توشمحمد قاری-نیازی

**توشمحمد قاری نیازی** یک ریاضیدان و مورخ ازبکستان بود که به عنوان رئیس آکادمی علوم شوروی ازبکستان خدمت کرد.

## زندگی اولیه
متولد ۲ سپتامبر ۱۸۹۷ در خجند به یک کفاش رفت و ابتدا در یک مکتبخانه تحصیل کرد، اما به دلیل بدرفتاری معلم، کمتر از یک سال در آنجا ماند. خانواده‌اش به اسکوبلف (فرغانه فعلی) نقل مکان کردند، جایی که او سرانجام در یک مدرسه روسی تحصیل کرد و در اواسط دهه ۱۹۱۰ با نمرات عالی فارغ‌التحصیل شد.  در سال ۱۹۱۷، او در مدرسه‌ای که خود در خوقند تأسیس کرده بود، معلم شد که به سرعت به یک مدرسه منطقه‌ای تبدیل شد. او که در ابتدا داوطلب خدمت به عنوان رئیس مدارس منطقه اسکوبلف شده بود، از سال ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۵ به عنوان مدیر کالج آموزشی ازبکستان در خوقند خدمت کرد. چند سال بعد، از دانشکده فیزیک و ریاضیات دانشگاه دولتی آسیای میانه در تاشکند فارغ‌التحصیل شد. او از پایان‌نامه خود به زبان ازبکی دفاع کرد.

همسر او اویشان که در سال ۱۹۲۰ در مراسم مسلمان ازدواج کرد، یکی از اولین معلمان زن در شوروی شوروی ازبک بود. او اغلب او را در مورد کار فیلوگرافی او مشاوره می‌داد، از جمله اولین قاموس‌های ازبک که با هم کار می‌کردند.

## حرفه ای
در دوران دانشجویی، وظیفه تدریس دروس ریاضی پیشرفته مانند هندسه تحلیلی به زبان ازبکی به او محول شد. پس از فارغ‌التحصیلی، به تدریس ریاضیات در سطح دانشگاه به زبان ازبکی ادامه داد و در سال ۱۹۳۱ به عنوان اولین ازبکی عنوان استاد را دریافت کرد. در آن سال، او عضو حزب کمونیست شد. از آن زمان تا سال ۱۹۳۳ به عنوان رئیس دانشگاه خدمت کرد، اگرچه دکترای فیزیک و ریاضیات خود را تا سال ۱۹۳۹ دریافت نکرد. سپس معاون رئیس کمیته علوم، فرهنگ و هنر جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان شد و روی انتقال الفبای ازبکی به خط سیریلیک کار کرد. او همچنین زمان قابل توجهی را به تحقیق در مورد تاریخ ازبکستان و آثار علمی تاریخی، با تمرکز ویژه بر نجوم و باستان‌شناسی اختصاص داد. به عنوان بخشی از تحقیقات خود در مورد نجوم اولیه در ازبکستان امروزی، مجبور شد نسخه‌های خطی عربی متعددی را بخواند. علاوه بر کار دانشگاهی، او مناصب سیاسی مختلفی را بر عهده داشت و به عنوان معاون شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی برای دوره‌های اول و دوم خدمت کرد. او همچنین کتاب‌های درسی و مقالات دانشگاهی متعددی از جمله اولین کتاب‌های درسی ریاضی به زبان ازبکی و مقالاتی دربارهٔ فرهنگ و جامعه ازبک را تألیف کرد.

## جنگ جهانی دوم
در ژوئن ۱۹۴۱، او همراه با میخائیل گراسیموف یک سفر علمی را برای بررسی قبر تیمور در سامارکند رهبری کرد. طبق افسانه محلی یک نوشته روی قبر تهدید می‌کرد که هر کس آن را باز کند، فاجعه ای را به همراه خواهد داشت و کمی پس از باز شدن، آلمان نازی به اتحاد جماهیر شوروی حمله کرد. پس از اینکه بقایای آن با مراسم مسلمانان در سال ۱۹۴۲ دوباره دفن شدند، برخی از مردم ازبکستان پیروزی شوروی در نبرد استالینگراد را به دفن مجدد اعتبار دادند.

پس از حمله آلمان به شوروی، تنها پسرش شاکات درخواست کرد تا با ارتش سرخ به خط‌های جلو برود. اون مثل پدرش در ریاضیات ماهر بود و انتخاب شد تا مدرسه توپخانه بشه پس از زنده ماندن در جنگ، شاکات از آکادمی نظامی اف.ای. دزرژینسکی فارغ‌التحصیل شد و در نقش پدرش با حرفه ای در ریاضیات، اما تخصصی در بالیستیک و فناوری موشکی پیروی کرد.

هنگامی که آکادمی علوم شوروی ازبک در سال ۱۹۴۳ تأسیس شد، قاری-نیازی به اولین رئیس آن تبدیل شد و تا سال ۱۹۴۷ در این پست ماند.

## پس از جنگ
در سال ۱۹۴۶، قاری-نیازی استاد مؤسسه مهندسان و مکانیزاسیون کشاورزی تاشکند شد. به خاطر مقاله‌اش با عنوان «مدرسه نجوم الغ‌بیک» جایزه استالین را دریافت کرد. در سال ۱۹۵۴، او عضو اتحادیه بین‌المللی نجوم و در سال ۱۹۶۷ عضو متناظر آکادمی بین‌المللی تاریخ علم شد و در همان سال، در ۱ سپتامبر، به خاطر فعالیت‌هایش در زمینه ارتقای دانشگاهیان در جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان، عنوان قهرمان کار سوسیالیستی به او اعطا شد. از جمله فعالیت‌های او می‌توان به سردبیری مجله علمی ازبکستانی *«فن و تورموش»* و معاون رئیس هیئت مدیره حفظ بناهای تاریخی و فرهنگی ازبکستان اشاره کرد. در طول دوران کاری خود، به کشورهای مختلف خارجی از جمله افغانستان، بلغارستان، هند، ایتالیا و ژاپن سفر کرد. او در ۱۷ مارس ۱۹۷۰ درگذشت و در گورستان چیگاتوی به خاک سپرده شد.

## جایزه‌ها و اعزازها
* دانشمند معترض از شوروی سوزی ازبک (۱۹۳۹)
* سه فرمان لنین (۴ نوامبر ۱۹۴۴، ۱ مارس ۱۹۶۵، ۱ سپتامبر ۱۹۶۷)
* سه فرمان پرچم سرخ کار (۲۳ ژانویه ۱۹۴۶، ۱۶ ژانویه ۱۹۵۰، ۲۷ اکتبر ۱۹۵۳)
* جایزه استالین کلاس سوم (۱۹۵۲)
* قهرمان کار سوسیالیستی (۱ سپتامبر ۱۹۶۷)
* جایزه دولتی برونی (۱۹۷۰)
* «درست‌های برجسته» (۲۳ اوت ۲۰۰۲)

## منابع

رده:اعضای حزب کمونیست اتحاد شوروی
رده:اعضای مجمع اول شورای عالی اتحاد شوروی
رده:اعضای مجمع دوم شورای عالی اتحاد شوروی
رده:اهالی خجند
رده:برندگان جایزه استالین
رده:تاریخ‌نگاران اخترشناسی
رده:درگذشتگان ۱۹۷۰ (میلادی)
رده:دریافت کنندگان نشان پرچم سرخ کار
رده:دریافت‌کنندگان نشان لنین
رده:ریاضی‌دانان اهل اتحاد شوروی
رده:ریاضی‌دانان سده ۲۰ (میلادی)
رده:زادگان ۱۸۹۷ (میلادی)
رده:قهرمانان کار سوسیالیست