کمونیسم پیش از مارکس

**کمونیسم پیش از مارکس** به مجموعه‌ای از ایده‌ها، آموزه‌های فلسفی و شیوه‌های اجتماعی اشاره دارد که پیش از آنکه کارل مارکس و فریدریش انگلس در سال ۱۸۴۸ کمونیسم را به‌مثابه یک جنبش سیاسی تعریف کنند، در تاریخ بشری وجود داشته‌اند. این ایده‌ها را می‌توان نمونه‌های آزمایشی کمونیسم دانست که در دوره‌های گوناگون، از عصر پارینه‌سنگی تا قرون وسطی، در فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف پدیدار شده‌اند.

مارکس خود جوامع اولیه شکارچی-گردآورنده را کمونیسم بدوی می‌نامید. از دیدگاه او، مالکیت خصوصی تنها پس از آن پدید آمد که بشریت توانایی تولید مازاد را به دست آورد؛ از این‌رو جوامع پارینه‌سنگی تا جوامع باغبانی دوران مس‌سنگی را اساساً مساوات‌خواهانه و فاقد سلسله‌مراتب اقتصادی می‌دانست.

ایده جامعه‌ای بدون طبقه، مبتنی بر مالکیت جمعی، پیشینه‌ای دیرین در اندیشه بشری دارد. اندیشمندانی از دوران باستان مانند فیثاغورس و افلاطون نظام‌های اجتماعی مشترک را به تصویر کشیده بودند؛ کلیسای مسیحی اولیه، فرقه‌های یهودی همچون اسنی‌ها، و جنبش‌های اصلاح‌طلب در قرون وسطی نیز نمونه‌هایی از کوشش برای ایجاد جوامع کمونیستی به شمار می‌روند. در آسیا نیز مزدک در دوران ساسانی و قرمطیان در سده‌های میانه اسلامی‌آموزه‌هایی مشابه کمونیسم را پرورش دادند یا عملی کردند.

## پیش از تاریخ

کارل مارکس و دیگر نظریه‌پردازان اولیه کمونیسم بر این باور بودند که جوامع شکارچی-گردآورنده در دوران پارینه‌سنگی تا جوامع باغبانی در دوران مس‌سنگی اساساً مساوات‌خواهانه بودند. ازاین‌رو مارکس ایدئولوژی آنها را کمونیسم بدوی نامید. از زمان مارکس، جامعه‌شناسان و باستان‌شناسان این مفهوم را گسترش داده و پژوهش‌های گسترده‌ای در این زمینه انجام داده‌اند.

به گفته هری دبلیو. لیدلر، یکی از نخستین نویسندگانی که به کمونیسم بدوی گذشتگان اعتقاد داشت، فیلسوف رواقی رومی سنکای جوان بود که گفته است: «چه خوشبخت بود آن دوران بدوی که بخشش‌های طبیعت در اختیار همگان قرار داشت… آنان تمام طبیعت را به اشتراک در اختیار داشتند که برایشان تصرف مطمئن ثروت عمومی‌را فراهم می‌آورد.» به همین دلیل، سنکا بر این باور بود که جوامع بدوی ثروتمندترین جوامع بودند، زیرا فقر در آنها وجود نداشت. اریک فان‌ری نیز یادآور می‌شود که نویسندگان دیگر یونانی-رومی‌مانند دیودور سیسیلی، ویرژیل و اووید نیز بر این باور بودند که مالکیت در ابتدا اشتراکی بود و مالکیت خصوصی پدیده‌ای دیرهنگام و ناخوشایند است.

مورخ ماری بوکچین، با استناد به شواهد قوی از جامعه‌ای برابر، فاقد سلسله‌مراتب و نابرابری اقتصادی در چاتال‌هویوک، استدلال کرده است که این شبه‌شهر نمونه‌ای اولیه از آنارشو-کمونیسم و از کمونیسم بدوی بوده است.

## عصر برنز
برخی پژوهشگران استدلال کرده‌اند که تمدن دره سند (Indus Valley civilisation) نمونه‌ای از جامعه کمونیستی بدوی است، زیرا شواهد باستان‌شناختی از غیاب درگیری‌ها و سلسله‌مراتب اجتماعی در آن حکایت می‌کنند. با این حال، پژوهشگران دیگر این ارزیابی را نادرست می‌دانند و بر حضور شواهدی از تعارض و سلسله‌مراتب در این تمدن تأکید می‌کنند.

## دوران باستان کلاسیک
برخی پژوهشگران ریشه‌های ایده‌های کمونیستی را به دوران باستان بازمی‌گردانند و به‌ویژه بر آثار فیثاغورس و افلاطون تأکید می‌کنند. پیروان فیثاغورس در یک ساختمان واحد زندگی می‌کردند و دارایی‌هایشان را به اشتراک نگه می‌داشتند، زیرا این فیلسوف برابری مطلق در مالکیت را تعلیم می‌داد و بر آوردن همه دارایی‌های دنیوی به انبار مشترک تأکید می‌کرد.

درباره جمهوری افلاطون استدلال شده است که این اثر با جزئیات فراوان جامعه‌ای را توصیف می‌کند که در آن قدرت به دست طبقه فیلسوفان یا نگهبانان نظامی‌سپرده شده و مفاهیم خانواده و مالکیت خصوصی رد شده‌اند. در این نظم اجتماعی که به ملوک-جنگجویان و عامه مردم (پیشه‌وران و دهقانان) تقسیم می‌شد، افلاطون شهر-دولت آرمانی یونانی را بدون هیچ شکلی از سرمایه‌داری و تجارت‌گرایی تصویر کرد و کسب‌وکار خصوصی، کثرت‌گرایی سیاسی و آشوب طبقه کارگر را شرورهایی دانست که باید از میان برداشته شوند. با این همه، رأی جمهوری افلاطون را نمی‌توان پیشروی تفکر کمونیستی به‌معنای دقیق کلمه دانست، زیرا تخمین‌های آرمان‌شهری او با سایر اندیشمندان آرمان‌شهری بعدی مشترک است. ویژگی مهمی‌که جامعه آرمانی افلاطون در جمهوری را از کمونیسم متمایز می‌سازد این است که ممنوعیت مالکیت خصوصی تنها بر طبقات برتر (حاکمان و جنگجویان) اعمال می‌شود، نه بر عموم مردم.

## دوره امپراتوری روم تا دوران باستان متأخر
### کمونیسم در کلیسای اولیه مسیحی
پژوهشگران مطالعات کتاب مقدس استدلال کرده‌اند که شیوه تولید در جامعه اولیه عبری‌زبان، شیوه‌ای مشارکتی بود که شباهت به کمونیسم بدوی داشت.

پدران اولیه کلیسا، همچون اسلاف غیرابراهیمی خود، بر این باور بودند که جامعه انسانی از نظم اجتماعی مساوات‌خواهانه‌ای که اکنون از دست رفته، رو به انحطاط نهاده است. برخی بر این باورند که کلیسای مسیحی اولیه، آن‌گونه که در اعمال رسولان توصیف شده، شکلی مقدم از کمونیسم بود. از این دیدگاه، کمونیسم چیزی جز مسیحیت در عمل نبود و عیسی مسیح خود کمونیستی به شمار می‌رفت. مارکس در یکی از نوشته‌های اولیه‌اش این پیوند را چنین برجسته ساخت: «همان‌گونه که مسیح واسطه‌ای است که انسان تمام الوهیت و تمام پیوندهای دینی‌اش را بر او فرو می‌ریزد، دولت نیز واسطه‌ای است که انسان تمام بی‌دینی و تمام آزادی انسانی‌اش را به او منتقل می‌کند.» همچنین اخلاق مارکسیستی در جستجوی وحدت، بازتابی از آموزش مسیحیت جهان‌شمول است که بشریت را یکپارچه می‌داند و تنها یک خدا را می‌شناسد که میان مردم تمایز نمی‌نهد.

### اسنی‌ها و فرقه‌های یهودی
کمونیسم پیش از مارکس در تلاش‌هایی برای ایجاد جوامع کمونیستی نیز تجلی یافت؛ از جمله در میان فرقه‌های یهودی باستانی چون اسنی‌ها و فرقه بیابان یهودا. اسنی‌ها جامعه‌ای تشکیل داده بودند که در آن اموال به‌طور مشترک نگه‌داری می‌شد و اعضا زندگی جمعی داشتند.

## تاریخ پس از کلاسیک
### اروپا
پتر کروپوتکین استدلال کرد که عناصر یاری متقابل و دفاع جمعی که در کمون‌های قرون وسطایی قرون وسطی و نظام صنفی آن تجلی می‌یافت، همان احساسات دفاع جمعی بودند که بعدها در آنارشیسم، کمونیسم و سوسیالیسم مدرن نمود پیدا کردند. از دوران قرون وسطای میانه، گروه‌های مختلفی که از ایده‌های کمونیسم مسیحی و جماعت‌گرایانه حمایت می‌کردند، به‌گونه‌ای پراکنده در میان فرقه‌های اصلاح‌طلب مسیحی پدیدار شدند.

گروه پروتو-پروتستانی والدوسی‌ها که در اوایل قرن دوازدهم میلادی در لیون پدید آمدند، اموال خود را مطابق با کتاب اعمال رسولان به اشتراک می‌گذاشتند؛ اما از سوی کلیسای کاتولیک آزار دیدند و به پیه‌مونت عقب‌نشینی کردند. حدود سال ۱۳۰۰ میلادی، برادران رسولی در شمال ایتالیا به رهبری فرا دولچینو فرقه‌ای تشکیل دادند که خواهان پایان دادن به فئودالیسم، انحلال سلسله‌مراتب کلیسایی و اشتراک همه اموال بود.

شورش دهقانان در انگلستان الهام‌بخش «آرمان قرون وسطایی کمونیسم بدوی» شد. کشیش جان بال از رهبران این شورش، به‌عنوان شخصیتی الهام‌بخش برای انقلابیون بعدی شناخته شد و گفته می‌شود اعلام کرده بود: «اوضاع در انگلستان هرگز به سامان نخواهد رسید مگر آنکه همه اموال به اشتراک درآیند.»

### آمریکای جنوبی
تمدن چاچاپویا نمونه‌ای از جامعه مساوات‌خواهانه و غیرسلسله‌مراتبی بود؛ شواهد باستان‌شناختی از غیاب معماری نمادین قدرت که معمولاً نشانه حضور سران و اشراف است، حکایت می‌کنند و این خود دلیلی بر ساختار اجتماعی برابر این تمدن به شمار می‌رود.

### آسیا
مزدک، پیامبر دوران شاهنشاهی ساسانی و بنیان‌گذار شاخه زرتشتی آیین مزدک، توسط منابع تاریخی گوناگون از جمله اقبال لاهوری، پیشاکمونیست (proto-communist) خوانده شده است. این دیدگاه برآمده از اعتقاد مزدک به الغای مالکیت خصوصی، حمایت از انقلاب اجتماعی و انتقاد از روحانیون است.

پژوهشگران درباره ماهیت کمونیستی جامعه‌ای که قرمطیان در اطراف احساء از سده نهم تا دهم میلادی (۲۵۸ تا ۳۷۹ هجری شمسی) بنا کردند، نظرات قابل‌توجهی ابراز کرده‌اند. قرمطیان جامعه‌ای ایجاد کردند که در آن اموال به‌طور جمعی اداره می‌شد و اصول برابری‌خواهانه در ساختار آن به چشم می‌خورد.

## دوران مدرن آغازین
در قرن شانزدهم میلادی، نویسنده انگلیسی سر توماس مور در رساله *اتوپیا* (Utopia) جامعه‌ای مبتنی بر مالکیت مشترک را به تصویر کشید که در آن حاکمان از طریق اعمال خرد اداره می‌کنند. در سده هفدهم، در جریان جنگ داخلی انگلستان، گروه‌هایی مانند حفاران (Diggers) آرمان‌های آشکارا کمونیستی را مطرح کردند. توماس مونتسر (Thomas Müntzer) نیز در جریان جنگ دهقانی آلمان جنبش آناباپتیستی کمونیست‌گرایانه‌ای را رهبری کرد که خواهان برچیده شدن نظام فئودالی بود.

در عصر روشنگری، منتقدان مالکیت خصوصی مانند ژان-ژاک روسو (Jean-Jacques Rousseau) ایده‌هایی پرورش دادند که می‌توان آنها را سوسیالیستی دانست. سرانجام، شیکرها (Shakers) در قرن هجدهم میلادی (سده دوازدهم و سیزدهم هجری شمسی) اشتراک‌گرایی (communalism) را به‌عنوان نوعی کمونیسم دینی در عمل پیاده کردند.

## منابع


رده:کمونیسم
رده:سوسیالیسم
رده:آنارشیسم
رده:مکتب‌های اقتصادی
رده:تاریخ سوسیالیسم
رده:ایدئولوژی‌های سیاسی
رده:تاریخ فلسفه سیاسی
رده:سیاست چپ رادیکال
رده:فرهنگ سیاسی
رده:ضدسرمایه‌داری
رده:مسیحیت و ایدئولوژی‌های سیاسی

رده:تفکر متنوع اقتصادی
رده:ایدئولوژی‌های سیاسی برگرفته از نام افراد