مادهٔ پاک‌کننده

**مادهٔ پاک‌کننده** یا **شوینده‌های سطوح سخت** به موادی (معمولاً مایع، پودر، اسپری یا گرانول) گفته می‌شود که برای زدودن آلودگی از جمله گرد و غبار، لکه‌ها، بوهای نامطبوع و ناپاکی از روی سطوح به کار می‌روند. هدف از کاربرد مواد پاک‌کننده حفظ تندرستی، زیبایی، از بین بردن بوهای ناخوشایند و جلوگیری از گسترش آلودگی و آلاینده‌ها به خود و دیگران است. برخی مواد پاک‌کننده توانایی کشتن باکتری‌ها را نیز دارند و هم‌زمان با پاکسازی، ضدعفونی نیز انجام می‌دهند. دسته‌ای دیگر از این مواد که «چربی‌زدا» نامیده می‌شوند، حاوی حلال‌های آلی هستند که به حل کردن روغن‌ها و چربی‌ها کمک می‌کنند.

نخستین مواد پاک‌کنندهٔ مصنوعی در جریان جنگ جهانی اول در آلمان ساخته شدند. علت اصلی این امر کمبود چربی‌های حیوانی و گیاهی بود که مواد شوینده تا آن زمان بر پایهٔ آن‌ها تولید می‌شدند. امروزه مواد پاک‌کننده عمدتاً بر پایهٔ مشتقات چربی‌ها و روغن‌ها ساخته می‌شوند.

## عوامل شیمیایی
### اسیدی
مواد پاک‌کنندهٔ اسیدی بیشتر برای زدودن رسوبات معدنی مانند رسوب آهکی به کار می‌روند. مواد مؤثر آن‌ها معمولاً اسیدهای معدنی نیرومند و عوامل چنگالشی هستند. اغلب مواد فعال سطحی و بازدارنده‌های خوردگی نیز به اسید افزوده می‌شوند.

هیدروکلریک اسید یک اسید معدنی رایج است که معمولاً برای بتن به کار می‌رود. سرکه نیز می‌تواند برای پاکسازی سطوح سخت و زدودن رسوبات کلسیم مورد بهره‌گیری قرار گیرد. سولفوریک اسید در لوله‌بازکن‌های اسیدی برای رفع گرفتگی لوله‌ها از راه حل کردن مواد آلی مانند چربی‌ها، پروتئین‌ها و حتی مواد حاوی کربوهیدرات همچون دستمال کاغذی به کار می‌رود.

### قلیایی
مواد پاک‌کنندهٔ قلیایی حاوی بازهای نیرومندی مانند سدیم هیدروکسید یا پتاسیم هیدروکسید هستند. این مواد در برابر چربی‌های حیوانی و گیاهی از راه تبدیل آن‌ها به صابون کارآمد هستند، اما در برابر روغن‌هایی که قابلیت صابون‌سازی ندارند بازدهی پایینی دارند.

آب ژاول (با پی‌اچ ۱۲) و آمونیاک (با پی‌اچ ۱۱) از مواد پاک‌کنندهٔ قلیایی رایج هستند. اغلب پراکنده‌سازها برای جلوگیری از ته‌نشینی دوبارهٔ آلودگی حل‌شده و عوامل چنگالشی برای حمله به زنگ‌زدگی به عامل قلیایی افزوده می‌شوند.

مواد پاک‌کنندهٔ قلیایی توانایی حل کردن چربی‌ها، روغن‌ها و مواد پروتئین-پایه را دارند.

### خنثی
مواد شویندهٔ خنثی دارای پی‌اچ خنثی هستند و بر پایهٔ مواد فعال سطحی غیریونی ساخته شده‌اند که انواع گوناگون آلودگی‌ها را پراکنده می‌کنند.

## مواد ساینده (سایشی)
مواد ساینده ترکیبی از مواد شیمیایی شویندهٔ معمول (مواد فعال سطحی، نرم‌کننده‌های آب) و پودرهای ساینده هستند. اندازهٔ ذرات پودر ساینده باید یکنواخت باشد و معمولاً کوچک‌تر از ۰٫۰۵ میلی‌متر است.

سنگ پا، کلسیم کربنات (سنگ آهک، گچ فرنگی، دولومیت)، کائولینیت، کوارتز، سنگ صابون و تالک از موادی هستند که اغلب به عنوان ساینده یعنی عوامل صیقل‌دهنده به کار می‌روند.

پودرهای سفیدکنندهٔ ویژه حاوی ترکیباتی هستند که سدیم هیپوکلریت آزاد می‌کنند. این مواد پیش‌ساز شامل تری‌کلروایزوسیانوریک اسید و مخلوط‌های سدیم هیپوکلریت هستند. نمونه‌هایی از محصولات شناخته‌شدهٔ این دسته عبارتند از ایجکس و ویم.

## کاربردها

### پاک‌کننده‌های فر
پاک‌کننده‌های سنتی فر حاوی سدیم هیدروکسید (آب قلیا)، حلال‌ها و مواد دیگر هستند. این مواد بهترین کارکرد را در فر کمی گرم (نه داغ) دارند. اگر در فر خودشوینده به کار روند، آب قلیا ممکن است آسیب دائمی به فر وارد کند. برخی پاک‌کننده‌های فر بر پایهٔ مواد دیگری (غیر از آب قلیا) ساخته شده‌اند و باید در فر سرد مورد بهره‌گیری قرار گیرند.

### پاک‌کننده‌های چندکاره
پاک‌کننده‌های چندکاره حاوی مخلوطی از مواد فعال سطحی آنیونی و غیریونی، فسفات‌های پلیمری یا سایر عوامل جداسازی، حلال‌ها، مواد هیدروتروپیک، ترکیبات پلیمری، بازدارنده‌های خوردگی، مواد حفاظت‌کنندهٔ پوست و گاهی عطر و رنگ‌دانه هستند. گاهی مواد بازدارندهٔ خوردن مانند دناتونیوم به محصولات پاک‌کننده افزوده می‌شود تا حیوانات و کودکان از مصرف آن‌ها بازداشته شوند.

برخی پاک‌کننده‌ها حاوی حلال‌های آلی محلول در آب مانند اترهای گلیکول و الکل‌های چرب هستند که زدودن روغن، چربی و رنگ را آسان‌تر می‌کنند. افزودنی‌های ضدعفونی‌کننده دربرمی‌گیرند: ترکیبات آمونیوم چهارگانه، مشتقات فنول، الکل‌های ترپنی (روغن کاج)، آلدئیدها و فرآورده‌های تراکمی آلدئید-آمین.

پاک‌کننده‌های چندکاره معمولاً محلول‌های غلیظ مواد فعال سطحی و نرم‌کننده‌های آب هستند. مواد فعال سطحی رایج شامل آلکیل‌بنزن سولفونات‌ها (یک شوینده آنیونی) و الکل‌های چرب اصلاح‌شده هستند. سدیم تری‌فسفات نرم‌کنندهٔ آب رایجی است. محلول‌های رقیق این پاک‌کننده‌ها خنثی یا قلیایی ضعیف بوده و برای کاربرد روی بیشتر سطوح بی‌خطر هستند.

### شوینده‌های ظرف
#### شویندهٔ دستی ظرف
شوینده‌های دستی ظرف‌شویی برای شستشوی دستی ظرف‌ها طراحی شده‌اند.

#### شویندهٔ ماشین ظرف‌شویی
شوینده‌های ماشین ظرف‌شویی خودکار با فرمولاسیون ویژه‌ای برای بهره‌گیری در ماشین‌های ظرف‌شویی ساخته می‌شوند.

### شوینده‌های لباس

### پاک‌کنندهٔ توالت
هدف اصلی پاکسازی کاسهٔ توالت زدودن رسوبات کلسیم کربنات است که با اسیدها مورد حمله قرار می‌گیرد. پاک‌کننده‌های پودری حاوی اسیدهایی به شکل نمک‌های جامد مانند سدیم هیدروژن سولفات هستند. پاک‌کننده‌های مایع کاسهٔ توالت حاوی اسیدهای رقیق‌شدهٔ دیگری از جمله هیدروکلریک اسید، فسفریک اسید یا فرمیک اسید هستند. این اسیدها کلسیم کربنات را به نمک‌های محلول در آب تبدیل می‌کنند.

### پاک‌کننده‌های فلز
پاک‌کننده‌های فلز برای شستشوی سینک‌های فولاد زنگ‌نزن، شیرآلات، نقره‌آلات و مانند آن‌ها به کار می‌روند. این محصولات حاوی مواد ساینده (مانند گچ سیلیسی، خاک دیاتومه، آلومینا) با اندازهٔ ذرات کمتر از ۲۰ میکرومتر هستند. الکل‌های چرب یا اترهای پلی‌گلیکول آلکیل‌فنول با ۷ تا ۱۲ واحد اتیلن اکساید به عنوان ماده فعال سطحی به کار می‌روند.

برای فلزات آهنی، پاک‌کننده‌ها حاوی عوامل چنگالشی، ساینده‌ها و مواد فعال سطحی هستند. این عوامل شامل سیتریک اسید و فسفریک اسید (که غیرتهاجمی هستند) می‌شوند. تمیز کردن نقره فرایندی ویژه است زیرا نقره متمایل به تیره شدن از راه تشکیل نقره سولفید سیاه است که با عوامل کمپلکس‌ساز ویژهٔ نقره مانند تیواوره قابل زدودن است.

پاک‌کننده‌های فولاد زنگ‌نزن، نیکل و کروم حاوی اسید لاکتیک، سیتریک اسید یا فسفریک اسید هستند. پاک‌کننده‌های فلزات غیرآهنی حاوی آمونیاک، صابون‌های آمونیومی و عوامل چنگالشی مانند آمونیوم سیترات و آمونیوم اکسالات هستند.

### شیشه‌پاک‌کن‌ها
شیشه‌پاک‌کن‌ها شوینده‌های سبکی هستند که برای سطوح سخت طراحی شده‌اند و انتظار می‌رود بدون نیاز به آبکشی سطح را تمیز و بدون لکه‌خطی برجای بگذارند. از همین رو حاوی هیچ نمکی نیستند. ترکیبات معمول شیشه‌پاک‌کن‌ها شامل الکل‌هایی مانند اتانول یا ایزوپروپیل الکل و مواد فعال سطحی برای حل کردن چربی هستند. سایر اجزا مقادیر اندکی آمونیاک و نیز رنگ‌ها و عطرها هستند.

### پاک‌کننده‌های نمای ساختمان
برای نماهای مقاوم در برابر اسید مانند آجر، از اسیدها بهره گرفته می‌شود. این مواد شامل مخلوط‌هایی از فسفریک اسید و هیدروفلوئوریک اسید همراه با مواد فعال سطحی هستند. برای نماهای حساس به اسید مانند بتن، از پاک‌کننده‌های شدیداً قلیایی مانند سدیم هیدروکسید و غلیظ‌کننده‌ها بهره‌گیری می‌شود. هر دو نوع این پاک‌کننده‌ها نیاز به آبکشی دارند و به دلیل تهاجمی بودن نسبت به پوست باید با احتیاط به کار روند.

## ترکیبات نامناسب و هشدارهای ایمنی
پاک‌کننده‌های اسیدی مانند سرکه‌شوی یا شویندهٔ توالت نباید با پاک‌کننده‌های بازی و به‌ویژه مواد بر پایهٔ هیپوکلریت مخلوط شوند؛ زیرا در این حالت گاز کلر سمّی تولید می‌شود.

هنگامی که پاک‌کننده‌های حاوی آمونیاک با مواد هیپوکلریت‌دار مخلوط شوند، آمونیاک با هیپوکلریت واکنش داده و کلرید و نیتروژن عنصری تولید می‌شود و ماده اثربخشی خود را از دست می‌دهد.

بر پایهٔ پژوهشی در سال ۲۰۱۸، نظافتچیانی که به مدت ۲۰ سال به‌طور منظم از اسپری‌های پاک‌کننده بهره گرفته بودند، کاهش عملکرد ریوی قابل‌مقایسه با افرادی داشتند که روزانه ۲۰ سیگار در همان بازهٔ زمانی مصرف کرده بودند.

## پیامدهای زیست‌محیطی
ترکیب مواد پاک‌کننده در بسیاری از کشورها از جمله آلمان با قوانینی مانند قانون مواد شوینده و پاک‌کننده () تنظیم می‌شود تا از ورود مواد زیان‌بار به منابع آبی جلوگیری شود. به‌ویژه زیست‌تجزیه‌پذیری مواد فعال سطحی موجود در این محصولات مورد توجه قرار می‌گیرد.

تا اواسط سدهٔ بیستم میلادی، صابون (یک ماده فعال سطحی) مهم‌ترین مادهٔ شوینده بود. این فرآوردهٔ روغن‌شیمیایی بر پایهٔ مواد خام تجدیدپذیر به‌تدریج جای خود را به مواد فعال سطحی پتروشیمیایی داد که اغلب زیست‌تجزیه‌پذیری پایینی داشتند و مشکلات زیست‌محیطی ایجاد کردند. با وضع الزامات زیست‌تجزیه‌پذیری، مواد فعال سطحی بر پایهٔ مواد خام تجدیدپذیر دوباره اهمیت یافتند و امروزه نزدیک به ۵۰ درصد مواد فعال سطحی تولیدی را تشکیل می‌دهند.

کاربرد فسفات به‌عنوان نرم‌کنندهٔ آب در مواد پاک‌کننده نیز به دلیل ورود به منابع آبی و ایجاد مشکل تغذیه‌گرایی (Eutrophication) محدود شده‌است.

## فهرست مواد پاک‌کنندهٔ رایج

* استیک اسید (سرکه)
* انواع الکل از جمله ایزوپروپیل الکل یا الکل مالشی
* محلول آمونیاک
* آب ژاول
* بوره
* کربن دی‌اکسید
* سیتریک اسید
* فریون (بهره‌گیری از آن به دلیل آسیب به لایه ازون محدود شده‌است)
* صابون یا مواد شوینده
* سدیم کربنات (سودای شستشو)
* سدیم هیدروژن‌کربنات (جوش‌شیرین)
* سدیم هیدروکسید (آب قلیا)
* سدیم هیپوکلریت (سفیدکنندهٔ مایع)
* سدیم پربورات
* سدیم پرکربنات
* تتراکلرواتیلن (خشک‌شویی)
* تری‌سدیم فسفات
* آب، رایج‌ترین مادهٔ پاک‌کننده که یک حلال قطبی بسیار نیرومند است
* زایلین (می‌تواند به پلاستیک آسیب برساند)

## جستارهای وابسته
* گندزدا
* پودر لباسشویی
* فهرست وسایل شستشو

## منابع

* 

رده:پاک‌کننده‌ها