مرز ترکمنستان و ازبکستان

**مرز ترکمنستان-ازبکستان** مرز بین کشورهای ترکمنستان و جمهوری ازبکستان است. با ۱۷۹۳ کیلومتر (۱۱۱۴ مایل)، طولانی‌ترین مرز ترکمنستان و دومین مرز طولانی ازبکستان (پس از مرز ازبکستان با قزاقستان) است. این مرز از نقطه سه‌گانه با قزاقستان تا نقطه سه‌گانه با افغانستان امتداد دارد.

مرز ترکمنستان–ازبکستان نخستین بار در سال ۱۹۲۵ تعیین شد، زمانی که هر دو کشور بخشی از اتحاد شوروی بودند؛ ترکمنستان به‌عنوان جمهوری شوروی سوسیالیستی ترکمن و ازبکستان به‌عنوان جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبک.

با فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱، ترکمنستان و ازبکستان به کشورهای مستقل تبدیل شدند و مرز میان آن‌ها به یک مرز بین‌المللی تغییر یافت. در سال ۲۰۰۰، دو کشور پیمان مشترکی امضا کردند که مرز پس از استقلال را به‌عنوان مرز رسمی میان ترکمنستان و ازبکستان به رسمیت شناخت. این پیمان به یک دهه اختلاف پایان داد و شکل کنونی مرز را تثبیت کرد. پس از آن نیز حصاری در امتداد مرز ساخته شد.

## توضیحات

مرز ترکمنستان–ازبکستان از غرب و نقطهٔ سه‌گانه با قزاقستان آغاز می‌شود. این مرز در ابتدا به‌طور تقریبی خطی مستقیم به سمت شرق امتداد دارد و سپس به‌طور ناگهانی به سمت شمال و شمال‌شرقی تغییر مسیر می‌دهد و از دریاچهٔ ساری‌قامیش عبور می‌کند که میان دو کشور تقسیم شده است؛ در همین بخش، یک برآمدگی طولانی از قلمرو ازبکستان به داخل خاک ترکمنستان دیده می‌شود.

سپس مرز در نزدیکی شومانای به سمت جنوب‌شرقی می‌چرخد و مسیر نسبتاً پیچیده‌ای را دنبال می‌کند تا به رودخانهٔ آمودریا در حوالی پیتناک و گازوجاک برسد؛ از آنجا مرز در امتداد رودخانه تا مدار ۴۰ درجهٔ شمالی ادامه می‌یابد.

پس از آن، مرز از طریق بیابان قره‌قوم با مجموعه‌ای از خطوط مستقیم به سمت جنوب‌شرقی کشیده می‌شود و سپس از رشته‌کوه کویتنداغ به سمت جنوب امتداد می‌یابد تا در نقطهٔ سه‌گانه با افغانستان بر روی رود آمودریا پایان یابد. بخش زیادی از این مرز توسط یک خط راه‌آهن اصلی طی می‌شود که سه بار از مرز عبور می‌کند؛ میراثی از دوران شوروی که زیرساخت‌ها بدون توجه به مرزهای داخلی آن زمان ساخته شده بودند.
راست|بندانگشتی|420x420پیکسل|نقشه‌ای که ترکمنستان را در کنار ازبکستان در شمال نشان می‌دهد.

## تاریخچه
روسیه در قرن نوزدهم آسیای مرکزی را با الحاق خان‌نشین‌های مستقل پیشین چون خانات فرغانه و خیوه و همچنین امارت بخارا به قلمرو خود درآورد. پس از به قدرت رسیدن کمونیست‌ها در سال ۱۹۱۷ و تشکیل اتحاد شوروی، تصمیم گرفته شد که آسیای مرکزی در قالب جمهوری‌های مبتنی بر قومیت تقسیم شود؛ فرایندی که به «تقسیمات ملی-سرزمینی» (National Territorial Delimitation یا NTD) معروف شد.

این اقدام با نظریهٔ کمونیستی همخوانی داشت که ملی‌گرایی را مرحله‌ای ضروری در مسیر رسیدن به جامعهٔ کمونیستی می‌دانست. در همین راستا، ژوزف استالین تعریف خود از ملت را چنین بیان کرده بود: «یک اجتماع تاریخیِ شکل‌گرفته و پایدار از مردم، که بر پایهٔ زبان مشترک، سرزمین مشترک، زندگی اقتصادی مشترک و ساختار روانی و فرهنگی مشترک بنا شده است.»

تقسیمات ملی–سرزمینی (NTD) معمولاً به‌عنوان اقدامی صرفاً بدبینانه و سیاستی مبتنی بر «تفرقه بینداز و حکومت کن» معرفی می‌شود؛ تلاشی ماکیاولیستی از سوی استالین برای حفظ هژمونی شوروی بر منطقه، از طریق تقسیم مصنوعی ساکنان به ملت‌های جداگانه و ترسیم مرزهایی که عمداً اقلیت‌هایی را در هر جمهوری باقی می‌گذاشت.

با این حال، واقعیت این است که شوروی‌ها به‌طور جدی نگران تهدید احتمالی پان‌ترکیسم بودند؛ تهدیدی که نمونهٔ بارز آن در جنبش باسماچی دههٔ ۱۹۲۰ نمود پیدا کرد. اما بررسی دقیق‌تر و مبتنی بر منابع اولیه نشان می‌دهد که تصویر این فرایند بسیار پیچیده‌تر و چندلایه‌تر از آن چیزی است که معمولاً ارائه می‌شود.

شوروی‌ها در تقسیمات ملی–سرزمینی قصد داشتند جمهوری‌هایی با ترکیب قومی همگن ایجاد کنند، اما بسیاری از مناطق مانند درهٔ فرغانه از نظر قومی بسیار مختلط بودند و تعیین یک «برچسب قومی درست» برای برخی گروه‌ها دشوار بود؛ مانند سارت‌های تاجیک–ازبک یا قبایل ترکمن/ازبک در امتداد آمودریا.

نخبگان ملی محلی به‌شدت برای منافع خود استدلال می‌کردند (و در بسیاری موارد آن را بزرگ‌نمایی می‌کردند) و شوروی‌ها ناچار بودند میان آن‌ها داوری کنند، در حالی که کمبود دانش تخصصی و نبود داده‌های قوم‌نگاری دقیق و به‌روز کار را پیچیده‌تر می‌کرد.

علاوه بر مسائل قومی، تقسیمات ملی–سرزمینی هدف داشت واحدهایی «قابل دوام» ایجاد کند؛ بنابراین عوامل اقتصادی، جغرافیایی، کشاورزی و زیرساختی نیز در نظر گرفته می‌شد و اغلب بر ملاحظات قومی غلبه می‌کرد. تلاش برای ایجاد توازن میان این اهداف متناقض در چارچوبی ملی‌گرایانه بسیار دشوار و گاه ناممکن بود و در نتیجه مرزهایی پیچیده و پرپیچ‌وخم، چندین محصور (enclave) و اقلیت‌های بزرگی شکل گرفتند که در «جمهوری اشتباه» قرار گرفتند.

نکتهٔ مهم این است که شوروی‌ها هرگز قصد نداشتند این مرزها به مرزهای بین‌المللی تبدیل شوند، همان‌گونه که امروز پس از فروپاشی اتحاد شوروی رخ داده است.
[راست|بندانگشتی|[آسیای مرکزی شوروی در سال ۱۹۲۲ قبل از تحدید حدود ملی]]
تقسیمات ملی–سرزمینی بر پایهٔ خطوط قومی در آسیای مرکزی از همان سال ۱۹۲۰ مطرح شده بود. در آن زمان آسیای مرکزی شامل دو جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی (ASSR) در چارچوب جمهوری فدراتیو شوروی روسیه بود: جمهوری شوروی سوسیالیستی خودمختار ترکستان که در آوریل ۱۹۱۸ ایجاد شد و بخش‌های بزرگی از جنوب قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان و همچنین ترکمنستان امروزی را دربر می‌گرفت؛ و جمهوری شوروی سوسیالیستی خودمختار قرقیز (Kirghiz ASSR) که در ۲۶ اوت ۱۹۲۰ تشکیل شد و تقریباً با بخش شمالی قزاقستان امروزی منطبق بود. در آن زمان قزاق‌ها «قرقیز» نامیده می‌شدند و آنچه امروز «قرقیزها» خوانده می‌شوند، به‌عنوان زیرگروهی از قزاق‌ها شناخته می‌شدند و «قرا-قرقیز» یا «قرقیزان کوه‌نشین» نامیده می‌شدند.

علاوه بر این، دو جمهوری جانشین جداگانهٔ امارت بخارا و خانات خیوه نیز وجود داشت که پس از تصرف توسط ارتش سرخ در سال ۱۹۲۰ به جمهوری‌های خلق بخارا و خوارزم تبدیل شدند.

در ۲۵ فوریهٔ ۱۹۲۴، دفتر سیاسی و کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی اعلام کردند که روند تقسیمات ملی–سرزمینی (NTD) در آسیای مرکزی آغاز خواهد شد. این فرایند تحت نظارت کمیتهٔ ویژهٔ دفتر آسیای مرکزی انجام می‌گرفت و سه زیرکمیته برای هر یک از ملیت‌های اصلی منطقه (قزاق‌ها، ترکمن‌ها و ازبک‌ها) تشکیل شد و کار با سرعت زیادی پیش رفت.

در ابتدا طرح‌هایی برای حفظ جمهوری‌های خلق خوارزم و بخارا وجود داشت، اما در آوریل ۱۹۲۴ تصمیم گرفته شد که این جمهوری‌ها تقسیم شوند. این تصمیم با مخالفت‌های آشکار احزاب کمونیست محلی روبه‌رو شد؛ به‌ویژه کمونیست‌های خوارزم که تمایلی به انحلال جمهوری خود نداشتند و در نهایت با فشار مجبور شدند در ژوئیهٔ همان سال به انحلال آن رأی دهند.

ایجاد جمهوری شوروی سوسیالیستی ترکمنستان با دشواری‌هایی همراه بود، زیرا حس ملی ترکمنی در آن زمان ضعیف بود و بسیاری از مردم بیش از آنکه خود را ترکمن بدانند، با قبیلهٔ خود هویت می‌یافتند. با این حال، نخبگان کمونیست ترکمن به‌شدت برای تشکیل یک جمهوری متحد ترکمن فشار آوردند و این تلاش با همگنی نسبی منطقه تقویت شد.

با وجود این، هویت‌های قومی در امتداد آمودریا بسیار پیچیده بودند و تشخیص اینکه کدام گروه «ترکمن» و کدام «ازبک» محسوب می‌شوند دشوار بود؛ مانند سالور، بیات، کوراما، ارساری، خیدرعلی و دیگر گروه‌ها. کمونیست‌های ترکمن رویکردی «حداکثری» در پیش گرفتند و همهٔ گروه‌های مبهم را ترکمن به‌شمار آوردند.

این سیاست به آن‌ها امکان داد شهرهای فراب و چارجو (ترکمن‌آباد امروزی) را که ازبک‌ها نیز مدعی آن بودند، به جمهوری ترکمنستان بیفزایند. خشم ازبک‌ها زمانی شدت گرفت که شهر تاشاوز (داش‌اوز امروزی) به ترکمنستان واگذار شد، با وجود اینکه جمعیت آن عمدتاً ازبک بود. مقامات شوروی این تصمیم را با این استدلال توجیه کردند که جمهوری ترکمنستان فاقد شهرهای کافی برای توسعهٔ صنعتی است و باید چنین مراکزی در قلمرو آن گنجانده شود.
جمهوری شوروی سوسیالیستی ترکمنستان و جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان رسماً در سال ۱۹۲۴ تشکیل شدند. در آن زمان، ازبکستان شامل جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان (Karakalpakstan ASSR) نمی‌شد؛ به همین دلیل مرز میان ترکمنستان و ازبکستان در ابتدا از دو بخش جداگانه و غیرپیوسته تشکیل شده بود که جمهوری شوروی سوسیالیستی قزاقستان میان آن‌ها قرار داشت.

در سال ۱۹۳۶، جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان به جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان منتقل شد و مرز میان ترکمنستان و ازبکستان شکل کنونی خود را یافت.

مرز ترکمنستان–ازبکستان پس از فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ و استقلال جمهوری‌های تشکیل‌دهندهٔ آن به یک مرز بین‌المللی تبدیل شد. پس از برخی تنش‌ها در دههٔ ۱۹۹۰، ترکمنستان و ازبکستان توافق کردند که مرز سنتی میان جمهوری‌ها را به رسمیت بشناسند و در همین راستا، در سال ۲۰۰۰ پیمان مشترکی توسط رؤسای جمهور صفرمراد نیازوف و اسلام کریم‌اف امضا شد.

در ۳۰ مارس ۲۰۰۱، رئیس‌جمهور ترکمنستان، صفرمراد نیازوف، به دولت خود دستور داد تا ساخت حصار ۱۷۰۰ کیلومتری در امتداد مرز ترکمنستان با ازبکستان و قزاقستان را تا پایان همان سال تکمیل کند تا از قاچاق و مهاجرت غیرقانونی جلوگیری شود.و اینجا ما مشکلات مرزی خودمان را هم داریم. ما در این طرف و آن طرف مرزهایی داریم، مانند با قزاق‌ها. ما قبلاً شروع به ساختن کرده‌ایم. حصارهای سیمی در مرزها. شما باید تمام پشتیبانی‌های لازم را برای این امر فراهم کنید. اجازه دهید نقاط عبور در مناطق مشخص شده وجود داشته باشد. ما این کار را برای جدا کردن خود از ازبکستان یا قزاقستان انجام نمی‌دهیم، بلکه این کار را برای حفظ نظم در مرز، محافظت از خود در برابر متخلفان و افراد نادرست و جلوگیری از قاچاق کالاهای خود انجام می‌دهیم. نقاط عبور ویژه‌ای برای جلوگیری از چنین مواردی و تضمین عبور مرزی مجاز و تنظیم‌شده بر اساس قانون وجود دارد. ما این [حصارها] را در کویتنداغ [شرق ترکمنستان] و همچنین در سایر مناطق مرزی منطقه لباب داریم. دیروز این [ساخت حصارهای سیمی] را در لباب و قبل از آن در داش‌اغوز آغاز کردیم. شما باید نصب این حصار را تمام کنید، همه ۱۷۰۰ کیلومتر از آن، تا پایان امسال. ما به این نیاز داریم تا از هرگونه اختلاف آینده بین خودمان و ورود هر متجاوزی جلوگیری کنیم. از آنجایی که همه ما کشورهای مستقل هستیم، دیگر نمی‌توانیم مرزها را باز نگه داریم، زیرا ممکن است متجاوزانی از کشورهای ثالث وارد شوند.ترکمنستان و ازبکستان تا ماه مه ۲۰۰۴ «مسائل» جدی در مورد مرز مشترک خود داشتند، زمانی که وزارت امور خارجه ترکمنستان در ۳۱ مه ۲۰۰۴ بیانیه‌ای منتشر کرد و گفت که اختلافات حل شده است. به نظر می‌رسد روابط در سال‌های اخیر بهبود یافته است و علامت‌گذاری کامل مرز در حال انجام است.

## گذرگاه‌های مرزی
* Akdere (TKM) - Boldyr' (UZB) (Rail)
* Tellimerjen (TKM) - Talimardzhan (UZB) (جاده و راه‌آهن)
* Konye-Urgench (TKM) – Xo'jayli (UZB (جاده))
* Daşoguz (TKM) – Shovot (UZB) (جاده و راه‌آهن)
* Galkynyş (TKM) - Naymankul' (UZB) (راه‌آهن)
* گوباداگ (TKM) - Dzhumurtau (UZB) (راه‌آهن)
* Gazojak (TKM) - Druzhba (UZB) (جاده)
* Gazojak (TKM) - Pitnyak (UZB) (راه‌آهن)
* فاراپ (TKM) – Olot (UZB) (جاده)
* Farap (TKM) - Khodzhidavlet (UZB) (Rail)

## جستارهای وابسته
* روابط ترکمنستان و ازبکستان
* مرز قزاقستان و ازبکستان

## منابع

* The charge is so common as to have become almost the conventional wisdom within mainstream journalistic coverage of Central Asia, with Stalin himself often the one drawing the borders, see for example Stourton, E. in The Guardian, 2010 *Kyrgyzstan: Stalin's deadly legacy* https://www.theguardian.com/commentisfree/2010/jun/20/kyrgyzstan-stalins-deadly-legacy; Zeihan, P. for Stratfor, 2010 *The Kyrgyzstan Crisis and the Russian Dilemma* https://worldview.stratfor.com/article/kyrgyzstan-crisis-and-russian-dilemma; The Economist, 2010 *Kyrgyzstan - Stalin's Harvest* https://www.economist.com/briefing/2010/06/17/stalins-harvest?story_id=16377083; Pillalamarri, Akhilesh in the Diplomat, 2016, *The Tajik Tragedy of Uzbekistan* https://thediplomat.com/2016/09/the-tajik-tragedy-of-uzbekistan/; Rashid, A in the New York Review of Books, 2010, *Tajikistan - the Next Jihadi Stronghold?* https://www.nybooks.com/daily/2010/11/29/tajikistan-next-jihadi-stronghold; Schreck, C. in The National, 2010, *Stalin at core of Kyrgyzstan carnage*, https://www.thenational.ae/world/asia/stalin-at-core-of-kyrgyzstan-carnage-۱٫۵۴۸۲۴۱
* 
* Bergne, Paul (2007) *The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic*, IB Taurus & Co Ltd, pg. 39-40
* 

رده:روابط ازبکستان و ترکمنستان
رده:روابط بین‌الملل در ۱۹۲۵ (میلادی)
رده:مرز ازبکستان و ترکمنستان
رده:مرزهای ازبکستان
رده:مرزهای بین‌المللی
رده:مرزهای ترکمنستان
رده:مرزهای داخلی اتحاد شوروی