محور آشوب

**محور آشوب** (به انگلیسی: ) اصطلاحی است که به همکاری روزافزون ضدغربی میان فدراسیون روسیه، جمهوری اسلامی ایران، جمهوری خلق چین و جمهوری دموکراتیک خلق کره (کره شمالی) از آغاز دهه ۲۰۲۰ میلادی اشاره دارد. این اصطلاح را در سال ۲۰۲۴ دو تحلیل‌گر سیاست خارجی آمریکایی به نام‌های ریچارد فونتین و آندریا کندال-تیلور در نشریه فارن افرز ابداع کردند و از آن پس تحلیل‌گران، مقامات نظامی و سازمان‌های بین‌المللی گوناگونی آن را به کار برده‌اند. این ائتلاف با نام‌های دیگری همچون «محور خودکامگی‌ها»، «چهارگانه مرگبار» و کرینک (CRINK) نیز شناخته می‌شود.

این ائتلاف انعطاف‌پذیر خود را در گفتارهای دیپلماتیک و بیانیه‌های عمومی به‌عنوان یک همپیمانی «ضدهژمونی» و «ضدامپریالیستی» معرفی کرده که هدفش به چالش کشیدن نظم جهانی تحت سلطه غرب و بازآرایی روابط بین‌الملل در قالب نظامی چندقطبی بر پایه منافع مشترک است. هرچند این کشورها یک بلوک رسمی تشکیل نداده‌اند، هماهنگی آن‌ها در زمینه‌های اقتصادی، نظامی و دیپلماتیک به‌شدت افزایش یافته‌است.

## خاستگاه اصطلاح

اصطلاح «محور آشوب» نخستین بار در جستار آوریل ۲۰۲۴ با عنوان  در نشریه فارین افرز به قلم ریچارد فونتین و آندریا کندال-تیلور منتشر شد. این دو تحلیل‌گر سیاست خارجی در چارچوب پژوهش‌های «مرکز امنیت جدید آمریکا» (به انگلیسی: )، یک اندیشکده امنیت ملی در ایالات متحده آمریکا، این مفهوم را پرورانده بودند. فونتین این عبارت را برگزید زیرا نفرت مشترک این گروه از کشورها و خواست آن‌ها برای ریشه‌کن کردن نفوذ و ارزش‌های غربی را بازتاب می‌داد، بدون آنکه از زبانی «بیش از حد اقتدارگرایانه» مانند «محور شرارت» یا «محور خودکامگی» بهره گیرد.

بندتا برتی، رئیس برنامه‌ریزی راهبردی سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، اعلام کرد که عبارت «همگرایی راهبردی» را به‌جای «محور» برای توصیف این ائتلاف ترجیح می‌دهد.

## پیشینه
### ریشه‌های جنگ سرد

ریشه‌های همکاری میان کشورهای محور به دهه‌ها پیش و آغاز جنگ سرد بازمی‌گردد که بر پایه شکاف میان جهان اول و جهان دوم شکل گرفت. اتحاد جماهیر شوروی به‌عنوان ابرقدرت پیشتاز جهان دوم، یاری‌رسانی می‌کرد و فلسفه‌های کمونیستی و ضدغربی را با جمهوری خلق چین و کره شمالی به اشتراک می‌گذاشت.

در سال ۲۰۲۱، کلیفورد می روسیه، چین و ایران را قدرت‌های نوامپریالیست خواند که «در پی بازسازی آنچه قلمروهای مشروع خود می‌دانند هستند و همگی ایالات متحده را بزرگ‌ترین مانع خود می‌بینند». اورلاندو فایجز، مورخ بریتانیایی، نیز در سال ۲۰۲۲ نوشت: «می‌توانیم شاهد ظهور گونه‌ای نوین از امپراتوری در اوراسیا باشیم که کشورهایی با شکایت‌های تاریخی از غرب را گرد هم آورد».

### تهاجم روسیه به اوکراین
هرچند این کشورها پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی عموماً روابط خنثی یا مثبتی داشتند، پیوندشان پس از تهاجم روسیه به اوکراین در ۲۰۲۲ به‌گونه‌ای چشمگیر تشدید شد. به گفته کندال-تیلور، ولادیمیر پوتین سطح هماهنگی «فوق‌العاده» غرب شامل ایالات متحده، اروپا و دیگر کشورهای همسو در زمینه تحریم‌های اقتصادی و کمک نظامی به اوکراین را نادرست ارزیابی کرده بود. با این حال، پاسخ سخت‌گیرانه و قاطع غرب ناخواسته به کاتالیزوری برای شتاب روسیه در گسترش پیوندهای اقتصادی و دیپلماتیک با کشورهای ناهمسو با غرب تبدیل شد، زیرا ظاهراً «نقطه بازگشت‌ناپذیری» را در روابط روسیه و غرب رقم زد.

## ویژگی‌ها
هرچند محور آشوب یک اتحادیه یا پیمان رسمی نیست، به‌طور کلی با مخالفت مشترک با آنچه هژمونی ایالات متحده و نظم جهانی به رهبری غرب می‌خوانند، پیوند یافته‌است. کشورهای عضو محور، همکاری اقتصادی و نظامی خود را به‌شکل چشمگیری افزایش داده و هم‌زمان کوشش‌های دیپلماتیک، اطلاعاتی و امنیتی خود را هماهنگ ساخته‌اند و به‌عنوان ائتلافی انعطاف‌پذیر از کشورهای هم‌اندیش در برابر فشارهای اقتصادی و ایدئولوژیک غربی عمل می‌کنند.

دیپلمات و مورخ آمریکایی فیلیپ زلیکو اظهار داشت که محور آشوب سومین بار در تاریخ معاصر است که ایالات متحده با «مجموعه‌ای هدفمند از رقبای نیرومند در دوره‌ای نظامی‌شده و پرشتاب، فروتر از جنگ تمام‌عیار» روبه‌رو شده‌است. نمونه‌های پیشین شامل نیروهای محور متشکل از ایتالیای فاشیست، آلمان نازی و امپراتوری ژاپن (۱۹۳۷–۱۹۴۱) و آغاز جنگ سرد در برابر اتحاد شوروی و چین (۱۹۴۸–۱۹۶۲) بود.

### ضدیت با غرب

از انگیزه‌های اصلی این ائتلاف غیررسمی، خواست دستیابی به نفوذ و کنترل بیشتر منطقه‌ای و دور کردن «امپریالیسم» قدرت‌های غربی است. اعضای محور ارزش‌های جهان‌شمولی را که غرب تعریف کرده رد می‌کنند و ترویج دموکراسی لیبرال را تلاشی برای تضعیف مشروعیت و دامن زدن به بی‌ثباتی داخلی‌شان می‌دانند. آن‌ها حضور ایالات متحده در مناطق نفوذشان را تهدیدی برای منافع و حاکمیتشان تلقی می‌کنند و مدعی‌اند باید حق داشته باشند دموکراسی را بر پایه نهادها و فرهنگ خودشان بنا کنند. این کشورها خود را ضدامپریالیست می‌خوانند و هدف مشترکشان ایجاد نظم جهانی چندقطبی است که سلطه جهانی ایالات متحده را کاهش دهد.

### خودکامگی و نوامپریالیسم
هر چهار کشور عضو محور به‌عنوان خودکامه یا اقتدارگرا توصیف شده‌اند و کارزارهای گسترده تبلیغات دولتی دارند. روسیه، چین و ایران همچنین نوامپریالیست یا توسعه‌طلب خوانده شده‌اند. دانشمند علوم سیاسی هال برندز یادآور شد که پیوند آن‌ها که از نفرت مشترکشان از «نظم موجود» سرچشمه گرفته، به بسیاری از «ویرانگرترین اتحادهای» تاریخ شباهت دارد که بر اساس توافق‌هایی خام برای متحد شدن در برابر یک نظم یا ائتلاف بزرگ‌تر و رقیب ساخته شده بودند.

## همکاری اقتصادی

پیوندهای اقتصادی میان اعضای محور از سال ۲۰۲۲ به‌شکل قابل‌توجهی استوارتر شده‌است. پس از امضای توافقنامه «مشارکت بدون محدودیت» میان شی جین‌پینگ و پوتین، چین به بزرگ‌ترین شریک بازرگانی روسیه تبدیل شد و حجم مبادلات دوجانبه میان دو کشور در بازه ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ به سطوح بی‌سابقه‌ای رسید. در سال ۲۰۲۳ حجم تجارت روسیه و چین از ۲۴۰ میلیارد دلار فراتر رفت و روسیه جای عربستان سعودی را به‌عنوان نخستین تأمین‌کننده نفت چین گرفت. چین با افزایش خرید نفت و گاز طبیعی یک «حلقه نجات» مهم برای اقتصاد روسیه در برابر تحریم‌های سنگین غربی فراهم آورد.

ایران و روسیه بر انجام مبادلات تجاری با ارزهای ملی خود توافق کردند و بدین ترتیب وابستگی به دلار آمریکا در تراکنش‌های بین‌المللی را کاهش دادند. برای ایران، صادرات از روسیه در بازه ژانویه تا اکتبر ۲۰۲۲ بیست‌وهفت درصد افزایش یافت.

بسیاری از این توافقنامه‌ها و شبکه‌های بازرگانی جایگزین ظاهراً به‌طور هدفمند برای دور زدن محدودیت‌های تجاری ایجاد شده‌اند. برای نمونه، در سال ۲۰۲۴ روسیه با نقض تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد، دارایی‌های کره شمالی به ارزش چندین میلیون دلار را آزاد کرد.

## همکاری نظامی

همکاری نظامی میان چهار کشور نیز شدت گرفته‌است. ایران هواپیماهای بدون سرنشین (پهپاد) به روسیه برای بهره‌گیری در اوکراین تحویل داده‌است. از آغاز تهاجم تا پایان آوریل ۲۰۲۴، روسیه نزدیک به ۳٬۷۰۰ پهپاد طراحی‌شده در ایران را به کار گرفت و قصد همکاری با ایران برای ساخت کارخانه پهپاد در خاک روسیه را نیز اعلام کرد. در مقابل، روسیه توانمندی‌های نوینی در زمینه پدافند هوایی، ابزارهای نظارتی، هواپیماهای نظامی و دانش جنگ سایبری در اختیار ایران گذاشته‌است. همچنین روسیه ارسال سلاح به ایران و گروه‌های وابسته به آن مانند حزب‌الله را به‌ویژه پس از آغاز درگیری اسرائیل و حزب‌الله در ۲۰۲۳ افزایش داده‌است.

هرچند چین از انتقال آشکار سلاح به روسیه پرهیز کرده، بیش از ۳۰۰ میلیون دلار کالای دومنظوره شامل ریزتراشه‌ها، تجهیزات اختلال‌گر، ابزارهای مخابراتی، قطعات هواپیما، حسگرها، رادارها و ماشین‌ابزار صادر کرده که هریک به پشتیبانی از تلاش جنگی روسیه و جلوگیری از کمبودهای ناشی از تحریم‌های غربی یاری رسانده‌است.

کره شمالی نیز در حدود ۲٫۵ میلیون گلوله مهمات و موشک بالستیک در اختیار روسیه نهاده‌است.

چهار کشور همچنین در انواع رزمایش‌های نظامی مشترک شرکت کرده‌اند، از جمله رزمایش‌های دریایی میان چین، ایران و روسیه در خلیج عمان در سه سال گذشته.

## همکاری دیپلماتیک

هماهنگی دیپلماتیک میان اعضای محور نیز به‌شکلی فزاینده آشکار شده و هر کشور از دیگری در مجامع بین‌المللی مانند سازمان ملل متحد حمایت می‌کند. روسیه و چین کوشیده‌اند مشروعیت ایران را با گنجاندن آن در سازمان‌هایی مانند بریکس و سازمان همکاری شانگهای افزایش دهند. پیام‌رسانی هماهنگ آن‌ها دربارهٔ مسائل جهانی در برابر تفسیرهای غربی و آمریکایی از رویدادهای بین‌المللی قرار می‌گیرد و «هدف مشترک واژگون ساختن اصول، قواعد و نهادهایی که نظام بین‌المللی کنونی را نگه می‌دارند» را دنبال می‌کند.

روسیه در مباحثات شورای امنیت سازمان ملل از حزب‌الله و دیگر گروه‌های وابسته به ایران دفاع کرده‌است. چین نیز آغاز جنگ را به مداخله ناتو در اوکراین نسبت داده‌است. هر سه کشور از رسانه‌های دولتی و رسانه‌های اجتماعی برای حمایت از حماس و متهم کردن اسرائیل و ایالات متحده به ریاکاری بهره برده‌اند.

## پیامدها

رشد شتابان محور آشوب کارآمدی تحریم‌های غربی و کنترل صادرات را تضعیف کرده، برتری‌های نظامی ایالات متحده را در مناطق کلیدی مانند خاورمیانه فرسوده ساخته و چالش‌های روزافزونی پیش روی هنجارها و نهادهای بین‌المللی نهاده‌است.

کندال-تیلور بر آن است که نفوذ فزاینده محور، «نظام بین‌المللی» کنونی را به‌سوی دگرگونی به ساختاری با دو نظم سازمان‌یافته‌تر با ارزش‌ها و منافع منطقه‌ای متضاد سوق می‌دهد—دگرگونی‌ای که به باور او بی‌ثباتی جهانی بیشتر و درگیری‌ها را در پی خواهد داشت. وی به نمونه‌هایی از تنش فزاینده جهانی اشاره کرد: تهاجم دوباره آذربایجان و بازگرداندن قره‌باغ کوهستانی، تهدیدهای ونزوئلا علیه گویان، افزایش تنش میان کوزوو و صربستان و موج کودتاها در کشورهای آفریقایی مانند نیجر و بورکینافاسو. او همچنین هشدار داد که تهاجم فرصت‌طلبانه—مانند حمله روسیه به اروپا هنگامی که ایالات متحده درگیر جنگ با چین باشد—می‌تواند عامل آتی درگیری‌های جهانی باشد.

## تنش‌ها و نقدها
با وجود همکاری روزافزون، بی‌اعتمادی‌های تاریخی ناشی از رویدادهای پیشین همچنان وجود دارد. از جمله می‌توان به تهاجم اتحاد شوروی به ایران در ۱۹۴۱، نگرانی چین از تهاجم‌جویی نظامی کره شمالی و اختلاف مرزی میان روسیه و چین که در سال ۲۰۰۴ پایان یافت اشاره کرد. منافع متعارض کنونی میان این کشورها شامل رقابت روسیه و چین بر سر کنترل آسیای مرکزی و رقابت ایران و روسیه بر سر بازارهای نفت آسیایی است. افزون بر این، محور ظاهراً چشم‌انداز مثبت و منسجمی برای نظم جهانی نوین ندارد و اعضایش در درجات گوناگون به اقتصاد غرب وابسته‌اند که مخالفت مستقیم با اخطارهای صادرشده را دشوارتر می‌سازد.

## جستارهای وابسته
* کرینک
* جنگ سرد نوین
* غرب‌ستیزی
* نظم نوین جهانی
* بریکس

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* جستار اصلی «The Axis of Upheaval» در فارن افرز
* محور آشوب: همگرایی روسیه، چین، ایران و کره شمالی — مرکز بین‌المللی دفاع و امنیت

رده:روابط بین‌الملل
رده:ژئوپلیتیک
رده:ضدیت با غرب
رده:روسیه
رده:چین
رده:ایران
رده:کره شمالی