شورش توپاک آمارو دوم

**شورش توپاک آمارو دوم** (۴ نوامبر ۱۷۸۰–۱۵ مارس ۱۷۸۳) قیامی بود که توسط شورشیان آیمارا، کچوا و مستیسو به رهبری *[[کاچیکو]]* با هدف سرنگونی حکومت استعماری اسپانیا در پرو انجام شد. دلایل این شورش شامل مخالفت با اصلاحات بوربون، رکود اقتصادی در پروی استعماری و احیای مردمی هویت فرهنگی اینکا به رهبری توپاک آمارو دوم، یک *کاچیکوی* بومی و رهبر شورشی بود. در حالی که آمارو دوم در سال ۱۷۸۱ توسط اسپانیایی‌ها دستگیر و اعدام شد، این شورش حداقل برای یک سال دیگر تحت رهبری سایر رهبران شورشی ادامه یافت. شورش آمارو دوم همزمان با قیام توپاک کاتاری در پروی علیا (بولیوی فعلی) در دوران استعمار بود و گاهی اوقات با آن همکاری می‌کرد. این شورش اولین تلاش گسترده برای یک جنبش استقلال در آمریکای لاتین و از بزرگ‌ترین شورش‌های قرن هجدهم بود.

## پیشینه
دولت اسپانیا، برای ساده‌سازی عملکرد امپراتوری استعماری خود، شروع به اجرای اصلاحاتی کرد که به اصلاحات بوربون در سراسر آمریکای جنوبی معروف شد. در سال ۱۷۷۶، به عنوان بخشی از این اصلاحات، با جدا کردن پرو علیا (بولیوی امروزی) و سرزمینی که اکنون آرژانتین است از قلمرو نایب‌السلطنه پرو، قلمرو نایب‌السلطنه ریو د لا پلاتا را ایجاد کرد. این سرزمین‌ها شامل معادن نقره مهم اقتصادی در پوتوسی بودند که منافع اقتصادی آن به جای کوزکو و لیما در غرب، به بوئنوس آیرس در شرق سرازیر می‌شد. سختی اقتصادی که این امر برای بخش‌هایی از آلتیپلانو ایجاد کرد، با ظلم سیستماتیک به طبقات پایین بومی و *دورگه* (منبع مکرر قیام‌های محلی در سراسر آمریکای جنوبی تحت استعمار اسپانیا) ترکیب شد و محیطی را ایجاد کرد که در آن یک قیام در مقیاس بزرگ می‌توانست رخ دهد.

در سال ۱۷۷۸، اسپانیا مالیات فروش (معروف به *آلکابالا*) را بر کالاهایی مانند رام و پولکه (نوشیدنی‌های الکلی رایج دهقانان و مردم عادی) افزایش داد و در عین حال بقیه سیستم مالیاتی خود را در مستعمرات خود سخت‌تر کرد،  [*نیازمند صفحه*] که بخشی از آن برای تأمین مالی مشارکت در جنگ انقلاب آمریکا بود. خوزه گابریل کوندورکانکی، یک رهبر بومی طبقه بالا با ادعای نسب سلطنتی اینکا، نام توپاک آمارو دوم (اشاره به توپاک آمارو، آخرین امپراتور اینکا) را برای خود برگزید و در سال ۱۷۸۰ مردم را به شورش فراخواند. او ادعا کرد که از طرف پادشاه اسپانیا عمل می‌کند و اقتدار سلطنتی را بر دولت استعماری فاسد و خیانتکار تحمیل می‌کند. در سال ۱۷۸۰، در جریان شورش، فرناندو ولاس د مدرانو، چهارمین مارکی تابورنیگا، شاهزاده آستوریاس (چارلز چهارم آینده اسپانیا) را از شورش و فساد گسترده در میان مقامات سلطنتی در آمریکای جنوبی، به ویژه در مورد انحصار کارت بازی و تنباکو که توسط وزیر خوزه د گالوز اعمال شده بود، مطلع کرد و این انحصارات به عنوان کاتالیزوری برای ناآرامی‌ها تلقی می‌شدند.

توپاک آمارو تا حدودی با خواندن پیشگویی مبنی بر اینکه اینکاها دوباره با حمایت بریتانیا حکومت خواهند کرد، انگیزه پیدا کرد. او ممکن است از شورش استعماری بریتانیا در آمریکای شمالی و دخالت اسپانیا در جنگ آگاه بوده باشد. علاوه بر این، رشد معدن به عنوان منبع درآمد استعماری تا حد زیادی ناشی از افزایش بار کاری بر دوش کارگران بومی بود که پایه کار مورد استفاده برای استخراج نقره را تشکیل می‌دادند و منجر به افزایش ناآرامی‌ها شد.

## شورش و لشکرکشی‌های نظامی
### آغاز شورش
در ۴ نوامبر ۱۷۸۰، پس از یک مهمانی در تونگاسوکا، جایی که توپاک آمارو دوم یک *کاسیک* بود، توپاک و هوادارانش، آنتونیو آریاگا، کشیش شهر زادگاهش تینتا را دستگیر کردند. آنها او را مجبور کردند تا نامه‌هایی به خزانه‌دار خود در تینتا بنویسد و درخواست پول و اسلحه کند و به دیگر افراد بانفوذ و کوراکاها دستور دهد که در تونگاسوکا جمع شوند. در ۱۰ نوامبر، شش روز پس از دستگیری، آریاگا در مقابل هزاران نفر از بومیان، *دورگه‌ها* و *کریولوها* (مردم محلی با تبار اسپانیایی شناخته شده) اعدام شد.

در ۱۶ نوامبر ۱۷۸۰، توپاک آمارو اعلامیه‌ای مبنی بر آزادسازی بردگان آفریقایی-پرویی و آفریقایی صادر کرد. در این سند، او از همه اسپانیایی‌های «نجیب»، روحانیون و دیگر افراد دوست با جمعیت پرو خواست تا به مبارزه علیه خصومت‌ها و سوءاستفاده‌های جمعیت اروپایی بپیوندند؛ و از همه کسانی که توسط «چاپتون‌ها» (اصطلاح تحقیرآمیز برای اسپانیایی‌ها) مورد آزار و اذیت قرار گرفته بودند، از جمله بردگان، خواست تا آنها را رها کنند. این تصمیم یک هدف تاکتیکی را دنبال می‌کرد: با فرار بردگان، اقتصاد صادرات استعماری فروپاشید و نیروهای شورشی رشد کردند. علاوه بر این، تأثیر روانی این بود که در لیما، طبقات بالای جامعه در املاک خود بیشتر نگران بردگان سرکش و سیاه‌پوستان و مولاتوهای آزاد بودند تا جمعیت مناطق کوهستانی. این موارد همچنین شامل پایان دادن به سیستم کار چرخشی میتا و محدود کردن قدرت رئیس گروه و در نتیجه تقویت قدرت او در حالی که *کاچیکه* و توپاک به دنبال ایجاد مخاطبان جدید در کوسکو بودند، می‌شد.

### شورش در کوسکو و لشکرکشی به جنوب
پس از ترور آریاگا و آزادسازی بردگان، توپاک شروع به حرکت در حومه شهر کرد و حامیانی را به دست آورد، عمدتاً از طبقات بومی و *دورگه*، و همچنین برخی از نژادهای کرئول و بردگان آزاد شده. با وجود تلاش‌های رهبران شورشی برای کنترل شایعات و جریان اطلاعات، خبر اعدام آریاگا به سرعت به شهر کوسکو رسید، جایی که ارتشی متشکل از ۱۵۰۰ شبه‌نظامی و داوطلب محلی با حمایت مردم روستاهای محاصره شده به رهبری کوراکاهایشان، تأمین مالی و تشکیل شد. در ۱۷ نوامبر، نیروهای اعزامی توسط مقامات اسپانیایی در کوسکو به شهر سانگارارا رسیدند، جایی که در ۱۸ نوامبر، ارتش توپاک آمارو که به چند هزار نفر افزایش یافته بود، آنها را در نبرد سانگارارا شکست داد و کلیسای محلی را که چندین نفر در آن پناه گرفته بودند، ویران کرد. توپاک سپس برخلاف توصیه همسرش و ستوان میکائلا باستیداس، که از او خواسته بودند قبل از بسیج دولت به کوزکو حمله کند، به سمت جنوب تغییر مسیر داد. میکائلا باستیداس نیروی محوری در شورش بود و اغلب نادیده گرفته می‌شود. باستیداس به خاطر رهبری قیام در منطقه سن فیلیپه د تونگاسوکسا شناخته می‌شد. جوامع بومی اغلب از شورشیان حمایت می‌کردند و شبه‌نظامیان محلی مقاومت کمی نشان می‌دادند. طولی نکشید که نیروهای توپاک تقریباً تمام فلات جنوبی پرو را به دست گرفتند.

پس از پیروزی قاطع خود در سانگارارا، توپاک آمارو در اواسط نوامبر ۱۷۸۰ پیروزمندانه به تونگاسوکا بازگشت. با این حال، او و میکائلا باستیداس می‌دانستند که تنها موج اول اعزامی از سوی حکومت نظامی که با عجله در شهر کوسکو سازماندهی شده بود را شکست داده‌اند و انتظار حمله‌ای شدید از سوی سلطنت‌طلبان از دومین شهر بزرگ پرو را داشتند. آنها همچنین نگران حمله نیروهای نایب‌السلطنه از جنوب، چه از منطقه دریاچه تیتیکاکا و چه از شهر آرکیپا در جنوب غربی بودند. بسیاری از اعضای اردوگاه شورشیان معتقد بودند که سلطنت‌طلبان ابتدا نیروهای خود را در پایگاه خود در دره ویلکانوتا تقویت می‌کنند و سپس به سمت شمال به سمت شهر کوسکو پیشروی می‌کنند. با این حال، توپاک آمارو استراتژی خود را به سمت جنوب، به سمت دریاچه تیتیکاکا، منطقه‌ای عمدتاً بومی‌نشین، برنامه‌ریزی کرد که در آنجا پیام آزادی او در منطقه‌ای که در معرض سوءاستفاده‌های میتاهای معدنی، به ویژه برای معادن نقره پوتوسی، قرار داشت، به خوبی پذیرفته می‌شد. رهبر آیمارا، توپاک کاتاری، ادعا کرد که نایب‌السلطنه منصوب شده توسط توپاک آمارو دوم است و نیروهای خود را به تنهایی در مارس ۱۷۸۱ برای محاصره شهر لاپاز رهبری کرد.

نیروهای شورشی در ۲۲ نوامبر تونگاسوکا را ترک کردند و به سمت شهرهای پیچیگو، یاوری و کوپوراکه، جایی که یوجینیو سینایوکا، کوراکای سلطنت‌طلب، علیه انقلاب تبلیغ می‌کرد، حرکت کردند. تاکتیک شورشیان از یک رویه استاندارد پیروی می‌کرد: در حالی که پیشاهنگان به دنبال دشمنان و تدارکات بودند، توپاک آمارو از پله‌های کلیسا سخنرانی پرشوری در مورد جنبش خود ایراد کرد. بسیاری از شنوندگان به نیروهای شورشی پیوستند و در ۲۵ نوامبر، توپاک آمارو اعلامیه‌ای خطاب به مردم لامپا نوشت و در آن مبارزه خود را علیه استبداد و سوءاستفاده‌های اسپانیا و همچنین تعهد خود را به کریول‌ها اعلام کرد. در همان زمان، او به داشتن ۶۰۰۰ پیرو، از جمله مردم بومی، کریول‌ها و مردم خارج از منطقه، افتخار می‌کرد. در طول این مبارزه، او هیپولیتو، پسر ارشدش و توپچی شبه جزیره فیگوئروا را در کنار خود داشت.

خوزه کامپینو، راهبه‌های چومبیویلکاس، و اوژنیو سیناکویا، موفق شدند از دست توپاک آمارو فرار کنند و در ۲۷ نوامبر، رهبر شورشیان خبر اتحاد بین راهبه‌های مختلف را دریافت کرد که انتظار سلاح و سرباز از آرکیپا یا لاپاز را داشتند. در پاسخ، توپاک آمارو به کوراکاهای منطقه مرکزی دستور داد هرگونه حمله از کوسکو را متوقف کنند، در حالی که او همچنان به اعمال فشار بر جنوب ادامه داد و به میکائلا دستور داد تا اندازه ارتش خود را اغراق کند تا از حمله احتمالی سلطنت‌طلبان جلوگیری شود.

پس از حمله به شهر معدنی کایلوما در اواخر نوامبر، که مقامات اسپانیایی با مقادیر زیادی پول از خزانه‌های سلطنتی و نقره از آنجا گریختند، نیروهای توپاک آمارو از کوه‌های پوشیده از یخچال‌های طبیعی لا رایا، خط جداکننده بین کوسکو و پونو، عبور کردند. گزارش‌ها در مورد اندازه ارتش او از ۱۰٬۰۰۰ تا ۶۰٬۰۰۰ نفر متفاوت است.

### پاسخ اسپانیایی
در کوسکو، اسقف موسکوسو ای پرالتا تلاش‌های سلطنت‌طلبان را هدایت می‌کرد، پول جمع‌آوری می‌کرد، راهپیمایی‌ها را سازماندهی می‌کرد و با مقامات لیما، کشیشان خود در قلمرو شورشیان و رهبران شبه‌نظامیان ارتباط برقرار می‌کرد. با توجه به اخبار کم یا تحریف‌شده در مورد وقایع جنوب شهر، اسقف و بخش زیادی از جمعیت از محاصره قریب‌الوقوع می‌ترسیدند. گزارش‌های مربوط به اقدامات شورشیان به سمت جنوب، به دلیل عدم اقدام رهبران سلطنت‌طلب که پس از شکست در سانگارارا، در حالی که منتظر نیروهای کمکی از لیما بودند، از هر نوع حمله‌ای صرف نظر کرده بودند، باعث وحشت در میان جمعیت کوسکو شد. هم میهن‌پرستان و هم سلطنت‌طلبان با فرستادن جاسوس و پیام‌رسان، در حالی که نیروهای خود را بزرگ جلوه می‌دادند و نیات و اضطراب‌های خود را پنهان می‌کردند، در پی پیروزی در نبردهای اطلاعاتی و تبلیغاتی بودند.

خوزه آنتونیو د آرچه، حاکم استعماری اسپانیا، در پاسخ به قیام توپاک، نیروهایی را از لیما و تا کارتاخنا به سمت منطقه اعزام کرد. توپاک آمارو دوم، در سال ۱۷۸۰، رهبری قیام مردم بومی را بر عهده گرفت، اما نیروهای کمکی از لیما علیه ۴۰۰۰۰ تا ۶۰۰۰۰ نفر از پیروان آمارو جنگیدند. پس از عقب رانده شدن از پایتخت امپراتوری اینکاها، کوسکو، شورشیان در سراسر کشور راهپیمایی کردند و نیروهایی را برای تلاش برای مقابله با آنها جمع کردند. نیروهای لیما در کمک به دفع محاصره کوسکو توسط توپاک از ۲۸ دسامبر ۱۷۸۰ تا ۱۰ ژانویه ۱۷۸۱ نقش مهمی داشتند. * پس از این شکست‌ها، ائتلاف او از ناراضیان مختلف شروع به فروپاشی کرد، و کریولوهای* طبقه بالا ابتدا او را رها کردند تا دوباره به نیروهای وفادار بپیوندند. شکست‌های بیشتر و پیشنهاد عفو عمومی اسپانیا برای شورشیان فراری، فروپاشی نیروهای توپاک را تسریع کرد.

### دستگیری توپاک آمارو دوم
در پایان فوریه ۱۷۸۱، مقامات اسپانیایی شروع به کسب برتری کردند. یک ارتش وفادار عمدتاً بومی متشکل از ۱۵۰۰۰ تا ۱۷۰۰۰ سرباز به رهبری خوزه دل واله، ارتش شورشی کوچکتر را تا ۲۳ مارس بین تینتا و سانگارارا محاصره کرد. تلاش برای فرار در ۵ آوریل دفع شد.

آمارو دوم توسط دو نفر از افسرانش، سرهنگ ونتورا لانداتا و کاپیتان فرانسیسکو کروز، مورد خیانت قرار گرفت که منجر به دستگیری او به همراه رهبر گردان، توماسا تیتو کوندمایتا، شد. او تنها اشراف‌زاده بومی بود که در کنار توپاک اعدام شد. . هنگامی که اسیرکنندگانش سعی کردند در ازای وعده‌هایی، نام همدستان شورشی او را از او بگیرند، آمارو دوم با تحقیر پاسخ داد: «اینجا هیچ همدستی جز تو و من وجود ندارد. تو به عنوان ستمگر، و من به عنوان آزادی‌بخش، سزاوار مرگ هستم.» [*نیازمند منبع*] در حالی که منتظر مرگش بود، توپاک دو بار تلاش به فرار کرد.

پس از شکنجه، در ۱۵ مه ۱۷۸۱، توپاک به اعدام محکوم شد و در ۱۸ مه مجبور شد شاهد اعدام همسر و یکی از فرزندانش باشد، قبل از اینکه خودش را به چهار قسمت تقسیم کنند. کوچک‌ترین پسر توپاک زندانی و به آفریقا تبعید شد تا اینکه به کادیز منتقل شد. محل اعدام‌ها در مرکز میدان آرماس کوسکو بود. چهار اسب که در جهت مخالف می‌دویدند نتوانستند دست و پای او را از هم جدا کنند و بنابراین توپاک سر بریده شد. با وجود مرگ توپاک آمارو دوم، شورش تا سال ۱۷۸۳ توسط بستگانش و سایر رهبران ادامه یافت.

## پس از مرگ توپاک
دستگیری و اعدام توپاک آمارو به شورش پایان نداد. به جای او، بستگان بازمانده‌اش، یعنی پسرعمویش دیه‌گو کریستوبال توپاک آمارو، شورش را ادامه دادند، البته با استفاده از تاکتیک‌های چریکی، و نقطه کانونی شورش را به ارتفاعات کولائو در اطراف دریاچه تیتیکاکا منتقل کردند. آندرس توپاک آمارو، برادرزاده توپاک آمارو دوم، رهبری گروهی را برای پیوستن به توپاک کاتاری بر عهده داشت که در اوت ۱۷۸۱ دوباره لاپاز را محاصره کردند. تلاش‌های دولت برای نابودی شورش به دلایلی از جمله نرخ بالای فرار از خدمت، مردم محلی متخاصم، تاکتیک‌های زمین سوخته، شروع زمستان و ارتفاع منطقه (بیشتر نیروها از مناطق پست بودند و در تطبیق با شرایط مشکل داشتند) بی‌نتیجه ماند. ارتشی به رهبری دیه‌گو کریستوبال در ۷ مه ۱۷۸۱ شهر مهم استراتژیک پونو را اشغال کرد و از آن به عنوان پایگاهی برای حمله به سراسر پرو علیا استفاده کرد. کریستوبال شهر و بخش زیادی از قلمرو اطراف آن را در اختیار داشت تا اینکه تلفات فزاینده و کاهش حمایت‌ها او را متقاعد کرد که عفو عمومی از سوی نایب‌السلطنه آگوستین دِ جاورگی را بپذیرد. یک معاهده اولیه و تبادل زندانیان در ۱۲ دسامبر انجام شد و نیروهای کریستوبال رسماً در ۲۶ ژانویه ۱۷۸۲ تسلیم شدند. اگرچه برخی از شورشیان مقاومت کردند، اما بدترین وضعیت به پایان رسید. آخرین بقایای سازمان‌یافته شورش تا ماه مه ۱۷۸۲ شکست خوردند، اگرچه خشونت‌های پراکنده برای ماه‌های متمادی ادامه یافت.

دیه‌گو، مادرش و چند تن از متحدانش در هر صورت توسط مقامات اسپانیایی در کوزکو در ۱۹ ژوئیه ۱۷۸۳ به بهانه اینکه او توافق‌نامه‌های صلح را نقض کرده است، دستگیر و اعدام شدند.

در طول شورش، به ویژه پس از مرگ توپاک آمارو دوم، غیربومیان به‌طور سیستماتیک توسط شورشیان کشته شدند.  [*نیازمند صفحه*] برخی از مورخان این قتل‌ها را که با هدف غیربومیان انجام می‌شد، همراه با تلاش برای ریشه‌کن کردن خشونت‌آمیز آداب و رسوم فرهنگی غیربومی مختلف، به عنوان نسل‌کشی توصیف کرده‌اند.

مشخص شد که بسیاری از رهبرانی که پس از مرگ توپاک د آمارو در شورش جنگیدند، زن بودند (۳۲ نفر از ۷۳ نفر) و بعدها توسط سیمون بولیوار، آزادکننده نهایی آمریکای اسپانیایی، در سخنرانی خود در سال ۱۸۲۰ مورد تقدیر قرار گرفتند. [*نیازمند منبع*]

## زنان در انقلاب
در اواسط دهه ۱۷۰۰، زنان در سراسر آمریکای لاتین نقش متغیری داشتند. آنها شروع به مشارکت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کردند. زنان شروع به مشارکت در نیروی کار، به ویژه تولید پارچه نخی و کار به عنوان تاجر در بازار کرده بودند. به دلیل این تغییرات فزاینده نقش جنسیتی، زنان در شورش توپاک آمارو دوم نیز مشارکت داشتند. همسر توپاک، میکائلا باستیداس، فرماندهی گردان خود را بر عهده داشت و او و گردانش مسئول قیام در منطقه سن فیلیپه د تونگاسوکان بودند. میکائلا باستیداس و بارتولا سیسا در تظاهرات علیه قیمت‌های بالا، شبکه‌های توزیع مواد غذایی، رفتار نژادپرستانه با بومیان، مالیات‌های بالا و تشدید محدودیت‌ها در مستعمرات شرکت کردند. اگرچه زنان در انقلاب شرکت داشتند و نقش بسیار فعالی در سراسر روستاهای خود داشتند که منجر به استقلال در سراسر منطقه شد، اما به تلاش‌هایشان توجه کمی شده بود.

## پیامدها
تعداد نهایی کشته‌شدگان ۱۰۰۰۰۰ نفر بومی و ۱۰۰۰۰ تا ۴۰۰۰۰ نفر غیربومی تخمین زده می‌شود.

نایب‌السلطنه جاورگی در تلاشی برای کاهش برخی از شکایات مردم بومی، تعهدات میتا را کاهش داد. در سال ۱۷۸۴، جانشین او، تئودورو د کروا، فرمانداران را لغو کرد و اداره استعماری را حول محور هشت سرپرست سازماندهی مجدد کرد. در سال ۱۷۸۷، یک آدینسیا در کوزکو تأسیس شد.

احکام آرچه پس از اعدام توپاک آمارو دوم شامل ممنوعیت زبان کچوا، پوشیدن لباس‌های بومی و عملاً هرگونه اشاره یا بزرگداشت فرهنگ و تاریخ اینکا بود. تلاش‌های آرچه برای نابودی فرهنگ اینکا پس از اعدام توپاک آمارو دوم با حکم سلطنتی در آوریل ۱۷۸۲ تأیید شد؛ با این حال، مقامات استعماری فاقد منابع لازم برای اجرای این قوانین بودند و این قوانین به زودی تا حد زیادی فراموش شدند. با این حال، نقاشی‌هایی که اینکا را به تصویر می‌کشیدند، نابود شدند و نهاد قضایی کایک *لغو* شد و بسیاری از *کایک‌ها* توسط مدیرانی از خارج از محل بومی جایگزین شدند. این امر قدرت حاکمیت بومی را با وجود امتیازاتی از سوی نایب‌السلطنه تضعیف کرد.

## منابع

رده:استعمارگری پرو
رده:ستیزه‌های ۱۷۸۰
رده:ستیزه‌های ۱۷۸۱
رده:شورش‌ها در آمریکای جنوبی
رده:شورش‌ها علیه امپراتوری اسپانیا
رده:شورش‌های بومی علیه امپراتوری اسپانیا
رده:شورش‌های سده ۱۸ (میلادی)
رده:نایب‌الملک‌نشین ریو د لا پلاتا در سده ۱۸ (میلادی)