کفر سابا (روستای ویران‌شده فلسطینی)

**کفر سابا** (به عربی: ) روستایی فلسطینی در بخش طولکرم بود که به آرامگاه دوره مملوکی و پیشینه‌ای دوهزارساله شهرت داشت. در دوران روم به نام **کافارسابا** شناخته می‌شد و شهری بااهمیت در فلسطین به‌شمار می‌رفت. در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی از آن به‌عنوان روستایی دارای مسجد یاد شده‌است. گفته می‌شود ساکنان کفر سابا از الخلیل به این منطقه مهاجرت کرده بودند.

روستا در ۱۵ مه ۱۹۴۸ در جریان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین از ساکنان فلسطینی خود تخلیه شد. بخش عمده ویرانه‌های روستا با گسترش شهرک اسرائیلی کفر سابا در اواخر سده بیستم زیر ساخت‌وسازهای نوین پنهان شد. محل بافت مسکونی روستا اکنون محله شیکون کاپلان در کفر ساباست و بخشی از آن به «باغ باستان‌شناسی کفر سابا» یا «تل کفر سابا» شناخته می‌شود.

دو مقبره گنبددار از روستا برجای مانده که در دو سوی جاده ۵۵ میان کفر سابا و قلقیلیه قرار دارند. بزرگ‌تر آن دو «آرامگاه بنیامین» نام دارد و در سمت شرقی جاده واقع است. در نزدیک به ۴۰ متری آن در سوی غربی جاده مقبره کوچک‌تری به نام نبی سراخه قرار گرفته‌است.

## پیشینه نام
خاستگاه نام روستا به‌درستی دانسته نیست؛ در زبان عبری و آرامی به معنای «روستای پدربزرگ» است. ساکنان روستا را خلیلی‌تبارانی دانسته‌اند که به علت خشکسالی و نابودی کشت‌ها به این ناحیه کوچیدند.

## دوران باستان
کاوش‌های باستان‌شناسی در کفر سابا بازمانده‌های یک حمام رومی بزرگ را آشکار کرده‌است. کافارسابا در دوره معبد دوم شهرکی مهم بود و نخستین‌بار در نوشته‌های یوسف فلاوی در شرح تلاش الکساندر یانائوس برای جلوگیری از هجوم آنتیوخوس دوازدهم از شمال یاد شده‌است. نام کفر سابا در تلمود در پیوند با ده‌یک غلات و درخت انجیر جمیز () آمده‌است. کفر سابا همچنین در موزاییک رحوب که کهن‌ترین متن تلمودی شناخته‌شده و متعلق به حدود سده سوم (میلادی) است نام برده شده‌است.

در دوره بیزانسی ویرانه‌های حمام نخست به استخرهای پرورش ماهی و سپس به نوعی تأسیسات صنعتی تبدیل شدند.

نویسنده سامری بنیامیم صدقه از خاندان بعاله به‌عنوان خانواده‌ای سامری نام می‌برد که پیش از نابودی یا گروش خود در کفر سابا ساکن بودند.

در حدود سال ۹۸۵ میلادی شمس‌الدین مقدسی این مکان را روستایی بزرگ با مسجدی بر سر راه دمشق وصف کرد. در سال ۱۰۴۷ ناصرخسرو آن را شهرکی بر سر راه رمله توصیف کرد که سرشار از درختان انجیر و زیتون بود.

کتیبه‌ای پنج‌سطری مربوط به گور سیف‌الدین باری به تاریخ ۱۲۹۹–۱۳۰۰ میلادی در سال ۱۹۲۲ درون محوطه آرامگاه ثبت شد؛ جایگاه کنونی این کتیبه نامعلوم است. یک سبیل (آب‌نمای عمومی) در سمت شرقی محوطه اصلی قرار دارد. کتیبه‌ای در کنار سبیل به بنیان‌گذاری آب‌نمایی برای عموم به دستور سیف الدین تنکز، والی دمشق، در سال‌های ۱۳۱۱–۱۳۱۲ میلادی اشاره دارد.

## دوره عثمانی
در سال ۱۵۹۶ کفر سابا بخشی از امپراتوری عثمانی و در ناحیه بنی‌صعب زیر نظر سنجق نابلس بود. جمعیت آن ۴۲ خانوار با برآورد ۲۳۱ تن بود که همگی مسلمان بودند. روستاییان مالیاتی ثابت به نرخ ۳۳٫۳ درصد بر فرآورده‌های کشاورزی از جمله گندم، جو، بز و کندوهای عسل می‌پرداختند و درآمد کل ۸٬۳۱۴ آقچه بود که ۳/۲۴ آن به وقف اختصاص داشت.

در سال ۱۷۳۰ لقیمی، سیاح صوفی مصری، از کفر سابا دیدن کرد و آرامگاه بنیامین (مقام نبی یامین) را مشاهده کرد. در سال ۱۸۰۸ یک رواق (نمازخانه سرپوشیده) بر پایه کتیبه‌ای که اکنون از میان رفته ساخته شد. این رواق ضلع جنوبی محوطه اصلی آرامگاه را اشغال می‌کند.

در دهه ۱۸۶۰ مقامات عثمانی قطعه زمین کشاورزی‌ای به نام غابت کفر سابا را در محدوده جنگل سابق ارسور در دشت ساحلی غربِ روستا به ساکنان واگذار کردند.

در دهه ۱۸۷۰ کفر سابا روستایی از سنگ و خشت‌خام بر فراز تپه‌ای کوتاه وصف شد که مسجدی داشت و زمین‌های شنی با باغ‌های زیتون در شمال آن را احاطه کرده بودند. جمعیتش حدود ۸۰۰ تن برآورد می‌شد.

در سال ۱۸۷۰/۱۸۷۱ (۱۲۸۸ هجری قمری) سرشماری عثمانی روستا را در ناحیه بنی‌صعب ثبت کرد.

بخشی از زمین‌های روستا در دوره عثمانی به شرکت استعمار یهودی فروخته شد. مهاجران یهودی به فلسطین یک موشاوا بر آن زمین بنا نهادند و آن را کفر سابا نامیدند.

## دوره قیمومت بریتانیا

در سرشماری ۱۹۲۲ جمعیت روستا ۵۴۶ تن و همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ جمعیت به ۷۶۵ تن در ۱۶۹ خانه رسید که همچنان همگی مسلمان بودند.

روستا در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین گسترش یافت؛ خانه‌های نوساز در امتداد جاده اصلی بنا شدند و زمین‌های کشاورزی تازه‌ای در غرب روستا زیر کشت رفتند.

بر پایه آمار ۱۹۴۵ جمعیت روستا ۱٬۲۷۰ تن مسلمان بود و کل مساحت زمین‌هایش ۹٬۶۸۸ دونوم برآورد شد. از این میزان ۱٬۰۲۶ دونوم به مرکبات و موز، ۴٬۶۰۰ دونوم به غلات و ۳۵۵ دونوم به باغ‌های آبی اختصاص داشت که ۳۰ دونوم آن زیر کشت زیتون بود.

منابع عربی نشان می‌دهند که روستا در شورش ۱۹۳۶–۱۹۳۹ نیز نقش فعالی داشت و بسیاری از ساکنانش در درگیری‌ها شرکت کردند یا پشتیبانی تدارکاتی به گروه‌های شورشی رساندند.

## جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
در ماه‌های پیش از جنگ ۱۹۴۸ شبه‌نظامیان محلی کفر سابا چندین بار به شهرک یهودی کفر سابا حمله کردند. ارتش آزادی‌بخش عرب نیز با نیرو از این حملات پشتیبانی می‌کرد.

مورخ فلسطینی صالح عبدالجواد می‌نویسد که در ۱۴ مه ۱۹۴۸ کشتاری در روستا رخ داد و ۱۱ تا ۲۰ تن کشته شدند.

بر پایه منابع عربی، عملیات اشغال روستا در ۱۳ مه ۱۹۴۸ با رمز «عملیات مدینه» توسط تیپ الکساندرونی اجرا شد. حمله از ساعت ۱۱:۳۰ ظهر با آتش خمپاره آغاز و نیروی پیاده از سمت جنوب‌غربی وارد روستا شد. مدافعان روستا که حدود ۶۰ تن بودند مقاومت سختی کردند؛ نیروهای جهاد مقدس به فرماندهی سعید السبع پاتک زدند و تپه راهبردی مشرف بر جاده قلقیلیه را بازپس گرفتند. اما سیل آوارگان رو به شرق و فرا رسیدن شب مانع از ادامه ضدحمله شد و نیروهای اسرائیلی صبح ۱۴ مه دوباره دست بالا را گرفتند.

فوزی القاوقجی، فرمانده ارتش آزادی‌بخش عرب، نوشته‌است که حمله «غافلگیرانه» در ۱۰ مه رخ داد و از همان آغاز دفع شد، ولی هراس را در میان ساکنان کفر سابا برانگیخت.

ولید خالدی، مورخ فلسطینی، در سال ۱۹۹۲ ساختارهای برجای‌مانده روستا را چنین توصیف کرد: «محل روستا برای ساخت محله‌های مسکونی نوین در بخش صنعتی شهرک کفر سابا به کار رفته‌است. برخی خانه‌های کهنه روستا از تخریب جان به در برده‌اند و اکنون درون شهرک قرار دارند؛ شماری از آن‌ها کاربرد تجاری یافته‌اند. دو مقبره، مدرسه و ویرانه‌های گورستان روستا برجای مانده‌اند.»

پس از جنگ، آرامگاه نزدیک شهرک رها شد. پس از ۱۹۶۷ فرقه برسلوف از یهودیت حسیدی بر آن چیره شد و آن را «آرامگاه بنیامین»، پدر قبیله بنیامین از اسباط اسرائیل، خواند. مرون بنونیستی در ۲۰۰۲ نوشت: «کتیبه‌های وقفی دوره مملوکی هنوز بر دیوارهای سنگی آرامگاه حک‌اند، اما پارچه‌های گلدوزی‌شده با آیات قرآن که روی سنگ‌های گور پوشانده شده بود جای خود را به پرده‌هایی با آیات کتاب مقدس عبری داده‌اند.» بنونیستی این دگرگونی را در بافت «تصاحب گسترده اماکن مقدس یک جامعه دینی شکست‌خورده به دست اعضای جامعه پیروز» تحلیل می‌کند.

شهرک یهودی کفر سابا که در ۱۹۰۳ بنیان‌گذاری شده بود در آستانه جنگ در جنوب‌غربی روستا قرار داشت و پس از جنگ بر بخش بزرگی از زمین‌های روستا گسترش یافت. بیت برل در ۱۹۴۷ در شمال‌غربی روستا بر زمین‌های آن برپا شد. موشاو نوه یامین در ۱۹۴۹ در شرق روستا و کیبوتص نیر الیاهو در ۱۹۵۰ در حدود یک کیلومتری شمال‌شرقی روستا بر زمین‌های قلقیلیه مجاور بنا شدند.

## جغرافیا
کفر سابا در جنوب بخش طولکرم و در دشت ساحلی میانی بر زمینی هموار قرار داشت. جاده عمومی یافا–طولکرم در حدود ۲٫۵ کیلومتری شرق روستا می‌گذشت و خط آهن حیفا–لد در حدود ۱٫۵ کیلومتری شرق آن مرز میان زمین‌های کفر سابا و قلقیلیه را تشکیل می‌داد. ارتفاع روستا از سطح دریا حدود ۵۰ متر بود. روستا از شمال‌غربی با روستای مسکه و از غرب با خربه عزون (تبصّر) هم‌مرز بود و روستاهای جلجولیه و بیار عدس نیز در همسایگی آن قرار داشتند.

## جستارهای وابسته
* فهرست شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* کفر سابا در پایگاه فلسطین در خاطره
* کفر سابا در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده