غارت دهلی

**غارت دهلی** از ۲۸ ژانویه تا ۲۲ فوریهٔ ۱۷۵۷ رخ داد و توسط امپراتوری درانی به رهبری پادشاه افغان احمدشاه درانی انجام شد. دهلی، پایتخت امپراتوری گورکانی، در طول سدهٔ هجدهم بارها هدف تهاجمات افغان‌ها قرار گرفت.

افول امپراتوری مغول با مرگ امپراتور اورنگ‌زیب در ۳ مارس ۱۷۰۷ آغاز شد. مغولان با یورش‌های مکرر کنفدراسیون مراتا و درگیری‌های داخلی بر سر جانشینی مواجه بودند. این روند افول در دوران محمدشاه ادامه یافت و زمینه را برای اقدام چهره‌هایی چون نادرشاه فراهم کرد تا به سرزمین‌های مغول یورش برده و در نبرد کرنال دهلی را غارت کند. پس از مرگ نادرشاه، قلمروهای شرقی او به دست احمدشاه درانی افتاد؛ کسی که امپراتوری درانی را بنیان نهاد و پایگاه قدرت خود را در قندهار، افغانستان، متمرکز کرد. پس از سه یورش افغان‌ها، مغولان بخش‌های وسیعی از جمله کشمیر، پنجاب و سند را از دست دادند.

احمدشاه که در سال ۱۷۵۶ برای یورش به هند دعوت شده بود، سپاه خود را گرد آورد و با نیرویی ۸۰٬۰۰۰ نفری پنجاب را درنوردید. پس از کنار زدن مقاومت محدود مراتاها، در ۲۸ ژانویه به دهلی رسید و به‌زودی امپراتور مغول عالمگیر دوم را وادار به تسلیم کرد. غارت متعاقب دهلی که در ۲۲ فوریه پایان یافت، ثروت عظیمی به دست آورد؛ برآوردها از ۳۰ میلیون تا ۳۰۰ میلیون روپیه اموال متغیر است. این رویداد ضربه‌ای جدی به امپراتوری از پیش تضعیف‌شدهٔ مغول وارد کرد؛ چند ماه بعد، صوبه بنگال در نبرد پلاسی به دست بریتانیا سقوط کرد.

## پیش‌زمینه
بندانگشتی|پرترهٔ احمدشاه درانی، امپراتور افغان، حدود ۱۷۵۷
احمدشاه درانی، فرمانروای امپراتوری درانی، در طول سلطنت خود چندین لشکرکشی به هند انجام داد. در سال ۱۷۴۷، او نخستین یورش خود را آغاز کرد و کابل و پشاور را از مغولان تصرف کرد و سپس به سوی پنجاب پیشروی نمود. پس از شکست مغولان در لاهور، احمدشاه در نبرد مانپور با آنان روبه‌رو شد و شکست خورد.

احمدشاه برای انتقام این شکست، در سال ۱۷۴۹ دومین یورش خود را آغاز کرد و از رود سند گذشت. معین‌الملک، حاکم پنجاب، با شتاب از مغولان در دهلی درخواست کمک کرد. احمدشاه با آغاز مذاکرات صلح، درآمد نواحی چهاره‌محل، گجرات، اورنگ‌آباد، پسرو و سیالکوت را مطالبه کرد. معین‌الملک این مطالبات را به امپراتور مغول احمدشاه بهادر منتقل کرد. احمدشاه بهادر به‌جای اعزام نیرو، واگذاری این امتیازات را تأیید کرد و معین‌الملک ناچار به پذیرش آن شد.

در نوامبر ۱۷۵۱، احمدشاه پس از عدم پرداخت خراج، سومین یورش خود را آغاز کرد. او ابتدا خواستار درآمد چهاره‌محل شد. معین‌الملک که قادر به پرداخت کامل نبود، ۹۰۰٬۰۰۰ روپیه پرداخت کرد و وعدهٔ مبالغ بیشتر داد. احمدشاه خراج را گرفت و به پیشروی ادامه داد. معین‌الملک ۵۰٬۰۰۰ نفر بسیج کرد و در شاه‌دره، نزدیک لاهور، موضع گرفت. افغان‌ها نیروهای او را دور زدند و مغولان به لاهور عقب‌نشینی کردند؛ شهری که سپس به مدت چهار ماه در محاصره قرار گرفت. در مارس ۱۷۵۲، نیروهای معین‌الملک شکست خوردند و او اسیر شد. لاهور غارت و جمعیت آن قتل‌عام شد. احمدشاه، معین‌الملک را به‌عنوان حاکم پنجاب تحت تابعیت خود ابقا کرد و در آوریل ۱۷۵۲، پنجاب و کشمیر را ضمیمهٔ قلمرو خود نمود.

معین‌الملک تا زمان مرگش در نوامبر ۱۷۵۳ بر پنجاب حکومت کرد و پس از او مغلانی بیگم جانشین شد. در مارس ۱۷۵۶، وزیر مغول عمادالملک او را زندانی و با عدینه بیگ جایگزین کرد. مغلانی بیگم از افغان‌ها درخواست یورش مجدد کرد و وعدهٔ ثروت داد.

## یورش
بندانگشتی|پرترهٔ امپراتور مغول، عالمگیر دوم
در پی ستمگری‌های عمادالملک، برخی بزرگان از جمله نجیب‌الدوله، رئیس روهیلکند، و همچنین امپراتور جدید مغول عالمگیر دوم، از احمدشاه درخواست یورش کردند. احمدشاه این درخواست‌ها را پذیرفت و در نوامبر ۱۷۵۶ چهارمین یورش خود را آغاز کرد. او در ۱۵ نوامبر از پشاور حرکت کرد و در ۲۶ نوامبر با سپاهی ۸۰٬۰۰۰ نفری از اتک گذشت. احمدشاه در ۲۰ دسامبر به لاهور رسید و شهر را با مقاومت اندک تصرف کرد. پس از اخذ خراج، به پیشروی ادامه داد و در ۱۰ ژانویه از ستلج در لودیانا گذشت؛ درحالی‌که نیروهای پیشرو به فرماندهی جهان‌خان شهرهای سرهند، کرنال و پانی‌پت را تصرف کرده بودند.

مراتها که در ۱۷۵۲ معاهده‌ای برای حفاظت از مغولان در برابر یورش‌های خارجی امضا کرده بودند، نیرویی ۳٬۴۰۰ نفری به فرماندهی آنتاجی مانکشور گرد آوردند و در نبرد نارلا با افغان‌ها درگیر شدند. با این حال، مراتها شکست خوردند و با از دست دادن ۱۰۰ نفر عقب‌نشینی کردند. پس از این رویداد، نجیب‌الدوله رسماً به افغان‌ها پیوست و عمادالملک نیز اندکی بعد تسلیم شد. جهان‌خان به لونی پیشروی کرد و در ۱۷ ژانویه شاه‌دره را محاصره نمود. در مسجد جامع دهلی، نام احمدشاه در خطبه به‌عنوان نشانهٔ حاکمیت خوانده شد. سپاه افغان در ۲۸ ژانویه به دروازه‌های دهلی رسید.

## غارت دهلی
احمدشاه پس از دیدار با عالمگیر در مسجد فتحپوری، با تشریفات و شلیک توپ وارد دهلی شد. با این حال، بسیاری از ساکنان شهر پیش‌تر گریخته یا پنهان شده بودند و خیابان‌ها تقریباً خالی بود. بسیاری از مردم در خانه‌های خود سنگربندی کرده بودند. نام احمدشاه در خطبهٔ سایر مساجد نیز افزوده شد. در ابتدا به سپاه افغان دستور داده شد که شهر را غارت نکنند.

عالمگیر تحت حبس خانگی قرار گرفت، و خانه‌های بیرون از شهر دهلی غارت شدند. در ۲۹ ژانویه، بازارها چپاول شد و سربازان جهان‌خان از قلعه فیروز شاه کوتلا خراج گرفتند. در ۳۰ ژانویه، احمدشاه به نام خود سکه ضرب کرد و پسرش تیمورشاه درانی را به ازدواج دختر عالمگیر دوم درآورد.

احمدشاه سپس دستور داد تمام هندوها نشانه‌های مشخصی بر سر خود داشته باشند و غیرمسلمانان را از بستن دستار منع کرد. مطالبات سنگینی نیز از اشراف مغول مطرح شد. در صورت امتناع، مأموران مالیاتی افغان برای اخذ خراج بیشتر اعزام شدند. افرادی که به پنهان‌کردن اموال مظنون بودند، تحت شکنجه‌هایی از جمله تازیانه زدن بر کف پا قرار گرفتند. هزاران نفر در نتیجه جان باختند یا معلول شدند و برخی دست به خودکشی زدند. همچنین بر هر خانوار در دهلی مالیات وضع شد.

در همین زمان، نیرویی از مراتها به فرماندهی آنتاجی مانکشور در جنوب، غرب و شمال‌غرب شهر پرسه می‌زد و کسانی را که از شهر خارج می‌شدند غارت می‌کرد. این وضعیت تا ۱ فوریه ادامه یافت، زمانی که نیروهای افغان آنان را شکست دادند و مانکشور به ماتورا عقب‌نشینی کرد.

عمادالملک مجبور شد طلا و جواهراتی به ارزش ۱۰ میلیون روپیه و همچنین ۳۰۰٬۰۰۰ سکهٔ طلا تحویل دهد. انتظام‌الدوله نیز احضار شد و بخش بزرگی از دارایی‌هایش، از جمله بیش از ۱۰ میلیون روپیه و ۱۰۰ نفر از همسرانش، مصادره گردید. او که قادر به تأمین ثروت مورد مطالبه نبود، اعتراف کرد پدرش گنجی را دفن کرده و زنی سالخورده به نام شولاپوری بیگم از محل آن آگاه است.

شولاپوری بیگم تحت تهدید شکنجه با میخ‌های آهنی، سرانجام محل گنج را فاش کرد. پس از سه روز حفاری، افغان‌ها بیش از ۱۵ میلیون روپیه پول نقد و انواع کالا، از جمله ۲۰۰ شمع طلایی به اندازهٔ قامت انسان، به دست آوردند. این ثروت شامل الماس، یاقوت، مروارید و زمرد نیز بود.

## پیامدها
پس از غارت، احمدشاه تا آوریل ۱۷۵۷ علیه مراتها و جات‌ها لشکر کشید و سپس آمادهٔ بازگشت به افغانستان شد. او در بازگشت به دهلی در مارس، شهر را بار دیگر غارت کرد. یورش افغان‌ها پیامدهای فاجعه‌باری برای امپراتوری مغول داشت، زیرا بخش عمده‌ای از نیروهای مغول، از جمله بهترین نیروهای بنگال، به اجبار علیه افغان‌ها به کار گرفته شدند. تنها چند ماه بعد، ارتش بنگال که به‌دلیل یورش افغان‌ها تضعیف شده بود، در نبرد پلاسی به‌طور کامل شکست خورد و این امر آغاز قدرت‌گیری بریتانیا در هند بود.

در نتیجه، استدلال شده است که تنها نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا عامل موفقیت بریتانیا در هند نبود، بلکه این موفقیت تحت تأثیر آشفتگی‌های ناشی از یورش افغان‌ها، بی‌ثباتی سیاسی منطقه، تثبیت پایگاه در بنگال و دسترسی به منابع جنوب آسیا و نیروهای سپاهی نیز شکل گرفت.

میزان کل غنایمی که احمدشاه به افغانستان برد، محل اختلاف است. بر اساس برآورد نویسندگان معاصر، افغان‌ها بین ۳۰ تا ۳۰۰ میلیون روپیه اموال تصاحب کردند. بیش از ۲۸٬۰۰۰ فیل، شتر و قاطر برای حمل این غنایم به کار گرفته شد. احمدشاه و ۸۰٬۰۰۰ سربازش هر آنچه می‌توانستند با خود بردند و بسیاری از سواره‌نظام افغان پیاده بازگشتند، زیرا اسب‌هایشان را با غنایم بار کرده بودند. کشتارهای انجام‌شده توسط افغان‌ها در طول این لشکرکشی باعث شد که بنا بر گزارش‌ها، رود یمنا به مدت دو هفته از خون سرخ شود.

## یادکردها

## منابع

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

رده:سلطنت درانی
رده:جنگ‌های افغانستان
رده:نبردهایی که سلطنت درانی در آن دخیل بود
رده:درگیری‌ها در ۱۷۵۷ (میلادی)