بیت نوبا

**بیت نوبا** () روستایی فلسطینی عرب‌نشین بود که در میانه راه بیت‌المقدس و رمله قرار داشت. این روستا در جریان جنگ ۱۹۶۷ به دست نیروهای ارتش اسرائیل از ساکنانش تخلیه و سپس به‌کلی ویران شد. شهرک‌نشین اسرائیلی موو هورون در سال ۱۹۷۰ بر زمین‌های این روستا بنا گردید.

نام بیت نوبا ریشه‌ای آرامی دارد و جزء دوم آن از واژه آرامی «نوبا» به معنای «میوه» گرفته شده‌است. این روستا از سده‌های نخستین میلادی در منابع گوناگون یاد شده و در دوره جنگ‌های صلیبی نقشی راهبردی بر سر راه بیت‌المقدس داشته‌است. پیش از ویرانی، جمعیت آن در سال ۱۹۶۱ به ۱٬۳۵۰ تن می‌رسید و همگی مسلمان بودند.

## پیشینه
### دوران باستان و سده‌های میانه
بیت نوبا از دیرباز با شهر کتاب‌مقدسی نوب که در کتاب ساموئل آمده یکی دانسته می‌شد؛ هرچند این همانندسازی در پژوهش‌های نوین کنار گذاشته شده‌است.

نام کنونی بیت نوبا ریشه آرامی دارد؛ جزء دوم آن از واژه آرامی «نوب» (nwb') به معنای «میوه» برگرفته شده‌است.

اوسبیوس قیصریه‌ای، دانشمند مسیحی سده پنجم، در اثر خود «اونوماستیکون» از این روستا با نام «بیت عنابم» (Beth Annabam) یاد کرده و آن را در فاصله هشت میل رومی از لد (لیدا) قرار داده‌است. همزمان با او، جروم این روستا را همان «نوب» کتاب مقدسی شناسایی کرد.

### دوره جنگ‌های صلیبی
در دوران جنگ‌های صلیبی، روستا «بتینوبل» (Betynoble) خوانده می‌شد. صلیبیون و همچنین جهانگرد یهودی سده دوازدهم بنیامین تطیلی آن را با شهر کتاب‌مقدسی نوب یکی دانستند. این روستا پایگاه پیشروی سپاه صلاح‌الدین ایوبی در سپتامبر ۱۱۸۷ برای حرکت به سوی بیت‌المقدس بود و پس از آن ریچارد شیردل و نیروهایش در سال‌های ۱۱۹۱ و ۱۱۹۲ در آنجا اردو زدند.

در همین دوره، کردها در بیت نوبا ساکن شدند.

یاقوت حموی، جغرافی‌دان سوری سده سیزدهم که در دوره حکومت ممالیک بر سرزمین فلسطین می‌نوشت، بیت نوبا را «شهرکی کوچک در همسایگی فلسطین (رمله)» وصف کرده‌است. جاده‌ای از رمله به بیت‌المقدس که از بیت نوبا، القبیبه و النبی ساموئل می‌گذشت، مسیر برگزیده زائران مسیحی سرزمین مقدس در آن دوران بود.

مجیرالدین العلیمی، قاضی و مورخ اورشلیمی (۱۴۹۶ میلادی)، نام روستا را در زمره روستاهایی آغازشده با واژه «بیت» (خانه) بررسی کرد. او نوشت که باور رایج میان مردم محلی آن بود که این روستاها به نام پیامبران کتاب مقدس عبری نامگذاری شده‌اند. مجیرالدین همچنین بیت نوبا را مرز باختری ناحیه بیت‌المقدس در زمان خود دانست.

### دوره عثمانی

بیت نوبا در اسناد مالیاتی سده شانزدهم دیده نمی‌شود.

در سال ۱۸۱۰ متولی وقف مسجد بیت نوبا از سوی مقامات امپراتوری عثمانی منصوب شد و از خاندان سرشناس اورشلیمی دجانی بود.

ادوارد رابینسون و الی اسمیت در سال‌های ۱۸۳۸ و ۱۸۵۲ از بیت نوبا دیدن کردند و آن را همان «نوب» یادشده نزد جروم دانستند. ویکتور گِرَن در سال ۱۸۶۳ از مسجدی کوچک به نام «جامع سیدی احمد الطرفینو» در روستا یاد کرد. در آن زمان بیت نوبا نزدیک به ۴۰۰ ساکن داشت و خانه‌هایشان بر تپه‌ای میان دو دره ساخته شده بود.

بر پایه فهرست رسمی عثمانی در حدود ۱۸۷۰، بیت نوبا ۲۳ خانه و ۹۷ نفر جمعیت (فقط مردان) داشت. مارتین هارتمن شمار خانه‌ها را ۲۰ گزارش کرد.

شارل سیمون کلرمون-گانو در سال ۱۸۷۳ بازمانده‌های کلیسایی بزرگ از سده‌های میانه را در روستا کشف کرد. در سال ۱۸۸۳ بررسی فلسطین باختری وابسته به صندوق اکتشاف فلسطین، بیت نوبا را «روستایی خوش‌اندازه بر زمین هموار» وصف کرد. در سال ۱۸۹۶ جمعیت روستا نزدیک به ۷۲۳ تن برآورد شد.

بخشی از ساکنان روستا خاستگاهی فرااردنی داشتند.

### دوره قیمومت بریتانیا
بر پایه سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که مقامات قیمومت بریتانیا بر فلسطین انجام دادند، بیت نوبا ۸۳۹ ساکن داشت که همگی مسلمان بودند. این شمار در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین به ۹۴۴ تن در ۲۲۶ خانه رسید که باز همه مسلمان بودند.

بر پایه آمار سال ۱۹۴۵، جمعیت بیت نوبا و عجنجول روی‌هم ۱٬۲۴۰ نفر بود که همگی مسلمان بودند. مساحت کل زمین‌ها ۱۱٬۴۰۱ دونوم بود که ۱٬۰۰۲ دونوم آن به باغ‌ها و زمین‌های آبیاری‌پذیر، ۶٬۹۹۷ دونوم به کشت غلات و ۷۴ دونوم به بافت ساخته‌شده اختصاص داشت.

در روستا مسجدی و یک مدرسه پسرانه وجود داشت که در سال ۱۸۸۸ بنیان نهاده شده بود و در سال ۱۹۴۵ شمار دانش‌آموزان آن به ۱۴۷ تن می‌رسید.

### دوره حکومت اردن

در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، هنگ عربی برای دفاع از برآمدگی لطرون در بیت نوبا پادگان داشت. روستا که نزدیک به ۳ کیلومتر پشت خط مقدم جای داشت، در شب ۸ ژوئن ۱۹۴۸ در چارچوب عملیات یورام هدف حمله نیروهای اسرائیلی قرار گرفت.

خط آتش‌بس ۱۹۴۹ تنها چند کیلومتر جنوب و باختر روستاهای برآمدگی لطرون می‌گذشت و اختلاف اسرائیل و اردن بر سر مرز دقیق آن سبب شد بخش بزرگی از اطراف بیت نوبا «منطقه بی‌طرف» اعلام شود. این وضعیت جدایی اجتماعی و اقتصادی روستا از پیرامونش را در پی داشت. پس از الحاق کرانه باختری به اردن در ۱۹۵۰، ساکنان بیت نوبا تابعیت اردنی دریافت کردند، اما بسیاری به سبب درگیری‌ها با نیروهای اسرائیلی و از دست دادن دسترسی به زمین‌های کشاورزی ناگزیر به مهاجرت به اردن، خلیج فارس و آمریکای جنوبی شدند.

در سال ۱۹۶۱ جمعیت روستا ۱٬۳۵۰ نفر بود.

### جنگ ۱۹۶۷ و پیامدهای آن
منطقه لطرون در نخستین ساعات جنگ ۱۹۶۷ به دست نیروهای اسرائیلی افتاد. شب پس از آن، جیپ‌های ارتش اسرائیل با بلندگو به ساکنان بیت نوبا، یالو و عمواس فرمان ترک خانه‌هایشان را دادند و در اندک ساعتی نزدیک به ۱۲٬۰۰۰ تن آواره شدند. پس از پایان جنگ، رادیو نظامی اعلام کرد که ساکنان کرانه باختری می‌توانند به خانه‌هایشان بازگردند؛ اما ساکنان بیت نوبا و دیگر روستاهای لطرون از بازگشت بازداشته شدند زیرا بیشتر منطقه «منطقه بسته نظامی» اعلام شده بود. کسانی که کوشیدند بازگردند در ایست‌بازرسی‌ها متوقف شدند و برخی هدف تیراندازی قرار گرفتند.

بافت ساخته‌شده بیت نوبا پس از پایان جنگ با انفجارهای مهندسی نظامی ویران شد؛ عملی که برخی ساکنان پیشین از تپه‌های اطراف شاهد آن بودند. پس از ویرانی، بازمانده‌های کلیسای سده‌های میانه‌ای که کلرمون-گانو نخستین بار آن را توصیف کرده بود، دیگر بازیافت نشد.

بخشی از زمین‌های کشاورزی بیت نوبا بیرون از منطقه بسته نظامی قرار داشت و شماری از آوارگان روستا در روستایی نزدیک با جمعیتی نزدیک به ۷٬۰۰۰ نفر خانه اجاره کردند تا به کشاورزی ادامه دهند. شهرک‌نشین اسرائیلی موو هورون در سال ۱۹۷۰ بر زمین‌های بیت نوبا بنا شد.

### پارک کانادا
پارک کانادا (ایالون) بر ویرانه‌های سه روستای فلسطینی بیت نوبا، عمواس و یالو برپا شد. این پارک با کمک مالی صندوق ملی یهود کانادا و جامعه یهودی کانادا ساخته شد. در سال ۱۹۹۱ شبکه  کانادا مستندی با عنوان «پارکی بدون صلح» (Park With No Peace) دربارهٔ این پارک پخش کرد که واکنش‌های گسترده‌ای در چندین کشور برانگیخت. برخی از حامیان مالی پارک خواستار حذف نامشان از لوح‌های یادبود شدند؛ زیرا کمک‌های مالی کانادایی معاف از مالیات بودند و تأمین مالی پارک با قوانین بین‌المللی در تضاد دانسته شد.

پژوهشگران برپایی این پارک را — که با تسطیح روستاهای فلسطینی، مصادره زمین و جنگل‌کاری همراه بود — گونه‌ای از «استعمار سبز» و سبزشویی (greenwashing) تحلیل کرده‌اند. بر پایه بررسی نوگا کادمان، پژوهشگر سازمان ذاکرات، نزدیک به ۲۰۰ روستای ویران‌شده فلسطینی به پارک‌های طبیعی بدل شده‌اند.

## ساکنان
بخشی از ساکنان بیت نوبا کردهایی بودند که در دوره جنگ‌های صلیبی در فلسطین ساکن شدند و گروهی دیگر خاستگاهی فرااردنی داشتند.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* بیت نوبا در وبگاه «فلسطین در یاد»
* بیت نوبا در وبگاه ذاکرات

رده:روستاهای عربی خالی از سکنه پس از جنگ ۱۹۴۸ عرب‌ها و اسرائیل
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:جنگ شش‌روزه
رده:شهرک‌نشین‌های اسرائیلی در کرانه باختری