مردخای تصماح الیاهو

**مردخای تصماح الیاهو** (؛ ۳ مارس ۱۹۲۹ – ۷ ژوئن ۲۰۱۰) خاخام، پوسِک و رهبر مذهبی اسرائیلی بود. او فرزند یکی از کابالیست‌های اورشلیم بود و در جوانی در سازمان زیرزمینی افراطی مذهبی «بریت هَکانائیم» کنش‌گری می‌کرد. الیاهو به عنوان دیّان (قاضی شرعی) در بئرشبع و سپس در دادگاه عالی خاخامی در اورشلیم خدمت کرد و از سال ۱۹۸۳ تا ۱۹۹۳ مقام «ریشون لصیون» یعنی خاخام‌باشی سفاردی اسرائیل را بر عهده داشت.

الیاهو به عنوان یکی از رهبران مذهبی جنبش صهیونیسم دینی نقش مهمی در سوق دادن بسیاری از اعضای این جنبش به سمت راست مذهبی ایفا کرد و سرآغاز جنبش «حردل» (ملی‌گرای حریدی) شناخته می‌شود. او از حامیان مئیر کاهان و جاناتان پولارد بود و مخالفت خود را با خروج اسرائیل از نوار غزه آشکارا بیان کرد.

الیاهو در سن ۸۱ سالگی بر اثر عوارض ناشی از بیماری قلبی درگذشت و در گورستان هار هَمِنوحوت در اورشلیم به خاک سپرده شد.

## زندگی آغازین
مردخای الیاهو در محلهٔ یهودی اورشلیم به دنیا آمد. پدرش سلمان الیاهو خاخام یهودی عراقی‌تبار و کابالیست سرشناس اورشلیم بود و مادرش مزل خواهر یهودا تصادکا بود. نام خانوادگی از «الیاس» عبری‌سازی شده بود. او یک برادر بزرگ‌تر به نام نعیم بن الیاهو، یک خواهر کوچک‌تر به نام راحل و برادری به نام شمعون داشت. سلمان از شاگردان یوسف حییم (بن ایش حای) بود که عموی بزرگ مزل به شمار می‌آمد. خانواده چنان تنگدست بودند که الیاهو مجبور بود با نور شمع درس بخواند. سلمان هنگامی که الیاهو یازده ساله بود درگذشت، اما پیش از آن عشق به تورات و کابالا را در دل فرزندش نشاند.

الیاهو در جوانی در مدرسه دینی پورات یوسف تحصیل کرد و از استادانی چون عزرا عطیه، صدقا حوسین و آوروهوم یشایا کارلیتص (حزون ایش) بهره برد. او همچنین با مردخای شرابی، یعقوب موتصافی و یتسحاق کدوری ارتباط نزدیکی یافت و در سال‌های بعد پیوند ویژه‌ای با مناخم مندل اشنیرسون (ربی لوباویچ) برقرار کرد.

### کنش‌گری
الیاهو در نوجوانی همراه شبتای یودلویتس به تبلیغ دینی در میان یهودیان سکولار پرداخت. در سال‌های ۱۹۵۰–۱۹۵۱ او از رهبران سازمان زیرزمینی مذهبی «بریت هَکانائیم» (؛ یعنی «پیمان غیرتمندان») بود که با روند سکولار شدن گسترده در کشور مخالفت می‌کرد. این گروه خودروهای کسانی را که در روز شبات رانندگی می‌کردند و قصابی‌هایی را که گوشت غیرکوشر می‌فروختند به آتش می‌کشید. آنان همچنین نقشه پرتاب بمب دودزا به کنست را در هنگام بحث دربارهٔ سربازگیری زنان ارتدکس در نیروهای دفاعی اسرائیل طرح کردند، اما فرصت اجرا پیدا نشد.

در ۱۴ مه ۱۹۵۱ اعضای گروه توسط شاباک دستگیر شدند و الیاهو به ده ماه زندان محکوم شد. او بعدها اعتراف کرد که هرچند عقایدش تغییر نکرده اما «راهی که در گذشته برگزیدم اشتباه بود».

## دوران حرفه‌ای
الیاهو مدرک سمیخا (دستگذاری خاخامی) را از خاخام‌باشی سفاردی یتسحاق نیسیم دریافت کرد. نیسیم از او خواست تا ترتیب انتقال بقایای حاییم یوسف داوید آزولای (حیدا) را از لیوُرنو در ایتالیا به اسرائیل بدهد. در ۱۷ مه ۱۹۶۰ حیدا در گورستان هار هَمِنوحوت در اورشلیم دوباره به خاک سپرده شد.

در همان سال الیاهو به عنوان دیّان (قاضی شرعی) در بئرشبع منصوب شد و جوان‌ترین دیّان کشور بود. او اغلب داوری پرونده‌های پیچیدهٔ خانوادگی را بر عهده داشت. الیاهو مورد توجه ویژهٔ بابا سالی بود که در نتیوت نزدیک بئرشبع زندگی می‌کرد.

چهار سال بعد الیاهو به بیت‌دین ناحیه‌ای اورشلیم منتقل شد و سپس به عضویت دادگاه عالی خاخامی در اورشلیم برگزیده شد؛ مقامی که در دوران خاخام‌باشی‌اش و پس از آن نیز حفظ کرد.

### خاخام‌باشی
در ۱۸ مارس ۱۹۸۳ الیاهو به مقام «ریشون لصیون» (خاخام‌باشی سفاردی اسرائیل) در کنیسای یوحنان بن زکای در محلهٔ یهودی شهر قدیم اورشلیم منصوب شد. او همزمان با خاخام‌باشی اشکنازی آوراهام شاپیرا تا سال ۱۹۹۳ خدمت کرد که دورهٔ هر دو پایان یافت.

در دوران خاخام‌باشی‌اش الیاهو تلاش ویژه‌ای برای نزدیک‌شدن به یهودیان سکولار اسرائیل و آشنا کردن آنان با آیین‌های یهودی داشت. او سفرهای گسترده‌ای در سراسر اسرائیل و جهان انجام داد و بر اهمیت آموزش یهودی، نگهداشت شبات، نیدا (طهارت خانواده)، مبارزه با همگون‌سازی فرهنگی و عالیا (مهاجرت به اسرائیل) تأکید می‌کرد. او حاضر بود در موشاوها و کیبوتص‌های سکولار سخنرانی کند. پس از پایان دورهٔ رسمی‌اش نیز به کنش‌گری برای جامعهٔ یهودی در اسرائیل و دیاسپورا ادامه داد.

## جنبش حردل
الیاهو به عنوان یکی از رهبران مذهبی جنبش صهیونیسم دینی نقش کلیدی در سوق دادن بسیاری از پیروان این جنبش به سوی راست مذهبی و نزدیک شدن به یهودیت حریدی داشت. یکی از شیوه‌های او اصرار بر پیروی مطلق شاگردانش از مرجعیت خاخامی در تمام شئون زندگی بود. بدین ترتیب او بنیان‌گذار جنبش «حردل» شناخته می‌شود. حردل سرنام عبری «حریدی داتی لئومی» به معنای «ملی‌گرای مذهبی حریدی» است.

## دیدگاه‌ها

### خروج از غزه
الیاهو مخالف سرسخت خروج اسرائیل از نوار غزه در سال ۲۰۰۵ بود. او سخنانی بیان کرد که به منع یهودیان ارتدکس از مشارکت در اخراج یهودیان از گوش قطیف تعبیر شد، اما بعداً گفت منظورش «سرپیچی فعال» سربازان نبوده‌است. در ژانویه همان سال الیاهو سونامی اقیانوس هند در سال ۲۰۰۴ را «مجازات الهی» برای دولت‌های آسیایی حامی طرح خروج خواند.

در مارس ۲۰۰۶ سه روز پیش از انتخابات کنست، الیاهو اعلام کرد رأی دادن به هر حزبی که از خروج حمایت کرده باشد حرام است و هر کس به کادیما رأی دهد «یاریگر گناهکاران» است. او همچنین اعضای حزب شاس را به توبه از حمایتشان از پیمان‌های اسلو فراخواند.

### حمله به غزه
در مه ۲۰۰۷ الیاهو نامه‌ای به نخست‌وزیر اسرائیل ایهود اولمرت نوشت و در آن اشاره کرد که «مطلقاً هیچ منع اخلاقی برای کشتار بی‌تفکیک غیرنظامیان در جریان یک حملهٔ نظامی گسترده احتمالی به غزه به‌منظور توقف پرتاب موشک وجود ندارد». پسرش شموئل الیاهو توضیح داد که پدرش با حملهٔ زمینی به غزه که جان سربازان اسرائیلی را به خطر بیندازد مخالف بوده‌است.

### هولوکاست
در سال ۲۰۰۷ در مصاحبه‌ای رادیویی در آستانهٔ روز یادبود هولوکاست از الیاهو پرسیده شد گناه شش میلیون یهودی کشته‌شده چه بود. او پاسخ داد: «آن مردم بی‌گناه بودند اما یهودیت اصلاحی در آلمان آغاز شد. آن اصلاح‌طلبان دینی از آلمان برخاستند و چون گفته شده خشم خداوند میان نیکان و بدان تمایز نمی‌گذارد، این اتفاق رخ داد.»

### دیگر دیدگاه‌ها
الیاهو به دلیل حمایت چندین ده‌ساله‌اش از آنچه برخی راست افراطی جنبش صهیونیسم دینی می‌نامند جنجال‌برانگیز بود. او از حامیان مئیر کاهان بود و مراسم ازدواج پسر کاهان، بنیامین زئو کاهانا، را برگزار کرد و سخنرانی ترحیم در مراسم خاکسپاری مئیر کاهان را ایراد نمود. الیاهو سال‌ها از جاناتان پولارد حمایت کرد و مرشد مذهبی او در دوران زندان در آمریکا شد و چندین بار به ملاقاتش رفت.

در سال ۲۰۰۸ در مراسم یادبود هشت دانشجوی کشته‌شده در کشتار مرکز هَرَو، الیاهو گفت: «حتی وقتی به دنبال انتقام هستیم باید یک نکته روشن باشد — جان یک طلبهٔ مدرسهٔ دینی بیش از جان ۱۰۰۰ عرب ارزش دارد.»

الیاهو برای حفظ آیین یهودیان عراقی و آرای بن ایش حای تلاش کرد و با کوشش‌های عووادیه یوسف برای تحمیل آیین یکسان «سفاردی اسرائیلی» بر پایهٔ شولحان عاروخ مخالفت ورزید. او کتاب دعایی به نام «قُل الیاهو» بر پایهٔ این موضع منتشر کرد.

## زندگی شخصی
الیاهو در ۲۴ سالگی با صبیه الیاهو، دختر استادش نیسیم داوید عزران، بنیان‌گذار مدرسهٔ دینی بت شموئل در محلهٔ نخلائوت اورشلیم ازدواج کرد. آنان سه پسر و یک دختر داشتند: شلومو بن الیاهو (حقوقدان)؛ شموئل الیاهو، خاخام‌باشی صفد؛ یوسف الیاهو، رئیس مدرسهٔ دینی «دَرخِی هوراعا لِرَبانیم»؛ و مِراو (دختر).

## درگذشت
الیاهو از بیماری قلبی رنج می‌برد. در ۲۴ اوت ۲۰۰۹ در خانه‌اش از هوش رفت و بی‌هوش به بیمارستان منتقل شد. او در ۷ ژوئن ۲۰۱۰ در مرکز پزشکی شعاره صدک اورشلیم بر اثر عوارض بیماری قلبی درگذشت. نزدیک به ۱۰۰٬۰۰۰ نفر در مراسم تشییع جنازه‌اش در اورشلیم شرکت کردند. او در گورستان هار هَمِنوحوت در کنار آرامگاه حیدا به خاک سپرده شد.

## میراث
الیاهو کنیسهٔ «هیخَل یعقوب» را به نام یعقوب صفرا و مدرسهٔ دینی «دَرخِی هوراعا لِرَبانیم» را در محلهٔ کریات موشه اورشلیم بنیان نهاد که اکنون پسرش یوسف الیاهو آن را اداره می‌کند.

## آثار منتشرشده
* *معمار مردخای* ()؛ احکام نماز
* *دَرخِی طهارا*؛ احکام طهارت خانواده
* *مَحزور قُل یعقوب*؛ کتاب دعا برای اعیاد
* *[[سیدور]] قُل الیاهو*؛ کتاب دعای روزانه (۱۹۹۸)
* *کیتصور شولحان عاروخ*؛ احکام روزانه برای اشکنازی‌ها و سفاردی‌ها (۱۹۹۹)
* *شِئِلوت و تشووُت هَرَو هَرَشی*؛ پاسخ‌های شرعی
* *شِئِلوت و تشووُت قُل الیاهو*؛ پاسخ‌های شرعی
* *دیوری مردخای*؛ تفسیر تورات

## جستارهای وابسته
* خاخام‌باشی

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

* تارنمای رسمی
* کانال یوتیوب مردخای الیاهو

رده:زادگان ۱۹۲۹ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۲۰۱۰ (میلادی)
رده:خاخام‌های ارتدکس اهل اسرائیل
رده:یهودیان ارتدوکس اسرائیلی
رده:افراد اسرائیلی عراقی-یهودی‌تبار