الحمه

**الحمه** () روستایی عربی-فلسطینی در ناحیه طبریه در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود که در حدود ۱۲ کیلومتری جنوب‌شرقی شهر طبریه قرار داشت. این روستا بر یک زبانه باریک زمین در دره رود یرموک واقع شده بود که از شمال به سوریه و از جنوب و شرق به اردن محدود می‌شد. الحمه یکی از ایستگاه‌های خط راه‌آهن دره یزرعیل بود که راه‌آهن حجاز را به حیفا پیوند می‌داد.

این روستا دوبار از سکنه تخلیه شد: نخست در ژوئیه ۱۹۴۹ و سپس در فاصله سال‌های ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۶. امروزه محل روستا به پارک گردشگری اسرائیلی حمت گادر تبدیل شده‌است. الحمه به سبب چشمه‌های آب‌گرم معدنی‌اش از دوران باستان شناخته شده بود و نام آن نیز از واژه عربی «حمّة» به معنای «چشمه آب‌گرم» گرفته شده‌است.

## ریشه‌شناسی نام
نام الحمه بیانگر وجود چشمه‌های آب‌گرم در این مکان است؛ چراکه واژه «حمّة» در زبان عربی به معنای «چشمه آب‌گرم» است.

## موقعیت جغرافیایی
الحمه بر کرانه شمالی رود یرموک و در نقطه تلاقی مرزهای سوریه، فلسطین و اردن قرار داشت. این روستا در ارتفاع ۱۵۶ متر زیر سطح دریا واقع بود و پشت آن به بلندی‌های لبه جنوب‌غربی بلندی‌های جولان تکیه داشت. ساختمان‌های روستا به شکل طولی در امتداد کرانه شمالی یرموک کشیده شده بود و مسجد بزرگ روستا در جنوب آن قرار داشت.

## چشمه‌های آب‌گرم
در شمال روستا استخرهای بزرگ آبی وجود داشت که از آب چشمه‌های گرم الحمه پر می‌شدند. مهم‌ترین این چشمه‌ها سه چشمه به نام‌های المقلی، الریح و البلسم بودند. این چشمه‌ها حاوی مقدار زیادی گوگرد و نیز نمک‌های معدنی از جمله کربنات کلسیم، سولفات کلسیم، کلرید و سولفات سدیم، کلرید پتاسیم، اسید سیلیسیک و نمک‌های آهن و آلومینیم بودند. دمای آب این چشمه‌ها به ترتیب ۴۷، ۳۸ و ۳۹٫۴ درجه سانتی‌گراد بود.

## پیشینه
### دوران روم و بیزانس
الحمه در دوران امپراتوری روم با نام «اماتا» () شناخته می‌شد و در آن دوره به قلمرو شهر گادارا (ام قیس کنونی) تعلق داشت. حمام‌های درمانی باشکوهی از این دوره در محل باقی مانده که کاوش‌های باستان‌شناسی سال ۱۹۳۲ کف‌های موزاییکی بی‌نظیری را در آنها آشکار ساخت.

### دوره نخستین اسلامی
کاوش‌های اخیر باستان‌شناسی یک بنای عمومی بزرگ اموی را آشکار کرده‌اند که شامل چندین اتاق با کف‌های موزاییکی از سنگ‌ریزه‌های سرخ، سیاه و سفید بوده‌است. این بنا ظاهراً در زلزله ۷۴۹ میلادی جولان ویران شد، اما بازسازی گردید و تا زلزله سال ۱۰۳۳ میلادی دره اردن بهره‌برداری می‌شد.

### دوره عثمانی

الحمه در دفترهای مالیاتی امپراتوری عثمانی سال ۱۵۹۶ میلادی با نام «حمّت جُر» در ناحیه غور از لوای عجلون ثبت شده بود. این محل به عنوان خالی (حالی) قید شده بود، هرچند مالیاتی بابت یک آسیاب آبی و نیز مبلغی ثابت پرداخت می‌شد.

در سال ۱۸۷۵ ویکتور گِرَن، کاوشگر فرانسوی، از این روستا بازدید کرد.

در سال ۱۹۰۵ خط راه‌آهن دره یزرعیل گشایش یافت و حیفا را از راه سمخ و الحمه به راه‌آهن حجاز در درعا پیوند داد.

### دوره قیمومت بریتانیا

در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که از سوی مقامات قیمومت بریتانیا انجام شد، سمخ و الحمه با هم شمارش شدند و جمعیت مشترک آنها ۹۷۶ تن بود. از این میان ۹۲۲ نفر مسلمان، ۲۸ نفر یهودی، ۱ نفر بهائی و ۲۵ نفر مسیحی بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین روستا ۴۶ خانه مسکونی و جمعیتی شامل ۱۷۰ مسلمان، ۱ یهودی و ۱ مسیحی داشت.

در سال ۱۹۳۶ یک بازرگان لبنانی به نام سلیمان ناصیف امتیاز بهره‌برداری از چشمه‌های محلی را دریافت کرد و الحمه به مقصدی پرطرفدار برای بازدیدکنندگان فلسطینی و سایر اعراب تبدیل شد. بر پایه آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت روستا ۲۹۰ نفر مسلمان بود و ساکنان در مجموع ۱٬۱۰۵ دونوم زمین زراعی را کشت می‌کردند. الحمه مسجد بزرگی با فواره‌ای در حیاط جلویی داشت.

### جنگ ۱۹۴۸ و پس از آن

در ماه‌های نخست جنگ ۱۹۴۸ فلسطین، برخی ساکنان فلسطینی طبریه در پی ناآرامی‌های مارس و آوریل آن سال به الحمه گریختند. صدقی الطبری، از رهبران محلی طبریه، تلاش‌های جدی برای بازگرداندن مردم انجام داد و گریختگان سرانجام بازگشتند.

به گفته بنی موریس، بسیاری از روستاییان منطقه در آوریل و اوایل مه ۱۹۴۸ به سوریه گریخته یا رانده شده بودند؛ اما در ۱۶ مه همان سال روستاها به کنترل سوریه درآمد و بسیاری از ساکنان بازگشتند. پس از جنگ، بر اساس قراردادهای آتش‌بس ۱۹۴۹ میان اسرائیل و سوریه، مقرر شد رشته‌ای از روستاها شامل الحمه، نقیب، السمره در ناحیه طبریه و همچنین کراد البقاره و کراد الغنامه در ناحیه صفد در منطقه غیرنظامی میان دو کشور قرار گیرند. ساکنان و دارایی‌هایشان رسماً تحت حفاظت ماده پنجم توافق‌نامه اسرائیلی-سوری مورخ ۲۰ ژوئیه آن سال بودند. با این حال، اسرائیل خواستار انتقال ۲٬۲۰۰ ساکن فلسطینی منطقه غیرنظامی به سوریه بود. ارتش اسرائیل بر این باور بود که ساکنان منطقه غیرنظامی به سوریه وفادارند و آنها را به یاری‌رسانی به اطلاعات سوری متهم می‌کرد. موریس همچنین یادآور می‌شود که شهرک‌نشینان و نهادهای شهرک‌سازی اسرائیلی به زمین‌های فلسطینیان بومی چشم طمع دوخته بودند.

تا سال ۱۹۵۱ اسرائیل هرگز الحمه را گشت‌زنی یا اشغال نکرده بود. با این حال، در بهار آن سال اسرائیل تصمیم گرفت ادعای حاکمیتش بر روستا را عملی کند. در ۴ آوریل آن سال، ستاد کل نیروهای دفاعی اسرائیل (با نادیده گرفتن اعتراض‌های فرماندهی شمالی اسرائیل) دو خودروی گشتی به سوی روستا فرستاد. از آنجا که حضور نظامیان اسرائیلی در منطقه غیرنظامی ممنوع بود، گشتی‌ها به لباس پلیس درآمدند. در رویدادی که به «واقعه الحمه» شناخته شد، هفت سرباز اسرائیلی به دست نیروهای سوری کشته شدند. روز بعد، چهار هواپیمای اسرائیلی پاسگاه پلیس الحمه و موضع سوری الحدید را بمباران کردند. دو زن کشته و شش تن زخمی شدند.

به گفته ولید خالدی، اسرائیل پس از این رویداد تصمیم به «راندن روستاییان» گرفت و طی سال‌های ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۶ این کار را به انجام رساند. خالدی در سال ۱۹۹۲ محل روستا را چنین توصیف کرده‌است:

منطقه الحمه در ماده ۲۴ میثاق ملی فلسطین (نسخه ۱۹۶۴) در کنار کرانه باختری و نوار غزه یاد شده‌است.

## جستارهای وابسته
* حمت گادر، نام کنونی محل و منتجع گردشگری
* گادارا (ام قیس کنونی)، شهر مادر در دوران باستان

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* الحمه در پایگاه فلسطین در خاطره
* الحمه در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:ناحیه طبریه