سدسازی در ایران

**سدسازی در ایران** به جهت کمبود آب، شرایط اقلیمی خاص و نیازهای روزمره به آب از اهمیت ویژه ای برخوردار است. **[[سد]]** سازه‌ای است که بر روی یک رودخانه یا بدنه آبی برای نگهداری، منحرف کردن یا کنترل آب ساخته می‌شود.

سد سازی یا بند سازی از فعالیت‌های مهندسی به‌شمار می‌رود که شرایط تاریخی و جغرافیایی خاص مناطق در پیدایش، شکل‌گیری و گسترش آن سهم به سزایی دارند. در گذشته و در هر منطقه خاص جغرافیایی بنابر ضرورت یا نیاز ساکنین آن جا نسبت به ایجاد سد، بند یا آبگیر اقدام می‌کرده‌اند تا نیازهای خود در زمینه آبیاری و آبرسانی را مرتفع سازند. در مناطقی نیز به خاطر پایین بودن سطح آب‌های رودخانه‌ها یا نیاز جهت تغییر مسیر رود، سد سازی انجام می‌گرفته تا بتوانند سطح آب را بالا آورده و برای نیازهای کشاورزی و عمرانی از آن استفاده کنند.

## سد سازی از دوره هخامنشیان تا قبل از اسلام
پادشاهان هخامنشی به واسطه نیاز جغرافیایی کشور ایران و علاقه ای که در گسترش و آبادانی سرزمین تحت فرمانروایی از خود نشان می‌دادند و در زمان امپراتوری خود سدها و بندهای زیادی در بخش‌های جنوب غربی و جنوبی ایران ساختند. بسیاری از سیستم‌های آبرسانی و آبیاری که تا سال‌های متمادی نیز در ایران از آنها استفاده شد مرهون تلاش مهندسان و صنعتگران ایرانی است که در زمان‌های بسیار دور تلاش نمودند تا نیازها و کمبودها را در زمینه‌های عمرانی و آبادی بر طرف نمایند و آثار و شواهد آن را نیز می‌توان در نقاط مختلف ایران درک نمود. علاوه بر آن بسیاری از آثار به جا مانده از این دوران‌ها در سرزمین‌های تابعه حکومت‌های ایران باستان نیز قابل مشاهده است.

از جمله این سدها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
* سد ناصری که در ۴۸ کیلومتری شمال غربی تخت جمشید واقع شده است.
* بند فیض‌آباد مربوط به دوره سلجوقیان است و در شهرستان زرقان، روستای فیض آباد واقع شده است.
* بند بهمن در نزدیکی شهرک «کوار» در جنوب شیراز

## سدسازی در ایران
ماجرای سدسازی در ایران از سال‌های پایانی دهه ۲۰ آغاز شد، اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ظرفیت‌های بسیاری برای توسعه سدسازی به وجود آمد تا جایی که اکنون بر اساس آمار کمیسیون بین‌المللی سدهای بزرگ (ICOLD)، ایران در منطقه، پس از ترکیه، رتبه دوم و در جهان، رتبه هفدهم را در حوزه سدسازی دارد.

قبل از انقلاب اسلامی در سطح کشور ۱۹ سد وجود داشت، در حال حاضر و بعد از انقلاب اسلامی، ۱۸۵ سد در کشور ساخته شده است و از این حیث ایران جزو پنج کشور برتر سدسازی است و در ۱۶ کشور دنیا فعالیت‌های سدسازی را انجام می‌دهد.

دولت دهم علمدار سدسازی در ایران به حساب می‌آید. از اول مهرماه سال ۱۳۸۴ تا پایان شهریورماه سال ۱۳۸۸، بالغ بر ۱۸ سد به‌بهره‌برداری رسید اما قله سدسازی در دولت دهم و با تعداد ۳۹ سد قرار داشت.

## فهرست سدهای ایران

## برترین سدهای ایران
سدهای زیر جزو ترین‌های سدسازی در ایران هستند:
* سد کارون۳ با ارتفاع ۲۳۰ متر از پی به عنوان بلندترین سد بتنی
* سد گتوند علیا با ارتفاع ۱۸۲ متر از پی بلندترین سد خاکی
* سد جگین با ارتفاع ۸۰ متر از پی و حجم مخزن ۳۰۰ میلیون مترمکعب در رقوم نرمال، بلندترین سد بتن غلطکی
* بلندترین طول تاج مربوط به سد چاه‌نیمه ۴ با طول تاج بیش از ۱۵ کیلومتر و حجم مخزن ۸۲۰ میلیون مترمکعب در رقوم نرمال در مرز بین ایران و افغانستان
* بیش‌ترین حجم مخزن نیز مربوط به سد کرخه با حجم مخزن ۵۳۴۷ میلیون مترمکعب در رقوم نرمال
* سد دوستی با ارتفاع ۷۹ متر از پی و حجم مخزن ۱۲۲۳ میلیون متر*مکعب* بین ایران و ترکمنستان
* سد خداآفرین با حجم مخزن ۱۶۱۲ میلیون مترمکعب در رقوم نرمال بین ایران و آذربایجان بیشترین حجم مخزن سد مرزی

## خودکفایی ایران در حوزه سدسازی
در سال‌های پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، صنعت سدسازی در ایران عمدتاً به دست شرکت‌های خارجی اداره می‌شد و کشورهای مختلف، نقش متولی و مشاور را در اجرای این پروژه‌های عظیم ایفا می‌کردند. در آن دوران، برخی از مهم‌ترین شرکت‌های بین‌المللی فعال در این حوزه شامل ایمپرجیلو (ایتالیا)، باستان-دایهو (ژاپن و ایران)، پور اتریش (اتریش)، تکنو پروم اکسپورت (شوروی سابق)، دبلیو. آ.آر. دی (آمریکا)، ساسر (فرانسه)، کوماگایی گومی (ژاپن)، لوزان-پور-لوزینگر (سوئیس) و موریسون نودسون (آمریکا) بودند. این شرکت‌ها، با همراهی تنها چهار شرکت ایرانی، اجرای پروژه‌های سدسازی را در نقاط مختلف کشور بر عهده داشتند.

در این دوره، فناوری، دانش فنی، طراحی و حتی بخش عمده‌ای از مدیریت پروژه‌ها، تحت سلطه و هدایت شرکت‌های خارجی بود و ایران وابستگی قابل توجهی به تخصص و تجهیزات وارداتی داشت. اما با گذشت زمان و به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی، سیاست‌ها به سمت خودکفایی، توسعه توانمندی‌های داخلی و انتقال فناوری حرکت کرد.

در نتیجه این سیاست‌ها و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و فنی دانشگاه‌های کشور، تلاش مستمر مهندسان ایرانی و همچنین تجربیات کسب‌شده در تعامل با شرکت‌های خارجی، امروز ایران به یکی از کشورهای توانمند در حوزه سدسازی در منطقه تبدیل شده است. اکنون ده‌ها شرکت مهندسی و پیمانکاری ایرانی با توان طراحی، اجرا و نظارت کامل، آماده ساخت انواع سدهای خاکی، بتنی و سنگ‌ریزه‌ای در داخل و حتی خارج از کشور هستند.

## منابع

رده:آب و فاضلاب در ایران
رده:سدهای ایران