پایی برای ایستادن

***پایی برای ایستادن*** روایتی خودزندگی‌نامه‌ای است که در سال ۱۹۸۴ توسط الیور ساکس، متخصص مغز و اعصاب، نگاشته شده و در آن روند بهبود وی از فلج روان‌زاد پا پس از یک حادثه کوهنوردی توصیف می‌شود. این اثر به‌عنوان شرحی ماهرانه از تجربه مسخ شخصیت در چارچوب علائم عصبیِ عملکردی مورد ارزیابی قرار گرفته است. همچنین برخی متخصصان روان‌پزشکی که مطالعه این کتاب را به بیماران خود توصیه کرده‌اند، گزارش داده‌اند که این اثر می‌تواند در مواجهه و کنار آمدن با علائم مسخ شخصیت برای آنان سودمند باشد.

## خلاصه داستان
در صبح زودِ یکی از روزهای شنبه، الیور ساکس خود را برای صعود به کوهی در هاردان‌گرفیورد نروژ آماده کرد. با وجود آسمان ابری و گرفته، پیش از نیمروز به قله رسید؛ اما در آن‌جا تنها نبود، چراکه گاوی نر در چند قدمی او ایستاده بود. ساکس که در تلاشی بی‌ثمر برای حفظ خونسردی بر اضطراب خود چیره نشد، تعادلش را از دست داد و از دامنه کوه سقوط کرد و بر پای چپِ پیچ‌خورده‌اش فرود آمد. او پس از بررسی آسیب، تشخیص داد که عضله چهارسر ران به‌طور کامل از کشکک جدا شده و پایش کارایی خود را از دست داده است. ساکس برای بی‌حرکت نگه‌داشتن پا، آتلی موقت ساخت تا بتواند به‌تدریج از شیب کوه پایین بلغزد؛ با این حال، با فرارسیدن غروب امید خود را کم‌رنگ‌شده دید. خوشبختانه، در واپسین لحظات روشنایی روز، چند شکارچی گوزن شمالی او را یافتند؛ زمانی که بر مسیر افتاده بود، و توانستند وی را برای درمان به بیمارستانی محلی منتقل کنند.

به‌محض ورود ساکس به بیمارستان، پارگی عضلهٔ چهارسر ران او تشخیص داده شد و وی را برای انجام جراحی اتصال مجدد عضله، به بیمارستانی دیگر در برگن منتقل کردند. به گفتهٔ آقای سوان، جراح معالج، عمل جراحی با موفقیت انجام شد؛ با این حال، ساکس نسبت به نتیجهٔ آن اطمینان نداشت. با حضور فیزیوتراپیست روشن شد که روند بهبود پا مطلوب نیست و ساکس، علی‌رغم تلاش فراوان، قادر به انقباض عضلهٔ چهارسر ران نبود. صبح روز بعد، هنگامی که او را از خواب بیدار کردند، پایش آویزان در کنار تخت قرار داشت و احساس شدیدی از بیگانگی و نفرت‌آمیز نسبت به آن اندام تجربه می‌کرد؛ احساسی که خود آن را «چیزی خارجی و غیرقابل تصور» توصیف کرده است. ساکس که پیش‌تر تجربه‌ای مشابه را در یکی از بیمارانش مشاهده کرده بود، دریافت که احتمالاً در اثر حادثه دچار نوعی «آنوسوگنوزیا» شده است. با این حال، پزشکان معالج او با استناد به موفقیت جراحی و این برداشت که تجربه‌های او صرفاً ناشی از هیستری است، این تشخیص را نپذیرفتند.

دو هفته پس از جراحی، ساکس شروع به تجربهٔ پالس‌های الکتریکیِ غیرارادی در پای خود کرد؛ پدیده‌ای که آن را نشانه‌ای از بهبود عملکرد عصبی می‌دانست. با این حال، این نشانه‌های جسمانی هیچ تأثیری بر بهبود وضعیت روانی او نداشت. با وجود این، هنگامی که یکی از دوستانش دستگاه ضبط صوت و کاستی از کنسرتو ویولن مندلسون را برایش آورد، موسیقی بار دیگر احساس امید، عشق و قدردانی از زندگی را در او برانگیخت. روز بعد، گچ پای ساکس باز شد، اما او همچنان قادر نبود احساس بیگانگی عمیقی را که نسبت به اندام برهنهٔ خود داشت، از میان بردارد.

در یکی از جلسات به‌ظاهر بی‌ثمر فیزیوتراپی، این اندیشه به ذهن ساکس خطور کرد که هنگام انجام تمرین‌ها، موسیقی پخش کند. او بر موسیقی تمرکز کرد و بی‌آن‌که آگاهانه بیندیشد، بر هر دو پا ایستاد و به شکلی شگفت‌انگیز، با وجود ضعف جسمانی، هم‌زمان با موسیقی آغاز به راه رفتن کرد. ساکس این لحظهٔ الهام‌بخش را «ده دقیقه‌ای پرماجرا و حیاتی» در زندگی خود توصیف کرده است. از همین نقطه بود که روند بهبودی بیمار آغاز شد.

سپس ساکس به خانه سالمندانی در هایگیتِ لندن، که در آن زمان با نام «کان‌وود» شناخته می‌شد، منتقل گردید. در آن‌جا با گروهی از بیماران و کهنه‌سربازانی آشنا شد که با به‌اشتراک‌گذاری روایت‌های خود از جنگ و نیز شیوه‌های کنار آمدن با «سندرم اندام خیالی» ــ که در حقیقت نقطهٔ مقابل مشکل ساکس بود ــ به او آرامش می‌دادند. ساکس دریافت که این گروه از مردان از هر پزشکی که تا آن زمان او را درمان کرده بود، فهمیده‌تر و خردمندتر هستند. پس از برداشتن دائمی گچ، او متوجه شد که پایش با وجود بهبود قابل توجه، همچنان بی‌حس است. روشن شد که این بی‌حسی ناشی از قطع عصب فمورال طی عمل جراحی بوده است؛ عاملی که موجب مهار هرگونه فعالیت عصبی و ایجاد احساس جدایی از اندام شده بود. چهار سال بعد، ساکس تحت آزمایش‌های هدایت عصبی قرار گرفت تا شدت این آسیب را به‌درستی دریابد. پس از پایان دورهٔ اقامت در خانه سالمندان، ساکس به مطب آقای دبلیو. آر. در خیابان هارلی مراجعه کرد. آقای دبلیو. آر. از او پرسید که پیش از حادثه از چه فعالیتی بیش از همه لذت می‌برد. هنگامی که ساکس پاسخ داد «شنا»، او بلافاصله یک نجات‌غریق را فراخواند و ساکس را به استخر محلی فرستاد. با رسیدن به استخر، نجات‌غریق مطابق دستور آقای دبلیو. آر. ــ و با وجود اعتراض‌های ساکس ــ او را به داخل آب هل داد. ساکس که احساس خشم و چالش در خود می‌دید، بدون توجه به ناتوانی‌هایش شروع به شنا کرد تا آنکه نجات‌غریق اعلام کرد تمرین پایان یافته است. ساکس بی‌آن‌که بیندیشد از استخر بیرون آمد و، با وجود تصور پیشین مبنی بر شل بودن پای چپ، شروع به راه رفتن عادی کرد. او از سادگی و کارآمدی راهبرد آقای دبلیو. آر. برای غلبه بر ناتوانی حرکتی شگفت‌زده شد؛ راهبردی که وی آن را «*condelectari sibi*» توصیف می‌کرد.

صبح روز بعد، ساکس نامه‌ای از دوستش، پروفسور لوریا، دریافت کرد؛ نامه‌ای که در آن دلایل احتمالی بی‌میلی او نسبت به پای آسیب‌دیده و نیز راهکارهای درمانی ممکن تشریح شده بود. در این مرحله، ساکس با چنان سطحی از وضوح، درک و حمایت مواجه شد که توانست سرانجام روند بهبودی خود را به‌طور کامل طی کند.

## پذیرش
ویک ساسمن از مجلّهٔ *دنیای کتابِ* *واشینگتن پست* نوشت: «اثر برجستهٔ ساکس، با فراخوان به سوی عصب‌پژوهیِ روح و پزشکیِ ژرف‌تر و انسانی‌تر، پرسش‌هایی مهم را برای هر کسی که به مراقبت‌های بهداشتیِ انسان‌محور و کاربرد انسانیِ علم علاقه‌مند است، مطرح می‌سازد.»

رونالد کارسون از انتشارات دانشگاه جانز هاپکینز نوشت: «*پایی برای ایستادن* ترکیبی شگفت‌انگیز از مشاهدات عصب‌شناختی، بینش‌های روان‌شناختی، تجربه‌ای عرفانی و دریافت‌هایی نظری است.» همچنین جان استون از بیمارستان عمومی غربی در ادینبرو، در مقاله‌ای برای *مجلهٔ مغز و اعصاب، جراحی مغز و اعصاب و روان‌پزشکی*، این اثر را «شرح حالی منحصربه‌فرد از فلج کارکردی» توصیف کرد.

## منابع

رده:کتاب‌های الیور ساکس
رده:کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۸۴ (میلادی)