تقسیمات کشوری ازبکستان

چپ|بندانگشتی|450x450پیکسل|تقسیمات کشوری ازبکستان
این مقاله به تقسیمات اداری ـ سرزمینی جمهوری ازبکستان می‌پردازد. مادهٔ ۶۸ قانون اساسی ازبکستان تعریف می‌کند:

جمهوری ازبکستان از ولایت‌ها، ناحیه‌ها، شهرها، شهرک‌ها، آبادی‌ها، **قشلاق‌ها** و **اول‌ها** (روستاها) در قلمرو ازبکستان و جمهوری قره‌قالپاقستان تشکیل می‌شود.

## بخش‌ها
سطح بالای تقسیمات اداری از ولایت‌ها (ازبکی: **viloyat**، вилоят، جمع: **viloyatlar**)، جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان و شهر مستقل تاشکند تشکیل می‌شود. ولایت‌ها، قره‌قالپاقستان و تاشکند به ناحیه‌ها (ازبکی: **tuman**، туман، جمع: **tumanlar**) و شهرهای تابع ولایت تقسیم می‌شوند. ناحیه‌ها نیز به شهرهای تابع ناحیه، شهرک‌های نوع شهری (ازبکی: **shaharcha**، шаҳарча) و انجمن‌های شهروندی روستاها (ازبکی: **qishloq fuqarolar yig'ini**، қишлоқ фуқаролар йиғини) تقسیم می‌گردند.

تا سال ۲۰۲۱، یک جمهوری خودمختار، ۱۲ ولایت (استان) و یک شهر مستقل وجود دارد.

از میان ۱۲۰ شهر، یک شهر تحت تابعیت جمهوری (تاشکند)، ۳۱ شهر تحت تابعیت ولایت و ۸۸ شهر تحت تابعیت ناحیه قرار دارند. همچنین ۱٬۰۶۷ شهرک از نوع شهری وجود دارد.

## تاریخچه
### پیش از تاریخ
پیش از انقلاب اکتبر، سرزمین ازبکستان امروزی میان نواحی ماوراء خزر، سمرقند، سیردریا و فرغانه در امپراتوری روسیه تقسیم شده بود و همچنین شامل متصرفات تابع آن یعنی امارت بخارا و خان‌نشین خیوه می‌شد. پس از استقرار قدرت شوروی در ترکستان در سال ۱۹۱۸، سرزمین‌های امروزی ازبکستان (به‌جز قلمروهای امارت بخارا و خان‌نشین خیوه) در جمهوری خودمختار شوروی ترکستان با مرکزیت تاشکند ادغام گردید. در سال ۱۹۲۰، قدرت شوروی در بخارا و خیوه برقرار شد که به تشکیل جمهوری‌های خلق بخارا و خوارزم انجامید. بعدها، جمهوری خلق شوروی خوارزم در ۳۰ اکتبر ۱۹۲۳ به جمهوری سوسیالیستی شوروی تبدیل شد و در پی آن، جمهوری خلق سوسیالیستی شوروی بخارا در ۱۹ سپتامبر ۱۹۲۴ تأسیس گردید.

در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۱۹۲۴، جلسهٔ فوق‌العاده کمیسیون مرکزی انتخابات جمهوری خودمختار شوروی ترکستان تصمیم گرفت که تقسیم‌بندی ملی ـ دولتی پیش برده شود. این امر به معنای تشکیل جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان به‌عنوان بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بود. این جمهوری شامل بخش‌هایی از سرزمین‌های ولایت‌های پیشین سمرقند، سمیریچیه و فرغانه، همچنین جمهوری‌های شوروی بخارا و خوارزم بود که در آن زمان منحل شدند. این تصمیم در جلسهٔ دوم کمیتهٔ اجرایی مرکزی سراسر روسیه در ۱۴ اکتبر ۱۹۲۴ مطرح شد و سپس در کنگرهٔ دوازدهم شوراهای سراسر روسیه در ۱۱ مه ۱۹۲۵ تأیید گردید. تاریخ تأسیس جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان ۲۷ اکتبر ۱۹۲۴ در نظر گرفته می‌شود. مرکز آن شهر سمرقند شد. افزون بر این، جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی تاجیک به‌عنوان بخشی از جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان تشکیل گردید.

### ۱۹۲۴–۱۹۳۸
در سال ۱۹۲۵، «اوبلاست‌ها» در جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان معرفی شدند. اوبلاست‌ها به «اوُیزدها» تقسیم می‌شدند و این واحدها نیز به «وُلوست‌ها» تقسیم می‌گردیدند. تا تاریخ ۱ ژانویهٔ ۱۹۲۶، تقسیمات اداری ـ سرزمینی جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان به این صورت بود:

با این حال، اوبلاست‌ها و اویزدها در همان سال لغو شدند. به جای آن‌ها، سرزمین به ۱۰ «اوکرُگ» تبدیل گردید: اندیجان، بخارا، زرافشان، کشکه‌دریا، سمرقند، سرخان‌دریا، تاشکند، فرغانه، خجند و خوارزم. اوکرگ‌ها نیز به «رایون‌ها» (معادل ناحیه‌ها) تقسیم شدند.

در سال ۱۹۲۹، جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی تاجیک و اوکرُگ خجند از جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان جدا شدند تا جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان را تشکیل دهند. این تصمیم در تاریخ ۵ دسامبر ۱۹۲۹ توسط کمیتهٔ مرکزی اجرایی اتحاد جماهیر شوروی تأیید شد.

در سال ۱۹۳۰، تاشکند به پایتخت جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان تبدیل شد. در همان سال، همهٔ اوکرُگ‌ها ـ همانند دیگر نقاط اتحاد جماهیر شوروی ـ لغو گردیدند و سرزمین‌های وابستهٔ آن‌ها مستقیماً تحت تابعیت جمهوری شوروی قرار گرفتند. در سال ۱۹۳۱، در جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان ۷۱ «رایون» (ناحیه) وجود داشت که به ۱۴۹۴ شورای روستایی تقسیم می‌شدند و همچنین ۹ شهر تحت تابعیت جمهوری وجود داشت که ۲۰۴ شورای روستایی دیگر را اداره می‌کردند.

در سال ۱۹۳۵، برخی از «رایون‌ها» ی جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان در «اوکرُگ کشکه‌دریا» ادغام شدند.

در تاریخ ۵ دسامبر ۱۹۳۶، جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی قره‌قالپاق از جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه (RSFSR) به جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان منتقل گردید.

### ۱۹۳۸–۱۹۸۷
در تاریخ ۱۵ ژانویهٔ ۱۹۳۸، جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان بار دیگر دچار تغییراتی شد و شامل اوبلاست‌های تازه‌تأسیس بخارا (به‌همراه اوکرُگ سرخان‌دریا)، سمرقند، تاشکند، فرغانه و خوارزم گردید.

بر اساس داده‌های ۱ اکتبر ۱۹۳۸، تقسیمات اداری ـ سرزمینی ازبکستان به شرح زیر بوده است:

در تاریخ ۶ مارس ۱۹۴۱، اندیجان و نامنگان از اوبلاست فرغانه جدا شده و به ولایت‌های مستقل تبدیل شدند، و اوکرُگ سرخان‌دریا به ولایت سرخان‌دریا تغییر یافت. در ۲۰ ژانویهٔ ۱۹۴۳ بخشی از اوبلاست بخارا جدا شد و به بخشی از اوبلاست کشکه‌دریا پیوست.

در نتیجه، تا تاریخ ۱ ژانویهٔ ۱۹۴۷، تقسیمات اداری ـ سرزمینی جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان به شرح زیر بود:

بر اساس فرمان هیئت رئیسهٔ نیروهای مسلح اتحاد جماهیر شوروی در تاریخ ۱۳ فوریهٔ ۱۹۵۶، بخشی از سرزمین‌های «بیابان گرسنه» و ناحیهٔ بوستاندیک (که امروزه بوستانلیک نامیده می‌شود) از جمهوری شوروی سوسیالیستی قزاقستان جدا شده و به جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان واگذار گردید.

در سال ۱۹۶۳ نیز فرمانی از سوی هیئت رئیسهٔ شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی صادر شد که بر اساس آن، ۳۶٫۶ هزار کیلومتر مربع از زمین‌های کم‌استفادهٔ چیمکند و قزل‌اوردا که متعلق به جمهوری شوروی سوسیالیستی قزاقستان بودند، به ازبکستان اختصاص یافتند.

در تاریخ ۲۵ ژانویهٔ ۱۹۶۰، اوبلاست‌های کشکه‌دریا و نامنگان منحل شدند. اوبلاست کشکه‌دریا عمدتاً به ولایت سرخان‌دریا پیوست و اوبلاست نامنگان میان ولایت‌های اندیجان و فرغانه تقسیم گردید. اندکی بعد، در ۱۶ فوریهٔ ۱۹۶۳، اوبلاست جدید سیردریا از بخش‌هایی از زمین‌های کشاورزی تازه‌به‌دست‌آمدهٔ ولایت‌های سمرقند و تاشکند تشکیل شد. مرکز آن در آغاز در شهر یانگیر قرار داشت، اما از نوامبر ۱۹۶۳ به شهر گلیستان منتقل گردید.

در تاریخ ۷ فوریهٔ ۱۹۶۴، اوبلاست کشکه‌دریا دوباره احیا شد و پس از آن، در ۱۸ دسامبر ۱۹۶۷، اوبلاست نامنگان نیز بازگردانده شد.

در تاریخ ۲۸ ژوئن ۱۹۷۱، رایون‌های جتیسای، کیروف و پختاآرال از اوبلاست سیردریای جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان ـ که مساحت بسیار کوچکی داشتند ـ به اوبلاست چیمکندِ جمهوری شوروی سوسیالیستی قزاقستان منتقل شدند.

در تاریخ ۲۹ دسامبر ۱۹۷۳، اوبلاست جیزّخ از بخشی از اوبلاست سیردریا تشکیل شد. آخرین اوبلاست، نوایی بود که در ۲۰ آوریل ۱۹۸۲ از بخش‌هایی از اوبلاست‌های بخارا و سمرقند ایجاد گردید.

در نتیجه، تا تاریخ ۱ ژانویهٔ ۱۹۸۷، تقسیمات اداری ـ سرزمینی جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان به شرح زیر بود:

### بعد از ۱۹۸۷
در تاریخ ۶ سپتامبر ۱۹۸۸، اوبلاست‌های جیزّخ و نوایی منحل شدند. در همان زمان، اوبلاست جیزّخ به اوبلاست سیردریا ملحق گردید و اوبلاست نوایی به اوبلاست سمرقند پیوست. در ماه مه ۱۹۸۹، بخش عمده‌ای از اوبلاست پیشین نوایی به اوبلاست بخارا منتقل شد. با این حال، اوبلاست جیزّخ در فوریهٔ ۱۹۹۰ دوباره احیا گردید و پس از آن، اوبلاست نوایی در سال ۱۹۹۲ بازگردانده شد.

پس از استقلال جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان و تبدیل آن به جمهوری ازبکستان، جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی قره‌قالپاق به «جمهوری قره‌قالپاقستان» تغییر نام داد. همچنین، «اوبلاست‌ها» به «ولایت‌ها» (به انگلیسی: regions) و «رایون‌ها» به «تومان‌ها» (به انگلیسی: district) تغییر نام یافتند.

در اوایل دههٔ ۱۹۹۰، شماری از ولایت‌ها و شهرهای ازبکستان که نام‌های ایدئولوژیک شوروی داشتند، تغییر نام دادند. آخرین تغییر عمده در تقسیمات اداری ـ سرزمینی ازبکستان (تا سال ۲۰۱۲) انتقال ناحیهٔ «یانگی‌آباد» از ولایت سیردریا به ولایت جیزّخ در سال ۱۹۹۹ بود.

## منابع

رده:تقسیمات اداری سطح اول بر پایه کشور
رده:زیربخش‌های ازبکستان
رده:زیربخش‌های کشور آسیا
رده:فهرست‌های تقسیم‌بندی کشوری
رده:فهرست‌های مرتبط با جغرافیای ازبکستان
رده:منطقه‌های ازبکستان