافته بود و رهبری یه‌شو تصرف بندرگاه آن را برای دریافت تدارکات و تسلیحات حیاتی می‌دانست.

با آغاز جنگ داخلی فلسطین، جمعیت عرب حیفا از سوی ایرگون و هاگانا هدف اقدامات خشونت‌بار و ترور قرار گرفت. بسیاری از فلسطینیان آغاز به ترک شهر کردند و تا اواسط مارس ۱۹۴۸ بین ۲۵٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ عرب فلسطینی حیفا را ترک کرده بودند. این مهاجرت رهبران و خانواده‌های ثروتمند عرب شهر را نیز دربرمی‌گرفت که جامعه عربی حیفا را بدون رهبری مؤثر رها کرد.

نیمه عرب‌نشین حیفا از دیگر مراکز عمده عربی فلسطین دور افتاده بود و روستاهای یهودی‌نشین در مسیرهای ورودی شهر ارتباط آن‌ها را قطع کرده بودند. بنگاه‌ها و کارگاه‌ها بسته شده، بیکاری فراگیر بود و هزینه خوراک به‌شدت افزایش یافته بود.

تهاجم آوریل هاگانا در چارچوب نقشه دالت — از جمله عملیات نخشون برای گشودن جاده تل‌آویو–اورشلیم و عملیات یفتاح برای کنترل شرق گالیل — کمیته عالی عرب را غافلگیر کرد.

## آماده‌سازی و درگیری‌ها در مارس–آوریل ۱۹۴۸
در ۱۷ مارس ۱۹۴۸ محمد بن حمد الحنیطی، فرمانده شبه‌نظامیان عرب شهر، در کمینی بر یک کاروان حامل ۱۵ تن سلاح و مواد منفجره کشته شد. مرگ او روحیه نیروهایش را تضعیف کرد. بر پایه گزارش جان کیمش هاگانا یک خبرچین رده‌بالا داشت و توانسته بود نُه کاروان از یازده کاروان تسلیحاتی عرب‌ها به حیفا را رهگیری کند.

فرماندهی پادگان عرب محله‌های عرب‌نشین شهر به نقیب امین عزالدین سپرده شده بود که در ۲۷ مارس از سوی کمیته نظامی ارتش آزادی‌بخش عرب در دمشق منصوب شد. در طول ماه بعد نیروی اولیه ۴۵۰ نفری او بر اثر فرار سربازان تحلیل رفت و دیگر توان رزمی نداشت. عزالدین چندین عملیات علیه جامعه یهودی شهر ترتیب داد از جمله انفجار یک کامیون بمب‌گذاری‌شده در نزدیکی آسیاب‌های آرد. درگیری‌ها در شهر با تبادل آتش و حملات خمپاره‌ای در مرکز شهر و محله هادار شدت گرفت.

بریتانیایی‌ها پیش‌تر شهر را کنترل می‌کردند و حائلی میان جمعیت یهودی و عربی برقرار بودند. در آماده‌سازی برای تخلیه کامل نیروهای بریتانیا از سرزمین قیمومت، بریتانیایی‌ها در اوایل آوریل تخلیه نظامی را از طریق بندر حیفا آغاز کردند. برنامه نخست دولت بریتانیا تخلیه تدریجی از جنوب به شمال فلسطین با بهره‌گیری از بندر حیفا بود که تا اواسط ماه مه به پایان می‌رسید.

در ۱۸ آوریل ۱۹۴۸ — همان روز سقوط طبریه — سرلشکر هیو استاکول، فرمانده بریتانیایی بخش شمالی حیفا، نماینده آژانس یهود به نام هری بیلین را به ستاد خود فراخواند و قصد خود را برای عقب‌نشینی فوری نیروهای بریتانیا از مرزها و مناطق حائل حیفا اعلام کرد و گفت تخلیه تا ۲۰ آوریل پایان خواهد یافت. هاگانا این تغییر برنامه را فرصتی دانست و به‌سرعت نقشه حمله سه‌جانبه به محله‌های عربی وادی نیسناس، وادی صلیب و حلیصه را آماده کرد.

در ۱۹ آوریل ابا حوشی، رئیس شعبه حیفای هیستادروت، از استاکول دربارهٔ واکنش احتمالی بریتانیا به حمله هاگانا جویا شد. استاکول اعلام کرد که ارتش بریتانیا در صورت حمله مداخله خواهد کرد.

در ۲۰ آوریل نقیب امین‌بیک عزالدین و بیلین هر دو به ستاد بریتانیا فراخوانده شدند و از تصمیم عقب‌نشینی زودهنگام بریتانیا آگاه شدند. عزالدین بی‌درنگ برای گزارش به کمیته نظامی ارتش آزادی‌بخش عرب به دمشق رفت و فرماندهی را به یونس نفاع، مهندس بهداشت عرب فلسطینی، سپرد. رفتن عزالدین به روحیه‌باختگی بیشتر انجامید و در ۲۱ آوریل اعضای برجسته کمیته ملی حیفا نیز شهر را ترک کردند.

عقب‌نشینی ناگهانی بریتانیا فرماندهان تیپ کارملی را وادار کرد جزئیات عملیات — که پیش‌تر «عملیات میسپارایم» (عملیات قیچی) نام داشت — را بازنگری کنند. نقشه بازبینی‌شده «مِبتسَع بیعور حامتس» (عملیات پاک‌سازی پسح) نامیده شد.

## نبرد
نیروی هاگانا شامل ۵ گروهان از سپاه میدانی، یک گروهان پالماخ و دسته‌ای از سپاه نگهبان بود. نیروهای یهودی از سمت هادار هاکارمل به وادی صلیب و وادی نیسناس حمله بردند و بخش اصلی حمله به حلیصه از جانب نوه‌شاانان انجام شد. ستاد فرماندهی عرب در مرکز شهر نزدیک بندرگاه و ایستگاه راه‌آهن قرار داشت.

### جنگ روانی
بنی موریس دربارهٔ کاربرد «پخش‌های جنگ روانی» و شگردهای نظامی هاگانا در حیفا نوشته‌است:

جان کیمش نیز «بمباران روانی محله‌های عرب» را توصیف کرده و نوشته‌است «اعصاب عرب‌ها فرو ریخت و فرار از شهر ابعاد وحشت‌زده‌ای به خود گرفت».

### روند نبرد
در سپیده‌دم ۲۱ آوریل نیروهای بریتانیایی مواضع خود را میان محله‌های عربی و یهودی ترک کردند و به منطقه بندرگاه عقب نشستند. نخستین حمله به منطقه پل رُشمیه بود تا محله‌های عرب‌نشین را از بیرون ببُرد. نبرد بر سر این پل بیش از یک شبانه‌روز — تا ساعت ۱۱ صبح ۲۲ آوریل — به درازا کشید و با پیروزی هاگانا پایان یافت.

در ساعت یک بامداد ۲۲ آوریل نیروهای هاگانا از بلندی‌های کوه کارمل آتش خمپاره‌ای بر شهر پایین و محله مسلمان‌نشین حلیصه گشودند. ۳٬۵۰۰ تا ۵٬۰۰۰ شبه‌نظامی عرب توان دفاع واقعی نداشتند. نبردهای خیابانی و خانه‌به‌خانه تا بامداد ۲۲ آوریل ادامه یافت.

بر اثر گلوله‌باران خمپاره‌ای و فروپاشی نیروها و ساختار اداری عربی — که رهبران آن پیش‌تر شهر را ترک کرده بودند — وحشت در میان ساکنان شهر پایین فراگیر شد. شایعه شد که بریتانیایی‌ها در بندرگاه پناهگاه امنی فراهم کرده‌اند و ساکنان عرب به سوی بندر هجوم آوردند. بسیاری با قایق به عکا گریختند و در ازدحام ورودی بندرگاه چندین قایق واژگون شد.

### درخواست آتش‌بس و ناکامی آن
روز بعد کمیته ملی عرب حیفا آماده درخواست آتش‌بس از راه استاکول بود. استاکول با نمایندگان یهودی دیدار کرد اما شرایط پیشنهادی هاگانا — خلع سلاح کامل، تحویل جنگ‌افزارها و حکومت نظامی — از سوی رهبری عرب پذیرفته نشد.

تا نیمروز ۲۲ آوریل درگیری‌ها فروکش کرد. یهودیان کنترل کامل میدان خمرا و خیابان استنتون و بازار (سوق) را در دست داشتند. در ساعت ۱۷:۰۰ مقاومت عمومی عرب در بخش شرقی جز چند نقطه پراکنده پایان یافته بود؛ در وادی نیسناس نبرد همچنان ادامه داشت و تلفات عرب در آن منطقه سنگین ارزیابی شد.

در ساعت ۱۸:۰۰ رهبران عرب برای بررسی شرایط پیشنهادی یهودیان در شهرداری گرد آمدند. کمیته اضطراری عرب حیفا اعلام کرد که «در جایگاهی نیست که آتش‌بس را امضا کند زیرا هیچ کنترلی بر عناصر نظامی عرب در شهر ندارد» و افزود «جمعیت عرب خواهان تخلیه حیفاست … مرد و زن و کودک».

تا ۲۲ آوریل ۱۹۴۸ بریتانیایی‌ها تنها بندرگاه حیفا را در اختیار داشتند. باقی شهر در دست تیپ کارملی هاگانا به فرماندهی موشه کارمل بود.

## آوارگی ساکنان عرب
محله‌های عرب‌نشین با خمپاره و تیراندازی مورد حمله قرار گرفتند. رشید الحاج ابراهیم، رهبر شهرداری عرب فلسطینی، حملات را «برانگیختن وحشت در میان زنان و کودکان که سخت تحت تأثیر هولناکی‌های دیر یاسین بودند» توصیف کرد و دربارهٔ فرار ساکنان عرب حیفا نوشت:

نزدیک به ۱۵٬۰۰۰ عرب در ۲۱ تا ۲۲ آوریل از حیفا گریختند. شمار تلفات عرب نامعلوم است؛ جان کیمش آن را نزدیک به ۳۰۰ کشته برآورد کرده‌است.

### اختلاف مورخان دربارهٔ علل فرار
مورخ بنی موریس مدعی است که فرمان نخست تخلیه از سوی رهبری محلی عرب صادر شد و کمیته عالی عرب آن را «پس از وقوع» تأیید کرد. از جمله شواهد او گزارش‌های اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا و ارزیابی کمیسر عالی بریتانیا در فلسطین است. دلایل احتمالی شامل هموار کردن راه برای ورود هنگ عربی به جنگ و جلوگیری از گروگان‌گیری ساکنان بود.

این دیدگاه را مورخ ولید خالدی رد کرده و نوشته‌است «ادعای صهیونیستی/اسرائیلی مبنی بر اینکه کوچ جمعیت غیرنظامی حیفا در پاسخ به فرمان‌های مشخص رهبری فلسطینی بود کاملاً بی‌پایه است» و کوچ دسته‌جمعی را «واکنش خودانگیخته به ترکیب بی‌رحمانه شگردهای ترور و جنگ روانی هاگانا در جریان حمله» خوانده‌است.

## پیامدها
در ۲۳ آوریل موشه کارمل حکومت نظامی در شهر اعلام کرد. همان روز واحدهایی از ایرگون وارد بخش‌هایی از مرکز حیفا شدند. دو روز بعد هاگانا در رویارویی‌ای که چند تلفات ایرگونی به همراه داشت آن‌ها را وادار به عقب‌نشینی کرد.

پس از سقوط شهر غارت گسترده‌ای از سوی نیروهای صهیونیست در محله‌های عربی صورت گرفت. موشه دایان مأمور اداره اموال رهاشده عربی در شهر شد و سیاست گردآوری هر آنچه ارتش می‌توانست بهره ببرد و توزیع مابقی میان شهرک‌های کشاورزی یهودی را پیش گرفت. گلدا مئیر نیز با این سیاست موافقت کرد.

پس از ۲۲ آوریل میان ۳۰٬۰۰۰ تا ۴۵٬۰۰۰ عرب هنوز در حیفا باقی بودند اما تا اواسط ماه مه شمار آن‌ها به نزدیک ۴٬۰۰۰ رسید. آواره‌شدن فلسطینیان حیفا بخش مهمی از اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان را تشکیل داد.

مورخ صالح عبدالجواد نوشته‌است «پس از سقوط حیفا، هاگانا به بمباران تجمعات غیرنظامی به‌ویژه نزدیک بندرگاه ادامه داد» و همچنین گزارش می‌دهد که در ۲۷ آوریل هفت فلسطینی به اتهام دست‌داشتن در کشتار پالایشگاه نفت حیفا از سوی هاگانا اعدام شدند.

در ژوئیه فلسطینیان باقی‌مانده از خانه‌هایشان رانده و عمدتاً در محله وادی نیسناس متمرکز شدند؛ فرایندی که «گتوسازی» نامیده شده‌است.

ویرانی نظام‌مند خانه‌های عرب‌نشین در برخی مناطق به دست ادارات فنی و شهرسازی حیفا با همکاری فرمانده نظامی شهر یعقوب لوبلینی اجرا شد.

## جستارهای وابسته
* جنگ ۱۹۴۸ فلسطین
* نکبت (فلسطین)
* اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان
* نقشه دالت
* کشتار دیر یاسین

## منابع

* 
* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

* 

رده:نبردها و عملیات‌های جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل
رده:مقالاتی که کلماتی به زبان عبری دارند
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان عبری