هویت ملی در جمهوری آذربایجان

[بندانگشتی|[پرچم جمهوری آذربایجان|پرچم آذربایجان، اولین بار در سال ۱۹۱۸ با رنگ‌های کمی متفاوت توسط جمهوری دموکراتیک آذربایجان به تصویب رسید]]
**هویت ملی آذربایجانی** اصطلاحی است که به حس هویت ملی، آنگونه که در فرهنگ، زبان و سنت‌های مشترک و ویژه مردم آذربایجان تجسم یافته است، اشاره دارد.

## تاریخچه
### پیشینه
[بندانگشتی|«جوان نجیب تاتار»، نقاشی شده توسط هنرمند روسی [واسیلی ورشچگین|واسیلی ورشچاگین در سال ۱۸۶۵ در شوشا]]
مردم آذربایجان هویتی دارند که در طول تاریخ با تعامل عناصر قومی و فرهنگی بسیاری شکل گرفته است. با ورود ترکان سلجوقی به منطقه در قرن یازدهم، قبایل اوغوز در آذربایجان ساکن شدند و با مردمان ایرانی تبار و جوامع بومی قفقازی ساکن در اینجا درآمیختند. این فرایند دوره‌ای بود که در آن پایه‌های زبان ترکی آذربایجانی گذاشته شد و فرهنگ اسلامی رواج یافت.

در دوران قره قویونلوها و آق قویونلوها، ترکی آذربایجانی (که در منابع معاصر با نام «ترکی» شناخته می‌شود) به تدریج به عنوان یک رسانه ادبی و شاعرانه برای بیان پدیدار شد و ترکی آذربایجانی به تدریج شروع به تمایز از ترکی آناتولی کرد. با تقویت زبان ترکی در دوران قره قویونلوها، ترکی شدن منطقه آذربایجان افزایش یافت.

در این دوره، نوشتن به زبان ترکی در دربار و در میان شاعران مد شد. جهانشاه، حاکم قراقویونلو، به خاطر تخلصش «حقیقی» شناخته می‌شد، در حالی که سلطان یعقوب، حاکم آق قویونلو، به خاطر سرودن اشعار ترکی شهرت داشت.

از نظر تاریخی، نام «آذربایجان» به منطقه‌ای در جنوب رود ارس، در شمال غربی ایران امروزی، اشاره داشت.    نام تاریخی جمهوری آذربایجان امروزی، اران و شیروان بود.   شیروان پیش از فتح توسط امپراتوری روسیه، استانی با ساختار امپراتوری کاملاً ایرانی بود، مانند استان‌های دیگری مانند لرستان و خراسان.  پیش از قرن بیستم، آذربایجانی‌ها به سختی یک گروه قومی بودند، چه برسد به یک ملت. مردمی که در کشور امروزی آذربایجان زندگی می‌کردند، یا خود را مسلمان *[[امت]]* (جامعه) می‌دانستند، یا ترک‌هایی که خانواده زبانی مشترکی داشتند که در بخش قابل توجهی از آسیای مرکزی پراکنده بود، یا ایرانی.  برخلاف ارمنی‌ها و گرجی‌ها، آنها از الفبای فارسی استفاده می‌کردند زیرا الفبای خودشان را نداشتند. 

تأخیر در ظهور هویت ملی آذربایجانی دلایل متعددی دارد. فرهنگ فارسی تا دهه ۱۸۲۰، در بیشتر تاریخ خود، بر منطقه‌ای که بعدها آذربایجان امروزی شد، تسلط داشت. این منطقه هرگز قبل از فتح کامل آن توسط روس‌ها در سال ۱۸۲۸، یک کشور واحد و مجزا تشکیل نداد و حتی زمانی که ایران بر این منطقه حکومت می‌کرد، بخش شرقی قفقاز جنوبی از خانات فئودالی متعددی تشکیل شده بود. تنوع قومی در بسیاری از این خانات، مانع دیگری برای اتحاد ملی بود. 

در پایان قرن نوزدهم، هویت‌های ملی در این منطقه به‌طور گسترده پذیرفته نشده بودند و دائماً در حال تغییر بودند.  هم آذربایجان تاریخی در جنوب رود ارس و هم استان‌های باکو و الیزاوتپول تحت حکومت روسیه در شمال، محل سکونت اکثریت مردم ترک‌زبان بودند که با ایدئولوژی‌های متضاد به‌طور متفاوتی تعریف می‌شدند.  تاتارهای شمال ارس توسط منابع مختلف به عنوان «تاتار»، «ترک»، «مسلمان» یا «پارسی» شناخته می‌شدند. تنها تعداد کمی از منابع در پایان قرن نوزدهم آنها را «آذربایجانی» می‌نامند، اصطلاحی که برای اولین بار پس از سقوط امپراتوری روسیه در سال ۱۹۱۷ رواج یافت  دولت امپراتوری روسیه اظهار داشت که «تاتارهای آذربایجان به اشتباه ایرانی نامیده می‌شدند. آنها از نظر مذهب شیعه بودند و از بسیاری جهات از ایرانی‌ها تقلید می‌کردند، اما زبان آنها ترکی-تاتاری است.» برای تمایز آنها از دیگر «تاتارهای» امپراتوری و فارسی زبانان ایران، اسناد رسمی امپراتوری روسیه و آثار منتشر شده متعدد از دوران پیش از ۱۹۱۷ نیز از آنها به عنوان «تاتار» یا «تاتارهای قفقازی»، «تاتارهای آذربایجانی» و حتی «تاتارهای فارس» یاد می‌کردند. این امر در نتیجه این واقعیت بود که همه ترک زبانان در زبان روسی معمولاً «تاتار» نامیده می‌شدند.  در نشریات آذربایجانی، عبارت «ملت آذربایجان» که به کسانی که به عنوان تاتارهای قفقاز شناخته می‌شدند اشاره داشت، اولین بار در سال ۱۸۸۰ در روزنامه *کشکول* ظاهر شد با این حال، هویت «مردم آذربایجان» به معنای امروزی عمدتاً در قرن بیستم، در دوران اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفت. دولت شوروی رسماً هویت «آذربایجان» را در فرایند طبقه‌بندی هویت‌های قومی و تأسیس جمهوری‌های ملی تعریف کرد و در این چارچوب، یک سیاست مشترک زبان، تاریخ و فرهنگ تدوین شد.

### تشکیل
قبل از اینکه دهقانان به یک ملت تبدیل شوند، کارهای زیادی باید انجام می‌شد و برای مردم محلی، مذهب یا هویت منطقه‌ای در اولویت بود. این دوران، دوران ابهام و بحث در مورد هویت آذربایجانی بود. میرزا فتحعلی آخوندوف، نویسنده، روزنامه‌نگار و فیلسوف ساکن تفلیس (که هم توسط آذربایجانی‌ها و هم توسط ایرانیان به عنوان یک ملت‌ساز شناخته می‌شود)، ایران را سرزمین پدری خود می‌دانست و همزمان خویشاوندان خود را *ترک* می‌دانست.  نفوذ فاتحان متعدد و متنوع پیش از روسیه در آذربایجان، که با خلافت عرب در اواسط قرن هفتم آغاز شد و با امپراتوری سلجوقی، امپراتوری مغول، امپراتوری عثمانی و سلسله‌های ایرانی ادامه یافت، منجر به یک مشکل هویتی برای آذربایجانی‌ها شد. از این رو، گروه کوچک روشنفکران آنها بین صف‌بندی ایرانی، عثمانی، اسلامی و پان‌ترکی در نوسان بودند. تنها درصد کمی از آنها طرفدار هویت منحصراً آذربایجانی بودند که فریدون بیگ کوچرلی به شدت از آن حمایت می‌کرد. جنبش سوسیالیستی «*[[حزب همت|هیمت»]]*، که بر طبقه کارگر با قومیت‌های متنوع در میدان‌ها نفتی باکو متمرکز بود، نیز در این جنبش حضور داشت. به گفتهٔ «*هیمت»*، آیندهٔ آذربایجان نه در ناسیونالیسم قومی، بلکه در اتحاد تمام گروه‌های ملی مختلفی که این منطقه را خانه خود می‌دانستند، نهفته بود، که تحت پرچم انقلابی دموکراتیک که کل امپراتوری روسیه را در بر می‌گرفت، فعالیت می‌کردند.  در سال ۱۸۹۱، ایدهٔ به رسمیت شناختن خود به عنوان «ترک آذربایجانی» برای اولین بار در میان تاتارهای قفقاز در نشریهٔ *کشکول* رواج یافت. مقالات چاپ شده در *کاسپی* و *کشکول* در سال ۱۸۹۱ معمولاً به عنوان اولین ابراز هویت فرهنگی آذربایجانی شناخته می‌شوند. 

دهه ۱۹۰۰ منجر به افزایش احساسات ملی ترکی در آذربایجان امروزی شد که نتیجه سه رویداد پشت سر هم بود؛ انقلاب روسیه در سال ۱۹۰۵ و قتل‌عام ارمنی-تاتارها در سال‌های ۱۹۰۵–۱۹۰۶؛ انقلاب مشروطه ایران در سال ۱۹۰۵ و شکست آن؛ و انقلاب ترک‌های جوان در سال ۱۹۰۸ که پان ترک‌ها را به عنوان حزب حاکم در امپراتوری عثمانی منصوب کرد.  در آذربایجان امروزی، پان ترک‌ها بر ریشه‌های ترکی خود تأکید داشتند. تلاش‌هایی برای توصیف این ترکی بودن تازه کشف شده با اشاره به ترک‌های عثمانی انجام شد. جمعیت ترک امپراتوری عثمانی و آذربایجان امروزی هر دو توسط علی بیگ حسین‌زاده در مجله خود *فیوضات* (۱۹۰۶) به عنوان تبار ترک‌های اوغوز شناسایی شدند و او ادعا کرد که اختلافات بین این دو قوم از اهمیت کمی برخوردار است. او از نوعی اتحاد با امپراتوری عثمانی حمایت می‌کرد. این جنبش ترکی همچنین توسط نشریاتی مانند *آچیق سوز* (۱۹۱۵–۱۹۱۸) که توسط محمد امین رسولزاده سردبیری می‌شد، حمایت می‌شد. با این حال، نویسندگان *آذریجیلار* و دیگر متفکران مانند جلال محمد قلیزاده ادعا می‌کردند که هویت آذربایجانی باید مستقل از عثمانی‌ها توسعه یابد تا پس از «بهبودی» اخیر خود از سلطه ایران، شکوفا شود. 

هویت قومی-زبانی ترکی نیز در آن زمان مورد مخالفت برخی در باکو قرار گرفت. آنها برای کمک به توسعه هویت سرزمینی فارسی در باکو، *[[آذربایجان، جزء لاینفک ایران|کتاب]]* «آذربایجان، جزء لاینفک ایران» را منتشر کردند. در این برهه، یک فرد غیر فارسی‌زبان به راحتی می‌توانست در این هویت کاملاً فارسی جای بگیرد، زیرا هویت ایرانی هنوز توسط حکومت سلسله‌ای تعریف می‌شد.  در اکتبر ۱۹۱۷، مردم باکو هنوز علاقه‌ای به اشاره به منطقه قفقاز جنوبی به عنوان «آذربایجان» نداشتند. مردم محلی اغلب تحت عناوینی مانند *«ملت ترک»* و «*مردم* مسلمان قفقاز» قرار می‌گرفتند. حتی نام اولین مجلس مؤسسان که در ۲۹ آوریل ۱۹۱۷ در باکو تأسیس شد، «مجمع عمومی مسلمانان قفقاز» بود. 

ایران در بحبوحه زوال و انقلاب بود، زمانی که شکل‌گیری هویت ملی آذربایجانی در حال وقوع بود، و بنابراین الگوی ایده‌آل یا منبع الهامی ارائه نمی‌داد. برخی از روشنفکران در باکو، ایران را به عنوان یک «جامعه عقب‌مانده» با سابقه طولانی «استبداد شرقی» و روحانیت شیعه می‌دیدند.  تصمیم نهایی نیز تحت تأثیر مصلحت‌اندیشی قرار گرفت. ملی‌گرایان در آذربایجان امروزی نمی‌توانستند از ایران در سال ۱۹۱۸ استفاده کنند، زیرا تحت کنترل نیروهای خارجی بود. قدرت ایران در قفقاز، به ویژه توسط بریتانیا که به مخالفان بلشویک‌ها کمک می‌کرد، مجاز نبود. بریتانیا همچنین نگران بود که ایران ممکن است درخواست بازگرداندن مناطق قفقازی را که به روسیه از دست داده بود، داشته باشد.  ایران می‌خواست در کنفرانس صلح پاریس در سال ۱۹۱۹، به ویژه مناطق قفقاز از دست رفته خود، شکایت کند، اما بریتانیا حتی رفتن به آنجا را نیز برای ایران ممنوع کرد. 

تفاوت‌های زبانی با ایران عنصر تعیین‌کننده در تصمیم آذربایجانی‌ها بود و بنابراین پان‌ترکیسم بر ایران‌گرایی ترجیح داده شد. 

## منابع

## منابع
* 
* 
* 
* 
* 
* 
رده:تاریخ ملیت
رده:جامعه جمهوری آذربایجان
رده:سیاست جمهوری آذربایجان
رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده
رده:فرهنگ در جمهوری آذربایجان
رده:ملی‌گرایی جمهوری آذربایجان