خربت ام‌برج

**خربت ام‌برج** روستایی عرب فلسطینی در بخش الخلیل در دوران قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود که گاه در نقشه‌های نوین با نام **بورگین** نیز شناخته می‌شود. این روستا بر فراز تپه‌ای به بلندای نزدیک به ۴۳۰ متر از سطح دریا قرار داشت و گستره‌ای در حدود ۳۰ دونم (۷٫۴ جریب) را در برمی‌گرفت و چشم‌اندازی گسترده بر منطقهٔ پیرامون داشت. این روستا ۱۷ کیلومتر شمال باختری الخلیل جای داشت.

خربت ام‌برج در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل از سکنه خالی شد. ویرانه‌های آن امروزه در مرزهای اسرائیل و در محدودهٔ پارک عدولام-فرانس واقع است. پیشینهٔ سکونت در این محل به عصر آهن بازمی‌گردد و کاوش‌های باستان‌شناختی بازمانده‌هایی از دوره‌های گوناگون از جمله دو کلیسای بیزانسی و سامانهٔ تونل‌های پنهانی را در آن آشکار کرده‌است.

## ریشه‌شناسی نام
به گفتهٔ ادوارد هنری پالمر، «ام‌برج» به معنای «مادر برج» است که احتمالاً به برجی اشاره دارد که در مرکز روستا برپا بوده‌است. باستان‌شناسان اسرائیلی، امیر گانور و بوعاز زیسو، این احتمال را مطرح کرده‌اند که «ام‌برج» صورت تحریف‌شدهٔ نام روستای یهودی سدهٔ نخست میلادی به نام «کِفار بیش» باشد؛ اما ساموئل کلاین این دیدگاه را پیش‌تر رد کرده و معتقد بود که کفار بیش همچنان نام خود را در ویرانهٔ نزدیک «خربت البیس» حفظ کرده‌است.

## پیشینه
این محل از عصر آهن مسکونی بوده‌است. در آن یک گورستان بزرگ باستانی شامل کلیسا یا کنیسه، ساختمان‌های مسکونی و تأسیسات کشاورزی فراوان شناسایی شده‌است. کتیبه‌ای یهودی که احتمالاً به دوران شورش بارکوخبا تعلق دارد، در مجموعهٔ تونل‌های پنهانی این محل یافت شده‌است؛ در این کتیبه نام «شِلامصیون دختر …» آمده‌است.

در اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی، بازمانده‌های مسیحی گسترده‌ای در پیرامون ام‌برج شناسایی شد. پژوهشگر فنلاندی، آپلی ساریسالو، در آغاز سدهٔ بیستم از این محل دیدن کرد و ویرانه‌های آن را دارای خاستگاه بیزانسی و عربی دانست.

### دوران عثمانی

در سال ۱۸۳۸ از ام‌برج به‌عنوان روستایی میان کوهستان و غزه یاد شد که تابع حکومت الخلیل بود.

در سال ۱۸۶۳، ویکتور گرن هنگام عبور از شمال خربت ام‌برج، روستا را بر فراز کوهی توصیف کرد که بر نواحی پیرامون تسلط داشت.

فهرست روستاهای عثمانی از حدود سال ۱۸۷۰ جمعیت ام‌برج را ۱۵۰ نفر (تنها مردان) در ۲۵ خانه ثبت کرد.

شرق‌شناس و باستان‌شناس فرانسوی، شارل کلرمون-گانو، در سال ۱۸۷۴ از این محل بازدید کرد و در نزدیکی آن چاهی به نام «بیر هارون» یافت که سازه‌ای ساده بر آن بنا شده بود و در کنارش آبشخورهایی در بلوک‌های سنگی بزرگ تراشیده شده بود.

در سال ۱۸۸۳، «پیمایش فلسطین باختری» وابسته به صندوق اکتشاف فلسطین ام‌برج را چنین توصیف کرد: «روستایی ویران با برجی مرکزی؛ ظاهراً کهن نیست؛ غارها و آب‌انبارهایی در پیرامون آن و یک چاه». ولید خالدی بر این باور بود که فرض غیرکهن بودن برج ممکن است نادرست باشد.

در سدهٔ نوزدهم، خانواده الحسینی زمین‌های روستا را خریداری و در آن ساکن شدند؛ این زمین‌ها پیش‌تر برای خرید توسط یهودیان پیشنهاد شده بود.

### دوران قیمومت بریتانیا

بر پایهٔ سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین، ام‌برج و سنابره در بخش الخلیل روی‌هم‌رفته ۱۱۹ مسلمان و ۲۶ خانه داشتند.

بر اساس آمار سال ۱۹۴۵، جمعیت روستا ۱۴۰ مسلمان بود و مساحت کل زمین‌های آن ۱۳٬۰۸۳ دونم بود. از این میزان، ۲۸ دونم آبیاری‌شده یا ویژهٔ کاشت درختان، ۳٬۵۴۶ دونم برای کشت غلات و ۱۵ دونم منطقهٔ ساخت‌وساز (شهری) بود.

روستاییان آب آشامیدنی خود را از سه چاه در حاشیهٔ شمالی روستا تأمین می‌کردند.

### جنگ ۱۹۴۸ و پس از آن
تاریخ و علل دقیق تخلیهٔ روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل به‌درستی دانسته نیست.

بر پایهٔ گزارش تحقیقی روزنامهٔ هاآرتص (۲۶ فوریهٔ ۲۰۲۶)، یکی از پرونده‌هایی که برای بازرسی عمومی گشوده شد به کشتار سه عرب سالخورده — دو زن و یک مرد — در این روستا مربوط می‌شد. گزارش بیان می‌دارد که روستا در ژوئیهٔ ۱۹۴۸ تصرف شد و سه ماه پس از آن سربازان دربارهٔ سرنوشت چهار عرب باقی‌مانده بحث کردند. سرباز آریه بن‌شِم از گردان ۱۴۳ شهادت داد که یکی از آن چهار نفر در آشپزخانه برای سربازان کار می‌کرد و بخشوده شد. دربارهٔ سه تن دیگر، بن‌شِم گواهی داد که ستوان یوسف فیشل به سربازان دستور داد آنان را به ساختمانی ببرند و یک گلولهٔ پیات به آن شلیک کنند و «کارشان را تمام کنند». پس از آنکه گلوله به هدف نخورد، سربازان نارنجک به درون ساختمان انداختند و سپس آن را آتش زدند.

پس از پایان جنگ، ویرانه‌های ام‌برج بر پایهٔ توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ میان اسرائیل و اردن زیر نظارت اسرائیل درآمد. امروزه این محل در پارک عدولام-فرانس جای دارد.

موشاو نحوشا در سال ۱۹۵۵ بر زمین‌هایی که به روستا تعلق داشت، در باختر محل روستا بنیاد نهاده شد اما در سال ۱۹۶۸ برچیده شد و در سال ۱۹۸۱ دوباره برپا گردید.

## باستان‌شناسی
در سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۲، پژوهش‌های باستان‌شناختی میدانی به نمایندگی از سازمان باستان‌شناسی اسرائیل در خربت ام‌برج انجام شد. در این کاوش‌ها دو کلیسای بیزانسی و کتیبه‌ای یهودی بر چهارچوب درِ اتاقی زیرزمینی در سامانهٔ تونل‌های پنهانی کشف شد.

بر اساس منبع عبری، در کاوش‌ها بقایای استحکامات، مجموعه‌های پنهانی از دوران شورش بارکوخبا، آب‌انبارها، چَرخُشت (کلمبوریوم)، انبارها، روغن‌فشارهای زیرزمینی و غارهای گورستانی نیز یافت شده‌است. انواع گوناگونی از غارهای گورستانی در این محل شناسایی شد، از جمله غار کوخین یهودی از دورهٔ معبد دوم که در آن قطعات استودان (گلوسقما) ویژهٔ تدفین یهودی یافت شد.

کارهای باستان‌شناختی در سال‌های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ نیز به نمایندگی از همان سازمان ادامه یافت.

## نگارخانه

File:House in ruins showing jamb of door.jpg|خربت ام‌برج
File:Entrance to tunnel in Umm Burj.jpg|تونل در حوروت بورگین (خربت ام‌برج)
File:Caves and pit with protective railings.jpg|غار و گودال در ام‌برج
File:Old structure of house.jpg|سازهٔ کهن خانه
File:General view of remaining walls.jpg|نمای کلی از دیوارهای بازمانده در خربت ام‌برج
File:Mosaic in Byzantine Church.jpg|موزاییک در کلیسای ویران بیزانسی در خربت ام‌برج
File:Staircase leading to underground cavern.jpg|پلکانی به سمت حفرهٔ زیرزمینی
File:Umm Burj (Burgin) with general view.jpg|نمای کلی
File:Open roof of cavern.jpg|سقف باز حفره (حوروت بورگین)
File:Plastered pool from Ottoman period.jpg|حوضچهٔ گچ‌کاری‌شده از دوران عثمانی در خربت ام‌برج
File:'מערת העמוד' ב'שביל חורבת בורגין'.jpg|«غار ستون»
File:Beit Jibrin 1945 ii.jpg|خربت ام‌برج ۱۹۴۵ با مقیاس ۱:۲۵۰٬۰۰۰
File:Kh Umm Burj 1947.jpg|خربت ام‌برج ۱۹۴۷ با مقیاس ۱:۲۰٬۰۰۰


## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* خربت ام‌برج در وبگاه «فلسطین در خاطره»
* خربت ام‌برج در وبگاه ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:محوطه‌های باستان‌شناختی در اسرائیل