زیج آلفونسی

**زیج آلفونسی** (به انگلیسی: ، به لاتین: ) مجموعه‌ای از جدول‌های نجومی است که داده‌هایی برای محاسبهٔ جایگاه خورشید، ماه و سیاره‌ها نسبت به ستارگان ثابت فراهم می‌کند. این جدول‌ها به نام آلفونسوی دهم، پادشاه کاستیا و لئون نام‌گذاری شدند که پشتیبان تهیهٔ آن‌ها بود. زیج آلفونسی در تولدو گردآوری شد و داده‌های نجومی آن از ۱ ژوئن ۱۲۵۲ میلادی، تاریخ تاج‌گذاری پادشاه، آغاز می‌شد.

زیج آلفونسی پرکاربردترین جدول نجومی در اروپا بود و نسخه‌های به‌روزشدهٔ آن به‌طور منظم در سه سده تولید شد. این جدول‌ها بر پایهٔ روش‌های بطلمیوس و با بهره‌گیری از دستاوردهای ستاره‌شناسان مسلمان تنظیم شده بودند و سرانجام در سدهٔ شانزدهم و هفدهم میلادی جای خود را به جدول‌های نوین‌تر دادند.

## تهیه و گردآوری

آلفونسوی دهم گروهی از دانشمندان را گرد آورد که از میان کارهای گوناگون ترجمه، از آنان خواسته شد جدول‌های نوینی تهیه کنند تا جدول‌های پیشین تولدو را به‌روز نمایند. دو ستاره‌شناس اصلی در رأس این کار، دانشمندان یهودی بودند: اسحاق بن سید (که اغلب ربی زاگ خوانده می‌شد) و یهودا بن موشه. کار مشاهده و محاسبه در تولدو میان سال‌های ۱۲۴۸ تا ۱۲۵۲ میلادی انجام شد. جدول‌های نوین بر پایهٔ آثار نجومی پیشین و مشاهدات ستاره‌شناسان مسلمان بنا شده بود و مشاهدات ستاره‌شناسانی که آلفونسو در تولدو گرد آورده بود نیز به آن افزوده شد. همچنین ابن رغل و القبیصی و ابن موسی و محمد از سویا، یوسف بن علی و یعقوب ابن‌ونا از کوردوبا و پنجاه تن دیگر از گسکونی و پاریس به این کار فراخوانده شدند.

میان سال‌های ۱۲۶۳ تا ۱۲۶۶، یهودا بن موشه و اسحاق بن سید که مأمور انجام مشاهدات برای اصلاح خطاهای مسیر خورشید بودند، اعلام کردند که خسوف‌ها و کسوف‌ها و اقتران سیاره‌ها را نیز رصد کرده‌اند تا جدول‌های نوینی بر پایهٔ آغاز فرمانروایی آلفونسوی دهم (۱ ژانویه ۱۲۵۲) تنظیم کنند.

دستورالعمل‌های زیج آلفونسی نخست به زبان کاستیلی نوشته شد. نسخهٔ اصلی جدول‌ها امروزه از دست رفته‌است و تنها قواعد تفسیری (کانون‌ها) که به زبان کاستیلی نگاشته شده بودند در یک دست‌نوشتهٔ سدهٔ شانزدهمی (مادرید، کتابخانهٔ ملی، نسخهٔ خطی ۳۳۰۶) برجای مانده‌است. متن که با عنوان *Libro de las tablas alfonsies* شناخته می‌شود، ظاهراً میان ۱۲۶۲ تا ۱۲۷۲ گردآوری شده‌است.

## نسخهٔ پاریسی
پس از تنظیم نخستین نسخه در تولدو، رد پای این جدول‌ها در دهه‌های آغازین سدهٔ چهاردهم میلادی در دانشگاه پاریس یافت می‌شود که چندین نویسنده از آن‌ها یاد کرده‌اند؛ اما چگونگی انتقال جدول‌ها به پاریس روشن نیست.

شخصی به نام ژان ویمون نقش مهمی در معرفی این جدول‌ها به آموزش‌های پاریسی داشت. در حدود ۱۳۲۱، ریاضی‌دان ژان دو مور چندین متن و جدول بر پایهٔ زیج آلفونسی تنظیم کرد. در ۱۳۲۲، ستاره‌شناس ژان دو لینیر جدول‌هایی گردآوری کرد که مواد زیج آلفونسی را با داده‌هایی از منابع دیگر همچون جدول‌های تولدو درآمیخت. یکی از شاگردان او، جان زاکسن، میان سال‌های ۱۳۲۳ تا ۱۳۳۵ قواعد تفسیری نوینی به زبان لاتین برای زیج آلفونسی نوشت.

در دهه‌های پس از آن، نسخهٔ پاریسی زیج آلفونسی همراه با قواعد تفسیری جان زاکسن به مرجعی بنیادین برای آموزش نجوم تبدیل شد.

## روش‌شناسی
روش‌های بطلمیوس برای محاسبهٔ این جدول‌ها به کار رفت و سال به ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۹ دقیقه و ۱۶ ثانیه تقسیم شد که بسیار نزدیک به مقدار پذیرفته‌شدهٔ امروزی است. البته این مقدار در حدود ۲۰ دقیقه کمتر از سال اختری واقعی بود و تا حدود ۱۵۰۰ میلادی، جایگاه محاسبه‌شدهٔ سیاره‌ها تا ۲ درجه با مشاهده اختلاف پیدا کرده بود.

مشاهدهٔ نیکلاس کوپرنیک مبنی بر اینکه دستگاه او می‌تواند حرکت سیاره‌ها را با بیش از ۳۴ دایره توضیح دهد، چنین برداشت شده که شمار بزرگی از تدویرهای افزوده بعدها به دستگاه بطلمیوسی وارد شده بودند تا آن را با مشاهدات سازگار کنند. نقل‌قول مشهوری (و احتمالاً ساختگی) به آلفونسو نسبت داده می‌شود که پس از شنیدن توضیح ریاضیات بسیار پیچیدهٔ مدل زمین‌مرکزی بطلمیوس گفته‌است: «اگر خداوند متعال پیش از آفرینش با من مشورت کرده بود، چیز ساده‌تری پیشنهاد می‌دادم.» با این حال، محاسبات نوین با بهره‌گیری از نظریهٔ اصلاح‌نشدهٔ بطلمیوس توانسته‌اند جدول‌های آلفونسی منتشرشده را بازسازی کنند.

## گسترش و چاپ
زیج آلفونسی محبوب‌ترین جدول نجومی در اروپا بود و نسخه‌های به‌روزشده به‌طور منظم سه‌صد سال تولید شد. از ۱۴۲۵ میلادی، جدول‌های ساده‌شده‌ای با عنوان *Tabulae resolutae* که برخی پارامترهای زیج آلفونسی را ساده‌تر کرده بودند، در دانشگاه کراکوف جایگزین آن شد و هنگامی که نیکلاس کوپرنیک در آنجا دانشجو بود هنوز کاربرد داشت.

نیکلاس کوپرنیک که پدر ستاره‌شناسی نوین خوانده می‌شود، نسخه‌ای از زیج آلفونسی را در دانشگاه کراکوف خرید و آن‌قدر بدان اهمیت می‌داد که آن را با چوب و چرم صحافی حرفه‌ای کرد. دانشگاه اوپسالا امروزه نسخه‌ای از چاپ ۱۴۹۲ را با حاشیه‌نویسی دست‌خط کوپرنیک نگهداری می‌کند. الکساندر بوگدانف بر این باور بود که این جدول‌ها پایهٔ پیشرفت کوپرنیک به‌سوی درک خورشیدمرکزی در ستاره‌شناسی شد.

گئورگ پوربخ از زیج آلفونسی برای کتاب خود *Theoricae novae planetarum* (نظریهٔ نوین سیاره‌ها) بهره برد. کوپرنیک نیز چاپ دوم را در پژوهش‌هایش به کار گرفت. یکی از کاربردهای این جدول‌ها و جدول‌های مشابه، محاسبهٔ تقویم نجومی بود که اختربینان از آن برای طالع‌بینی بهره می‌بردند.

نخستین چاپ زیج آلفونسی همراه با قواعد تفسیری جان زاکسن در ۱۴۸۳ در ونیز توسط ارهارد راتدولت انجام شد. چاپ دوم نیز در ۱۴۹۲ در ونیز توسط یوهانس‌هامان با قواعد تفسیری نوینی از یوهانس زانتریتر منتشر گردید. دست‌کم سه چاپ دیگر در سدهٔ پانزدهم و شانزدهم وجود داشت و آخرین چاپ نیز در ۱۶۴۱ در مادرید تولید شد.

ستاره‌شناس فلورانسی پائولو توسکانلی پس از اندازه‌گیری‌هایی که با شاخص آفتابی ساخته‌شده در گنبد کلیسای سانتا ماریا دل فیوره (۱۴۶۸) انجام داد، زیج آلفونسی را اصلاح کرد.

## جایگزینی
در ۱۵۵۱ میلادی، جدول‌های پروتنی (پروسی) اراسموس راینهولد منتشر شد که بر پایهٔ مدل خورشیدمرکزی کوپرنیک بنا شده بود. نشر *[[نظریه مرکزیت کوپرنیک|دربارهٔ گردش‌های اجرام آسمانی]]* کوپرنیک کاربرد آسانی نداشت و جدول‌های پروتنی برای کاربردی‌تر کردن مدل خورشیدمرکزی برای ستاره‌شناسان و اختربینان تنظیم شده بود. با این حال، جدول‌های پروتنی در بیرون از کشورهای آلمانی‌زبان پذیرش گسترده‌ای نیافت و تقویم‌های نجومی نوین بر پایهٔ زیج آلفونسی همچنان منتشر می‌شد تا آنکه یوهانس کپلر جدول‌های رودلفی را در ۱۶۲۷ منتشر کرد.

## جستارهای وابسته
* زیج
* رگیومنتانوس
* آلفونسوی دهم، پادشاه کاستیا و لئون

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن کامل کتاب ''Tabula astronomice Alfonsi Regis'' چاپ ۱۴۹۲

رده:جدول‌های نجومی
رده:کتاب‌های اختربینی
رده:کتاب‌های سده ۱۳ (میلادی)