عبری‌سازی نام مکان‌های فلسطینی

**عبری‌سازی نام مکان‌های فلسطینی** فرایند جایگزینی نام‌های عربی مکان‌های جغرافیایی در سرزمین فلسطین با نام‌های عبری است که در دوره‌های گوناگون از زمان قیمومت بریتانیا، پس از تأسیس اسرائیل در پی اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان و جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، و سپس در سرزمین‌های فلسطینی اشغال‌شده پس از ۱۹۶۷ انجام شده‌است. پژوهشی در سال ۱۹۹۲ نزدیک به ۲۷۸۰ مکان تاریخی را شمارش کرد که نام آن‌ها عبری‌سازی شده بود؛ از جمله ۳۴۰ روستا و شهرک، ۱۰۰۰ خربه (ویرانه)، ۵۶۰ وادی و رودخانه، ۳۸۰ چشمه، ۱۹۸ کوه و تپه، ۵۰ غار، ۲۸ دژ و کاخ و ۱۴ آبگیر و دریاچه. فلسطینیان عبری‌سازی نام مکان‌ها را بخشی از نکبت می‌دانند.

بسیاری از جای‌نام‌های فلسطین ریشه‌شناسی ناشناخته‌ای دارند. برخی توصیفی هستند؛ برخی بازمانده نام‌های کهن نبطی، عبری، کنعانی یا دیگر زبان‌ها هستند و گاه نامی بی‌هیچ دگرگونی از صورت‌های یادشده در کتاب مقدس عبری یا تلمود باقی مانده‌است. در دوران باستان کلاسیک و دوران باستان پسین، نام‌های کهن به آرامی و یونانی دگرگون شدند و پس از فتح اسلامی شام، صورت‌های معرّب آن نام‌های باستانی پذیرفته شد. دولت اسرائیل عبری‌سازی جای‌نام‌ها را برای تقویت پیوند یهودیان مهاجر با سرزمین تشویق کرد. در این فرایند گاه نام‌های کتاب مقدسی یا تلمودی بازسازی شد، گاه نام‌های عربی با صورت‌های عبری سازگار شد و گاه نیز نام‌های کاملاً تازه‌ای جایگزین نام‌های عربی گردید.

## پیشینه
### دوران آغازین

در سده نوزدهم میلادی، جای‌نام‌های عربی فلسطینی معاصر برای شناسایی مکان‌های باستانی به‌کار می‌رفتند. کلود رینیر کاندر (۱۸۴۸–۱۹۱۰) از صندوق اکتشاف فلسطین از نخستین کسانی بود که نام‌های عربی موجود را تحلیل کرد تا نام عبری کهن‌تر احتمالی را بازشناسد. کاندر نام‌های عربی را در نقشه‌های پیمایش فلسطین غربی حفظ کرد و به‌جای نسبت‌دادن شناسایی‌های مشکوک، نام‌های رایج را دست‌نخورده باقی گذاشت. وی در خاطراتش نوشت که سنت‌های عبری و عربی نام‌گذاری اغلب با یکدیگر هم‌خوانی دارند:

### نخستین تلاش‌های عبری‌سازی نوین
تلاش‌های نوین عبری‌سازی از زمان موج نخست علیا در ۱۸۸۰ آغاز شد. در آغاز دهه ۱۹۲۰، جنبش جوانان هِحالوتص برنامه‌ای برای عبری‌سازی شهرک‌های تازه‌تأسیس در فلسطین تحت قیمومت آغاز کرد. با این حال، این نام‌ها تنها بر زمین‌های خریداری‌شده توسط صندوق ملی یهود اعمال می‌شد و بر نام مکان‌های دیگر فلسطین نفوذی نداشت.

از آن‌جا که تابلوهای راهنمای مسیر اغلب تنها به عربی و آوانویسی انگلیسی نوشته می‌شدند و نام عبری نداشتند، جامعه یهودی فلسطین به رهبری صهیونیست‌های برجسته‌ای چون داوید یلین کوشید بر فرایند نام‌گذاری کمیته دائمی نام‌های جغرافیایی وابسته به انجمن سلطنتی جغرافیا تأثیر بگذارد. با وجود این تلاش‌ها، شهرها و مکان‌های جغرافیایی شناخته‌شده مانند اورشلیم، اریحا، نابلس، الخلیل و رود اردن نام‌هایی به هر دو زبان عبری و عربی داشتند (مانند اورشلیم / القدس / یروشالایم و الخلیل / حبرون)، اما جایگاه‌های یهودی کلاسیک کم‌شناخته‌تر (مانند جیش / گوش‌حالاو؛ بیسان / بیت‌شئان؛ شفرعمر / شفرعم؛ کفرعنان / کفرحنانیا؛ بیت جبرین / بیت‌گوبرین) همچنان تنها با نام عربی خود ثبت بودند.

اعتراض اصلی به افزودن املاهای عبری، بیم آشفتگی خدمات پستی بود؛ زیرا نام‌هایی که مدت‌ها جاافتاده بودند با نام‌های تازه جایگزین می‌شدند و با نام‌های ثبت‌شده روی نقشه‌ها ناسازگار بودند. از این رو مقام‌های بریتانیایی درپی یکسان‌سازی صورت‌های نام مکان‌ها بودند.

یکی از انگیزه‌های اعضای یه‌شو برای اعمال نام‌های عبری بر جای‌نام‌های عربی، باور جغرافی‌دانان تاریخی، یهودی و غیریهودی، بود که بسیاری از نام‌های عربی صرفاً صورت‌های «تحریف‌شده» از نام‌های عبری کهن‌تر هستند (برای نمونه خربه شیفات = یودفت؛ خربه تبنه = تمنه؛ لیفتا = نفتوح؛ جبل الفریدیس = هرودیس). البته در مواردی، بازگرداندن نام عبری به مکان با اشتباه و آشفتگی همراه بوده‌است؛ نمونه آن ویرانه عراق‌المنشیه است که اکنون کریات گت در آن‌جا قرار دارد. نخست بر پایه شناسایی آلبرایت، نام تل‌گت (به‌گمان این‌که همان گت فلسطینیان کتاب مقدسی باشد) بر آن نهاده شد و چون نادرست درآمد، به تل عِرانی تغییر یافت که آن نیز اشتباه بود.

به گفته پروفسور ویرجینیا تیلی: «مجموعه‌ای از مراجع علمی، زبان‌شناختی، ادبی، تاریخی و کتاب مقدسی ابداع شد تا تصویری از تعلق یهودی و حقوق طبیعی در یک میهن یهودی بسازد؛ میهنی بازتولیدشده از حق ویژه یهودی بر سرزمینی که به‌روشنی در طول هزاره‌ها مردمان بسیاری در آن زیسته‌اند.»

### طرح‌های آغازین عبری‌سازی
در ۱۹۰۷ دفتر «پالاستیناکمیسیون» وابسته به کنگره جهانی صهیونیسم از نقشه‌های کیپرت فلسطین به‌عنوان پایه‌ای برای نقشه دیواری عبری فلسطین بهره گرفت تا نام‌های عبری نو و مستعمره‌های یهودی را بر آن بیفزاید.

همچنین از ۱۹۲۰ دولت بریتانیا در فلسطین زیرکمیته‌ای عبری تشکیل داد تا دربارهٔ آوانویسی انگلیسی نام مکان‌ها و تعیین صورت رسمی عبری آن‌ها به دولت مشاوره دهد.

## کمیته نام‌گذاری صندوق ملی یهود
در ۱۹۲۵ مدیریت صندوق ملی یهود «کمیته نام‌گذاری شهرک‌ها» را تأسیس کرد تا نام شهرک‌های یهودی نوبنیاد بر زمین‌های خریداری‌شده را تعیین کند. این کمیته مستقیماً زیر نظر مناحم اوسیشکین رهبر صندوق قرار داشت. شورای ملی یهود نیز در پایان ۱۹۳۱ مذاکراتی با دولت قیمومت انجام داد تا پیشنهادهایی برای اصلاح کتاب آوانویسی نام‌ها ارائه دهد.

مرون بنونیستی پژوهشگر علوم سیاسی اسرائیلی نوشته‌است که نام‌های عربی باعث ناآرامی جامعه‌های نوپای یهودی می‌شد. در آوریل ۱۹۴۱ شورای منطقه‌ای زِوولون نامه‌ای به دفتر مرکزی صندوق ملی یهود نوشت و خواستار آن شد که نام‌های عربی از نقشه‌ها حذف شوند. در فاصله ۱۹۲۵ تا ۱۹۴۸ کمیته نام‌گذاری صندوق ملی یهود برای ۲۱۵ جامعه یهودی در فلسطین نام تعیین کرد.

## دگرگونی نام‌ها در عمل
دولت اسرائیل عبری‌سازی جای‌نام‌ها را تشویق کرد تا پیوند یهودیان که بیشترشان در دهه‌های اخیر مهاجرت کرده بودند با سرزمین استوارتر شود. در بخشی از این فرایند، برخی نام‌های کهن کتاب مقدسی یا تلمودی بازسازی شدند، هرچند شور نخستین پس از شناسایی خطاها از سوی باستان‌شناسان فروکش کرد. برخی نام‌ها از عربی برگرفته شدند؛ از جمله مواردی که صورت عبری تنها به سبب هم‌آوایی با عربی برگزیده شد، نه معنای یکسان؛ مانند تل الفار (عربی: «تپه موش») که به تل پار (عبری: «تپه گاو نر») تبدیل شد.

در مواردی دیگر، مکان‌هایی که تنها نام عربی داشتند و هیچ نام عبری کهنی بر آن‌ها نبود، نام عبری تازه‌ای گرفتند و به این ترتیب سنت تاریخی نام‌گذاری از میان رفت. با این حال در برخی موارد نام عربی فلسطینی در عبری نوین حفظ شد، حتی آن‌جا که سنت عبری نامی دیگر داشت؛ نمونه آن بانیاس است که در نوشته‌های عبری کلاسیک «پانِاس» خوانده می‌شود.

تابلوهای راهنمای شهرداری‌ها و نقشه‌های نهادهای دولتی گاه نام سنتی عبری و نام سنتی عربی را در کنار هم می‌آورند؛ مانند «نابلس / شکیم» و «سلوان / شیلوح». در مناطقی از اسرائیل، به‌ویژه شهرهای مختلط یهودی-فلسطینی، گرایش فزاینده‌ای برای بازگرداندن نام‌های عربی اصلی خیابان‌هایی وجود دارد که پس از ۱۹۴۸ عبری‌سازی شده بودند.

## ریشه‌شناسی جای‌نام‌ها
بسیاری از جای‌نام‌های فلسطین بر ریشه‌شناسی‌های ناشناخته استوارند. برخی توصیفی‌اند؛ برخی بازمانده‌های نام‌های نبطی، عبری، کنعانی و جز آن هستند که گاه در عربی بی‌معنا شده‌اند یا تنها آوای اصلی تاحدی حفظ شده و معنا از میان رفته‌است. در دوران باستان کلاسیک و پسین، نام‌های کهن مکان‌ها به آرامی و یونانی درآمدند در حالی‌که مردم سامی‌زبان همچنان صورت‌های عبری یا آرامی اصلی را به‌کار می‌بردند. نام‌های یونانی-رومی مانند دیوسپولیس، سکوتوپولیس و دیوقیصریه تنها در محافل رسمی و ادبی رواج داشتند و با فتح اسلامی، صورت‌های عربی لُد، بیسان و صفوریه (بازمانده لود، بیت‌شئان و صیپوری) دوباره به کاربرد عمومی بازگشتند.

نورالدین مصالحه اشاره می‌کند که مسلمانان سده‌های میانه و فلسطینیان امروزی جای‌نام‌های یونانی-رومی‌ای چون نابلس (نئاپولیس)، قیساریه (کایساریا) و فلسطین را حفظ کردند، اما نام فیلادلفیا (برای امان) را نگه نداشتند.

## دیدگاه فلسطینیان
فلسطینیان عبری‌سازی نام مکان‌ها را بخشی از نکبت و فرایند عرب‌زدایی سریع سرزمین خود می‌دانند. احمد ح. سعدی پژوهشگر فلسطینی نوشته‌است: «نکبت با عرب‌زدایی شتابان سرزمین پیوند دارد. این فرایند ویرانی روستاهای فلسطینی را دربرگرفت؛ نزدیک به ۴۱۸ روستا نابود شد… این دگرگونی سریع چشم‌انداز فیزیکی و فرهنگی در سطح نمادین با تغییر نام خیابان‌ها، محله‌ها، شهرها و مناطق همراه بود.»

## جستارهای وابسته
* نکبت (فلسطین)
* علیا (صهیونیسم)
* جای‌نام‌شناسی

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:زبان عبری
رده:جای‌نام‌شناسی
رده:جغرافیای تاریخی
رده:جغرافیای اسرائیل
رده:جغرافیای فلسطین
رده:احیای زبان
رده:تغییر نام جغرافیایی
رده:مهاجرت دسته‌جمعی فلسطینی‌ها در سال ۱۹۴۸