بحران قانون اساسی

**بحران قانون اساسی** در علوم سیاسی به وضعیتی گفته می‌شود که در آن یک مشکل یا تعارض در کارکرد حکومت به‌گونه‌ای بروز می‌کند که قانون اساسی یا دیگر قانون‌های بنیادین حاکم، از نگاه کنشگران سیاسی یا افکار عمومی، قادر به حل‌وفصل آن نیستند. در یکی از تعریف‌ها، بحران قانون اساسی هنگامی رخ می‌دهد که قانون اساسی در انجام کارکردهای مرکزی خود شکست بخورد یا دست‌کم خطر جدی شکست آن وجود داشته باشد.

بحران قانون اساسی می‌تواند به دلایل گوناگونی ایجاد شود؛ برای مثال، ممکن است حکومت بخواهد قانونی برخلاف قانون اساسی تصویب کند، یا قانون اساسی برای یک وضعیت خاص پاسخ روشن نداشته باشد، یا متن قانون اساسی روشن باشد اما اجرای آن از نظر سیاسی ناممکن یا بسیار پرهزینه باشد. همچنین ممکن است نهادهای حکومتی دچار اختلال شوند و به آنچه قانون برایشان مقرر کرده پایبند نمانند، یا مقام‌های حکومتی با تفسیرهای محدود از قانون، از مواجهه با یک مشکل جدی شانه خالی کنند.

نمونه‌هایی از بحران قانون اساسی عبارت‌اند از بحران رأی‌دهی رنگین‌پوستان در آفریقای جنوبی در دههٔ ۱۹۵۰، جدایی ایالت‌های جنوبی ایالات متحده آمریکا در سال‌های ۱۸۶۰ و ۱۸۶۱، برکناری دولت فدرال استرالیا در سال ۱۹۷۵، و بحران سیاسی اوکراین در سال ۲۰۰۷. در بریتانیا نیز با وجود نبود قانون اساسی مدون، از یک قانون اساسی نانوشته سخن گفته می‌شود و برخی تنش‌ها و بن‌بست‌ها در بریتانیا و کشورهای تشکیل‌دهندهٔ آن به‌عنوان بحران قانون اساسی توصیف شده‌اند.

بحران‌های قانون اساسی می‌توانند از موارد خفیف تا وضعیت‌هایی که به تدوین قانون اساسی جدید می‌انجامند گسترده باشند. بحران قانون اساسی می‌تواند به فلج اداری و در نهایت فروپاشی حکومت، از دست‌رفتن مشروعیت سیاسی، پسرفت دموکراتیک یا جنگ داخلی منجر شود.

بحران قانون اساسی با شورش متفاوت است؛ شورش زمانی رخ می‌دهد که جناح‌های سیاسی بیرون از حکومت، حاکمیت دولت را به چالش می‌کشند، مانند کودتا یا انقلاب نظامی یا غیرنظامی.

## ناشی از تعارض میان قوا
بحران قانون اساسی ممکن است از تعارض میان شاخه‌های مختلف حکومت، تعارض میان حکومت مرکزی و حکومت‌های محلی، یا اختلاف میان جناح‌های گوناگون در جامعه ناشی شود. در جریان حکومت‌داری، بحران زمانی شکل می‌گیرد که یک یا چند طرفِ یک اختلاف سیاسی، آگاهانه تصمیم بگیرند قانونی از قانون اساسی را نقض کنند یا یک *عرف قانون اساسی* نانوشته را نادیده بگیرند، یا تفسیر قضایی از قانون اساسی یا از عرف سیاسی نادیده‌گرفته‌شده را به چالش بکشند.

از نمونه‌های این وضعیت، ماجرای XYZ است که در آن گزارش‌هایی از تلاش برای رشوه‌دادن مقام‌های فرانسوی به هیئتی از کمیسرهای آمریکایی که برای حفظ صلح میان فرانسه و ایالات متحده اعزام شده بودند، منتشر شد و به بحران سیاست خارجی انجامید و در نهایت به تصویب «قوانین بیگانگان و فتنه‌انگیزی» انجامید. مخالفان این قوانین در قالب «قطعنامه‌های کنتاکی و ویرجینیا» استدلال کردند که این قوانین آزادی بیان را نقض می‌کنند و ایالت‌ها را به خودداری از اجرای آن‌ها فراخواندند، زیرا آن‌ها را مغایر قانون اساسی می‌دانستند.

## ناشی از ابهام قانون اساسی
وقتی بحران به‌دلیل ابهام حقوقی در قانون اساسی رخ می‌دهد، حل‌وفصل نهایی معمولاً یک سابقهٔ حقوقی ایجاد می‌کند تا بحران‌های مشابه در آینده حل شوند. نمونهٔ مشهور آن، جانشینی ریاست‌جمهوری در ایالات متحده پس از مرگ ویلیام هنری هریسون است که با پافشاری جان تایلر بر این‌که بدون محدودیت رئیس‌جمهور می‌شود، به ایجاد یک رویهٔ پایدار انجامید.

## آفریقا
### جمهوری دموکراتیک کنگو
بندانگشتی|پاتریس لومومبا
* بحران کنگو: رئیس‌جمهور ژوزف کاساووبو و نخست‌وزیر پاتریس لومومبا در سپتامبر ۱۹۶۰ کوشیدند یکدیگر را برکنار کنند. ژنرال موبوتو سسه سکو هر دو را در کودتای ۱۹۶۰ برکنار کرد و سپس کاساووبو را دوباره به ریاست‌جمهوری بازگرداند.

### مصر
* مصر در جریان برکناری حسنی مبارک در انقلاب ۲۰۱۱ با بحران قانون اساسی مواجه شد و تا انتخاب محمد مرسی بدون رئیس‌جمهور ماند. سپس با بازداشت مرسی در کودتای ۲۰۱۳ توسط نیروهای مسلح مصر نیز بار دیگر بحران تداوم یافت تا عبدالفتاح السیسی به قدرت رسید.

### مالاوی
* بحران قانون اساسی مالاوی در ۲۰۱۲ دربارهٔ جانشینی بینگو وا موتاریکا رخ داد. رئیس‌جمهور و معاون رئیس‌جمهور از دو حزب متفاوت بودند و دربارهٔ جانشین قانونی بحث درگرفت و در نهایت معاون رئیس‌جمهور جویس باندا جانشین شد.

### گامبیا
* پس از پیروزی آداما بارو در انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۱۶، یحیی جامع نتیجه را نپذیرفت و از کناره‌گیری امتناع کرد. جامع در ۱۷ ژانویه وضعیت فوق‌العاده اعلام کرد و نیروهای سنگال، غنا و نیجریه در ۱۹ ژانویه برای اجرای نتیجهٔ انتخابات وارد گامبیا شدند. او در ۲۱ ژانویه کناره‌گیری کرد و کشور را ترک کرد.

### رودزیا
* در ۱۹۶۵، در واکنش به فشار سیاستمداران بریتانیایی برای اعطای حق رأی به اکثریت سیاه‌پوست به‌عنوان شرط استقلال، دولت اقلیت سفیدپوست ایان اسمیت به‌طور یک‌جانبه استقلال اعلام کرد. بریتانیا این اعلامیه را رد کرد و تا توافق ۱۹۷۹ «لنکستر هاوس» همچنان ادعای حاکمیت بر رودزیا داشت.

### سومالی
* از ۲۰۲۴، در سومالی بحران قانون اساسی در پی تغییر قانون اساسی در ۳۰ آوریل ۲۰۲۴ شکل گرفت و با مخالفت دولت‌های محلی و تنش با دولت فدرال تشدید شد.

### آفریقای جنوبی
* بحران قانون اساسی رأی‌دهی رنگین‌پوستان (۱۹۵۱ تا ۱۹۵۵): دولت حزب ملی با رأی دیوان عالی برای ابطال قانون حذف رأی‌دهندگان رنگین‌پوست در استان کیپ درگیر شد و در نهایت با اصلاحات در سنا توانست قانون را از مسیر حقوقی تصویب کند.

## آسیا
### بنگلادش
* بحران قانون اساسی ۲۰۲۴ بنگلادش: پس از استعفا و کناره‌گیری شیخ حسینه و پایان ۱۶ سال زمامداری او در پی خیزش مردمی، کشور وارد دوره‌ای از بی‌ثباتی سیاسی و مناقشه بر سر انتقال قدرت شد.

### گرجستان
* بحران قانون اساسی ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ گرجستان: در آستانهٔ انتخابات پارلمانی ۲۰۲۴، گزارش‌هایی از سلطهٔ دوفاکتوی بیدزینا ایوانیشویلی بر نهادها، بی‌نظمی‌ها و سرکوب منتشر شد. با وجود اعلام نیاز به تکرار انتخابات از سوی رئیس‌جمهور، پارلمان جدید تشکیل شد و رئیس‌جمهور جدید برگزیده شد و مناقشهٔ مشروعیت ادامه یافت.

### ایران
* برکناری نخست‌وزیر محمد مصدق توسط محمدرضا پهلوی در ۱۹۵۳ و امتناع مصدق از ترک سمت، که به کودتای ۲۸ مرداد انجامید.

### مالزی
* بحران قانون اساسی ساراواک ۱۹۶۶.
* بحران قانون اساسی مالزی ۱۹۸۸ که با تعلیق و برکناری رئیس دیوان عالی همراه شد.
* اصلاحات ۱۹۹۳ قانون اساسی مالزی دربارهٔ محدودکردن مصونیت حقوقی پادشاهان، که از برخی تفسیرها به‌عنوان بحران قانون اساسی یاد شده است.
* بحران قانون اساسی مالزی ۲۰۲۰ در پی تلاش برای تغییر ائتلاف‌ها و تشکیل دولت جدید.

### پاکستان
* در اواخر ۱۹۹۷، رئیس دیوان عالی با نخست‌وزیر نواز شریف درگیر شد و بحران نهادی و سیاسی بر سر استقلال دادگاه‌ها و جایگاه رئیس‌جمهور شکل گرفت و در نهایت به تثبیت برتری سیاسی شریف انجامید.
* بحران قانون اساسی ۲۰۲۲ پاکستان در پی طرح عدم اعتماد علیه نخست‌وزیر عمران خان و رد آن توسط نایب‌رئیس مجلس ملی و سپس انحلال مجلس توسط رئیس‌جمهور، با استناد به توصیهٔ نخست‌وزیر رخ داد.

### تایوان
* بحران قانون اساسی ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ تایوان: در دسامبر ۲۰۲۴ ائتلافی در پارلمان قوانینی را تصویب کرد که از سوی منتقدان ناقض قانون اساسی و تضعیف‌کنندهٔ دادگاه قانون اساسی دانسته شد.

### تایلند
* بحران سیاسی ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۶ تایلند که به کودتای ۲۰۰۶ انجامید.

### سری‌لانکا
* بحران قانون اساسی ۲۰۱۸ سری‌لانکا: رئیس‌جمهور نخست‌وزیر را برکنار و نخست‌وزیر پیشین را منصوب کرد و نخست‌وزیری که برکنار شده بود این اقدام را خلاف قانون اساسی دانست و نپذیرفت.

## اروپا
### نروژ
* استیضاح کابینهٔ کریستیان اوت سِلمِر در ۱۸۸۳ تا ۱۸۸۴ دربارهٔ حق وتوی پادشاه نسبت به تغییرات قانون اساسی و شکل‌گیری یک رویهٔ پارلمانی تا اصلاح قانون اساسی در ۲۰۰۷.
* انحلال اتحاد نروژ و سوئد در ۱۹۰۵.

### بریتانیا
* بحران نایب‌السلطنه‌گری ۱۷۸۸ و تکرار آن در ۱۸۱۱ در پی بیماری جورج سوم.
* رد بودجهٔ مردم ۱۹۰۹ توسط مجلس اعیان و بن‌بست ۱۹۰۹ تا ۱۹۱۱ و تصویب قانون پارلمان ۱۹۱۱ با تهدید به انتصاب گستردهٔ هم‌ردیف‌ها.
* بحران کناره‌گیری ادوارد هشتم در ۱۹۳۶.
* مناقشهٔ تعلیق پارلمان ۲۰۱۹ و رأی دیوان عالی بریتانیا به غیرقانونی‌بودن آن.

## آمریکای شمالی
### کانادا
* ماجرای کینگ-بینگ ۱۹۲۶.
* بحران ۱۹۶۸ دربارهٔ این‌که شکست دولت در رأی مالیاتی آیا به‌معنای رأی عدم اعتماد هست یا نه، که با مداخلهٔ فرماندار کل و طرح یک رأی صریح عدم اعتماد حل شد.

### هندوراس
* بحران قانون اساسی هندوراس ۲۰۰۹، در پی تلاش رئیس‌جمهور برای برگزاری همه‌پرسی غیرالزام‌آور که کنگره و دیوان عالی آن را خلاف قانون اساسی دانستند و نیروهای مسلح با دستور دیوان عالی او را بازداشت کردند.

### ایالات متحده آمریکا
* بحران ابطال‌گرایی در کارولینای جنوبی و واکنش دولت فدرال.
* جانشینی جان تایلر در ۱۸۴۱ و تثبیت رویهٔ ریاست‌جمهوری کامل برای معاون رئیس‌جمهور جانشین.
* بحران جدایی ۱۸۶۰ تا ۱۸۶۱ و شکل‌گیری کنفدراسیون و جنگ داخلی.
* انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۸۷۶ و تشکیل کمیسیون انتخاباتی ویژه.
* ترور جیمز گارفیلد و مناقشهٔ ناتوانی رئیس‌جمهور.
* اعتصاب فولاد ۱۹۵۲ و پروندهٔ Youngstown و بحث اختیارات ذاتی رئیس‌جمهور.
* رسوایی واترگیت ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۴ و پیامدهای نهادی آن.

## اقیانوسیه
### استرالیا
* بحران قانون اساسی استرالیا ۱۹۷۵ و برکناری دولت گاف ویتلم توسط فرماندار کل.
* بحران صلاحیت نمایندگان پارلمان استرالیا در ۲۰۱۷ مرتبط با تابعیت دوگانه و ارجاع به دادگاه عالی و استعفاها و برکناری‌ها.

### نیوزیلند
* بحران قانون اساسی ۱۹۸۴ نیوزیلند و امتناع راب مولدون از کاهش ارزش دلار طبق دستور نخست‌وزیر منتخب و پیامد آن در قانون اساسی ۱۹۸۶.

## آمریکای جنوبی
### شیلی
* کودتای ۱۹۷۳ شیلی و مناقشات نهادی پیش از آن.

### پرو
* بحران قانون اساسی ۱۹۹۲ پرو و انحلال کنگره توسط فوجیموری و تدوین قانون اساسی ۱۹۹۳.

### ونزوئلا
* بحران قانون اساسی ۲۰۱۷ ونزوئلا و بحران ریاست‌جمهوری و مناقشهٔ اختیارات مجلس ملی و دیوان عالی و پیامدهای سیاسی آن.

## جستارهای وابسته
* استیضاح
* بازنگری قانون اساسی
* وضعیت استثنایی

## منابع

رده:بحران‌های قوانین اساسی مشروطه
رده:حقوق اساسی
رده:علوم سیاسی