عراق سویدان

**عراق سویدان** (، ) روستایی عرب‌نشین فلسطینی بود که در فاصلهٔ نزدیک به ۲۷ کیلومتری شمال شرقی غزه قرار داشت. این روستا در جریان عملیات یوآو در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل به دست نیروهای اسرائیلی و در برابر ارتش مصر تصرف شد. زیرساخت‌های روستا به‌جز پاسگاه پلیسی که مقامات قیمومت بریتانیا ساخته بودند، به‌کلی ویران گردید.

عراق سویدان بر فراز تپه‌ای کوچک در جلگهٔ ساحلی واقع بود و خاک قهوه‌ای مایل به سرخ داشت. جادهٔ عمومی فالوجه–مجدل از کرانهٔ جنوبی روستا می‌گذشت. بریتانیایی‌ها پاسگاه مستحکمی در غرب روستا و بر همان جاده برپا کرده بودند. بخش نخست نام روستا یعنی «عراق» جمع «عِرق» به معنای کوه کوچک است که به جایگاه آن اشاره دارد، در حالی که اصل بخش دوم نام (سویدان) روشن نیست.

## پیشینه
### دوران باستان
کاوش‌های باستان‌شناسی در محل این روستا بقایایی از دوره‌های آغازین رومی، بیزانسی و اموی را آشکار کرده‌است. در روستا گورستان‌ها، غارهای کنده‌شده در سنگ و کف‌پوش‌های موزاییکی نیز وجود داشت. از جملهٔ بقایای باستانی آن می‌توان به خربه الشیخ محمد و خربه الشیخ عبدالله اشاره کرد که به نظر می‌رسد به دورهٔ بیزانسی تعلق دارند.

### دورهٔ عثمانی
عراق سویدان همانند سراسر سرزمین فلسطین در سال ۱۵۱۷ میلادی به امپراتوری عثمانی ملحق شد. در دفترهای مالیاتی سال ۱۵۹۶ میلادی، این روستا با نام «عراق» به‌عنوان روستایی یکسره مسلمان‌نشین در ناحیهٔ غزه از سنجق غزه ثبت شده بود و ۴۵ خانوار و ۱۶ مرد مجرد داشت. ساکنان مالیات ثابتی به نرخ ۳۳٫۳ درصد بر فراورده‌های کشاورزی از جمله گندم، جو، محصولات تابستانه، تاکستان، درختان میوه، کنجد، بز و کندوی عسل و نیز درآمدهای گاه‌به‌گاه می‌پرداختند؛ مجموع مالیات ۵٬۰۰۰ آقچه بود و یک‌چهارم درآمد به وقف اختصاص داشت.

در سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی، منطقهٔ عراق سویدان دچار فرایند چشمگیر افت سکونت شد که ناشی از فشار کوچ‌نشینان بر اجتماعات محلی بود. ساکنان روستاهای متروک به‌آبادی‌های بازمانده نقل مکان کردند، اما زمین‌ها همچنان به دست روستاهای همسایه کشت می‌شد.

در سال ۱۸۳۸ ادوارد رابینسون در سفرهایش به این منطقه از روستا یاد کرد و آن را روستایی مسلمان‌نشین در ناحیهٔ غزه توصیف نمود. آلبرت زوسین بر پایهٔ فهرست رسمی روستاهای عثمانی از حدود ۱۸۷۰ دریافت که «اراک السودان» ۲۹ خانه و ۱۱۲ نفر جمعیت داشت، هرچند شمارش تنها مردان را دربرمی‌گرفت. مارتین هارتمان نیز شمار خانه‌های روستا را ۹۴ گزارش کرد.

در سال ۱۸۸۳ گزارش «بررسی فلسطین غربی» از صندوق اکتشاف فلسطین روستا را آبادی‌ای با اندازهٔ متوسط توصیف کرد که بر جلگه‌ای واقع شده بود.

### دورهٔ قیمومت بریتانیا

بر پایهٔ سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که مقامات قیمومت بریتانیا بر فلسطین انجام دادند، جمعیت عراق سویدان ۳۴۹ نفر و همگی مسلمان بودند. این رقم در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین به ۴۴۰ نفر در ۸۱ خانه رسید که همچنان همگی مسلمان بودند.

در سال ۱۹۴۲ ساکنان روستا مدرسه‌ای ابتدایی بنیاد نهادند و از سال ۱۹۴۷ امکانات آن را با کودکان روستاهای همسایه عبدس و بیت عفا به اشتراک گذاشتند. شمار دانش‌آموزان در اواسط دههٔ ۱۹۴۰ به ۱۰۴ تن می‌رسید. محصول اصلی غلات بود و مقدار اندکی درخت بادام و تاکستان نیز وجود داشت.

بر اساس آمار روستایی ۱۹۴۵، جمعیت عراق سویدان ۶۶۰ نفر و همگی مسلمان بودند. مساحت کل زمین‌های روستا ۷٬۵۲۹ دونوم بود. از این مقدار ۹ دونوم به درختکاری و زمین آبی، ۷٬۳۲۹ دونوم به کشت غلات و ۳۵ دونوم به بافت مسکونی اختصاص داشت.

### جنگ ۱۹۴۸ و تخریب روستا

در ۱۲ مه ۱۹۴۸ مقامات بریتانیایی هنگام خروج، دژ پلیس را به ارتش مصر واگذار کردند و نیروهای مصری در آن مستقر شدند. این دژ بر جادهٔ میان مجدل و بیت جبرین و نیز شاهراه اصلی به سوی نقب تسلط داشت.

با آغاز نخستین آتش‌بس (۱۱ ژوئن تا ۱۰ ژوئیه) روستا هنوز تصرف نشده بود. پس از پایان آتش‌بس، یگان‌هایی از تیپ هنگو (نقب) مأموریت تصرف پاسگاه پلیس را یافتند و واحدهایی از تیپ گیواتی مأمور اشغال خود روستا شدند. گردان چهارم تیپ گیواتی شب ۸ تا ۹ ژوئیه روستا را برای مدت کوتاهی تصرف کرد اما به‌دلیل ناکامی تیپ هنگو درگرفتن پاسگاه ناگزیر شد بی‌درنگ آن را تخلیه کند؛ زیرا دفاع از روستا بدون تصرف پاسگاه ناممکن بود.

روستا سرانجام در جریان عملیات یوآو تصرف و ویران شد. هشت تلاش اسرائیلی برای گرفتن دژ ناکام ماند. دژ سرانجام در ۹ نوامبر ۱۹۴۸ پس از بمباران سنگین از جمله حملات هوایی بمب‌افکن‌های بی-۱۷ فلاینگ فورترس سقوط کرد. مدافعان مصری که نزدیک به شش ماه مقاومت کرده بودند، مبهوت و شوکه‌زده از دژ بیرون آمدند و تسلیم شدند.

بر پایهٔ گزارش ناظران سازمان ملل متحد که شاهد این حمله بودند، پاسگاه هدف بمباران هواپیماهای بی-۱۷ قرار گرفت. دو ناظر آتش‌بس (یکی آمریکایی و دیگری بلژیکی) به محل رسیدند اما افسران اسرائیلی از آنان خواستند به بهانهٔ نبود امنیت محل را ترک کنند. ناظران نپذیرفتند و پلیس اسرائیل آنان را بازداشت کرد و تا شب نگه داشت. سازمان ملل این بازداشت را محکوم و آن را تلاشی عمدی برای خنثی‌سازی نظارت مؤثر بر آتش‌بس دانست.

پس از سقوط پاسگاه، روز ۱۰ نوامبر نیروهای مصری از روستای عراق سویدان و روستای همسایه بیت عفا عقب‌نشینی کردند و محاصره بر هزاران غیرنظامی و نظامی در جیب فالوجه تنگ‌تر شد.

### پس از ۱۹۴۸
پس از جنگ، منطقه به اسرائیل ملحق شد. در سال ۱۹۵۳ موشاوِ یاد ناتان در شرق عراق سویدان بر زمین‌های روستا بنیاد شد. در ۱۹۵۵ موشاو دیگری به نام عوتسم در جنوب شرقی و در ۱۹۵۶ کیبوتص سدی یوآو در غرب محل روستا بر زمین‌های آن برپا گردید.

در سال ۱۹۹۲ مورخ فلسطینی ولید خالدی گزارش داد که بقایای خانه‌ها در میان بیشه‌ای از درختان اکالیپتوس که مرکز روستا شناسایی شده بود هنوز دیده می‌شد؛ همراه با بوته‌های صبر (کاکتوس) و بقایای حوضی. دو راه از راه‌های قدیمی روستا — یکی گذرنده از میان روستا و دیگری منتهی به کشتزارها — قابل تشخیص بود. پاسگاه پلیس بریتانیایی که «متسودات یوآو» نامگذاری شده بود همچنان بهره‌برداری می‌شد و زمین‌های پیرامون آن به دست کشاورزان اسرائیلی کشت می‌گردید.

## جستارهای وابسته
* عملیات یوآو
* فهرست روستاهای فلسطینی خالی از سکنه

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* عراق سویدان در تارنمای فلسطین در خاطره
* عراق سویدان در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مقالاتی که کلماتی به زبان عبری دارند