مسجد جامع المقام

**مسجد جامع المقام** () یک مسجد تاریخی و زیارتگاه در منطقه عشار شهر بصره در عراق است. این مسجد از مساجد تاریخی عراق به‌شمار می‌رود که پیشینه ساخت و نام آن با دوران فرمانروایی امپراتوری عثمانی در عراق پیوند دارد.

ساختمان مسجد در سال ۱۷۵۴ میلادی (۱۱۶۷ هجری قمری) در دوره عثمانی بنا شد و از بزرگ‌ترین مساجد آن زمان بود. این مسجد با مساحتی در حدود ۶۰۰ متر مربع و گنجایش ۵۰۰ نمازگزار، دارای سه گنبد و دو مناره با ارتفاع ۲۵ متر است. بنای مسجد از آجر و به شیوه معماری کهن اسلامی ساخته شده‌است.

واژه «مقام» در زبان عربی به معنای زیارتگاه است و باور بر این است که پیش از ساخت مسجد، زیارتگاهی در این مکان وجود داشته، هرچند دربارهٔ اینکه این زیارتگاه به چه کسی منسوب بوده، دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد.

## پیشینه و ساخت
نخستین بنای این مسجد را حاج محمد ششتری در سال ۱۱۶۷ هجری قمری (۱۷۵۴ میلادی) و با هزینه سلطان عبدالحمید عثمانی بنیاد نهاد. مسجد با شکوه بنا و زیبایی مهندسی ساخت، نقش‌ها و آرایه‌های درونی‌اش شناخته می‌شود. ساختمان از آجر و به شکل مخروطی و قوس‌دار ساخته شده‌است.

بر پایه یکی از روایت‌ها، محمد صادق حکیم (یکی از متولیان مقام) گفته‌است که زیارتگاه اصلی به سال ۱۹۳ هجری (حدود ۷۷۲ میلادی) بازمی‌گردد؛ یعنی هنگامی که امام علی بن موسی الرضا، هشتمین امام شیعیان و از فرزندان پیامبر اسلام، از مدینه به بصره سفر کرد.

## سبب نام‌گذاری
دربارهٔ سبب نام‌گذاری این مسجد به «المقام» دو دیدگاه عمده وجود دارد:

### دیدگاه نخست: دار المقام عالی
بر پایه این دیدگاه، نام مسجد از ساختمان «دار المقام العالی» گرفته شده‌است. دار المقام العالی اداره گمرک وابسته به دولت عثمانی بود که بر گمرک کالاهای وارداتی از خارج عراق به بندر بصره نظارت می‌کرد. این کالاها با کشتی از راه خلیج فارس و اروندرود به منطقه داکیر می‌رسیدند. مقامات عثمانی این مکان را به دلیل موقعیت بندری و درآمدزایی‌اش به عنوان مقر این اداره برگزیدند. پس از ساخت این اداره، پیرامون آن به منطقه‌ای بازرگانی و صنعتی بزرگ تبدیل شد و کارگران و بازرگانان در نزدیکی آن خانه‌سازی کردند. بدین ترتیب محله‌ای مسکونی شکل گرفت که «محله مقام» نام گرفت و مسجد نیز نام خود را از نام این محله و اداره برگرفت.

### دیدگاه دوم: مقام امام
برخی بر این باورند که نام مسجد از آنجا آمده‌است که امام علی قدم به این مکان نهاده و از این رو آن را «جامع مقام حضرت امام علی» می‌نامند. با این حال، این نام‌گذاری مستند تاریخی ندارد، زیرا امام علی از راه قضای زبیر (که در آن زمان وادی السباع و وادی الکمأ نامیده می‌شد) به مسجد جامع رفته بود و نه از راه این مکان.

## معماری و ویژگی‌ها
حرم مسجد مساحتی برابر ۴۵۰ متر مربع دارد؛ پهنای آن ۳۰ متر و درازای آن ۱۵ متر است. در میانه حرم محراب و در سمت راست آن منبر قرار دارد که هر دو با آجر و کاشی لعاب‌دار کربلایی پوشیده شده‌اند.

نمازخانه حرم سه گنبد دارد: یک گنبد بزرگ در میانه حرم به مساحت هشت متر مربع با هشت پنجره که از درون با آجر فرشی بدون روکش ساخته شده، و دو گنبد کوچک‌تر در دو سوی آن که هر یک مساحتی چهار متر مربع دارد. یکی از گنبدها به رنگ آبی نقاشی شده و آیاتی از ذکر الحکیم بر آن نگاشته شده‌است. مسجد دارای جایگاه قاریان به سبک عثمانی است که همراه با پلکان چوبی از جنس چوب ساج ساخته شده‌است.

مناره مسجد به بلندای ۲۵ متر بر فراز بنا قرار دارد. ورودی مسجد و اتاق‌های امام، خطیب و مؤذن سه در چوبی دارند که هنوز ویژگی‌های میراثی کهن خود را نگاه داشته‌اند. همچنین گنجینه مسجد یک قرآن کمیاب را در خود جای داده که گفته می‌شود به دوره خلیفه سوم عثمان بن عفان بازمی‌گردد.

در کنار مسجد دو کتابخانه وجود دارد: یکی در طبقه نخست که قرآن و کتاب‌های دعوت در آن نگهداری می‌شود و دیگری در طبقه دوم که تازه‌تر بنیاد نهاده شده و «کتابخانه امام علی بن موسی الرضا» نام دارد.

## بازسازی‌ها
مسجد از سال ۱۹۲۲ دگرگونی‌های چندی را پشت سر گذاشته‌است. نخستین بازسازی با هزینه وزارت اوقاف انجام شد و در آن مخطوطات بر دیوارها نوشته شد، دیوارهای درونی بازسازی گشت و دیواری بیرونی برای حیاط مسجد افزوده شد. در آن زمان، مسجد مستقیماً بر رودخانه عشار مشرف بود که به اروندرود می‌پیوست.

در سال ۱۴۰۱ هجری قمری (۱۹۸۱ میلادی) دولت عراق بار دیگر مسجد را بازسازی کرد. همچنین در سال ۱۴۲۰ هجری قمری (۲۰۰۰ میلادی) در جریان نگهداری و بازسازی مسجد، گنبد دیگری در زیر گنبد بیرونی کشف شد.

## خطیبان برجسته
از برجسته‌ترین خطیبان مسجد در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ میلادی شیخ شهاب‌الدین قیسی و شیخ احمد شهاب بودند. پس از آنان شیخ عبدالمعطی سعد عمر خویطر سرپرستی مسجد را بر عهده گرفت. او افزون بر مقام امامت و خطابه و واعظی مسجد جامع المقام، مدیر دبیرستان حسن بصری برای پژوهش‌های اسلامی و رئیس شوراهای علمی در منطقه جنوبی نیز بود. خویطر ۶۶ سال سرپرستی مسجد را بر عهده داشت و پس از او فرزندش شیخ عبدالسمیع خویطر این مسئولیت را پذیرفت.

## مسجد مقام الرضا
با گسترش شهرسازی بصره و به‌ویژه مرکز شهر عشار، بازارهای بازرگانی و صنایع دستی و مردمی از همه سو مسجد را دربرگرفتند. از شناخته‌شده‌ترین این بازارها، بازار حبال و بازار مغایز هستند.

مسجد جامع المقام که زیر نظر دیوان وقف سنی اداره می‌شود، چسبیده به مسجد دیگری است که به وقف شیعی تعلق دارد. این مسجد دوباره بازسازی شده و «مسجد مقام الرضا» نام گرفته‌است. مسجد مقام الرضا دارای مناره‌ای نوساز هم‌ارتفاع با مناره مسجد المقام و نیز یک گنبد بزرگ و یک گنبد کوچک است. در فاصله‌ای کمتر از ۵۰ متر میان دو مسجد، ساختمان معبدی یهودی قرار دارد که اکنون به عنوان انبار کالاهای بازرگانی به کار می‌رود.

## وضعیت کنونی
هم‌اکنون در مسجد جامع المقام نماز جمعه و نمازهای پنج‌گانه روزانه برگزار می‌شود.

## منابع

* 
* 
* 

## جستارهای وابسته
* اسلام در عراق
* فهرست مساجد عراق

رده:ساختمان‌های مذهبی کامل‌شده در ۱۷۵۴ (میلادی)
رده:زیارتگاه‌ها در عراق
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان عربی
رده:یادکردهای دارای عنوان به خط عربی (کد ar)
رده:صفحه‌هایی که از افزونه نقشه‌نگار استفاده می‌کنند
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده