تفنگ لیزری

بندانگشتی|اسباب‌بازی «تفنگ لیزری پیشرو فضا» ساخت شرکت ژاپنی تایو در اوایل دهه ۱۹۷۰. با کشیدن ماشه، سازوکار داخل اسباب‌بازی صدا ایجاد کرده و باعث ایجاد جرقه در داخل مخروط قرمز شفاف جلوی آن می‌شود.
**تفنگ لیزری** () نوعی جنگ‌افزار انرژی هدایت‌شده در آثار علمی-تخیلی است که معمولاً اثرات مخربی دارد. آن‌ها با نام‌های مختلفی شناخته می‌شوند: **تفنگ پرتوافکن**، **[[پرتو مرگ]]**، **تفنگ پرتویی**، **بلستر**، **تپانچه لیزری**، **[[فیزر]]**، **تفنگ زپ** و غیره. در بیشتر داستان‌ها، یک تفنگ پرتو ایکس، پرتویی ساطع می‌کند که در صورت برخورد با هدف انسانی معمولاً کشنده است و در صورت برخورد با اشیاء مکانیکی اغلب مخرب عمل می‌کند، در حالی که ویژگی‌ها و سایر اثرات آن نامشخص یا متغیر است.

نمونه‌های مشابه در دنیای واقعی، جنگ‌افزار انرژی هدایت‌شده یا الکترولیزرها هستند: سلاح‌های شوک الکتریکی که جریان را در طول یک کانال پلاسما القایی لیزری که از نظر الکتریکی رسانا است، ارسال می‌کنند.

## تاریخچه
یک نمونه بسیار اولیه از تفنگ لیزری، پرتوی گرمایی است که در رمان «جنگ دنیاها» (۱۸۹۸) اثر اچ.جی. ولز معرفی شد. ادبیات علمی-تخیلی در طول دهه ۱۹۲۰ به توصیف پرتو مرگ پرداخت. آثار علمی-تخیلی اولیه اغلب پرتوهای تفنگ پرتویی را در حال ایجاد نور درخشان و صدای بلند مانند آذرخش یا قوس الکتریکی بزرگ توصیف یا ترسیم می‌کردند.

بر اساس «دانشنامه علمی-تخیلی»، واژه "ray gun" اولین بار توسط ویکتور روسو در سال ۱۹۱۷ در بخشی از کتاب «مسیح سیلندر» به کار رفت:

اوضاع خوب پیش نمی‌رود، آرنولد: میله‌های پرتویی به سرعت خالی می‌شوند و حمله ما به سطح پایینی جناح شکست خورده است. سانسون یک تفنگ پرتویی در آنجا قرار داده است. همه‌چیز به دیده‌بان‌های هوایی بستگی دارد و ما باید مواضع خود را تا رسیدن هواپیماهای جنگی حفظ کنیم.

شکل دیگر این واژه یعنی «پرتوافکن» (Ray projector) توسط جان دبلیو. کمبل در «ستاره سیاه می‌گذرد» در سال ۱۹۳۰ استفاده شد. اصطلاحات مرتبط مانند «پرتو تجزیه‌کننده» به سال ۱۸۹۸ در اثر «تسخیر مریخ توسط ادیسون» نوشته گرت پی. سرویس برمی‌گردد؛ واژه «بلستر» به سال ۱۹۲۵ در داستان «وقتی ستاره سبز رنگ باخت» نوشته نیکتزین دیالهیس برمی‌گردد؛ و «پرتو سوزنی» و «سوزن‌انداز» به سال ۱۹۳۴ در کتاب «چکاوک والرون» اثر ئی. ئی. اسمیت بازمی‌گردد.

[بندانگشتی|[باک راجرز در حال استفاده از تفنگ پرتو ایکس روی جلد شماره ۲۰۹ مجله «فیموس فانیز»]]
تفنگ‌های پرتو افکن روی جلد مجلات در دوران طلایی علمی-تخیلی آنقدر رایج بودند که مجله «علمی-تخیلی آنالوگ و واقعیت» اثر کمپبل به دلیل عدم نمایش آن‌ها غیرمعمول به نظر می‌رسید. اصطلاح «تفنگ پرتو ایکس» تا دهه ۱۹۴۰، تا حدودی به دلیل ارتباط با کمیک استریپ‌ها (و بعدها سریال‌های فیلم) باک راجرز و فلش گوردون، به یک کلیشه تبدیل شده بود.

به فاصله کوتاهی پس از اختراع لیزر در سال ۱۹۶۰، چنین دستگاه‌هایی برای مدتی کوتاه در داستان‌های علمی-تخیلی به عنوان یک جنگ‌افزار انرژی هدایت‌شده مد روز شدند. به عنوان مثال، شخصیت‌های مجموعه تلویزیونی «گمشده در فضا» (۱۹۶۵–۱۹۶۸) و قسمت آزمایشی «قفس» (۱۹۶۴) از مجموعه «پیشتازان فضا»، سلاح‌های لیزری دستی با خود داشتند.

تا اواخر دهه ۱۹۶۰ و دهه ۱۹۷۰، با آشکار شدن محدودیت‌های لیزر به عنوان سلاح، تفنگ‌های پرتویی با نام‌های جدیدی شناخته شدند: «فیزر» (در «پیشتازان فضا»)، «بلستر» (در «جنگ ستارگان»)، «تفنگ‌های پالسی»، «تفنگ پلاسما» و غیره.

میچیو کاکو در کتاب خود با عنوان «فیزیک غیرممکن‌ها»، از انفجار پرتو گاما به عنوان شاهدی استفاده کرد تا نشان دهد تفنگ‌های پرتویی بسیار قدرتمند مانند سلاح اصلی ستاره مرگ در فرنچایز «جنگ ستارگان»، قوانین و نظریه‌های فیزیکی شناخته شده را نقض نمی‌کنند. او در ادامه به تحلیل مشکل منابع قدرت تفنگ‌های پرتویی می‌پردازد.

## عملکرد
تفنگ‌های پرتویی آن‌طور که در آثار علمی-تخیلی توصیف می‌شوند، فاقد معایبی هستند که تا به امروز جنگ‌افزار انرژی هدایت‌شده را در دنیای واقعی به سلاح‌هایی تا حد زیادی غیرعملی تبدیل کرده است؛ این موضوع نیازمند تعلیق ناباوری از سوی مخاطبان تحصیل‌کرده در زمینه فناوری است:
* تفنگ‌های پرتویی قدرت ظاهراً نامحدودی را از منابعی اغلب نامشخص دریافت می‌کنند. برخلاف نمونه‌های واقعی، باتری‌ها یا بسته‌های قدرت حتی برای سلاح‌های دستی نیز بسیار کوچک و بادوام هستند و به نظر نمی‌رسد نیاز به شارژ مجدد مکرر داشته باشند.
* تفنگ‌های پرتویی در فیلم‌ها اغلب در حال شلیک پالس‌های مجزای انرژی دیده می‌شوند که از زوایای جانبی قابل مشاهده هستند و با سرعتی حرکت می‌کنند که مردم می‌توانند خروج آن‌ها را ببینند یا حتی هدف بتواند از آن‌ها جاخالی دهد، در حالی که لیزر واقعی از زوایای جانبی نامرئی است و با سرعت نور حرکت می‌کند. این اثر گاهی به گرم شدن جو توسط پرتو در حین عبور نسبت داده می‌شود. یک تاکتیک احتمالی برای گریز، جاخالی دادن از محور شلیک تفنگ است؛ نظریه‌ای که در داستان‌های اولیه «موبایل سوت گاندام» توسط شخصیت شار آزنابل مطرح شد، زمانی که او برای نخستین بار با تفنگ پرتویی ماشین قهرمان داستان روبرو شد و ظاهراً بدون هیچ دشواری از آن جاخالی داد.

برخی از اثرات، همان چیزی است که از یک پرتو قدرتمند انرژی هدایت‌شده در صورت تولید در واقعیت انتظار می‌رود:
* تفنگ‌های لیزری اغلب در حال انتقال گرما نشان داده می‌شوند، مشابه پرتوی گرمایی در آثار ولز.
* تفنگ‌های لیزری ممکن است مانند یک مشعل برش‌کاری برای بریدن مواد سخت استفاده شوند.

اما گاهی این‌طور نیست:
* در فیلم‌ها، پرتوها اغلب به گونه‌ای به تصویر کشیده می‌شوند که تأثیری آنی دارند و تنها یک تماس کوتاه پرتو برای هدف مورد نظر کافی است. قربانیان تفنگ‌های پرتویی عموماً به صورت آنی کشته می‌شوند، اغلب — مانند فیلم‌های «جنگ ستارگان» — بدون اینکه زخم‌های قابل مشاهده یا حتی سوراخی در لباس آن‌ها دیده شود.
* برخی از تفنگ‌های پرتویی باعث ناپدید شدن کامل هدف («ماده‌زدایی»، تجزیه، تبخیر یا تصعید)، از جمله تجهیزات شخصی و همه متعلقات می‌شوند.
* داشتن لگد قابل مشاهده؛ این اتفاق تنها زمانی رخ می‌دهد که تکانه پرتو با تکانه گلوله‌ای که از تفنگ شلیک می‌شود، قابل مقایسه باشد.
* طیف وسیعی از عملکردهای غیرکشنده که بر اساس نیازهای داستان تعیین می‌شود: به عنوان مثال، آن‌ها ممکن است مانند باتون‌های برقی مدرن، هدف را گیج، فلج یا بیهوش کنند. گاهی اوقات پرتوها ممکن است اثرات دیگری داشته باشند، مانند «پرتوهای انجماد» در مجموعه تلویزیونی «بتمن» (۱۹۶۶–۱۹۶۸) و «سگ قهرمان» (۱۹۶۴–۱۹۷۰). بسیاری از عملکردهای غیرمحتمل‌تر تقریباً مضحک هستند و شامل تفنگ‌هایی می‌شوند که سن افراد را زیاد یا کم می‌کنند (در کارتون‌های مختلف)؛ «پرتوهای کوچک‌کننده» («سفر شگفت‌انگیز»، «عزیزم، بچه‌ها را کوچک کردم») و «پرتو کم‌آب‌کننده» («ابرذهن»).

در نهایت، تفنگ‌های لیزری هر ویژگی‌ای که برای هدف دراماتیک آن‌ها لازم باشد، دارا هستند. آن‌ها شباهت کمی به سلاح‌های انرژی هدایت‌شده در دنیای واقعی دارند، حتی اگر نام فناوری‌های موجود مانند لیزر، میزر یا پرتو ذره‌ای به آن‌ها داده شود. این موضوع را می‌توان با سلاح گرم واقعی مقایسه کرد که معمولاً در فیلم‌های اکشن به تصویر کشیده می‌شود؛ سلاح‌هایی که (وقتی در دست قهرمانان هستند) به‌طور خطاناپذیری به هدف برخورد می‌کنند و به ندرت مهماتشان تمام می‌شود.

تفنگ‌های پرتویی با نام‌های مختلف خود در اندازه‌ها و شکل‌های گوناگونی وجود دارند: شبیه به اسلحه دستی؛ دو دستی (که اغلب تفنگ یا رایل نامیده می‌شود)؛ نصب شده روی وسیله نقلیه؛ در اندازه توپخانه نصب شده روی فضاپیما یا پایگاه فضایی یا سیارک یا یک سیاره.

تفنگ‌های پرتویی با توجه به تخیل نویسندگان داستان یا سازندگان وسایل صحنه فیلم، تنوع بسیار زیادی در شکل و اندازه دارند. بیشتر تفنگ‌های دستی دارای قبضه و ماشه متعارف هستند، اما برخی (مانند فیزرهای «پیشتازان فضا: نسل بعدی») فاقد آن هستند. گاهی انتهای لوله به شکل یک سپر منبسط می‌شود، گویی برای محافظت از کاربر در برابر بازگشت پرتو ساطع شده طراحی شده است.

## انواع
«پرتوهایی» که این تفنگ‌ها استفاده می‌کنند متفاوت است. آن‌ها گاهی با فناوری‌های دنیای واقعی معادل‌سازی می‌شوند، مانند:
* لیزرها
* پرتو ذره‌ای، برای مثال پروتون‌ها و/یا نوترون‌ها از «پروتون‌پک‌ها» در «شکارچیان روح»
* پلاسما، مانند تفنگ‌های پلاسما یا «بلسترهای جنگ ستارگان»

در مقابل، مکانیسم سلاح می‌تواند کاملاً خیالی باشد. انواع پرتوهای خیالی عبارتند از:
* «ذرات مینوفسکی» در مجموعه انیمه «گاندام»
* «ذرات نادیون سریع» که توسط فیزرها در «پیشتازان فضا» استفاده می‌شود

## فهرست تفنگ‌های پرتویی
در ادامه فهرستی از تفنگ‌های پرتویی مشهور آمده است.

### ادبیات
* پرتوی گرمایی، سلاح‌های مورد استفاده مریخی‌ها در رمان «جنگ دنیاها» اثر اچ.جی. ولز
* «پرتو مرگ گارین»، سلاح اصلی در کتاب «هذلولی‌گون مهندس گارین» (۱۹۲۷): سلاحی با پرتو نوری بسیار متمرکز و موازی شده
* «لزگان» (Lasgun)، یک پرتوافکن لیزری از مجموعه کتاب‌های «تلماسه»

### فیلم و تلویزیون
* «پروتون‌پک» (Proton pack)، سلاح انرژی مورد استفاده برای تضعیف ارواح و کمک به تسخیر آن‌ها در فیلم «شکارچیان روح»
* فیزر، دیسراپتور و توپ‌های پلاسما چند نمونه از سلاح‌های «پیشتازان فضا» هستند
* بلستر، سلاح استاندارد در دنیای «جنگ ستارگان».

### بازی‌ها
* بی‌اف‌جی (BFG)، تفنگ بزرگی در مجموعه بازی‌های «دوم» و «لرزش»

## جستارهای وابسته
* سلاح در داستان‌های علمی-تخیلی

## پیوند به بیرون
* موشک اتمی: توصیفات، فناوری و تصاویر بسیاری از تفنگ‌های دستی و تفنگ‌های بلند مورد استفاده در فضا از جمله تفنگ‌های پرتویی.
* نمایشگاه مجازی تفنگ پرتویی: آثار هنری تفنگ‌های پرتویی تولید شده توسط کامپیوتر توسط هنرمندان مختلف.

## منابع

* 

## پیوند به بیرون

رده:جنگ‌افزارهای علمی-تخیلی