تاریخ یهودیان در امپراتوری عثمانی

**تاریخ یهودیان در امپراتوری عثمانی** به پیشینه جوامع یهودی اشاره دارد که در سرزمین‌های امپراتوری عثمانی از سده چهاردهم تا پایان جنگ جهانی اول زندگی می‌کردند. امپراتوری عثمانی بخش‌هایی از جنوب شرقی اروپا، آناتولی و بخش عمده‌ای از خاورمیانه را دربرمی‌گرفت و به‌ویژه از آن رو اهمیت دارد که پناهگاه اصلی یهودیان رانده‌شده از اروپای غربی بود. یهودیان و مسیحیان در چارچوب مفهوم قرآنی اهل ذمه از برخی محدودیت‌ها برخوردار بودند، از جمله پرداخت مالیات ویژه، پوشیدن لباس مشخص و ممنوعیت حمل سلاح و سوارکاری. با این حال در مقایسه با اروپای مسیحی، یهودیان در قلمرو عثمانی از آزادی و امنیت بیشتری بهره‌مند بودند.

در زمان فتوحات عثمانی، جوامع یهودیان بیزانسی از پیش در آناتولی ساکن بودند. پس از صدور فرمان الحمرا در سال ۱۴۹۲ میلادی و اخراج یهودیان از اسپانیا، بایزید دوم به یهودیان سفاردی اجازه اسکان در سرزمین‌های عثمانی را داد و حتی ناوگان دریایی به فرماندهی کمال رئیس را برای نجات آنان فرستاد. تا پایان سده شانزدهم، امپراتوری عثمانی با نزدیک به ۱۵۰٬۰۰۰ یهودی، بزرگ‌ترین جمعیت یهودی جهان را در خود جای داده بود. سده‌های پانزدهم و شانزدهم عصر طلایی یهودیان عثمانی به‌شمار می‌رود؛ دوره‌ای که در آن یهودیان نخستین چاپخانه را به سرزمین‌های عثمانی آوردند و در امور مالی، پزشکی و دیپلماسی نقش‌های برجسته‌ای ایفا کردند.

دولت جانشین عثمانی یعنی ترکیه نوین همچنان میزبان جامعه کوچک یهودی است.

## دیدگاه کلی

در زمان نبرد یرموک در اوت ۶۳۶ میلادی که شام به دست مسلمانان افتاد، سی جامعه یهودی در شهرهایی چون حیفا، شکیم، الخلیل، رمله، غزه و اورشلیم وجود داشت. شهر صفد به مرکز معنوی یهودیان تبدیل شد و شولحان عاروخ و بسیاری از متون کابالایی در آنجا تدوین گردید.

افزون بر جمعیت یهودی موجود در سرزمین‌های فتح‌شده عثمانی، یهودیان بسیاری پس از اخراج یهودی‌ها از اسپانیا در دوران بایزید دوم به قلمرو عثمانی پناه آوردند. در چارچوب نظام ملت، یهودیان از خودمختاری اداری قابل‌توجهی برخوردار بودند و نماینده آنان خاخام‌باشی بود. برخلاف محدودیت‌های گسترده در کشورهای مسیحی غربی، یهودیان عثمانی در انتخاب شغل آزاد بودند؛ اگرچه مانند سایر غیرمسلمانان ملزم به پرداخت جزیه و رعایت برخی قیود در پوشاک و خدمت نظامی بودند. جزیه گردآوری‌شده از جوامع مسیحی و یهودی از منابع اصلی درآمد خزانه عثمانی بود.

از جمله یهودیانی که به مقام‌های بلند در دربار عثمانی دست یافتند می‌توان به حکیم یعقوب پاشا (دفتردار محمد دوم)، پزشک پرتغالی او موسی هامون، پزشک مراد دوم اسحاق پاشا و ابراهیم دکاسترو (رئیس ضرابخانه مصر) اشاره کرد.

## دوره کلاسیک عثمانی (۱۳۰۰–۱۶۰۰)

نخستین کنیسه یهودی مرتبط با حکومت عثمانی، «اِتس هَحَییم» (به عبری: ) در بورسا است که در سال ۱۳۲۴ میلادی به قلمرو عثمانی پیوست. این کنیسه هنوز فعال است، هرچند جمعیت یهودی بورسا امروزه به نزدیک ۱۴۰ نفر کاهش یافته‌است.

در دوره کلاسیک عثمانی، یهودیان همراه با بیشتر جوامع دیگر از سطحی از خوشبختی بهره‌مند بودند. آنان در بازرگانی، دیپلماسی و مقام‌های بالای دولتی نیروی پیشتاز به‌شمار می‌رفتند. در سده شانزدهم، اوج نفوذ یهودیان را می‌توان در انتصاب :en:Joseph Nasi
جوزف ناسی به مقام سنجاق بیگی جزیره ناکسوس دید؛ مقامی که معمولاً تنها به مسلمانان اعطا می‌شد. همچنین در نیمه نخست سده هفدهم، یهودیان در کسب التزام‌های مالیاتی برجسته بودند.

یکی از چالش‌های درونی جامعه یهودی عثمانی، نبود یکپارچگی میان یهودیان مهاجر از سرزمین‌های گوناگون بود که هر گروه آداب و رسوم خود را حفظ می‌کرد و جماعت‌های جداگانه‌ای تشکیل می‌داد. آشوب بزرگ دیگر زمانی رخ داد که شبتای زوی خود را مسیح خواند. او سرانجام دستگیر شد و هنگامی که میان مرگ و گرویدن به اسلام مخیر گردید، اسلام را برگزید. پیروان باقیمانده او نیز به اسلام گرویدند و نسل آنان امروزه با نام دونمه شناخته می‌شوند.

### جابه‌جایی رومانیوت‌ها

نخستین رویداد بزرگ در تاریخ یهود تحت حکومت عثمانی پس از تسلط بر قسطنطنیه رخ داد. پس از فتح قسطنطنیه به دست سلطان محمد دوم، شهر در پی محاصره‌های متعدد، غارت صلیبیون در ۱۲۰۴ و شیوع مرگ سیاه در ۱۳۴۷ به ویرانه‌ای بدل شده بود. محمد دوم برای بازسازی پایتخت جدید خود فرمان داد مسلمانان، مسیحیان و یهودیان از سراسر قلمرو به قسطنطنیه منتقل شوند. ظرف چند ماه، بیشتر یهودیان رومانیوت از بالکان و آناتولی در قسطنطنیه متمرکز شدند و نزدیک به ۱۰ درصد جمعیت شهر را تشکیل دادند. هرچند این جابه‌جایی اجباری به‌منزله اقدامی ضدیهودی نبود، یهودیان آن را نوعی «تبعید» تلقی کردند. با این حال رومانیوت‌ها تا چند دهه تأثیرگذارترین جامعه یهودی امپراتوری بودند تا آنکه موج تازه مهاجران سفاردی جایگاه آنان را گرفت.

### سرازیرشدن یهودیان سفاردی از ایبری

شمار یهودیان بومی (رومانیوت) ابتدا با گروه‌های کوچکی از یهودیان اشکنازی که بین سال‌های ۱۴۲۱ تا ۱۴۵۳ مهاجرت کردند افزایش یافت. از میان این مهاجران ربی یتسحاق صرفاتی (به عبری: ، به معنای «فرانسوی») بود؛ یهودی آلمانی‌تبار که خاخام‌باشی ادرنه شد و در نامه‌ای از یهودیان اروپا دعوت کرد تا به سرزمین عثمانی بیایند و نوشت: «ترکیه سرزمینی است که در آن هیچ چیز کم نیست» و پرسید «آیا زیستن زیر حکومت مسلمانان بهتر از زیستن زیر حکومت مسیحیان نیست؟»

موج عظیم مهاجرت یهودیان به امپراتوری عثمانی در دوران بایزید دوم (۱۴۸۱–۱۵۱۲) و پس از صدور فرمان الحمرا در ۱۴۹۲ رخ داد. پادشاه و ملکه اسپانیا، فرناندوی دوم و ایزابل یکم، این فرمان را در بستر موج یهودستیزی فزاینده در اروپا صادر کردند. بایزید دوم فرمانی خطاب به والیان ولایات صادر کرد و گفت: «یهودیان اسپانیا را بازنگردانید و با گرمی از آنان استقبال کنید؛ هر کس خلاف این رفتار کند و به این مهاجران آزار رساند، کیفرش مرگ خواهد بود.»

یهودیان سفاردی در شهرهای ثروتمند امپراتوری اسکان یافتند، به‌ویژه در استان‌های اروپایی (شهرهایی مانند استانبول، سارایوو، سالونیکا، ادرنه و نیکوپولیس) و در غرب و شمال آناتولی (بورسا، آیدین، توقات و آماسیه) و نیز در مناطق ساحلی دریای مدیترانه (مانند اورشلیم، صفد، دمشق و مصر). جمعیت یهودی اورشلیم از ۷۰ خانوار در ۱۴۸۸ به ۱٬۵۰۰ خانوار در آغاز سده شانزدهم و جمعیت صفد از ۳۰۰ به ۲٬۰۰۰ خانوار افزایش یافت. استانبول جامعه‌ای ۳۰ هزارنفری با ۴۴ کنیسه داشت و بایزید دوم به یهودیان اجازه سکونت در ساحل شاخ طلایی را داد. قاهره نیز شمار زیادی از تبعیدشدگان را پذیرفت که به‌زودی از یهودیان بومی مستعربی پیشی گرفتند. به‌تدریج سالونیکا به مرکز اصلی یهودیان سفاردی بدل شد و یهودیان رومانیوت در آن‌جا تحت‌الشعاع قرار گرفتند.

بایزید دوم دربارهٔ فرناندوی دوم گفته بود: «چگونه می‌توان این پادشاه را عاقل نامید؟ او کشور خود را فقیر می‌کند و دولت مرا ثروتمند!»

یهودیان نیازهای گوناگونی را در امپراتوری عثمانی برآورده می‌کردند. از آنجا که عثمانی در آن زمان با دولت‌های مسیحی در جنگ بود، یهودیان به‌عنوان «متحدان بالقوه، دیپلمات‌ها و جاسوسان» مورد اعتماد بودند. داوود و شموئل بن‌نحمیاس در ۱۴۹۳ نخستین چاپخانه را در سرزمین عثمانی راه‌اندازی کردند. یهودیان همچنین ارتش عثمانی را با سلاح تجهیز می‌کردند زیرا در ساخت باروت و توپ تخصص داشتند. عثمانیان به یهودیان اجازه دادند جوامع خودمختار با مدارس و دادگاه‌های خود تأسیس کنند؛ حقوقی که در اروپای غربی دست‌نیافتنی بود.

### جنگ عثمانی و مملوکان (۱۵۱۶–۱۵۱۷)
پس از شکست مملوکان در جنگ عثمانی و مملوکان (۱۵۱۶–۱۵۱۷)، دو رویداد خشونت‌بار علیه یهودیان در صفد و الخلیل رخ داد. گزارش‌های حمله به یهودیان صفد توسط ربی الیاهو کپسالی از کاندیا (کرت) و ربی یوسف گرسون از دمشق ثبت شده‌است. حمله صفد احتمالاً توسط سربازان در حال عقب‌نشینی مملوک آغاز شد که یهودیان را به یاری خائنانه به ترکان متهم کردند و عرب‌های روستاهای اطراف نیز به غارت پیوستند. در الخلیل نیز یهودیان مورد ضرب و شتم و تجاوز قرار گرفتند و بسیاری کشته شدند. بر پایه گزارش یافث بن منشه در ۱۵۱۸، یورش توسط سربازان ترک به فرماندهی مراد بیگ، نایب سلطان از اورشلیم، آغاز شده بود.

### بانکداری و مالیه
در سده شانزدهم، یونانیان و یهودیان سرآمد مالیه‌داران استانبول بودند. بسیاری از یهودیان مالیه‌دار اصالتاً اهل شبه‌جزیره ایبری بودند و ثروت‌های هنگفتی با خود آورده بودند. برجسته‌ترین خاندان بانکدار یهودی، خاندان مارانوی مِندِس بود که در ۱۵۵۲ تحت حمایت سلطان سلیمان قانونی به استانبول نقل مکان کرد. آلوارو مندس هنگام ورود به استانبول در ۱۵۸۸، گزارش شده‌است که ۸۵٬۰۰۰ سکه طلای دوکات با خود آورد. خاندان مندس به‌زودی جایگاه مسلطی در مالیه دولتی عثمانی و بازرگانی با اروپا به دست آورد.

### مالیات
یهودیان عثمانی موظف به پرداخت مالیات‌های ویژه‌ای بودند که شامل جزیه، ایسپنجه، خراج و «راو آکچه‌سی» (مالیات ربی) می‌شد. گاه حاکمان محلی نیز مالیات‌های اضافی فراتر از آنچه به باب عالی فرستاده می‌شد وضع می‌کردند.

## دوره سلطان سلیمان قانونی (۱۵۲۰–۱۵۶۶)

دوران سلیمان قانونی زرین‌ترین عصر امپراتوری عثمانی و همزمان عصر طلایی یهودیان عثمانی به‌شمار می‌رود. پزشک ویژه سلیمان، موشه هامون فرزند جوزیف هامون بود که خود پزشک سلطان سلیم اول و بایزید دوم بوده بود.

در ۱۵۲۳ سلیمان ابراهیم آغا را به صدارت عظمی منصوب کرد و احمد پاشا را والی مصر ساخت. احمد پاشا خود را حاکم مستقل مصر اعلام کرد و از ابراهیم کاسترو، رئیس ضرابخانه مصر، خواست نام او را بر سکه‌ها بزند. کاسترو سرباز زد و قصر را از ماجرا آگاه ساخت. احمد پاشا در انتقام دستور غارت محله یهودیان را داد و دوازده تن از بزرگان یهودی را گروگان گرفت. سرانجام محمود بیگ، وزیر احمد پاشا، والی را کشت و یهودیان گروگان را آزاد کرد. یهودیان مصر سال‌ها این رویداد را در ۲۴ مارس به‌عنوان «پوریم مصر» جشن می‌گرفتند.

در ژوئیه ۱۵۲۶ سلیمان شهر بودا پایتخت مجارستان را فتح کرد. مسیحیان از مدت‌ها پیش گریخته بودند و تنها یهودیان در شهر مانده بودند. هیئتی یهودی به ریاست یوسف بن سلیمان اشکنازی به پیشواز سلطان رفت و بدون هیچ قیدوشرطی کلیدهای شهر را تسلیم کرد.

### تهمت خون
در شب عید پسح ۱۵۳۰ میلادی، یهودیان آماسیه به بهانه ناپدیدشدن جوانی یونانی که در محله یهودیان کار می‌کرد مورد اتهام «تهمت خون» قرار گرفتند و چند تن از جمله خاخام یعقوب آفایو اعدام شدند. چندی بعد که آن جوان بازگشت، متهم‌کنندگان خود اعدام شدند. هنگامی که جامعه یهودی توقات نیز با اتهامات مشابهی روبه‌رو شد، سلیمان قانونی از طریق موشه هامون فرمانی صادر کرد: «نمی‌خواهم افراد این جماعت دچار هیچ ستم یا تعدی شوند زیرا آنان مالیات به من می‌پردازند؛ چنین ادعاهایی در دیوان قصر محاکمه خواهد شد و بدون فرمان من در جای دیگری رسیدگی نخواهد شد.»

### بازسازی دیوارهای اورشلیم
دیپلمات اسرائیلی ابا ایبان در کتاب خود نوشت: «اورشلیم و مردم یهود از ایرانیان و رومیان و همه اشغالگران جز خون و ستم و شکنجه ندیدند؛ اما پس از فتح اورشلیم به دست سلطان سلیم اول و تثبیت آن در دوران سلیمان قانونی، مردم یهود معنای زندگی انسانی و برابری را دریافتند و طعم امنیت و آرامش را چشیدند.» دستور سلیمان قانونی برای بازسازی دیوارهای اورشلیم و طبریه و گسترش شبکه‌های آب بازتاب گسترده‌ای در جهان یهود داشت و مورخان یهودی گاه او را به حضرت سلیمان تشبیه کرده‌اند.

## چهره‌های برجسته یهودی سده شانزدهم
### جوزیف هامون
جوزیف هامون در ۱۴۵۰ میلادی در غرناطه زاده شد و اندلسی‌تبار بود. او پزشک ویژه سلطان بایزید دوم و سپس سلیم اول بود و در همه نبردهای این سلاطین حضور داشت. در بازگشت از نبرد فلسطین-سوریه در ۱۵۱۸ بیمار شد و در دسامبر همان سال در ۶۸ سالگی درگذشت.

### موشه هامون
موشه هامون پس از مرگ پدرش پزشک ویژه سلطان سلیم اول و سپس سلیمان قانونی شد. او سلیمان قانونی را به صدور فرمان ضد تهمت خون ترغیب کرد. یهودیان او را فرشته نگهبان خود می‌دانستند و به حضرت الیاس تشبیه می‌کردند. از آنجا که مورد لطف سلطان بود، توانست به دونا گراسیا مندس که در ونیز بازداشت شده و اموالش مصادره گردیده بود و نیز به پسرعمویش یوسف ناسی کمک کند تا در ۱۵۵۲ با تمام ثروت خود به سرزمین عثمانی مهاجرت کنند.

نیکولا دو نیکولای، سیاح فرانسوی که در سال‌های ۱۵۵۱–۱۵۵۴ در سفارت فرانسه در استانبول خدمت می‌کرد، دربارهٔ موشه هامون نوشت: «هامون یهودی‌ای بود که بیش از همه پزشکان نفوذ و احترام داشت؛ بیش از شصت سال عمر داشت و به دانش و ثروت و آوازه بلند شناخته بود.»

## دوره فترت و فروپاشی (سده‌های هفدهم تا نوزدهم)
با آغاز رکود امپراتوری عثمانی در سده هفدهم، یهودیان نیز دچار افول فرهنگی و اقتصادی شدند. در سده هجدهم، شوک ناشی از ماجرای شبتای زوی یهودیان را در «روان‌رنجوری حفاظت منفعل» فرو برد. در دوره فروپاشی سده نوزدهم، سطح فرهنگی یهودیان آنقدر کاهش یافته بود که حتی آموختن زبان بیگانه مصداق خروج از دین تلقی می‌شد.

سلطان سلیم سوم برای نخستین بار یهودیان استانبول را برای خدمت در نیروی دریایی فراخواند و بدین ترتیب یهودیان جایگاهی در دفاع از کشور یافتند. با این حال بر پایه فرمان‌های ۱۸۰۴، ۱۸۰۸ و ۱۸۰۹ یهودیان از خدمت دریایی معاف شدند.

با وجود همه فراز و فرودها، یهودیان در امپراتوری مسلمان عثمانی در مقایسه با اروپای مسیحی در امنیت و آرامش بیشتری زندگی کردند و در مقابل همواره از منافع ملی سرزمین‌های ترک دفاع کردند.

## جستارهای وابسته
* اخراج یهودی‌ها از اسپانیا
* فرمان الحمرا
* سفاردی‌ها
* ملت (عثمانی)
* خاخام‌باشی
* شبتای زوی

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* Jews, Turks, Ottomans: A Shared History, Fifteenth Through the Twentieth Century

رده:یهودیان و یهودیت در امپراتوری عثمانی
رده:تاریخ یهودیان ترکیه
رده:تاریخ یهودیان در خاورمیانه
رده:مقالاتی که کلماتی به زبان عبری دارند