محراب‌نگاره زکریای مقدس

***محراب‌نگاره زکریای مقدس***  که با عنوان مریم تاج‌دار با کودک و قدیسان نیز شناخته می‌شود، اثری از جووانی بلینی است که در سال ۱۵۰۵ میلادی خلق شد و هم‌اکنون در کلیسای زکریای مقدس در شهر ونیز نگهداری می‌شود.

## سفارش‌دهنده و تاریخ خلق اثر
نام سفارش‌دهنده این محراب‌نگاره مشخص نیست. این اثر نخستین نمونه از آثار بلینی است که در آن تأثیرپذیری وی از جورجونه به‌وضوح دیده می‌شود و آغازگر مرحله پایانی فعالیت هنری او به‌شمار می‌رود. آثار او در این مرحله با گرایش‌های تونالیستی همراه بودند. این نقاشی از زمان خلق خود تا به امروز در کلیسای زکریای مقدس باقی مانده است. در سال ۱۶۴۸ میلادی، کارلو ریدولفی (نویسنده و نقاش) با اشاره به این نقاشی، آن را یک تابلوی بزرگ توصیف کرده که به یاد پیترو کاپلو، سیاستمدار و دیپلمات ونیزی، سفارش داده شده بود. او این اثر را «یکی از زیباترین و لطیف‌ترین آثار هنرمند» نامیده است.

با این حال، روایت دیگری که بعدها با این اثر گره خورد و در منابع مختلف تکرار شد، با واقعیت‌های تاریخی هم‌خوانی ندارد.***' پیترو کاپلو در سال ۱۵۲۳ میلادی درگذشت؛ یعنی مدت‌ها پس از تکمیل این محراب‌نگاره. او در کلیسای زکریای مقدس به خاک سپردند و بالای آرامگاهش تابلویی نصب کردند که حدود سال ۱۵۰۰ میلادی در کارگاه بلینی خلق شده بود. آن اثر که هم‌اکنون در [[نگارخانه ملی لندن]] نگهداری می‌شود، نه تصویر مریم تاج‌دار و کودک، بلکه صحنه‌ای از [[ارائه عیسی در معبد]] را — که با عنوان ختنه نیز شناخته می‌شود — نشان می‌داد.***'

در این نقاشی، فرشته‌ای که در حال نواختن موسیقی است که سمت چپ او، لوح کوچکی با عنوان *کارتلینو* دیده می‌شود. بلینی در همین بخش، اثر خود را امضا و تاریخ آن را درج کرده است: *IOANNES BELLIVUS / MCCCCCV* (جیوانی بلینی، ۱۵۰۵).

این اثر روی طاقچه‌ای بزرگ قرار گرفته و صحنه‌ای از گفت‌وگوی مقدس را به تصویر می‌کشد: مریم مقدس و مسیح نوزاد بر تخت نشسته‌اند، فرشته‌ای نوازنده روی پله‌ای قرار دارد و چهار قدیس به‌صورت متقارن در دو طرف تصویر جای گرفته‌اند. این قدیسان عبارت‌اند از: پطرس رسول، سنت کاترین اسکندریه، سنت لوسی و سنت جروم.

اگرچه ترکیب کلی این اثر تفاوت چندانی با آثار پیشین بلینی ندارد — مثل محراب‌نگاره جوبه مقدس که در آن نیز از طاق‌نما و موزاییک استفاده شده — ولی او نوآوری در اثرش وارد کرده است؛ از جمله گشودگی‌های جانبی با چشم‌انداز طبیعی که از محراب‌نگاره باتوتی اثر آلوویزه ویوارینی الهام گرفته شده (اثری که اکنون مفقود است). رنگ‌ها و نورپردازی این اثر نشان‌دهنده گرایش تازه بلینی به سبک رنگ‌پردازی و فضای احساسی جورجونه است.

تخم‌مرغی که بالای سر مریم قرار دارد، نمادی از آفرینش است و احتمالاً اشاره‌ای است به محراب‌نگاره بررا اثر پیرو دلا فرانچسکا. چراغ روغنی (لوسرن) در پایین تصویر نیز یادآور محراب‌نگاره سان زنو اثر آندره‌آ مانتنیا است.

## مواد
این محراب‌نگاره با استفاده از چسب‌رنگ و رنگ روغن روی چوب اجرا شده است. چسب‌رنگ ماده‌ای حاوی تخم‌مرغ است که به‌سرعت خشک می‌شود و امکان اجرای لایه‌های متعدد را فراهم می‌سازد؛ به همین دلیل، این ماده در میان هنرمندان آن دوره بسیار محبوب بود. بلینی همچنین از رنگ روغن بهره گرفت تا عمق بیشتری ایجاد کند، لبه‌ها را نرم‌تر نشان دهد، گذارهای رنگی را دقیق‌تر اجرا کند و از رنگ‌دانه‌های باکیفیت‌تری استفاده نماید.

بخش بالای این نقاشی ناقص است؛ درست در زیر قوس، آثار آسیب‌دیدگی ناشی از جابجایی نقاشی توسط نیروهای فرانسوی در دوران ناپلئون همچنان دیده می‌شود. با انتقال این اثر به فرانسه، تغییرات فیزیکی عمده‌ای در آن صورت گرفت: سطح نقاشی از صفحه چوبی جدا شد و با استفاده از چسب به روی بوم منتقل گردید. امروزه، نسخه روی بوم این اثر در کلیسا نصب شده؛ اما نه بر محراب اصلی، بلکه بر محرابی دیگر. همچنین، بخش پایین نقاشی بریده شده تا با فضای جدید تطابق پیدا کند. با توجه به شباهت ستون‌های سنگی حجاری‌شده و سرستون‌ها با آنچه در نقاشی بلینی دیده می‌شود، ممکن است به‌اشتباه تصور شود که این محراب همان محل اولیه نصب اثر بوده.

## سبک
محراب‌نگاره زکریای مقدس یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار جووانی بلینی به‌شمار می‌رود که وی آن را در سن هفتاد و چهار سالگی به پایان رساند. مهارت‌های چشمگیر وی در نقاشی و مشاهدات دقیق، با وجود داشتن سن بالا در زمان خلق این اثر، همچنان پابرجاست و هیچ‌گونه کاهش یا ضعف در کیفیت کار او دیده نمی‌شود.

این اثر یک نمونه برجسته از کاوش‌های بلینی در زمینه تأثیر نور و رنگ است؛ کاوشی که با واقع‌گرایی و تلفیق آن با عناصر معماری کلاسیک به اوج سبک شخصی او رسید. اگرچه بلینی از رنگ‌های روشن و پرشدت استفاده کرده، اما فضای کلی محراب‌نگاره زکریای مقدس آرام و معنوی است. این اثر خاص به‌دلیل فضای مقدس و شاعرانه‌اش، مخاطب را به تأمل و درون‌نگری دعوت می‌کند.

جورجونه یکی از شاگردان بلینی بود. در همان دوره که بلینی مشغول خلق محراب‌نگاره زکریای مقدس بود، جورجونه نیز اثر مریم مقدس کاستلفرانکو را تکمیل می‌کرد. هرچند مشخص نیست که کدام‌یک از این دو هنرمند بر دیگری تأثیر گذاشته، اما آثار هر دو نشان‌دهنده رویکرد مشابه آنها در ترکیب‌بندی فیگورهاست: کاهش تعداد شخصیت‌ها، قرار دادن آن‌ها در پس‌زمینه و میانه تصویر، پایین انداختن نگاه یا ایجاد سایه بر چهره‌ها به‌منظور ایجاد نوعی پوشیدگی و رمزآلودگی.

بندانگشتی|250px|نسخه کامل محراب‌نگاره؛ ستون‌های کلیسا در این نقاشی، محراب زکریای مقدس را در قاب گرفته‌اند.

### معماری
معماری اطراف محراب‌نگاره زکریای مقدس چشمگیر است. ساختار معماری پیرامون این اثر به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که گویی نقاشی، یک بخش طبیعی و هم‌پیوند با خودِ بناست؛ به‌طوری‌که هنر و معماری در هماهنگی کامل با یکدیگر قرار گرفته‌اند. عمق بصری نقاشی که با استفاده از ژرفانمایی خطی ایجاد شده، در کنار ستون‌های حجاری‌شده اطراف آن، قاب اثر را همچون ورودی تصویر جلوه می‌دهد.

بلینی با دقت فراوان توانسته تزئینات ظریف، رنگ‌های زنده و مصالح فاخر را در اثر بگنجاند که با گرایش‌های همیشگی وی به خلق فضاهای داخلی نرم و عمیق هم‌راستاست. هدف او از این کار، ادای احترام به ماورو کودوسی، معمار کلیسای زکریای مقدس بود.

### نور و خیال‌پردازی بصری
بلینی در دو طرف محراب‌نگاره، صحنه‌هایی از طبیعت را اضافه کرده. این اثر نخستین محراب‌نگاره‌ای است که در آن از نور طبیعی در فضایی معماری بهره گرفته شده. تابش نور خورشید، درخشش رنگ‌های زنده اثر را دوچندان کرده و سایه‌هایی که پشت شخصیت‌ها افتاده‌اند، به ایجاد حجم و سه‌بعدی شدن آن کمک می‌کنند. با این حال، افزودن چشم‌اندازهای بیرونی در دو طرف محراب‌نگاره، تا حدی از تداوم خیال‌پردازانه فضای داخلی کلیسا می‌کاهد. چیدمان شخصیت‌ها نیز به عمق بصری اثر افزوده است. نحوه قرارگیری قدیسان به‌گونه‌ای است که گویی راهرویی به سمت مرکز تصویر ایجاد شده؛ جایی که مریم مقدس، مسیح نوزاد را در آغوش دارد.

بلینی همچنین برای برجسته‌سازی بخش‌هایی از اثر از خطوط فلزی و لعاب‌کاری استفاده کرده است. خطوط پیرامون اشیاء و شخصیت‌ها در نور و سایه محو شده‌اند؛ اما هر چهره و عنصر همچنان وضوح و استحکام خود را حفظ کرده است. این محراب‌نگاره از نظر ترکیب چشم‌اندازهای داخلی و خارجی، با نقاشی سه‌لتی کلیسای سانتا ماریا گلوریوزا شباهت دارد.

## سرقت و بازیابی
زمانی که ناپلئون شهر ونیز را در سال ۱۷۸۷ غارت کرد، محراب‌نگاره زکریای مقدس را از قاب آن جدا کردند و به فرانسه بردند؛ اما این اثر بعدها به کلیسای زکریای مقدس بازگردانده شد.

## منابع

### کتاب‌شناسی

رده:سازهای موسیقی در هنر
رده:قطعه‌های محراب
رده:کتاب‌ها در هنر
رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر
رده:نقاشی‌ها در ونیز
رده:نقاشی‌های جووانی بلینی
رده:نقاشی‌های مریم و بچه‌اش