آزمایش کواترمس

**آزمایش کواترمس** () یک مجموعهٔ تلویزیونی بریتانیایی در ژانر علمی-تخیلی است که در تابستان ۱۹۵۳ از شبکهٔ بی‌بی‌سی وان پخش شد و در سال ۲۰۰۵ نیز توسط بی‌بی‌سی چهار بازسازی گردید. داستان این اثر در آینده‌ای نزدیک و در بستر یک برنامهٔ فضایی بریتانیایی روایت می‌شود و ماجرای نخستین پرواز سرنشین‌دار به اعماق فضا را تحت نظارت پروفسور برنارد کواترمس از «گروه موشکی آزمایشی بریتانیا» بازگو می‌کند.

هنگامی که فضاپیمایی که نخستین خدمهٔ موفق را حمل می‌کرد به زمین بازمی‌گردد، دو تن از سه فضانورد مفقود شده‌اند و نفر سوم، ویکتور کارون، رفتارهای عجیبی از خود نشان می‌دهد. به‌تدریج مشخص می‌شود که یک موجودیت متعلق به حیات فرازمینی در طول پرواز وارد موشک شده است. کواترمس و همکارانش باید پیش از آنکه این موجود جهان را نابود کند، راهی برای توقف آن بیابند.

این سریال که در اصل شامل شش قسمت نیم‌ساعته بود، نخستین اثر علمی-تخیلی به‌شمار می‌رفت که به‌طور اختصاصی برای مخاطبان بزرگسال در تلویزیون بریتانیا نوشته شده بود. این مجموعه نخستین اثر از چهارگانهٔ «کواترمس» بود که بین سال‌های ۱۹۵۳ تا ۱۹۷۹ در تلویزیون بریتانیا به نمایش درآمد. پخش این سریال به‌صورت زنده از استودیوهای اصلی بی‌بی‌سی در کاخ الکساندرا انجام شد.

در حال حاضر تنها دو قسمت از این سریال در آرشیوها موجود است، زیرا چهار قسمت دیگر در زمان پخش زنده ضبط نشده بودند. *آزمایش کواترمس* علاوه بر بازسازی‌ها و دنباله‌های متعدد، الهام‌بخش بسیاری از آثار علمی-تخیلی تلویزیونی پس از خود بود؛ به‌ویژه در بریتانیا که بر مجموعه‌های موفقی چون *[[دکتر هو]]* تأثیر گذاشت. این اثر همچنین بر فیلم‌های بزرگ سینمای آمریکا مانند *[[۲۰۰۱: ادیسه فضایی (فیلم)]]* و *[[بیگانه (فیلم ۱۹۷۹)]]* اثرگذار بوده است.

## خلاصه داستان
پروفسور برنارد کواترمس به همراه دستیاران آزمایشگاهی خود، مشتاقانه منتظر بازگشت موشک جدید و خدمهٔ آن به زمین هستند؛ خدمه‌ای که نخستین انسان‌های مسافر به اعماق فضا بوده‌اند. در ابتدا گمان می‌رود موشک به دلیل انحراف شدید از مدار پیش‌بینی شده گم شده است، اما سرانجام توسط رادار ردیابی شده و در ویمبلدون (لندن) سقوط می‌کند.

هنگامی که کواترمس و تیمش به محل سقوط می‌رسند و موفق به باز کردن موشک می‌شوند، درمی‌یابند که تنها یکی از سه خدمه به نام ویکتور کارون در داخل فضاپیما باقی مانده است. بررسی‌های کواترمس و دستیارش، پترسون، آن‌ها را با معمایی عجیب روبه‌رو می‌کند: لباس‌های فضایی دو نفر دیگر در داخل موشک است و ابزارهای پروازی نشان می‌دهند که در طول مسیر هیچ دریچه‌ای باز نشده، اما هیچ اثری از آن دو فضانورد دیگر نیست.

کارون که به‌شدت بیمار است، تحت مراقبت دکتر بریسکو قرار می‌گیرد. به‌زودی مشخص می‌شود که مشکلی بحرانی وجود دارد: به نظر می‌رسد کارون آگاهی و کالبد فیزیکی دو عضو دیگر خدمه را جذب کرده و به‌آرامی در حال دگردیسی به یک موجود حیات فرازمینی گیاه‌مانند است. در حالی که پلیس در تعقیب کارون است که به‌سرعت در حال تغییر شکل است، کواترمس نمونه‌های موجود جهش‌یافته را در آزمایشگاه تحلیل کرده و متوجه می‌شود که اگر این موجود به مرحلهٔ هاگ‌دهی برسد، تمام حیات روی زمین را خواهد بلعید. سرانجام موجود در کلیسای وست‌مینستر پیدا می‌شود و کواترمس موفق می‌شود ذهن‌های انسانیِ درون آن را متقاعد کند تا بر ماهیت بیگانه غلبه کرده و آن را از درون نابود کنند.

## بازیگران و عوامل
در پی موفقیت این سریال، نایجل نیل به یکی از محترم‌ترین فیلم‌نامه‌نویس‌های تاریخ تلویزیون بریتانیا بدل شد. مارک گیتیس در یادداشتی او را هم‌ردهٔ بزرگی چون دنیس پاتر دانسته است.

نقش پروفسور کواترمس را رجینالد تیت ایفا کرد که دو سال بعد، در حالی که برای ایفای مجدد این نقش در سریال *[[کواترمس ۲]]* آماده می‌شد، درگذشت. رودولف کارتیه کارگردانی این اثر را بر عهده داشت؛ او که از رژیم نازیسم در آلمان گریخته بود، با نایجل نیل در چندین پروژهٔ مهم دیگر نیز همکاری کرد. نقش ویکتور کارون را بازیگر اسکاتلندی، دانکن لمانت، بازی کرد که بعدها در فیلم *[[شورش در بونتی (فیلم ۱۹۶۲)]]* نیز ظاهر شد.

## قسمت‌ها

## تولید
فیلم‌نامهٔ این سریال توسط نویسندهٔ درام‌های تلویزیونی بی‌بی‌سی، نایجل نیل، نوشته شد؛ او پیش از پیوستن به بی‌بی‌سی، بازیگر و نویسندهٔ برندهٔ جایزه در حوزهٔ داستان بود. مدیر بخش درام تلویزیونی بی‌بی‌سی، مایکل بری، بخش بزرگی از بودجهٔ فیلم‌نامه‌های اصلی سال خود را برای به‌کارگیری نیل اختصاص داد. علاقه به علم، به‌ویژه ایدهٔ «به بیراهه رفتن علم»، نیل را به نوشتن «آزمایش کواترمس» واداشت. این پروژه زمانی شکل گرفت که در جدول پخش برنامه‌های بی‌بی‌سی برای شنبه‌شب‌های تابستان ۱۹۵۳، یک جای خالی شش‌هفته‌ای ایجاد شد و نیل تصمیم گرفت آن را با داستانی «معماگونه و نه لزوماً وحشت‌آور» پر کند.

رودولف کارتیه، یکی از محترم‌ترین کارگردانان بی‌بی‌سی، کارگردانی این سریال را بر عهده داشت. او و نیل پیش‌تر در نمایش «پیکانی به سوی قلب» همکاری کرده بودند و در این پروژه نیز برای هماهنگی داستان با روش‌های تولید تلویزیونی آن زمان، همکاری نزدیکی داشتند. نیل مدعی بود که نام خانوادگی غیرمعمول شخصیت اصلی‌اش را به‌صورت تصادفی از یک دفترچه تلفن لندن انتخاب کرده است. او نام کوچک شخصیت، برنارد، را به افتخار اخترشناس مشهور، برنار لاول، برگزید. عناوین اولیه‌ای که برای این اثر در نظر گرفته شده بود، «نازاده» و «چیزی را با خودت برگردان...!» بودند. نیل تا پیش از پخش قسمت نخست، هنوز نوشتن فیلم‌نامهٔ دو قسمت پایانی را تمام نکرده بود. کل بودجهٔ تولید این اثر اندکی کمتر از ۴٬۰۰۰ پوند بود. موسیقی متن استفاده شده، ضبط سال ۱۹۴۵ «مارس، پیام‌آور جنگ» از مجموعهٔ «سیاره‌ها» اثر گوستاو هولست بود.

هر قسمت از دوشنبه تا جمعه در لندن تمرین می‌شد و تمرین‌های دوربین کل روز شنبه پیش از پخش انجام می‌گرفت. قسمت‌ها به‌صورت زنده از استودیو A در کاخ الکساندرا پخش می‌شدند. این یکی از آخرین درام‌های بزرگی بود که از این کاخ پخش شد، چرا که تولیدات تلویزیونی به‌زودی به استودیوهای لایم گروو منتقل شدند. برای ساخت این سریال از قدیمی‌ترین دوربین‌های تلویزیونی بی‌بی‌سی، یعنی دوربین‌های «امیتِرون» (‏Emitron‏) متعلق به سال ۱۹۳۶ استفاده شد. این دوربین‌ها تصویری با کیفیت پایین (بر اساس استانداردهای امروزی) ارائه می‌دادند که در بخش‌هایی از آن سایه‌های سیاه و سفید دیده می‌شد.

سریال «آزمایش کواترمس» به‌صورت هفتگی از ۱۸ ژوئیه تا ۲۲ اوت ۱۹۵۳ پخش شد. به دلیل پخش زنده، هر قسمت اندکی از زمان اختصاص‌یافته فراتر می‌رفت. تأخیر طولانی در قسمت پایانی به دلیل قطع موقت برنامه برای تعویض یک میکروفون خراب بود.

بی‌بی‌سی قصد داشت هر قسمت را با استفاده از فرایند جدید «ضبط تلویزیونی» (‏Telerecording‏) روی فیلم ۳۵ میلی‌متری حفظ کند. با این حال، تنها نسخه‌های با کیفیت پایین از دو قسمت نخست ضبط شدند و پس از آن، این ایده رها شد. در حین ضبط قسمت دوم، حشره‌ای روی صفحه‌نمایشِ در حال فیلم‌برداری نشست که تصویر آن برای چندین دقیقه در فیلم دیده می‌شود. بعید است که بخش‌هایی از قسمت‌های سوم تا ششم هرگز پیدا شوند. دو قسمت موجود، قدیمی‌ترین نمونه‌های باقی‌مانده از یک درام چندقسمتی بریتانیایی هستند.

## بازخورد و تأثیرات
«آزمایش کواترمس» در سال ۱۹۵۳ به آمار بینندگان بسیار خوبی دست یافت؛ قسمت نخست با ۳٫۴ میلیون بیننده آغاز شد و در قسمت پایانی به ۵ میلیون بیننده رسید. در سال ۱۹۵۴، سیسیل مک‌گیورن، مدیر برنامه‌های تلویزیون بی‌بی‌سی، با اشاره به موفقیت این سریال در یادداشتی نوشت: «اگر در آن زمان تلویزیون رقابتی (تجاری) وجود داشت، ما با پخش این سریال هر شنبه‌شب آن را شکست می‌دادیم. ما به برنامه‌های بسیار بیشتری مانند "آزمایش کواترمس" نیاز داریم». پس از درگذشت نیل در سال ۲۰۰۶، رابرت سیمپسون، مورخ سینما، گفت که این سریال یک «برنامهٔ رویدادمحور» بود که خیابان‌ها و میخانه‌ها را در طول شش هفته پخش خود خلوت می‌کرد.

پاسخ‌های بینندگان به‌طور کلی مثبت بود. جفری وانسل، روزنامه‌نگار، در مقاله‌ای در سال ۱۹۸۱ خاطرنشان کرد که «آزمایش کواترمس» زندگی را برای نسل جدیدی از بینندگان که تلویزیون را برای تماشای مراسم تاج‌گذاری خریده بودند، ترسناک جلوه داد.

وبگاه «اسکرین‌آنلاین» متعلق به انستیتوی فیلم بریتانیا، این سریال را یکی از تأثیرگذارترین مجموعه‌های دهه ۱۹۵۰ توصیف کرده و آن را سنگ بنای ژانر علمی-تخیلی در تلویزیون بریتانیا می‌داند. این اثر الهام‌بخش سنت بزرگی از آثار علمی-تخیلی بود که از «کواترمس» آغاز شد و به مجموعه‌هایی چون *[[دکتر هو]]*، *[[هفت بلیک]]* و *[[کوتوله سرخ]]* رسید.

## سایر رسانه‌ها
محبوبیت این سریال توجه صنعت فیلم را جلب کرد و شرکت همر فیلم پروداکشنز به‌سرعت حقوق اقتباس از آن را خریداری کرد. این فیلم در سال ۱۹۵۵ با بازی بازیگر آمریکایی، برایان دانلوی، و به کارگردانی وال گست اکران شد. نایل از نتیجهٔ کار، به‌ویژه انتخاب دانلوی برای نقش کواترمس، ناراضی بود. این فیلم با عنوان *[[آزمایش کواترمس (فیلم)|آزمایش کواترمس]]* (با املای ‌‏Xperiment‏ برای تأکید بر رده‌بندی سنی بزرگسال) منتشر شد.

موفقیت این اثر باعث شد بی‌بی‌سی دنباله‌هایی را نیز بسازد: *[[کواترمس ۲]]* در سال ۱۹۵۵ و *[[کواترمس و گودال]]* در سال ۱۹۵۸. همچنین در سال ۱۹۷۹، یک سریال دیگر با عنوان سادهٔ *[[کواترمس (سریال تلویزیونی)|کواترمس]]* برای تلویزیون تیمز ساخته شد.

در آوریل ۲۰۰۵، بی‌بی‌سی جهانی یک کلکسیون جعبه‌ای از تمامی آثار «کواترمس» را روی دی‌وی‌دی منتشر کرد که شامل نسخه‌های بازسازی‌شدهٔ دیجیتالی از دو قسمت موجود بود. در ۲ آوریل ۲۰۰۵ نیز، شبکهٔ بی‌بی‌سی چهار یک بازسازی زنده از این سریال را در قالب یک برنامهٔ ویژه پخش کرد.

## منابع

* 

رده:برنامه‌های تلویزیونی مورد اقتباس در فیلم‌ها
رده:مجموعه‌های تلویزیونی بریتانیایی آغازشده در ۱۹۵۳ (میلادی)
رده:مجموعه‌های تلویزیونی درام بریتانیایی دهه ۱۹۵۰ (میلادی)
رده:مجموعه‌های تلویزیونی علمی تخیلی بریتانیا
رده:نمایش‌نامه‌های تلویزیونی بی‌بی‌سی