روابط اعراب و اسرائیل

**روابط اعراب و اسرائیل** به پویایی میان جهان عرب و دولت اسرائیل اشاره دارد که تا حد زیادی با دشمنی آشکار مشخص شده‌است. ریشه اصلی این دشمنی درگیری اسرائیل با فلسطینیان است. اسرائیل جنگ‌های متعددی با کشورهای عربی داشته و بیشتر اعضای اتحادیه عرب حاکمیت اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسند. با این حال هیچ کشور عربی از زمان جنگ ۱۹۷۳ اعراب و اسرائیل درگیری نظامی مستقیمی با اسرائیل نداشته‌است.

اسرائیل از آن زمان با شماری از کشورهای عربی صلح کرده‌است: نخست با مصر در ۱۹۷۹، سپس با فلسطین در چارچوب پیمان‌های اسلو در ۱۹۹۳ و با اردن در ۱۹۹۴. در سال ۲۰۲۰ چهار کشور عربی دیگر یعنی بحرین، امارات متحده عربی، مراکش و سودان با امضای پیمان ابراهیم روابط خود با اسرائیل را عادی‌سازی کردند. با وجود این پیشرفت‌ها، خشونت میان اسرائیلی‌ها و فلسطینیان همچنان ادامه دارد و فرایند صلح اسرائیل و فلسطین به نتیجه نهایی نرسیده‌است. در سال‌های اخیر یک اتحاد عربی–اسرائیلی عملی در برابر ایران و محور مقاومت به رهبری ایران شکل گرفته‌است.

## پیشینه
### کشمکش عربی-یهودی در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا

مهاجرت گسترده یهودیان به فلسطین عثمانی از اواخر سده نوزدهم آغاز شد و در چندین موج رخ داد. امپراتوری عثمانی در مجموع با یهودیان مدارا می‌کرد. تا سال ۱۸۸۸ نزدیک به ۲۴٬۰۰۰ یهودی در فلسطین می‌زیستند، در حالی که شمار اعراب نزدیک به ۵۵۰٬۰۰۰ تن بود. تئودور هرتسل پیشگام صهیونیسم سیاسی بود و در سال ۱۸۹۶ کتاب «دولت یهود» را منتشر کرد. هرتسل به دلیل تبعیض گسترده علیه یهودیان، ضرورت ایجاد سرزمینی برای مردم یهود را مطرح ساخت و در کتابش آرژانتین و سرزمین فلسطین را به عنوان مکان‌های احتمالی پیشنهاد کرد. هرتسل به توصیه دیگر صهیونیست‌ها فلسطین را برگزید و به سلطان عثمانی پیشنهاد کمک در پرداخت بدهی‌های ملی عثمانی در ازای زمین در فلسطین را داد، اما سلطان این پیشنهاد را نپذیرفت.

پس از شکست عثمانیان در جنگ جهانی اول (۱۹۱۴–۱۹۱۸)، فلسطین به عنوان سرزمین تحت قیمومت جامعه ملل به اداره بریتانیا درآمد و با بیانیه بالفور، بریتانیا با ایجاد «سرزمین ملی» برای مردم یهود موافقت کرد. صهیونیست‌ها فعالیت‌های شهرک‌سازی خود را تشدید کردند و خشونت از سوی اعراب افزایش یافت، مانند شورش‌های یافا (۱۹۲۱). با تأسیس آژانس یهود در سال ۱۹۲۹ یک سازمان شبه‌دولتی برای هماهنگی شهرک‌سازی پدید آمد، در حالی که اعراب فلسطین سازمان‌یافتگی کمتری داشتند. پس از به قدرت رسیدن آدولف هیتلر در آلمان، مهاجرت یهودیان افزایش بیشتری یافت و تا سال ۱۹۴۵ بیش از ۵۰۰٬۰۰۰ یهودی در فلسطین ساکن بودند. رهبر عرب محمد امین الحسینی پیوندهای نزدیکی با رژیم نازی داشت و میان ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۹ شورشی عربی در فلسطین علیه مهاجران یهودی و بریتانیایی‌ها درگرفت.

پس از پایان جنگ جهانی دوم بازماندگان بسیاری از هولوکاست به فلسطین آمدند و بریتانیا آماده خروج از فلسطین شد. سازمان ملل متحد در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷ طرح تقسیم فلسطین را تصویب کرد که بر اساس آن ۴۲ درصد از خاک فلسطین به اعراب اختصاص می‌یافت و منطقه‌ای بین‌المللی در بیت‌المقدس (اورشلیم) ایجاد می‌شد. کشورهای عربی و اعراب فلسطین طرح تقسیم را رد کردند، در حالی که یهودیان آن را پذیرفتند.

### جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل

پس از اعلام طرح تقسیم، نبرد میان شبه‌نظامیان عربی (از جمله ارتش جهاد مقدس) و سازمان‌های نظامی یهودی (از جمله هاگانا) آغاز شد. داوید بن‌گوریون سرانجام در ۱۴ مه ۱۹۴۸ استقلال اسرائیل را اعلام کرد. در واکنش، ائتلافی از کشورهای عربی شامل مصر، سوریه، لبنان، اردن و عراق به دولت نوبنیاد حمله کردند. با وجود برتری عددی اعراب، آنان مناطق وسیعی از جمله بندر مهم حیفا را از دست دادند و در پایان جنگ، اسرائیل ۷۸ درصد از سرزمین فلسطین مندرج در طرح تقسیم اصلی را در اختیار داشت.

جنگ با توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ پایان یافت؛ سرزمین‌های تصرف‌شده نزد اسرائیل ماند، کرانه باختری زیر اشغال اردن و نوار غزه زیر اشغال مصر قرار گرفت. این جنگ به آوارگی تا ۷۰۰٬۰۰۰ عرب از اسرائیل و سرزمین‌های اشغال‌شده انجامید که به صورت پناهنده در کشورهای عربی همسایه، نوار غزه و کرانه باختری ماندند. با این حال اقلیت عربی در اسرائیل باقی ماند و حقوق شهروندی دریافت کرد. در کشورهای عربی، شکست از اسرائیل فاجعه‌ای بزرگ تلقی شد و نکبت ( به معنای «فاجعه») نامیده شد. موجی از یهودستیزی جهان عرب را فراگرفت و بیشتر یهودیان کشورهای عربی (در مجموع نزدیک به ۸۵۰٬۰۰۰ تن) ناگزیر به مهاجرت به اسرائیل شدند.

### بحران سوئز (۱۹۵۶)
شکست اعراب در نخستین جنگ با اسرائیل ملی‌گرایی عربی را تقویت کرد و در مصر، جمال عبدالناصر در سال ۱۹۵۲ به قدرت رسید. او در ژوئیه ۱۹۵۶ کانال سوئز را که در مالکیت کنسرسیومی فرانسوی-بریتانیایی بود ملی کرد. به دلیل اهمیت راهبردی کانال سوئز برای کشتیرانی بین‌المللی، این اقدام امنیت ملی اسرائیل را نیز تهدید می‌کرد. در پی آن ائتلاف نظامی بریتانیا، فرانسه و اسرائیل کانال سوئز را اشغال کرد. اما اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده آمریکا با اشغال مخالفت کردند و تهدید به تحریم نمودند و عملیات متوقف شد و ناصر پیروزی دیپلماتیکی به دست آورد که او را به رهبر سیاسی جهان عرب بدل ساخت.

جایگاه اسرائیل در منطقه شکننده باقی ماند. در واکنش، اسرائیل کوشید با کشورهای غیرعرب خاور نزدیک مانند ترکیه و ایران زیر فرمانروایی محمدرضا پهلوی روابط نزدیک برقرار کند. همکاری نظامی پنهانی با ترکیه در سال ۱۹۵۸ ترتیب داده شد. ایالات متحده همچنان خواستار روابط خوب با کشورهای عربی بود، هرچند جان اف. کندی در ۱۹۶۲ نخستین بار ارسال سلاح به اسرائیل را مجاز شمرد که زمینه‌ساز اتحاد نظامی آتی دو کشور شد. اسرائیل از نگرانی بابت امنیت خود در دهه ۱۹۶۰ برنامه تسلیحات هسته‌ای خود را تشدید کرد.

### جنگ شش‌روزه (۱۹۶۷)

پس از آنکه کشورهای عربی در اوایل دهه ۱۹۶۰ درگیر کشمکش درونی میان دولت‌های انقلابی (مصر، سوریه و عراق) و پادشاهی‌های محافظه‌کار (عربستان سعودی و اردن) بودند، اوضاع برای اسرائیل در اواسط دهه ۱۹۶۰ دوباره بحرانی شد. سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) در سال ۱۹۶۴ با پشتیبانی مصر تأسیس شد. در ۱۹۶۵ درگیری‌ها میان اسرائیل و سوریه تشدید یافت زیرا سوریه حملات چریکی علیه اسرائیل را پشتیبانی می‌کرد. مصر با ادعاهای نادرست دربارهٔ تمرکز نیروهای اسرائیلی در مرز و بستن تنگه تیران بر روی کشتی‌های اسرائیلی وضعیت را تشدید کرد.

تلاش‌های میانجیگری قدرت‌های بزرگ ناکام ماند و در ۵ ژوئن ۱۹۶۷ اسرائیل جنگ شش‌روزه را با حمله پیش‌دستانه نیروی هوایی اسرائیل به پایگاه‌های هوایی مصر آغاز کرد. ائتلاف نیروهای مصری، اردنی و سوری در زمانی بسیار کوتاه شکست خورد. اسرائیل در این جنگ نوار غزه، کرانه باختری، بلندی‌های جولان و شبه‌جزیره سینا را تصرف کرد. اسرائیلی‌ها پیشنهاد بازگرداندن سینا و بلندی‌های جولان در ازای پیمان صلح دادند. کشورهای عربی پیشنهاد را رد کردند و در ۱ سپتامبر ۱۹۶۷ قطعنامه خارطوم را تصویب کردند که «سه نه» (نه صلح، نه مذاکره و نه به رسمیت شناختن) را دربارهٔ اسرائیل اعلام می‌کرد.

اسرائیل سپس در سرزمین‌های اشغال‌شده به ساخت شهرک‌هایی پرداخت که بر پایه حقوق بین‌الملل غیرقانونی بودند و حقوق سیاسی فلسطینیان این مناطق را نفی کرد. ساف به رهبری یاسر عرفات و دیگر گروه‌های ستیزه‌جو حملات تروریستی علیه اهداف اسرائیلی از جمله هواپیماربایی و کشتار المپیک مونیخ ۱۹۷۲ را تشدید کردند.

### جنگ یوم کیپور (۱۹۷۳)
مصر از وضع موجود سرزمینی خشنود نبود و از ۱۹۶۸ درگیری کم‌شدت مداومی با اسرائیل در مرز سینا جریان داشت. پس از شکست مذاکرات دیپلماتیک، مصر به رهبری انور سادات در تعطیل یهودی یوم‌کیپور در اکتبر ۱۹۷۳ حمله‌ای غافلگیرانه به اسرائیل آغاز کرد و جنگ یوم کیپور را برافروخت. سوریه نیز به جنگ پیوست و به بلندی‌های جولان حمله برد و دیگر کشورهای عربی و اتحاد شوروی نیز جنگ را پشتیبانی کردند. در دو روز نخست نیروهای مصری و سوری پیشروی کردند، اما سپس اوضاع به سود اسرائیل که ابتدا باید نیروهای خود را بسیج می‌کرد دگرگون شد.

این حمله اسرائیل را غافلگیر کرده بود و پس از دو شکست خفت‌بار پیشین، در جهان عرب نخستین پیروزی نظامی اعراب شمرده شد. به دلیل پشتیبانی آمریکا از اسرائیل، کشورهای عربی تحریم نفتی علیه غرب اعمال کردند که به بحران نفتی سال ۱۹۷۳ انجامید. پس از پیشروی اسرائیلی‌ها به سوی دلتای نیل، آتش‌بس برقرار شد.

#### پیمان صلح مصر و اسرائیل (۱۹۷۹)
در پی جنگ، مذاکرات محرمانه طولانی میان آمریکا، مصر و اسرائیل برای رسیدن به پیمان صلح آغاز شد. در سال ۱۹۷۷ سادات از بیت‌المقدس دیدار کرد و در کنست سخنرانی نمود که نخستین بازدید رسمی یک رهبر عرب از اسرائیل بود. یک سال بعد با میانجیگری جیمی کارتر، رئیس‌جمهور آمریکا، پیمان کمپ دیوید منعقد شد که بر پایه آن اسرائیل اعلام کرد حقوق فلسطینیان را به رسمیت می‌شناسد و خودمختاری به سرزمین‌های فلسطینی خواهد داد. این پیمان بنیان پیمان صلح اسرائیل و مصر در سال ۱۹۷۹ را فراهم ساخت که بر اساس آن مصر اسرائیل را به رسمیت شناخت و در برابر آن سینا را پس گرفت.

این پیمان تاریخی مصر را در میان دیگر کشورهای عربی که صلح با اسرائیل را رد می‌کردند منزوی ساخت. سادات بعدها به دست اسلامگرایان ترور شد، اما جانشینش حسنی مبارک عادی‌سازی روابط با اسرائیل را بازنگرداند.

### ۱۹۸۰–۲۰۰۰: جنگ‌های لبنان و پیمان‌های اسلو

در سال ۱۹۸۲ اسرائیل در جنگ داخلی لبنان مداخله نظامی کرد و نیروهای اسرائیلی تا بیروت پیش رفتند تا با ساف که در لبنان فعال بود بجنگند. ساف پس از آن دفتر مرکزی خود را به تونس منتقل کرد. پس از ترور رئیس‌جمهور مارونی لبنان بشیر جمیل، شبه‌نظامیان مارونی با پشتیبانی اسرائیل ۹۰۰ فلسطینی را در کشتار صبرا و شتیلا به قتل رساندند. اسرائیلی‌ها پس از حمله ۱۹۸۳ به پایگاه آمریکا در بیروت و خروج نیروهای آمریکایی به فرمان رونالد ریگان دو سال بعد به جنوب لبنان عقب نشستند.

انتفاضه اول در دسامبر ۱۹۸۷ آغاز شد و حماس به عنوان نیروی دوم در کنار ساف در سرزمین‌های فلسطینی خود را تثبیت کرد. در ۱۹۸۸ ساف بیانیه استقلال فلسطین را اعلام کرد و دولت فلسطین را برپا نمود که فوراً از سوی کشورهای عربی به رسمیت شناخته شد.

با آغاز دهه ۱۹۹۰ و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، کشورهای عربی تأمین‌کننده اصلی سلاح خود را از دست دادند و تهاجم عراق به کویت در ۱۹۹۰ شکاف‌های درون‌عربی را عیان ساخت. یاسر عرفات از عراق پشتیبانی کرد که پس از آزادسازی کویت به اخراج ۴۰۰٬۰۰۰ فلسطینی از آن کشور انجامید.

پس از تلاش‌های طولانی، در سال ۱۹۹۳ با آغاز روند صلح اسلو پیشرفت بزرگی حاصل شد. بر پایه این پیمان، تشکیلات خودگردان فلسطین به عنوان دولت عملی سرزمین‌های فلسطینی ایجاد شد و ساف حق موجودیت اسرائیل را به رسمیت شناخت. این روند همچنین زمینه‌ساز پیمان صلح اسرائیل و اردن در ۱۹۹۴ شد و اردن سومین کشور عربی بود که اسرائیل را به رسمیت شناخت. اما پس از ترور اسحاق رابین به دست یک یهودی افراطی در ۱۹۹۵ روند صلح متوقف شد.

در سال ۲۰۰۰ تلاش برای عادی‌سازی روابط اسرائیل با سوریه به دلیل خودداری ایهود باراک از عقب‌نشینی کامل از بلندی‌های جولان ناکام ماند. در همان سال اجرای چاره دوکشوری نیز شکست خورد؛ اسرائیل پیشنهاد داد نوار غزه و ۹۱ درصد کرانه باختری را به فلسطینیان واگذار کند و بخش کوچکی از خاک اسرائیل را به دولت آینده فلسطین بدهد، اما عرفات در نشست ۲۰۰۰ کمپ دیوید این پیشنهاد را رد کرد.

### ۲۰۰۰ تا کنون: انتفاضه دوم و درگیری نوار غزه
با آغاز انتفاضه دوم و پایان دوره ریاست‌جمهوری بیل کلینتون به عنوان میانجی پیگیر صلح، فرایند صلح اسرائیل و فلسطین فروپاشید. اسرائیل شهرک‌سازی در کرانه باختری را افزایش داد اما در ۲۰۰۵ از نوار غزه خارج شد. پس از به قدرت رسیدن حماس در غزه، اسرائیل محاصره نوار غزه را تشدید کرد و مصر نیز از ۲۰۰۸ در این محاصره همکاری نمود.

در دهه ۲۰۱۰ نزدیکی میان اسرائیل و کشورهای عربی سنی به دلیل ترس مشترک از ایران شیعه و برنامه هسته‌ای ایران رخ داد. همکاری غیررسمی به‌ویژه با عربستان سعودی شکل گرفت؛ سرویس‌های اطلاعاتی دو کشور به یکدیگر یاری می‌رساندند و مقامات به‌طور منظم اطلاعات رد و بدل می‌کردند.

در ژوئن ۲۰۱۷ موشه یعلون، وزیر دفاع پیشین اسرائیل، اعلام کرد: «ما و اعراب، همان اعرابی که در جنگ شش‌روزه ائتلاف تشکیل دادند تا دولت یهود را نابود کنند، امروز در یک قایق نشسته‌ایم… کشورهای عربی سنی، به‌جز قطر، تا حد زیادی با ما هم‌قایق‌اند زیرا همه ما ایران هسته‌ای را بزرگ‌ترین تهدید می‌دانیم.»

در ۱۶ اوت ۲۰۱۹ یسرائیل کاتس، وزیر امور خارجه اسرائیل، همکاری نظامی با امارات متحده عربی را در بحبوحه تنش‌های فزاینده با ایران به‌طور علنی اعلام کرد. در همان روز امارات برای نخستین بار خطوط تلفن مستقیم با اسرائیل را با رفع مسدودیت کد کشوری ۹۷۲+ برقرار ساخت.

پس از آغاز جنگ غزه در ۲۰۲۳، روابط اعراب و اسرائیل وارد مرحله‌ای پیچیده شد. بسیاری از دولت‌های عربی از جمله کشورهای خلیج فارس عملیات نظامی اسرائیل در غزه را به‌طور علنی محکوم کردند و خواستار آتش‌بس فوری شدند، اما گزارش‌ها حاکی بود که در پشت صحنه هماهنگی امنیتی و اطلاعاتی میان اسرائیل و برخی کشورهای عربی خلیج فارس بی‌سروصدا تشدید یافته بود.

### پیمان ابراهیم (۲۰۲۰)

توافقنامه صلح اسرائیل–امارات متحده عربی نخست در بیانیه مشترک ایالات متحده آمریکا، اسرائیل و امارات متحده عربی در ۱۳ اوت ۲۰۲۰ اعلام شد و رسماً پیمان ابراهیم نامیده شد. امارات بدین ترتیب پس از مصر در ۱۹۷۹ و اردن در ۱۹۹۴ سومین کشور عربی شد که روابط خود با اسرائیل را به‌طور رسمی عادی‌سازی کرد.

همزمان بحرین نیز پیمان عادی‌سازی با اسرائیل امضا کرد. اندکی پس از آن سودان و مراکش نیز روابط خود با اسرائیل را عادی‌سازی نمودند.

### چشم‌انداز عادی‌سازی با عربستان سعودی
بر پایه منابع عبری، در آوریل ۲۰۱۸ ولیعهد و وزیر دفاع عربستان سعودی محمد بن سلمان اعلام کرد که حق موجودیت اسرائیل را به رسمیت می‌شناسد. در ژوئیه ۲۰۲۲ عربستان اجازه عبور هواپیماهای خطوط هوایی اسرائیلی از حریم هوایی خود را صادر کرد.

در سپتامبر ۲۰۲۳ مذاکرات برای عادی‌سازی روابط اسرائیل و عربستان سعودی با میانجیگری آمریکا سرعت گرفت. محمد بن سلمان در مصاحبه‌ای با شبکه فاکس نیوز گفت: «هر روز که می‌گذرد به پیمان عادی‌سازی با اسرائیل نزدیک‌تر می‌شویم.» اما جنگ غزه در اکتبر ۲۰۲۳ این روند را متوقف ساخت.

## منابع

* 
* 
* 

## جستارهای وابسته
* درگیری عرب‌ها و اسرائیل
* درگیری اسرائیل و فلسطین
* پیمان ابراهیم
* عادی‌سازی روابط اعراب و اسرائیل
* اتحاد عربی–اسرائیلی
* روابط ایران و اتحادیه عرب

رده:تلاش برای صلح در خاورمیانه
رده:روابط خارجی اتحادیه عرب
رده:روند صلح اسرائیل-اعراب