مستعمره‌های باستان

**مستعمره‌های باستان** دولت‌شهرهایی بودند که پس از عصر آهن به‌جای گسترش از یک سرزمین گسترده، از سوی یک مادرشهر بنیان‌گذاری می‌شدند. پیوند میان یک مستعمره و مادرشهرش اغلب استوار می‌ماند و در دوران باستان کلاسیک شکل‌های ویژه‌ای به خود می‌گرفت. به‌طور کلی مستعمره‌هایی که فنیقی‌ها، کارتاژیان، رومیان، اسکندر مقدونی و جانشینانش پایه‌گذاری کردند به مادرشهر خود وابسته ماندند؛ اما مستعمره‌های یونانی دوره‌های کهن و کلاسیک از همان آغاز خودمختار و خودگردان بودند.

مستعمره‌های نخستین یونانی غالباً برای رفع تنش‌های اجتماعی در مادرشهر و با اخراج بخشی از جمعیت بنیان‌گذاری می‌شدند، حال‌آنکه مستعمره‌های دوره هلنیستی، رومی، کارتاژی و هان چینی بیشتر به‌مثابه مراکز تجارت، گسترش‌خواهی و امپراتوری‌سازی کاربرد داشتند. یونانیان، فنیقیان و رومیان از سرزمین‌های اصلی خود بیرون آمدند تا شهرهای نوینی بسازند که هم شیوه زندگی آنان را تداوم بخشد و هم فرصت‌های اقتصادی و اجتماعی بهتری فراهم آورد.

## مستعمره‌های مصری
شواهد مهاجرنشینی و کلونی‌سازی مصریان از حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد به بعد در سرتاسر جنوب کنعان گواهی شده‌است؛ نشانه‌هایی از هر گونه دست‌ساخته باستانی شامل معماری (استحکامات، خاکریزها و ساختمان‌ها)، سفالینه‌ها، ظروف، ابزار، جنگ‌افزار و مُهرها در این ناحیه یافت شده‌است. نارمر سفال مصری را در کنعان تولید و به مصر صادر می‌کرد، از مناطقی چون تل آراد، وادی بئرشبع، رفح و تل عِرانی.

یک منطقه مهاجرنشینی دائمی احتمالاً از تل‌السکن اداره می‌شد که بزرگ‌ترین مهاجرنشین مصری در این ناحیه به‌شمار می‌رود. یک آبجوسازی از دوره عصر مفرغ پیشین متعلق به مهاجرنشینی مصری در تل‌آویو کشف شده‌است.

کشتی‌سازی نزد مصریان باستان دست‌کم از ۳۰۰۰ پیش از میلاد شناخته بود. بنا بر گزارش مؤسسه باستان‌شناسی آمریکا، کهن‌ترین کشتی تاریخ‌گذاری‌شده — مربوط به ۳۰۰۰ پیش از میلاد — احتمالاً به فرعون حورعحا تعلق داشته‌است.

همچنین منبع اسپانیایی‌زبان اشاره دارد که نظامیان مصری علاقه ویژه‌ای به ناحیه کنعان داشتند زیرا سرزمینی سرشار از کانی‌ها، مس، قیر، چوب، صمغ درختان، شراب و روغن زیتون بود. نوبیا نیز نقش کلیدی در گشودن مسیرهای بازرگانی نوین برای مصریان داشت و در حدود ۱۵۵۰ پیش از میلاد تمام این ناحیه زیر فرمان مصر درآمد.

## مستعمره‌های فنیقی و کارتاژی
فنیقی‌ها بزرگ‌ترین نیروی بازرگانی دریای مدیترانه در بخش نخست هزاره اول پیش از میلاد بودند. آنان پیوندهای بازرگانی با مصر و یونان داشتند و مستعمره‌هایی تا غرب‌ترین نقطه‌های اسپانیای امروزین در گادیر (کادیس کنونی) و مراکش امروزی در طنجه و موگادور بنیان نهادند. فنیقیان از اسپانیا و مراکش دسترسی به اقیانوس اطلس و مسیرهای تجاری به بریتانیای کبیر و سنگال را در دست داشتند.

پرآوازه‌ترین و کامیاب‌ترین مستعمره فنیقی را مهاجرانی از شهر صور در ۸۱۴–۸۱۳ پیش از میلاد بنیان نهادند و آن را قرت‌حدشت (به انگلیسی: ، به معنی «شهر نو») نامیدند که به کارتاژ شهرت یافت. کارتاژیان بعدها خود مستعمره‌هایی در مدیترانه غربی بنیان نهادند؛ برجسته‌ترین آنها کارتاگو نووا در جنوب شرق اسپانیا بود که سرانجام به دست دشمنشان، روم، فتح شد.

به گفته ماریا اوخنیا آئوبت، استاد باستان‌شناسی دانشگاه پمپئو فابرا بارسلون: «کهن‌ترین حضور مواد فنیقی در غرب در محوطه شهر باستانی اوئلوا در اسپانیا مستند شده‌است… نسبت بالای سفال فنیقی در میان یافته‌های ۱۹۹۷ در میدان لاس مونخاس در اوئلوا نشانگر حضور منظم فنیقیان از آغاز سده نهم پیش از میلاد است. تاریخ‌گذاری‌های پرتوکربنی اخیر از نخستین لایه‌های کارتاژ، بنیان‌گذاری این مستعمره صوری را در سال‌های ۸۳۵–۸۰۰ پیش از میلاد قرار می‌دهد که با تاریخ‌های ثبت‌شده از سوی فلاویوس یوسفوس و تیمائوس همخوانی دارد.»

## سبائیان و شاخ آفریقا
سرشت خاستگاه‌های پادشاهی دعمت (بنیان‌گذاری‌شده در حدود ۸۰۰ پیش از میلاد در پیرامون منطقه تیگرای اتیوپی) و نقش مهاجران سبائی از سبا در جنوب عربستان همچنان مورد بحث پژوهشگران است. شواهد نفوذ نیرومند سبائی شامل کتیبه‌های سبائی و معابد سبائی است. تا سال ۲۰۱۷ پژوهشگران باستان‌شناسی عربستان جنوبی و کتیبه‌شناسی بیشتر از مهاجرت یا مستعمره‌سازی سخن می‌گفتند، حال‌آنکه باستان‌شناسان آفریقایی بر خاستگاه بومی تأکید می‌ورزیدند. با این حال آلفردو گونسالس-رویبال در ۲۰۲۵ نوشت که «اندیشه مستعمره‌سازی به‌مثابه چنین کنار گذاشته شده‌است».

در سال ۲۰۱۹ کتیبه‌های سبائی در سومالی‌لند و پانتلند و همچنین یک معبد سبائی کشف شد که کتیبه‌هایش حاکی از آن است که ساخت آن به فرمان دریاسالار ناوگان سبا صورت گرفته بوده‌است. گونسالس-رویبال دو الگوی متمایز پیشنهاد کرد: «یکی الگوی استعماری راستین در امتداد ساحل شمالی سومالی با دخالت مستقیم دولت و با هدف بهره‌کشی از منابع و دیگری الگوی مهاجرنشینی پراکنده در شاخ شمالی که نخبگان آن زود با مردم بومی درآمیختند اما پیوندهای خود را با سرزمین نیایی حفظ کردند».

## مستعمره‌های یونان باستان

در یونان باستان گاه مردمی شکست‌خورده برای گریز از سلطه دشمن خارجی مستعمره‌ای بنیان می‌نهادند. گاه مستعمره‌ها برآیند آشوب‌های مدنی بودند، جایی که بازندگان نبردهای درونی شهر را ترک می‌کردند تا در جایی دیگر شهری نو بسازند. انگیزه‌های دیگر کاهش فشار جمعیتی و جلوگیری از ناآرامی داخلی و نیز استراسیزم بود. با این حال در بیشتر موارد هدف از بنیان‌گذاری مستعمره برقراری روابط بازرگانی با سرزمین‌های بیگانه و افزایش ثروت مادرشهر بود. مستعمره‌ها در ایونیه و تراکیه از سده هشتم پیش از میلاد برپا شدند.

بیش از سی دولت‌شهر یونانی مستعمره‌های گوناگونی داشتند که در سرتاسر جهان مدیترانه‌ای پراکنده بودند. از اواخر سده نهم تا سده پنجم پیش از میلاد، پویاترین شهر مستعمره‌ساز، ملط از اتحاد ایونی، بیش از ۶۰ مستعمره پدیدآورد که کرانه‌های دریای سیاه در شرق، شبه‌جزیره ایبری در غرب، مگنا گراسیا (جنوب ایتالیا) و چندین مستعمره در ساحل لیبیایی شمال آفریقا را دربرمی‌گرفت.

یونانیان دو گونه مستعمره مشابه بنیان نهادند: *آپویکیا* (، از *آپو* به معنی «دور از» و *اویکوس* به معنی «خانه»)، یعنی دولت‌شهری مستقل؛ و *امپوریون* ()، یعنی مستعمره بازرگانی.

دولت‌شهرهای یونانی از میان سال‌های ۹۰۰ تا ۸۰۰ پیش از میلاد آغاز به برپایی مستعمره‌ها کردند؛ نخستین آنها المینا در ساحل سوریه و بازارگاه یونانی پیتکوسای در ایسکیا در خلیج ناپل بودند که هر دو را اوبوئایی‌ها در حدود ۸۰۰ پیش از میلاد بنیان نهادند.

دو موج تازه مستعمره‌نشینان در گذار از اعصار تاریک یونان به آغاز دوره کهن از یونان بیرون آمدند — نخستین موج در اوایل سده هشتم پیش از میلاد و دومی در سده ششم. رشد جمعیت و تنگنای زیستگاه به‌تنهایی توجیه کافی نبود؛ پویایی اقتصادی و سیاسی برخاسته از رقابت میان دولت‌شهرهای یونانی که تازه پدید آمده بودند و می‌کوشیدند حوزه نفوذ بازرگانی خود را گسترش دهند، انگیزه راستین‌تری بود. با این گسترش یونانی، کاربرد سکه در سرتاسر حوضه مدیترانه رونق گرفت.

مستعمره‌های یونانی تأثیرگذار در مدیترانه غربی — بسیاری در جنوب ایتالیای امروزی — عبارت بودند از: کومه؛ رگیون از خالکیس و زانکله (سده هشتم)؛ سیراکوز از کورینس (حدود ۷۳۴ پیش از میلاد)؛ ناکسوس سیسیل از خالکیس (حدود ۷۳۴ پیش از میلاد)؛ ماسالیا (مارسی، حدود ۵۹۸ پیش از میلاد) و آگات اندکی پس از ماسالیا از فوکایا؛ هوئله در ایتالیا و امپوریون در اسپانیا از فوکایا و ماسالیا (حدود ۵۴۰ پیش از میلاد و اوایل سده ششم)؛ آنتی‌پولیس در فرانسه از آخا؛ آلالیا در کُرسیکا از فوکایا و ماسالیا (حدود ۵۴۵ پیش از میلاد) و کورنه (برقه، لیبی) از ترا (۷۶۲/۷۶۱ و ۶۳۲/۶۳۱ پیش از میلاد).

یونانیان همچنین شبه‌جزیره کریمه در دریای سیاه را مستعمره‌سازی کردند. مهاجرنشین‌هایی که در آنجا ساختند شهر خرسونسوس (سواستوپول کنونی) را دربرمی‌گرفت. ناحیه دیگری با مستعمره‌های مهم یونانی، ساحل ایلیریا باستان در دریای آدریاتیک بود (برای نمونه آسپالاتوس، اسپلیت کنونی).

سیسرون دربارهٔ گستردگی مستعمره‌سازی یونانی می‌نویسد: «به‌راستی چنین می‌نماید که سرزمین‌های بربرها با کمربندی از ساحل‌های یونانی محصور شده‌اند.»

آیین‌های ویژه‌ای بر بنیان‌گذاری مستعمره حاکم بود. اگر شهری یونانی تصمیم به فرستادن مستعمره می‌گرفت، شهروندان تقریباً همیشه پیش‌تر با یک وخشور، مانند وخشور دلفی، مشورت می‌کردند. شخصی سرشناس برای راهنمایی مهاجران برگزیده می‌شد و پس از مرگ معمولاً چون قهرمانی ستایش می‌گشت. مقداری از آتش مقدس آتشگاه همگانی (پریتانئون) برداشته می‌شد تا آتش آتشگاه شهر نو از آن افروخته شود. مستعمره‌ها برای سده‌ها نمایندگان و هدایای نذری به جشنواره‌های اصلی مادرشهر می‌فرستادند.

پس از فتوحات مقدونیه و اسکندر مقدونی، شماری دیگر از مستعمره‌های هلنیستی از مصر تا هند پایه‌ریزی شد.

### مستعمره‌های یونانی در آناتولی
تا سده پانزدهم پیش از میلاد، می‌کنی‌ها به ردس، کرت و قبرس و کرانه‌های آناتولی دست یافته بودند. ملط در ایونیه شهری باستانی یونانی در ساحل غربی آناتولی نزدیک دهانه رود بزرگ میندر بود. در اواخر عصر برنز (سده سیزدهم پیش از میلاد)، کاریایی‌ها و لووی‌زبانان از آناتولی مرکزی جنوبی به ملط رسیدند و بعدها یونانیان دیگری نیز آمدند. شهر در آن زمان بر امپراتوری هیتی شورید و پس از فروپاشی آن امپراتوری در سده دوازدهم پیش از میلاد ویران شد و از حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد ایونی‌ها آن را گسترده بازسازی کردند.

پیش از تهاجم ایران در اواسط سده ششم پیش از میلاد، ملط ثروتمندترین و بزرگ‌ترین پولیس یونانی شمرده می‌شد. در طول چندین سده، دولت‌شهرهای بسیاری بر کرانه‌های آناتولی بنیان شدند. یونانیان فلسفه غرب را در ساحل غربی آناتولی آغاز کردند (فلسفه پیشاسقراطی). آناکسیماندروس، آناکسیمنس و دیوژن آپولونی از فیلسوفان نام‌آور مکتب ملطی بودند. هراکلیتوس در افسوس و آناکساگوراس از کلازومنای عضو اتحاد ایونی بود.

یونانی‌ها به‌سنت در ناحیه پنتوس در کرانه‌های جنوبی دریای سیاه و در کوه‌های پنتیک شمال شرقی آناتولی می‌زیستند. شهرهای سینوب، طرابزون، سامسون، ریزه و آماسرا را بازرگانان ملطی (۷۵۶ پیش از میلاد) بنیان نهادند. زبان یونانی از زمان فتوحات اسکندر مقدونی تا تهاجم سلجوقیان ترک در سده یازدهم میلادی زبان میانجی آناتولی بود.

### مستعمره‌های یهودی
در دوره فرمانروایی بطلمیوسی بر یهودیه، مهاجرنشینی گسترده یهودیان در مصر آغاز شد. بطلمیوسیان سربازان یهودی را همراه خانواده‌هایشان به مصر آوردند و یهودیان دیگری نیز احتمالاً برای فرصت‌های اقتصادی از یهودیه به مصر کوچیدند. افزون بر این، بطلمیوسیان مستعمره‌های یهودی در شهرهای برقه (لیبی امروزی) بنیان نهادند.

### رابطه مستعمره و مادرشهر
رابطه مستعمره با مادرشهر رابطه‌ای مبتنی بر مهر دوسویه انگاشته می‌شد. اختلاف‌ها تا جایی که شدنی بود به شیوه مسالمت‌آمیز حل می‌شدند و جنگ آخرین راه‌چاره بود (هرچند جنگ پلوپونز ۴۳۱–۴۰۴ پیش از میلاد تا اندازه‌ای بر اثر کشاکش کورینس و مستعمره‌اش کورکورا درگرفت).

منشور بنیان‌گذاری دربرگیرنده مقررات کلی برای سامان‌دهی امور مستعمره و برخی قوانین ویژه بود. مستعمره معمولاً قانون اساسی مادرشهر را می‌پذیرفت اما از نظر سیاسی مستقل می‌ماند. «آتش مقدس» مادرشهر در جایگاهی ویژه نگهداری می‌شد تا یادآور پیوندهای مشترک باشد. اگر مستعمره خود مستعمره تازه‌ای می‌فرستاد، از مادرشهر مشورت می‌خواست. مستعمره‌ها غالباً به پاسداشت پیمان‌های مادرشهری و به انگیزه‌های دینی به مراکز مذهبی چون دلفی، المپیا یا دلوس خراج می‌فرستادند.

کلروخوی () دسته ویژه‌ای از مستعمره‌نشینان یونانی بودند که به هر یک قطعه زمینی اختصاص داده می‌شد. کارخانه‌های بازرگانی برپاشده در سرزمین‌های بیگانه، مانند ناوکراتیس در مصر، با مستعمره‌های عادی تفاوت داشتند زیرا اعضایشان حق اقامت در میهن خود را نگه می‌داشتند و در محله‌ای جداگانه از شهر بیگانه جای می‌گرفتند.

## مستعمره‌های رومی

در ایتالیای باستان رسمی کهن بر آن بود که برای تضمین فتوحات تازه مستعمره‌نشین بفرستند. رومیان که ارتش دائمی نداشتند، پیکره‌هایی از شهروندان خود را در شهرهای فتح‌شده جای می‌دادند تا به‌سان پادگان عمل کنند. این پیکره‌ها بخشی از شهروندان رومی و بخشی بزرگ‌تر از شهروندان اتحاد لاتین بودند. مستعمره‌های شهروندان رومی () هدف اصلی‌شان تأمین امنیت دو ساحل اصلی ایتالیا بود و ازاین‌رو «مستعمره‌های دریایی» نام گرفتند. مستعمره‌های لاتین () که شمارشان بسیار بیشتر بود همین هدف را در خشکی دنبال می‌کردند.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* مستعمره‌های یونان باستان در پایگاه پرسئوس

رده:مستعمره‌های باستان
رده:تاریخ استعمار
رده:قوانین روم
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده