صرفند العمار

**صرفند العمار** () روستایی عرب فلسطینی بود که در دشت ساحلی سرزمین فلسطین در نزدیک به ۵ کیلومتری شمال غربی رمله قرار داشت. این روستا در سال ۱۹۴۵ جمعیتی برابر با ۱٬۹۵۰ نفر و مساحتی برابر با ۱۳٬۲۶۷ دونوم داشت. صرفند العمار همچنین با نام **صرفند الکبری** (صرفند بزرگ) نیز شناخته می‌شد تا از روستای خواهر مجاورش صرفند الصغری (صرفند کوچک) متمایز باشد.

در دسامبر ۱۹۱۸ مردان بزرگسال روستا در جریان کشتار سرفند به دست سربازان نیوزیلندی کشته شدند. روستا سپس در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل به‌طور کامل تخلیه شد. امروزه این منطقه بخشی از پایگاه نظامی تسریفین در اسرائیل است.

## ریشه‌شناسی نام
**صرفند** یا **سرفند** برگردان عربی نام مکانی فنیقی *Ṣrpt است. واژهٔ «العمار» به معنای «آباد، مسکون» است.

## پیشینه
### دوران عثمانی
در سال ۱۵۹۶ میلادی صرفند الکبری زیر نظر ناحیهٔ رمله و بخشی از لوای غزه در دفترهای مالیاتی امپراتوری عثمانی بود. جمعیت آن ۴۸ خانوار و ۱۷ مرد مجرد و در مجموع نزدیک به ۳۵۸ نفر بود که همگی مسلمان بودند. آنان مالیاتی ثابت به میزان ۲۵ درصد بر فراورده‌های کشاورزی شامل گندم، جو، کنجد، میوه، باغ‌ها، کندوی زنبور عسل و بز می‌پرداختند که در مجموع ۱۴٬۰۰۰ آقچه بود. تمامی درآمد به وقف اختصاص داشت.

سیاح صوفی مصری مصطفی الدمیاطی اللقیمی (درگذشتهٔ ۱۷۶۴) از بازدید خود از زیارتگاه لقمان (لوقا) در صرفند گزارش داده‌است. این روستا به صورت روستایی بی‌نام در نقشهٔ پیر ژاکوتن که در سال ۱۷۹۹ تهیه شد نمایش داده شده‌است.

در سال ۱۸۳۸ ادوارد رابینسون گزارش داد که دو روستا با نام صرفند در این منطقه وجود دارد که یکی مسکون و دیگری ویرانه بوده‌است؛ بنابراین احتمال دارد که صرفند الکبری با نام «صرفند العمار» از ریشهٔ عربی «عَمَرَ» به معنای «آباد کردن، سکونت دادن» نیز شناخته شده باشد.

در سال ۱۸۶۳ ویکتور گِرَن در اینجا سنگ‌های تراشیده‌ای متعلق به ساختمان‌های قدیمی و دو سیسترن به‌ظاهر باستانی یافت. او گمان می‌کرد که این مکان احتمالاً همان شهر باستانی ساریفایا است که به عنوان مقرّ یک اسقف شناخته شده و یکی از اسقف‌هایش در شورای اورشلیم سال ۶۳۶ میلادی شرکت کرده بود.

فهرست روستاهای عثمانی مربوط به حدود سال ۱۸۷۰ تعداد ۶۰ خانه و جمعیت ۲۰۵ نفر (تنها مردان) را برای صرفند العمار ثبت کرده‌است.

در سال ۱۸۸۲ گزارش «بررسی فلسطین غربی» از سوی صندوق اکتشاف فلسطین صرفند العمار را روستایی ساخته‌شده از آجر خشتی توصیف کرد که روی زمین مرتفع قرار داشت و تعدادی درخت زیتون پراکنده در اطرافش دیده می‌شد.

### دوران قیمومت بریتانیا
در دسامبر ۱۹۱۸ پس از پایان جنگ جهانی اول اما پیش از آغاز رسمی قیمومت بریتانیا بر فلسطین، سربازان نیوزیلندی از تیپ سواره‌نظام نیوزیلند که در نزدیکی روستا اردو زده بودند، ساکنان آن را به انتقام کشته شدن یک سرباز نیوزیلندی قتل‌عام کردند. گمان می‌رود بین ۴۰ تا ۱۳۷ نفر در این کشتار جان باختند و بسیاری از خانه‌های روستا به آتش کشیده شد.

در دورهٔ قیمومت بریتانیا (۱۹۲۰–۱۹۴۸)، نیروی زمینی بریتانیا بزرگ‌ترین پایگاه نظامی خود در خاورمیانه را در نزدیکی صرفند العمار برپا کرد و روستا را به‌طور چشمگیری توسعه داد. ارتش بریتانیا همچنین با شرکت برق فلسطین برای برق‌رسانی سیمی قرارداد بست؛ تأسیسات نظامی از سال ۱۹۲۵ با خط فشار قوی برق‌دار شدند اما خود روستا بدون برق باقی ماند. بریتانیایی‌ها همچنین زندانی به نام صرفند برای فعالان ملی‌گرایی فلسطینی در مجاورت پایگاه ساختند.

در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت صرفند العمار ۸۶۲ نفر بود؛ ۸۶۱ مسلمان و ۱ یهودی. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین این رقم به ۱٬۱۸۳ نفر (۱۹ مسیحی و ۱٬۱۶۴ مسلمان) در ۲۶۵ خانه رسید. در این دوره صرفند العمار به شکل مستطیل طرح‌ریزی شده بود و خانه‌هایش از خشت ساخته شده بودند.

صرفند العمار زیارتگاه مشهور لقمان حکیم (لوقای حکیم) را در خود جای داده بود. در روستا دو دبستان یکی برای پسران و دیگری برای دختران وجود داشت. دبستان پسرانه در سال ۱۹۲۱ بنیاد نهاده شد و در سال تحصیلی ۱۹۴۶–۱۹۴۷ با ۲۹۲ دانش‌آموز به دبستان کامل تبدیل شد. دبستان دخترانه در سال ۱۹۴۷ تأسیس شد و ۵۰ دانش‌آموز داشت. در مجاورت آن یتیم‌خانهٔ الرجاء («امید») برای فرزندان فلسطینیانی که در جریان شورش عربی ۱۹۳۶–۱۹۳۹ کشته شده بودند برپا شده بود. افزون بر این صرفند یک بیمارستان عمومی و یک ایستگاه کشاورزی داشت.

بر پایهٔ آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت روستا از ۱٬۹۱۰ مسلمان و ۴۰ مسیحی تشکیل می‌شد. کشاورزی کارکرد اقتصادی اصلی بود و مرکبات مهم‌ترین محصول به‌شمار می‌آمد. در سال‌های ۱۹۴۴–۱۹۴۵ در مجموع ۳٬۰۵۹ دونوم به مرکبات و موز، ۴٬۰۱۲ دونوم به غلات، ۱٬۶۵۵ دونوم به باغ‌های آبی اختصاص داشت و ۳۶ دونوم به عنوان منطقهٔ ساخته‌شدهٔ شهری طبقه‌بندی شده بود. باغ‌ها از چاه‌های آرتزین آبیاری می‌شدند و بقیهٔ محصولات دیم بودند. آب آشامیدنی نیز از چاه‌های آرتزین تأمین می‌شد.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدها

در صبح ۲ ژانویهٔ ۱۹۴۸ کارگران عرب در اردوگاه نظامی بریتانیا در صرفند العمار دوازده بار انفجاری زمان‌دار کشف کردند که قرار بود در هنگام ظهر یعنی زمان صف کشیدن کارگران برای دریافت دستمزد منفجر شوند. روزنامهٔ فلسطینی «فلسطین» اشاره کرد که هیچ‌یک از کارگران یهودی اردوگاه آن روز سر کار نیامده بودند و این امر نشان می‌داد که گروه‌های صهیونیست آنان را از حمله آگاه کرده بودند.

در ۱۵ آوریل ۱۹۴۸ گروهی از مهندسان رزمی هاگانا به روستا حمله بردند. بر پایهٔ گزارش نیویورک تایمز مهاجمان «به عمق سرزمین عرب‌ها» نفوذ کرده و ساختمانی سه‌طبقه را ویران کردند. مقامات بریتانیایی اعلام کردند ۱۶ نفر کشته و ۱۲ نفر زخمی شدند. هاگانا مدعی شد که آن ساختمان مقرّ ارتش جهاد مقدس به فرماندهی حسن سلامه فرمانده شبه‌نظامی ناحیهٔ یافا بوده و ۳۹ نفر در حمله کشته شده‌اند.

هنگامی که ارتش بریتانیا در اواسط ماه مه فلسطین را تخلیه کرد، در ۱۴ مه به نیروهای عرب اجازه داد پایگاه نظامی را تحویل بگیرند. بر پایهٔ گزارش هاگانا یک یگان عرب «کوچک و نیمه‌منظم» در آنجا مستقر شد اما با دو حملهٔ طولانی از جنوب شرق و شمال عقب رانده شد؛ آرایش دفاعی یگان عرب تنها برای حملهٔ احتمالی از سوی شهر یهودی‌نشین ریشون لتسیون در غرب آماده شده بود. صرفند العمار به احتمال زیاد در ۱۹ تا ۲۰ مه ۱۹۴۸ توسط گردان دوم تیپ ۸۴ گیواتی در جریان عملیات بَرَق تصرف شد. ساکنان روستا احتمالاً در همان زمان گریختند یا اخراج شدند.

اسرائیل در سال ۱۹۴۹ پایگاه نظامی تسریفین متعلق به نیروهای دفاعی اسرائیل را بر ویرانه‌های صرفند العمار و پایگاه نظامی بریتانیا بنا نهاد و شهرک نیر تسوی در سال ۱۹۵۴ بر زمین‌های روستا ساخته شد. به گفتهٔ مورخ فلسطینی ولید خالدی «این مکان که احتمالاً بزرگ‌ترین اردوگاه نظامی اسرائیل و همچنین یک پایگاه هوایی را در خود جای داده به‌عنوان پایگاه نظامی تعیین شده‌است. بیش از شش خانه باقی نمانده و بیشتر آنها متروک‌اند، هرچند یکی دو خانه در تصرف اسرائیلی‌ها است. مدرسه نیز متروک است…»

### یافته‌های باستان‌شناختی
بر پایهٔ چندین کاوش باستان‌شناختی که در طول سال‌ها در محل روستا انجام شد، بقایایی کشف شده که نشان می‌دهد نخستین سکونت در اینجا به دورهٔ بیزانسی متأخر (اواخر سدهٔ ششم و آغاز سدهٔ هفتم میلادی) بازمی‌گردد. از آن زمان پیوستگی سکونتی نزدیک به ۱٬۵۰۰ ساله برقرار بوده و ۱۱ لایهٔ باستان‌شناختی از دورهٔ بیزانسی متأخر تا دوران مدرن شناسایی شده‌است. از دورهٔ بیزانسی چندین بنای مسکونی و یک بنای عمومی که به عنوان کلیسا به کار می‌رفت کشف شده‌است. در دورهٔ اموی (آغاز سدهٔ هشتم) یک بنای عمومی بزرگ ساخته شد و در دورهٔ عباسی روستا گسترش یافت و به عنوان پشتوانهٔ کشاورزی شهر رمله که پایتخت استان شده بود عمل می‌کرد.

## جستارهای وابسته
* جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل
* قیمومت بریتانیا بر فلسطین

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* صرفند العمار در Palestine Remembered
* صرفند العمار در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده