کاپیتان سینا

[بندانگشتی|تجونگ آه فای، سرگرد چینی‌های [مدان]]
***کاپیتان سینا*** (؛ ; ; ) عنوانی بود برای یک مقام عالی‌رتبه دولتی در ساختار اداری مستعمراتی اندونزی، مالایا، سنگاپور، بورنئو و فیلیپین. دارندگان این عنوان، بسته به زمان و مکان، از درجات مختلفی از قدرت و نفوذ برخوردار بودند؛ از اختیار سیاسی و قضایی تقریباً مستقل بر جوامع محلی چینی گرفته تا ایفای نقش تشریفاتی به‌عنوان رهبران اجتماعی.

منصب‌های مشابهی نیز برای دیگر گروه‌های قومی وجود داشت، از جمله «کاپیتان عرب» برای جوامع عربی و «کاپیتان کلینگ» برای جوامع هندی.

## خاستگاه پیش از استعمار
[راست|بندانگشتی|کاپیتان سینا یاپ آه لوی، بنیانگذار [کوالا لامپور|کوالالامپور مدرن]]
خاستگاه این مقام، با عناوین بومی گوناگون، به مناصب درباری در دولت‌های پیشااستعماری جنوب شرقی آسیا بازمی‌گردد؛ از جمله در سلطان‌نشین ملاکا در شبه‌جزیره مالایی، سلطان‌نشین بانتن در جزیره جاوه و پادشاهی سیام در هندوچین. بسیاری از این حکومت‌ها نوعی خودگردانی را به جوامع خارجی محلی، از جمله چینی‌ها، اعطا می‌کردند و اداره این جوامع را به رؤسای منتخب یا منصوب خود آنان می‌سپردند. این رؤسا در بسیاری از موارد، وظایفی فراتر از جامعه تحت سرپرستی خویش بر عهده داشتند، به‌ویژه در زمینه‌هایی چون تجارت خارجی و گردآوری مالیات.

برای نمونه، سو بنگ کونگ و لیم لاک کو، دو کاپیتان نخست چینی‌زن باتاویا (جاکارتای امروزی)، پیش از پیوستن به کمپانی هند شرقی هلند در اوایل قرن هفدهم، به‌عنوان درباریان و مأموران عالی‌رتبه سلاطین بانتن فعالیت می‌کردند. به‌طور مشابه، عنوان درباری چائو پرایا چودئوک راجاسرتی در تایلند تحت سلسله اولیه چاکری، نقش‌های رئیس چینی و رئیس وزارت امور شرقی و تجارت را به‌صورت هم‌زمان ترکیب می‌کرد. در اواخر قرن نوزدهم، کاپیتان سینا یاپ آه لوی، که به‌عنوان پدر بنیانگذار کوالالامپور مدرن، پایتخت مالزی شناخته می‌شود، در حالی که سمت درباری مالایی سری ایندرا پرکاسا ویجایا باکتی را بر عهده داشت، به‌عنوان رئیس چینی خدمت می‌کرد.

## نقش در استعمار اروپایی
بندانگشتی|پرتره رسمی خوو کیم آن، پنجمین و آخرین کاپیتان چینی‌های باتاویا
با استقرار حکومت‌های استعماری اروپایی در منطقه جنوب‌شرقی آسیا، نظام حکمرانی غیرمستقیم در این نواحی به کار گرفته شد. این شیوه نخستین‌بار توسط پرتغالی‌ها پس از تصرف ملاکا در سال ۱۵۱۱ میلادی اجرا گردید و در قرون بعدی، هلندی‌ها در هند شرقی هلند و همچنین بریتانیایی‌ها در مالایا و بورنئوی بریتانیا از آن پیروی کردند. کاربرد عنوان «کاپیتان» در امور اداری و مدنی نیز مشابه نمونه‌هایی است که در قرن شانزدهم میلادی در کاپیتانی‌های استعماری پرتغال در برزیل مشاهده می‌شود.

از آن زمان، سلسله‌ای طولانی از کاپیتان‌ها به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از تاریخ استعمار در جنوب‌شرقی آسیا شکل گرفت. کاپیتان‌ها نقشی اساسی در تثبیت حکومت‌های استعماری اروپایی و تسهیل مهاجرت گسترده چینی‌ها به جنوب‌شرقی آسیا ـ یا «نانیانگ» آن‌گونه که در تاریخ چین شناخته می‌شود ـ ایفا کردند. از جمله متحدان برجسته چینی می‌توان به کاپیتان سوو بنگ کونگ و کاپیتان لیم لاک کو در اوایل قرن هفدهم در باتاویا و بانتن، و همچنین برادران سورو پرنولو و کاپیتان هان بوی کونگ در اوایل قرن هجدهم در جاوه شرقی اشاره کرد که در استقرار استعمار هلند در اندونزی سهمی چشمگیر داشتند. در قلمروهای تحت حاکمیت بریتانیا نیز، چینیان برجسته‌ای همچون کوه لای هوان، نخستین کاپیتان سینا در پنانگ در اواخر قرن هجدهم؛ چوا چونگ لانگ و تان توک سنگ، از کاپیتان‌های بنیان‌گذار سنگاپور در اوایل قرن نوزدهم؛ و یاپ آه لوی، کاپیتان سینا در کوالالامپور در اواخر قرن نوزدهم، از مهم‌ترین همکاران و متحدان حکومت استعماری به‌شمار می‌رفتند.

با این حال، به‌رغم قدرت و نفوذ گسترده، بسیاری از کاپیتان‌ها به کانون‌هایی برای مقاومت در برابر حکومت‌های استعماری اروپایی نیز تبدیل شدند. به‌عنوان نمونه، پس از قتل‌عام چینی‌ها در باتاویا در سال ۱۷۴۰ میلادی، رئیس جامعه چینی شهر، کاپیتان نیه هو کونگ، به یکی از بازیگران اصلی در نبردی موسوم به «جنگ چین» یا «پِرانگ سینا» میان شرکت هند شرقی هلند و ائتلاف چینی–جاوه‌ای بدل شد. بیش از یک قرن بعد، کاپیتان‌های جمهوری‌های کُنگسی در بورنئو، رهبری جوامع خود را در جنگ‌هایی که به «جنگ‌های کُنگسی» شهرت یافت، علیه تهاجمات استعماری هلند از اواخر قرن نوزدهم تا اوایل قرن بیستم بر عهده داشتند.

با استقرار و تثبیت حکومت‌های استعماری، مقام کاپیتان‌ها به بخشی از ساختار بوروکراتیک مدنی در مستعمرات پرتغال، هلند و بریتانیا تبدیل شد. این افراد تحت نظارت مستقیم مقامات استعماری، هم اختیارات اجرایی و هم صلاحیت قضایی را در قبال جوامع محلی چینی اعمال می‌کردند. در قلمروهای تحت استعمار بریتانیا، این منصب به‌تدریج از اهمیت اداری خود کاسته شد و با گذر زمان به مقامی افتخاری برای رهبران جوامع چینی بدل گشت، تا آنکه در اواخر قرن نوزدهم یا اوایل قرن بیستم به‌طور کامل لغو شد. در مقابل، در مستعمرات هلند، این مقام نه‌تنها تثبیت گردید بلکه توسعه بیشتری نیز یافت و تا زمان جنگ جهانی دوم و پایان دوره استعمار، به‌عنوان بخشی مهم و نهادینه از دولت استعماری هلند پابرجا ماند.

## این عنوان در اندونزی استعماری
کاپیتان سینا در دوران استعمار، به‌ویژه در اندونزی استعماری، به‌طور کامل توسعه یافت. در این نظام، سلسله‌مراتبی پیچیده از افسران چینی، از سوی مقامات استعماری هلندی ایجاد و سازمان‌دهی شد. این افسران که عنوان «سران چینی‌ها» را داشتند، به‌منزله مدیران حقوقی و سیاسی جوامع محلی چینی عمل می‌کردند. سه رتبه متمایز برای آنان در نظر گرفته شده بود: سرگرد، کاپیتان و فرمانده که بر اساس ارشدیت، گستره اهمیت حوزه قضایی یا شایستگی فردی اعطا می‌شد. منصب سرگرد تنها در شهرهای اصلی مستعمره وجود داشت، از جمله باتاویا، باندونگ، سمارانگ و سورابایا در جزیره جاوه، و مدان در سوماترا. در هر یک از این حوزه‌ها، سرگرد ریاست افسران رده پایین‌تر را بر عهده داشت که در قالب شورایی به نام کونگ کوآن برای اداره امور محلی گرد هم می‌آمدند. در حوزه‌های کوچک‌تر و کم‌اهمیت‌تر، مقام عالی افسران معمولاً دارای رتبه کاپیتان یا فرمانده بود.

افسران شورا به‌عنوان نهادی اجرایی در ساختار حکومتی عمل می‌کردند و وظیفه اجرای دستورات دولت استعماری و همچنین احکام دادگاه در زمینه امور خانوادگی، قوانین عرفی و جرایم خرد را بر عهده داشتند. آنان در واقع معادل استعماری «یامن» یا قاضی دولتی در ساختار اداری امپراتوری چین به‌شمار می‌رفتند. در سطحی پایین‌تر از افسران چینی، افرادی با عنوان «ویکمیستر» یا «اربابان بخش» فعالیت داشتند که مسئول اداره مناطق مختلف در قلمرو هر افسر بودند. افزون بر این، افسران برای اجرای تصمیمات اجرایی و قضایی خود از نیروی پلیسی که در اختیار داشتند نیز استفاده می‌کردند.

عناوین افسری همچنین از سوی دولت استعماری هلند به‌صورت افتخاری به افسران بازنشسته یا رهبران برجسته و شایسته جوامع محلی اعطا می‌شد. بر این اساس، ممکن بود به یک افسر بازنشسته درجه افتخاری *ستوان عنوان‌دار چینی‌ها* اعطا گردد؛ یا در مواردی نادر، ترفیع افتخاری به درجات بالاتر داده شود. برای نمونه، اوئی تیونگ هام، تاجر ثروتمند و نامدار، پس از بازنشستگی از خدمت در دولت استعماری به مقام سرگرد افتخاری ارتقا یافت. گاه نیز عناوینی مانند ستوان یا کاپیتان افتخاری به رهبران برجسته جامعه که در ساختار بوروکراتیک حضور رسمی نداشتند، اعطا می‌شد.

## منابع

رده:تاریخ سیاسی مالزی
رده:جایگاه‌های قدرت
رده:چینی‌های دور از وطن در اندونزی
رده:چینی‌های دور از وطن در مالزی
رده:عنوان‌های نجیب‌زادگان
رده:مقاله‌های حاوی متن به زبان چینی