سفیان ثوری

**ابوعبدالله سفیان بن سعید بن مسروق بن حمزه ثوری مُضَری کوفی** (؛ ۷۱۶–۷۷۸ میلادی / ۹۷–۱۶۱ هجری قمری) که به **سفیان ثوری** شناخته می‌شود، از دانشمندان بزرگ اهل سنت، فقیه، زاهد، محدّث و بنیان‌گذار مذهب فقهی ثوری بود. وی از «هشت زاهد» اسلام به‌شمار می‌رود و در علوم حدیث و فقه جایگاهی برجسته دارد.

سفیان ثوری به پارسایی و پرهیزگاری بسیار مشهور بود و بخش بزرگی از شب را به عبادت و جست‌وجوی دانش دینی می‌گذرانید. مذهب فقهی او هرچند پس از مرگش دوام نیاورد، اندیشه‌های فقهی و به‌ویژه روایت‌های حدیثی‌اش نزد همهٔ مذاهب بزرگ سنی ارج فراوان دارد. داستان‌های زندگی او در «تذکرة الأولیاء» فریدالدین عطار نیشابوری نیز گرد آمده‌است.

## زندگی‌نامه
سفیان ثوری در سال ۷۱۶ میلادی در خراسان زاده شد. نسبت او «ثوری» از نیای او ثَوْر بن عبد مناه گرفته شده‌است. برای تحصیل به کوفه رفت و در جوانی از خاندان علی بن ابی‌طالب در برابر خلافت اموی حمایت کرد. تا سال ۷۴۸ میلادی به بصره نقل مکان کرده بود و در آنجا با عبدالله بن عون و ایوب سختیانی دیدار کرد.

به روایت امام ذهبی او نزد نزدیک به ۶۰۰ استاد درس آموخت که بیشتر آنان از ابوهریره، جابر، ابن‌عباس و هم‌عصرانشان روایت می‌کردند. همچنین شاگردان بسیاری داشت؛ ابن جوزی شمار آنان را بیش از ۲۰٬۰۰۰ تن ذکر کرده، هرچند ذهبی این رقم را اغراق‌آمیز دانسته‌است. سفیان ثوری قرآن را نزد حمزه زیّات آموخت و چهار بار نزد او ختم کرد.

### روابط با حاکمان
گفته شده که مقامات اموی پست‌های بالای دولتی به او پیشنهاد دادند، اما او همواره نپذیرفت. روایت شده که از پند دادن به خلفا خودداری می‌کرد و چون دلیلش را پرسیدند پاسخ داد: «آنگاه که دریا از کرانه بگذرد، چه کسی تواند سدّش کند؟» همچنین از او نقل شده که به یکی از یارانش گفت: «بپرهیز از نزدیک شدن و همنشینی با حاکمان؛ فریب این سخن را مخور که می‌توانی ستم را از میان بردار. اینها همه نیرنگ ابلیس است که قاریان بدکار آن را نردبان پیشرفت خویش ساخته‌اند.»

در سال ۷۶۹ میلادی مقام قاضی‌گری کوفه به او پیشنهاد شد اما نپذیرفت و برای گریز از بازداشت به صنعا گریخت. میان سال‌های ۷۶۹ تا ۷۷۴ سفرهای پرشماری به مکه، شام، لبنان و فلسطین داشت و در دیدارهای مکرّر با اوزاعی و شاگرد مشترکشان ابواسحاق فزاری به تدوین آرای فقهی پرداخت که بعدها طبری آنها را در «اختلاف الفقهاء» ثبت کرد.

### پایان زندگی
سفیان ثوری سال آخر عمرش را در پنهان‌شدگی گذراند؛ زیرا میان او و خلیفه مهدی عباسی اختلافی پدید آمده بود. سرانجام در شعبان ۱۶۱ هجری قمری (مه ۷۷۸ میلادی) در بصره درگذشت.

## اندیشه فقهی و مذهب ثوری
اندیشهٔ فقهی سفیان ثوری پس از مهاجرت به بصره بیشتر به رویکرد اهل حدیث نزدیک شد و با آرای اوزاعی هم‌سو گشت. این رویکرد او را از نظام رایج فقهی عراق که بر رأی و قیاس تکیه داشت و مهم‌ترین نمایندهٔ آن ابوحنیفه بود متمایز می‌ساخت. گزارش شده که جهاد را تنها به‌عنوان جنگ دفاعی واجب می‌دانست.

مذهب فقهی او که «ثوریّه» نام داشت پس از مرگش به‌دست شاگردانش از جمله یحیی بن سعید قطّان پی گرفته شد. این مذهب مدتی در مغرب و اندلس نفوذ داشت تا آنکه در سدهٔ دهم میلادی مذهب مالکی جای آن را گرفت. با این حال، این مذهب هرگز به استواری نهادی چهار مذهب بزرگ سنی نرسید و سرانجام از میان رفت.

## سفیان ثوری و تأویل
سفیان ثوری همچون بسیاری از امامان نسل سلف به تأویل () روی می‌آورد؛ یعنی آنگاه که ظاهر آیه‌ای معنایی ناشایست دربارهٔ خداوند به ذهن آورد، آن را به معنایی سازگار با عقیدهٔ سنّی و زبان عربی بازمی‌گرداند. برای نمونه دربارهٔ آیهٔ ۸۸ سورهٔ قصص «کُلُّ شَیْءٍ هالِکٌ إِلّا وَجْهَهُ» گفت: «یعنی جز آنچه برای جلب خشنودی خداوند در کارهای نیک‌انجام شود.»

## هشت زاهد
سفیان ثوری یکی از «هشت زاهد» اسلام شمرده می‌شود. دیگر اعضای این گروه عبارت‌اند از: عامر بن عبدالقیس، ابومسلم خولانی، اویس قرنی، ربیع بن خثیم، اسود بن یزید، مسروق بن اجدع و حسن بصری.

## سفیان ثوری و تصوف
ابن قیم جوزیه در «مدارج السالکین» و ابن جوزی در «صفة الصفوة» به نقل از ابونعیم اصفهانی در «حلیة الاولیاء» آورده‌اند که سفیان ثوری گفت: «اگر ابوهاشم صوفی (درگذشتهٔ ۱۱۵ هجری) نبود، هرگز ظریف‌ترین گونه‌های ریا را در نفس خود درنمی‌یافتم… بهترین مردمان صوفی دانا به فقه است.»

ابن جوزی همچنین روایت کرده که ابوهاشم زاهد گفت: «خداوند بر دنیا مُهر بیگانگی زده تا همدمی مریدان تنها با او باشد نه با دنیا و تا فرمانبرداران او از راه دوری‌جستن از دنیا به سویش بیایند. اهل معرفت بالله در دنیا بیگانه‌اند و مشتاق آخرت.»

## آثار
### تفسیر قرآن
شناخته‌شده‌ترین اثر سفیان ثوری تفسیر قرآن اوست که از نخستین تفسیرهای قرآنی به‌شمار می‌رود. نسخه‌ای خطی هندی آن را تا آیهٔ ۱۳ سورهٔ طور حفظ کرده که امتیاز علی عرشی در سال ۱۹۶۵ آن را منتشر ساخت. تفسیر طبری نیز نقل‌قول‌های فراوانی از کل متن این تفسیر آورده‌است.

### الجامع الکبیر
اثر مهم دیگر او «الجامع الکبیر» است؛ گردآوری‌ای از آرای فقهی صحابه، تابعین و تابعِ تابعین که احتمالاً اجتهاد شخصی ثوری را نیز دربرمی‌گرفت. این کتاب با «موطأ» مالک بن انس سنجیده می‌شود و از نخستین نمونه‌های تألیفات سنن و مصنّف شمرده می‌شود، هرچند شواهدی از بقای آن در دست نیست.

### دیگر آثار
از دیگر آثار او می‌توان به دو مجلد حدیث و یک جلد دربارهٔ احکام ارث (الفرائض) اشاره کرد.

## جایگاه علمی
سفیان ثوری در میان عالمان اسلامی به «امیرالمؤمنین فی الحدیث» لقب یافته و آرای فقهی و روایات حدیثی او بر همهٔ مذاهب بزرگ سنی تأثیر گذاشته‌است. داستان‌ها و سخنان او در «تذکرة الأولیاء» فریدالدین عطار نیشابوری که مجموعه‌ای از شرح‌حال عارفان صوفی است نیز گردآوری شده.

## جستارهای وابسته
* تصوف
* حسن بصری
* فهرست طریقت‌های تصوف

## منابع

* 

## پیوند به بیرون
* زندگی‌نامه در MuslimScholars.info

رده:درگذشتگان ۷۷۸ (میلادی)
رده:گردآورندگان حدیث
رده:نویسندگان عرب
رده:محدثان
رده:اهالی کوفه
رده:عرب‌های سده ۸ (میلادی)