حکمرانی الکترونیکی

**حکمرانی الکترونیکی**  به کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در فرآیندهای حکمرانی اطلاق می‌شود. این مفهوم شامل ارائه خدمات دولتی، تبادل اطلاعات، ارتباطات، تراکنش‌ها و یکپارچه‌سازی سیستم‌های مختلف میان دولت و شهروندان (G2C)، دولت و کسب‌وکارها (G2B)، دولت با دولت (G2G)، دولت با کارکنان (G2E) و فرآیندهای پشتیبانی در چارچوب کلی حکمرانی است.

از طریق فناوری اطلاعات، شهروندان می‌توانند به خدمات دولتی دسترسی پیدا کنند. دولت، شهروندان و کسب‌وکارها/گروه‌های ذی‌نفع، سه گروه هدف اصلی در مفاهیم حکمرانی هستند.

## تعریف و مفاهیم
حکمرانی الکترونیکی فراتر از صرفاً الکترونیکی کردن خدمات دولتی است و به تحول در روابط میان دولت، شهروندان و سایر ذی‌نفعان می‌پردازد. این مفهوم شامل ابعاد زیر است:

* **دولت با شهروند (G2C):** ارائه خدمات و اطلاعات به شهروندان
* **دولت با کسب‌وکار (G2B):** تعامل با بنگاه‌های اقتصادی
* **دولت با دولت (G2G):** ارتباط بین سازمان‌های دولتی
* **دولت با کارکنان (G2E):** خدمات و ارتباطات با کارمندان دولت

## دولت با شهروند (G2C)
هدف از تعامل دولت با شهروند، ارائه خدمات متنوع فناوری اطلاعات و ارتباطات به شهروندان به شیوه‌ای کارآمد و اقتصادی و تقویت رابطه میان دولت و شهروندان از طریق فناوری است.

### روش‌های ارتباطی
روش‌های مختلفی برای ارتباط دوطرفه وجود دارد:
* پیام‌رسانی مستقیم با مدیران دولتی
* رأی‌گیری الکترونیکی از راه دور
* نظرسنجی فوری آنلاین (مشارکت الکترونیکی)
* پرداخت الکترونیکی مالیات و عوارض
* تغییر نشانی یا مشخصات هویتی به صورت آنلاین
* درخواست خدمات و کمک‌های دولتی

### وضعیت در کشورهای مختلف
اجرای G2C در سراسر جهان نامتوازن است، زیرا همه افراد به اینترنت و مهارت‌های رایانه‌ای دسترسی ندارند. ایالات متحده آمریکا، اتحادیه اروپا و آسیا به ترتیب رتبه‌های اول تا سوم توسعه را دارند.

#### ایالات متحده
دولت فدرال ایالات متحده چارچوب گسترده‌ای از فناوری G2C برای افزایش دسترسی شهروندان به اطلاعات و خدمات دولتی دارد. وب‌سایت Benefits.gov شهروندان را از مزایای قابل دریافت آگاه کرده و اطلاعاتی درباره نحوه درخواست کمک ارائه می‌دهد. ایالت‌ها نیز از طریق وزارتخانه‌های حمل‌ونقل، ایمنی عمومی، بهداشت و آموزش با شهروندان تعامل دارند.

#### اتحادیه اروپا
کشورهای اروپایی در رتبه دوم مناطق جغرافیایی قرار دارند. طرح «نقطه دسترسی واحد برای شهروندان اروپا» از سال ۱۹۹۹ با هدف ارائه اطلاعات عمومی، دسترسی به خدمات پایه، ساده‌سازی رویه‌های آنلاین و ترویج امضای الکترونیکی آغاز به کار کرده است.

* **[[:en:E-Residency_of_Estonia|اقامت الکترونیکی استونی]]**: استونی نخستین و تنها کشوری است که برنامه «اقامت الکترونیکی» (E-Residency) را راه‌اندازی کرده و به افراد خارج از استونی امکان دسترسی به خدمات آنلاین این کشور را می‌دهد. 

#### آسیا
آسیا در رتبه سوم قرار دارد و برنامه‌های متنوعی در کشورهای مختلف اجرا می‌شود:
* سنگاپور: پرتال eCitizen به عنوان نقطه دسترسی واحد به اطلاعات و خدمات دولتی
* کره جنوبی: سامانه مالیاتی خانگی (HTS) با خدمات ۲۴ ساعته
* تایوان: سامانه آنلاین خدمات خودرویی با ۲۱ نوع درخواست و پرداخت
* هند: شبکه یکپارچه پرداخت (UPI) به عنوان بزرگترین شبکه پرداخت دیجیتال جهان

### چالش‌ها و موانع
موانع شناسایی‌شده توسط کاربران عبارتند از:

* عدم دسترسی به اینترنت، به‌ویژه در مناطق روستایی یا کم‌درآمد
* نبود مهارت‌های کافی رایانه‌ای در میان برخی شهروندان
* نیازمندی‌های فنی خاص وب‌سایت‌ها (مرورگر خاص، افزونه‌ها)
* موانع زبانی
* نیاز به آدرس ایمیل برای دسترسی به برخی خدمات
* نگرانی‌های حریم خصوصی

## دولت با کارکنان (G2E)
ارتباط دولت با کارکنان، یکی از چهار تعامل اصلی در مدل ارائه حکمرانی الکترونیکی است. این رابطه شامل ابزارها، منابع و مقالات آنلاینی است که به کارکنان در حفظ ارتباط با دولت و سازمان خود کمک می‌کند.

حکمرانی الکترونیکی امکان حذف کاغذ را فراهم کرده و ارسال اسناد مهم بین همکاران در سراسر جهان را بدون نیاز به چاپ یا فکس آسان می‌کند.

### خدمات G2E
خدمات G2E شامل نرم‌افزارهایی برای حفظ اطلاعات و سوابق شخصی کارکنان است:

* **پرداخت الکترونیکی (E-payroll)**: مشاهده آنلاین فیش‌های حقوقی، پرداخت قبض‌ها و نگهداری سوابق مالیاتی
* **مزایای الکترونیکی (E-benefits)**: بررسی مزایای دریافتی و استحقاقی کارکنان
* **آموزش الکترونیکی (E-training)**: آموزش مستمر کارکنان جدید و فعلی از طریق محتوای چندرسانه‌ای و یادگیری در دوران‌آموزی
* **نگهداری اطلاعات شخصی**: ثبت و به‌روزرسانی اطلاعاتی مانند شماره تأمین اجتماعی، آدرس و سوابق مالیاتی

G2E در کشورهای متعددی از جمله ایالات متحده، هنگ‌کنگ و نیوزیلند به کار گرفته شده است.

## دولت با دولت (G2G)
تعامل دولت با دولت به ارتباطات غیرتجاری آنلاین میان سازمان‌ها، ادارات و نهادهای دولتی با یکدیگر اطلاق می‌شود. این مفهوم در کنار G2C و G2B در بریتانیا رایج است.

### انواع سیستم‌های G2G
سیستم‌های G2G عموماً به دو نوع تقسیم می‌شوند:

* **داخلی (Internal-facing)**: یکپارچه‌سازی ادارات، آژانس‌ها و سازمان‌های یک دولت واحد
* **خارجی (External facing)**: یکپارچه‌سازی سیستم‌های اطلاعاتی چند دولت مختلف

### اهداف راهبردی
هدف راهبردی G2G پشتیبانی و ساده‌سازی حکمرانی برای دولت، شهروندان و کسب‌وکارها است. استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌تواند همه طرف‌ها را به هم متصل کرده و از فرآیندها و فعالیت‌ها پشتیبانی کند. از دیگر اهداف می‌توان به شفاف‌سازی، سرعت‌بخشی و پاسخگویی در مدیریت دولتی اشاره کرد.

### مدل ارائه
در هر یک از حوزه‌های تعامل، چهار نوع فعالیت انجام می‌شود:

* **انتشار اطلاعات:** از طریق اینترنت (خدمات نظارتی، تعطیلات رسمی، اطلاعیه‌ها)
* **ارتباط دوطرفه:** میان ادارات دولتی و تعامل کاربران با آژانس‌ها
* **انجام تراکنش‌ها:** (ارسال اظهارنامه مالیاتی، درخواست خدمات و کمک‌ها)
* **مشارکت در حکمرانی:** (آگاه‌سازی، مشاوره و مشارکت فردی)

### نمونه داخلی در بریتانیا
شبکه امن درون‌دولتی (GSi) یک شبکه خصوصی مجازی مبتنی بر IP است که ارتباط امن میان ادارات مرکزی دولت را فراهم می‌کند. این شبکه خدمات پیشرفته‌ای از جمله انتقال فایل، خدمات راهنما، تبادل ایمیل و خدمات صوتی و تصویری ارائه می‌دهد. شبکه بخش عمومی (PSN) نیز برای ارتباط نهادهای عمومی و تسهیل اشتراک اطلاعات در حال توسعه است.

## دولت با کسب‌وکار (G2B)
هدف از تعامل دولت با کسب‌وکار، کاهش دشواری‌ها برای بنگاه‌های اقتصادی، ارائه اطلاعات فوری و امکان ارتباط دیجیتال از طریق تجارت الکترونیکی است. دولت باید از داده‌های گزارش‌ها استفاده مجدد کرده و از پروتکل‌های تراکنش الکترونیکی تجاری بهره بگیرد.

خدمات دولتی بر گروه‌های زیر متمرکز است:
* خدمات انسانی
* خدمات اجتماعی
* خدمات قضایی
* خدمات حمل‌ونقل
* منابع زمینی
* خدمات تجاری
* خدمات مالی
* سایر خدمات

### مزایا برای کسب‌وکارها
دولت الکترونیکی هزینه‌ها را کاهش داده و مانع تعامل شرکت‌ها با دولت را پایین می‌آورد:

* **کاهش زمان تراکنش**: نیازی به مراجعه حضوری نیست و تراکنش‌ها با یک کلیک انجام می‌شوند
* **دسترسی به اطلاعات بیشتر**: دولت داده‌های اقتصادی، جمعیتی و روندهای کلان را جمع‌آوری می‌کند که برای برنامه‌ریزی کسب‌وکارها مفید است
* **کمک به رعایت مقررات**: سازمان‌دهی شهودی وب‌سایت‌ها و ارائه برنامه‌های کاربردی مفید، کسب‌وکارها را در مسیر مقررات دولتی راهنمایی می‌کند

به عنوان مثال، ثبت الکترونیکی درخواست‌های مجوزهای زیست‌محیطی، عدم‌رعایت مقررات را که تا ۷۰٪ برآورد می‌شود (عمدتاً به دلیل سردرگمی در الزامات) کاهش می‌دهد.

### معایب و چالش‌ها
* دسترسی نداشتن همه افراد به اینترنت
* قابلیت اطمینان شبکه
* تأثیر اطلاعات نهادهای دولتی بر افکار عمومی
* آسیب‌پذیری در برابر حملات سایبری
* نگرانی‌های حریم خصوصی: با پیشرفت دولت الکترونیکی، اطلاعات بیشتری از کسب‌وکارها جمع‌آوری می‌شود که می‌تواند به کاهش حریم خصوصی منجر شود
* دسترسی محدود برای گروه‌های خاص: افراد کم‌سواد، کم‌درآمد و ساکنان مناطق دورافتاده

### نمونه‌ها
* **سیستم صندوق مناقصه الکترونیکی (ETB)**: توسعه‌یافته توسط اداره تدارکات دولتی هنگ‌کنگ برای جایگزینی سیستم مناقصه الکترونیکی
* **برنامه تأمین‌کالای الکترونیکی**: ارائه روشی ساده و آنلاین برای تأمین‌کنندگان کالاها و خدمات کم‌ارزش
* **پشتیبانی مالی برای کسب‌وکارها**: دولت بریتانیا کمک‌های مالی آنلاین، وام‌ها و راهنمایی‌های تجاری برای کسب‌وکارهای نوپا و کوچک ارائه می‌دهد

### تفاوت G2B و B2G
* **دولت با کسب‌وکار (G2B)**: انجام تراکنش‌ها میان نهادهای دولتی و کسب‌وکارها از طریق اینترنت
* **کسب‌وکار با دولت (B2G)**: امور حرفه‌ای میان شرکت‌ها و نهادهای حاکمیتی منطقه‌ای، شهری یا فدرال، شامل تعیین و ارزیابی پیشنهادها و تکمیل قراردادها

## چالش‌های بین‌المللی
حکمرانی الکترونیکی در سراسر جهان با چالش‌های متعددی مواجه است:

### چالش‌های فنی و امنیتی
* جعل هویت (Spoofing)
* دستکاری اطلاعات (Tampering)
* انکار (Repudiation)
* افشای اطلاعات (Disclosure)
* افزایش سطح دسترسی (Elevation of Privilege)
* محروم‌سازی از سرویس (Denial of Service)
* سایر جرایم سایبری

### چالش‌های اجرایی
* تأمین بودجه
* مدیریت تغییر
* حریم خصوصی
* احراز هویت (اصالت‌سنجی)
* ارائه خدمات
* استانداردسازی
* مسائل فناوری
* استفاده از زبان‌های محلی

پیچیدگی ناشی از ترکیب معماری برنامه‌های کاربردی قدیمی و مدرن، رویکرد سنتی برای معرفی حکمرانی الکترونیکی را ناکارآمد کرده است.

## تفاوت حکمرانی الکترونیکی با حکمرانی دیجیتال
اگرچه اصطلاحات «حکمرانی الکترونیکی» (E-Governance) و «حکمرانی دیجیتال» (Digital Governance) گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما تفاوت‌های مفهومی مهمی میان آن‌ها وجود دارد.

### تفاوت در ماهیت و رویکرد
* **حکمرانی الکترونیکی؛** بیش‌تر بر استفاده از فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی (ICT) برای ارائه خدمات موجود دولتی و بهبود فرآیندهای جاری تمرکز دارد. این مفهوم در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ میلادی شکل گرفته و هدف اصلی آن الکترونیکی کردن خدمات سنتی بود.

* **[[حکمرانی دیجیتال]]؛** مفهومی جدیدتر و تحول‌یافته‌تر است که با ظهور فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند داده‌های کلان (Big Data)، هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء و بلاک چین شکل گرفته است. این رویکرد به دنبال دگرگونی بنیادین در ساختار حکمرانی است، نه صرفاً الکترونیکی کردن فرآیندهای موجود.

### تفاوت در نقش داده‌ها
اساسی‌ترین تفاوت میان این دو مفهوم، در «نقش و اهمیت داده‌ها» است:

* در **حکمرانی الکترونیکی**، داده‌ها عمدتاً برای ثبت و پردازش تراکنش‌ها و ارائه خدمات استفاده می‌شوند. داده‌ها ورودی سیستم هستند.

* در **[[حکمرانی دیجیتال]]**، داده‌ها به عنوان یک دارایی استراتژیک و منبع خلق ارزش دیده می‌شوند. استفاده‌های جدید و پیش‌بینی‌نشده از داده‌ها می‌تواند نحوه ارائه خدمات و انجام عملیات دولتی را متحول کند. برای مثال:
  - سازمان‌های مالیاتی از اطلاعات مالی به‌روز برای پیشنهاد سرمایه‌گذاری‌های با معافیت مالیاتی به شهروندان استفاده می‌کنند
  - نهادهای آموزشی از داده‌های موقعیت مکانی دانش‌آموزان برای شخصی‌سازی یادگیری بهره می‌برند
  - سازمان‌های مهاجرتی از تحلیل ویدئویی برای شناسایی الگوهای رفتاری استفاده می‌کنند

### تفاوت در سیر تحول
حکمرانی دیجیتال نسل تکامل‌یافته حکمرانی الکترونیکی محسوب می‌شود و این دو مفهوم در یک پیوستار تحولی قرار دارند:

# **مرحله اول - حضور (Presence):** ایجاد وب‌سایت و ارائه اطلاعات اولیه
# **مرحله دوم - تعامل (Interaction):** ارتباط ساده با دولت (ایمیل، فرم‌های تماس)
# **مرحله سوم - تراکنش (Transaction):** انجام خدمات کامل به صورت آنلاین
# **مرحله چهارم - تحول (Transformation):** یکپارچگی کامل خدمات و مشارکت فعال شهروندان (حکمرانی دیجیتال)

### تفاوت در دامنه شمول
بر اساس منابع آکادمیک، رابطه سلسله‌مراتبی میان این مفاهیم به این صورت است:

* **دولت دیجیتال (Digital Government)** یک اصطلاح چتری است که تمام کاربردهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش عمومی را شامل می‌شود.
* **حکمرانی الکترونیکی (E-Governance)** زیرمجموعه‌ای از دولت دیجیتال است و به استفاده از ICT برای سازمان‌دهی فعالیت‌های سیاسی و اداری اشاره دارد.
* **دولت الکترونیکی (E-Government)** به ارائه خدمات دولتی از طریق ICT، به ویژه اینترنت، اطلاق می‌شود.

### تفاوت در رویکرد به تحول
* **حکمرانی الکترونیکی** عمدتاً بر بهبود کارایی فرآیندهای موجود تمرکز دارد (کارآمدتر کردن آن‌چه هست).
* **[[حکمرانی دیجیتال]]** به دنبال دگرگونی ساختاری و بازطراحی بنیادین فرآیندهاست (خلق آن‌چه می‌تواند باشد).

### نتیجه‌گیری
حکمرانی دیجیتال نه جایگزین، بلکه تکامل‌یافته و غنی‌شده حکمرانی الکترونیکی است. این دو مفهوم در فرآیند تحول دولت‌ها برای مدتی طولانی در کنار یکدیگر وجود خواهند داشت. به بیان دیگر، حکمرانی الکترونیکی زیرساخت و بستر لازم را فراهم می‌کند و حکمرانی دیجیتال از آن بستر برای ایجاد تحول بنیادین بهره می‌برد.

## جستارهای وابسته
* دولت الکترونیکی
* حکمرانی دیجیتال
* دموکراسی الکترونیکی
* مشارکت الکترونیکی
* آموزش الکترونیکی
* دولت باز

## منابع

## پیوند به بیرون
* پرتال حکمرانی الکترونیکی سازمان ملل متحد
* سازمان همکاری و توسعه اقتصادی - دولت دیجیتال
* بانک جهانی - توسعه دیجیتال
رده:شیوه حکومت‌داری
رده:حکومت‌داری جهانی
رده:فناوری اطلاعات
رده:خدمات عمومی
رده:راهبری اینترنت
رده:راهبری فناوری اطلاعات
رده:مدیریت
رده:مدیریت فناوری اطلاعات
رده:مدیریت فناوری
رده:دولت الکترونیک
رده:اینترنت و اتحادیه اروپا
رده:مدیریت داده‌ها