محمد مکیه

**محمد مکیه** (محمد صالح مکیه، ۱۹۱۴–۲۰۱۵) (بزبان عربی: محمد مكية)، یک معمار عراقی است و از نخستین عراقی‌هایی بود که موفق به کسب مدرک رسمی در معماری شد. او به‌ویژه، به دلیل تأسیس کردن نخستین دانشکده معماری عراق در دانشگاه بغداد و نیز طراحی‌های معماری‌اش شناخته می‌شود؛ طراحی‌هایی که در آن‌ها، از نقش‌مایه‌های اسلامی همچون خوشنویسی بهره می‌گرفت تا عناصر معماری عربی، را با آثار معاصر پیوند دهد.

## زندگی و تحصیلات
محمد صالح مکیه، فرزند بهیه و صالح عبدالعزیز مکیه، در بغداد و در خانواده‌ای از بازرگانان پوشاک متولد شد. پدرش در زمانی که او خردسال بود درگذشت و مادرش نزد عمویش سکونت گزید.

او در دبیرستان مرکزی بغداد در ریاضیات درخشید و توانست یکی از ۵۰ دانش‌آموزی باشد که بورس تحصیل در انگلستان را دریافت کردند. او در سال ۱۹۳۵ به انگلستان رفت و سال اول را به یادگیری زبان انگلیسی و آماده‌سازی برای آزمون ورودی گذراند. وی سپس در مدرسه معماری دانشگاه لیورپول ثبت‌نام کرد و در سال ۱۹۴۱، لیسانس معماری و در ۱۹۴۲ دیپلم طراحی شهری را گرفت. بعدها، در کالج کینگ، کمبریج ثبت‌نام کرد و در سال ۱۹۴۶، دکترای خود را با رساله‌ای درتحت عنوان «تأثیر اقلیم بر معماری در منطقه مدیترانه» به پایان رساند.

او در سال ۱۹۴۱، در دوران تحصیلات تکمیلی در انگلستان، با همسر آینده‌اش، مارگارت کرافورد انگلیسی‌تبار، آشنا شد. مارگارت با وجود مخالفت‌های فراوان از طرف خانواده‌اش، به بغداد رفت تا با او ازدواج کند. مکیه در سال ۱۹۵۶ بورس فولبرایت را گرفت و مدتی نیز در ایالات متحده تحصیل کرد.

## فعالیت حرفه‌ای
مکیه در سال ۱۹۴۶ به بغداد بازگشت و یکی از نخستین عراقی‌هایی بود که مدرک رسمی معماری داشت. معماری در عراق در آن زمان، بیشتر بر اساس سنت‌های دیرینه بناسازی ادامه می‌یافت و معماران نام خود را بر بناها نمی‌گذاشتند. حتی واژه‌ای برای «معمار» در زبان عربی وجود نداشت. با این حال، نیمه قرن بیستم، دوران نوسازی عراق بود و بسیاری از خانه‌های سنتی، جای خود را به طراحی‌های نو دادند.

چالش معماران این بود که چگونه عناصر سنتی را با مصالح و تکنیک‌های مدرن پیوند دهند. مکیه و گروهی از معماران تحصیل‌کرده در اروپا، از جمله مکیه الجدری، مظلوم، قطن عدنی و رفعت چادریجی، در این مسیر نقش محوری بزرگی ایفا کردند و موجب شکل‌گیری سبک ملی خاص معماری عراق شدند.

او شرکت «مکیه و همکاران» را تأسیس کرد و بدنبال آن بعدها، شعبه‌هایی در بحرین (۱۹۶۷)، در مسقط عمان (۱۹۷۱) و سپس در لندن (۱۹۷۴) دایر کرد. نخستین پروژه مهمش، بازسازی مسجد الخلفاء (۱۹۶۳–۱۹۶۰) بود که بر اساس طرحی الهام‌گرفته از مسجد عباسی قرن نهم، در اطراف مناره باقی‌مانده آن مسجد ساخته شد.

در آغاز کار، به علت کمبود پروژه‌های تجاری، در شهرداری بغداد به عنوان معمار و شهرساز مشغول شد و همسرش در دبیرستان تدریس می‌کرد. اما از دهه ۱۹۶۰ به بعد، سفارش‌های مهمی دریافت کرد و در دهه ۱۹۷۰، دفتر بحرین او، رونق فراوانی داشت.

او به‌دلیل تمرکز بر معماری اسلامی و استفاده از میراث محلی و صنایع دستی، «معمار اسلامی» لقب گرفت. همچنین مجموعه‌ای از آثار هنری و عکس‌ها گردآوری کرد که بعدها در کتاب‌های معماری اسلامی، از جمله *معماری عربی: گذشته* و حال (۱۹۸۳)، منتشر شد. بخاطر نبودن نگارخانه‌های هنری در بغداد در دهه ۱۹۴۰، وی خانه شخصی‌اش را برای نخستین نمایشگاه هنر معاصر در اختیار جواد سلیم قرار داد.

مکیه در سال ۱۹۵۹، نخستین دانشکده معماری عراق را در دانشگاه بغداد بنیان نهاد و تا ۱۹۶۸، ریاست آن را برعهده داشت. او دانشجویان را تشویق می‌کرد تا به طراحی بناهای سنتی و محیط شهری عراق توجه کنند.

از اوایل دهه ۱۹۷۰، به‌علت مخالفت رژیم بعث، نامش در فهرست بازداشت قرار گرفت. او که در بحرین بود، به لندن رفت و خانواده‌اش نیز به او پیوستند. در لندن «نگارخانه کوفه» را تأسیس کرد که به هنر عربی و اسلامی اختصاص داشت.

در سال ۱۹۸۰، شهردار بغداد او را برای پروژه بازسازی فراخواند و پس از تضمین امنیتش، او ببغداد بازگشت. با این حال پسرش کنعان، در لندن ماند تا مدیریت دفتر را برعهده گیرد. مکیه سال‌های پایانی زندگی را در تبعید در لندن گذراند؛ همسرش در ۲۰۱۳ و خود او در ۲۰۱۵ و در سن ۱۰۱ سالگی درگذشت. او صاحب دو فرزند بود: کنعان (متولد ۱۹۴۹) و هند (متولد ۱۹۵۲). کنعان نیز در معماری آموزش دیده بود اما مسیر دانشگاهی را در آمریکا در پی گرفت.

## آثار
بازسازی مسجد الخلفاء، نخستین پروژه مهم او بود. او برای مدتی از معماران مورد اعتماد صدام حسین بود و در ساخت کاخ‌های او مشارکت داشت. همچنین بناهای متعددی از جمله بانک‌ها، کتابخانه‌ها، ساختمان‌های دولتی و مسکونی را طراحی کرد. او در مسابقه طراحی مسجد جامع بغداد و میدان رژه تشریفاتی تکریت برنده شد، هرچند این پروژه‌ها هرگز ساخته نشدند.

### آثار شاخص عمومی

* مسجد الخلفاء، بغداد (۱۹۶۳–۱۹۶۰)
* بانک رافدین، بصره (۱۹۷۰)
* ساختمان شیخ مبارک، بحرین (۱۹۷۳)
* هتل اینترنشنال هیلتون، دبی (۱۹۷۴)
* مسجد الصدیق، دوحه  (۱۹۷۸)
* مجتمع مسکونی الأندلس، دوحه (۱۹۸۳)
* مسجد جامع کویت (۱۹۸۴–۱۹۷۸)
* ساختمان مقر سازمان‌های منطقه‌ای عرب، کویت (۱۹۸۷–۱۹۸۲)
* مقر اتحادیه عرب، تونس (۱۹۸۳)
* مسجد جامع عمان (۲۰۰۲–۱۹۹۵)

### آثار منتشرشده

* *تراث الرسم البغدادی*، وزارت اطلاعات عراق، ۱۹۷۲
* بغداد، لندن، انتشارات الوراق، چاپ نخست ۱۹۶۲ (بازچاپ ۲۰۰۵)
* *خواطر السنين* (با رشید الخیون)، بیروت، ۲۰۰۵
* مشارکت در *Third World Planning Review*، جلد ۱۰، انتشارات دانشگاه لیورپول، ۱۹۸۸

## میراث
حداقل سه جلد کتاب، به بررسی نقش او در معماری اختصاص یافته است:

* *کلاسیک‌گرایی* *پسااسلامی: مقاله تصویری درباره معماری محمد مکیه*، اثر کنعان مکیه (۱۹۹۰)
* *هنر* *معاصر عراق: سفری با معمار عراقی، محمد مکیه*، اثر احمد ناجی السعید
* *محمد* *مکیه: یک قرن معماری و زندگی*، اثر خالد السلطانی

در سال ۲۰۱۴، جایزه سالانه «محمد مکیه» از سوی جوایز تمایز (Tamayouz)، برای بزرگداشت معماری برتر، بنیان نهاده شد.

در ۲۰۱۶، عراق با انتشار تمبرهای یادبودی، یاد محمد مکیه و زها حدید را گرامی داشت.

## همچنین ببینید

* معماری اسلامی

## پانویس

رده:معماران اهل بریتانیا