خط مندائی

**خط مندائی** یک سامانه نوشتاری است که در درجهٔ نخست برای نوشتن زبان مندایی به کار می‌رود. این خط برخلاف بیشتر الفباهای سامی واکه‌ها را به‌طور کامل می‌نویسد و از این رو یک الفبای واقعی به‌شمار می‌آید نه یک ابجد. خط مندائی احتمالاً میان سده‌های دوم تا هفتم میلادی از شکل شکسته‌ای از الفبای آرامی یا از پهلوی اشکانی کتیبه‌ای تکامل یافته‌است. این خط را پیروان آیین مندائی در بین‌النهرین سفلی برای مقاصد آیینی پدیدآوردند و مندائی کلاسیک و بازمانده‌اش زبان مندائی نو هنوز به کاربرد محدودی از آن ادامه می‌دهند.

نام مندائی این خط «اَبَگَدَه» (Abagada) یا «اَبَگَه» (Abaga) است که از نخستین حرف‌های الفبا گرفته شده‌است. برخلاف نام‌های سنتی سامی حرف‌ها (اَلِف، بِت، گیمِل)، حرف‌های مندائی به‌سادگی «اَ»، «بَ»، «گَ» و مانند آن نامیده می‌شوند. خط مندائی از راست به چپ نوشته می‌شود، شکلی پیوسته (خوشنویسانه) دارد اما همهٔ حرف‌ها درون یک واژه به هم نمی‌چسبند و فاصله میان واژه‌ها وجود دارد. این خط در طول سده‌ها دگرگونی بسیار اندکی داشته‌است.

## حرف‌ها

الفبای مندائی دربردارندهٔ ۲۲ حرف (به همان ترتیب الفبای آرامی) و دونگاشت «اَدو» است. الفبا به‌طور رسمی با تکرار نخستین حرف یعنی «اَ» بسته می‌شود تا شمارش نمادین ۲۴ حرف به دست آید. شمار ۲۴ از نظر مندائیان مبارک است زیرا برابر با شمار ساعت‌های شبانه‌روز است.

### واکه‌ها
برخلاف بیشتر الفباهای سامی، واکه‌ها در خط مندائی معمولاً به‌طور کامل نوشته می‌شوند. نخستین حرف «اَ» (برابر با «اَلَف» سامی) برای نمایش گسترهٔ واکه‌های باز به کار می‌رود. ششمین حرف «وَ» برای واکه‌های بسته پسین (u و o) و دهمین حرف «یَ» برای واکه‌های بسته پیشین (i و e) کاربرد دارد؛ این دو حرف همچنین می‌توانند به عنوان همخوان‌های w/v و y عمل کنند. هشتمین حرف که برابر با «حت» سامی است و «اِه» نامیده می‌شود، به‌صورت واکهٔ بلند i تلفظ می‌شود ولی تنها به عنوان پسوند سوم‌شخص مفرد به کار می‌رود. شانزدهمین حرف «اِ» (برابر با «عین» آرامی) معمولاً واکهٔ e را در آغاز واژه نمایش می‌دهد یا هنگامی که پیش از «وَ» یا «یَ» بیاید به ترتیب u یا i آغازین را بازمی‌نماید.

نشانه‌ای شبیه زیرخط () می‌تواند برای تمایز کیفیت واکه سه واکهٔ مندائی به کار رود. این نشانه در متن‌های آموزشی بهره‌گیری می‌شود اما ممکن است در متن عادی حذف شود. این نشانه تنها با واکه‌های «اَ»، «وَ» و «یَ» کاربرد دارد:
*  /bā/ ←  /ba/
*  /bu/ ←  /bo/
*  /bi/ ←  /be/

### نشانهٔ تشدید
نقطه‌ای زیر یک همخوان () می‌تواند برای نشان‌دادن تشدید به کار رود که گویشوران بومی آن را تلفظ «سخت» می‌نامند. نمونه واژه‌ها عبارتند از:  (ekka) به معنای «هست»،  (šenna) به معنای «دندان»،  (lebba) به معنای «دل» و  (rabba) به معنای «بزرگ».

### پیوندنگاری‌ها
بیست‌وسومین حرف الفبا دونگاشت «اَدو» (ترکیب «دَ» + «یَ») است که ادات موصولی به‌شمار می‌آید (همانند تاء مربوطهٔ عربی، حرف «تی» قبطی و علامت & در انگلیسی).

افزون بر رفتار اتصال عادی، برخی حرف‌های مندائی می‌توانند ترکیب شده و پیوندنگاری‌های (به انگلیسی: ) گوناگونی بسازند:
*  /kd/,  /kḏ/،  /ki/,  /kl/,  /kr/,  /kt/ و  /ku/
*  /nd/,  /ni/,  /nm/,  /nq/,  /nt/ و  /nu/
*  /pl/,  /pr/ و  /pu/
*  /sˤl/,  /sˤr/ و  /sˤu/
*  /ut/

هم «اَدو» () و هم پیوندنگاری کهن «کَد» () در یونی‌کد به عنوان نویسه‌های یگانه رفتار می‌شوند.

### حرف‌های همانند
به دلیل شباهت شکلی، برخی حرف‌های مندائی گاه از سوی کاتبان مندائی و پژوهشگران نوین با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند، به‌ویژه در دست‌نوشته‌ها:
*  /d/,  /r/,  /e/,  /q/
*  /u/,  /i/
*  /m/,  /t/
*  /k/,  /n/,  /p/

## گسترش‌ها
### نشانهٔ سایشی‌شدگی
در مندائی پساکلاسیک و نوین بسیاری از واژه‌های فارسی به کار می‌روند. برای نمایش آواهای بیگانه، می‌توان دو نقطهٔ افقی در زیر حرف قرار داد (). این شیوه با افزودن چهار حرف ویژهٔ الفبای فارسی قابل مقایسه است و امکان بازنمایی آواهایی مانند سایشی‌شدگی (به انگلیسی: )، نرم‌شدگی یا آواهای دیگر را فراهم می‌کند:
*  /g/ →  /ɣ/
*  /d/ →  /ð/
*  /h/ →  /ħ/
*  /tˤ/ →  /ðˤ/
*  /k/ →  /x/
*  /p/ →  /f/
*  /sˤ/ →  /ʒ/، /dˤ/
*  /ʃ/ →  /tʃ/، /dʒ/
*  /t/ →  /θ/

### عین
حرف عین مندائی () از عین عربی () وام‌گرفته شده‌است. برخلاف عربی، عین مندائی به حرف‌های دیگر نمی‌چسبد.

## نشانه‌گذاری و نشانه‌های دیگر
نشانه‌گذاری در متن مندائی به‌ندرت به کار می‌رود. شکست در متن را می‌توان با دو دایرهٔ هم‌مرکز نشان داد ().

خط افقی پایین () نیز مانند کشیده (تطویل) در خط عربی برای تراز افقی سطرهای متن کاربرد دارد.

## کاربرد دینی

هر حرف الفبای مندائی نمایانگر نیرویی از زندگی و روشنایی دانسته می‌شود. مندائیان الفبای خود را جادویی و مقدس می‌شمارند. صابئین مندائی برای هر حرف تفسیری باطنی قائلند، هرچند دربارهٔ معنای باطنی پاره‌ای از حرف‌ها اتفاق نظر کامل وجود ندارد.

سرودهای سرآغازنامه‌ای (آکروستیک) در ادبیات مندائی یافت می‌شود؛ برای نمونه در دفتر ۱۲ کتاب *گنزا راست*.

الفبای سامی ۲۲ حرف دارد. برای رساندن این شمار به ۲۴ — برابر شمار ساعت‌های شبانه‌روز — «اَدو» افزوده شد و حرف «اَ» به عنوان آخرین حرف الفبا تکرار گردید. بدون این تکرار، الفبا برای مقاصد جادویی ناقص شمرده می‌شد.

## رقمی‌سازی
در دهه‌های اخیر، مجید فندی المبارکی (به انگلیسی: )، مندائی ساکن استرالیا، بسیاری از متن‌های مندائی را با بهره‌گیری از حروف‌چینی خط مندائی رقمی‌سازی کرده‌است.

## یونی‌کد

الفبای مندائی در اکتبر ۲۰۱۰ همراه با نسخهٔ ۶٫۰ به استاندارد یونی‌کد افزوده شد. بلوک یونی‌کد مندائی از U+0840 تا U+085F گسترده‌است.

## نگارخانه

File:Bowl with incantation for Buktuya and household, Mandean in Mandaic language and script, Southern Mesopotamia, c. 200-600 AD - Royal Ontario Museum - DSC09714.JPG|کاسهٔ دعا برای بُکتویا و خانوادهٔ او، حدود ۲۰۰–۶۰۰ میلادی (موزه سلطنتی انتاریو در تورنتو)
File:Bowl with incantation for Kuktan Pruk during her pregnancy, Mandean in Mandaic language and script, Southern Mesopotamia, c. 200-600 AD - Royal Ontario Museum - DSC09713.JPG|کاسهٔ دعا برای کوکتان پروک در دوران بارداری، حدود ۲۰۰–۶۰۰ میلادی (موزه سلطنتی انتاریو)
File:Bowl with incantation to protect Anush Busai and his family against bad luck, Mandean in Mandaic language and script, southern Mesopotamia, c. 200-600 AD - Royal Ontario Museum - DSC09712.JPG|کاسهٔ دعا برای حفاظت اَنوش بوسای و خانواده‌اش از بدبیاری، حدود ۲۰۰–۶۰۰ میلادی (موزه سلطنتی انتاریو)
File:Das Buch der Schrift (Faulmann) 103.jpg|جدول مندائی از کتاب «داس بوخ در شریفت» (کتاب سامانه‌های نوشتاری)، ۱۸۸۰، کارل فاولمان
File:Illustrirte Geschichte der Schrift (Faulmann) 359.jpg|صفحهٔ ۳۱۴ از «پیشینهٔ مصور خط» اثر کارل فاولمان، ۱۸۸۰
File:Illustrirte Geschichte der Schrift (Faulmann) 360.jpg|صفحهٔ ۳۱۵ از «پیشینهٔ مصور خط»
File:Illustrirte Geschichte der Schrift (Faulmann) 361.jpg|صفحهٔ ۳۱۶ از «پیشینهٔ مصور خط»
File:Illustrirte Geschichte der Schrift (Faulmann) 430.jpg|جدول مقایسه‌ای از «پیشینهٔ مصور خط»
File:Phoenician.png|جدول مقایسه‌ای از دانشنامهٔ دیدرو و دالامبر، جلد ۲
File:Mandaic Alphabet With Arabic description مندائية.jpg|الفبای مندائی و معانی باطنی هر حرف بر پایهٔ باور مندائی


## جستارهای وابسته
* الفبای آرامی
* الفبای سریانی
* زبان مندایی
* زبان مندائی نو
* آیین مندائی
* فهرست سامانه‌های نوشتاری

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

* قلم نوتو سنز مندائی در قلم‌های گوگل
* صفحه‌کلید آوایی مندائی از SIL Keyman
* صفحه‌کلید مندائی

رده:الفبای آرامی
رده:سامانه‌های نوشتاری ابجد