قطعنامه خارطوم

**قطعنامه خارطوم** () قطعنامه‌ای است که در ۱ سپتامبر ۱۹۶۷ (۱۰ شهریور ۱۳۴۶) در پایان چهارمین نشست سران اتحادیه عرب در شهر خارطوم، پایتخت سودان، صادر شد. این نشست در پی شکست اعراب در جنگ شش‌روزه برگزار گردید. قطعنامه خارطوم به‌ویژه به سبب بند سوم خود شهرت یافت که به «سه نه» () یا «سه نهِ خارطوم» شناخته می‌شود: نه به صلح با اسرائیل، نه به شناسایی اسرائیل و نه به مذاکره با اسرائیل.

این قطعنامه پایه سیاست خارجی کشورهای عربی امضاکننده را تا جنگ یوم کیپور در سال ۱۹۷۳ شکل داد. کشورهای حاضر در نشست بر همبستگی عربی، بهره‌گیری از نفت به‌عنوان ابزار سیاسی، پشتیبانی اقتصادی از مصر و اردن و پافشاری بر حقوق مردم فلسطین تأکید کردند. قطعنامه خارطوم از سوی برخی تحلیلگران نمادی از ردّگرایی عربی و از سوی برخی دیگر سرآغازی برای جستجوی راه‌حل سیاسی ارزیابی شده‌است.

## پیش‌زمینه
پس از شکست سنگین اعراب در جنگ شش‌روزه (ژوئن ۱۹۶۷) و اشغال شبه‌جزیره سینا، بلندی‌های جولان، کرانه باختری و نوار غزه توسط اسرائیل، سران کشورهای عربی بر آن شدند تا نشستی فوق‌العاده برگزار کنند. اسرائیل نُه روز پس از جنگ، آمادگی خود را برای بازگرداندن سینا و جولان در ازای صلح اعلام کرده بود، اما این پیشنهاد از سوی کشورهای عربی پذیرفته نشد.

اسرائیل سیاست «سرزمین در برابر صلح» را دنبال می‌کرد؛ بدین معنا که بازگرداندن سرزمین‌های اشغالی را مشروط به شناسایی موجودیت اسرائیل و انعقاد پیمان صلح کرده بود.

## کشورهای شرکت‌کننده
سران هشت کشور عربی در نشست حضور داشتند و قطعنامه را به اتفاق آرا تصویب کردند: مصر، عراق، یمن، اردن، کویت، لبنان، عربستان سعودی و سودان. سران الجزایر، لیبی و سوریه شخصاً حضور نداشتند اما وزیران خارجه‌شان در نشست شرکت کردند و با قطعنامه موافقت نمودند. مراکش و تونس نیز عضو اتحادیه عرب بودند ولی در نشست شرکت نکردند.

## متن قطعنامه
قطعنامه خارطوم دارای هفت بند اصلی است:
# تأکید بر یگانگی کشورهای عربی، یگانگی اقدام مشترک و ضرورت هماهنگی و رفع هرگونه اختلاف، بر پایه منشور همبستگی عربی که در سومین نشست سران عرب در کازابلانکا امضا شده بود.
# توافق بر ضرورت بسیج همه تلاش‌ها برای از میان بردن پیامدهای تجاوز، بر اساس این اصل که سرزمین‌های اشغالی سرزمین‌هایی عربی هستند و بار بازپس‌گیری آنها بر دوش همه کشورهای عربی است.
# توافق سران عرب بر یکپارچه‌سازی تلاش‌های سیاسی در سطح بین‌المللی و دیپلماتیک برای از بین بردن آثار تجاوز و تضمین عقب‌نشینی نیروهای مهاجم اسرائیلی از سرزمین‌های عربی اشغال‌شده از ۵ ژوئن. این کار در چارچوب اصول بنیادین کشورهای عربی انجام می‌شود، یعنی: **نه به صلح با اسرائیل، نه به شناسایی اسرائیل، نه به مذاکره با اسرائیل** و پافشاری بر حقوق مردم فلسطین در سرزمین خود.
# تصمیم به ازسرگیری پمپاژ نفت، با این استدلال که نفت منبعی عربی است که می‌تواند در خدمت اهداف عربی و تقویت اقتصاد کشورهای آسیب‌دیده از تجاوز به‌کار رود.
# تصویب طرح پیشنهادی کویت برای ایجاد صندوق توسعه اقتصادی و اجتماعی عربی.
# توافق بر ضرورت تقویت آمادگی نظامی برای رویارویی با هرگونه رویداد احتمالی.
# تصمیم به تسریع در برچیدن پایگاه‌های خارجی در کشورهای عربی.

### سه نه
مشهورترین بخش قطعنامه، بند سوم آن است که «سه نه» نام گرفت:

## تفسیرها
### تفسیر ردّگرایانه
بسیاری از مفسران، قطعنامه خارطوم را نمونه‌ای از ردّگرایی عربی دانسته‌اند. عبدالعظیم رمضان بر این باور بود که تصمیمات خارطوم تنها یک گزینه باقی گذاشت: جنگ. افراییم هالوی، گای بن‌پورات، ایان برمر و جولیوس استون همگی بر این نکته توافق داشتند که قطعنامه خارطوم به‌معنای رد حق موجودیت اسرائیل بود.

سازمان آزادی‌بخش فلسطین نیز از قطعنامه خارطوم برای مخالفت با پذیرش حق موجودیت اسرائیل، آن‌گونه که در قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت آمده بود، بهره گرفت. این سازمان استدلال می‌کرد که مفاد قطعنامه ۲۴۲ «اساساً و به‌شدت ناسازگار با سرشت عربی فلسطین، جوهره مسئله فلسطین و حق مردم فلسطین بر سرزمینشان» است.

بنی موریس نوشت که رهبران عرب «پایگاهی سرسختانه و ردّگرایانه ساختند که تا یک دهه مانع هرگونه حرکت صلح‌آمیز در منطقه شد»، هرچند اسرائیل در ۱۹ ژوئن ۱۹۶۷ پیشنهاد بازگرداندن سینا و جولان در ازای صلح را مطرح کرده بود. اُد بول از ناظران سازمان نظارت بر آتش‌بس سازمان ملل نیز در سال ۱۹۷۶ دیدگاهی مشابه ارائه داد.

### تفسیر میانه‌روانه
اوی شلایم استدلال کرده‌است که سخنگویان عرب، بیانیه‌های خارطوم را چنین تفسیر می‌کردند: «نه به پیمان صلح *رسمی*، اما نه رد صلح؛ نه به مذاکرات *مستقیم*، اما نه رد گفت‌وگو از طریق واسطه‌ها؛ و نه به شناسایی *حقوقی* اسرائیل، اما پذیرش وجود آن به‌عنوان یک کشور». شلایم همچنین اشاره کرد که نشست خارطوم نقطه عطفی در روابط اعراب و اسرائیل بود، زیرا جمال عبدالناصر از ملک حسین خواست تا راه‌حلی جامع با اسرائیل بجوید. با این حال شلایم اذعان داشت که هیچ‌یک از این نکات در آن زمان در اسرائیل شناخته نبود و رهبران اسرائیل «سه نه» را به ظاهر معنایش گرفتند.

فرد خوری نیز معتقد بود «نشست خارطوم راه را برای میانه‌روهای عرب هموار کرد تا راه‌حل سیاسی بجویند و در ازای سرزمین‌های اشغالی، امتیازات مهمی بدهند، هرچند بدون شناسایی رسمی اسرائیل و انعقاد پیمان صلح رسمی با آن.»

## پیامدها
پس از قطعنامه خارطوم، مذاکرات غیرمستقیم میان اسرائیل، اردن، مصر و سوریه از طریق مأموریت یارینگ (۱۹۶۷–۱۹۷۳) آغاز شد و گفت‌وگوهای مستقیم محرمانه‌ای نیز میان اسرائیل و اردن برگزار گردید، اما هیچ‌یک به توافقی معنادار نینجامید و زمینه‌ساز دور تازه‌ای از درگیری شد.

پژوهشی منتشرنشده که در سال ۲۰۱۰ گزارش شد، نشان داد تلاش‌های یارینگ در واقع راه را برای مذاکرات صلح آینده هموار کرد و از آنچه معمولاً تصور می‌شود، پراهمیت‌تر بود.

### ابتکار صلح عربی
ابتکار صلح عربی که در مارس ۲۰۰۲ از سوی اتحادیه عرب به ابتکار ملک عبدالله بن عبدالعزیز تصویب شد، عقب‌نشینی آشکاری از قطعنامه خارطوم به‌شمار می‌رود. بر پایه این ابتکار، در صورت عقب‌نشینی اسرائیل به مرزهای ۱۹۶۷ و شناسایی کشور مستقل فلسطین با پایتختی بیت‌المقدس شرقی، کشورهای عربی آماده عادی‌سازی روابط با اسرائیل خواهند بود. این ابتکار در ژوئن ۲۰۰۲ از سوی همه ۵۷ عضو سازمان همکاری اسلامی از جمله ایران پذیرفته شد.

از میان کشورهای امضاکننده قطعنامه خارطوم، تنها مصر (۱۹۷۹) و اردن (۱۹۹۴) موجودیت اسرائیل را به رسمیت شناختند و پیمان صلح با آن امضا کردند.

## جستارهای وابسته
* درگیری اسرائیل و اعراب
* جنگ شش‌روزه
* قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت
* ابتکار صلح عربی
* عادی‌سازی روابط اعراب و اسرائیل

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن قطعنامه خارطوم (به انگلیسی) — پروژه آوالون، دانشگاه ییل

رده:جنگ شش‌روزه
رده:قطعنامه‌ها
رده:روابط بین‌الملل در ۱۹۶۷ (میلادی)
رده:اسناد ۱۹۶۷ (میلادی)