آزمایش‌های دارویی میمون

**آزمایش‌های دارویی میمون** در سال ۱۹۶۹ میلادی مجموعه‌ای از آزمایش‌های بحث‌برانگیز بر روی جانوران بود که بر نخستیان انجام شد تا آثار گوناگون مواد روان‌گردان بررسی شود. این آزمایش‌ها نشان دادند که اعتیاد به مواد مخدر و ترک اعتیاد چه تأثیرات عمیقی بر نخستیان می‌گذارد و بدین ترتیب دیدگاه‌های نوینی دربارهٔ سوءمصرف مواد در انسان پدید آورد.
## پیش‌زمینه
آزمایش دارویی میمون تحت تأثیر پژوهش‌های پیشین دربارهٔ موضوعات مرتبط انجام شد. شش پژوهش شاخص در این زمینه قابل ذکر است: «عوامل تنظیم‌کنندهٔ مصرف خوراکی یک افیونی (اتونیتازن) در موش‌های معتاد به مرفین»؛ «اعتیاد تجربی به مرفین: روشی برای تزریق خودکار وریدی در موش‌های آزاد»؛ «خودمصرفی مرفین، رفتارهای تقویت‌شده با غذا و رفتارهای اجتنابی در میمون‌های رزوس»؛ «عناصر روان‌داروشناختی وابستگی به مواد»؛ «اعتیاد به دارو. ۱. اعتیاد از طریق آموزش گریز»؛ و «اعتیاد به مرفین در موش‌ها».

## آزمایش‌ها
پژوهش «*خودمصرفی مواد روان‌گردان توسط میمون*» توسط جی. دنو، تی. یاناگیتا و ام. اچ. سیور در بخش داروشناسی دانشگاه میشیگان انجام شد.

آزمایش‌های دارویی میمون شامل تزریق درون‌وریدی خودکار داروها در میمون‌ها بود. در این روش نخستیان آموزش داده می‌شدند تا با استفاده از اهرمی در قفس خود، داروهایی مانند کوکائین، مرفین، آمفتامین‌ها، کدئین، کافئین، مسکالین، پنتوباربیتال و اتانول را خود به خود دریافت کنند. واکنش آن‌ها به این داروها در طول زمان به دقت بررسی می‌شد تا مشخص شود آیا پس از نخستین مواجهه، مصرف داوطلبانه ادامه می‌یابد یا نه؛ موضوعی که نشانه‌ای از وابستگی روانی به شمار می‌رفت.

نتایج نشان داد که برخی داروها علائم وابستگی ایجاد می‌کنند، در حالی که برخی دیگر چنین اثری نداشتند. این یافته‌ها با مشکلات وابستگی در انسان مقایسه شد تا توضیحی برای سازوکارهای فیزیولوژیک و روانی وابستگی به مواد در انسان ارائه شود. این آزمایش‌ها گاه عوارض شدیدی مانند لرزش، توهم، تشنج، مرگ ناگهانی و گیجی به دنبال داشتند. آزمایش‌های دیگری که به شدت از نظر اخلاقی مورد انتقاد قرار گرفتند، به تدوین دستورالعمل‌هایی برای رفتار اخلاقی در نگهداری و استفاده از جانوران توسط انجمن روان‌شناسی آمریکا انجامید.

### روش کار
میمون‌های انتخاب‌شده برای آزمایش در اتاقک‌هایی ویژه نگهداری می‌شدند. درون این اتاقک‌ها، جانور با کمربند و بازوی مهارکننده‌ای که بر دیوار نصب شده بود ثابت می‌شد. پس از آن‌که میمون به محیط جدید عادت می‌کرد، کمربند به اندازهٔ بدن او تنظیم می‌شد. سپس یک کاتتر سیلیکونی در ورید ژوگولار میمون و در حالت بیهوشی قرار داده و ثابت می‌گردید. سر دیگر کاتتر به لوله‌ای متصل می‌شد که از کمربند عبور کرده و به تزریق‌کننده وصل بود.

پس از بهبود میمون از کارگذاری کاتتر، دو کلید در اتاقک نصب می‌شد. فشار دادن یکی از کلیدها باعث فعال شدن تزریق‌کننده و ورود سرم به درون ورید میمون می‌شد. فشار دادن کلید دیگر، همان سرم را به ظرف اولیه بازمی‌گرداند. پس از آن‌که میمون کارکرد سامانهٔ خودمصرفی را می‌آموخت، سرم با محلول دارو جایگزین می‌شد. تزریق دارو می‌توانست توسط میمون یا از طریق زمان‌سنج انجام گیرد.

اگر دارو برای میمون اثری پاداش‌دهنده داشت، نرخ خودمصرفی افزایش می‌یافت زیرا فشار دادن کلید با تجربه‌ای خوشایند همراه بود. اما اگر تجربه ناخوشایند بود، میمون از فشار دادن کلید پرهیز می‌کرد.

در صورتی که میمون به طور داوطلبانه تزریق را آغاز نمی‌کرد، محلول دارو به طور خودکار و در فواصل منظم به او تزریق می‌شد تا بررسی شود که آیا پس از تداوم مواجهه، جانور خود به خود کلید را فشار خواهد داد یا خیر؛ امری که نشان‌دهندهٔ وابستگی روانی به دارو بود.

## نتایج
**مرفین:** برخی میمون‌ها در آغاز تمایل کمی به خودمصرفی مرفین در دوزهای پایین نشان دادند، اما در ادامه مصرف آن را آغاز کرده و به طور منظم ادامه دادند. بعضی حتی دوز مصرفی را به شکل چشمگیری افزایش دادند. هیچ‌یک از میمون‌ها به طور داوطلبانه مصرف مرفین را قطع نکرد و زمانی که دارو از آن‌ها گرفته شد، علائم وابستگی شدید بروز یافت. برخی از عوارض جانبی مشاهده‌شده شامل خواب‌آلودگی، بی‌تفاوتی، کاهش مصرف غذا و کاهش موقت وزن بود.

**کدئین:** چهار میمون از پنج میمون با فشار اهرم مصرف کدئین را آغاز کردند و به تدریج مقدار مصرف را بالا بردند تا در هفتهٔ پنجم تا ششم به سطحی پایدار رسیدند. یک میمون پس از رسیدن به بیشترین دوز مصرفی روزانه (۶۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم) دچار تشنج شد و مرد، و چهار میمون دیگر بین هفتهٔ ششم و هشتم مصرف نامحدود کدئین جان باختند.

***[[نالورفین]]:*** به دلیل تجربهٔ نخستین آزمایش دارویی، میمون‌ها از مصرف داوطلبانه سر باز زدند. بنابراین طی دورهٔ آزمایش هر چهار ساعت یک بار تزریق می‌شد. در طول این دوره میمون‌ها کم‌تحرک بودند، حالتی از نگرانی داشتند و حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه دچار ترشح بزاق می‌شدند. پس از قطع دارو، آن‌ها دو روز پیاپی دچار خمیازهٔ زیاد و خارش بودند.

***مخلوط مرفین-نالورفین:*** چهار میمون با ترکیبی از این دو دارو آزمایش شدند. این میمون‌ها وابستگی روانی نشان داده بودند اما اجازهٔ خودمصرفی مرفین نداشتند. هیچ‌یک از آن‌ها مخلوط را به طور داوطلبانه مصرف نکرد.

**کوکائین:** دو میمون از چهار میمون با دوز ۰٫۲۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم خودمصرفی کوکائین را آغاز کردند و دو میمون دیگر با دوز ۱٫۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم شروع کردند که در ادامه نیز همان دوز را حفظ کردند. با شروع خودمصرفی، مصرف کوکائین به سرعت افزایش یافت و در کمتر از ۳۰ روز به تشنج و مرگ انجامید. برای ادامهٔ آزمایش، خودمصرفی محدود به یک دوز در ساعت شد. در این شرایط الگوی رفتاری چنین بود که میمون‌ها تا سرحد خستگی مصرف می‌کردند و سپس برای مدتی بین ۱۲ ساعت تا ۵ روز داوطلبانه مصرف را قطع می‌کردند. در این دوره‌ها میمون‌ها گهگاه می‌خوابیدند و غذا می‌خوردند. مصرف کوکائین موجب توهم، کاهش تودهٔ عضلانی و بروز مکرر تشنج‌های شدید می‌شد.

***مرفین-کوکائین:*** چهار میمون دارای دو لولهٔ جداگانه شدند که یکی مرفین و دیگری کوکائین می‌رساند و هرکدام اهرم ویژهٔ خود را داشت. مدت کوتاهی بعد، میمون‌ها دچار وابستگی شدند؛ به طوری که روزها بیشتر کوکائین و شب‌ها بیشتر مرفین مصرف می‌کردند. اثرات سمی ترکیب این داروها شامل گیجی، هذیان، بی‌اشتهایی، اختلال حرکتی، لاغری شدید و در نهایت مرگ در عرض ۲ تا ۴ هفته بود.

***آمفتامین‌ها:*** پنج میمون به طور داوطلبانه بیشترین دوز مت‌آمفتامین را مصرف کردند. مصرف به صورت نامنظم بود؛ گاهی دوره‌های پرهیز داوطلبانه و گاهی مصرف شدید در طول شبانه‌روز. د-آمفتامین اثری مشابه اما خفیف‌تر از کوکائین داشت و تشنج‌های شدید و رفتارهایی مانند جویدن ساعد یا انگشتان دیده نشد. یکی از میمون‌ها موی بدن خود را کند که احتمال وجود توهم را نشان می‌داد. همچون کوکائین، گیجی و اثرات *کاتابولیک* نیز مشاهده شد.

***کافئین:*** چهار میمون در آزمایش کافئین قرار گرفتند. دو میمون در دوز ۱٫۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم، یک میمون در ۲٫۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم و یکی در همان سطح موفق به خودمصرفی نشدند، اما یک میمون در دوز ۵٫۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم خودمصرفی را آغاز کرد. یک میمون به صورت داوطلبانه و دو میمون با تحریک اولیه شروع به مصرف کردند. الگوی مصرف پراکنده و با فاصله‌های نامنظم بود و نشانه‌ای از افزایش دوز یا مصرف شبانه دیده نشد. پس از قطع دارو، هیچ نشانه‌ای از ترک اعتیاد مشاهده نشد.

***مسکالین:*** میمون‌ها یا مسکالین را مصرف نکردند یا پس از یک ماه مصرف برنامه‌ریزی‌شده آغاز کردند. اثرات مشاهده‌شده شامل ترشح بزاق (نشانهٔ تهوع)، گشادی مردمک و سیخ شدن موها بود. آن‌ها نسبت به صداها نیز حساسیت زیادی نشان می‌دادند. هیچ نشانه‌ای از ترک دیده نشد.

***پنتوباربیتال:*** پنج میمون مصرف داوطلبانهٔ پنتوباربیتال را با دوز ۳ میلی‌گرم بر کیلوگرم آغاز کرده و ادامه دادند. آن‌ها بلافاصله پس از امکان تزریق دوباره، خودمصرفی را تکرار می‌کردند و در نهایت به سطح تحمل ۴۲۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم در هفته رسیدند. میمون‌ها هنگام غذا خوردن (که بیشتر از حد معمول بود) مصرف نمی‌کردند. آن‌ها در طول آزمایش وضعیت جسمی خوبی داشتند و وزنشان افزایش یافت. هرگز به طور داوطلبانه مصرف را قطع نکردند و هنگام قطع اجباری، نشانگان ترک با علائمی چون بی‌قراری شدید، لرزش، تشنج و توهم آشکار شد.  

***اتانول:*** چهار میمون از پنج میمون اتانول را داوطلبانه مصرف کردند. یکی از آن‌ها پس از یک ماه مصرف را کاملاً قطع کرد. با وجود نشانگان شدید ترک، میمون‌ها در چهار ماه نخست برای ۲ تا ۴ روز داوطلبانه مصرف را متوقف می‌کردند. پس از آن این دوره‌ها معمولاً بیش از یک روز نبود. آثار مشاهده‌شده شامل اختلال شدید حرکتی و بهت تا حد وضعیت نیمه‌بیهوشی بود. در دورهٔ ترک، لرزش، استفراغ، رفتارهای توهمی و تشنج در فاصلهٔ ۶ ساعت پس از آخرین دوز ظاهر می‌شد. مصرف غذا نیز کاهش چشمگیری داشت و منجر به کاهش وزن و کاکسیا شد. دو میمون به دلیل انسداد تنفسی هنگام بیهوشی درگذشتند.

***کلرپرومازین:*** هیچ‌یک از شش میمون کلرپرومازین را به طور داوطلبانه مصرف نکردند و فقط تزریق برنامه‌ریزی‌شده دریافت کردند. پس از قطع، دو میمون به مدت چند هفته روزانه ۲ تا ۵ بار مصرف داوطلبانه داشتند و سپس به طور کامل پرهیز کردند. آثار در زمان مصرف شامل کاهش فعالیت خودبه‌خودی، کاهش واکنش‌پذیری، تنگ شدن شکاف پلکی و میوز خفیف بود. هیچ اختلال حرکتی غیرطبیعی عمده یا نشانهٔ ترک دیده نشد.

***سرم نمکی:*** هیچ‌یک از تلاش‌ها برای تثبیت سرم نمکی به عنوان مادهٔ تقویت‌کننده موفقیت‌آمیز نبود.

## محدودیت‌ها
محدودیت‌هایی که پژوهشگران *دنو* و همکارانش در مقالهٔ «خودمصرفی مواد روان‌گردان توسط میمون» ذکر کردند این بود که مطالعه توانایی بررسی داروهایی که در آب حل نمی‌شوند را نداشت. این موضوع باعث محدود شدن پژوهش بر موادی مانند ترکیبات فعال حشیش شد. همچنین در مقاله اشاره شده بود که تفاوت‌های فردی در الگوی سوءمصرف میان میمون‌ها می‌تواند بر پایایی نتایج اثر بگذارد.

در بررسی مفهوم خودمصرفی برای استنباط پتانسیل سوءمصرف، توجه به سمیت دارو هنگام مصرف و همچنین اثرات ترک پس از قطع آن ضروری است. تمرکز اصلی آزمایش بر خودمصرفی بود و نه بر دورهٔ ترک یا آثار دقیق داروها بر بدن. بنابراین، پتانسیل سوءمصرف و نیز خطرات بالقوهٔ یک دارو تنها با خودمصرفی تعیین نمی‌شود، بلکه عوامل دیگری نیز در این زمینه نقش دارند که در زمان انجام پژوهش در نظر گرفته نشد.

یکی دیگر از نکات انتقادی که توسط نخستی‌شناسان مطرح شد، محدودیت در تعمیم نتایج حاصل از داده‌های مربوط به نخستیان غیرانسانی به انسان‌ها بود. برای نمونه، سوگیری‌هایی ممکن است به دلیل محیط آزمایشگاهی که میمون‌ها در آن قرار گرفتند یا آسیب‌های ناشی از جدایی از محیط پیشین و انتقال به آزمایشگاه پدید آید.

## اخلاق
آزمایش‌هایی که بر روی نخستیان غیرانسانی (NHPs) انجام می‌شوند، پس از سال ۱۹۶۹ و اجرای پژوهش «خودمصرفی مواد روان‌گردان توسط میمون» با نگاه انتقادی بیشتری ارزیابی شدند.

برای نمونه، زیست‌اخلاق‌دان پیتر سینگر استدلال می‌کند که هیچ حیوانی نباید در پژوهش‌های زیست‌پزشکی به کار رود، زیرا چنین کاری به معنای گونه‌پرستی است. معمولاً گفته می‌شود که حیوانات فاقد حس‌مندی، خودمختاری و خودآگاهی هستند و از این رو می‌توان آن‌ها را در آزمایش‌های علمی به کار گرفت. سینگر با این استدلال مقایسه‌ای میان انسان‌هایی که همین ویژگی‌ها را ندارند انجام می‌دهد و می‌گوید اگر بتوان حیوانات را بر این اساس از حقوقشان محروم کرد، پس چنین کاری دربارهٔ این گروه از انسان‌ها نیز مجاز خواهد بود.

در ارتباط با آزمایش «خودمصرفی مواد روان‌گردان توسط میمون» که بر روی میمون‌های رزوس انجام شد، مسئلهٔ نزدیکی تبارشناختی زیاد میان نخستیان غیرانسانی و انسان مطرح است. این نزدیکی نشان می‌دهد که رنجی که میمون‌ها در چنین آزمایش‌هایی متحمل می‌شوند مشابه رنجی است که یک انسان در همان شرایط تجربه می‌کرد.

برخی دیگر استدلال می‌کنند که همین نزدیکی تبارشناختی دلیل سودمندی آن در روان‌شناسی مقایسه‌ای است، زیرا نتیجه‌گیری دربارهٔ انسان از روی حیوان آسان‌تر می‌شود. روش‌های خودمصرفی دارو در جانوران نتایج معتبر و قابل اعتمادی برای سنجش پتانسیل سوءمصرف دارو در انسان به دست داده‌اند. این اعتبار به‌ویژه به دلیل شباهت‌های تبارشناختی بالا دانسته می‌شود.

کارل کوهن، زیست‌اخلاق‌دان دیگر، پیشنهاد می‌کند که تا زمانی که انسان‌ها هر روز حیوانات را صرفاً برای مصرف غذایی می‌کشند ـ در حالی که با پیشرفت‌های علمی دیگر ضرورتی برای این کار وجود ندارد ـ هیچ دلیلی برای منع استفاده از حیوانات در آزمایش‌های علمی وجود نخواهد داشت.

یک استدلال فایده‌گرایانه در ادامه این است که شمار نخستیان غیرانسانی به‌کاررفته در پژوهش بسیار اندک است، در حالی که شمار انسان‌های بهره‌مند بسیار زیاد است.

مؤسسهٔ دانشکده پزشکی هاروارد، در مورد آزمایش دیگری بر روی نخستیان غیرانسانی که از نظر اخلاقی محل بحث بود، بیان کرد:  
تا زمانی که نخستیان غیرانسانی در آزمایش‌های علمی به کار گرفته می‌شوند، ما از نظر اخلاقی موظفیم شرایط اجتماعی کافی را برای آن‌ها فراهم کنیم تا رفاه عاطفی‌شان تضمین شود.

## میراث و پیامدها
آزمایش‌های دارویی میمون نه نخستین و نه آخرین آزمایش از این دست بودند. استفاده از حیوانات برای بررسی اثرات اعتیاد و ترک، در زمان دنو رویکردی نسبتاً رایج بود و بیشتر بر میمون‌ها و موش‌ها انجام می‌شد. پژوهش‌های *چارلز شوستر* دربارهٔ خودمصرفی داروها به‌ویژه در نشان دادن ماهیت به‌شدت اعتیادآور مواد محرک نقشی اساسی داشت. بی‌رحمی و بی‌توجهی به حیوانات که در آزمایش‌های ۱۹۶۹ دیده شد، عامل اصلی جنجال‌های بعدی بود.

این آزمایش‌ها تأثیر عمیقی بر حوزهٔ عصب‌شناسی و پژوهش اعتیاد گذاشتند و به تغییرات پایدار در شیوه‌های پژوهشی، ملاحظات اخلاقی و نگاه عمومی منجر شدند.

با وجود انتقادهایی که هم‌زمان با انتشار پژوهش مطرح شد، پژوهش‌های بعدی بینش‌های ارزشمندی دربارهٔ رفتارهای ناشی از اعتیاد فراهم کردند. در دهه‌های بعد، مقالاتی که بر فرآیندهای زیستی اعتیاد تمرکز داشتند رواج بیشتری یافتند. دانشمندان برجسته‌ای مانند جورج کوب و نورا وُلكوف در خط مقدم کشفیات تازه در عصب‌شناسی اعتیاد و داروشناسی رفتار قرار داشتند. پژوهش‌ها همچنین جنبه‌های بالینی رفتارهای اعتیادآور را بررسی کردند و آزمایش‌هایی در راستای کاهش احتمال عود بیماران انجام شد.

هرچند آزمایش‌های خودمصرفی دارو در قرن گذشته چیز تازه‌ای نبودند، اما اعتبار و کارایی این روش‌ها بعدها به موضوعی بحث‌برانگیز در جامعهٔ علمی تبدیل شد. تا پایان قرن بیستم استفاده از حیوانات در بررسی اثرات مواد همچنان رایج بود.

## پانویس

## منابع

رده:تکنیک‌های آزمایش جانوران
رده:حقوق جانوران
رده:آزمایش بر پستانداران غیرانسان
رده:سوءمصرف مواد