بیت جرجا

**بیت جرجا** () روستایی عرب‌نشین فلسطینی بود که در ۱۵٫۵ کیلومتری شمال شرق غزه قرار داشت. این روستا در سال ۱۹۳۱ دارای ۱۱۵ خانه بود و در جریان عملیات یوآو در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل به تصرف نیروهای اسرائیلی درآمد. بیت جرجا در نوامبر ۱۹۴۸ خالی از سکنه یافت شد و پس از اشغال به‌طور کامل ویران گردید و تنها یک آرامگاه از آن بر جای ماند.

نام روستا به معنای «خانه شاهراه» است. جغرافی‌دان عرب یاقوت حموی در دهه ۱۲۲۰ میلادی از این روستا با نام «جرجا» یاد کرده و آن را زادگاه ابوالفضل جرجاوی، از مراجع برجسته حدیث در فلسطین، دانسته‌است. روستا دربرگیرنده محوطه باستان‌شناسی خربت عموده بود که کاوش‌های سال ۲۰۰۵ در آن سکه‌ها و قطعات سفالین دوره بیزانسی و آغاز دوره اسلامی را آشکار ساخت.

## پیشینه

بیت جرجا دربرگیرنده محوطه باستان‌شناسی **خربت عموده** () بود. کاوش‌های سال ۲۰۰۵ در این محوطه سکه‌ها و قطعات سفالین متعلق به دوره بیزانسی و آغاز دوره اسلامی را به دست داد.

خربت عموده در دوران جنگ‌های صلیبی با نام «آمود» (Amouhde) شناخته می‌شد و قطعات سفالین، آب‌انبارها و یک حوض نیز در آنجا یافت شده‌اند.

جغرافی‌دان عرب یاقوت حموی در دهه ۱۲۲۰ میلادی روستا را «جرجا» نامید و آن را زادگاه ابوالفضل جرجاوی معرفی کرد که در آن زمان مرجع اصلی حدیث در فلسطین به‌شمار می‌رفت.

## دوره عثمانی
در سال ۱۵۱۷ میلادی بیت جرجا همراه با سراسر سرزمین فلسطین به امپراتوری عثمانی ملحق شد. در سال ۱۵۹۶ نام روستا در دفترهای مالیاتی عثمانی (با نام «بیت هرجا» یا فرجا) در ناحیه غزه از توابع سنجق غزه ثبت شد. جمعیت آن ۷۱ خانوار و ۱۴ مرد مجرد و در مجموع نزدیک به ۴۶۸ نفر و همگی مسلمان بودند. ساکنان نرخ ثابت مالیاتی ۳۳٫۳ درصد بر محصولاتی چون گندم، جو و درختان میوه و نیز بر بزها و کندوهای عسل می‌پرداختند که مجموع آن ۱۸٬۵۰۰ آقچه بود. تمام درآمد به وقف اختصاص داشت.

در سده هفدهم میلادی و سده هجدهم میلادی منطقه بیت جرجا فرایند چشمگیری از کاهش جمعیت را تجربه کرد که ناشی از فشار کوچ‌نشینان بر جوامع محلی بود. ساکنان روستاهای متروک به‌آبادی‌های باقی‌مانده نقل مکان کردند، اما زمین‌ها همچنان از سوی روستاهای همسایه کشت می‌شد. روستا ویران شده بود؛ لوحه‌ای مرمرین بر سر در حیاط مسجد روستا نشان می‌داد که عبدالله پاشای عکا از طریق نماینده‌اش محمد شاهین روستا را در سال ۱۸۲۵–۱۸۲۶ بازسازی کرده‌است.

در سال ۱۸۳۸ بیت جرجا به‌عنوان روستایی مسلمان‌نشین در ناحیه غزه شناسایی شد.

در مه ۱۸۶۳ ویکتور گِرَن از روستا دیدن کرد و جمعیت آن را ۳۷۰ نفر یافت. او به وجود ولی (زیارتگاه) با ستون‌های گرانیتی باستانی اشاره کرد. آلبرت زوتسین بر پایه فهرست رسمی روستاهای عثمانی در حدود ۱۸۷۰ جمعیت بیت جرجا را ۱۰۶ نفر (فقط مردان) با ۳۴ خانه گزارش کرد. مارتین هارتمان نیز شمار خانه‌ها را ۳۲ ذکر کرده‌است.

در سال ۱۸۸۳ گزارش بررسی فلسطین غربی که از سوی صندوق اکتشاف فلسطین تهیه شده بود بیت جرجا را روستایی کوچک با باغ‌ها توصیف کرد که آب آن از آب‌انبارها و آبگیری تأمین می‌شد.

## دوره قیمومت بریتانیا
بر پایه سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که مقام‌های قیمومت بریتانیا بر فلسطین انجام دادند، بیت جرجا ۳۹۷ نفر جمعیت داشت و همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین این رقم به ۶۱۹ نفر افزایش یافت که همچنان همگی مسلمان بودند و در ۱۱۵ خانه زندگی می‌کردند.

ساکنان زیارتگاهی در لبه شرقی روستا و مشرف بر وادی‌العبد نگهداری می‌کردند که بنا به باور آنان آرامگاه «نبی جرجا» بود. در سال ۱۹۳۲ مدرسه‌ای ابتدایی در مرکز روستا بنیان گذاشته شد که در اواسط دهه ۱۹۴۰ شصت‌وهفت دانش‌آموز داشت. مرکز روستا چند مغازه کوچک نیز داشت و چندین چاه به ژرفای ۳۰ تا ۸۰ متر آب آشامیدنی و آبیاری را تأمین می‌کرد.

بر پایه آمار روستایی سال ۱۹۴۵ جمعیت بیت جرجا ۹۴۰ مسلمان بود و مساحت زمین‌های آن ۸٬۰۱۵ دونوم بود. از این میان ۴۳۴ دونوم به مرکبات و موز، ۶۱۸ دونوم به درختکاری و زمین آبی، ۶٬۹۱۱ دونوم به غلات اختصاص داشت و ۲۵ دونوم بافت مسکونی بود.

## جنگ ۱۹۴۸
روستا احتمالاً در اوایل نوامبر ۱۹۴۸ همراه با مجدل همسایه در آخرین مرحله عملیات یوآو تصرف شد. ساکنان گریختند یا اخراج شدند و روستا ویران گردید.

به گزارش مورخ فلسطینی ولید خالدی از وضعیت روستا در سال ۱۹۹۲:

## جستارهای وابسته
* هبه ابو ندا
* روستاهای فلسطینی خالی‌شده در اسرائیل

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* بیت جرجا در وبگاه Palestine Remembered
* بیت جرجا در وبگاه ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:روستاهای عربی خالی از سکنه پیش از جنگ ۱۹۴۸ عرب‌ها و اسرائیل