روتوندا (نویسه‌نگاری)

**روتوندا** (از لاتین: *Rotunda* به معنای «گِرد» یا «مُدوَّر») یک خط سیاه‌نویسی (Blackletter) ویژه سده‌های میانی است که از مینوسکول کارولنژی تکامل یافته‌است. این خط عمدتاً در جنوب اروپا به‌ویژه ایتالیا به کار می‌رفت و برخی کتیبه‌شناسان آن را نه زیرمجموعه خطوط شکسته بلکه خطی مستقل می‌دانند. روتوندا در اواخر سدهٔ دوازدهم میلادی در ایتالیا شکل گرفت و در آغاز سدهٔ سیزدهم به صورت پایداری رسید. این خط در دوران پایانی سده‌های میانه و رنسانس در چاپ کتاب نیز به کار رفت.

ویژگی اصلی روتوندا در مقایسه با خطوط شکسته شمال اروپا، شکل نسبتاً گِرد، پهن و کوتاه حروف آن است. شکستگی شاخه‌ها (Schaft) در این خط به‌صورت ملایم اجرا شده و تنها در تعداد اندکی از حروف مانند «d» دیده می‌شود. اتصال کمان‌ها (biting) از ویژگی‌های رایج روتوندا به‌شمار می‌رود که به گِردی ظاهری خط می‌افزاید.

## زمینه تاریخی
در قرون وسطای متقدم، فرایند «گوتیک‌شدن» خط که از سدهٔ یازدهم آغاز شده بود، کل نظام نگارش اروپای لاتین را دگرگون ساخت. در طول سده‌های دوازدهم و سیزدهم، سبک جدید خط گوتیک شکل گرفت که مشخصهٔ اصلی آن شکستگی شاخه‌های حروف بود. از این سبک، خط تکستورا (Textura) پدید آمد که در اروپای غربی و مرکزی رواج یافت. یکی از عناصری که در آغاز سدهٔ سیزدهم به این خطوط افزوده شد، اتصال کمان‌ها بود: کمان‌های مجاور دو حرف (مانند «o» و «c») چنان به هم نزدیک می‌شدند که بخشی از خطوط کمانی روی یکدیگر قرار می‌گرفت.

## ویژگی‌ها

یکی از تفاوت‌های کلیدی روتوندا با سایر خطوط شکسته آن است که کمان‌های شکسته تنها در تعداد اندکی از حروف مانند «d» ظاهر می‌شوند. برخلاف خطوط تکستورای باریک مناطق شمالی‌تر، روتوندا دارای حروفی نسبتاً کوتاه، گِرد و پهن است. بیشتر شاخه‌ها پهن بر روی خط‌زمینه قرار می‌گیرند. خط‌های تزئینی مویین (Haarstrich) در این خط نادر است.

«روتوندا فورماتا» (Rotunda formata) نمونهٔ رسمی و آراسته‌تر این خط است که تباین ضخامت خطوط بسیار بالایی دارد و زاویهٔ قلم در آن حدود ۴۵ درجه است.

### حرف «r» گِرد و «s» بلند
حرف «r گِرد» (r rotunda؛ ꝛ) گونه‌ای کهن از حرف «r» است که در خطوط روتوندا و دیگر خطوط شکسته رایج بود. گمان می‌رود این شکل حرف برای صرفه‌جویی در فضا هنگام نوشتن بر روی پوست نوشتاری گران‌بها یا به دلایل زیبایی‌شناختی ابداع شده باشد.

## روتوندای ایتالیایی

تحول به سوی خط گوتیک در مناطق جنوبی اروپا مسیر متفاوتی را پیمود. در ایتالیا و جنوب فرانسه عناصر گوتیک‌شدن تنها به‌صورت ناقص پذیرفته شد و در اواخر سدهٔ دوازدهم خط روتوندا شکل گرفت. این خط در ایتالیا همان نقشی را ایفا کرد که تکستورا در اروپای مرکزی و غربی داشت. برخی کتیبه‌شناسان از جمله برنهارد بیشوف روتوندا را گونه‌ای ویژه از تکستورا و «تکستورای ایتالیایی» می‌نامند، در حالی که دیگران آن را «در تقابل مستقیم با تکستورا» قلمداد می‌کنند.

رایج‌ترین شکل روتوندای ایتالیایی «لیترا بولونینسیس» (littera Bononiensis) بود که در دانشگاه بولونیا در سدهٔ سیزدهم به کار می‌رفت. کاتبان حرفه‌ای در بولونیا دست‌نوشته‌های حقوقی بسیاری را برای نیازهای دانشگاهیان تهیه می‌کردند. متون نوشته‌شده به این سبک فاصلهٔ سطرهای بسیار تنگ و اختصارات فراوان دارند. روتوندای ایتالیایی همچنین دارای اختصارات و املاهای ویژه‌ای بود؛ برای نمونه «q» با خطی زیر کمان به معنای «qui» و «x» به جای «s» (مانند «milex» به جای «miles»).

نویسندگان جنوب فرانسه تا حد زیادی از الگوی ایتالیایی پیروی کردند و در اسپانیا نیز نسخه‌هایی با خطی مشابه روتوندای ایتالیایی تولید شد.

## کاربرد در چاپ

روتوندا در دهه ۱۴۶۰ میلادی وارد صنعت چاپ شد. اولریش هان، چاپگر مقیم رم، از پیشگامان این کار بود. نیکلا ژانسون نقش مهمی در گسترش روتوندای چاپی ایفا کرد؛ او در ونیز حروف سربی زیبایی از روتوندا ساخت که بارها تقلید شدند و به «لیتره ونته» (litterae Venetae) شهرت یافتند. یوهان کولهوف بزرگ، چاپگر آلمانی که مدتی در ونیز کار کرده بود، روتوندا را به آلمان برد و نخستین چاپ با حروف روتوندای او در سال ۱۴۷۱ در کلن منتشر شد.

در اواخر سدهٔ پانزدهم، روتوندای چاپی در سراسر اروپا گسترش یافت و در اسپانیا، پرتغال، فرانسه و آلمان رواج گرفت و حتی به دانمارک، لهستان و بوهم رسید. در هلند و انگلستان کاربرد آن نسبتاً اندک ماند. در آغاز سدهٔ شانزدهم، خطوط رنسانسی جایگزین آن شدند، هرچند در اسپانیا تا اواسط سدهٔ شانزدهم و در ایتالیا در حوزهٔ کتاب‌های آیینی تا سدهٔ هفدهم به کار خود ادامه داد.

## جستارهای وابسته
* خوشنویسی
* کتیبه‌شناسی
* دست‌خط
* تاریخ نگارش
* خوش‌نویسی دستی

## منابع

## کتاب‌شناسی
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* Medieval writing — نمونه‌هایی از خطوط سده‌های میانی

رده:همه مقاله‌های نیازمند ارجاع‌های اضافی
رده:مقاله‌های نیازمند ارجاع‌های اضافی از آوریل ۲۰۱۳
رده:مقاله‌های دارای واژگان به زبان لاتین
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده