هشت دستور

**هشت دستور** (به سانسکریت:  یا ،  یا ) فهرستی از هشت دستور اخلاقی در بودیسم است که راهبه‌ها و بوداییان غیرروحانی (اوپاساکاها و اوپاسیکاها) در روزهای اوپوساتا (روزهای نیایش) و جشن‌ها رعایت می‌کنند. این دستورها پشتیبان مراقبه بودایی به‌شمار می‌روند و هنگام اقامت در صومعه‌ها و معابد نیز معمولاً رعایت می‌شوند.

هشت دستور دربرگیرندهٔ اصول اخلاقی همچون خودداری از کشتن هر موجود زنده و نیز قواعد ویژه‌تری مانند پرهیز از سرگرمی‌ها و تفریحات است. سنت پایبندی به هشت دستور در روزهای نیایش هفتگی همچنان در همهٔ کشورها و جوامع بودایی تراواده‌ای در سراسر جهان رواج دارد. هشت دستور که ریشه در کنش‌های پیشابودایی شرمنه‌ای دارد، در روزهای نیایش بودایی رعایت می‌شود و در این زمینه «سوگندهای اوپوساتا» یا «دستورهای یک‌روزه» نامیده می‌شود. در برخی دوره‌ها و مکان‌ها این دستورها به‌گستردگی رعایت می‌شد؛ برای نمونه در چین سده‌های هفتم تا دهم میلادی کارگزاران حکومتی به آن پایبند بودند. در دوران نوین نیز جنبش‌های احیاگرانه و شخصیت‌های سیاسی مهمی بوده‌اند که این دستورها را به‌طور مداوم رعایت کرده‌اند.

## شرح
پنج دستور نخست از هشت دستور همانند پنج دستور است؛ یعنی خودداری از کشتن موجودات زنده، دزدی، گفتار زیان‌بار و پرهیز از نوشیدنی‌ها یا مواد مسکر. با این حال دستور سوم به‌جای پرهیز از رفتار نادرست جنسی، خودداری کامل از هرگونه کنش جنسی است. سه دستور پایانی عبارت‌اند از: خودداری از خوردن در زمان نادرست (پس از نیمروز)؛ خودداری از سرگرمی‌هایی مانند رقص، آواز، موسیقی و تماشای نمایش و نیز پرهیز از پوشیدن گل‌آذین، عطر، آرایش و زیورآلات شخصی؛ و خودداری از نشستن و خوابیدن بر جایگاه‌ها و بسترهای مجلل.

به‌طور خلاصه، بر پایهٔ ترجمهٔ مردم‌شناس بارند یان تِرویل از متن پالی به‌کاررفته در مراسم تایلندی:

در تایلند باور بر این است که اگر یکی از هشت دستور شکسته شود، همهٔ آن‌ها شکسته شده‌اند. در سنت پالی، این دستورها در «دَمّیکه‌سوته» بخشی از سوته‌نیپاته شرح داده شده‌اند. در بسیاری از متون چینی سده‌های میانه ترتیب سه آیتم پایانی متفاوت است و شماره‌های ۶ و ۸ جابه‌جا شده‌اند.

## هدف

در زمینهٔ کنش اوپوساتا، رعایت هشت دستور در متون کهن بودایی به‌عنوان «پاکسازی ذهن آلوده از راه ابزارهای شایسته» (به پالی: ) وصف شده‌است. متون پالی شرح می‌دهند که فرد هشت دستور را در روزهای نیایش به پیروی از شاگردان روشن‌بین بودا بر عهده می‌گیرد. در متون اولیه، بودا میان شیوهٔ بودایی و شیوهٔ جینی رعایت اوپوساتا تمایز می‌گذارد؛ شیوهٔ جینی به دلیل توجه بیشتر به ظاهر تا جوهر نکوهش شده و کنش بودایی انضباط اخلاقی راستین نامیده شده‌است. هشت دستور در نظر دارد تا به افراد غیرروحانی تصویری از زندگی صومعه‌نشینی بدهد و این دستورها «می‌توانند سر نخی برای جذب برخی به زندگی صومعه‌ای باشند». کسانی که هشت دستور را رعایت می‌کنند، گاه با عناوین دیگری نیز خطاب می‌شوند.

هدف هشت دستور با پنج دستور متفاوت است؛ هشت دستور کمتر ماهیت اخلاقی صرف دارد و بیشتر بر پرورش تمرکز مراقبه‌ای و جلوگیری از حواس‌پرتی تمرکز دارد. در سری‌لانکا، از پیروان غیرروحانی که هشت دستور را رعایت می‌کنند انتظار می‌رود زمان و تلاش فراوانی را صرف مراقبه کنند، به‌ویژه مراقبه بر اندام‌های بدن (پتیکولَمنسیکاره) که هدفش پرورش بی‌دلبستگی است.

## کنش

در روزهای نیایش معمول، پیروان غیرروحانی بودایی اغلب هشت دستور را رعایت می‌کنند. در این زمینه، هشت دستور «سوگندهای اوپوساتا» نیز نامیده می‌شوند (سنسکریت و ؛ ، ). هنگامی که افراد غیرروحانی در صومعهٔ بودایی اقامت می‌کنند یا در خلوت‌نشینی مراقبه شرکت می‌جویند، نیز اغلب هشت دستور را رعایت می‌کنند؛ همچنین در جشن‌های سالانه همچون وساک نیز پایبندی به آن‌ها مرسوم است.

امروزه سوگندهای اوپوساتا بیشتر با بودیسم تراواده در جنوب و جنوب شرقی آسیا پیوند دارد، اما این کنش در چین نیز رواج گسترده داشت و همچنان برجای مانده‌است. در عمل، در سنت‌های تراواده‌ای، بیشتر پیروان دین‌دار بالای ۴۰ سال هشت دستور را رعایت می‌کنند. از آنجا که هشت دستور اغلب برای یک روز رعایت می‌شود، به «دستورهای یک‌روزه» نیز شناخته می‌شوند. گاهی عبارتی خوانده می‌شود که رعایت را برای یک روز (و یک شب) تأیید می‌کند:

با این حال رعایت لزوماً موقت نیست: برخی پیروان غیرروحانی هشت دستور را به‌طور مداوم برای بهبود خویش در اخلاق بر عهده می‌گیرند. هشت دستور همچنین پیش از تشرف رسمی به راهبگری رعایت می‌شود؛ این افراد گاه در پالی «اناگاریکا» و در تایلندی «فاکائو» نامیده می‌شوند. افزون بر این، بسیاری از راهبه‌ها در کشورهای بودایی مانند «مه‌چی» در تایلند یا «داسا سیل ماتا» در سری‌لانکا، هشت یا ده دستور را همواره به‌عنوان بخشی از شیوهٔ زندگی‌شان رعایت می‌کنند.

### جزئیات دستورهای ویژه
دستور نخست دربارهٔ نکشتن جانوران است. بر پایهٔ احکام آشوکا، رسمی وجود داشت که آشوکا بنا نهاده بود تا جانوران در روزهای اوپوساتا کشته نشوند؛ این نشان می‌دهد که تا آن زمان رعایت اوپوساتای بودایی به نهادی دولتی در هند تبدیل شده بود. این رسم در ماه کامل و روز پس از آن با سخت‌گیری بیشتری رعایت می‌شد.

دستور سوم دربارهٔ پاسداشت پاکدامنی است. سنت بودایی از افراد غیرروحانی می‌خواهد در روزهای نیایش پاکدامن باشند که همانند سنت کهن هندی پاکدامنی در روزهای «پَروَن» است. دربارهٔ دستور ششم، این بدان معناست که پس از نیمروز نباید غذا خورد، با اجازهٔ نوشیدن مایعات، به تقلید از قاعده‌ای تقریباً یکسان برای راهبان. پزشک مینگ‌جون هونگ و همکارانش با بررسی متون بودایی چینی کهن و میانه استدلال کرده‌اند که هدف‌های اصلی روزهٔ نیمروزی کاستن از میل، بهبود تندرستی و نیرو و کاهش خواب‌آلودگی است. از نظر تاریخی، بوداییان چینی هشت دستور را شامل گیاهخواری نیز تفسیر کرده‌اند.

دستور هفتم گاه به معنای نپوشیدن لباس رنگارنگ نیز تفسیر شده که به سنت پوشیدن لباس سفید ساده هنگام رعایت هشت دستور انجامیده‌است. البته این لزوماً بدان معنا نیست که هر پیرو بودایی سفیدپوش همواره هشت دستور را رعایت می‌کند. دربارهٔ دستور هشتم، یعنی ننشستن و نخوابیدن بر جایگاه‌ها و بسترهای مجلل، معمولاً به خوابیدن بر حصیری روی زمین تعبیر می‌شود. هرچند در خود دستورها تصریح نشده، در تایلند و چین کسانی که دستورها را رعایت می‌کنند معمولاً شب را در معبد می‌گذرانند تا از وسوسه‌های خانگی برای شکستن دستورها دور باشند و تلاش جمعی در پایبندی به دستورها تقویت شود.

## پیشینه
به گفتهٔ دیمین کیون، پژوهشگر اخلاق، هشت دستور برگرفته از مقررات شرح‌داده‌شده در «برَهمَجالَه‌سوته» یکی از متون کهن بودایی است. از آنجا که در این سوتره بودا رفتار خود را وصف می‌کند، کیون استدلال می‌کند که هشت دستور و چندین آموزهٔ اخلاقی دیگر در بودیسم از بودا به‌عنوان الگو ریشه گرفته‌اند.

پژوهشگر دین جی.اچ. بیتسون و پالی‌شناس شوندو تاچیبانا استدلال کرده‌اند که هشت دستور ممکن است تا اندازه‌ای بر پایهٔ کنش‌های پیشابودایی براهمنی (وراتا) در هنگام روزهٔ ماه کامل و ماه نو باشد، اما پژوهش‌های نوین‌تر نشان داده‌اند که کنش‌های اوپوساتای بودایی و جینی از براهمنیسم ریشه نگرفته‌اند. پوشَدَهِ براهمنی در آماده‌سازی برای قربانی برگزار می‌شد، حال آنکه کنش‌های بودایی و جینی چنین نبودند. افزون بر این، بر پایهٔ نظر برخی پژوهشگران، براهمنیسم تا مدتی پس از پیدایش بودیسم به سرزمین بودایی اولیه نرسیده بود. در عوض، بنیامین شونتال و کریستین هَسکت پیشنهاد می‌کنند که کنش بودایی و جینی از فرهنگ مشترک و غیررسمی شرمنه‌ای ریشه گرفته‌است؛ شرمنه (پالی: ) به جنبش دینی ناودایی در روزگار بودیسم آغازین و جینیسم اشاره دارد. آنان استدلال خود را بر شواهد متنی استوار می‌کنند که جین‌ها و دیگر شرمنه‌ها نیز کنش‌های اوپوساتا را رعایت می‌کردند. سرانجام، نظریهٔ پیشین‌تر و کمتر شناخته‌شدهٔ هندشناس ژان پژیلوسکی خاستگاهی بابلی را پیشنهاد می‌دهد. پژیلوسکی استدلال کرد که تقویم قمری به‌کاررفته در کنش اوپوساتای بودایی بیشتر بر پایهٔ تأثیر بابل نو بوده تا ودایی، بر پایهٔ توزیع روزهای نیایش.

متون کهن بودایی گزارش می‌دهند که اوپوساتای بودایی در پاسخ به فرقه‌های گدایی معاصر پدید آمد. به‌طور ویژه، در متون پالی انضباط صومعه‌ای، شاه بیمبیساره از بودا می‌خواهد تا کنش اوپوساتا را بنیاد نهد تا با فرقه‌های رقیب هماوردی کند. بودا سپس راهبان را هر دو هفته گرد هم آورد و بعدتر نیز راهبان را به آموزش افراد غیرروحانی و خواندن مقررات صومعه‌ای در همان روزها واداشت. بسیاری از این کنش‌ها آگاهانه از دیگر فرقه‌های شرمنه‌ای وام گرفته شدند، چرا که مراسم اوپوساتا بخشی از برنامهٔ گستردهٔ بودا برای «یگانه، منضبط و صادقانه» ساختن کنش معنوی پیروانش شد.

در کرهٔ سدهٔ ششم میلادی، هشت دستور با پرستش مایتریا پیوند یافت، به‌سبب کار هیِریانگ، راهب کره‌ای که رساله‌ای دربارهٔ این مسائل نوشت. در چین سده‌های هفتم تا دهم، کارگزاران حکومتی اغلب هشت دستور را به مدت یک یا چند ماه در سال رعایت می‌کردند و در آن مدت معمولاً راهبان را برای آموزش به خانه دعوت می‌کردند. در همان ماه‌هایی که برای چنین نیایشی تعیین شده بود و «چای» نام داشت، حکومت نیز از اجرای حکم اعدام خودداری می‌کرد.

### پیشینهٔ نوین

در اواخر سدهٔ نوزدهم در سری‌لانکا، در دورهٔ احیای بودیسم، علاقهٔ نوینی به سنت رعایت هشت دستور پدید آمد. این بیشتر به‌سبب تأثیر آناگاریکا دَرماپاله (۱۸۶۴–۱۹۳۳) بود که ده دستور (همانند هشت دستور) را به‌طور مداوم رعایت می‌کرد و جایگاهی میان فرد غیرروحانی و راهب داشت. این علاقه با پویش‌هایی که بر کنش دینی بودایی در روزهای نیایش سنتی (پویا) تأکید داشتند تقویت شد.

سیاست‌مدار تایلندی چاملونگ سری‌موانگ (زادهٔ ۱۹۳۵) به رعایت مداوم هشت دستور حتی در دوران زندگی سیاسی‌اش شناخته شده‌است. او عضو جنبش بودایی «سانتی آسوکه» بوده که هشت دستور را به‌معنای خوردن یک وعدهٔ گیاهی در روز تفسیر می‌کند. زندگی سخت‌گیرانهٔ سری‌موانگ بر پایهٔ این دستورها دوستانش را واداشت او را «نیمه‌راهب–نیمه‌انسان» بنامند. همانند سانتی آسوکه، معبد دَمّاکایه در تایلند نیز بر هشت دستور به‌ویژه در برنامه‌های آموزشی خود تأکید دارد. در سری‌لانکا در دههٔ ۲۰۰۰ میلادی، هشت دستور همچنان با سخت‌گیری فراوان رعایت می‌شد، چنان‌که پژوهشگر دین جاناتان والترز در پژوهش میدانی‌اش گزارش کرد. در سنت‌های تراواده‌ای در غرب نیز هشت دستور رعایت می‌شود.

## جستارهای وابسته
* اخلاق بودایی
* چهار حقیقت شریف
* راه اصیل هشتگانه
* پنج دستور

## منابع

* 
* 
* 

رده:تعطیلات بودایی
رده:منشور اخلاقی