خالد بن عبدالله قسری

**خالد بن عبدالله قسری** (؛ درگذشتهٔ ۷۴۳ میلادی) از کارگزاران خلافت اموی بود که در سدهٔ هشتم میلادی نخست والی مکه و سپس از ۷۲۴ تا ۷۳۸ میلادی والی عراق شد. مقام اخیر که فرمانروایی بر تمام بخش شرقی خلافت را دربرمی‌گرفت، او را به یکی از مهم‌ترین مقامات دوران خلیفه هشام بن عبدالملک تبدیل کرد.

خالد به‌ویژه به سبب پشتیبانی از قبایل یمانی در برابر قیسیان شناخته می‌شود. پس از عزل از حکومت عراق دو بار زندانی شد و سرانجام در سال ۷۴۳ به دست جانشینش یوسف بن عمر ثقفی شکنجه شد و جان باخت. قتل او کشمکش قیس و یمان را شدت بخشید و به سقوط خلیفه ولید دوم انجامید.

## خاستگاه و زندگی نخستین
خالد در دمشق زاده شد. او از تیرهٔ قَسر وابسته به قبیلهٔ بجیله بود. جدّ بزرگ‌ترش اسد بن کرز قسری بنا بر برخی روایات از صحابهٔ پیامبر اسلام شمرده می‌شود؛ هرچند روایات دیگری که با خالد دشمنی داشتند، اسد را بردهٔ فراری یهودی معرفی کرده‌اند. نیای خالد، یزید بن اسد، از نخستین هواداران امویان در فتنه اول بود و پدرش عبدالله در فتنه دوم جانب ابن زبیر را گرفت، اما سرانجام خلیفه عبدالملک بن مروان (حکومت: ۶۸۵–۷۰۵) او را بخشید. مادر خالد مسیحی بود.

بر پایهٔ گزارش خلیفه بن خیاط، خالد در سال ۱۲۶ هجری قمری (۷۴۳ میلادی) در سن شصت سالگی کشته شد؛ بنابراین تولد او را می‌توان در حدود سال ۶۶ هجری (۶۸۶ میلادی) دانست.

## حکمرانی بر مکه
خالد شاید در سال ۷۰۲ میلادی مدتی والی ری بوده باشد، اما نخستین انتصاب قطعی او حکومت بر مکه است. تاریخ دقیق این انتصاب روشن نیست؛ طبری دو بار در ۷۰۷/۷۰۸ و ۷۰۹/۷۱۰ از آن یاد کرده، در حالی که روایات دیگر آغاز حکومت او را به دورهٔ عبدالملک بن مروان در ۷۰۵ بازمی‌گردانند. همچنین گرچه معمولاً پایان دورهٔ او را با آغاز خلافت سلیمان بن عبدالملک در ۷۱۵ می‌دانند، ازرقی روایاتی دارد مبنی بر ادامهٔ ولایت خالد تا دوران سلیمان.

حکومت خالد بر مکه بیشتر به دلیل اقداماتی چون تزیین کعبه با طلا و اصلاحاتی در آیین‌های زیارتی به یاد مانده‌است. او دستور داد زنان و مردان هنگام طواف از یکدیگر جدا شوند و برای نظارت بر این جداسازی نگهبانانی مسلح به تازیانه در کنار هر ستون گماشت. خالد همچنین به فرمان خلیفه آبراهی ساخت تا به زائران خدمت کند و از برتری آب آن بر آب تلخ چاه زمزم فخر فروخت. در همین دوره گفته می‌شود اعلام کرد که اگر خلیفه فرمان دهد، حاضر است کعبه را ویران کند و به اورشلیم منتقل سازد.

از رویدادهای مهم دوران ولایت او بر مکه بازداشت سعید بن جبیر تابعی بود. سعید که در شورش ابن اشعث نقشی برجسته داشت و به حرم مکه پناه آورده بود، به دستور حجاج بن یوسف توسط خالد دستگیر و به عراق فرستاده شد و در آنجا اعدام گردید. این اقدام در محافل دین‌داران واکنش تندی برانگیخت.

## حکمرانی بر عراق
پس از عزل از مکه، خالد به عنوان یکی از دو فرستادهٔ خلیفه یزید دوم (حکومت: ۷۲۰–۷۲۴) نزد والی پیشین عراق یزید بن مهلب فرستاده شد تا از شورش او جلوگیری کند. در سال ۷۲۴ با آغاز خلافت هشام بن عبدالملک (حکومت: ۷۲۴–۷۴۳)، خالد به والی‌گری عراق منصوب شد و جای عمر بن هبیره را گرفت. قلمرو اختیارات او کل بخش شرقی خلافت را دربرمی‌گرفت، مگر خراسان که گاه از عراق جدا اداره می‌شد. هنگامی که خراسان زیر نظر او بود، برادرش اسد بن عبدالله قسری را به حکومت آنجا گماشت (۷۲۵–۷۲۷ و ۷۳۴–۷۳۸).

### زمینهٔ انتصاب و کشمکش قیس و یمان
از آنجا که قبیلهٔ بجیله نسبتاً ضعیف بود و در رقابت فراگیر قیس و یمان جانب‌داری مشخصی نداشت، انتصاب خالد شاید تلاشی برای آرام کردن اوضاع عراق بود که سرکوب خشن شورش مهلبیان توسط لشکر قیسی شامی-جزیره‌ای و سپس حکومت یکسره قیسی ابن هبیره آن را متشنج کرده بود. اما در عمل نتیجهٔ معکوس داشت: قیسیان از جانشینی خالد به جای قهرمانشان ابن هبیره خشمگین بودند و یمانیان نیز به‌رغم آنکه خالد دستگاه اداری خود را از آنان پر کرده بود، از او حمایت کامل نکردند. تنها پس از جایگزینی خالد با والی قیسی دیگری یعنی یوسف بن عمر ثقفی در ۷۳۸ بود که خالد در روایات متأخر به عنوان والی «یمانی» شناخته شد.

### رویدادهای دوران حکومت
جزئیات دورهٔ طولانی حکمرانی خالد بر عراق چندان شناخته نیست. به‌جز سرکوب شورش خارجی بهلول بن بشر شیبانی در شمال و جنبش غالیانهٔ شیعی مغیره بن سعید در کوفه و وزیر سختیانی در حیره در سال ۷۳۷، حکومت او در مجموع آرام به نظر می‌رسد. خالد همچنین مسئول اعدام جعد بن درهم دانسته می‌شود. روایت مشهور آن است که خالد در روز عید قربان بر منبر رفت و گفت: «ای مردم، قربانی کنید که خدا قربانی‌هایتان را بپذیرد؛ من نیز جعد بن درهم را قربانی می‌کنم» و سپس از منبر فرود آمد و او را کشت.

در دوران حکومتش خالد پروژه‌های گستردهٔ آبیاری و بازسازی زمین‌های کشاورزی را به انجام رساند و از این راه ثروت هنگفتی گرد آورد. حکومت او با ضرب سکه‌های باکیفیت نیز شاخص بود؛ به دستور هشام وزن درهم نقره را از شش دانق به هفت دانق افزایش داد، هرچند پس از عزل خالد این تغییر بازگردانده شد.

### اتهامات دینی
برخی روایات متأخر ضداموی خالد را نسبت به اسلام بی‌اعتنا یا حتی دشمن معرفی کرده‌اند. همین روایات او را شکاک یا زندیق خوانده و مدعی شده‌اند که به گروه‌های غیرمسلمان به‌ویژه مسیحیان گرایش داشت. گفته شده به تمسخر «ابن النصرانیه» (پسر زن مسیحی) لقب داشت و از برتری مسیحیت بر اسلام سخن گفته و حافظان قرآن را ریشخند کرده بود. همچنین نقل شده که در کنار مسجد کوفه کلیسایی برای مادرش ساخت و در واگذاری مناصب زرتشتیان و مسیحیان را بر مسلمانان ترجیح می‌داد.

## عزل و مرگ
دلایل عزل خالد در سال ۷۳۸ روشن نیست. برخی منابع حسادت هشام به ثروت خالد را علت دانسته‌اند، اما انگیزهٔ اصلی به احتمال زیاد فشار قیسیان بود. خالد از رسیدن جانشینش یوسف بن عمر غافلگیر شد. یوسف بی‌درنگ خالد و پسرانش را زندانی و برای بیرون کشیدن ثروتش شکنجه کرد — رویه‌ای که در آن دوره هنگام تحویل حکومت رایج بود. پس از هجده ماه خالد آزاد شد و به رصافه پایتخت هشام و سپس دمشق رفت.

اما پس از مرگ هشام در اوایل ۷۴۳، جانشین او ولید دوم (حکومت: ۷۴۳–۷۴۴) خالد را در برابر پنجاه میلیون درهم به یوسف بن عمر فروخت. یوسف بار دیگر خالد را شکنجه کرد تا سرانجام جان سپرد. این عمل کشمکش قیس و یمان را تشدید کرد و در نهایت به سقوط ولید دوم انجامید.

## فرزندان
از پسران خالد، یزید بن خالد در فتنه سوم به هواداری از یزید سوم پرداخت و به دست مروان دوم (حکومت: ۷۴۴–۷۵۰) اعدام شد. پسر دیگرش محمد بن خالد به سپاه عباسیان پیوست و والی مکه و مدینه شد.

## ویژگی‌های شخصی
منابع عربی تصویری دوگانه از خالد به دست می‌دهند: برخی او را بخشنده و بزرگوار ستوده‌اند و برخی نکوهیده‌اند. از سخنان منسوب به او نقل شده: «فرمانروا جز به سه دلیل از مردم پنهان نمی‌شود: ناتوانی در سخن، یا بخل، یا پوشاندن زشتی» و نیز «بزرگوارترین مردم کسی است که به کسی ببخشد که از او امیدی ندارد و بزرگ‌ترین گذشت آن است که از روی توانایی باشد.»

## منابع

* 

## پیوند به بیرون
* 

رده:زادگان سده ۷ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۷۴۳ (میلادی)
رده:فرمان‌روایان بنی‌امیه در عراق
رده:قربانیان شکنجه
رده:عرب‌های سده ۷ (میلادی)
رده:عرب‌های سده ۸ (میلادی)
رده:شخصیت‌های هزار و یک شب