محاصرهٔ بهاولپور

**محاصرهٔ بهاولپور** در جریان لشکرکشی هندی تیمور شاه درانی در سال‌های ۱۷۸۰–۱۷۸۱ رخ داد، پس از آن‌که حاکم بهاولپور از پرداخت خراج خودداری کرد. نیروهای افغان شهر را اشغال کرده و دژ نواب را به محاصره درآوردند؛ جایی که وقوع یک انفجار داخلی، نواب را وادار به تسلیم کرد و اقتدار درانی‌ها در پنجاب جنوبی دوباره برقرار شد.

## پیش‌زمینه
پس از مرگ احمد شاه درانی، اقتدار امپراتوری درانی در پنجاب تضعیف شد و چندین حاکم خراج‌گزار از پرداخت باج خودداری کرده و عملاً استقلال یافتند. از جملهٔ آنان رکن‌الدوله محمد بهاول‌خان، حاکم بهاولپور بود که پیش‌تر سیادت احمد شاه را پذیرفته بود، اما پس از به قدرت رسیدن جانشین او، تیمور شاه درانی، پرداخت خراج را متوقف کرد.

نافرمانی بهاول‌خان هم‌زمان با اقدامات مشابهی از سوی حکام محلی در ملتان و سند بود که مناطق مالیاتی را تصرف کرده و پرداخت‌ها به مأموران درانی را تعلیق نمودند. این تحولات چالشی مستقیم برای اقتدار امپراتوری در پنجاب جنوبی به‌شمار می‌رفت و مسیر راهبردی میان ملتان و رود سند را تهدید می‌کرد.

تیمور شاه که مصمم به بازگرداندن کنترل بود، در زمستان ۱۷۸۰ با نیرویی قابل‌توجه به سوی هند حرکت کرد. این لشکرکشی هم جنبهٔ تنبیهی داشت و هم نمایش تداوم سلطهٔ افغان‌ها در منطقه بود. سپاه اصلی درانی تحت فرماندهی چند تن از سرداران ارشد به سوی ملتان پیش رفت و تیمور شاه با اردوی شاهی در پی آن حرکت کرد. با رسیدن خبر نزدیک‌شدن شاه، بهاول‌خان شهر بهاولپور را ترک کرد و خانواده، خزانه و آذوقهٔ خود را با شترها منتقل نمود. او برای رویارویی طولانی‌مدت، به دژی مستحکم در عمق بیابانی بی‌آب‌وعلف عقب نشست که به‌طور خاص برای مقاومت در برابر محاصره طراحی شده بود.

## محاصره
یگان‌های پیشرو درانی پیش از ورود شاه به بهاولپور وارد شهر شدند و آن را غارت کرده و چندین ساختمان را به آتش کشیدند. پس از ورود تیمور شاه، اموال باقی‌ماندهٔ نواب توسط دستگاه سلطنتی مصادره شد و بدین‌ترتیب موقعیت بهاول‌خان بیش از پیش تضعیف گردید. سپس تیمور شاه، سردار مدد خان اسحاق‌زایی را با ۲۰٬۰۰۰ سوار برای محاصرهٔ دژ بیابانی اعزام کرد. این نیرو در آغاز تنها برای سه روز آذوقه داشت که نشان‌دهندهٔ انتظار یک عملیات کوتاه بود. با درک این‌که کمبود آب مهم‌ترین مانع است، مدد خان دستور حفر چاه‌هایی در اطراف دژ را صادر کرد. این تلاش‌ها موفقیت‌آمیز بود و آب کافی برای ادامهٔ نامحدود محاصره فراهم شد.

مدافعان مقاومت سرسختانه‌ای نشان دادند و تلاش‌های مکرر برای تصرف دژ از طریق حملهٔ مستقیم را دفع کردند. در نتیجه، گلوله‌باران توپخانه تشدید شد. در یکی از درگیری‌ها، انبار باروت دژ آتش گرفت و انفجاری بزرگ رخ داد که شمار زیادی از مدافعان را کشت و خسارات سنگینی به استحکامات وارد کرد. این انفجار نقطهٔ عطف محاصره بود. با فروپاشی روحیه و آسیب دیدن خطوط دفاعی، بهاول‌خان از ادامهٔ مقاومت دست کشید و خواستار مذاکره شد.

## پیامدها
بهاول‌خان برای درخواست صلح، پسر خود را به‌عنوان نشانهٔ تسلیم به اردوگاه تیمور شاه در بهاولپور فرستاد. او با پرداخت معوقات خراج موافقت کرد، رسماً تیمور شاه را به‌عنوان حاکم خود به رسمیت شناخت و وفاداری مداوم به تاج درانی را تعهد نمود. بر اساس توافق، بهاول‌خان متعهد شد که پرداخت منظم خراج و مالیات به مأموران امپراتوری را از سر گیرد و در صورت درگیری با کنفدراسیون سیک‌ها، پشتیبانی نظامی در اختیار امپراتوری درانی بگذارد. تیمور شاه این تسلیم را پذیرفت، نواب را عفو کرد و او را در مقام خود ابقا نمود. پسر بهاول‌خان نیز به‌عنوان گروگان همراه شاه رفت تا تضمینی برای پایبندی آینده باشد.

پس از تثبیت اوضاع در بهاولپور، تیمور شاه به سوی پیشاور عقب‌نشینی کرد و سپس به کابل بازگشت، در حالی که اقتدار درانی‌ها در پنجاب جنوبی دوباره برقرار شده بود. این لشکرکشی موجب نگرانی سیک‌ها شد؛ آنان که بیم پیشروی تازهٔ افغان‌ها را داشتند، در نوامبر ۱۷۸۰ به یک پایگاه نظامی درانی در نزدیکی ملتان حمله کردند و پس از اخذ خراج موسوم به *راخی*، عقب نشستند.

## منابع

رده:۱۷۸۰ (میلادی) در هند
رده:محاصره‌های سده ۱۸ (میلادی)
رده:نبردهایی که سلطنت درانی در آن دخیل بود
رده:ستیزه‌های ۱۷۸۰