مسجد نبی یحیی

**مسجد نبی یحیی** (به عربی: ) مسجدی تاریخی در روستای سبسطیه در نزدیکی شهر نابلس در کرانه باختری فلسطین است. این مسجد بر فراز مقبرهٔ سنتی حضرت یحیی (یوحنای تعمیددهنده) ساخته شده و بنا بر روایات، آرامگاه پیامبران الیسع و عوبدیا نیز در آن جای دارد. این بنا در آغاز کلیسا بوده و سپس به مسجد دگرگون شده‌است.

مسجد نبی یحیی مسجد اصلی روستای فلسطینی سبسطیه است و در میدان مرکزی آن قرار دارد. ساختار بنا از دیوارهای بزرگ پشت‌بنددار تشکیل شده و در حیاط آن پلکانی در درون ساختمان گنبددار کوچکی به غاری زیرزمینی راه می‌برد. این مسجد از دیدگاه تاریخی و معماری از مهم‌ترین بناهای دینی فلسطین به‌شمار می‌رود و پیشینه‌ای دربرگیرندهٔ دوره‌های بیزانسی، صلیبی، ایوبی، مملوکی و عثمانی دارد.

## پیشینه
### کلیسای بیزانسی
مسجد نبی یحیی بر جایگاهی ساخته شده که از دوران بیزانس به‌عنوان محل دفن پیکر یحیای تعمیددهنده به دست پیروانش شناخته می‌شود. در انجیل متی ۱۴:۱۲ آمده‌است که «شاگردان او آمدند و پیکر [یحیی] را برداشتند و به خاک سپردند». در دوران بیزانسی کلیسایی بر فراز این آرامگاه برپا شد.

### کلیسای جامع صلیبی

کلیسای بیزانسی در سال ۱۱۶۰ میلادی با کلیسای جامعی که صلیبیون ساختند جایگزین شد. بنا بر منبع آلمانی، نخستین اسقف لاتینی سامره (سبسطیه) به نام بالدوین در مارس ۱۱۲۹ یاد شده و سبسطیه اسقف‌نشینی زیرمجموعهٔ اسقف‌نشین قیصاریه بوده‌است. افزون بر آرامگاه یحیی، در این کلیسا به‌طور سنتی مدفن پیامبران الیسع و عوبدیا نیز گرامی داشته می‌شد.

این کلیسا در سال ۱۱۸۷ میلادی به دست صلاح‌الدین ایوبی پس از پیروزی در نبرد حطین به مسجد دگرگون شد؛ هرچند برخی منابع تبدیل آن را به دست مملوکیان در سال ۱۲۶۱ می‌دانند. بنا بر منبع آلمانی، در سپتامبر ۱۱۸۴ سلطان صلاح‌الدین با سپاهش در برابر شهر ظاهر شد و اسقف نخست توانست شهر را با پرداخت باج نجات دهد. در ژوئن ۱۱۸۷ برادرزادهٔ صلاح‌الدین شهر را تصرف کرد و اسقف را شکنجه داد تا جایگاه گنجینهٔ کلیسای جامع را فاش کند. پس از آن به اسقف و شورای کلیسا اجازهٔ گریز به عکا داده شد. در سال ۱۱۸۸ پاپ کلمنس سوم کشیشان این شورا را که اکنون در نمور فرانسه فعال بودند زیر حمایت خود گرفت.

یک تاریخ‌نگار مسلمان نیز از سال ۱۲۲۵ میلادی از وجود مسجدی بر فراز آرامگاه یحیی گزارش داده‌است. همین امر سبب شد که کلیسای جامع هنگام تصرف سامره به‌طور کامل ویران نشود.

### بازدید ویکتور گرن
در سال ۱۸۷۰ میلادی کاوشگر فرانسوی ویکتور گرن از این مکان بازدید کرد و نوشت:

### کاوش صندوق اکتشاف فلسطین
در دههٔ ۱۸۷۰ میلادی صندوق اکتشاف فلسطین در این مکان کاوش کرد و در گزارش «بررسی فلسطین باختری» بنا را چنین توصیف نمود: «تنها پوسته‌ای باقی مانده؛ بیشتر سقف و ستون‌های راهروها فروریخته و بر فراز سردابه قبه‌ای نوساز برپا شده‌است. درازای درونی ۱۵۸ پا (نزدیک به ۴۸ متر) و پهنا ۷۴ پا (نزدیک به ۵/۲۲ متر) است؛ ستبرای دیوار باختری ۱۰ پا، دیوار شمالی ۸ پا و دیوار جنوبی ۴ پا است. شش دهانه وجود داشت که دومی از سمت خاور بزرگ‌تر است و احتمالاً زمانی گنبدی را نگاه می‌داشت. در سمت خاور سه محراب برای شبستان و راهروها دیده می‌شود؛ قطر محراب میانی ۳۰ پا (نزدیک به ۱۰ متر) و برابر با پهنای شبستان است. ستون‌پایه‌ها هرکدام چهار ستون چسبیده داشتند؛ در سمت باختر یک درگاه و دو پنجره و در سمت جنوب چهار پنجره و در سمت شمال سه پنجره بر جای مانده‌است.»

### ساختار کلیسای جامع
کلیسای جامع صلیبی یک بازیلیکای سه‌ناوه با هفت دهانه بود که هر ناو با نیم‌دایرهٔ محرابی پایان می‌یافت. امروزه تنها دیوارهای پیرامونی بر جای مانده‌است. دو دهانهٔ پایانی پیش از محراب از سال ۱۸۹۲ به مسجد بازسازی شده‌اند. آرامگاه یحیی در سومین دهانهٔ ناو اصلی جای دارد. پیش از بازسازی، مسجد در دو دهانهٔ باختری ناو قرار داشت و هنگام بازسازی، محراب‌ها و بقایای طاق‌ها ویران شدند.

### بازسازی عثمانی

در سال ۱۸۹۲ میلادی عبدالحمید دوم فرمان بازسازی بخشی از این بنا را صادر کرد. مسجد در سدهٔ نوزدهم میلادی هنگامی که فلسطین زیر فرمانروایی امپراتوری عثمانی بود بازسازی و تا اندازهٔ زیادی نوسازی شد.

## زندان یحیی
سنت محلی در هر دو جامعهٔ مسیحی و مسلمان منطقه بر این باور است که سبسطیه همچنین جایگاه زندان یحیی و محل گردن‌زدن او بوده‌است. با این حال این محل کلیسای جداگانه‌ای در شهر کهن بود و این ادعا با گزارش یوسف فلاوی، تاریخ‌نگار سدهٔ نخست میلادی، ناسازگار است؛ او محل گردن‌زدن یحیی را دژ مکاور در آن‌سوی رود اردن و در فاصلهٔ نزدیک به ۱۳۰ تا ۱۴۰ کیلومتری سبسطیه ثبت کرده‌است.

## جستارهای وابسته
* اسلام در فلسطین
* سبسطیه، نابلس
* صلاح‌الدین ایوبی
* یحیی

## منابع

* 
* 
* 

## خواندنی‌های بیشتر
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* تصاویر مسجد نبی یحیی در بایگانی تصویری منار الآثار

رده:یحیی
رده:مسجدها در کرانه باختری
رده:سفرهای زیارتی مسیحی
رده:مسجدهای کامل‌شده در دهه ۱۸۹۰ (میلادی)