قصر الباشا

**قصر الباشا** (به عربی: ) کاخی تاریخی در بخش قدیمی غزه در فلسطین بود که با نام‌های «موزه کاخ پاشا»، «قلعه رضوان» و «دژ ناپلئون» نیز شناخته می‌شد. این بنا تنها نمونه بازمانده از کاخ‌های تاریخی شهر غزه به‌شمار می‌رفت و در زمان ویرانی‌اش موزه‌ای را در خود جای داده بود. کاخ در دوره‌های مملوکی و عثمانی مقرّ حکومت بود و در دوران قیمومت بریتانیا به پاسگاه پلیس تبدیل شد.

طبقه نخست کاخ به فرمان سلطان مملوکی ظاهر بیبرس در میانه سده سیزدهم میلادی ساخته شد و طبقه دوم آن در دوره عثمانی افزوده گردید. ناپلئون بناپارت در سال ۱۷۹۹ در جریان لشکرکشی خود سه شب را در این کاخ گذراند و از همین رو نام «دژ ناپلئون» بر آن نهاده شد. در آغاز سده بیست‌ویکم، کاخ با کمک مالی بانک توسعه آلمان و نظارت برنامه عمران ملل متحد به موزه تبدیل شد و بیش از ۱۷٬۰۰۰ شیء باستان‌شناختی در آن نگهداری می‌شد. قصر الباشا در جریان تهاجم اسرائیل به نوار غزه در سال ۲۰۲۴ به‌شدت آسیب دید و تقریباً ویران شد.

## نام‌گذاری
این بنا در طول پیشینه خود نام‌های گوناگونی به خود گرفته‌است. در دوره مملوکی «قصر النائب» (کاخ نایب‌السلطنه) خوانده می‌شد. در دوره عثمانی به سبب فرمانروایی دودمان رضوان بر غزه «قصر آل رضوان» یا «قلعه رضوان» نامیده شد. نام‌های دیگری مانند «دار السعادة» و «الدار العظیمه» نیز بر آن نهاده شده بود. در دوران قیمومت بریتانیا که به پاسگاه پلیس تبدیل شد «الدبویه» خوانده می‌شد و پس از اقامت ناپلئون بناپارت در آن نام «قلعه ناپلئون» نیز بر آن ماند. سرانجام، وزارت گردشگری و آثار باستانی فلسطین نام رسمی «قصر الباشا» را بر آن نهاد.

## پیشینه
### دوره مملوکی
طبقه نخست قصر الباشا در میانه سده سیزدهم میلادی به دستور سلطان مملوکی ظاهر بیبرس ساخته شد. بر پایه منابع عربی، بیبرس به والی خود جمال‌الدین آقوش النجیبی فرمان ساخت کاخ را داد. بر نمای بنا نشان بیبرس حک شده بود که نقش‌برجسته‌ای از دو شیر رویاروی یکدیگر را نشان می‌داد. الگوهای هندسی، گنبدها، طاق‌های بادبزنی و طاق‌های تاژ بنا نمونه‌هایی شاخص از معماری مملوکی دوره بحری بود.

بر پایه افسانه‌های محلی، بیبرس هنگامی که هنوز فرمانده نظامی بود و با صلیبیون و مغولان در سراسر شام می‌جنگید، بارها از غزه گذر کرد. گفته می‌شود در یکی از این سفرها در غزه ازدواج کرد و کاخی بزرگ برای همسر و فرزندانش بنا نهاد و قصر الباشا بازمانده آن خانه است.

### دوره عثمانی
طبقه دوم بنا عمدتاً در دوره عثمانی ساخته شد. در سده هفدهم میلادی، قصر الباشا به دژ-خانه دودمان فرمانروای رضوان تبدیل شد (از این رو نام «قلعه رضوان» بر آن نهاده شد) و سپس پاشاهای غزه که از سوی والی عثمانی ایالت دمشق گماشته می‌شدند در آن ساکن شدند. در این دوره دژ به تیرکش‌ها و گذرگاه‌های زیرزمینی مجهز شد. در مجموعه کاخ اقامتگاه سربازان، مسجد، انبار غلّه، تسلیحاتخانه و توپ‌خانه وجود داشت. بلندی سازه قصر الباشا را به نقطه‌ای راهبردی در غزه تبدیل کرده بود و همین امر احتمالاً دلیل آن بود که ناپلئون بناپارت در جریان لشکرکشی خود که در عکا در سال ۱۷۹۹ پایان یافت سه شب را در این کاخ گذراند و از همین رو نام «دژ ناپلئون» بر آن ماند.

جهانگرد عثمانی اولیا چلبی در سال ۱۶۴۹ دربارهٔ قصر الباشا نوشت: «ارگ در روزگاران کهن ساخته شده و به دست نبوکدنصر ویران گشته بود. ارگ کنونی به دوره‌ای متأخرتر تعلق دارد. کوچک و چهارگوش است و یک ساعت راه در خاور دریا قرار دارد. دیوارهایش بیست یارد بلندی دارد. دروازه‌ای فلزی دارد که رو به قبله گشوده می‌شود. فرمانده و نگهبانان باید همواره در اینجا حاضر باشند زیرا جایگاهی خطرناک است و قبایل عرب و دشمنان بسیارند.»

### سده بیستم
در دوران قیمومت بریتانیا بر فلسطین کاخ به عنوان پاسگاه پلیس بهره‌گیری می‌شد. پس از واگذاری نوار غزه به اداره مصر در سال ۱۹۴۸، کاخ در زمان ملک فاروق به مدرسه‌ای دخترانه به نام «مدرسه شاهزاده فریال» تبدیل شد. پس از برکناری ملک فاروق، نام مدرسه به «مدرسه راهنمایی الزهرا برای دختران» تغییر یافت. در سال ۱۹۹۸ تشکیلات خودگردان فلسطین تصمیم گرفت مدرسه را از کاخ جدا کند تا از آثار تاریخی آن پاسداری شود.

### تبدیل به موزه
برنامه عمران ملل متحد با بهره‌گیری از کمک مالی بانک توسعه آلمان (کااف‌وی) پروژه تبدیل قصر الباشا به موزه را آغاز کرد. پس از ساخت تأسیسات نوین برای مدرسه دخترانه، بازسازی کاخ زیر نظارت اداره آثار باستانی و میراث فرهنگی تشکیلات خودگردان فلسطین آغاز شد. در مرحله نخست پروژه، کارگران محوطه موزه را آرایش دادند، درها و پنجره‌ها و دروازه‌های نوین نصب کردند و نمای کاخ را بازسازی نمودند. در مرحله دوم، ویترین‌های نمایشی نصب شد و نمایشگاه‌هایی از آثار دوره‌های نوسنگی، مصر باستان، فنیقی، هخامنشی، هلنی و رومی برپا گردید. ساختمان کوچک‌تر جلوی کاخ نیز به دروازه ورودی موزه بدل شد.

آخرین بازسازی کاخ در سال ۲۰۰۵ انجام گرفت؛ اما ادامه محاصره غزه امکان مرمت دوباره را فراهم نکرد.

### ویرانی در سال ۲۰۲۴
قصر الباشا در جریان تهاجم اسرائیل به نوار غزه از اوایل سال ۲۰۲۴ به‌شدت بمباران و تقریباً ویران شد. بی‌بی‌سی گزارش داد که «ارتش اسرائیل گفته‌است آگاهی‌ای دربارهٔ دلیل هدف قرار گرفتن کاخ پاشا در جنگ ندارد». پیش از تهاجم، موزه بیش از ۱۷٬۰۰۰ شیء را در خود جای داده بود.

پس از آتش‌بس در اواخر ۲۰۲۵، پاکسازی آوار و بازیافت آثار باقی‌مانده با پشتیبانی مرکز حفظ میراث فرهنگی آغاز شد. کمبود مصالح ساختمانی مانند سیمان و ملاط از مرمت بنا جلوگیری کرد و تا دسامبر ۲۰۲۵ تنها ۳۰ اثر از مجموعه ۱۷٬۰۰۰ شیء بازیابی شده بود.

## معماری
قصر الباشا ارزش معماری بالایی داشت و فلسفه و سبک معماری اسلامی را بازتاب می‌داد. سنگ‌هایی که در ساخت آن به کار رفته بود، دیوارها، قوس‌ها، طاق‌ها و طاق‌های تاژ متقاطع و نیز پوسته بیرونی و اتاق‌های درونی همگی با طرحی مهندسی بی‌همتا ساخته شده بودند. بنا دو طبقه داشت: طبقه نخست با ویژگی‌های مملوکی و طبقه دوم با سبک عثمانی.

## مجموعه‌های موزه

مجموعه موزه دربرگیرنده آثار کشف‌شده در محوطه‌های باستان‌شناختی غزه بود که از پیش‌ازتاریخ تا دوره‌های متأخر را پوشش می‌داد. موزه آثاری از دوره‌های نوسنگی، مصر باستان، فنیقی، هخامنشی، هلنی، رومی، بیزانسی و اسلامی (شامل دوره‌های اموی، ایوبی، مملوکی و عثمانی) را در خود جای داده بود.

یکی از برجسته‌ترین آثار موزه پیکره‌ای ۴٬۵۰۰ ساله از آنات، ایزدبانوی زیبایی، عشق و جنگ در آیین کنعانی بود. این پیکره سنگی در سال ۲۰۲۲ توسط کشاورزی به نام نضال ابوعید در کشتزارش در خان‌یونس یافت شد و خبر آن در رسانه‌های جهانی بازتاب گسترده‌ای یافت.

در ۱۲ فوریه ۲۰۱۴ موزه نمایشگاه بزرگی از نسخه‌های خطی، سکه‌ها و عکس‌ها برپا کرد که بیشتر آن‌ها به پیش از ۱۹۴۸ تعلق داشت. این نمایشگاه اسناد مکتوبی مانند گواهی‌نامه‌های ازدواج، اسناد فروش ملک و قوانین دولتی و نیز تمبرهای پستی و ابزارهایی از دوره‌های عثمانی و قیمومت بریتانیا و همچنین کنده‌کاری‌های سنگی از زیارتگاه‌ها و گورها و نسخه‌های خطی کهن مزامیر داوود و قرآن عثمانی را دربرمی‌گرفت.

یکی از دو تابوت سنگی رومی کشف‌شده در گورستان ارض المحاربین در سال ۲۰۲۳ نیز در قصر الباشا به نمایش گذاشته شد.

## بایگانی دیجیتال و آثار فرستاده‌شده به خارج
در سال‌های اخیر، آثاری از قصر الباشا به کشورهای گوناگون جهان فرستاده شده و در نمایشگاه‌های بین‌المللی به نمایش درآمده است. ویرانی گسترده غزه انگیزه‌ای شد تا برنامه‌های بزرگ گردش نمایشگاهی و نیز پروژه‌های بایگانی دیجیتال موزه‌ای در سطح جهانی شکل بگیرد.

در انستیتو جهان عرب در پاریس، نمایشگاهی در سال ۲۰۲۳ ایجاد «موزه مجازی» را برای پاسداری از میراث سرزمینی بدون دولت، محاصره‌شده و جنگ‌زده تصور کرد. آلودی بوفار، مسئول نمایشگاه، گردآوری و نمایش آثار در غربت را گونه‌ای «مقاومت فرهنگی» در برابر زدودن فرهنگ و حضور فلسطینیان خواند.

در سال ۲۰۲۴ گروهی از پژوهشگران فرانسوی طرحی را برای تهیه فهرست آثار فلسطینی آغاز کردند تا در میان ویرانی گسترده مکان‌های فرهنگی بایگانی‌ای از آن‌ها بر جای بماند. فابریس ویرژیلی، مدیر پژوهش در مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) پرسید: «در حالی که بمباران‌های اسرائیل غزه را از نقشه پاک می‌کند و احساس ناتوانی ما بیشتر می‌شود، ما به عنوان پژوهشگر چه می‌توانیم بکنیم؟» موزه هنر و تاریخ ژنو در سوئیس و سازمان معماری قانونی (Forensic Architecture) در انگلستان نیز در این راستا گام برداشته‌اند.

## جستارهای وابسته
* تخریب میراث فرهنگی در جریان تهاجم اسرائیل به نوار غزه
* تاریخ غزه
* مسجد جامع غزه
* حمام السمره

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* Palais du Pacha (به فرانسوی)، بخشی از پروژه فهرست میراث بمباران‌شده غزه

رده:ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در سده ۱۳ (میلادی)
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان عربی
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان آلمانی
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:پیوند رده انبار از ویکی‌داده
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده