محاصره بیروت

**محاصره بیروت** رویدادی نظامی در جریان جنگ ۱۹۸۲ لبنان بود که طی آن شهر بیروت از سوی اسرائیل به محاصره درآمد. این محاصره پس از فروپاشی آتش‌بسی آغاز شد که سازمان ملل متحد در بحبوحه جنگ داخلی لبنان برقرار کرده بود. محاصره دوماهه که از اواسط ژوئن ۱۹۸۲ آغاز شد، به کشته شدن هزاران غیرنظامی و اخراج سازمان آزادی‌بخش فلسطین از بیروت و دیگر نقاط لبنان انجامید.

تحلیل‌گران نظامی پایان این درگیری را پیروزی تاکتیکی برای اسرائیل اما پیروزی استراتژیکی برای سازمان آزادی‌بخش فلسطین ارزیابی کرده‌اند. محاصره بیروت واکنش‌های گسترده بین‌المللی را برانگیخت و حتی ایالات متحده آمریکا به‌عنوان نزدیک‌ترین متحد اسرائیل، بمباران شهر را محکوم کرد. دهه‌ها بعد، اسامه بن لادن از این محاصره به‌عنوان یکی از انگیزه‌های اصلی حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ نام برد.

## پیشینه
### اخراج ساف از اردن و جابه‌جایی به لبنان
سازمان آزادی‌بخش فلسطین در آغاز دهه ۱۹۷۰ پس از رویدادهای سپتامبر سیاه در اردن، پایگاه اصلی عملیاتی خود را به بیروت منتقل کرد. حضور نیروهای فلسطینی یکی از دلایل اصلی بروز درگیری در لبنان در سال‌های ۱۹۷۵–۱۹۷۶ بود که سرانجام با استقرار نیروهای صلح‌بانی در لبنان پایان یافت. در سال‌های پس از آن، سوری‌ها و سازمان آزادی‌بخش فلسطین در لبنان قدرت بیشتری به دست آوردند و توانایی دولت رسمی لبنان برای مهار یا کنترل اقدامات آنها کاهش یافت. در سراسر این دوره، حملات توپخانه‌ای و موشکی علیه اسرائیل انجام می‌شد. اسرائیل نیز اهدافی در لبنان را بمباران کرد و در سال ۱۹۷۸ با عملیاتی موسوم به «عملیات لیتانی» به جنوب لبنان حمله کرد.

### اسرائیل در لبنان و آتش‌بس سازمان ملل
در سال ۱۹۷۸ و سپس در ۱۹۸۱ و اوایل ۱۹۸۲، سازمان ملل متحد آتش‌بس را پشتیبانی کرد و نیروهای اسرائیلی عقب‌نشینی کردند. در سال ۱۹۸۲ اسرائیل دوباره به لبنان حمله کرد؛ بهانه رسمی این تهاجم، تلاش برای ترور سفیر اسرائیل در لندن بود، هرچند اسرائیل آگاه بود که این حمله را سازمان ابونضال انجام داده که خود با ساف یاسر عرفات در جنگ بود. معمار این جنگ، آریل شارون (وزیر دفاع وقت)، عملیات را به‌عنوان یک پیشروی محدود در جنوب لبنان به دولت اسرائیل ارائه کرد اما نیروهایش را تا بیروت پیش برد.

این تهاجم با نام رمز «عملیات کاج» یا «صلح برای جلیل» خوانده می‌شد و هدف آن تضعیف یا اخراج ساف و نصب بشیر جمیل، رهبر حزب کتائب مسیحی، به‌عنوان رئیس‌جمهور لبنان بود تا لبنان وادار به امضای پیمان صلح با اسرائیل شود و در حوزه نفوذ این کشور قرار گیرد. این نقشه با ترور جمیل اندکی پس از انتخابش به ریاست‌جمهوری ناکام ماند.

### حمله اسرائیل به ساف و نیروهای سوری
نیروهای اسرائیل در یک حمله سه‌جانبه پیشروی کردند: یک گروه در امتداد جاده ساحلی به‌سوی بیروت حرکت کرد، گروه دیگر هدفش قطع جاده اصلی بیروت–دمشق بود و گروه سوم در امتداد مرز لبنان و سوریه پیش رفت تا مانع از رسیدن نیروهای کمکی سوری شود. تا ۱۱ ژوئن، اسرائیل پس از سرنگونی شماری از هواپیماهای سوری به برتری هوایی دست یافت؛ سوریه خواستار آتش‌بس شد و بیشتر چریک‌های ساف از صور، صیدا و دیگر مناطق به بیروت گریختند.

## محاصره

### مذاکرات صلح ایالات متحده
حلقه محاصره بیروت در ۱۳ ژوئن ۱۹۸۲، هفت روز پس از آغاز تهاجم اسرائیل به لبنان، بسته شد. ساف و بخشی از نیروهای سوری در شهر محاصره شدند.

اسرائیل امیدوار بود محاصره را هر چه زودتر به پایان برساند؛ هدف این کشور از تهاجم به لبنان از آغاز، پیروزی سریع و قاطع بود. از سوی دیگر، ایالات متحده آمریکا از راه فرستاده خود فیلیپ حبیب بر مذاکرات صلح پافشاری می‌کرد؛ هرچه محاصره بیشتر به درازا می‌کشید، قدرت چانه‌زنی عرفات بیشتر می‌شد.

### نقش شبه‌نظامیان مسیحی لبنان
اسرائیلی‌ها در آغاز می‌پنداشتند که نیروهای مارونی شبه‌دولت ساف در بیروت را از میان خواهند برد، اما مارونی‌ها آمادگی برعهده‌گرفتن این کار را نداشتند. برای ارتش اسرائیل، تصرف بیروت در نبرد خیابان‌به‌خیابان تلفات غیرقابل‌پذیرشی در پی داشت. از همین رو، شیوه برگزیده ترکیبی از فشار نظامی و جنگ روانی بود تا ساف متقاعد شود که تنها گزینه جایگزین تسلیم، نابودی کامل است.

### حملات اسرائیل به رهبران فلسطینی
اسرائیل به مدت هفت هفته شهر را از دریا، هوا و زمین مورد حمله قرار داد؛ آذوقه و آب را قطع کرد، برق را بُرید و فرودگاه و برخی حومه‌های جنوبی را تصرف کرد اما در بیشتر موارد به اهداف خود دست نیافت. همانند بیشتر محاصره‌ها، هزاران غیرنظامی در شهر در کنار چریک‌های ساف کشته شدند. اسرائیل به‌شدت متهم به گلوله‌باران بی‌رویه شهر شد. تا پایان هفته نخست ژوئیه، ۵۰۰ ساختمان بر اثر گلوله‌ها و بمب‌های اسرائیلی ویران شده بود.

در ۱۴ ژوئیه، شارون و رئیس ستاد رافائل ایتان موافقت نخست‌وزیر بگین را برای عملیات گسترده تصرف بیروت غربی به‌دست آوردند، اما کابینه اسرائیل در ۱۶ ژوئیه این طرح را به‌دلیل نگرانی از تلفات سنگین رد کرد. برخی احزاب تهدید کردند در صورت اجرای طرح، ائتلاف حاکم را ترک خواهند کرد.

در اواخر ژوئیه، با بن‌بست ادامه‌دار مذاکرات، ارتش اسرائیل حملات خود را شدت بخشید. موساد با بهره‌گیری از ارتباطات خود با کتائبی‌ها، مأموران عرب را با خودروهای بمب‌گذاری‌شده به بیروت فرستاد تا فلسطینیان را مرعوب و لبنانی‌ها را به افزایش فشار برای اخراج آنان وادار کند. ده‌ها تن در این بمب‌گذاری‌ها کشته شدند. برخی از مأموران اسرائیلی دستگیر شدند و سرانجام اعتراف کردند.

نیروی هوایی اسرائیل مأموریت‌هایی را به‌طور ویژه برای ترور رهبران فلسطینی ـ یاسر عرفات، ابوجهاد و صلاح خلف (ابوایاد) ـ تشدید کرد. اسرائیلی‌ها از مأموران مجهز به فرستنده در زمین کمک می‌گرفتند. هرچند شماری از ساختمان‌های مسکونی ویران شدند و صدها فلسطینی و لبنانی کشته یا زخمی شدند، رهبران فلسطینی توانستند از بمباران‌ها جان سالم به‌در ببرند.

### توافق صلح به میانجی‌گری آمریکا

در ۱۰ اوت، هنگامی که فرستاده آمریکا فیلیپ حبیب پیش‌نویس توافق‌نامه‌ای را به اسرائیل ارائه کرد، شارون ـ که احتمالاً از دخالت آمریکا ناخرسند بود ـ دستور بمباران اشباع بیروت را صادر کرد و دست‌کم ۳۰۰ تن کشته شدند. این بمباران اعتراض رئیس‌جمهور رونالد ریگان را در پی داشت. ظرف ۲۰ دقیقه پس از تماس تلفنی ریگان با بگین که در آن ریگان گفت بمباران‌ها از حد گذشته و باید متوقف شود، بگین دستور توقف بمباران‌ها را صادر کرد. در ۱۲ اوت، کابینه اسرائیل بیشتر اختیارات آریل شارون را سلب کرد؛ از آن پس وی بدون موافقت کابینه یا نخست‌وزیر حق صدور فرمان بکارگیری نیروی هوایی، نیروهای زرهی و توپخانه را نداشت.

در طول محاصره، اسرائیلی‌ها چندین موضع کلیدی در دیگر نقاط لبنان را تصرف کردند اما پیش از اجرای توافق صلح نتوانستند شهر را بگیرند. سوریه در ۷ اوت موافقت کرد و سرانجام اسرائیل، لبنان و ساف با میانجی‌گری آمریکا در ۱۸ اوت به توافق رسیدند. در ۲۱ اوت، ۳۵۰ چتربازان فرانسوی وارد بیروت شدند و پس از آن ۸۰۰ تفنگدار دریایی آمریکا و سربازان برسالیری ایتالیایی به‌همراه دیگر نیروهای بین‌المللی صلح‌بان (با مجموع ۲٬۱۳۰ نفر) برای نظارت بر تخلیه ساف ـ نخست از راه دریا و سپس از راه خشکی ـ به تونس، یمن، اردن و سوریه رسیدند. در مجموع ۸٬۵۰۰ نفر از نیروهای ساف به تونس و ۲٬۵۰۰ نفر از راه خشکی به دیگر کشورهای عربی منتقل شدند.

## پیامدها
### کشتار صبرا و شتیلا
بشیر جمیل، رئیس‌جمهور منتخب لبنان، چند هفته پس از خروج نیروهای ساف در بیروت شرقی ترور شد. مرگ او سبب شد شبه‌نظامیان مسیحی به اردوگاه‌های آوارگان صبرا و شتیلا وارد شوند و نزدیک به دو هزار غیرنظامی فلسطینی را که بیشترشان زنان، کودکان و سالمندان بودند، قتل‌عام کنند. این کشتار زیر نظارت نیروهای اسرائیلی صورت گرفت که منطقه را با منورها روشن کرده و بولدوزر برای دفن دسته‌جمعی قربانیان فراهم کرده بودند.

### خروج ساف از لبنان
پس از محاصره بیروت، عرفات به یونان و سپس به شهر تونس رفت و ستاد فرماندهی تازه‌ای در آنجا برپا کرد. فدائیان ساف به کار خود از یمن، الجزایر، عراق و سودان و نیز در سرزمین‌های زیر کنترل اسرائیل ادامه دادند.

در اواخر ۱۹۸۳، چهار هزار تن از هواداران عرفات با پنج کشتی یونانی از طرابلس، لبنان تخلیه شدند.

### سرپیچی فرمانده لشکر زرهی
محاصره بیروت همچنین شاهد سرپیچی و برکناری الی گوا، فرمانده تیپ ۲۱۱ زرهی اسرائیل بود که از هدایت نیروهایش به درون شهر سرباز زد و استدلال کرد این کار به «کشتار بیش از اندازه غیرنظامیان» خواهد انجامید.

### ارزیابی نظامی
تحلیل‌گر نظامی جاناتان اف. کایلر پایان این درگیری را پیروزی تاکتیکی برای اسرائیل اما پیروزی استراتژیکی (شکست راهبردی) برای اسرائیل و پیروزی برای ساف توصیف کرده‌است؛ ساف هرچند از لبنان اخراج شد اما به‌عنوان یک سازمان پابرجا ماند و توانایی رزمی‌اش را حفظ کرد. در همان حال، اسرائیل با کشته‌شدن شمار زیادی غیرنظامی در بیروت آبروی بین‌المللی خود را از دست داد.

### استناد اسامه بن لادن به محاصره
دهه‌ها پس از محاصره، اسامه بن لادن از آن به‌عنوان یکی از انگیزه‌های اصلی حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ نام برد:

## واکنش‌های بین‌المللی
*  **[[ایالات متحده آمریکا]]**: محاصره از سوی نزدیک‌ترین متحد سنتی اسرائیل محکوم شد. ایالات متحده به اسرائیل هشدار داد که تسلیحات تحویل‌داده‌شده آمریکایی تنها باید برای مقاصد دفاعی به‌کار رود. دولت آمریکا حتی در مقطعی تهدید به اعمال تحریم‌ها علیه اسرائیل را بررسی کرد. بر پایه گزارش روزنامه اتاوا سیتیزن (برگرفته از مصاحبه‌ای با نیویورک تایمز)، ریگان در یکی از دو تماس تلفنی ۱۲ اوت با بگین، بمباران بیروت غربی را با خشم «هولوکاست» خواند.
*  **[[اسرائیل]]**: نخست‌وزیر بگین آسیب‌دیدن غیرنظامیان را انکار نکرد و گزارش شده که از کشته‌شدن بی‌گناهان ابراز تأسف کرد اما تأکید نمود مرگ آنها «تقصیر اسرائیلی‌ها نیست».
*  **[[اتحاد جماهیر شوروی]]**: اتحاد شوروی کوشید قطعنامه‌ای در سازمان ملل برای تحریم تسلیحاتی جهانی علیه اسرائیل به تصویب برساند که با وتوی آمریکا مسدود شد.

## جستارهای وابسته
* جنگ ۱۹۸۲ لبنان
* جنگ داخلی لبنان
* کشتار صبرا و شتیلا
* یونیفل
* محاصره بیروت (۱۱۱۰)

## منابع

* 
* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* Gabriel, Richard. *Operation Peace for Galilee: The Israel-PLO War in Lebanon*. New York: Hill and Wang, 1984.
* Davis, M. Thomas. *40 km into Lebanon*. Washington, DC: National Defense University Press, 1987.
* Davis, Paul K. *Besieged: 100 Great Sieges from Jericho to Sarajevo*. Oxford: Oxford University Press, 2000.
* Rabinovich, Itmar. *The War for Lebanon 1970–1985*. Ithaca: Cornell University Press, 1985.
* Shlaim, Avi. *The Iron Wall*. New York: Norton Press, 1999.
* Morris, Benny. *The Righteous Victims*. New York: Vintage Books, 2001.

## پیوند به بیرون
* تصاویر و داده‌های جنگ داخلی لبنان ۱۹۸۲ (از دیدگاه جنبش میهنی آزاد)

رده:جنگ ۱۹۸۲ لبنان
رده:نبردهای جنگ داخلی لبنان
رده:محاصره‌های شامل سوریه
رده:مختصات در ویکی‌داده