روابط عراق و کویت

**روابط عراق و کویت** به روابط دوجانبه میان جمهوری عراق و دولت کویت اشاره دارد. این روابط دیرینه و پیچیده بوده و در دهه‌های اخیر دگرگونی‌های بسیاری را تجربه کرده‌است. پیش از کشف نفت، سرزمین‌هایی که امروزه عراق و کویت را تشکیل می‌دهند پیوندهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گسترده‌ای با یکدیگر داشتند. کویت سفارتخانه‌ای در بغداد و عراق نیز سفارتخانه‌ای در شهر کویت دارد؛ همچنین کویت دارای نمایندگی‌های کنسولی در بصره و اربیل است.

روابط دو کشور پس از استقلال کویت در سال ۱۹۶۱ میلادی بارها با تنش و بحران همراه بوده‌است. اوج تنش‌ها با حمله عراق به کویت در اوت ۱۹۹۰ و الحاق آن به‌عنوان استان نوزدهم عراق رقم خورد. پس از آزادسازی کویت در جنگ خلیج فارس و به‌ویژه پس از سقوط رژیم بعث در سال ۲۰۰۳ میلادی، روابط دو کشور بهبود چشمگیری یافت؛ هرچند مسائلی چون ترسیم مرزهای دریایی، غرامت‌های جنگی و مفقودان همچنان از موضوعات مورد بحث میان دو طرف باقی مانده‌است.

## پیشینه
### جنبش وحدت‌خواهی دهه ۱۹۳۰
در دهه ۱۹۳۰ میلادی جنبشی مردمی در کویت پدید آمد که خواستار یکپارچگی این سرزمین با عراق بود. این جنبش در سال ۱۹۳۸ در قالب «جنبش کویت آزاد» () سازمان یافت که از سوی جوانان کویتی مخالف نفوذ بریتانیا در منطقه تأسیس شد. جنبش طوماری به دولت عراق تقدیم کرد و خواستار حمایت آن از وحدت کویت و عراق شد. خاندان آل صباح از بیم تبدیل شدن جنبش به شورشی مسلحانه با تأسیس شورای قانون‌گذاری موافقت کرد. نخستین نشست این شورا در سال ۱۹۳۸ به تصویب قطعنامه‌ای یکپارچه برای وحدت کویت و عراق انجامید. مجلس ملی ۱۹۳۸ رسماً در سال ۱۹۳۹ پس از آنکه یکی از اعضا نامه‌ای خطاب به ملک غازی پادشاه عراق مبنی بر الحاق فوری کویت به عراق در دست داشت منحل شد.

در مارس ۱۹۳۹ شورشی مسلحانه از سوی هواداران جنبش در کویت برپا شد که هدف آن وحدت کویت با عراق از راه زور بود. خاندان آل صباح با پشتیبانی بریتانیا به‌سرعت شورش را سرکوب و شمار زیادی از هواداران جنبش را زندانی کرد. ملک غازی به‌طور علنی خواستار آزادی زندانیان و پایان سیاست‌های سرکوبگرانه خاندان آل صباح شد.

تلاش‌های ملک فیصل دوم برای ساخت خط آهن به کویت و تأسیسات بندری در خلیج فارس از سوی بریتانیا رد شد. این‌گونه سیاست‌های استعماری بریتانیا، کویت را به کانون جنبش ملی عرب در عراق و نمادی از تحقیر عراق به دست بریتانیایی‌ها تبدیل کرد.

### استقلال کویت و بحران ۱۹۶۱
پس از استقلال کویت در سال ۱۹۶۱ دولت‌های پیاپی عراق فرصت‌های گوناگونی را برای بازپس‌گیری و الحاق کویت جست‌وجو کردند. در سال ۱۹۶۱ بحرانی کوتاه‌مدت پدید آمد که طی آن دولت عراق تهدید به حمله به کویت کرد؛ اما این تهاجم سرانجام با برنامه اتحادیه عرب برای تشکیل نیروی بین‌المللی عربی علیه نقشه‌های عراق بر کویت خنثی شد.

## مسئله مرزها

نخستین ترسیم مرز میان کویت و عراق (که آن زمان بخشی از امپراتوری عثمانی بود) در سال ۱۹۱۳ بر پایه معاهده انگلیسی-عثمانی ۱۹۱۳ صورت گرفت. طبق این معاهده بریتانیا حاکمیت دولت عثمانی بر کویت را به رسمیت شناخت و کویت به‌صورت قضایی خودمختار در چارچوب دولت عثمانی تعریف شد. ماده هفتم معاهده دو خط مرزی (سرخ و سبز) ترسیم کرد که خط سبز از دهانه خورالزبیر در شمال آغاز و از جنوب ام‌قصر، صفوان و جبل سنام تا وادی‌الباطن ادامه می‌یافت.

پس از جنگ جهانی اول و شکست عثمانی‌ها، بریتانیا سرزمین‌های عثمانی در عراق را اشغال کرد. در آوریل ۱۹۲۳ شیخ احمد جابر الصباح امیر کویت خواستار برقراری همان مرزهای دوره عثمانی شد و سِر پرسی کاکس کمیسر عالی بریتانیا در عراق این مرزها را به رسمیت شناخت. در ۲۱ ژوئیه ۱۹۳۲ نوری سعید نخست‌وزیر عراق رسماً مرزهای کویت و عراق را به رسمیت شناخت.

در ۴ اکتبر ۱۹۶۳ عراق استقلال کویت و مرزهای دو کشور را بر پایه مکاتبات ۲۱ ژوئیه و ۱۰ اوت ۱۹۳۲ میان نوری سعید و شیخ احمد جابر الصباح به رسمیت شناخت. این شناسایی با امضای صورتجلسه مشترک میان شیخ صباح السالم الصباح ولیعهد کویت و احمد حسن البکر نخست‌وزیر عراق انجام شد. با این حال پس از درگذشت عبدالسلام عارف روابط دوباره تیره شد و در اول اکتبر ۱۹۶۶ نیروهای عراقی جزیره بوبیان کویت را در اعتراض به مذاکرات کویت و ایران دربارهٔ تقسیم فلات قاره بدون مشارکت عراق اشغال کردند.

### درگیری مرزی ۱۹۷۳
در ۲۰ مارس ۱۹۷۳ یگان‌هایی از ارتش عراق منطقه الصامته نزدیک مرز کویت را اشغال کردند که به بحرانی بین‌المللی انجامید.

### ترسیم مرز پس از ۱۹۹۱
در سال ۱۹۹۱ شورای امنیت سازمان ملل کمیسیونی برای ترسیم مرز دو کشور تشکیل داد. در سال ۱۹۹۳ قطعنامه ۸۳۳ شورای امنیت برای ترسیم مرزهای کویت و عراق صادر شد که کویت بی‌درنگ آن را پذیرفت اما عراق تا نوامبر ۱۹۹۴ آن را به رسمیت نشناخت. با این حال روابط تا سال ۲۰۰۳ و سقوط نظام صدام حسین عادی نشد.

### اختلاف مرز دریایی
در اوت ۲۰۱۹ عراق نامه اعتراضی به سازمان ملل متحد دربارهٔ تغییرات جغرافیایی انجام‌شده از سوی کویت در منطقه دریایی فراتر از نشانه ۱۶۲ در خورعبدالله فرستاد. در سپتامبر ۲۰۲۳ دادگاه عالی فدرال عراق قانونی را که در سال ۲۰۱۳ دربارهٔ تنظیم کشتیرانی در آبراه خورعبدالله تصویب شده بود باطل کرد. در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۳ بیانیه مشترک شورای همکاری خلیج فارس و ایالات متحده خواستار ترسیم کامل مرزهای دریایی کویت و عراق شد. در فوریه ۲۰۲۳ شیخ سالم عبدالله الجابر الصباح وزیر خارجه کویت اعلام کرد که دو کشور برای حل اختلاف مرز دریایی گفت‌وگو خواهند کرد.

## حمله عراق به کویت

پس از پایان جنگ ایران و عراق در سال ۱۹۸۸ اختلافاتی میان نظام بعثی عراق و مقامات کویت پدیدار شد. کویت و دیگر کشورهای خلیج فارس در دوره جنگ از عراق در برابر ایران پشتیبانی مالی گسترده‌ای کرده بودند. عراق کویت را به دزدیدن نفت عراق از راه حفاری مورب () متهم کرد؛ هرچند به گفته کارگران نفتی منطقه این ادعا ساختگی بود زیرا «نفت به‌آسانی از میدان رمیله جریان می‌یابد و نیازی به این فنون نیست». برخی منابع عراقی نشان می‌دهند که تصمیم صدام حسین برای حمله به کویت تنها چند ماه پیش از تهاجم واقعی گرفته شد. از جمله دلایل تهاجم، ناتوانی عراق در بازپرداخت بیش از ۸۰ میلیارد دلار وامی بود که برای تأمین هزینه‌های جنگ با ایران گرفته بود و نیز تولید بیش‌ازحد نفت توسط کویت که درآمدهای نفتی عراق را پایین نگه می‌داشت.

حمله در ۲ اوت ۱۹۹۰ آغاز شد و پس از دو روز نبرد شدید بیشتر نیروهای مسلح کویت یا شکست خوردند یا به عربستان سعودی و بحرین گریختند. دولت کویت الحاق و به‌عنوان استان نوزدهم عراق اعلام شد. سرانجام کویت در جریان جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱) به دست نیروهای ائتلاف آزاد شد.

## میدان‌های نفتی مشترک
میدان‌های نفتی متعددی در دو سوی مرز کویت و عراق گسترده شده‌اند. در شمال کویت میدان‌های مهمی چون روضتین، بحره و صابریه و در جنوب عراق میدان‌های زبیر، قرنه و جزیره مجنون قرار دارند. مهم‌ترین میدان مشترک در غرب گذرگاه‌های مرزی صفوان و عبدلی قرار دارد که کویت آن را «رتقه» و عراق آن را «رمیله» می‌نامد.

صدام حسین پرونده نفتی را دست‌آویز حمله به کویت در سال ۱۹۹۰ قرار داد و کویتی‌ها را به دزدیدن نفت عراق از راه حفاری افقی زیرزمینی متهم کرد. در ۳ سپتامبر ۲۰۱۰ وزیر نفت کویت شیخ احمد العبدالله الصباح اعلام کرد که دو کشور به توافق اولیه‌ای دربارهٔ تقسیم میدان‌های نفتی مرزی و اجازه به یک شرکت بین‌المللی برای توسعه آنها دست یافته‌اند.

## غرامت‌ها و بدهی‌ها
غرامت‌های ناشی از حمله عراق به کویت از مهم‌ترین مسائل مالی میان دو کشور بوده‌است. سازمان ملل مبلغ ۵۲٫۴ میلیارد دلار غرامت بر عراق تعیین کرد. عراق تا سال ۲۰۱۴ به‌طور منظم این غرامت‌ها را پرداخت می‌کرد اما به دلیل بحران اقتصادی پرداخت متوقف شد و در آغاز سال ۲۰۱۸ با نرخ ۰٫۵ درصد از درآمدهای نفتی (معادل ۳۰۰ میلیون دلار هر سه ماه) از سر گرفته شد.

تا مارس ۲۰۲۱ عراق نزدیک به ۴۹٫۵ میلیارد دلار از غرامت‌ها را پرداخت کرده بود. در ۱۳ ژانویه ۲۰۲۲ عراق آخرین قسط غرامت خود به کویت را پرداخت و کمیسیون غرامت سازمان ملل اعلام کرد که عراق تعهدات غرامتی خود را به‌طور کامل ایفا کرده‌است.

افزون بر غرامت‌ها، بدهی‌های کویت بر عراق نزدیک به ۱۳٫۲ میلیارد دلار (بدون بهره) برآورد شده بود.

## مفقودان
### مفقودان عراقی
در سال ۲۰۱۴ ویدیویی منتشر شد که در آن یک افسر پلیس کویتی ادعا می‌کرد در سال ۱۹۹۱ پنجاه مرد عراقی مقیم کویت از خانه‌هایشان به پاسگاه پلیس برده و اعدام شده‌اند. در دسامبر ۲۰۱۸ وزارت امور خارجه عراق یادداشت استیضاحی دربارهٔ این پرونده به دولت کویت تسلیم کرد.

### مفقودان کویتی
در ۸ اوت ۲۰۱۹ کویت بقایای ۴۸ جسد را دریافت کرد که گمان می‌رود متعلق به قربانیان حمله ۱۹۹۰ باشد. کمیته سه‌جانبه صلیب سرخ بین‌المللی که به حل پرونده اسرا و گروگان‌های کویتی می‌پردازد همچنان در جست‌وجوی مفقودان بیشتر است.

## بازگرداندن بایگانی کویت
بایگانی دولتی کویت که شامل اسناد وزارت‌های دفاع و کشور، اداره تابعیت و دیوان امیری بود در جریان حمله ۱۹۹۰ به بغداد منتقل شده بود. ناجی صبری وزیر خارجه عراق گفت که این بایگانی در مکانی امن نگهداری و سرانجام با حضور ناظران بین‌المللی و عربی در مرز به کویت بازگردانده شد.

## قاچاق کالا
پس از آنکه ابن سعود سیاست محاصره تجاری بر کویت اعمال کرد، وزیر خارجه عراق در ۲۴ فوریه ۱۹۲۴ پیشنهاد مذاکره دربارهٔ آب‌های سرزمینی و مشکلات قاچاق را به سفیر بریتانیا داد. شیخ کویت موافقت کرد اما تحت فشار بازرگانان کویتی که از قاچاق سود می‌بردند اختیارات کافی به نمایندگانش نداد. دلیل اصلی قاچاق تفاوت شدید تعرفه‌ها بود: دولت عراق عوارضی نزدیک به ۱۰۰ درصد بر کالاهایی چون شکر، چای و قهوه وضع کرده بود درحالی‌که این نرخ در کویت از ۴ درصد فراتر نمی‌رفت. از جمله کالاهای قاچاق از عراق به کویت برنج، روغن حیوانی و خرما و از کویت به عراق رادیو، سیگار روتمنز و تور ماهیگیری بود. قاچاق در دوره عبدالکریم قاسم پایان یافت.

## آینده روابط و بازسازی
### کنفرانس بازسازی عراق
در اواسط تا اواخر دهه ۲۰۱۰ کویت میزبان کنفرانس بین‌المللی بازسازی عراق بود و بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار مالی عراق در این کنفرانس به‌شمار می‌رفت. در ۱۹ ژوئن ۲۰۱۹ شیخ صباح احمد جابر الصباح امیر کویت برای دومین بار پس از نشست اتحادیه عرب ۲۰۱۲ در بغداد از عراق دیدار کرد.

### چشم‌انداز ۲۰۳۵ کویت
برنامه‌های توسعه اقتصادی کویت مانند «پروژه شهر ابریشم» () شامل گسترش پیوندهای اقتصادی سودمند دوجانبه با عراق است. چشم‌انداز ۲۰۳۵ کویت توسعه شمال کویت (نزدیک مرز عراق و شهرهای مهم عراقی) را در بر می‌گیرد و پروژه‌های اقتصادی مانند «منطقه اقتصادی عبدلی» برای خدمت‌رسانی به بازارهای عراقی طراحی شده‌اند.

### تجارت
در سال ۲۰۱۹ عراق بزرگ‌ترین بازار صادراتی کویت بود و فرآورده‌های کشاورزی ۹۴٫۲ درصد کل کالاهای صادراتی را تشکیل می‌داد.

## جستارهای وابسته
* روابط خارجی عراق
* روابط خارجی کویت
* مرز عراق و کویت

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* Rick Francona, ''Iraq: The Claim to Kuwait''

رده:روابط عراق و کویت
رده:روابط دوجانبه عراق
رده:روابط دوجانبه کویت