هانتولوژی

**هِانتولوژی** یا **شبح‌شناسی** (به فرانسوی: Hantologie، به انگلیسی: Hauntology) مفهومی در فلسفه و نظریه انتقادی است که برای توصیف وضعیتی به کار می‌رود که در آن «زمان حال» توسط بازگشت مداوم یا حضور پایدار عناصر گذشته تسخیر شده است؛ به ویژه، تسخیر شدن توسط «آینده‌های از دست رفته» (lost futures) که در گذشته تصور می‌شدند اما هرگز به وقوع نپیوستند.

این اصطلاح در اصل یک بازی واژگانی فلسفی توسط ژاک دریدا بود که از هم‌آوایی دو واژهٔ فرانسوی *hantologie* (شبح‌شناسی) و *ontologie* (اُنتولوژی یا هستی‌شناسی) بهره می‌برد. دریدا از این مفهوم برای به چالش کشیدن «فلسفهٔ حضور» (philosophy of presence) استفاده کرد و استدلال نمود که «هستی» (being) هرگز به طور کامل حاضر نیست، بلکه همواره توسط آن چیزی که غایب است (شبح) شکل می‌گیرد.

## ریشه‌شناسی و مفهوم‌پردازی دریدا
این اصطلاح برای نخستین بار در کتاب *اشباح مارکس* (۱۹۹۳) اثر ژاک دریدا به کار رفت. این کتاب واکنشی بود به گفتمان سیاسی پس از جنگ سرد، به‌ویژه نظریهٔ «پایان تاریخ» فرانسیس فوکویاما که لیبرال دموکراسی را به عنوان نقطهٔ نهایی تکامل ایدئولوژیک بشر اعلام می‌کرد.

دریدا با استفاده از مفهوم «هِانتولوژی»، استدلال کرد که مارکسیسم و کمونیسم، حتی پس از «مرگ» ظاهری‌شان پس از فروپاشی دیوار برلین، همچنان به عنوان یک «شبح» (specter) آرمان‌شهری، زمان حالِ سرمایه‌داریِ پیروزمند را تسخیر می‌کنند. هِانتولوژی برای دریدا، مطالعهٔ همین «بودنِ» اشباح است؛ مطالعهٔ چیزهایی که نه مرده‌اند و نه زنده، اما حضوری مؤثر دارند. او با جایگزینی «هستی‌شناسی» (مطالعهٔ بودن) با «شبح‌شناسی» (مطالعهٔ تسخیرشدگی)، این ایده را مطرح کرد که هرگونه تحلیل از زمان حال باید شامل تحلیل آن چیزهایی باشد که به نظر می‌رسد غایب هستند.

## بازتفسیر در مطالعات فرهنگی
در دههٔ ۲۰۰۰ میلادی، این مفهوم فلسفی توسط نظریه‌پردازان فرهنگی بریتانیایی، به ویژه مارک فیشر و سایمون رینولدز، برای توصیف یک «حس‌وحال» (mood) فرهنگی و زیبایی‌شناختیِ فراگیر در قرن بیست و یکم به کار گرفته شد.
### لغو آهستهٔ آینده
از دیدگاه مارک فیشر، هِانتولوژی توصیف‌گر وضعیتی است که در آن، فرهنگ، توانایی خود برای تولید امرِ «نو» را از دست داده و در عوض، درگیر بازیافت بی‌پایانِ سبک‌ها و فرم‌های گذشته شده است. فیشر این وضعیت را «لغو آهستهٔ آینده» (the slow cancellation of the future) نامید.

برخلاف پست‌مدرنیسم که به صورت طنزآمیز و کنایه‌آمیز با گذشته بازی می‌کرد، هِانتولوژی با نوعی ملانکولیا (Melancholia) و نوستالژی برای «آینده‌هایی» که در قرن بیستم وعده داده شده بودند (مانند آرمان‌شهرها، سفرهای فضایی همگانی یا انقلاب‌های اجتماعی) اما هرگز محقق نشدند، مشخص می‌شود. زمان حال، توسط این آینده‌های شکست‌خورده که اکنون تنها به عنوان شبح در فرهنگ حضور دارند، تسخیر شده است.

## نمونه‌ها در فرهنگ
هِانتولوژی به ویژه برای توصیف روندهای خاصی در موسیقی، فیلم و هنر تجسمی به کار رفته است:

* **موسیقی:** این اصطلاح اغلب در مورد هنرمندانی به کار می‌رود که از صداهای آنالوگ قدیمی، نویز گرامافون، و نمونه‌هایی (samples) از آرشیوفیلم‌های قدیمی، برنامه‌های رادیویی یا موسیقی متن فیلم‌های علمی-تخیلی دهه‌های گذشته استفاده می‌کنند. ناشرانی مانند Ghost Box (جعبهٔ شبح) در بریتانیا، یا هنرمندانی مانند Burial و The Caretaker به عنوان نمونه‌های اصلی موسیقی هِانتولوژیک شناخته می‌شوند. موسیقی آن‌ها اغلب حسی از خاطره‌ای مخدوش و نوستالژی برای گذشته‌ای را القا می‌کند که شاید هرگز واقعاً وجود نداشته است.
* **هنر و فیلم:** در هنرهای تجسمی و سینما، این مفهوم به آثاری اشاره دارد که با زیبایی‌شناسی «رتروفوتوریسم» (Retro-futurism) یا استفاده از فرمت‌های تصویری قدیمی و «خراب» (مانند نوار وی‌اچ‌اس یا فیلم‌های ۸ میلی‌متری) سروکار دارند تا حس فقدان و گذشت زمان را منتقل کنند.

## جستارهای وابسته
* ژاک دریدا
* مارک فیشر
* واسازی
* پایان تاریخ
* پست‌مدرنیسم
* نوستالژی
* ملانکولیا

## منابع

رده:واژه‌های ابداع‌شده در ۱۹۹۳ (میلادی)
رده:مفهوم‌های زیبایی‌شناسی
رده:مفاهیم معرفت‌شناسی
رده:مفاهیم در متافیزیک
رده:نظریه انتقادی
رده:ژاک دریدا
رده:نوواژه
رده:هستی‌شناسی
رده:فلسفه زمان