اسلام و سلامت روان

علیرغم تاریخچه غنی پیشرفت‌های سلامت روانی در جهان اسلام، به ویژه در دوران طلایی اسلام آن از قرن هشتم تا سیزدهم، کمبود استفاده از خدمات سلامت روان در بین مسلمانان، به ویژه در غرب، وجود دارد. به عنوان سریع‌ترین دین در حال رشد در ایالات متحده، و گروه اقلیتی با بالاترین احتمال مواجهه با توهین روانی-اجتماعی، محققان، مراقبت‌های سلامت روان فاقد صلاحیت فرهنگی را به عنوان یکی از موانع اصلی جلوگیری از درخواست یا ادامه مراقبت توسط مسلمانان شناسایی کرده‌اند. پزشکان، محققان و سایر مدافعان سلامت روان مسلمان در حال انجام کارهایی هستند تا از یک مجموعه قوی، مذهبی و تاریخی از علوم سلامت اسلامی و تکنیک‌های پزشکی و روان‌درمانی معاصر برای ایجاد یک مدل یکپارچه مناسب برای مسلمانان امروزی استفاده کنند.

## تاریخچه
مجموعه ادبیات کلاسیک اسلامی در مورد روان‌شناسی دین و سلامت روان را می‌توان به سه دسته مجزا طبقه‌بندی کرد:

بزرگ‌ترین و نیرومندترین منبع در این زمینه، ادبیات و آموزه‌های تصوف است که فیلسوف برجستهٔ اسلامی، امام غزالی نیز در آن جایگاهی مهم دارد. در این دیدگاه، «سلامت روان» به سلامت روح، قلب معنوی یا همان هستهٔ وجودی انسان مربوط می‌شود. از آن‌جا که همهٔ اعمال در نهایت از قلب معنوی سرچشمه می‌گیرند، سلامت آن برای تندرستی بدن و به‌کارگیری توانایی‌های انسان، از جمله قوای ذهنی یا عقل (‘عقل)، اهمیت بنیادی دارد. شیوه‌های مرتبط با حفظ سلامت روح شامل مواردی چون: نماز (صلاة)، تلاوت قرآن (رقیه)، یاد خدا (ذکر)، صدقه (صدقه)، گفت‌وگوهای معنوی، رژیم غذایی درست، محاسبهٔ نفس و پرورش بینش (مراقبه) و موارد دیگر است.

دومین دستهٔ منابع مربوط به پیشرفت‌های پزشکی و علوم سلامت در دوران رنسانس اسلامی (از قرن ۸ تا ۱۳ میلادی) است. پزشکان و درمانگران مسلمان بر پایهٔ نظام مزاج یونانیان کار کرده و آن را بسط و توسعه دادند. آثار ابوزید بلخی، جغرافی‌دان و پزشک ایرانی در قرن نهم میلادی، در همین حوزه جای می‌گیرد.

شاخه‌ای از فلسفهٔ اسلامی که به اخلاق و خودمدیریتی مربوط می‌شود، آخرین دسته را تشکیل می‌دهد. این حوزه شامل روش‌های عملی برای تغییر رفتار فرد و نیز پردازش عقلانی جهت دگرگون ساختن برداشت‌های ذهنی انسان از خویشتن است.

کسی که به تکامل این رویکرد چندلایه کمک کرد، ابوبکر محمد بن زکریا رازی، فیلسوف و پزشک قرن نهم میلادی بود. برجسته‌ترین اثر او، *[[الحاوی|الحاوی فی الطب]]*، این باور رایج در جهان اسلام و اروپا را که اختلال روانی صرفاً ناشی از تسخیر روح است، رد کرد. او در عوض، چارچوب علوم بهداشتی حرفه خود را به کار گرفت و از سیستم مزاجی که معمولاً توسط پزشکان در آن زمان استفاده می‌شد، استفاده کرد و به ویژه بر اختلالات در مزاج سودازدگی به عنوان عاملی مؤثر در بیماری روانی تأکید کرد. او همچنین با اصل تقسیم ذهن و بدن که توسط فیلسوفان یونانی، سقراط و ارسطو، پشتیبانی می‌شد، مخالفت کرد و در عوض خاطرنشان کرد که حالات شناختی فرد بر سلامت بدن تأثیر می‌گذارد و برعکس. رازی به ویژه ارتباط این ارتباط را در موارد مالیخولیا بررسی کرد. رازی با الگوبرداری از یک رویکرد روان‌درمانی مشابه درمان شناختی رفتاری، این فرضیه را مطرح کرد که «صحبت کردن با بیماران و مقابله با تفکر نادرست» می‌تواند بدون دارو به اندازه کافی درمان باشد. رازی همچنین سیستمی برای طبقه‌بندی علائم و معیارهای تشخیصی مربوط به وسواس، توهم، فوبیا و موارد دیگر ایجاد کرد. پس از انتصاب به عنوان سرپرست بیمارستانی در جایی که اکنون ایران است، او مرکزی برای بیماران روانی ایجاد کرد و مراقبت‌های روان‌پزشکی را با یک «برنامه مراقبت‌های پس از درمان» برجسته ارائه داد که به بیماران از نظر اقتصادی و اجتماعی کمک می‌کرد.

## سنت‌های صوفیانه
برداشت‌های اسلامی از بدن انسان برگرفته از نظام اخلاطی یونانی است که بر چهار خلط خون، صفرا، سودا و بلغم و عدم تعادل میان آن‌ها استوار بود. کارکرد دارو در این نظام، بازگرداندن تعادل میان این اخلاط تلقی می‌شد. خود این اخلاط نیز با کیفیت‌هایی همچون سردی، گرمی، خشکی و تری مرتبط بودند که به عناصر هوا، آتش، آب و خاک پیوند داشتند. به‌طور کلی، داروها بیشتر از گیاهان به دست می‌آمدند، اما می‌توانستند منشأ حیوانی یا معدنی نیز داشته باشند. افزون بر این، روزه و نماز نیز به‌عنوان شیوه‌هایی برای پالایش بدن تجویز می‌شدند.

طب اسلامی ترجیح می‌دهد بین بیماری‌های روانی و جسمی تمایزی قائل نشود، زیرا انسان را به عنوان یک کل می‌بیند. هم روح و هم بدن باید در هماهنگی باشند تا سلامت هر دو ارتقا یابد. با این حال، برای بررسی عملی بیماری، دسته‌بندی بین بیماری‌های قلب (مرکز روح) و بیماری‌های بدن انجام می‌شود.

بیماری‌های قلب (معنوی) به دو دسته تقسیم می‌شوند: بیماری شک و تردید و بیماری شهوت و وسوسه. عبدالله بن مبارک نقل می‌کند:

«عمل نادرست همچون زهری برای قلب است. اگر آن را کاملاً نابود نکند، بی‌شک آن را تضعیف می‌سازد؛ و هنگامی که نیروی قلب ضعیف شود، توان مقاومت در برابر بیماری‌ها را نخواهد داشت. من دیدم که گناهان چگونه به قلب‌ها مرگ می‌بخشند. خو گرفتن به آن‌ها جز خواری نیست. ترک گناه، زندگی برای قلب‌هاست. و مخالفت با نفس، بهترین راه توست.» او ادامه می‌دهد:

«شهوت بزرگ‌ترین بیماری‌های قلب است و مقابله با آن قوی‌ترین درمان‌هاست. نفس در حالت اولیه‌اش، نادان و گناهکار آفریده شده… و می‌پندارد که درمانش در پیروی از خواسته‌ها و شهوات اوست؛ حال آن‌که در همین‌جا نابودی و هلاکت او نهفته است… بیماری را همچون درمان می‌پندارد و بر آن تکیه می‌کند، در حالی که درمان را بیماری می‌پندارد و از آن می‌گریزد. همین ترجیح بیماری و دوری از درمان، انواعی از بیماری‌ها و آفات را پدیدمی‌آورد که پزشکان را درمانده می‌سازد، و در چنین حالتی درمان ممکن نیست.»

## دیدگاه علوم بهداشت اسلامی
بیماری‌های بدن نیز به دو دسته تقسیم می‌شوند: بیماری‌هایی که با استفاده از «اضداد» برای بازگرداندن تعادل مناسب اصلاح می‌شوند (برای مثال، استفاده از داروهایی با ویژگی‌های «سردی» اگر گرما باعث بیماری شده باشد)؛ دسته دوم شامل اصلاح از طریق تفکر و تأمل است. بیماری‌های بدنی می‌توانند نتیجه عدم تعادلی باشند که در آن علت مادی دیگر وجود ندارد و همچنین عدم تعادلی که در آن علت مادی هنوز مؤثر است. درمان مورد دوم شامل از بین بردن علت مادی است. بیماری‌های اندام‌های خاص و همچنین کل بدن می‌توانند رخ دهند.

درمان اساسی بیماری‌های جسمی از نظر تنت شامل حفظ سلامتی، محافظت در برابر آسیب و دفع مواد مضر است. به‌طور کلی، ده مورد وجود دارد که عدم تعادل یا مهار آنها می‌تواند باعث بیماری شود: خون، منی، ادرار، مدفوع، باد، استفراغ، عطسه، خواب، گرسنگی، تشنگی. به‌طور کلی، روزه گرفتن و پرهیز از خوردن و آشامیدن برای حفظ سلامت بدن تجویز می‌شود. سلامت قلب با ترک اعمال نادرست یا گناهان حاصل می‌شود.

## مسیرهای فعلی
تلاشی در جریان است تا میزان مشارکت و بهره‌گیری مسلمانان از خدمات سلامت روان با استفاده از تحقیق تجربی سازگار با فرهنگ و دین افزایش یابد. رویکردی چندلایه که مدل‌های تاریخی اسلامی را با تکنیک‌های پزشکی و روان‌درمانی معاصر ادغام می‌کند، در حال پیشرفت و گسترش است.

«آزمایشگاه سلامت روان مسلمانان» در دانشگاه استنفورد، به سرپرستی دکتر رانیا عوّاد، آغاز به پر کردن این خلأ در کیفیت و دسترسی به خدمات درمانی کرده است. پژوهش‌های اخیر همچنین به‌طور ویژه بر مدیریت اندوه و افسردگی بر پایهٔ تعالیم اسلامی متمرکز شده‌اند و روش‌های جالبی را برای مقابله با این مشکلات ناتوان‌کنندهٔ روانی بررسی کرده‌اند.

## منابع

رده:اسلام و علم
رده:دین و سلامت روان