سریف تختی

**سریف تختی** (به انگلیسی: Slab serif) که با نام‌های «مکانیستی»، «سریف مربعی»، «آنتیک» یا «اِجیپشِن» (Egyptian) نیز شناخته می‌شود، گونه‌ای از قلم‌های سریف‌دار در تایپوگرافی است که ویژگی اصلی آن سریف‌های ضخیم و بلوکی‌شکل است. انتهای سریف‌ها ممکن است صاف و زاویه‌دار (مانند راکول) یا گرد (مانند کوریه) باشد. این قلم‌ها نخستین بار در اوایل سدهٔ نوزدهم میلادی پدید آمدند.

سریف‌های تختی خانوادهٔ بزرگ و متنوعی را تشکیل می‌دهند. برخی مانند ممفیس و راکول طراحی هندسی با حداقل تغییر در ضخامت خطوط دارند و گاه به‌عنوان قلم‌های سنز-سریف با سریف افزوده توصیف می‌شوند. برخی دیگر مانند قلم‌های خانوادهٔ کلارندن ساختاری شبیه‌تر به سایر قلم‌های سریف‌دار دارند، اما سریف‌هایشان بزرگ‌تر و برجسته‌تر است. قلم‌های سریف تختیِ نمایشی اغلب بسیار پررنگ هستند و برای جلب توجه بیننده در پوسترها طراحی شده‌اند، در حالی که قلم‌های سریف تختیِ متنی ویژگی‌های ملایم‌تری برای خوانایی در اندازه‌های کوچک دارند.

قلم‌های سریف تختی همچنین به‌طور گسترده در ماشین‌های تحریر به کار رفتند؛ معروف‌ترین نمونهٔ آن قلم کوریه است. این سنت سبب شده‌است بسیاری از قلم‌های تک‌فاصله که برای رایانه و برنامه‌نویسی طراحی شده‌اند از نوع سریف تختی باشند.

## تاریخچه

حروف و قلم‌های سریف تختی به‌سرعت در اوایل سدهٔ نوزدهم میلادی ظاهر شدند و شباهت اندکی با شکل‌های حروف پیشین داشتند. با گسترش چاپ مواد تبلیغاتی در آن دوره، شکل‌های حروف تازه و جلب‌توجه‌کننده‌تر محبوبیت یافتند. قلم‌های بزرگ پوستری پدید آمدند که صرفاً بزرگ‌نمایی قلم‌های کتابی نبودند، بلکه طرح‌هایی کاملاً متفاوت و درشت‌تر داشتند. برخی از این قلم‌ها توسعه‌یافتهٔ طرح‌های نیم‌قرن پیش از آن بودند: قلم‌های فوق‌درشت موسوم به «فَت‌فیس» که با قلم‌های متنی «دیدون» آن دوره خویشاوندی داشتند اما بسیار پررنگ‌تر بودند.

نخستین نمونهٔ شناخته‌شدهٔ شکل حروف سریف تختی، حکاکی روی چوب در یک آگهی بخت‌آزمایی لندنی در سال ۱۸۱۰ میلادی است. قلم سریف تختی احتمالاً نخستین بار توسط حروف‌ریز لندنی وینسنت فیگینز با نام «آنتیک» عرضه شد که در فهرست نمونه‌حروفی با تاریخ ۱۸۱۵ (اما احتمالاً منتشرشده در ۱۸۱۷) دیده می‌شود.

چاپچی توماس کرسون هنسارد در سال ۱۸۲۵ با لحنی طنزآمیز نوشت که سریف تختی و دیگر قلم‌های نمایشی مشابه «گونه‌ای پرآب‌وتاب از حروف‌اند که فقط برای اعلامیه‌ها، آگهی‌های دیواری و دعوت به چرخ بخت مناسب‌اند».

### نام‌گذاری «اِجیپشِن»
پس از لشکرکشی ناپلئون بناپارت به مصر و انتشار تصاویر و توصیفات آن از طریق انتشاراتی مانند «توصیف مصر» (۱۸۰۹ میلادی)، شیفتگی فرهنگی شدیدی نسبت به همه‌چیز مصری پدید آمد. اگرچه هیچ رابطه‌ای میان خط‌های مصری و قلم‌های سریف تختی وجود نداشت، بازاریابی زیرکانه یا سردرگمی واقعی موجب شد که این قلم‌ها اغلب «اِجیپشِن» (Egyptian) خوانده شوند. مورخ جیمز ماسلی نشان داده‌است که نخستین قلم‌ها و حروفی که «اِجیپشِن» نامیده شدند ظاهراً همگی سنز-سریف بودند. اصطلاح Egyptian توسط حروف‌ریزی‌های فرانسوی و آلمانی پذیرفته شد و در آن‌ها به «اِجیپشِن» (Egyptienne) تبدیل شد. خود اصطلاح «سریف تختی» (slab-serif) نسبتاً جدید و احتمالاً متعلق به سدهٔ بیستم است.

### افول و احیا
سریف‌های تختی با محبوبیت روزافزون قلم‌های سنز-سریف که همواره رقیبشان بودند رو به افول گذاشتند. مجموعه‌های قابل‌توجهی از حروف چوبی اصیل در موزهٔ حروف چوبی همیلتون در ویسکانسین و دانشگاه تگزاس در آستین نگهداری می‌شوند. شرکت ادوبی نیز مجموعهٔ بزرگی از بازسازی‌های دیجیتالی الهام‌گرفته از حروف چوبی سدهٔ نوزدهم منتشر کرده‌است.

## کاربرد در چاپ روزنامه و متون ریز
به دلیل ماهیت شفاف و درشت سریف‌ها، طرح‌هایی با ویژگی‌های سریف تختی اغلب برای چاپ ریز نیز به کار رفته‌اند. برای نمونه، «گروه خوانایی» شرکت لاینوتایپ که بیشتر روزنامه‌ها در بخش عمده‌ای از سدهٔ بیستم با آن حروف‌چینی می‌شدند بر سبک «آیونیک» یا «کلارندن» استوار بود که برای متن پیوستهٔ بدنه تطبیق یافته بود.

به‌طور گسترده‌تر، قلم‌هایی مانند جوآنا، دِسریف، اف‌اف متا سریف و گاردین اِجیپشِن نمونه‌هایی از قلم‌های سریف تختی روزنامه‌ای و چاپ ریز هستند که سریف‌های یکنواخت و تک‌خطی دارند اما ساختار کلی متن انسان‌گرایانه دارند. اصطلاح «سریف تختی انسان‌گرایانه» به این سبک اطلاق شده‌است.

## زیررده‌بندی‌ها
قلم‌های سریف تختی چندین زیرگروه اصلی دارند:

### الگوی آنتیک
نخستین سریف‌های تختی اغلب «آنتیک» یا «اِجیپشِن» نامیده می‌شدند. این قلم‌ها غالباً ساختاری تک‌خطی داشتند و شباهت‌هایی با قلم‌های سریف‌دار سدهٔ نوزدهم مانند انتهای گلوله‌ای (ball terminal) نشان می‌دادند.

### الگوی کلارندن
قلم‌های کلارندن بر خلاف سایر سریف‌های تختی، مقداری براکت‌گذاری و تغییر اندازه در خود سریف دارند: سریف‌ها اغلب منحنی‌هایی دارند که عرضشان در نزدیکی خط اصلی حرف افزایش می‌یابد. نمونه‌ها شامل کلارندن و اِجیپشِن هستند.

### الگوی ایتالی‌اِن

در الگوی ایتالی‌اِن (Italienne) که با نام فرنچ کلارندن نیز شناخته می‌شود، سریف‌ها حتی از ساقه‌های حروف ضخیم‌تر هستند و جلوه‌ای نمایشی و چشم‌نواز ایجاد می‌کنند. این نوع از حروف با کنتراست معکوس شناخته می‌شود و به‌طور سنتی با پوسترهای سیرک و فیلم‌های وسترن مرتبط است. این سبک از دههٔ ۱۸۶۰ تا اوایل سدهٔ بیستم به‌ویژه در ایالات متحده بسیار محبوب بود.

### الگوی هندسی

طرح‌های هندسی فاقد براکت‌گذاری هستند و ساقه‌ها و سریف‌ها وزن یکسانی دارند. نمونه‌های اولیه شامل ممفیس، راکول، کارناک، بِتُن، رُسمینی، سیتی و تاوِر هستند که چندین مورد از آن‌ها تحت تأثیر سنز-سریف‌های هندسی دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ به‌ویژه فوتورا طراحی شده‌اند.

برخی سریف‌های تختی تک‌خطی مانند سریفا، هِل‌سریف و روبوتو اسلب تحت تأثیر قلم‌های سنز-سریف نئوگروتسک دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ طراحی شده‌اند و گاه «سریف تختی نئوگروتسک» خوانده می‌شوند.

### الگوی انسان‌گرایانه

سریف‌های تختی انسان‌گرایانه طرح‌هایی مناسب برای متن بدنه دارند و تناسبات نسبتاً «طبیعی» متأثر از دست‌نوشته دارند.

### قلم‌های ماشین تحریر
قلم‌های سریف تختی ماشین تحریر برای استفاده در حروف‌نگاری ضربه‌ای نام‌گذاری شده‌اند. این قلم‌ها در ابتدا با فاصله‌گذاری ثابت طراحی شدند؛ به این معنا که هر نویسه دقیقاً فضای افقی یکسانی اشغال می‌کند. سریف‌های ضخیم به پرکردن فضای خالی اطراف حروف باریک مانند «i» و «l» کمک می‌کنند و ارتباط بصری با حروف مجاور ایجاد می‌نمایند. نمونه‌ها شامل کوریه (بر الگوی هندسی) و پرستیژ الیت (بر الگوی کلارندن) هستند.

## طبقه‌بندی در نظام‌های مختلف
در نظام طبقه‌بندی تیبودو (Thibaudeau) فرانسوی، این قلم‌ها «اِجیپشِن» (Égyptienne) نامیده می‌شوند. در نظام طبقه‌بندی وُکس-آتیپی (Vox-ATypI) با عنوان «مکان» (Mécane) شناخته می‌شوند. در استاندارد آلمانی DIN 16518 این قلم‌ها «آنتیکوای خطی سریف‌تأکیدی» (Serifenbetonte Linear-Antiqua) خوانده می‌شوند.

هانس پتر ویلبرگ و ایندرا کوپفرشمید، پژوهشگران آلمانی تایپوگرافی، تقسیم‌بندی دقیق‌تری ارائه کرده‌اند که شامل اِجیپشِن پویا (dynamische)، اِجیپشِن ایستا (statische) با دو زیرشاخهٔ بدون انحنا و کلارندن‌گونه، اِجیپشِن هندسی و اِجیپشِن تزئینی می‌شود.

## چالش‌های طراحی
طراحان مدرن قلم جاناتان هوفلر و توبایاس فره-جونز توضیح داده‌اند که ساختار سریف‌های بزرگ تختی محدودیت‌هایی بر طراحی تحمیل می‌کند: طرح‌های کاملاً هندسی در اندازه‌های فوق‌درشت دشوارتر می‌شوند زیرا ایجاد الفبای کوچک کاملاً تک‌خطی غیرممکن می‌گردد و طرح‌های سبک کلارندن نیز در وزن‌های سبک‌تر مشکل‌ساز هستند.

## نمونه‌های شاخص
از مهم‌ترین قلم‌های سریف تختی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
* **کلارندن** (Clarendon) — الگوی کلارندن
* **ممفیس** (Memphis) — الگوی هندسی
* **راکول** (Rockwell) — الگوی هندسی
* **کوریه** (Courier) — قلم ماشین تحریر
* **پرستیژ الیت** (Prestige Elite) — قلم ماشین تحریر
* **سریفا** (Serifa) — الگوی نئوگروتسک
* **PMN Caecilia** — الگوی انسان‌گرایانه

## جستارهای وابسته
* تایپوگرافی
* سریف
* سنز-سریف
* قلم تک‌فاصله

## منابع

## پیوند به بیرون

* نمونه‌های حروف جورج بروس و شرکا، ۱۸۲۸ — نمونه‌های فراوانی از سریف‌های تختی اولیه
* واژه‌نامهٔ تایپوگرافی اروپای غربی: اِجیپشِن

رده:تایپوگرافی
رده:همه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبع
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:پیوند رده انبار که به صورت محلی تعریف شده‌است
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده