اسلام و جینیسم

**اسلام و جینیسم** دو دین با بنیادهای الهیاتی متفاوت هستند که در شبه‌قاره هند پس از تهاجم‌های پی‌درپی مسلمانان و سپس فتح و فرمانروایی اسلامی از سده دوازدهم میلادی به بعد با یکدیگر برهم‌کنش داشته‌اند. در این دوران بخش بزرگی از شمال باختری، شمال و مرکز هند زیر فرمانروایی سلطان‌نشین دهلی و سپس مغولان (قبیله مغل) با خاستگاه ترک‌ومغولی قرار گرفت.

برهم‌کنش این دو دین از آزار دینی تا پذیرش دوسویه گسترده بوده‌است. پیروان جینیسم در جریان فتوحات مسلمانان در شبه‌قاره هند و پس از آن آزار دیدند. با این حال استثناهای مهمی نیز وجود داشته‌است؛ از جمله امپراتور اکبر کبیر (۱۵۴۲–۱۶۰۵) که به‌دلیل بردباری دینی و بزرگداشت جین‌ها فرمان آزادسازی پرندگان زندانی و ممنوعیت کشتار جانوران در آیین پریوشنه جین‌ها را صادر کرد.

## جینیسم زیر فرمانروایی مسلمانان
### فاتحان مسلمان و نهادهای جین
نخستین مسجد ساخته‌شده در دهلی با نام «قوة الاسلام» (نزدیک قطب منار) پس از آن برپا شد که معابد جین دوره دودمان تومارا به‌زور به مسجد تبدیل شدند. ۲۷ معبد جین برای ساخت این مسجد ویران شد و بازمانده‌های معابد به‌عنوان مصالح ساختمانی مسجد به کار رفت. به همین ترتیب مسجد جامع خامبهات بر ویرانه‌های معابد جین بنا شد.

در سال ۷۸۲ میلادی شهر والابهی که یکی از مراکز مهم جین‌ها بود به دست فرمانروایان ترک سند ویران شد. سلطان محمود غزنوی (۱۰۰۱)، معزالدین محمد غوری (۱۱۷۵) و علاءالدین خلجی (۱۲۹۸) پیوندی پیچیده با جامعه جین داشتند.

مقبره ابراهیم در بهادرشور در گجرات که در سال ۱۱۶۰ میلادی و پیش از فتح اسلامی ساخته شده بود، به باور مهرداد شکوهی کهن‌ترین بنای اسلامی هند بر پایه شواهد باستان‌شناختی است و معماری آن شباهت زیادی به معابد جین کوه ابو دارد.

### جینیسم در دوره سلطان‌نشین دهلی
بنیان‌گذاران و فرمانروایان سلطان‌نشین دهلی مانند معزالدین محمد غوری (۱۱۷۵) و علاءالدین خلجی (۱۲۹۸) پیوندی شناخته‌شده با جامعه جین داشتند.

جیناپرابها سوری (درگذشته ۱۳۳۳) در کتاب خود «ویویدهاتیرتهاکلپه» (راهنمای زیارتگاه‌های گوناگون) از رابطه‌اش با محمد بن تغلق (فرمانروایی ۱۳۲۵–۱۳۵۱) سلطان دهلی می‌نویسد. در دو فصل کتاب که به رابطه او با سلطان اختصاص دارد، جیناپرابها به دهلی سفر می‌کند تا تندیسی را که از معبدی برده بودند بازپس گیرد. پس از آنکه سلطان را با توان شاعرانه و دانش ژرف خود از مکتب‌های دینی و فلسفی هند تحت تأثیر قرار داد، سلطان تندیس را از خزانه خویش بازگرداند و جیناپرابها را بر فیل سوار کرده و در شهر گرداندند. او سلطان را در لشکرکشی‌هایش همراهی کرد و پس از بازگشت یک چهارم شهر تغلق‌آباد را برای جامعه جین و سالنی برای آموزش جیناپرابها دریافت کرد. جیناپرابها همچنین فرمان‌هایی برای عبور بی‌آسیب و بدون مالیات زائران جین به دست آورد. هرچند معابد بی‌حرمت شدند، جیناپرابها این رویدادها را ناشی از نیروی عصر تاریکی (کالی یوگا) می‌دانست و آن‌ها را فرصتی برای کسب «ثواب بی‌پایان» از راه بازسازی معابد می‌شمرد که غیرروحانیان جین با شور فراوان انجام دادند.

در سنت دیگامبارا، بنیان‌گذاری سنت بهاتاراکا به شکل نوین آن (راهب ردای نارنجی‌پوش) اغلب به پرابهاچاندرا از مولا سنگها منسوب می‌شود که از پتن (گجرات) به دهلی سفر کرد و در آیینی به‌عنوان نخستین بهاتاراکای دهلی برگزیده شد. او به دعوت فرمانروای دهلی که همان محمد بن تغلق شناسایی شده به آنجا رفت.

### جینیسم در دوره مغولان
جین‌ها به‌عنوان بانکداران و تأمین‌کنندگان مالی بر فرمانروایان مسلمان تأثیر چشم‌گیری داشتند، اما به‌ندرت توانستند وارد گفتمان سیاسی شوند که در چارچوب مقوله‌های اسلامی شکل گرفته بود.

برخی آیین‌ها و شخصیت‌های جین که بر دربار مغولی اکبر کبیر اثر نهادند مستند شده‌اند. اکبر به هیراویجیا رهبر تاپا گاچها از فرقه شوتامبارا احترام گذاشت. جین‌ها امپراتور را متقاعد کردند که ذبح جانوران را به مدت شش ماه در گجرات ممنوع کند، مصادره دارایی درگذشتگان و مالیات سوجیجا (جزیه) و سولکا (احتمالاً مالیات زائران) را لغو کند و پرندگان و زندانیان را آزاد سازد. گفته می‌شود اکبر شکار را رها کرد و برای همیشه از خوردن گوشت دست کشید. اکبر همچنین «اعلان آماری» مبنی بر ممنوعیت کشتار جانوران در آیین‌های جین پریوشنه و ماهاویر جنمه کلیاناکه را صادر کرد و جزیه را از زیارتگاه‌های جین مانند پیلاتی برداشت. این فرمان‌ها در سال‌های ۱۵۹۲، ۱۵۹۴ و ۱۵۹۸ نیز صادر شدند. راهبان جین احترام امپراتوران مغول جهانگیرشاه و شاه جهان را به دست آوردند. اکبر ذبح جانوران را در نزدیکی جایگاه‌های مهم جین در هنگام پریوشنه ممنوع کرد.

در سال ۱۶۴۵ شاهزاده مغول اورنگ‌زیب پس از آنکه به فرمانروایی گجرات گمارده شد، به گزارش جهانگرد فرانسوی ژان ته ونو (۱۶۶۶) دستور داد گاوی را در معبد جین چینتامنی پارشوناث که صراف و بانکدار جین شانتیداس جاوری ساخته بود ذبح کنند. اورنگ‌زیب سپس بینی همه پیکره‌های حجاری‌شده معبد را شکست و آنجا را به مسجدی به نام «قوة الاسلام» تبدیل کرد. شانتیداس احتمالاً نزد پدر اورنگ‌زیب، امپراتور شاه جهان شکایت برد. چند سال بعد در ۱۶۴۸ شاه جهان فرمانی صادر کرد مبنی بر اینکه دیواری میان محراب‌ها ساخته شود تا بخش مسلمان و بخش جین جدا گردد و بخش جین به شانتیداس بازگردانده شود تا جین‌ها بتوانند در آن عبادت کنند. فرمان همچنین اعلام داشت که فقیران مسلمانی که در ساختمان جای گرفته بودند بیرون روند و مصالح برده‌شده از معبد بازگردانده شود. با این حال شانتیداس و جامعه جین تندیس‌های اصلی را از بنای بی‌حرمت‌شده برداشته و در دیگر معابد جین نصب کردند و تلاشی برای بازسازی آن نکردند و معبد در عمل از میان رفت.

## همانندی‌ها
هم جینیسم و هم اسلام بر روزه آیینی ارج می‌نهند. شیوه‌های ریاضت‌طلبانه و جشن‌های جین شامل روزه‌داری است. در اسلام صوم (روزه رمضان) یک ماه روزه‌داری اجباری برای مسلمانان است. یک تفاوت بنیادین آن است که صوم در اسلام محدود به ساعات روز است و مسلمانان پس از غروب آفتاب افطار می‌کنند، حال آنکه روزه جین‌ها شب و روز ادامه دارد و ۴۸ دقیقه پس از طلوع خورشید روزی که روزه پایان می‌یابد افطار می‌شود. تفاوت دیگر آنکه روزه‌داری جین اختیاری است و زمان آن را خود فرد در هر هنگام از سال برمی‌گزیند؛ در مقابل روزه یک‌ماهه اسلام بخشی از پنج رکن اسلام و اجباری است و بر پایه گاه‌شماری هجری قمری تعیین می‌گردد.

## تفاوت‌ها
### خدای آفریدگار
جین‌ها بر خلاف مسلمانان به خدای آفریدگار باور ندارند. جینیسم بر آن است که روان فردی با مراقبه ژرف، خویشتن‌داری و حتی ترک خوراک و آب به موکشه (رهایی از چرخه زایش و کرمه) دست می‌یابد.

### الهیات
در جینیسم بر خلاف اسلام نه بهشت جاودانه وجود دارد، نه دوزخ جاودانه و نه روز داوری. جین‌ها بر این باورند که تنها کرمه می‌تواند به انسان یاری رساند. جینیسم ایزدان و ایزدبانوان فراوانی را می‌پذیرد که بخشی از چرخه‌های باززایش هستند در حالی که اسلام دین یکتاپرستی اکید (توحید) است.

### حقوق جانوران و خوراک
آموزه اهیمسا (ناخشونتی) در جینیسم فرهنگ گیاه‌خواری سخت‌گیرانه‌ای را در میان جین‌ها پرورانده‌است. اسلام گوشت را نعمت خداوندی می‌داند؛ چنان‌که در آیه‌های ۱۴۱ و ۱۴۲ سوره انعام قرآن آمده‌است. مسلمانان اجازه گیاه‌خواری دارند اما بیشتر آنان تنها گوشت حلال می‌خورند و به‌شدت از خوردن گوشت خوک و نوشیدنی‌های الکلی پرهیز می‌کنند. جین‌ها با هرگونه ذبح جانوران مخالف‌اند. مسلمانان در آیین‌هایی مانند عید قربان به ذبح گسترده جانوران می‌پردازند، هرچند آزار رساندن بی‌مورد به هر جانوری را نیز ممنوع می‌دانند.

### روز قیامت در برابر باززایش چرخه‌ای
متون اسلامی هرگونه اندیشه تناسخ انسان یا خدا را رد می‌کنند. اسلام مفهومی خطی از زندگی می‌آموزد: انسان تنها یک زندگی دارد و پس از مرگ خداوند او را داوری کرده و در بهشت پاداش یا در دوزخ کیفر می‌دهد. اسلام رستاخیز نهایی و روز قیامت را می‌آموزد اما هیچ‌گونه باززایش روان انسان در پیکر دیگری را نمی‌پذیرد.

در مقابل، آموزه تناسخ (باززایش) به‌همراه نظریه‌های سمساره و کرمه ستون‌های بنیادین الهیات جین را تشکیل می‌دهد؛ چنان‌که ادبیات گسترده‌ای دربارهٔ آن در فرقه‌های اصلی جین از کهن‌ترین دوران این سنت وجود دارد. تناسخ در سنت‌های جین کنونی بدین معناست که زندگی دنیوی با باززایش‌های پیاپی و رنج در قلمروهای گوناگون هستی شناخته می‌شود و زندگی معنوی و اخلاقی راهی برای پایان دادن به رنج و باززایش است.

### ریاضت‌طلبی و رهبانیت
ریاضت‌طلبی در جینیسم ارج‌مند و بخشی بنیادین از الهیات و فرایند رستگاری است. پیامبر محمد و یارانش نیز ریاضت می‌ورزیدند و صوفیان سنی و شیعه هر دو اهل ریاضت‌اند.

رهبانیت در جینیسم گرامی داشته می‌شود اما در اسلام ممنوع است. بنا بر حدیث مشهور: «رهبانیتی در اسلام نیست؛ رهبانیت امت من جهاد است.»

### ارتداد
بنا بر برخی عالمان و مذاهب اسلامی مانند مذهب حنبلی، ارتداد در اسلام جرمی دینی و در فقه اسلامی مستوجب مرگ است. قرآن پیامدهای سختی را در آخرت برای کسانی که «روی‌گردانند» یا «پس از ایمان کفر ورزند» وعده داده‌است. با این حال خود قرآن مجازات مرگ برای ارتداد را ذکر نکرده‌است و اندیشمندان نوین آن را رد می‌کنند. بسیاری از عالمان کلاسیک نیز بر آن‌اند که ارتداد مجازاتی ندارد. بنا بر مذهب حنفی مجازات مرگ برای ارتداد تنها به مردان در سن رزم و کسانی که پس از ترک اسلام دست به راهزنی بزنند محدود می‌شود نه صرف تغییر دین.

جینیسم آزادی وجدان و ارتداد را می‌پذیرد. گرویدن جین‌ها به دین‌های دیگر و ازدواج شاه هندو با ملکه جین که هر یک دین خود را نگه داشتند و معابد هر دو دین را ساختند در تاریخ جین مستند شده‌است. در برخی نوشته‌های جین دیگامبارا، بودا کسی معرفی شده که به سنگهه (انجمن) مهاویرا پیوست اما مرتد شد و دین تازه‌ای را بنیان نهاد که اکنون بودیسم خوانده می‌شود.

## جستارهای وابسته
* اسلام و دین‌های دیگر
* تقسیم‌بندی سیاسی جهان از دید اسلام

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:اسلام و دین‌های دیگر