تجارت برده خانات خیوه

خانات خیوه از قرن هفدهم تا زمان فتح روسیه در سال ۱۸۷۳، مرکز اصلی تجارت برده در آسیای مرکزی بود. بازار برده در خیوه عمدتاً بردگان را از روسیه و ایران به خانات اسلامی در آسیای مرکزی و همچنین به هند و خاورمیانه قاچاق می‌کرد.

خیوه یکی از مهم‌ترین بازارهای برده در آسیای مرکزی بود. در شهرهای بخارا، سمرقند، قره‌قول، قرشی و چارجو، عمدتاً بردگان فارسی‌زبانان، مردم روس و شماری از بردگان قالمیق‌ها توسط ترکمن‌ها، قزاق‌ها و قرقیزها خرید و فروش می‌شدند. از قرن هفدهم تا نوزدهم، خیوه به‌عنوان بازاری بدنام برای بردگان ایرانی و روسیِ اسیر شناخته می‌شد و نقش پررنگی در تجارت برده منطقه داشت.

## تجارت برده
تجارت برده در خیوه و بخارا توسط آنتونی جنکینسون، جهانگرد انگلیسی، در قرن شانزدهم توصیف شده است، زمانی که آنها مراکز اصلی تجارت برده جهانی و «پایتخت‌های برده جهان» بودند. سالانه حدود ۱۰۰۰۰۰ برده در بازار برده خیوه و بخارا فروخته می‌شدند که بیشتر آنها ایرانی یا روسی بودند.

بازار برده در خان‌نشین خیوه با بردگانی از روسیه، ایران، آسیای مرکزی و سیبری تأمین می‌شد. این بردگان عمدتاً از طریق یورش‌های برده‌گیری توسط خانات قزاق و ترکمن‌ها به دست می‌آمدند؛ یورش‌هایی که در امتداد مرزهای روسیه و ایران و همچنین علیه کاروان‌های مسافرتی در آسیای مرکزی انجام می‌گرفت. این حملات منبع اصلی تأمین برده برای بازار خیوه بودند و باعث شدند این خان‌نشین در قرون هفدهم تا نوزدهم به یکی از مراکز بدنام تجارت برده در منطقه تبدیل شود.
چپ|بندانگشتی|برده ایرانی در خانات خیوه، قرن شانزدهم. نقاشی شده در قرن نوزدهم
در قرن نوزدهم، تجارت برده در خیوان از تجارت برده در بخارا بزرگتر شد، اما هر دو شباهت‌های زیادی را حفظ کردند. گروه‌های قبیله‌ای ترکمن به‌طور منظم به دو منبع برده، یعنی مهاجران روسی و آلمانی در امتداد *اورال* و زائران ایرانی مشهد، که به ترتیب مسیحی و شیعه-مسلمان بودند و از نظر مذهبی برای هدف قرار دادن برده‌داری مشروع تلقی می‌شدند، یورش می‌بردند که به آن آلامان می‌گفتند.

### باشقیر
در سال ۱۷۵۵، نپلیوف سعی کرد با پایان دادن به حملات تلافی‌جویانه و وعده اینکه قزاق‌ها می‌توانند زنان و کودکان باشقیر را در میان خود نگه دارند (که این موضوع از دیرباز مورد اختلاف نپلیوف و خان نورعلی از جوز کوچک بود)، حمایت قزاق‌ها را جلب کند. هزاران باشقیر در طول قیام، چه در تلاش برای نشان دادن وفاداری به دولت تزاری و چه به عنوان یک مانور صرفاً فرصت‌طلبانه، توسط قزاق‌ها قتل‌عام یا به اسارت گرفته شدند.

در سال ۱۷۳۶، به تشویق کریلوف، قزاق‌های اردوی کوچک و میانی به سرزمین‌های باشقیرستان یورش بردند و بسیاری از باشقیرها را در نواحی سیبری و نوگای کشتند یا اسیر کردند.

### قزاق
در دوران قاجار، ایران بردگان قزاق را که توسط برده‌فروشان خیوه و ترکمن‌ها به دروغ به عنوان قالمیق‌ها معرفی شده بودند، خریداری کرد.

### ایران
یکی از منابع اصلی برده برای تجارت برده در خیوه و بخارا، ایرانیان بودند؛ در حالی که اسلام مسلمانان را از به بردگی گرفتن دیگر مسلمانان منع می‌کرد، ایرانیان مسلمان شیعه بودند در حالی که خیوه و بخارا مسلمان سنی بودند و بنابراین به عنوان اهداف مشروع برده‌داری دیده می‌شدند.

گروه‌های قبیله‌ای ترکمن در منطقه مرزی در امتداد مرزهای بین ایران شیعه و آسیای مرکزی سنی - که آن هم یک منطقه مرزی مذهبی بود - به کاروان‌ها و مسافران حمله برده‌داری می‌کردند و جاده زیارتی ایرانیان شیعه به مشهد، منطقه‌ای به ویژه محبوب برای حملات برده‌داری ترکمن‌ها بود.

### روسیه
در اوایل دوران مدرن (قرن شانزدهم تا قرن هجدهم)، خیوه و بخارا تعداد زیادی از بردگان اروپایی را که توسط تاتارهای کریمه (معمولاً روس‌ها) ربوده شده بودند، وارد کردند.

تجارت برده کریمه در اواخر قرن هجدهم ریشه کن شد. با این حال، اسیران روسی هنوز از طریق تجارت برده خانات قزاق در طول حملات قزاق‌ها به روسیه تأمین می‌شدند. در طول قرن هجدهم، حملات قزاق‌ها به قلمرو روسیه در اورنبورگ رایج بود. قزاق‌ها بسیاری از روس‌ها را اسیر کرده و آنها را به عنوان برده در بازار آسیای مرکزی فروختند. آلمانی‌های ولگا نیز قربانی حملات قزاق‌ها بودند. آنها آلمانی‌های قومی بودند که در امتداد رودخانه ولگا در منطقه جنوب شرقی روسیه اروپایی در اطراف ساراتوف زندگی می‌کردند. در سال ۱۷۱۷، ۳۰۰۰ برده روسی شامل مرد، زن و کودک توسط قبایل قزاق و قرقیز در خیوه فروخته شدند.

در سال ۱۷۲۲، مهاجمان دام‌ها را به غارت بردند، روستاهای روسی را چپاول کردند و مردم را به اسارت گرفتند؛ سپس آنان را در بازارهای برده آسیای مرکزی فروختند. تنها در همان سال، در بخارا بیش از پنج هزار اسیر روسی وجود داشت. در میانه قرن هفدهم، قزاق‌ها هر سال حدود ۵۰۰ روس را به خیوه می‌فروختند. در سال ۱۷۳۰، یورش‌های مکرر قزاق‌ها به سرزمین‌های روسیه به مشکلی دائمی تبدیل شد و به بردگی بسیاری از اتباع تزار انجامید؛ این اسیران در دشت‌های قزاق فروخته می‌شدند.

در سال ۱۷۴۳، سنا در واکنش به عدم دفاع در برابر حمله قزاق‌ها به یک شهرک روسی که منجر به کشته شدن ۱۴ روس و زخمی شدن ۲۴ نفر شد، دستوری صادر کرد. علاوه بر این، ۹۶ مردم کازاک توسط قزاق‌ها اسیر شدند.

طبق داده‌های جمع‌آوری‌شده توسط کمیسیون اورنبورگ، در دوره بین سال‌های ۱۷۶۴ تا ۱۸۰۳، بیست کاروان روسی مورد حمله و غارت قرار گرفتند. مهاجمان قزاق حتی به کاروان‌های بزرگی که با نگهبانان متعدد همراه بودند، حمله می‌کردند.

در بهار ۱۷۷۴، روس‌ها از خان خواستند ۲۵۶ روس را که در حمله اخیر قزاق‌ها اسیر شده بودند، بازگرداند. در تابستان ۱۷۷۴، هنگامی که سربازان روسی در منطقه کازان در حال سرکوب شورش به رهبری رهبر قزاق‌ها، یملیان پوگاچوف، بودند، قزاق‌ها بیش از ۲۴۰ حمله انجام دادند و بسیاری از روس‌ها و گله‌های آنها را در امتداد مرز اورنبورگ اسیر کردند. در سال ۱۷۹۹، بزرگ‌ترین کاروان روسی که در آن زمان غارت شد، کالاهایی به ارزش ۲۹۵۰۰۰ روبل از دست داد.

تا سال ۱۸۳۰، دولت روسیه تخمین زد که سالانه دویست روس در خیوه ربوده و به بردگی فروخته می‌شدند.
بندانگشتی|بازار برده در خیوه

## بازار برده فروشی
تجارت برده در خیوه و بخارا توسط آنتونی جنکینسون، جهانگرد انگلیسی، در قرن شانزدهم توصیف شده است، زمانی که آنها مراکز اصلی تجارت برده جهانی و «پایتخت‌های برده جهان» بودند. سالانه حدود ۱۰۰۰۰۰ برده در بازار برده خیوه و بخارا فروخته می‌شدند که بیشتر آنها ایرانی یا روسی بودند.

تنها در نیمه اول قرن نوزدهم، حدود یک میلیون ایرانی و همچنین تعداد نامعلومی از روس‌ها به بردگی گرفته شده و به خانات آسیای مرکزی منتقل شدند.

در قرن نوزدهم، بازارهای برده‌فروشی خیوه و بخارا هنوز از بزرگ‌ترین بازارهای برده‌فروشی در جهان بودند. ترکمن‌ها به خاطر حملات برده‌فروشی خود چنان شناخته شده بودند که گفته می‌شد ترکمن‌ها «اگر پیامبر به دست آنها می‌افتاد، از فروش او به بردگی دریغ نمی‌کردند». حملات مداوم به مسافران، سفر در منطقه را با مشکل مواجه می‌کرد.

وقتی نیروهای روسی در سال ۱۸۷۳ خیوه را تصرف کردند، ۲۹۳۰۰ برده ایرانی توسط مهاجمان ترکمن به اسارت گرفته شده بودند. طبق گزارش جوزف ولف (گزارش ۱۸۴۳–۱۸۴۵) جمعیت خانات بخارا ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر بود که ۲۰۰٬۰۰۰ نفر از آنها بردگان ایرانی بودند.

بردگان به سایر کشورهای مسلمان آزاد در آسیای مرکزی صادر می‌شدند. با این حال، یک بازار برده خانگی نیز در خانات خیوه وجود داشت. بردگان مرد برای کار سخت استفاده می‌شدند. کاخ سلطنتی تاش خاولی بین سال‌های ۱۸۳۰ تا ۱۸۳۸ به دستور الله قلی بهادرخان توسط حدود ۱۰۰۰ کارگر برده ساخته شد و طبق گزارش‌ها، اولین معمار برده آن به دلیل تخمینش مبنی بر اینکه ساخت کاخ به سرعتی که پادشاه می‌خواهد امکان‌پذیر نیست، به صورت چهارمیل کردن، به دار آویخته شد. بردگان زن برای خدمتکاری خانگی یا برای بردگی جنسی به عنوان صیغه استفاده می‌شدند.

### حرمسرای سلطنتی
حرمسرای سلطنتی حاکم خانات خیوه (۱۵۱۱–۱۹۲۰) در آسیای مرکزی (ازبکستان) متشکل از همسران قانونی و کنیزان برده بود. خان چهار همسر قانونی داشت که موظف بودند زنان مسلمان آزاد باشند. جدا از همسران قانونی او، زنان برده از بازارهای برده خریداری می‌شدند و موظف بودند غیرمسلمان باشند زیرا زنان مسلمان آزاد نمی‌توانستند برده باشند. دختران برده در ابتدا به عنوان خدمتکار به مادر خان داده می‌شدند. او به آنها آموزش می‌داد تا برای صیغه شدن مناسب شوند، پس از آن برخی از آنها به عنوان صیغه خان انتخاب می‌شدند. دختران برده در حدود سن دوازده سالگی به حرمسرا خریداری می‌شدند و تا حدود سی سالگی در آنجا می‌ماندند. فقط همسران قانونی خان اجازه داشتند فرزندان او را به دنیا بیاورند و کنیزان برده‌ای که باردار می‌شدند، مجبور به سقط جنین اجباری می‌شدند.

اگر زنان مورد پسند خان نبودند، می‌توانستند فروخته شوند یا به رعایای مورد علاقه او ازدواج کنند. پسر خان اجازه نداشت کنیز پدرش را به ارث ببرد، بنابراین وقتی خان فوت می‌کرد، کنیزان او در بازار برده‌فروشان فروخته می‌شدند. مردان معمولاً اجازه ورود به حرمسرا را نداشتند، اما زنان تاجر یهودی اجازه داشتند کالاهای خود، مانند لباس، را به ساکنان حرمسرا بفروشند.
بندانگشتی|محمد رحیم بهادر دوم، خان خیوه از ۱۸۶۳–۱۹۱۰

## پایان تجارت برده
تجارت برده خیوان توسط امپراتوری روسیه به عنوان بهانه‌ای برای الحاق روسیه در سال ۱۸۷۳ مورد استفاده قرار گرفت.

فتح خیوه بخشی از فتح آسیای میانه توسط روسیه بود. تلاش‌های بریتانیا برای مقابله با این امر، بازی بزرگ نامیده شد. یکی از دلایل حمله ۱۸۳۹، افزایش تعداد بردگان روسی در خیوه بود. برای از بین بردن این بهانه، بریتانیا تلاش خود را برای آزاد کردن بردگان آغاز کرد. سرگرد تاد، افسر ارشد سیاسی بریتانیا مستقر در هرات (در افغانستان)، کاپیتان جیمز ابوت را در ۲۴ دسامبر ۱۸۳۹، در لباس مبدل یک افغان، به خیوه اعزام کرد.

ابوت در اواخر ژانویه ۱۸۴۰ از راه رسید و اگرچه خان به هویت او مشکوک بود، اما موفق شد خان را متقاعد کند که اجازه دهد نامه‌ای برای تزار در مورد بردگان ببرد. او در ۷ مارس ۱۸۴۰ به سمت فورت-شفچنکو حرکت کرد و متعاقباً توسط راهنمایش لو رفت، او را دزدیدند و سپس وقتی راهزنان از مبدأ و مقصد نامه‌اش مطلع شدند، آزادش کردند. مافوق‌های او در هرات، بدون اطلاع از سرنوشت او، افسر دیگری به نام ستوان ریچموند شکسپیر را به دنبال او فرستادند. شکسپیر در این کار موفقیت بیشتری نسبت به ابوت داشت: او خان را متقاعد کرد که تمام اتباع روسی تحت کنترل خود را آزاد کند و همچنین مالکیت بردگان روسی را جرمی قابل مجازات با مرگ اعلام کند. بردگان آزاد شده و شکسپیر در ۱۵ اوت ۱۸۴۰ به قلعه الکساندروفسک رسیدند و روسیه انگیزه اصلی خود را برای فتح خیوه فعلاً از دست داد. با این حال، تجارت برده ادامه یافت.

### قیام بردگان خیوه و لغو برده‌داری
در سال ۱۸۷۳، خیوه پس از فتح خیوه توسط روسیه در جریان فتح آسیای مرکزی توسط روسیه، به خاک این کشور ضمیمه شد. این رویداد منجر به لغو تجارت برده و برده‌داری در خیوه شد.

هنگامی که ژنرال روسی کنستانتین پتروویچ فون کافمن و ارتشش در جریان لشکرکشی خیوه در سال ۱۸۷۳ به شهر خیوه نزدیک شدند، خان محمد رحیم خان دوم خیوه فرار کرد و در میان یموت‌ها پنهان شد و بردگان خیوه شورش کردند و از سقوط قریب‌الوقوع شهر خبر دادند. هنگامی که ارتش روسی کافمن در ۲۸ مارس وارد خیوه شد، خیوان‌هایی به او نزدیک شدند و از او التماس کردند که قیام بردگان را که در طی آن بردگان از برده‌داران سابق خود انتقام می‌گرفتند، سرکوب کند.

## جستارهای وابسته
* برده‌داری در آسیا
* تجارت برده در بخارا

## منابع

رده:خانات خیوه
رده:سقط جنین اجباری