نظام گواهی‌نامه فرایند کیمبرلی

**نظام گواهی‌نامه فرایند کیمبرلی** (؛ به اختصار KPCS) نظامی بین‌المللی است که در سال ۲۰۰۳ میلادی برای جلوگیری از ورود الماس‌های خونین (الماس‌های جنگی) به بازار جهانی الماس خام پایه‌گذاری شد. این نظام بر پایه قطعنامه ۵۶/۵۵ مجمع عمومی سازمان ملل متحد و به دنبال پیشنهادهای گزارش فاولر در مارس ۲۰۰۰ شکل گرفت و هدف آن اطمینان از این بود که خرید الماس، جنبش‌های شورشی و متحدان آن‌ها را که درپی سرنگونی دولت‌های مشروع بودند، تأمین مالی نکند.

برای مشارکت یک کشور در این نظام، آن کشور باید تضمین کند که هیچ الماسی با خاستگاه آن کشور برای تأمین مالی گروه‌های شورشی به‌کار نمی‌رود، هر محمولهٔ صادراتی الماس با گواهی‌نامه فرایند کیمبرلی همراه باشد و هیچ الماسی از کشورهای غیرعضو وارد یا به آن‌ها صادر نشود. با محدود کردن درآمدهای الماس به منابع مورد تأیید دولت‌ها، فرایند کیمبرلی رویکردی بی‌طرفانه نسبت به دولت‌های گوناگون دارد. تا ژانویه ۲۰۲۴، پنجاه‌ونه شرکت‌کننده نمایندهٔ ۸۵ کشور در این نظام عضویت داشتند که اتحادیه اروپا یک شرکت‌کننده واحد به‌شمار می‌رفت.

با وجود دستاوردهای فرایند کیمبرلی در کاهش سهم الماس‌های خونین به کمتر از یک درصد تولید جهانی الماس، کارایی آن از سوی سازمان‌هایی همچون شاهد جهانی، سازمان ایمپکت و دیده‌بان حقوق بشر زیر پرسش رفته‌است. این سازمان‌ها بر این باورند که نظام کیمبرلی در دستیابی به اهداف خود ناکام بوده و دامنهٔ آن برای رسیدگی به نگرانی‌های حقوق بشری در زنجیرهٔ تولید الماس بسیار محدود است.

## پیشینه

### زمینه‌های پیدایش
خاستگاه فرایند کیمبرلی به دوران پس از جنگ سرد بازمی‌گردد که در آن همبستگی میان مناطق درگیری و وجود منابع طبیعی آشکار شده بود. در سال ۱۹۹۸، سازمان غیردولتی شاهد جهانی با انتشار گزارشی با عنوان  نقش الماس را در تأمین مالی جنگ داخلی آنگولا برجسته کرد. این گزارش نشان داد که یونیتا بخش بزرگی از مناطق الماس‌خیز آنگولا را در اختیار داشت و الماس‌های خام استخراج‌شده از این مناطق وارد بازار بین‌المللی می‌شد.

همچنین سازمان مشارکت آفریقا کانادا (که بعدها به «ایمپکت» تغییر نام داد) در گزارشی با عنوان  در ژانویه ۲۰۰۰ دربارهٔ جنگ داخلی سیرالئون نشان داد که شورشیان به رهبری فودی سنکو الماس‌های خام را با سلاح مبادله می‌کردند و چارلز تیلور، رئیس‌جمهور لیبریا، در این مبادلات نقش واسطه داشت.

### نقش سازمان ملل متحد
سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۸ از طریق قطعنامه ۱۱۷۳ شورای امنیت تحریم‌هایی را علیه یونیتا وضع کرد؛ اما بازرسان به سرپرستی رابرت فاولر، سفیر کانادا در سازمان ملل، در مارس ۲۰۰۰ گزارش فاولر را به سازمان ملل ارائه دادند که به‌تفصیل توضیح می‌داد یونیتا چگونه همچنان از طریق فروش الماس در بازار بین‌المللی به تأمین مالی جنگ خود ادامه می‌دهد. برای نخستین بار در پیشینهٔ سازمان ملل، این گزارش نام رؤسای کشورهای دخیل در نقض تحریم‌ها را فاش کرد.

سازمان ملل در پی مهار این تجارت تحریم‌شکنانه بود اما توان اجرایی محدودی داشت؛ از این رو گزارش فاولر کشورها، شرکت‌ها و افراد درگیر را نام برد. این امر به برگزاری نشستی از کشورهای تولیدکننده و بازرگان الماس در شهر کیمبرلی در آفریقای جنوبی در مه ۲۰۰۰ انجامید. در این نشست نمایندگان شش کشور واردکننده و صادرکنندهٔ الماس (آفریقای جنوبی، بلژیک، بوتسوانا، ایالات متحده، نامیبیا و بریتانیا) به همراه نمایندگان صنعت الماس (به‌ویژه شرکت دبیرز) و سازمان‌های جامعهٔ مدنی شرکت داشتند. نشست وزارتی پایانی در سپتامبر همان سال در پرتوریا برگزار شد و فرایند کیمبرلی از آنجا شکل گرفت.

در دسامبر ۲۰۰۰، مجمع عمومی سازمان ملل متحد قطعنامه ۵۶/۵۵ را تصویب کرد که از ایجاد یک نظام گواهی‌نامهٔ بین‌المللی برای الماس خام پشتیبانی می‌کرد. در پی آن شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز با تصویب قطعنامه ۱۴۵۹ در ژانویه ۲۰۰۳ از آن حمایت کرد. مجمع عمومی هر سال پشتیبانی خود را از فرایند کیمبرلی تمدید کرده‌است.

### نقش شورای جهانی الماس
شورای جهانی الماس () یک گروه صنفی بازرگانی است که نمایندگان زنجیرهٔ تأمین الماس شامل بخش‌های استخراج، تولید، بازرگانی و خرده‌فروشی را دربرمی‌گیرد. این شورا در ژوئیه ۲۰۰۰ در آنتورپ بلژیک پس از نشست مشترک فدراسیون جهانی بورس‌های الماس و انجمن بین‌المللی تولیدکنندگان الماس تأسیس شد. هدف اعلام‌شدهٔ آن نمایندگی صنعت الماس در توسعه و اجرای نظام‌های تنظیمی و داوطلبانه برای نظارت بر بازرگانی الماس‌های تحت تحریم سازمان ملل یا مشمول نظام کیمبرلی بود.

تا نوامبر ۲۰۰۲، گفت‌وگوهای میان دولت‌ها، صنعت بین‌المللی الماس و سازمان‌های جامعهٔ مدنی به ایجاد نظام گواهی‌نامه فرایند کیمبرلی انجامید. شورای جهانی الماس نظام تضمین‌نامه‌ای برای الماس‌ها ایجاد کرد که همهٔ شرکت‌کنندگان فرایند کیمبرلی آن را پذیرفتند. این شورا در همهٔ کارگروه‌های فرایند کیمبرلی نمایندگی دارد و در تعیین نحوهٔ اجرا و اصلاحات آینده نقشی تأثیرگذار ایفا می‌کند.

فرایند کیمبرلی در کاهش چشمگیر سهم الماس‌های خونین به کمتر از یک درصد تولید جهانی الماس نقش بسزایی داشته‌است.

## ساختار و شیوه کار
نظام گواهی‌نامه فرایند کیمبرلی ابزاری تنظیمی و مبتنی بر داوطلبی است که گواهی می‌دهد الماس‌های خام صادرشده از یک کشور شرکت‌کننده «عاری از درگیری» هستند. فرایند کیمبرلی از دید حقوقی یک پیمان بین‌المللی نیست بلکه از طریق قوانین ملی هر کشور شرکت‌کننده اجرا می‌شود.

### ریاست دوره‌ای
رویه‌های کاری فرایند کیمبرلی توسط رئیس دوره‌ای اداره می‌شود که هر سال در نشست عمومی (پلنری) انتخاب می‌شود. فرایند کیمبرلی سازمان بین‌المللی به‌شمار نمی‌رود و تا سال ۲۰۲۲ دبیرخانهٔ دائمی نداشت. در آن سال اعضا رأی دادند بوتسوانا میزبان دبیرخانه دائمی شود و هزینه‌ها میان بوتسوانا، شورای جهانی الماس و کشورهای عضو تقسیم گردد.

### الزامات گواهی‌نامه
بر اساس نظام گواهی‌نامه، یک کشور عضو تنها با دیگر کشورهای عضو می‌تواند الماس خام مبادله کند. الماس‌های خام باید در محفظه‌ای مهروموم‌شده و غیرقابل دستکاری نگهداری شوند و با گواهی‌نامهٔ معتبر فرایند کیمبرلی همراه باشند. این گواهی‌نامه شامل شرح محموله، ارزش، تاریخ صدور و انقضا و شماره‌ای یکتا مطابق استاندارد ISO 3166-1 است و در گمرک کشور واردکننده بازرسی می‌شود.

واردات و صادرات باید زیر نظر یک مقام مسئول تعیین‌شده از سوی شرکت‌کننده انجام شود. شرکت‌کننده موظف است چارچوب تنظیمی ملی را رعایت کند که رعایت استانداردهای نظام گواهی‌نامه و ردیابی الماس‌ها از محل استخراج تا نقطه واردات را تضمین نماید.

### نظام تضمین‌نامه
بر پایه نظام تضمین‌نامهٔ شورای جهانی الماس، همهٔ خریداران و فروشندگان الماس خام و تراش‌خورده باید بیانیهٔ زیر را بر روی تمامی صورتحساب‌ها درج کنند:

خودتنظیمی صنعتی در ساختار این نظام گنجانده شده‌است. شرکت‌های فعال در بازرگانی الماس باید سوابق صورتحساب‌های تضمینی دریافتی و صادرشده را نگهداری کنند و جریان تضمین‌نامه‌ها سالانه توسط حسابرسان شرکت بازرسی و تطبیق داده شود. اصول خودتنظیمی صنعت از جمله دربرمی‌گیرد: مبادله صرفاً با شرکت‌هایی که بیانیهٔ تضمین را درج می‌کنند، خودداری از خرید الماس از منابع مشکوک یا تأمین‌کنندگان ناشناخته و اطمینان از آگاهی همهٔ کارکنان از مقررات مربوط به الماس‌های خونین. نقض این اصول می‌تواند به مجازات‌های درون‌صنعتی یا اخراج از سازمان‌های صنفی بینجامد.

### نظام بازبینی
هر کشور شرکت‌کننده باید گزارش سالانه‌ای ارائه دهد که چگونگی اجرای الزامات فرایند کیمبرلی در سال تقویمی پیشین را توضیح دهد. افزون بر آن، بازدیدهای بازبینی ترجیحاً بر پایه داوطلبی شرکت‌کننده انجام می‌شود. شرکت‌کنندگان باید حداکثر سه سال پس از نخستین بازدید، بازدیدهای بعدی را بپذیرند یا در صورت نیاز به توجه ویژه، یک سال پس از آن. ریاست فرایند کیمبرلی می‌تواند در هر زمان مأموریت‌های بازبینی را به کشوری که مظنون به نقض نظام گواهی‌نامه است اعزام کند.

### کارگروه‌ها
فرایند کیمبرلی چندین کارگروه و کمیته تأسیس کرده‌است. تا سال ۲۰۱۹، هفت کارگروه فعال داشت: کارگروه کارشناسان الماس، کارگروه نظارت، کارگروه آمار، کارگروه تولید دستی و آبرفتی، کمیته مشارکت و ریاست، کمیته قواعد و رویه‌ها و کمیته ویژه اصلاح و بازنگری.

## اخراج‌ها و کناره‌گیری‌ها
### جمهوری کنگو
در سال ۲۰۰۴، جمهوری کنگو از نظام کنار گذاشته شد زیرا نتوانست خاستگاه سنگ‌های قیمتی خود را اثبات کند؛ بیشتر این الماس‌ها گمان می‌رفت از جمهوری دموکراتیک کنگو همسایه آمده باشند. برای کشورهایی که اقتصادشان به صادرات الماس وابسته است، این اقدام تنبیهی سنگینی محسوب می‌شود زیرا بازرگانی آن‌ها با بخش عمده‌ای از جهان را ناممکن می‌سازد. عضویت جمهوری کنگو در سال ۲۰۰۷ بازگردانده شد.

### ساحل عاج
در سال ۲۰۰۵، بازرگانی الماس از ساحل عاج ممنوع شد. الماس‌ها و کاکائوی این کشور منابع درگیری شناخته می‌شدند.

### ونزوئلا
در سال ۲۰۰۸، ونزوئلا داوطلبانه از فرایند کیمبرلی کناره‌گیری کرد، پس از آنکه چندین سال از مقررات آن پیروی نکرده بود. ونزوئلا تلاش‌های متعدد کارگروه‌های کیمبرلی برای برقراری ارتباط را نادیده گرفت و سرانجام پذیرفت از نظام خارج شود و بر تقویت زیرساخت‌های خود کار کند.

ساحل عاج و ونزوئلا همچنان عضو فرایند کیمبرلی محسوب می‌شوند اما شرکت‌کننده نیستند؛ یعنی الزامات حداقلی را برآورده نمی‌سازند و حق بازرگانی الماس خام با دیگر شرکت‌کنندگان را ندارند.

### بحث دربارهٔ الماس‌های روسیه
در سال ۲۰۲۲، اعضا دربارهٔ اینکه آیا الماس‌های روسیه الماس خونین محسوب می‌شوند بحث کردند. منتقدان آلمانی نیز اشاره کرده‌اند که روسیه با بهره‌گیری از حق وتوی خود در فرایند کیمبرلی، کوشش‌ها برای مبارزه با بازرگانی الماس‌های خونین را تضعیف می‌کند.

## انتقادها
### کناره‌گیری سازمان‌های جامعهٔ مدنی
سازمان شاهد جهانی که از بنیان‌گذاران فرایند کیمبرلی بود، در ۵ دسامبر ۲۰۱۱ از آن کناره‌گیری کرد و اعلام نمود که این فرایند در دستیابی به هدف خود ناکام مانده و تضمینی برای مصرف‌کنندگان فراهم نمی‌کند. سازمان ایمپکت (مشارکت آفریقا کانادا سابق) نیز در ۱۴ دسامبر ۲۰۱۷ فرایند کیمبرلی را ترک کرد و آن را متهم به فروش «چیزی غیرواقعی» به مصرف‌کنندگان نمود و ناتوانی فرایند در اصلاح خود و نگرش خصمانهٔ برخی شرکت‌کنندگان به جامعهٔ مدنی را محکوم کرد.

در ژوئن ۲۰۰۹ نیز یان اسمیلی از سازمان مشارکت آفریقا کانادا، یکی از بنیان‌گذاران فرایند کیمبرلی، استعفا داد و گفت دیگر نمی‌خواهد وانمود کند «شکست یک پیروزی است».

### محدودیت دامنه
دیده‌بان حقوق بشر استدلال کرده‌است که فرایند کیمبرلی دامنه‌ای بسیار محدود دارد و برای رفع دیگر نگرانی‌های حقوق بشری در زنجیره تولید الماس کافی نیست. این سازمان همچنین دریافته که نظارت مستقل اندکی بر انطباق با فرایند کیمبرلی وجود دارد و مجازات‌ها برای تخلفات ناچیز است.

### نبود الزام حقوقی
عفو بین‌الملل فرایند کیمبرلی را «گامی مهم» در برخورد با الماس‌های خونین دانسته اما تأکید کرده‌است تا زمانی که بازرگانی الماس مشمول نظارت اجباری و بی‌طرفانه نشود، تضمین مؤثری برای شناسایی و حذف همهٔ الماس‌های خونین از بازار وجود نخواهد داشت. آن یونگ از سازمان مدیکو اینترنشنال نیز در سال ۲۰۰۸ فرایند کیمبرلی را به دلیل الزام‌آور نبودن حقوقی نقد کرد و خواستار بازنگری در آن شد.

### دشواری اجرا
شورای الماس آفریقا پرسش‌هایی دربارهٔ امکان‌پذیری واقعی اجرای فرایند کیمبرلی مطرح کرده‌است. عوامل گوناگونی از کمبود نیروی اجرایی در میدان تا رازداری در مراکز بازرگانی الماس مانند آنتورپ می‌توانند «رسمیت گواهی‌نامه‌ها و مدارک» را به خطر بیندازند. نگرانی‌های اخلاقی دربارهٔ فرایند کیمبرلی نیز رو به افزایش بوده‌است.

## ریاست دوره‌ای

## کشورهای شرکت‌کننده
تا ژانویه ۲۰۲۴، پنجاه‌ونه شرکت‌کننده نمایندهٔ ۸۵ کشور در فرایند کیمبرلی عضویت داشتند. اتحادیه اروپا یک شرکت‌کنندهٔ واحد به‌شمار می‌رود. فهرست زیر شرکت‌کنندگان را به همراه سال ورود (و ورود مجدد در صورت لزوم) نشان می‌دهد:

* آنگولا (۲۰۰۳)
* ارمنستان (۲۰۰۳)
* استرالیا (۲۰۰۳)
* اسرائیل (۲۰۰۳)
* اسواتینی (۲۰۱۱)
* اتحادیه اروپا (۲۰۰۳)
* اندونزی (۲۰۰۵)
* بلاروس (۲۰۰۳)
* بنگلادش (۲۰۰۶)
* بوتسوانا (۲۰۰۳)
* برزیل (۲۰۰۳)
* پاناما (۲۰۱۲)
* تانزانیا (۲۰۰۳)
* جمهوری آفریقای مرکزی (۲۰۰۳؛ تعلیق ۲۰۱۳–۲۰۱۵)
* جمهوری دموکراتیک کنگو (۲۰۰۳)
* جمهوری کنگو (۲۰۰۳/۲۰۰۷)
* چین (۲۰۰۳)
* ژاپن (۲۰۰۳)
* ساحل عاج (۲۰۰۳)
* سری‌لانکا (۲۰۰۳)
* سنگاپور (۲۰۰۴)
* سوئیس (۲۰۰۳)
* سیرالئون (۲۰۰۳)
* غنا (۲۰۰۳)
* قرقیزستان (۲۰۲۱)
* قزاقستان (۲۰۱۲)
* قطر (۲۰۲۱)
* کامبوج (۲۰۱۲)
* کامرون (۲۰۱۲)
* کانادا (۲۰۰۳)
* کره جنوبی (۲۰۰۳)
* گابن (۲۰۱۸)
* گویان (۲۰۰۳)
* گینه (۲۰۰۳)
* لائوس (۲۰۰۳)
* لبنان (۲۰۰۳/۲۰۰۵)
* لسوتو (۲۰۰۳)
* لیبریا (۲۰۰۷)
* مالزی (۲۰۰۳)
* مالی (۲۰۱۳)
* مکزیک (۲۰۰۸)
* موریس (۲۰۰۳)
* موزامبیک (۲۰۲۱)
* نامیبیا (۲۰۰۳)
* نروژ (۲۰۰۳)
* نیوزیلند (۲۰۰۶)
* هند (۲۰۰۳)
* آفریقای جنوبی (۲۰۰۳)
* روسیه (۲۰۰۳)

## پیوند به بیرون
* تارنمای رسمی فرایند کیمبرلی 

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:الماس‌های خونین
رده:سازمان ملل متحد در ۲۰۰۳ (میلادی)