ام خالد

**ام خالد** (به عربی: )، همچنین شناخته‌شده با نام **مُخالد**، روستایی فلسطینی در بخش طولکرم بود که در فاصلهٔ نزدیک به ۱۵ کیلومتری غرب طولکرم قرار داشت. این روستا بر روی یک محوطهٔ باستانی در نوار ساحلی مرکزی واقع بود و اکنون زمین‌های آن در محدودهٔ شهر نتانیا در اسرائیل جای گرفته‌است. ام خالد در ۲۰ مارس ۱۹۴۸ تخلیه شد و ساکنان عرب آن پیش از آغاز جنگ ۱۹۴۸ روستا را ترک کردند.

یافته‌های باستان‌شناختی پیرامون روستا دربرگیرندهٔ بقایای برج‌ها، دژها، چاه‌ها، آبگیرها، سیسترن‌ها و سفالینه‌ها بوده‌است. ابزارهای سنگ چخماقی یافت‌شده در منطقه نشان می‌دهد که این محل چه‌بسا از دوران پیش‌ازتاریخ آبادی داشته‌است. روستا همچنین دارای دژ صلیبی به نام «قلعهٔ روجر لومباردی» بود که از دوران صلیبیون تا سال ۱۹۴۸ به‌شکل پیوسته مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت.

## پیشینه

### دوران باستان
ابزارهای سنگ چخماقی (Flint) یافت‌شده در اطراف محوطه حاکی از آن است که این مکان احتمالاً از دوران پیش‌ازتاریخ سکونتگاه بوده‌است. بقایای ساختمان‌ها، تأسیسات و غارهای دفن مربوط به سدهٔ نخست پیش از میلاد نیز در این محل کشف شده‌است. بر پایهٔ کاوش‌های باستان‌شناختی دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۷۰، آثاری از دوره‌های هلنی، رومی، بیزانسی، صلیبی، مملوکی و عثمانی در اینجا شناسایی شده‌است.

### دژ صلیبی
در محوطهٔ روستا دژی صلیبی به نام  (دژ روجر لومباردی) وجود داشت که به دست صلیبیون ساخته شده بود. این بنا نخستین‌بار در سال ۱۱۳۵ میلادی یاد شده، بخش عمدهٔ آن در حدود سال ۱۹۴۸ ویران گردید و بخشی از آن در سال‌های ۱۹۸۵ و ۱۹۸۶ حفاری شد. به نظر می‌رسد این بنا از دورهٔ صلیبیون تا سال ۱۹۴۸ به‌صورت پیوسته کاربری داشته‌است. در دورهٔ مملوکی، بقایای دژ به‌عنوان کاروانسرایی در مسیر کهن «راه دریا» به کار می‌رفت.

### دوران عثمانی

ام خالد یکی از چهار روستایی بود که در سدهٔ هجدهم میلادی در نزدیکی ساحل و شمال رودخانهٔ یرکون بنیان نهاده شد (همراه با روستاهای الشیخ مونس، الحرم و اجلیل القبلیه). به گفتهٔ تاریخ‌نگار روی ماروم، بنیان‌گذاری ام خالد نشان می‌دهد که گسترش سکونتگاه‌ها در جنوب شارون نتیجهٔ بسط درونی سکونتگاه‌های هسته‌ای به دست ساکنان کوهستان‌های سامره بوده و نه ورود «نفوذگران» مصری آن‌گونه که پیش‌تر ادعا می‌شد.

نام روستا در نقشهٔ پیر ژاکوتن از سال ۱۷۹۹ به شکل *Omm Kaled* ثبت شده‌است. سربازان ناپلئون بناپارت روستا را در جریان بازگشت به مصر پس از شکست در محاصرهٔ عکا در ۱۷۹۹ ویران کردند.

جهانگرد بریتانیایی جیمز سیلک باکینگام که در سال ۱۸۱۶ از روستا (با نام «المکالد») گذشت، آن را همچنان «نسبتاً فقیر» توصیف کرد و یادآور شد که ساختار کلبه‌های روستا شبیه روستاهای مصری است.

در سدهٔ نوزدهم، ام خالد استراحتگاهی میان الطنطوره و رأس العین بود و مقامات عثمانی در آنجا توقف کرده و اعیان را پذیرایی می‌کردند. هنگامی که مری راجرز، خواهر کنسول‌یار بریتانیا در حیفا، در سال ۱۸۵۶ از ام خالد دیدن کرد، آن را روستایی آباد توصیف نمود و به باغ‌های گستردهٔ هندوانه در غرب روستا اشاره کرد.

در سال ۱۸۶۳، ویکتور گِرَن جمعیت روستا را نزدیک به ۳۰۰ نفر برآورد کرد. در سال ۱۸۷۳ در میان ویرانه‌ها یک بنای طاقدار با بقایای طبقهٔ دوم، چاهی خوش‌ساخت و شش انبار غلهٔ سنگ‌تراشیده دایره‌ای دیده شد.

در سال‌های ۱۲۸۸ هجری قمری (۱۸۷۰/۱۸۷۱ میلادی)، سرشماری عثمانی روستا را در ناحیهٔ وادی الشعیر فهرست کرد.

در سال ۱۸۸۲، «بررسی فلسطین غربی» از سوی صندوق اکتشاف فلسطین روستا را چنین توصیف کرد: «روستایی کوچک خشتی با ویرانه‌ها و یک مکان مقدس در جنوب آن. در شرق یک چاه سنگی خوب با آبشخور و چرخ برای بالا کشیدن آب وجود دارد… کشتزارهای غلات در شرق دیده می‌شود اما خاک بسیار شنی است. این مکان به‌خاطر هندوانه‌هایش شهرت دارد که از بندرگاه کوچک مینت ابو زبوره بارگیری می‌شوند.»

### ریشهٔ نام
بنا بر روایت، نام روستا از زنی نیکوکار گرفته شده که در آنجا زیسته و به خاک سپرده شده‌است. بر پایهٔ منابع عبری، این نام به مادر خالد، فرمانده‌ای در سپاه مسلمانان هنگام فتح این سرزمین در سدهٔ هفتم میلادی بازمی‌گردد که آرامگاه او در نزدیکی روستا قرار داشته‌است.

### دوران قیمومت بریتانیا
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت روستا ۳۰۷ نفر بود که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین این رقم به ۵۸۶ نفر افزایش یافت: ۵۸۰ مسلمان و ۶ مسیحی در مجموع ۱۳۱ خانه.

در مرکز روستا مسجدی، یک مدرسهٔ ابتدایی پسرانه و چهار مغازهٔ خواربارفروشی و پارچه‌فروشی وجود داشت. بر پایهٔ آمار ۱۹۴۴/۱۹۴۵، ام خالد ۹۷۰ ساکن داشت: ۹۶۰ مسلمان و ۱۰ مسیحی. مساحت کل زمین‌های روستا ۲٬۸۹۴ دونوم بود. از این مقدار، ۴۷ دونوم به مرکبات و موز و ۱٬۸۳۰ دونوم به غلات اختصاص داشت. همچنین ۲٬۸۹۴ دونوم متعلق به اعراب، ۸۸۲ دونوم متعلق به یهودیان و ۸۹ دونوم مالکیت عمومی بود.

در دههٔ ۱۹۲۰ حدود ۸۸۲ دونوم از زمین‌های روستا به انجمن «بنی بنیامین» فروخته شد و بر روی آن شهرک نتانیا بنیان گذاشته شد. میان ساکنان ام خالد و شهرک‌نشینان یهودی درگیری‌هایی پیوسته بر سر زمین و منابع آب در جریان بود.


File:Umm Khalid 1929.jpg|ام خالد ۱۹۲۹ (مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰)
File:Umm Khalid 1949.jpg|ام خالد ۱۹۳۹ (مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰)
File:Umm Khalid 1945.jpg|ام خالد ۱۹۴۵ (مقیاس ۱:۲۵۰٬۰۰۰)


### ۱۹۴۸ و پس از آن

بر پایهٔ گزارش نظامی اسرائیل، ام خالد در ۲۰ مارس ۱۹۴۸ تخلیه شد. ولید خالدی، تاریخ‌نگار فلسطینی، بر این باور است که روستا در منطقه‌ای قرار داشت که رهبری صهیونیستی آن را هستهٔ دولت یهودی آینده می‌دانست و از این رو مطلوب بود که ساکنان عرب پیش از ۱۵ مه وادار به ترک آن شوند.

تاریخ‌نگار آمریکایی رزماری اسبر با پناهندگانی از ام خالد گفت‌وگو کرده‌است. به گفتهٔ احمد عثمان، یکی از پناهندگان، صهیونیست‌ها از سال ۱۹۴۷ روستا را محاصره و ورود و خروج مواد غذایی را ممنوع کردند و با تیراندازی از بیرون روستا فضای وحشت ایجاد نمودند تا ساکنان مجبور به مهاجرت شوند.

بخش عمدهٔ زمین‌های روستا در محدودهٔ حومهٔ شهر نتانیا قرار گرفته‌است. نتانیا در سال ۱۹۲۹ در فاصلهٔ یک کیلومتری غرب روستا بنیاد نهاده شده بود. شهرک‌های گان حِفِر (تأسیس ۱۹۴۰) و نیرا (تأسیس ۱۹۴۱) در سال ۱۹۵۳ ادغام شدند و شهرک بزرگ‌تر «شَعَر حِفِر» را تشکیل دادند که بخشی از زمین‌های روستا را دربرمی‌گیرد.

بنا بر گزارش ولید خالدی در سال ۱۹۹۲: «محوطهٔ روستا بخشی از شهر نتانیا شده‌است. برخی خانه‌ها باقی مانده و به‌عنوان مسکن یا برای کاربردهای تجاری مانند انبار شرکت‌های اسرائیلی بهره‌برداری می‌شوند. زمین‌های پیرامون آن با درختان مرکبات کاشته شده‌اند.»

در سال ۱۹۹۷ بولدوزرهایی که زمین را برای ساخت مدرسه‌ای در نتانیا تسطیح می‌کردند، بقایای گورستان ام خالد را آشکار ساختند. «انجمن اقصی برای حفاظت از اموال وقفی اسلامی» به دادگاه عالی دادخواست داد. در نتیجه، شهرداری نتانیا پذیرفت که کار ساختمانی در بخش آسیب‌ندیده را متوقف کند و تابلویی با مضمون «اینجا گورستان مسلمانان روستای ام خالد است» نصب نماید.

## جغرافیا و موقعیت
روستا بر روی تپه‌ای از سنگ ماسه در فاصلهٔ کمتر از دو کیلومتر از ساحل دریای مدیترانه قرار داشت و ارتفاع آن ۲۵ متر از سطح دریا بود. راه اصلی طولکرم–نتانیا از جنوب روستا و جادهٔ حیفا–یافا از شرق آن می‌گذشت. از شمال با وادی الحوارث و از شرق با خربهٔ بیت لد هم‌مرز بود.

## جستارهای وابسته
* محمود همشری
* نتانیا

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* ام خالد در «فلسطین در خاطره‌ها»
* ام خالد در زوخروت
* بررسی فلسطین غربی، نقشهٔ ۱۰: IAA , [//commons.wikimedia.org/wiki/File:Survey_of_Western_Palestine_1880.10.jpg ویکی‌انبار]

رده:روستاهای عربی خالی از سکنه پیش از جنگ ۱۹۴۸ عرب‌ها و اسرائیل
رده:قلعه‌های صلیبیون
رده:مختصات در ویکی‌داده