اعتراضات دانشجویی

[بندانگشتی|اعتراض دانشجویان [دانشگاه صنعتی امیرکبیر|دانشگاه امیرکبیر.]]
**اعتراضات دانشجویی** یا اعتراض در محوطه دانشگاه، شکلی از کنشگری دانشجویی است که به صورت اعتراض در پردیس‌های دانشگاهی بروز می‌کند. این‌گونه اعتراض‌ها طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها را دربر می‌گیرد که نشان‌دهنده نارضایتی دانشجویان از یک مسئله سیاسی یا آموزشی مشخص است و با هدف انتقال این نارضایتی به مقامات (دانشگاهی، مدنی یا هر دو) و افکار عمومی و امیدوارانه برای حل‌وفصل آن مشکل سازمان‌دهی می‌شود. اشکال اعتراض شامل، اما نه محدود به، تحصن، اشغال دفاتر یا ساختمان‌های دانشگاه، اعتصاب و موارد مشابه است. شکل‌های افراطی‌تر نیز وجود داشته‌اند، از جمله خودسوزی؛ مانند مورد یان پالاخ و یان زائیتس در اعتراض به پایان بهار پراگ، و نیز اقدام Kostas Georgakis در اعتراض به حکومت نظامی یونان در سال‌های ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۴. 

مرور ادبیات سال ۲۰۲۰ نشان داد که کنشگری دانشجویی می‌تواند سیاست‌های دانشگاهی را تغییر دهد و اعتراضات علنی تأثیر ویژه‌ای دارند. پژوهشگران همچنین توصیه کردند دانشگاه‌ها با دانشجویان همکاری کنند تا آنان بتوانند آزادانه دیدگاه‌ها و راه‌حل‌های خود را بیان کنند.

## تاریخچه
### قرن بیستم
در اوایل قرن بیستم، در چندین دانشگاه موسوم به «دانشگاه‌های تاریخی سیاه‌پوستان» در ایالات متحده اعتراض‌هایی رخ داد؛ از جمله در Shaw University (سال ۱۹۱۹)، دانشگاه فیسک (۱۹۲۴–۱۹۲۵)، دانشگاه هوارد (سال ۱۹۲۵) و Hampton Institute (۱۹۲۵ و ۱۹۲۷). این اعتراض‌ها غالباً حول مسائل حقوق مدنی میان دانشجویان سیاه‌پوست و مدیران سفیدپوست شکل می‌گرفت. در دهه ۱۹۳۰، برخی دانشجویان یهودی در لهستان علیه مقررات «نیمکت‌های گتو» که ماهیتی یهودستیزانه داشت، دست به اعتراض زدند.

در نیمه دوم قرن بیستم، تظاهرات گسترده‌ای تقریباً به‌طور هم‌زمان در بسیاری از کشورها رخ داد. رویدادهای مه ۱۹۶۸ در فرانسه که با مجموعه‌ای از اعتصاب‌های دانشجویی آغاز شد، بحران سیاسی لهستان در همان سال که شاهد کنشگری گسترده دانشجویان بود، و نیز جنبش ۱۹۶۸ مکزیک که آن هم با حرکت‌های دانشجویی شروع شد.

بزرگ‌ترین اعتصاب دانشجویی در تاریخ ایالات متحده در ماه‌های مه و ژوئن ۱۹۷۰ و در پی تهاجم آمریکا به کامبوج و کشته‌شدن دانشجویان معترض در دانشگاه کنت در ایالت اوهایو رخ داد. برآورد می‌شود حدود چهار میلیون دانشجو در بیش از ۴۵۰ دانشگاه، کالج و دبیرستان در آنچه بعدها «اعتصاب دانشجویی ۱۹۷۰» نام گرفت، مشارکت کردند.

استدلال شده است که اعتصاب‌ها و کنشگری دانشجویی در آسیای کنفوسیوسی نیز پیشینه‌ای به همان اندازه طولانی دارند.

### قرن بیست‌ویکم
در سال ۲۰۱۳ موجی از کنشگری در پردیس‌های دانشگاهی سراسر ایالات متحده با جنبشی موسوم به «جنبش نوین ضدتجاوز در دانشگاه‌ها» (CARM) اوج گرفت. این خیزش دانشجویی، مسئله سیاسی تجاوز در محیط دانشگاه را بار دیگر به کانون گفت‌وگوی ملی بازگرداند. ویژگی متمایز این جنبش آن بود که با گسترش دنیای دیجیتال در اوایل قرن بیست‌ویکم، توانست از طریق شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای ارتباطی آنلاین به دستاوردهایی برسد که دهه‌ها کنشگری در حوزه خشونت جنسی در دانشگاه‌ها پیش‌تر نتوانسته بود محقق کند.

در یک مرور ادبیات در سال ۲۰۲۰ توسط Bovill و همکاران، پژوهشگران دریافتند که کنشگری دانشجویی می‌تواند به‌طور مؤثر سیاست‌های دانشگاهی را تغییر دهد. این موضوع به‌ویژه در زمینه مقابله با خشونت جنسی در پردیس‌ها و نحوه رسیدگی نادرست دانشگاه‌ها به شکایات صادق است. همچنین مشخص شد که جنبش‌های دانشجویی که اعتراض‌های علنی و قابل‌مشاهده برگزار می‌کنند، می‌توانند تأثیرگذاری ویژه‌ای داشته باشند. افزون بر این، پژوهشگران توصیه کردند که دانشگاه‌ها به‌جای تلقی کنشگری دانشجویان به‌عنوان تهدیدی برای نهاد خود، با آنان همکاری کنند تا دانشجویان در بیان دیدگاه‌ها و راه‌حل‌های پیشنهادی خود احساس امنیت و آزادی بیشتری داشته باشند.
[بندانگشتی|راهپیمایی پیروزی دانشجویان بنگلادش پس از کناره‌گیری نخست‌وزیر [شیخ حسینه در سال ۲۰۲۴]]
پس از ۱۵ سال حکومت دیکتاتوری، نخست‌وزیر بنگلادش شیخ حسینه در اوت ۲۰۲۴ از مقام خود کناره‌گیری کرد، پس از آن‌که صدها دانشجو مقررات حکومت نظامی را نقض کرده و به اقامتگاه رسمی او حمله کردند و پیروزی‌ای به دست آوردند که در طول ۳۶ روز بیش از ۱۴۰۰ جان بر اثر آن از دست رفت.

## اعتراضات دانشجویی در ایران

اعتراضات دانشجویی تیر ۱۳۷۸ با تجمع ۱۸ تیر در خوابگاه کوی دانشگاه تهران و در واکنش به توقیف روزنامهٔ «سلام» آغاز شد. این روزنامه‌ پس از انتشار نامه محرمانه سعید امامی درباره محدودیت‌های جدید مطبوعاتی، از سوی دادگاه ویژه روحانیت برای پنج سال توقیف شده بود. به گفتهٔ سخنگوی وقت وزارت کشور، شامگاه ۱۷ تیر حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ دانشجو در اعتراض به این اقدام راهپیمایی کردند و بامداد ۱۸ تیر پس از بازگشت به کوی دانشگاه، در پی پرتاب سنگ از سوی افراد لباس‌شخصی و سپس ورود نیروی انتظامی به خوابگاه، درگیری شدیدی رخ داد که به زخمی و بازداشت شدن شماری از دانشجویان و وارد آمدن خسارت به خوابگاه انجامید. دانشجویان، نیروی انتظامی را مسئول حمله دانسته و خواستار عزل فرماندهان آن شدند، اما سیدعلی خامنه‌ای با وجود محکوم‌کردن حادثه، از برکناری مسئولان خودداری کرد و همین موضوع موجب گسترش اعتراضات در روزهای بعد شد. دو روز بعد، تجمع اعتراضی در دانشگاه تبریز نیز در همبستگی با رویدادهای تهران برگزار شد که با مداخله نیروهای انتظامی و لباس‌شخصی‌ها به خشونت کشیده شد و به زخمی‌شدن تعدادی از دانشجویان و کشته‌شدن یک طلبه انجامید.

### ۱۳۸۲

اعتراضات دانشجویی ایران در سال ۱۳۸۲، مجموعه‌ای از اعتراضات و اعتصابات گسترده علیه رئیس‌جمهور سید محمد خاتمی بود که با خواست اصلاحات لیبرال دموکراتیک و رسیدگی به کشتار دانشجویان در حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۳۷۸) آغاز شد. این اعتراضات از ۲۲ خرداد شروع شد و به بزرگ‌ترین موج اعتراضات پس از سال ۱۳۷۸ تبدیل شد. معترضان خواستار دموکراسی، پایان خشونت پلیس، آزادی بیان، رسانه‌های مستقل، آموزش رایگان و مقابله با فساد و فقر بودند. اعتراضات در شهرهایی مانند تهران، آبادان، ماهشهر و قم گسترش یافت. معلمان و کارگران نیز به اعتراضات پیوستند. نیروهای امنیتی و سپاه پاسداران با گلوله‌های جنگی و لاستیکی و تاکتیک‌های خشونت‌آمیز، قیام را سرکوب کردند، و در نهایت اعتراضات فروکش کرد.

### ۱۳۹۶

اعتراضات دی ۱۳۹۶ (۲۰۱۸) ایران مجموعه‌ای از اعتراضات رهبری‌نشدهٔ مردمی و ضدحکومتی در سراسر ایران بود که از ۷ دی ۱۳۹۶ از مشهد و شهرهای بزرگ استان خراسان آغاز شد. فراخوان شرکت در این تظاهرات که در آغاز «نه به گرانی» (پویش اعتراضات و تجمع مردمی) و اعتراض به سیاست‌های دولت حسن روحانی نامیده شد، در شبکه‌های اجتماعی انجام گرفت. ابتدا با خواست‌هایی اقتصادی، علیه فساد جاری در دولت ایران و میزان بالای بیکاری بود؛ امّا با فراخوان‌های بیشتر، دامنهٔ همگانی آن فراتر از مشکلات اقتصادی رفت و مخالفت‌ها با نظام سیاسی ایران به‌ویژه علیه ولایت فقیه و مقام‌دار آن، علی خامنه‌ای را نیز در بر گرفت. در این موج اعتراضی، دانشجویان نقش قابل‌توجهی داشتند. آن‌ها در کنار کارگران و دیگر گروه‌های اجتماعی در تجمعات شرکت کردند، در دانشگاه‌ها و خیابان‌ها شعار دادند و با نیروهای امنیتی مواجه شدند.

### ۱۳۹۷

در ۱۳ آذر ۱۳۹۷ (سال ۲۰۱۸)، دانشجویان دانشگاه صنعتی امیرکبیر در تهران، در حمایت از اعتصابات کارگری و معلمان تجمع کردند. دانشجویان با ضدمعترضان بسیجی درگیر شدند. دانشجویان شعارهای «توپ، تانک و سلاح دیگر تأثیری ندارند»، «کارگران و دانش‌جویان متحد می‌شوند»، «معلمان زندانی، کارگران و دانش آموزان باید آزاد شوند» و «مرگ بر این دولت فریبکار» شعار دادند. دانشجویان در دانشگاه‌های صنعتی نوشیروانی بابل، علامه طباطبائی، صنعتی سهند، آزاد اسلامی و دانشگاه رازی هم اعتراض کردند.

### ۱۴۰۴

از ۲ اسفند ۱۴۰۴، با آغاز نیمسال تحصیلی جدید در دانشگاه‌های ایران، موج از اعتراضات دانشجویی علیه جمهوری اسلامی شکل گرفته است. این تجمعات در دانشگاه‌های تهران (از جمله صنعتی شریف، امیرکبیر، بهشتی، الزهرا)، مشهد، اصفهان و دیگر مراکز آموزشی برگزار شده و صدها دانشجو با سردادن شعارهایی مانند «مرگ بر دیکتاتور»، «مرگ بر خامنه‌ای» و «مرگ بر کل نظام» خواستار پایان حکومت و آزادی زندانیان سیاسی شده‌اند. دانشجویان همچنین پرچم ایران با نشان شیر و خورشید را برافراشته و تحریم کلاس‌های مجازی که مقام‌ها برای مهار تجمعات اعلام کرده‌اند را اعلام کردند. در برخی دانشگاه‌ها، تجمعات با حضور نیروهای امنیتی و بسیج همراه بوده و مقامات دانشگاه، دانشجویان معترض را به کمیته‌های انضباطی احضار یا از ورود به محل کلاس‌ها منع کرده‌اند.

این اعتراضات بازتابی از نارضایتی گسترده‌تر در جامعه ایران پس از سرکوب خونین اعتراضات عمومی دی ماه به شمار می‌رود و نشان می‌دهد دانشگاه‌ها بار دیگر به خط مقدم مبارزات ضد حکومتی تبدیل شده‌اند. تحلیل‌ها حاکی از آن است که شعارهای دانشجویان، علی‌رغم تمرکز بر مسائل داخلی، گاهی به مخالفت آشکار با رهبری و حتی حمایت از بازگشت نام‌های تاریخی مانند پهلوی اشاره داشته، و این امر نشان‌دهنده تنوع دیدگاه‌ها و عمق بحران سیاسی در فضای دانشگاهی است.

## اشکال
گسترهٔ کنش‌های اعتراضی در اعتراضات دانشگاهی می‌تواند اشکال گوناگونی به خود بگیرد؛ از تحصن‌های مسالمت‌آمیز، راهپیمایی‌ها و نشست‌های آموزشی (teach-in)، تا شکل‌های فعال‌تر که ممکن است به خارج از محوطه دانشگاه گسترش یابد و شامل درگیری‌های خشونت‌آمیز با نیروهای حکومتی شود. پژوهش‌های اخیر بر پایه یک تحلیل که در سال ۲۰۲۰ انجام شده، توضیحی ارائه می‌دهد درباره اینکه چرا کنشگری دانشجویی غالباً در چارچوب فرایندهای سیاسی نهادی به صورت اعتراض مسالمت‌آمیز بروز می‌کند، از جمله تأکید برنامه‌های درسی آموزش عالی بر حمایت از ارزش‌ها، گفت‌وگو و ایده‌های نو.

اعتراضات دانشگاهی همچنین می‌تواند با مشارکت اعضای هیئت علمی همراه باشد. با این حال، اعتراضاتی که به رهبری یا سازمان‌دهی استادان، و نه دانشجویان، برگزار می‌شود، در اقلیت قرار دارند. همان‌گونه که دانشجویان ممکن است نگران اخراج به دلیل مشارکت در اعتراضات باشند، برخی اعضای هیئت علمی نیز در صورت دخالت در چنین رویدادهایی نسبت به امنیت شغلی خود ابراز نگرانی می‌کنند.

یکی از تاکتیک‌های رایج در اعتراضات دانشجویی، اعتصاب (که گاهی «تحریم کلاس‌ها» نیز نامیده می‌شود) است. این اقدام زمانی رخ می‌دهد که دانشجویانِ ثبت‌نام‌شده در یک نهاد آموزشی مانند مدرسه، کالج یا دانشگاه از حضور در کلاس‌ها خودداری می‌کنند. این عمل با هدف شباهت یافتن به اعتصاب‌های کارگری سازمان‌یافته انجام می‌شود. در حالی که اعتصاب معمولاً برای وارد کردن خسارت اقتصادی به کارفرما طراحی شده است، اعتصاب دانشجویی بیشتر نوعی فشار یا تهدید لجستیکی محسوب می‌شود، زیرا نهاد آموزشی یا دولت مربوطه توان آن را ندارد که شمار زیادی از دانشجویان به طور هم‌زمان از فارغ‌التحصیلی بازبمانند.
بندانگشتی|صحنهٔ تحریم کلاس‌ها در میدان دانشگاهیِ Chinese University of Hong Kong (CUHK)، ۲۰۱۴
اعتراضات دانشجویی اغلب می‌توانند از محوطهٔ دانشگاه فراتر روند و از نظر دامنه گسترش یابند و کنشگران و سازمان‌های خارج از دانشگاه را نیز بسیج کنند. برای نمونه، کارزار تحریم کلاس‌ها در سال ۲۰۱۴ در هنگ‌کنگ به اعتراضات سراسری آن سال در سطح شهر انجامید.

یکی از اشکال کنشگری دانشجویی می‌تواند استفادهٔ عامدانه از پوسترها و شعارها باشد. پژوهش‌هایی وجود دارد که از روش تحلیل بلاغت و نمایش‌های بصری در اعتراضات دانشجویی حمایت می‌کند تا انگیزه‌ها و اهداف یک جنبش اجتماعی بهتر درک شود.

Cécile Van De Velde، استاد جامعه‌شناسی در دانشگاه مونترآل، دیدگاهی مرتبط دربارهٔ نوشتارهای اعتراضی در چارچوب پژوهش جنبش‌های اجتماعی ارائه می‌دهد. او معتقد است بلاغتی که در پوسترهای دانشجویی به کار می‌رود از «غنای بیانی» برخوردار است و به پژوهشگران امکان می‌دهد دغدغه‌ها، هویت‌های مشترک و بیان‌های عاطفیِ مشارکت‌کنندگان در جنبش را بهتر درک کنند. برای برجسته‌کردن اهمیت شعارها، Van De Velde به شعار جنبش فمینیستی دههٔ ۱۹۶۰، یعنی «امر شخصی، سیاسی است» اشاره می‌کند که از دههٔ ۱۹۶۰ به بعد نقشی تعیین‌کننده در تکوین و گسترش این جنبش ایفا کرد.    

## نمونه‌ها
* اعتراضات ۲۰۲۵ اندونزی
* اعتراضات ۲۰۲۰–۲۰۲۱ تایلند
* اعتصاب مدارس برای اقلیم
* اعتراضات دانشگاهی ۲۰۱۴ در هند
* اعتراضات دانشجویی ۲۰۱۴ در هنگ کنگ رای دموکراسی
* جنبش دانشجویی گل آفتابگردان ۲۰۱۴ تایوان
* آدم‌ربایی جمعی ایگوالا ۲۰۱۴ در مکزیک
* اعتراضات دانشجویی ۲۰۱۲ در استان کبک، کانادا
* اعتراضات دانشجویی ۲۰۱۲ در والنسیا، اسپانیا
* اعتراضات دانشجویی ۲۰۱۱ در شیلی
* اعتصاب دانشگاه پورتوریکو ۲۰۱۰
* عتراضات دانشجویی ۲۰۱۰ در بریتانیا
* قیام سووتو
* اعتراضات دانشگاهی ژاپن ۱۹۶۹-۱۹۶۸
* مه ۶۸
* جنبش آزادی بیان
* اعتراض‌های آنپو

## پانویس

رده:فرهنگ دانش‌آموزی

رده:اعتراضات دانشجویی در آسیا
رده:اعتراضات دانشجویی در ایران
رده:اعتراضات دانشجویی در ایالات متحده آمریکا
رده:جنبش دانشجویی در ایران