فلسطین و سازمان ملل متحد

**فلسطین و سازمان ملل متحد** به رابطه میان دولت فلسطین و سازمان ملل متحد و نیز جایگاه مسائل مربوط به درگیری اسرائیل و فلسطین در نهادهای گوناگون این سازمان اشاره دارد. از زمان تأسیس شورای امنیت سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۸ تا ژانویه ۲۰۱۰، این شورا ۷۹ قطعنامه مستقیماً مرتبط با درگیری اعراب و اسرائیل تصویب کرده‌است. مسائل مربوط به فلسطین از نخستین اقدامات سازمان ملل بوده و همچنان بخش قابل توجهی از گفت‌وگوها، قطعنامه‌ها و منابع این سازمان را به خود اختصاص می‌دهد.

تصویب قطعنامه‌ای در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷ توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد که تقسیم فلسطین را پیشنهاد می‌کرد یکی از نخستین کنش‌های سازمان ملل بود. از آن زمان تاکنون سازمان ملل نقشی محوری در این منطقه ایفا کرده‌است؛ به‌ویژه از راه پشتیبانی از آوارگان فلسطینی از طریق آژانس امداد و کار سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی (آنروا)، فراهم‌سازی بستری برای مطالبات سیاسی فلسطینیان از طریق کمیته اعمال حقوق تخطی‌ناپذیر مردم فلسطین، شعبه حقوق فلسطینیان سازمان ملل، کمیته ویژه بررسی عملکردهای اسرائیل مؤثر بر حقوق بشر مردم فلسطین، سامانه داده‌های سازمان ملل دربارهٔ مسئله فلسطین (UNISPAL) و روز جهانی همبستگی با مردم فلسطین. سازمان ملل همچنین میانجی چندین دور مذاکرات صلح میان طرفین بوده که آخرین آنها نقشه راه برای صلح در سال ۲۰۰۲ است.

## پیشینه
### دهه ۱۹۴۰

پس از جنگ جهانی دوم و تأسیس سازمان ملل متحد، مجمع عمومی تصمیم گرفت کمیته ویژه‌ای با نام «کمیته ویژه سازمان ملل برای فلسطین» (UNSCOP) تشکیل شود تا گزارشی دربارهٔ مسئله فلسطین برای بررسی در نشست بعدی مجمع عمومی تهیه کند. این کمیته از نمایندگان استرالیا، کانادا، چکسلواکی، گواتمالا، هند، ایران، هلند، پرو، سوئد، اروگوئه و یوگسلاوی تشکیل شده بود. در گزارش نهایی ۳ سپتامبر ۱۹۴۷، هفت عضو کمیته از «طرح تقسیم با اتحاد اقتصادی» پشتیبانی کردند. این طرح ایجاد «یک دولت مستقل عربی، یک دولت مستقل یهودی و شهر بین‌المللی بیت‌المقدس» را پیشنهاد می‌کرد.

در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷ مجمع عمومی تصویب و اجرای طرح تقسیم با اتحاد اقتصادی را توصیه کرد که همان قطعنامه ۱۸۱ مجمع عمومی است. این قطعنامه با ۳۳ رأی موافق، ۱۳ رأی مخالف و ۱۰ رأی ممتنع به تصویب رسید. رأی‌گیری که نیازمند اکثریت دوسوم بود رویدادی پرتنش بود؛ این نتیجه در خیابان‌های شهرهای یهودی‌نشین با جشن و شادمانی همراه شد اما از سوی فلسطینیان عرب و اتحادیه عرب رد شد.

در فاصله چند روز پس از رأی‌گیری، درگیری‌های گسترده میان یهودیان و اعراب در فلسطین آغاز شد. این وضعیت همچنین به خشونت ضدیهودی در کشورهای عربی و مهاجرت یهودیان از کشورهای عربی و مسلمان انجامید. در ۱۴ مه ۱۹۴۸، روزی که قیمومت بریتانیا بر فلسطین پایان یافت، شورای خلق یهود در موزه تل‌آویو گرد آمد و اعلامیه تأسیس دولت یهودی در سرزمین اسرائیل را تصویب کرد که دولت اسرائیل نامیده شد. قطعنامه ۱۸۱ همچنین پایه‌ای برای ایجاد یک دولت عربی فراهم می‌کرد اما دولت‌های همسایه و اتحادیه عرب که هرگونه تلاش برای ایجاد دولت یهودی را رد می‌کردند این طرح را نپذیرفتند. در مقدمه تلگرام دبیرکل اتحادیه عرب به دبیرکل سازمان ملل در ۱۵ مه ۱۹۴۸، اتحادیه عرب دلایل مداخله خود را چنین بیان کرد: «به مناسبت مداخله دولت‌های عربی در فلسطین برای برقراری قانون و نظم و جلوگیری از گسترش آشوب‌های فلسطین به قلمرو آنها و جلوگیری از خونریزی بیشتر».

در همان روز، پنج کشور عربی به بخش عربی طرح تقسیم حمله کردند و به‌سرعت بخش بزرگی از آن را اشغال نمودند. این جنگ پویایی منطقه را دگرگون کرد و طرح دو دولت را به جنگی میان اسرائیل و جهان عرب تبدیل نمود. در جریان این جنگ، قطعنامه ۱۹۴ بر مطالبه سازمان ملل دربارهٔ بیت‌المقدس تأکید کرد و در بند ۱۱ خود مقرر داشت که «آوارگانی که مایل به بازگشت به خانه‌هایشان هستند و می‌خواهند با همسایگانشان در صلح زندگی کنند باید در نخستین فرصت عملی اجازه بازگشت یابند». این قطعنامه که اسرائیل آن را بی‌درنگ پذیرفت، پایه حقوقی اصلی ادعای حق بازگشت فلسطینیان و نقطه کلیدی در مذاکرات صلح به‌شمار می‌رود. قطعنامه ۱۹۴ همچنین خواستار ایجاد کمیسیون سازش سازمان ملل برای فلسطین شد. دولت‌های عربی در آغاز با این قطعنامه مخالفت کردند اما طی چند ماه موضع خود را تغییر دادند و به قوی‌ترین پشتیبانان مفاد آن دربارهٔ آوارگان و سرزمین‌ها تبدیل شدند.

در پی جنگ ۱۹۴۸ و مشروط به پذیرش و اجرای قطعنامه‌های ۱۸۱ و ۱۹۴ از سوی اسرائیل، مجمع عمومی با قطعنامه ۲۷۳ (سوم) مورخ ۱۱ مه ۱۹۴۹ اسرائیل را به عنوان «کشوری صلح‌دوست» به عضویت سازمان ملل پذیرفت. رأی‌گیری دربارهٔ قطعنامه ۲۷۳ در جریان کنفرانس پنج‌ماهه لوزان برگزار شد که سازمان ملل برای آشتی میان طرفین سازمان‌دهی کرده بود. این کنفرانس تا حد زیادی ناکام ماند اما از آن رو درخور توجه بود که اسرائیل برای نخستین بار پیشنهاد کرد خط آتش‌بس ۱۹۴۹ میان ارتش‌های اسرائیل و اعراب یعنی خط سبز مرز دولت یهودی باشد. این خط بعدها مشروعیت بین‌المللی یافت.

پس از ناکامی کنفرانس لوزان در حل مسئله آوارگان فلسطینی، آنروا با قطعنامه ۳۰۲ (چهارم) دسامبر ۱۹۴۹ برای ارائه کمک‌های انسان‌دوستانه به این گروه تأسیس شد. کمیسیون سازش برای فلسطین گزارش خود را در اکتبر ۱۹۵۰ منتشر کرد. این گزارش به عنوان سرچشمه شمار رسمی آوارگان عرب فلسطینی (۷۱۱٬۰۰۰ نفر) شناخته می‌شود و بار دیگر برخاست‌های سازمان ملل دربارهٔ کنترل بیت‌المقدس و بازگشت آوارگان فلسطینی تأکید کرد.

### دهه ۱۹۵۰
پس از ناکامی تلاش‌های نخستین برای حل بحران و تا سال ۱۹۶۷، بحث دربارهٔ اسرائیل و فلسطین در سازمان ملل چندان برجسته نبود. استثناها دربرمی‌گرفت رویدادهای مرزی مانند کشتار قبیه، تصویب قطعنامه ۹۵ شورای امنیت در پشتیبانی از موضع اسرائیل در برابر مصر دربارهٔ بهره‌گیری از کانال سوئز و به‌ویژه بحران سوئز در سال ۱۹۵۶.

### دهه ۱۹۶۰
پس از ماه‌ها بحث در شورای امنیت و مجمع عمومی پیش، در جریان و پس از جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷، قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت تصویب شد. این قطعنامه به پایه‌ای پذیرفته‌شده در سطح جهان برای مذاکرات صلح عربی-اسرائیلی و سپس اسرائیلی-فلسطینی تبدیل شد. در این قطعنامه اصل «زمین در برابر صلح» بیان شده بود. قطعنامه ۲۴۲ یکی از پربحث‌ترین قطعنامه‌ها در درون و بیرون سازمان ملل بوده‌است.

جنگ شش‌روزه موجی تازه از آوارگان فلسطینی پدیدآورد که در تعریف نخستین آنروا نمی‌گنجیدند. از سال ۱۹۹۱ مجمع عمومی هرساله قطعنامه‌ای تصویب کرده‌است که آوارگان ۱۹۶۷ را در چارچوب مأموریت آنروا می‌گنجاند.

در سال ۱۹۶۸، کمیته ویژه بررسی عملکردهای اسرائیل مؤثر بر حقوق بشر مردم فلسطین برای بررسی شهرک‌های اسرائیلی در سرزمین‌های فلسطینی تشکیل شد. این کمیته هرساله قطعنامه‌ها و اسناد مجمع عمومی تولید می‌کند.

### دهه ۱۹۷۰
درگیری اسرائیل و فلسطین پس از پدیدارشدن گروه‌های مسلح فلسطینی به‌ویژه سازمان آزادی‌بخش فلسطین و افزایش قدرت سیاسی گروه عربی به عنوان تأمین‌کنندگان اصلی نفت جهان غرب برجستگی بیشتری یافت. در سازمان ملل نیز گروه عربی پشتیبانی بلوک شرق را در برابر اسرائیل متحد آمریکا به دست آورد.

در پی یکدیگر، چندین رویداد مبارزه فلسطینیان را به پیش‌زمینه آورد: کشتار مونیخ در المپیک ۱۹۷۲، جنگ یوم کیپور در ۱۹۷۳، بحران نفتی سال ۱۹۷۳ و آغاز جنگ داخلی لبنان در ۱۹۷۵.

کنفرانس ژنو ۱۹۷۳ تلاشی بود برای رسیدن به راه‌حلی مذاکره‌ای در درگیری اعراب و اسرائیل. توافق فراگیری حاصل نشد و کوشش‌های بعدی برای احیای این کنفرانس نیز ناکام ماند.

در ۱۳ نوامبر ۱۹۷۴ یاسر عرفات نخستین نماینده نهادی غیر از دولت عضو بود که در مجمع عمومی سخنرانی کرد. در سال ۱۹۷۵ سازمان آزادی‌بخش فلسطین جایگاه ناظر دائم در مجمع عمومی به دست آورد.

از سال ۱۹۷۴ در اسناد سازمان ملل از سرزمین‌های فلسطینی با عنوان «سرزمین‌های عربی اشغالی» نام برده شد. در سال ۱۹۸۲ عبارت «سرزمین‌های اشغالی فلسطینی» جایگزین نام پیشین شد.

کمیته اعمال حقوق تخطی‌ناپذیر مردم فلسطین در سال ۱۹۷۵ و شعبه حقوق فلسطینیان سازمان ملل در سال ۱۹۷۷ تأسیس شدند. همچنین در سال ۱۹۷۷ روز جهانی همبستگی با مردم فلسطین برای نخستین بار در ۲۹ نوامبر، سالگرد قطعنامه ۱۸۱، برگزار شد.

پیمان صلح اسرائیل و مصر در سال ۱۹۷۹ رویدادی تاریخ‌ساز بود. انور سادات رئیس‌جمهور مصر آغازگر این روند پس از ناکامی مذاکرات صلح با میانجیگری سازمان ملل به‌ویژه کنفرانس ژنو شناخته می‌شود. مذاکرات محرمانه کمپ دیوید در ۱۹۷۸ میان سادات، مناخم بگین و جیمی کارتر و خود پیمان صلح در اصل از مجراهای تأییدشده سازمان ملل فراتر رفتند. پیمان کمپ دیوید (نه خود پیمان صلح) به مسئله دولت فلسطینی پرداخته بود؛ مصر، اسرائیل و اردن می‌بایست بر سر شیوه ایجاد نهاد خودگردان منتخب در کرانه باختری و نوار غزه توافق می‌کردند و مصر و اسرائیل می‌بایست راه‌حلی برای مشکل آوارگان بیابند.

مجمع عمومی از این پیمان‌ها انتقاد کرد. قطعنامه ۳۴/۶۵ مجمع عمومی (۱۹۷۹) «توافق‌های جزئی و پیمان‌های جداگانه» را محکوم کرد و اعلام داشت که پیمان‌های کمپ دیوید «تا آنجا که مدعی تعیین آینده مردم فلسطین و سرزمین‌های اشغالی فلسطینی از سال ۱۹۶۷ هستند اعتباری ندارند». در اعتراض، مجمع عمومی مأموریت نیروی حافظ صلح در شبه‌جزیره سینا (نیروی اضطراری دوم سازمان ملل) را تمدید نکرد. برای پاسداشت پیمان با وجود مخالفت سازمان ملل، نیروی چندملیتی ناظران تشکیل شد که همواره مستقل از سازمان ملل عمل کرده‌است. مصر نیز به مدت ده سال از اتحادیه عرب اخراج شد.

### دهه ۱۹۸۰

مجلس ملی فلسطین در سال ۱۹۸۸ در الجزیره اعلامیه استقلال دولت فلسطین را تصویب کرد. سازمان ملل به‌طور رسمی این دولت را به رسمیت نشناخت اما با تغییر نام «ناظر سازمان آزادی‌بخش فلسطین» به «ناظر فلسطین» به‌گونه‌ای غیررسمی آن را پذیرفت. در ژوئیه ۱۹۹۸ مجمع عمومی قطعنامه ۵۲/۲۵۰ را تصویب کرد که حقوق و امتیازات بیشتری به فلسطین اعطا می‌کرد از جمله حق شرکت در مباحثه عمومی آغاز هر نشست مجمع عمومی، حق پاسخگویی، حق مشارکت در ارائه پیش‌نویس قطعنامه‌ها و حق طرح نکات نظام‌نامه‌ای دربارهٔ مسائل فلسطین و خاورمیانه.

### دهه ۲۰۰۰
سال ۲۰۰۰ شاهد ناکامی مذاکرات صلح نشست ۲۰۰۰ کمپ دیوید و آغاز انتفاضه دوم بود. در سال ۲۰۰۳ دیوار حائل اسرائیل در کرانه باختری به موضوع انتقاد دیگری تبدیل شد. هم مجمع عمومی و هم دیوان بین‌المللی دادگستری آن را غیرقانونی اعلام کردند. دیوان بین‌المللی دادگستری دریافت که بخش‌هایی از دیوار فراتر از خط سبز و رژیم تحمیلی بر ساکنان فلسطینی غیرقانونی است. دیوان به دخالت غیرقانونی دولت اسرائیل در حق تعیین سرنوشت ملی فلسطینیان، مصادره زمین، تخریب خانه‌ها، ایجاد محلات محصور و محدودیت در دسترسی به آب، غذا، آموزش، بهداشت و کار اشاره کرد.

در پی موج حملات تروریستی در مارس ۲۰۰۲ اسرائیل عملیات دیوار دفاعی را آغاز کرد. سخت‌ترین درگیری در نبرد جنین در اردوگاه آوارگان آنروا در جنین رخ داد که در آن ۷۵ نفر کشته شدند (۲۳ سرباز اسرائیلی، ۳۸ فلسطینی مسلح و ۱۴ فلسطینی غیرمسلح) و ۱۰ درصد ساختمان‌های اردوگاه ویران شد. شورای امنیت هیئت حقیقت‌یابی جداگانه‌ای مأمور کرد اما اسرائیل آن را مسدود کرد و مجمع عمومی این اقدام را در قطعنامه ۱۰/۱۰ (مه ۲۰۰۲) محکوم نمود.

نقشه راه برای صلح از سال ۲۰۰۲ آخرین تلاش سازمان ملل برای مذاکره صلح در منطقه بوده‌است. این سند نخست از سوی رئیس‌جمهور آمریکا جرج دابلیو. بوش پیشنهاد و با حمایت چهارجانبه آمریکا، روسیه، اتحادیه اروپا و سازمان ملل ارائه شد. متن رسمی آن به شکل نامه‌ای به شورای امنیت بود نه قطعنامه مجمع عمومی یا شورای امنیت. این طرح به مجموعه‌ای از تحولات انجامید از جمله به حاشیه راندن یاسر عرفات و خروج یکجانبه شهرک‌نشینان و نیروهای اسرائیلی از سرزمین‌های اشغالی به‌ویژه نوار غزه.

### تلاش فلسطین برای عضویت کامل
در سال ۲۰۱۲ از آنجا که اعضای شورای امنیت بر سر عضویت کامل فلسطین به توافق نرسیدند، تقاضای ارتقای جایگاه فلسطین از نهاد ناظر به دولت ناظر غیر عضو مطرح شد. در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۲ مجمع عمومی با ۱۳۸ رأی موافق، ۹ رأی مخالف و ۴۱ رأی ممتنع قطعنامه ۶۷/۱۹ را تصویب کرد و فلسطین را به دولت ناظر غیر عضو ارتقا داد.

در آوریل ۲۰۲۴ فلسطین بار دیگر درخواست عضویت کامل در سازمان ملل را مطرح کرد. شورای امنیت با ۱۲ رأی موافق، ۲ رأی ممتنع و ۱ رأی مخالف (وتوی آمریکا) این درخواست را رد کرد.

در ۱۰ مه ۲۰۲۴ مجمع عمومی سازمان ملل با ۱۴۳ رأی موافق، ۹ رأی مخالف و ۲۵ رأی ممتنع قطعنامه ES-10/23 را تصویب کرد که فلسطین را واجد شرایط عضویت در سازمان ملل بر پایه منشور ملل متحد شناخت و از شورای امنیت خواست درخواست عضویت فلسطین را از نو بررسی کند. این قطعنامه «تأسف و نگرانی عمیق» خود را از وتوی آمریکا ابراز داشت.

## شناسایی بین‌المللی
تا آوریل ۲۰۲۴، ۱۴۰ کشور از ۱۹۳ عضو سازمان ملل (۷۲٫۵ درصد) حاکمیت دولت فلسطین بر کرانه باختری و نوار غزه را به رسمیت شناخته‌اند. بسیاری از کشورهایی نیز که دولت فلسطین را به رسمیت نشناخته‌اند سازمان آزادی‌بخش فلسطین را به عنوان «نماینده مردم فلسطین» پذیرفته‌اند.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* سامانه داده‌های سازمان ملل درباره مسئله فلسطین (UNISPAL)
* وبگاه رسمی آنروا

رده:فلسطین و سازمان ملل متحد
رده:فلسطین
رده:فلسطین، اسرائیل و سازمان ملل متحد
رده:حقوق بشر در فلسطین
رده:انتقاد از سازمان ملل