معماری بنگلادش

[بندانگشتی|[مسجد شصت گنبد که به سبک تغلق‌شاهیان بنا شده، در میراث جهانی باگهرهات قرار دارد]]
**معماری بنگلادش** با معماری منطقه بنگال و معماری هندی گسترده‌تر در هم تنیده است. معماری بنگلادش تاریخی طولانی دارد و ریشه در فرهنگ، مذهب و تاریخ بنگلادش دوانده است. این معماری طی قرن‌ها تکامل یافته و تأثیراتی را از جوامع اجتماعی، مذهبی و خارجی جذب کرده است. معماری بنگلادش تأثیر قابل توجهی بر سبک زندگی، سنت و زندگی فرهنگی مردم بنگلادش دارد. بنگلادش دارای آثار معماری و بناهای تاریخی بسیاری است که قدمت آن‌ها به هزاران سال پیش بازمی‌گردد.

## معماری بودایی پالا
بندانگشتی|سازه‌ها در مجموعه سوماپورا ماهاویهارا
امپراتوری پالا یک امپراتوری هندی اولیه از دودمان بودایی بنگالی بود که از قرن هشتم تا دوازدهم میلادی بر بنگال (که شامل بنگلادش امروزی می‌شد) حکومت می‌کرد. پالاها شکل متمایزی از معماری و هنر بنگالی را ایجاد کردند که به «مکتب هنر مجسمه‌سازی پالا» معروف است. زیارتگاه مرکزی ویهارای پاهارپور شکل تکامل‌یافتهٔ یک زیارتگاه بودایی صلیبی‌شکل و از نوع شیکارا-شیرشا-بهادرا (Śikhara-śirsha-bhadra) بود. سازه‌های عظیم ویکراماشیلا ویهارا، اودانتپوری ویهارا و جاگادال ویهارا شاهکارهای پالاها بودند. این سازه‌های غول‌پیکر توسط نیروهای بختیار خلجی بدنام ویران شدند. نیایشگاه بودایی سمپور، که توسط دهرماپالا در پاهارپورِ بنگلادش ساخته شده، بزرگ‌ترین ویهارای بودایی در شبه‌قاره هند است و به عنوان «لذتی برای چشمان جهانیان» توصیف شده است. یونسکو آن را در سال ۱۹۸۵ به عنوان یک میراث جهانی ثبت کرد. سبک معماری پالا در سراسر جنوب شرقی آسیا، چین، ژاپن و تبت دنبال شد. بنگال به درستی نام «بانوی شرق» را به دست آورد. دکتر استلا کرمریش می‌گوید: «هنر بیهار و بنگال تأثیری ماندگار بر هنر نپال، برمه، سری‌لانکا و جاوه گذاشت.» دیمان و ویتپالا دو مجسمه‌ساز مشهور دوره پالا بودند. دربارهٔ سوماپورا ماهاویهارا، آقای جی.سی. فرنچ با اندوه می‌گوید: «برای تحقیق دربارهٔ اهرام مصر ما هر سال میلیون‌ها دلار هزینه می‌کنیم. اما اگر تنها یک درصد از آن پول را صرف کاوش سوماپورا ماهاویهارا می‌کردیم، چه کسی می‌داند چه کشفیات خارق‌العاده‌ای ممکن بود انجام شود».

## معماری هندو-اسلامی

سلطنت بنگال دوره‌ای از حکومت نواب‌های مسلمان با اصالت آسیای مرکزی بود که از سال ۱۳۴۲ تا ۱۵۷۶ مستقل از امپراتوری گورکانی حکومت می‌کردند. بیشتر معماری اسلامی این دوره در منطقه تاریخی گاور، که امروزه شامل استان راج‌شاهی و ناحیه مالدا در بنگال غربی است، یافت می‌شود. معماری این دوره به دلیل توسعه یک سبک محلی منحصر به فرد که تحت تأثیر سنت‌های معماری بنگالی بود، شناخته می‌شود. سونارگاون نیز پیش از ورود گورکانیان، پایتخت سلطنت (پایتخت کنفدراسیون بارو-بهویان) بود و داکا در محدوده دولای‌خال، پایگاه تجاری آن‌ها محسوب می‌شد. معماری شاهی بنگاله در سازه‌هایی مانند مسجد شصت گنبد، مسجد سونا (مسجد طلایی) و مسجد کوسومبا نمود پیدا کرده است.

### معماری گورکانی

در سال ۱۵۷۶، بخش بزرگی از بنگال تحت کنترل امپراتوری گورکانی درآمد. در آن زمان، داکا به عنوان یک پایگاه نظامی گورکانی ظهور کرد. توسعه شهرک‌ها و مسکن منجر به رشد قابل توجه جمعیت شد، زیرا این شهر در سال ۱۶۰۸ توسط صوبه‌دار اسلام خان به عنوان پایتخت صوبه بنگال اعلام شد؛ در این زمان مساجد و قلعه‌های بسیاری ساخته شد. بارا کاترا بین سال‌های ۱۶۴۴ و ۱۶۴۶ میلادی ساخته شد تا اقامتگاه رسمی شاهزاده گورکانی شاه شجاع، دومین پسر امپراتور شاه جهان باشد.

معماری گورکانی هند در بنگلادش امروزی در دوران حکومت صوبه‌دار شایسته خان به اوج خود رسید. او در قلعه قدیمی افغان در منطقه (زندان مرکزی قدیمی فعلی) اقامت داشت و ساخت شهرک‌های مدرن و کارهای عمومی در داکا را تشویق کرد که منجر به گسترش عظیم شهری و اقتصادی شد. او حامی هنر بود و ساخت بناهای یادبود باشکوه در سراسر استان، از جمله مساجد، آرامگاه‌ها و کاخ‌هایی که نمایانگر بهترین‌های معماری گورکانی بودند را تشویق کرد. خان پایه قلعه لالباغ (همچنین قلعه اورنگ‌آباد)، مسجد چوک، مسجد شاهی لالباغ، مسجد سات، مسجد شاهی جامع اندرکیلا و چوتو کاترا را گذاشت. او همچنین بر ساخت مقبره‌ای برای دخترش بی‌بی پری در محوطه قلعه نظارت کرد.


Image:Charles_D%27Oyly04.jpg|بارا کاترا، قلم‌زنی توسط سر چارلز دایلی در سال ۱۸۲۳
File:Charles D'Oyly06.jpg|مسجد سات در سواحل رود بوری‌گانگا در قرن نوزدهم
File:Choto Sona Mosque 04.jpg|مسجد چوتو سونا (مسجد طلایی کوچک).
File:Kusumba014.jpg|مسجد کوسومبا
File:Lalbager Kella 01.jpg|قلعه لالباغ ساخته‌شده توسط محمد اعظم شاه.
File:Andarkilla Mosque from south.jpg|مسجد شاهی جامع اندرکیلا


## معماری معابد سفالی
[بندانگشتی|[معبد گوپینات در پابنا، با سقف سبک جور-بنگلا (دو-چالا)]]
[بندانگشتی|چپ|[مسجد شونا|مسجد چوتو شونا (مسجد طلایی کوچک) با سقف «اک-چالا» (تک‌سقف)]]
بخش بزرگی از معماری معابد سفالی (تراکوتایی) در بنگلادش مربوط به اواخر دوره اسلامی و اوایل دوره بریتانیا است که در طی آن زمین‌دارهای ثروتمند هندو دستور ساخت این سازه‌ها را می‌دادند. چندین سبک متمایز سقف وجود دارد که بیشتر بر اساس سبک‌های بومی خانه‌های روستایی است که در اصل با مصالح گیاهی (کاه و گل) ساخته می‌شدند. برخی از معابد کوچکتر نیز از سقف‌های کاهگلی استفاده می‌کنند، اما نمونه‌های باشکوه‌تر طرح‌ها را در سنگ یا آجر تقلید می‌کنند. معابد دیگر از نسخه‌های معماری معبد هندو که در شرق هند یافت می‌شود، استفاده می‌کنند.

### سبک‌های سقف معبد
#### سبک چالا

* اک-بنگلا: دارای سقفی خمیده با دو طرف شیب‌دار است.
* جور-بنگلا: دارای سقفی به سبک اک-بنگلا (یا دو-چالا) است، با دو بخش خمیده که در یک خط‌الرأس خمیده به هم می‌رسند («جور» به معنای جفت است).
* اک-چالا: یک طبقه است یا دارای یک طبقه دوم است که در یک سقف شیب‌دار ساخته شده است.
* دو-چالا: دارای سقفی خمیده با دو طرف شیب‌دار است.
* چار-چالا: دارای سقفی خمیده متشکل از چهار بخش مثلثی است (چهار-سقف).
* آت-چالا: ساختار پایه شبیه به سبک معبد چهار-چالا است، اما با یک کپی کوچک از معبد پایه در بالای آن (هشت-سقف).
* دئول: معمولاً کوچکتر بودند و ویژگی‌هایی متأثر از معماری اسلامی داشتند.

#### سبک راتنا

* اک-راتنا: ساختار پایه شبیه به سبک معبد چهار طرفه چار-چالا است، اما سقف آن کاملاً متفاوت است؛ صاف با یک برج در مرکز.
* پانچاراتنا: دارای پنج کوشک یا برج روی سقف است؛ چهار تا در گوشه‌های سطح اصلی و یکی در بالا (پنج جواهر).
* ناواراتنا: شامل دو سطح اصلی است که هر کدام دارای چهار کوشک در گوشه‌ها هستند و یک کوشک مرکزی در بالا، که در مجموع نه گلدسته را تشکیل می‌دهد (نه جواهر).


File:Puthia Mandirs10.JPG|معبد پانچاراتنا گوویندا در مجموعه معبد پوتیا، راج‌شاهی
File:Kantaji Temple Dinajpur Bangladesh (19).JPG|طرح‌های سفالی (تراکوتایی) در نمای بیرونی معبد کانتاجیو، دیناج‌پور
File:Sonarong Jora Moth (25).JPG|معابد دوقلوی سونارانگ در مونشی‌گانج


## دوره استعمار بریتانیا
### معماری رایج سبک بنگالو
بندانگشتی|دهکده‌ای در یک فضای باز در سونداربانس، اثر فردریک پیتر لیارد، ژانویه ۱۸۳۹
واژه «بنگالو» از اصطلاح هندی «بنگلا» (baṅglā) گرفته شده است که به معنای «متعلق به بنگال» است و در اصل به معنای نوعی کلبه بود که برای اروپایی‌های اولیه در آنجا ساخته می‌شد. چنین خانه‌هایی کوچک، معمولاً یک طبقه و دارای ایوان (ورندا) وسیع بودند.

### معماری گورکانی نو

در عصر استعمار بریتانیا، ساختمان‌های عمدتاً شاخص به سبک هندو-اروپایی توسعه یافتند که ترکیبی از اجزای عمدتاً هندی، اروپایی و آسیای مرکزی (اسلامی) بود. از جمله آثار برجسته می‌توان به احسن منزل در داکا و کاخ تاج‌هات در رنگ‌پور اشاره کرد.


File:Ahsan-Manzil.jpg|احسن منزل در داکا
File:Tazhat Rangpur.jpg|کاخ تاج‌هات در رنگ‌پور
File:Shoshi Lodge Mymensingh (146352265).jpeg|لژ شاشی در میمن‌سینگ
File:Rani Vabani Rajbari.jpg|ناتور راج‌باری (کاخ راجای ناتور)


## معماری معاصر بنگلادش
در بافت مدرن، معماری بنگلادش متنوع‌تر شده و بازتاب‌دهنده ویژگی‌های معماری معاصر، زیبایی‌شناسی و جنبه‌های پیشرفته تکنولوژیکی است. از زمان تأسیس بنگلادش، پیشرفت اقتصادی باعث ارتقای معماری از فرم‌های سنتی به بافت معاصر شده است. با رشد شهرنشینی و نوین‌سازی، فرم معماری ضمن حفظ طیف وسیعی از میراث و سنت خود، به سمت تجدد پیش می‌رود. معماری بنگلادش می‌تواند بینشی نسبت به تاریخ و زندگی مردم بنگلادش ارائه دهد.

فضل‌الرحمان خان مهندس سازه و معمار بود که سامانه‌های سازه‌ای را ابداع کرد که امروزه برای طراحی ساختمان‌های بلندمرتبه بنیادین هستند. او که به عنوان «اینشتین مهندسی سازه» شناخته می‌شود، با ابداع سیستم تیوب برای ساختمان‌های بلند، طراحی آسمان‌خراش‌ها را متحول کرد. اکثر ساختمان‌های بیش از ۴۰ طبقه که از دهه ۱۹۶۰ ساخته شده‌اند، اکنون از طراحی تیوب برگرفته از اصول مهندسی سازه خان استفاده می‌کنند. او طراح برج ویلیس – دومین ساختمان بلند در ایالات متحده (که زمانی بلندترین بود و سال‌ها بلندترین در جهان) – مرکز جان هنکاک، فرودگاه بین‌المللی ملک عبدالعزیز و غیره است. نوآوری‌های فضل‌الرحمان نه تنها ساختمان‌ها را از نظر سازه‌ای قوی‌تر و کارآمدتر می‌سازد، بلکه مصرف مصالح را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد (از نظر اقتصادی بسیار کارآمدتر) و همزمان به ساختمان‌ها اجازه می‌دهد به ارتفاعات حتی بیشتری دست یابند. سیستم‌های لوله‌ای فضای داخلی بیشتری را فراهم می‌کنند و همچنین به ساختمان‌ها امکان می‌دهند تا اشکال مختلفی به خود بگیرند و آزادی بی‌سابقه‌ای به معماران ارائه می‌دهند. او همچنین لابی آسمان (Sky lobby) را برای ساختمان‌های بلند اختراع کرد و به آغاز استفاده گسترده از رایانه برای مهندسی سازه کمک کرد. فضل‌الرحمان برجسته‌ترین مهندس سازه-معمار قرن بیستم است که تأثیر بی‌سابقه و ماندگاری بر این حرفه، هم در سطح ملی و هم بین‌المللی بر جای گذاشت. فضل‌الرحمان بیش از هر فرد دیگری، رنسانسی را در ساخت آسمان‌خراش‌ها در نیمه دوم قرن بیستم آغاز کرد و امکان زندگی و کار در «شهرهایی در آسمان» را برای مردم فراهم کرد. خان با آمیختن مفصل‌بندی فضاهای داخلی با سیستم‌های سازه‌ای تکامل‌یافته، میراثی از نوآوری‌ها خلق کرد که بی‌نظیر هستند و به نمادی در معماری و مهندسی سازه تبدیل شد.

علاوه بر این، معمار آمریکایی لوئی کان نیز از تأثیرگذاران برجسته بر معماری مدرن بنگلادش است. چندین ساختمان در بنگلادش حاوی تأثیراتی از سبک معماری لوئی کان هستند که برجسته‌ترین آن‌ها جاتیو سنگشاد بهابان (ساختمان پارلمان ملی) است.

مسجد زیب‌النساء یک مسجد شهری است که در آشولیا در حومه داکا واقع شده است. این مسجد با بتن صورتی طراحی شده است.  این نخستین اثر معماری بنگلادشی است که به دلیل زیبایی معماری خود جایی در فهرست «بزرگترین مکان‌های جهان» مجله تایم به دست آورده است.

## نگارخانه

Image:Kantaji Temple 1870's.jpg|۱۷۵۲ معبد کانتاجیو، معماری برجسته معبد در بنگلادش.
Image:Boro Sardar Bari - 36.jpg|سونارگاون، پایتخت تاریخی کنفدراسیون بارو-بهویان.
Image:Awesome look of Lalbagh Fort.jpg|قلعه لالباغ، مرکز قدرت نظامی امپراتوری گورکانی در داکا.
Image:Curzon Hall - Northern Facade - University of Dhaka - Dhaka 2015-05-31 1992.JPG|کرزن هال در دانشگاه داکا ساخته شده به سبک هندی در دوران راج بریتانیا
Image:Westin hostel.jpg|هتل وستین داکا
Image:Sriti shoud.jpeg|یادمان ملی شهدا (جاتیو اسمریتی سودو)، ادای احترامی به شهدای جنگ آزادی‌بخش که یک بنای برجسته معماری نیز هست
File:Bashundhara city.JPG|نمای بیرونی باشوندارا سیتی، داکا
Image:Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman Novo Theatre.jpg|تئاتر نوو (آسمان‌نما)
File:Jamuna Future Park Dhaka.jpg|جمونا فیوچر پارک، بزرگترین مرکز خرید در جنوب آسیا
File:05122009 Hazrat Shahjalal Majar Exit photo2 Ranadipam Basu.jpg|درگاه شاه جلال
File:ORION_Group_constructed_the_highest_building_in_the_country_City_Centre.jpg|سیتی سنتر بنگلادش
File:Aziz Court Building Chittagong.jpg|عزیز کورت ایمپریال، چیتاگرام
File:IDB Bhaban, Dhaka.jpg|بانک توسعه اسلامی (ساختمان IDB)
File:Bangabandhu International Conference Center (02).jpg|مرکز کنفرانس بین‌المللی دوستی بنگلادش و چین، داکا


## جستارهای وابسته
* مظهر الاسلام

## منابع

* 

## پیوند به بیرون


رده:تاریخ معماری
رده:علم و فناوری در بنگلادش
رده:فرهنگ بنگلادش