مجدل یابا

**مجدل یابا** () روستایی عرب فلسطینی در بخش رمله بود که در فاصله ۱۸٫۵ کیلومتری شمال شرق رمله و ۴ کیلومتری شرق یافا قرار داشت. شهرک یهودی دیوارداری به نام **میگدال آفِک** (؛ به معنای «برج آفِک») از سده دوم پیش از میلاد در همین مکان وجود داشت که در جریان نخستین جنگ یهود-روم در سال ۶۷ میلادی به دست رومیان ویران شد. در دوران صلیبیون، دژی به نام **میرابل** در این محل بنا شد. منابع مسلمان سده سیزدهم میلادی از آن با نام مجدل یابا یاد کرده‌اند. در دوره عثمانی، نام روستا برای مدتی به **مجدل الصادق** تغییر یافت و سپس به مجدل یابا بازگشت.

مجدل یابا در ۱۹۲۲ در محدوده قیمومت بریتانیا بر فلسطین قرار گرفت. این روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل در ۱۲ ژوئیه ۱۹۴۸ به دست نیروهای اسرائیلی تصرف شد و ساکنان آن در پی حمله نظامی آواره شدند. شمار آوارگان فلسطینی مجدل یابا نزدیک به ۱٬۷۶۳ نفر برآورد شده‌است. شهر اسرائیلی روش هاعین در ۱۹۵۰ و کیبوتص گیوات هشلوشا در ۱۹۵۳ بر روی زمین‌های این روستا بنا شدند.

## پیشینه
### دوران باستان
از سده دوم پیش از میلاد در دوره حشمونائیان، شهرک یهودی‌ای به نام میگدال آفِک () بر تپه‌ای قرار داشت که بعدها محل دژ میرابل و روستای مجدل یابا شد. بنا بر گزارش یوسف فلاوی، در جریان نخستین جنگ یهود-روم (۶۶–۷۰ میلادی)، یهودیان آنتیپاتریس با نزدیک شدن سستیوس گالوس به میگدال آفِک گریختند. این شهرک در جریان شورش ویران شد و تا سده دوم میلادی بازسازی نشد و در سال ۳۶۳ زلزله‌ای شهر را با خاک یکسان کرد.

### دوره صلیبیون، ایوبیان و ممالیک

صلیبیون در ۱۰۹۹ فلسطین را از خلافت فاطمیان تصرف کردند و در ۱۱۵۲ دژی به نام «میرابل» بر جای میگدال آفِک بنا کردند. این دژ ابتدا در اختیار مانسس هیژر بود و سرانجام به بالدوین ابلین رسید که از ۱۱۶۲ تا ۱۱۷۱ آن را به‌عنوان ارباب‌نشین پادشاهی اورشلیم اداره کرد. در ۱۱۶۶ زمین‌های وابسته به دژ و محصول کشتزارهای آن به کلیسای یوحنای تعمیددهنده در نابلس واگذار شد.

دیپلمات مسلمان اسامة بن منقذ گزارش داد که اربابِ صلیبی بر مسلمانان این ارباب‌نشین ستم می‌کرد؛ در ۱۱۵۶ مالیات سنگینی بر مسلمانان تحمیل شد که چهار برابر مالیات مسیحیان محلی بود. ساکنان هشت روستا از جمله خاندان ابن قدامه خانه‌های خود را ترک کردند و به دمشق مهاجرت نمودند و در آنجا محله صالحیه را بنیاد گذاشتند.

در ۱۱۷۷ ارتش مسلمان به فرماندهی صلاح‌الدین ایوبی از جنوب فلسطین به سوی شمال حرکت کرد و از کنار عسقلان گذشت و به دژ میرابل رسید که از جاده میان یافا و اورشلیم دفاع می‌کرد. در ژوئیه ۱۱۸۷ برادر کوچک‌تر صلاح‌الدین، العادل یکم، میرابل را فتح کرد اما دژ را ویران نکرد. گاه‌نگار بهاءالدین بن شداد نوشته‌است که در سال‌های ۱۱۹۱–۱۱۹۲ صلاح‌الدین از این دژ به‌عنوان پایگاهی برای یورش به صلیبیون بهره می‌برد، هرچند خود در بیرون دژ چادر می‌زد. صلاح‌الدین پس از شکست در نبرد آرسوف فرمان تخریب دیوارهای میرابل را صادر کرد.

در ۱۲۲۶ در دوره حکومت ایوبیان، جغرافی‌دان یاقوت حموی از این مکان با نام «مجدل یافا» یا «برج یافا» یاد کرد که احتمالاً به دلیل نزدیکی به شهر یافا بوده‌است. او آن را روستایی با «دژی استوار» توصیف کرده‌است.

در ژوئن ۱۲۴۰ لشکرکشی انگلیسی به فرماندهی ریچارد، نخستین ارل کورنوال به فلسطین رسید. سلطان ایوبی مصر، الصالح ایوب، پیشنهاد عهدنامه‌ای تازه داد که بر پایه آن یافا، اشکلون، تمام اورشلیم شامل بیت‌لحم و مجدل یابا، همچنین طبریه، صفد، کوه تابور و چند دژ دیگر در قلمرو پادشاهی اورشلیم قرار می‌گرفتند.

در ۱۲۶۶ پس از سقوط یافا به دست ممالیک، سلطان بیبرس رؤسایی از دیر غسانه را برای حفاظت از دژ مجدل یابا فرستاد. در اواخر سده سیزدهم، دژ مجدل یافا متروک شد.

### دوره عثمانی
با ادغام فلسطین در امپراتوری عثمانی در اوایل سده شانزدهم، مجدل یابا دوباره مسکونی شد. بر پایه دفاتر مالیاتی ۱۵۹۶، این روستای کوچک در ناحیه جبل قُبَل از توابع سنجاق نابلس بود. روستاییان مالیاتی ثابت به میزان ۳۳٫۳ درصد بر گندم، جو، کندوهای عسل و بز می‌پرداختند؛ جمعاً ۹۰۰ آقچه که همه به وقف اختصاص داشت. جمعیت روستا ۸ خانوار مسلمان بود که نزدیک به ۴۴ نفر برآورد شده‌است. قلعه مجدل یابا در سده‌های هجدهم و نوزدهم بازسازی شد.

در سده‌های هجدهم و نوزدهم، مجدل یابا غربی‌ترین روستای منطقه کوهستانی موسوم به جورة عَمره یا بلاد جماعین بود. این منطقه میان دیر غسانه در جنوب و مسیر کنونی جاده ۵ در شمال و میان مجدل یابا در غرب و جماعین و مردا و کفل حارس در شرق قرار داشت و به گفته مورخ روی ماروم «منطقه حائلی میان واحدهای سیاسی-اقتصادی-اجتماعی مناطق اورشلیم و نابلس» بود.

در ۳ مارس ۱۷۹۹ ژنرال کلبر، فرمانده کل نیروهای مهاجم فرانسوی، فرمان یافت پس از استقرار در جنوب رود عوجا مفرزه‌هایی را پیش براند. او در ۶ مارس به ژنرال ژان لان دستور داد در کوه‌های جبل نابلس شناسایی انجام دهد، اما عثمانیان از پشت صخره‌ها آتش گشودند و ستون کوچک فرانسوی با تلفات سنگین—شصت کشته و بیش از دو برابر آن زخمی—ناگزیر عقب نشست و بازوی لان نیز شکست.

در سده نوزدهم نام روستا به «مجدل الصادق» تغییر یافت؛ این نام برگرفته از شیخ محمد الصادق جماعینی، رئیس روستا از طایفه سرشناس ریّان بود. ریّان شاخه‌ای از قبیله عرب بنی‌غازی بودند که در سده هفدهم از ماوراء اردن به فلسطین مهاجرت کرده بودند. به گفته الی اسمیت، در ۱۸۴۳ قلعه (معروف به «قلعه ریّان») در ویرانه بود.

در ۷ نوامبر ۱۸۵۰ جیمز فین، کنسول بریتانیا در اورشلیم، از روستا دیدن کرد و آن را در وضعیت بسیار مخروبه یافت. او با خانواده شیخ الصادق دیدار کرد، شبی در قلعه خوابید، بقایای کلیسای درون قلعه را بررسی کرد و کتیبه یونانی بر سردر را دید. کلرمون-گانو بعدها این کتیبه را «زیارتگاه شهادت قدیس کیریکوس» از شهدای طرسوس ترجمه کرد.

هنگامی که ادوارد رابینسون در ۱۸۵۲ از آنجا دیدار کرد، گزارش داد که قلعه بازسازی شده و به‌عنوان کاخ شیخ حاکم نیز کاربرد دارد؛ اما شیخ الصادق از سوی عثمانیان تبعید شده بود. در دهه ۱۸۵۰ طایفه ریّان ۲۲ تا ۲۵ روستا را در ناحیه جماعین غربی سنجاق نابلس زیر فرمان خود داشتند و مجدل یابا روستای اصلی آنها بود. اما در همین زمان درگیر جنگ با رقیبان خود، طایفه قاسم، بودند که منطقه جماعین شرقی را در دست داشتند و آنها نیز از قبیله بنی‌غازی بودند.

در ۱۸۵۹ سلیمان ریّان بر مجدل یابا فرمان می‌راند و تا ۱۸۶۰ طایفه ریّان پس از شکست از قاسم‌ها نفوذ خود را در سنجاق از دست دادند. ریّان‌ها همچنان در مجدل یابا زندگی می‌کردند اما روستا دیگر مرکز قدرت نبود. بر پایه گزارش صندوق اکتشاف فلسطین، خاندان ریّان «به دست حکومت عثمانی نابود شدند». در سرشماری عثمانی ۱۸۷۰/۱۸۷۱ روستا در ناحیه جماعین الثانی زیرمجموعه نابلس ثبت شده بود. در ۱۸۸۲ روستا این‌گونه توصیف شد: «روستایی بزرگ و مهم بر زمینی بلند بالاتر از جلگه که آشکارا محوطه‌ای باستانی است و گورهای کهن و بقایای کلیسا دارد.» در ۱۸۸۸ مدرسه‌ای در مجدل یابا تأسیس شد.

### دوره قیمومت بریتانیا
مجدل یابا در ۹ نوامبر ۱۹۱۷ به دست نیروهای بریتانیایی تصرف شد. در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت روستا ۷۲۶ نفر بود: ۷۲۳ مسلمان و ۳ یهودی. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین این رقم به ۹۶۶ نفر (همگی مسلمان) در ۲۲۷ خانه رسید.

نقشه روستا به شکل متوازی‌الاضلاع بود و خانه‌ها از گل و کاه یا سنگ و سیمان ساخته شده بودند و کوچه‌های باریک آنها را از هم جدا می‌کرد. هر محله جایگاه یک حَمولَه (طایفه) بود و دیوانی برای نشست‌های عمومی و پذیرایی از مهمانان داشت. خاندان ریّان تا آغاز دوره قیمومت همچنان تهی‌دست بودند؛ دهقانان هنگام گذر از کنار کُرسی‌های (مقرهای قدرت) آنها می‌گفتند: «دار الظالمین خراب».

در ۱۹۳۵ مسجدی در مجدل یابا ساخته شد. مدرسه عثمانی در ۱۹۲۰ بازگشایی شد و در میانه دهه ۱۹۴۰ حدود ۱۴۷ دانش‌آموز داشت. درمانگاهی نیز در روستا فعال بود. کشاورزی بنیاد اقتصاد روستا بود و کشاورزان گندم، ذرت، جو، سبزیجات و کنجد می‌کاشتند و باغ‌های میوه به‌ویژه مرکبات را نگهداری می‌کردند. چاه‌های آرتزین کشتزارها را آبیاری می‌کردند.

بر پایه آمار ۱۹۴۵، جمعیت مجدل یابا ۱٬۵۲۰ مسلمان بود و مساحت کل زمین‌ها ۲۶٬۳۳۲ دونوم بود. از این میزان، ۲٬۴۸۱ دونوم برای مرکبات و موز، ۱۱۰ دونوم باغ یا زمین آبی، ۱۳٬۹۰۶ دونوم برای غلات و ۵۹ دونوم ساخت‌وساز شهری بود.


File:JaffaJerusalem1799.jpg|مجدل یابا در زمان حمله فرانسه در ۱۷۹۹
File:Charles William Meredith van de Velde, Map of the Holy Land 2x1.jpg|مگدل در ۱۸۵۶
File:Majdal Yaba 1941.jpg|مجدل یابا ۱۹۴۱ با مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰
File:Al Mirr 1945.jpg|مجدل یابا ۱۹۴۵ با مقیاس ۱:۲۵۰٬۰۰۰
File:Majdal Yaba.jpg|خانواده‌ها پیش از ۱۹۴۸


### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن

File:Occupation of Majdal Yaba.png|مجدل یابا، ژوئیه ۱۹۴۸
File:Justice Tower ii.jpg|مجدل یابا، فوریه ۱۹۴۹
File:Justice Tower.jpg|مجدل یابا، مارس ۱۹۴۹
File:Majdal Yaba iii.jpg|عضو تیپ هارل در مجدل یابا، ۱۹۴۹
File:Tombstone in Majdal Yaba cemetery.jpg|سنگ‌قبر خاندان ضمره در گورستان شرقی مجدل یابا


مجدل یابا در قلمروی بود که بر پایه طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین در ۱۹۴۷ به کشور عربی اختصاص یافته بود. در جریان جنگ، گردان دوم تیپ الکساندرونی در ۱۲ ژوئیه ۱۹۴۸ در عملیات دنی روستا را از ارتش عراق که از آن دفاع می‌کرد گرفت. روزنامه نیویورک تایمز وضعیت نیروهای محاصره‌شده عراقی را «ناامیدکننده» خواند. تصرف مجدل یابا کنترل تپه‌های شمال منطقه عملیات و چشمه‌های رود العوجا () را نیز به همراه داشت. در ۲۸ اوت ۱۹۴۸ نیروهای عراقی کوشیدند روستا را بازپس گیرند اما ناچار از کناره‌گیری شدند.

شهر اسرائیلی روش هاعین—که امروز یک شهر بزرگ است—در ۱۹۵۰ بر زمین‌های روستا بنا شد و در ۱۹۵۳ کیبوتص گیوات هشلوشا بر این زمین‌ها تأسیس گردید. به گفته مورخ فلسطینی ولید خالدی، قلعه ریّان هنوز بر فراز محل روستا برجاست و آرامگاه شیخ محمد الصادق و بخشی از گورستان روستا باقی مانده‌است. در ۱۹۹۲ قلعه «به‌آهستگی فرو می‌ریخت» و گنبد آرامگاه ترک‌های شدید داشت. ویرانه‌های دژ میرابل اخیراً بازسازی شده و به‌عنوان بخشی از پارک ملی اسرائیلی میگدال آفِک در دسترس بازدیدکنندگان قرار گرفته‌است.

## داده‌های جمعیتی

بر پایه دفاتر مالیاتی عثمانی در ۱۵۹۶، جمعیت روستا تنها ۸ خانوار مسلمان (نزدیک به ۴۴ نفر) بود. سرشماری ۱۹۲۲ بریتانیا ۷۲۶ نفر را ثبت کرد و سرشماری ۱۹۳۱ این رقم را ۹۶۶ نفر نشان داد. در آمار ۱۹۴۵ جمعیت ۱٬۵۲۰ نفر بود و شمار آوارگان در ۱۹۴۸ حدود ۱٬۷۶۳ نفر برآورد شده‌است.

## جستارهای وابسته
* روش هاعین
* گیوات هشلوشا
* پادشاهی اورشلیم
* پناهندگان فلسطینی

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* مجدل یابا در وبگاه Palestine Remembered

رده:قلعه‌های صلیبیون
رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در هزاره ۴ (پیش از میلاد)
رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مقالاتی که کلماتی به زبان عبری دارند
رده:مختصات در ویکی‌داده