صلح‌جویی در اسلام

**صلح‌جویی در اسلام** به پیوند میان صلح‌جویی و الهیات اسلامی اشاره دارد که در طول تاریخ جنبش‌های گوناگون مسلمان آن را پی گرفته‌اند. برخی فرقه‌های صوفیانه و جنبش احمدیه از نمونه‌های شناخته‌شده رویکرد صلح‌جویانه در اسلام هستند. در همان حال، جنگ برای دفاع از دین و گسترش اسلام از زمان پیامبر اسلام بخشی جدایی‌ناپذیر از تاریخ اسلام بوده‌است.

آموزه‌های قرآن و حدیث جنگ را در صورت وجود توجیه مشروع، مجاز می‌شمارند. بر پایه دیدگاه جیمز ترنر جانسون، سنت هنجارین صلح‌جویی در اسلام وجود ندارد. با این حال، پیش از هجرت محمد به مدینه، او در مکه به شیوه‌ای غیرخشونت‌آمیز با مخالفانش مبارزه می‌کرد و این رویکرد پایه‌ای برای مکاتب صلح‌جوی اسلامی فراهم آورد. قرآن جنگ دفاعی را نه‌تنها مشروع بلکه واجب می‌داند اما تصریح می‌کند که اگر دشمن از خصومت دست بردارد، دلیل جنگ نیز از میان می‌رود.

## پیشینه

پیش از هجرت، محمد در مکه به شیوه غیرخشونت‌آمیز با مخالفان خود مبارزه کرد. این رویکرد پایه‌ای برای مکاتب صلح‌جوی اسلامی همچون برخی فرقه‌های صوفیانه و جنبش احمدیه فراهم کرد. پس از هجرت، آیات قرآنی رفته‌رفته رویکردی تهاجمی‌تر به خود گرفتند. بر پایه قرآن، جنگ در دفاع از خود نه‌تنها مشروع بلکه واجب است؛ اما اگر دشمن از رفتار خصمانه دست بکشد، دلیل نبرد نیز منتفی می‌شود.

### سنت سواریان
در سده سیزدهم میلادی، سالم سواری، فیلسوف مسلمان غرب آفریقا، رویکرد صلح‌آمیزی نسبت به اسلام ارائه داد که به «سنت سواریان» شناخته می‌شود.

### احمدو بمبا و مقاومت غیرخشونت‌آمیز در آفریقا
احمدو بمبا (۱۸۵۰–۱۹۲۷)، شیخ صوفی سنگالی، پیشگام جنبش مقاومت غیرخشونت‌آمیز علیه استعمار فرانسه در غرب آفریقا بود. او بارها فراخوان‌های جهاد علیه اروپاییان را رد کرد و سخت‌کوشی، پارسایی و آموزش را بهترین ابزار مقابله با ستم و بهره‌کشی از مردمش معرفی نمود.

### انقلاب ۱۹۱۹ مصر
نخستین کاربرد گسترده نافرمانی مدنی غیرخشونت‌آمیز را مصریان در انقلاب ۱۹۱۹ علیه اشغال بریتانیا به انجام رساندند. سعد زغلول که مغز متفکر این نافرمانی مدنی گسترده شمرده می‌شود، فارغ‌التحصیل دانشگاه الازهر، فعال سیاسی، قاضی و وزیر سابق بود. رهبری او مسلمانان و مسیحیان و نیز زنان را در اعتراض‌های گسترده گرد هم آورد. او به همراه یارانش در حزب وفد که کارزار خود را از سال ۱۹۱۴ آغاز کرده بودند، استقلال مصر و تدوین نخستین قانون اساسی آن را در سال ۱۹۲۳ به دست آوردند.

## تأثیر تصوف بر گاندی
به گفته مارگارت چترجی، مهاتما گاندی از تصوف تأثیر پذیرفت. گاندی با فرقه چشتیه آشنا بود و در نشست‌های خانقاه آنان شرکت می‌کرد و از ارزش‌های صوفیانه همچون فروتنی، فداکاری بی‌چشمداشت، همدلی با فقرا، باور به برابری انسان‌ها، یگانگی خدا و مفهوم فنا تأثیر پذیرفته بود. دیوید هاردیمن یادآوری می‌کند که پوشش گاندی شبیه لباس پیران و فقیران صوفی بود؛ نکته‌ای که وینستون چرچیل نیز با مقایسه گاندی با فقیری به آن اشاره کرده بود. به باور آمیتاب پال، گاندی پیرو شاخه‌ای از هندوئیسم بود که شباهت‌هایی با تصوف اسلامی داشت.

## خان عبدالغفار خان
خان عبدالغفار خان (۶ فوریه ۱۸۹۰ – ۲۰ ژانویه ۱۹۸۸) (به پشتو: )، ملقب به باچا خان (به پشتو: )، فعال استقلال‌طلب پشتون علیه راج بریتانیا بود. او رهبر سیاسی و معنوی شناخته‌شده‌ای بود که به مقاومت غیرخشونت‌آمیز باور داشت و در سراسر زندگی صلح‌جو و مسلمان متعهدی باقی ماند. او دوست نزدیک مهاتما گاندی بود و در هند بریتانیا لقب «گاندی مرزی» را یافت.

باچا خان در سال ۱۹۲۹ جنبش خدمتکار خدای (خدایی خدمتگاران) را بنیاد نهاد. موفقیت این جنبش واکنش سخت مقامات استعماری را در پی داشت و پیروان آن از شدیدترین سرکوب‌ها در میان فعالان جنبش استقلال‌طلبی هند رنج بردند. خان به‌شدت با درخواست مسلم لیگ هند برای تقسیم هند مخالف بود. هنگامی که کنگره ملی هند بدون رایزنی با رهبران خدایی خدمتگاران طرح تقسیم را پذیرفت، خان با اندوه گفت: «شما ما را پیش گرگ‌ها انداختید.»

پس از تقسیم هند، باچا خان به پاکستان وفاداری سوگند خورد و خواهان ایجاد واحد خودمختار «پشتونستان» در درون کشور شد، اما میان سال‌های ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۴ بارها بازداشت شد. در سال ۱۹۵۶ به دلیل مخالفت با برنامه «واحد یگانه» که استان‌های پنجاب غربی، سند، صوبه سرحد شمال‌غربی، بلوچستان و اتحادیه ایالت‌های بلوچستان را در پاکستان غربی ادغام می‌کرد، بار دیگر زندانی شد. او بخش بزرگی از دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ را نیز در زندان یا تبعید گذراند.

با درگذشت باچا خان در سال ۱۹۸۸ در پیشاور در حصر خانگی، بر پایه وصیت او پیکرش را در خانه‌اش در جلال‌آباد افغانستان به خاک سپردند. ده‌ها هزار تن در مراسم تشییع شرکت کردند و از تنگه خیبر گذشتند، هرچند دو انفجار بمب ۱۵ تن را کشت. با وجود جنگ شدید شوروی در افغانستان، هر دو طرف درگیر — ارتش جمهوری دموکراتیک افغانستان و مجاهدین — آتش‌بس اعلام کردند تا مراسم خاکسپاری برگزار شود.

## نافذ عسیلی و کتابخانه صلح
نافذ عسیلی، فعال فلسطینی، به خاطر خدمات کتابخانه سیار خود در الخلیل با نام «کتابخانه سیار پرهیز از خشونت و صلح» شناخته شده و به عنوان «نمونه‌ای خلاق از فعالان مسلمان غیرخشونت‌آمیز» ستوده شده‌است.

## انتفاضه اول
انتفاضه اول در سال ۱۹۸۷ در آغاز به‌صورت جنبش نافرمانی مدنی غیرخشونت‌آمیز پدید آمد. این خیزش دربرگیرنده اعتصاب‌های عمومی، بایکوت نهادهای اداره مدنی اسرائیل در نوار غزه و کرانه باختری، بایکوت اقتصادی با خودداری از کار در شهرک‌های اسرائیلی و خرید کالاهای اسرائیلی، امتناع از پرداخت مالیات، خودداری از رانندگی خودروهای فلسطینی با پلاک اسرائیلی، دیوارنگاری و سنگربندی بود. وندی پرلمن سرشت غیرخشونت‌آمیز این قیام را به سازماندهی درونی جنبش و دسترسی گسترده آن به کمیته‌های محلی نسبت می‌دهد که تضمین می‌کردند حتی در برابر سرکوب دولتی اسرائیل، واکنش مرگبار انتقامی رخ ندهد.

## دیدگاه‌های گوناگون دربارهٔ جنگ و صلح در اسلام
آموزه‌های قرآن و حدیث جنگ را در صورت وجود دلیل موجه، مجاز می‌شمارند. جیمز ترنر جانسون بر این باور است که هیچ سنت هنجارین صلح‌جویانه‌ای در اسلام وجود ندارد.

بر پایه تفسیر کلاسیک اسلامی، مفهوم «جهاد» می‌تواند جنگ تهاجمی برای گسترش حاکمیت اسلام را دربرگیرد. در مقابل، تفسیرهای دیگر فرمان‌های جنگی را محدود به شرایط تاریخی خاص می‌دانند و آن‌ها را عام‌شمول نمی‌شمارند. امروزه بیشتر مسلمانان بر این باورند که تنها جنگ دفاعی — هنگامی که اسلام در خطر باشد — وظیفه شرعی است.

## جستارهای وابسته
* اسلام و خشونت
* ایستادگی مدنی
* مقاومت بدون خشونت
* صلح‌جویی
* جهاد

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* صلح‌جویی در اسلام در وبگاه بی‌بی‌سی

رده:صلح‌طلبی
رده:صلح‌طلبان مسلمان
رده:اسلام و خشونت
رده:اسلام و سیاست