اسلام و ملی‌گرایی

**اسلام و ملی‌گرایی** به رابطه میان اسلام و ملی‌گرایی اشاره دارد که از آغاز اسلام تا امروز اغلب پرتنش بوده‌است. این دو مفهوم به‌طور کلی در تقابل با یکدیگر قرار دارند، زیرا اسلام بر وحدت امت اسلامی فارغ از مرزهای قومی و ملی تأکید می‌کند، در حالی که ملی‌گرایی هویت ملی و قومی را اصل می‌داند. با این حال باید توجه داشت که مفهوم ملت در جهان اسلام با سنت غربی تفاوت‌های بنیادین دارد، زیرا ساختارهای دولتی بسیار متفاوتی وجود دارند و در نتیجه ملی‌گرایی‌های گوناگونی نیز شکل گرفته‌اند.

در دوران معاصر، ایدئولوژی‌های ملی‌گرایانه متعددی در خاورمیانه پدید آمدند که هم‌زمان با ظهور جنبش‌های اسلام‌گرایانه و پان‌اسلامیستی بود. این دوگانگی به درگیری‌های سیاسی و فکری گسترده‌ای میان اسلام‌گرایان و ملی‌گرایان انجامید. با وجود این تقابل بنیادین، برخی جنبش‌ها و کشورها کوشیده‌اند ترکیبی از اسلام و ملی‌گرایی را در ایدئولوژی خود بگنجانند؛ نمونه‌هایی چون پاکستان، فلسطین و افغانستان از این دسته‌اند.

## قرآن و حدیث
آیه سیزدهم سوره حجرات بیان می‌دارد: «یا ایّها الناس انّا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوباً و قبائل لتعارفوا انّ اکرمکم عند الله اتقاکم انّ الله علیم خبیر» (ای مردم، ما شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را ملت‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید [نه اینکه با هم بجنگید]. همانا گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست).

برخی مسلمانان بر این باورند که محمد ملی‌گرایی و تعصب قبیله‌ای را در بسیاری از احادیث نکوهش کرده‌است. از جمله فرمود: «هر کس زیر پرچم نادانی [تعصب قبیله‌ای] بجنگد، به تعصب قبیله‌ای فرا بخواند، یا برای تعصب قبیله‌ای خشمگین شود، مرگش بر جاهلیت است». و هنگامی که دربارهٔ تعصب قبیله‌ای از او پرسیدند، پاسخ داد: «بگذاریدش، که گندیده‌است». همچنین فرمود: «از ما نیست کسی که به تعصب قبیله‌ای فرا بخواند، از ما نیست کسی که برای تعصب قبیله‌ای بجنگد، و از ما نیست کسی که بر تعصب قبیله‌ای بمیرد».

پیامبر اسلام به مدینه سفر کرد تا درگیری خونین و دیرینه میان دو قبیله خزرج و اوس را حل کند. سرانجام هر دو قبیله اسلام آوردند و به انصار شناخته شدند. همچنین محمد دربارهٔ غربا (غریبان) فرمود که آنان کسانی هستند «که خود را از قبایلشان جدا ساخته‌اند».

## تاریخ نوین
### ظهور ملی‌گرایی‌ها و واکنش اسلام‌گرایانه
در اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم میلادی، ایدئولوژی‌های ملی‌گرایانه گوناگونی در خاورمیانه پدید آمدند، از جمله ملی‌گرایی ترکی، ملی‌گرایی عربی و ملی‌گرایی ایرانی. این سه ایدئولوژی زمینه‌ساز ملی‌گرایی کردی شدند که در آغاز جنبشی دفاعی در برابر آن‌ها بود. همین دوره زمانی شاهد ظهور جنبش سلفی، اسلام‌گرایی و پان‌اسلامیسم نیز بود که دومی مفهوم ملت‌های جداگانه را رد می‌کرد و یک امت اسلامی واحد را پیش می‌نهاد.

سید جمال‌الدین اسدآبادی جنبشی بین‌المللی و ضد ملی‌گرایانه را رهبری کرد و خواهان وحدت میان مسلمانان بود. او بیم داشت که ملی‌گرایی جهان اسلام را تجزیه کند و بر این باور بود که یگانگی مسلمانان از هویت قومی مهم‌تر است. محمد رشید رضا، شاگرد سید جمال‌الدین و شاگرد محمد عبده، این باور را ادامه داد. رضا معتقد بود که اتحاد جامعه اسلامی تنها از راه بازسازی خلافت اسلامی که شریعت را اجرا کند ممکن خواهد بود. رضا همچنین از عرب‌ها خواست تا پروژه‌ای پان‌اسلامیستی با هدف احیای خلافت اسلامی را پی بگیرند که همه سرزمین‌های مسلمان را دربرگیرد. رضا مسلمانان را فرا خواند تا نظام سیاسی خود را بر پایه اسلام بنا کنند و ملی‌گرایی را که آن را ایدئولوژی غربی می‌دانست به‌شدت نکوهش می‌کرد.

### ترکیه و کمالیسم
نزدیک به سال ۱۹۰۸ میلادی ملی‌گرایی ترکی به‌شکل چشمگیری رشد کرد. در اواخر دوران امپراتوری عثمانی، نهضت ملی ترکیه به رهبری مصطفی کمال آتاترک زمینه‌ساز ایدئولوژی کمالیسم شد که ایدئولوژی بنیان‌گذار ترکیه نوین گردید. کمالیست‌ها قصد داشتند ترکیه را ترک‌سازی و سکولار کنند و تا آنجا پیش رفتند که حجاب را ممنوع ساختند و اذان ترکی را جایگزین اذان عربی کردند.

اصلاحات رادیکال کمالیستی در ترکیه به زایش ایدئولوژی آمیختگی کُردی-اسلامی انجامید. دهه‌ها بعد، در دوران جنگ سرد و عملیات گلادیو، آمیختگی ترکی-اسلامی پدید آمد. آلپ‌ارسلان تورکش که از هواداران اذان ترکی بود، با پشتیبانی آمریکا اردوگاه‌های آموزشی گرگ‌های خاکستری را برپا کرد تا اعضایش را برای مبارزه با چپ‌گرایان، علویان، کردها و نیز اسلام‌گرایانی که ملی‌گرایی ترکی را نمی‌پذیرفتند آموزش دهد.

### ایران
در سال ۱۹۲۵ میلادی (۱۳۰۴ شمسی)، با به قدرت رسیدن دودمان پهلوی، ایران نیز به دولتی سکولار با سیاست‌های ملی‌گرایانه تبدیل شد. ایران به‌تدریج سکولارتر و غربی‌تر شد تا آنکه انقلاب ۱۳۵۷ اسلام را بنیاد سیاست ایران قرار داد. سید روح‌الله خمینی نیز هدف وحدت همه مسلمانان را زیر چتر ولایت فقیه دنبال کرد. خمینی تلاش‌های بسیاری برای پر کردن شکاف میان شیعیان و سنیان و نیز ریشه‌کن ساختن ملی‌گرایی در ایران انجام داد.

### ملی‌گرایی عربی و رویارویی با اسلام‌گرایی
ملی‌گرایی عربی در دهه ۱۹۲۰ میلادی پدید آمد و به ایدئولوژی غالب در مشرق عربی تبدیل شد. نفوذ آن رشد کرد و ملی‌گرایان عرب بر کشورهای عربی گوناگون چیره شدند. جمال عبدالناصر ملی‌گرایی عربی را تقویت کرد و احزاب سیاسی مانند حزب بعث نیز همین مسیر را دنبال کردند. اسلام‌گرایی به چالش‌گر اصلی ملی‌گرایی عربی تبدیل شد.

ملی‌گرایی عربی پس از شکست در جنگ شش‌روزه دچار افت روحیه شد. پس از آن، اخوان‌المسلمین کنش‌های خود را علیه ملی‌گرایی عربی تشدید کرد، به‌ویژه در مصر و سوریه که کانون‌های اصلی ملی‌گرایی عربی بودند.

حزب بعث سوریه به‌طور منظم به دین حمله می‌کرد و با دیگر ایدئولوژی‌های ملی‌گرایانه عربی مانند ناصریسم نیز درگیر شد. بعثی‌های سوری ناصریسم را به خیانت به آرمان‌های سوسیالیستی متهم می‌کردند و ناصر نیز بعثی‌ها را به دین‌ستیزی و ترویج فرقه‌گرایی میان عرب‌ها متهم کرد.

حزب بعث عراق نیز به‌ویژه در دوران صدام حسین حزبی سکولار و سوسیالیست بود، اما ایرانی‌ستیزی بسیار شدیدتری داشت. حزب بعث عراق تنها پس از شکست در جنگ خلیج فارس و آغاز «حملة ایمانیه» (کارزار ایمانی) رویکرد دینی پیدا کرد، اما ملی‌گرایی خود را حفظ کرد.

### حزب التحریر
حزب التحریر به‌شدت با ملی‌گرایی مخالف است و آن را خطرناک برای باورهای اسلامی و عامل تضعیف وحدت امت مسلمان می‌داند.

## ترکیب اسلام و ملی‌گرایی
با وجود ناسازگاری بنیادین اسلام و ملی‌گرایی، در برخی کشورها و جنبش‌ها ترکیبی از این دو شکل گرفته‌است.

### پاکستان
بنیان‌گذاری پاکستان بر پایه پروژه‌ای اسلامی-ملی‌گرایانه قرار داشت که بر اساس نظریه دو ملت خواستار جدایی مسلمانان از هند بود. اقبال لاهوری سرچشمه فکری ملی‌گرایی پاکستانی به‌شمار می‌رود. ملی‌گرایی پاکستانی دینی است نه سکولار و اسلام در کانون آن قرار دارد.

### فلسطین
حماس نیز ملی‌گرایی فلسطینی را با اسلام‌گرایی درآمیخته است که همین امر موجب درگیری‌هایش با داعش و دیگر سازمان‌های سلفی شده‌است.

### افغانستان
ایدئولوژی رسمی طالبان ترکیبی از اسلام‌گرایی با پشتونوالی و ملی‌گرایی افغان است و این نیز یکی از دلایل درگیری داعش و طالبان به‌شمار می‌رود.

### سومالی
الشباب احساسات ضد اتیوپیایی برگرفته از ملی‌گرایی سومالیایی را در ایدئولوژی خود گنجانده‌است.

### دیگر نمونه‌ها
جیش‌العدل ملی‌گرایی بلوچی را با اسلام‌گرایی ترکیب کرده‌است. احرار الشام، جیش الاسلام و دیگر گروه‌های شورشی سوری نیز ملی‌گرایی سوری را با اسلام‌گرایی درآمیخته‌اند.

## ملی‌گرایی مسلمانان در امپراتوری روسیه
از نگاه تاریخی، ملی‌گرایی مسلمانان در امپراتوری روسیه تا پایان جنگ جهانی نخست نزد تاتارها و باشقیرها نقش مهمی ایفا کرد.

## جستارهای وابسته
* ملی‌گرایی اسلامی
* پان‌اسلامیسم
* اسلام‌گرایی
* ملی‌گرایی دینی
* اسلام و سکولاریسم

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* ملی‌گرایی عربی در Encyclopedia.com

رده:اسلام و ملی‌گرایی