ابو یحیی ابوبکر دوم

**ابو یحیی ابوبکر دوم** () ملقب به **المتوکل علی الله**، خلیفه حفصی افریقیه از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۴۶ میلادی بود. او پسر ابوزکریا یحیی سوم، امیر بجایه و نوهٔ ابواسحاق ابراهیم یکم بود. وی در ۱۹ اکتبر ۱۳۴۶ (۲ رجب ۷۴۷ هجری قمری) درگذشت.

ابو یحیی ابوبکر دوم سلطنتی تقسیم‌شده میان دو پایتخت بجایه و تونس را به ارث برد. پس از سال‌ها نبرد با مدعیان تاج و تخت و سرکوب شورش‌ها، توانست یکپارچگی پیشین قلمرو حفصیان را بازگرداند. در دوران فرمانروایی او ناوگان‌های دزدان دریایی در بندرهای حفصی پایه‌گذاری شد و راهزنی دریایی به منبع درآمد مهمی برای منطقه تبدیل گردید.

## زندگی‌نامه و پرورش
ابو یحیی ابوبکر در شهر قسنطینه زاده شد و در همان‌جا پرورش یافت و آموزش دید. یکی از استادان او شیخ ابوعلی عمر جبالی بود که بعدها به مقام قاضی رسید. به گفتهٔ ابن قنفذ، او چنان با مردم قسنطینه آشنا بود که «آنان را به چهره و نام می‌شناخت».

## به قدرت رسیدن
پس از سال ۱۳۰۹ میلادی، برادرش ابوالبقاء خالد النصر در تونس به قدرت رسید و ابو یحیی ابوبکر را فرماندار قسنطینه کرد. اندکی پس از آن، ابو یحیی ابوبکر شورش کرد. در سال ۱۳۱۱ برادرش سرنگون شد و ابو یحیی ابوبکر از این فرصت بهره جست و در سال ۱۳۱۲ بجایه را تصرف کرد؛ در حالی که فرمانروای تازهٔ تونس، عبدالواحد زکریا ابن اللحیانی، توان واکنش نداشت. در سال‌های ۱۳۱۵ یا ۱۳۱۶ حملات به تونس آغاز شد. در سال ۱۳۱۷ لحیانی از کشور گریخت و به سود پسرش ابو ضربه محمد کناره‌گیری کرد. ابو ضربه محمد نُه ماه دیگر مقاومت کرد، اما در آغاز سال ۱۳۱۸ ابو یحیی ابوبکر دوم به پایتخت وارد شد.

## چالش‌های نخستین
بخش نخست فرمانروایی او عمدتاً صرف سرکوب شورش‌ها شد. ابو ضربه کوشید شورش‌هایی برانگیزد و همچنین ابن ابی عمران، داماد لحیانی، را به قیام تشویق کرد. ابن ابی عمران حتی توانست در سال ۱۳۲۱ وارد تونس شود و بیعت بگیرد و سه تا چهار سال در قدرت بماند، در حالی که ابو یحیی ابوبکر به قسنطینه عقب‌نشینی کرد. تا سال ۱۳۳۲ شورش‌های فراوانی رخ داد، اما ابو یحیی ابوبکر دوم به‌تدریج توانست نظم را بازگرداند. برای حفظ انسجام قلمرو خود، از سال ۱۳۲۰ فرمانروایی ولایات را به پسرانش سپرد که با یاری حاجبان حکومت می‌کردند.

در عرصهٔ روابط با همسایگان، دودمان زیانی از تلمسان از سال ۱۳۱۹ تا ۱۳۳۰ هر ساله به سرزمین‌های حفصی حمله می‌بردند. دربار تلمسان مخالفان و ناراضیان سلطان حفصی را پذیرا بود. ابو یحیی ابوبکر دوم این تهدید را از راه پیمان با مرینیان فاس خنثی کرد؛ بر پایهٔ این پیمان، ولیعهد مرینی ابوالحسن علی بن عثمان با دختر ابو یحیی ابوبکر ازدواج کرد.

## دوران پایانی فرمانروایی
پس از سال ۱۳۳۰ شیخ موحّدی ابن تافراجین به بالاترین مقام‌های دولت رسید و در سال ۱۳۴۳ حاجب بزرگ شد. او از جایگاه خود روابط با مرینیان و نفوذ داماد امیر را تقویت کرد. ابوالحسن اکنون امیر فاس و همسایهٔ بی‌واسطهٔ غربی حفصیان بود و در سال ۱۳۳۷ تلمسان را نیز ضمیمه کرده بود.

در سال ۱۳۳۴ حفصیان به همراه مرینیان قلمرو زیانیان در مغرب مرکزی را درهم شکستند. در سال ۱۳۳۵ ابو یحیی ابوبکر جزیرهٔ جربه را از چنگ سیسیلی‌ها (یا آراگونی‌ها که از ۱۲۸۴ آنجا را در اشغال داشتند) بازپس گرفت. یکی از مهم‌ترین تحولات دوران حکم او پایه‌گذاری ناوگان‌های دزدان دریایی در بندرهای حفصی بود و از این دوره راهزنی دریایی به منبع درآمد چشمگیری برای منطقه بدل شد.

## جانشینی و تهاجم مرینیان
در بهار ۱۳۴۲ ابو یحیی ابوبکر یکی از پسرانش، **ابوالعباس احمد** که فرماندار جنوب بود، را به جانشینی برگزید و با دامادش ابوالحسن توافق کرد که از او پشتیبانی کند. با این حال، هنگامی که ابو یحیی ابوبکر در اکتبر ۱۳۴۶ درگذشت، پسر دیگرش **ابوحفص عمر** که در آن زمان در تونس حضور داشت، با پشتیبانی ابن تافراجین خود را خلیفه خواند و لقب «الناصر لدین الله» برگرفت. ابوالعباس احمد از جنوب به سوی تونس لشکر کشید و شهر را گرفت، اما ابوحفص عمر به‌زودی او را کشت و برادران دیگر خود را نیز از میان برداشت تا هر رقیبی را حذف کند.

ابوالحسن مرینی به عنوان ضامن جانشینی حفصیان، در بهار ۱۳۴۷ از مراکش به قلمرو حفصی تاخت تا غاصب را براندازد. ابوحفص عمر از تونس گریخت اما نزدیک قابس دستگیر و در اوت ۱۳۴۷ اعدام شد. ابوالحسن در سپتامبر همان سال با شکوه وارد تونس شد. در همین دوره بود که ابن بطوطه، جهانگرد نامدار و تبعهٔ ابوالحسن، هنگام بازگشت از سفر حج از تونس دیدن کرد.

اما مرگ سیاه در سال ۱۳۴۹ قلمرو حفصی را ویران کرد و حکومت مرینیان محبوبیتی نداشت. به‌زودی شورش‌هایی بر ضد فرمانروایی مرینی برخاست و ابوالحسن ناچار شد در دسامبر ۱۳۴۹ تونس را با کشتی ترک کند. در آغاز سال ۱۳۵۰ شاهزادهٔ حفصی **الفضل** از بجایه خلیفه اعلام شد، اما در ژوئیه همان سال ابن تافراجین بازگشت و برادر الفضل، **ابواسحاق ابراهیم دوم** را به جای او نشاند و الفضل را کشت.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## جستارهای وابسته
* حفصیان
* افریقیه
* مرینیان
* شهر تونس

رده:درگذشتگان ۱۳۴۶ (میلادی)
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده