واقع‌نمایی

**واقع‌نمایی**  در زبان‌شناسی، (برگرفته از واژه لاتین به‌معنای «راست‌گفته») یک تأیید معنایی یا دستوری بر حقیقت یک پاره‌گفتار است.

## تعریف
مریام-وبستر واژه «واقع‌نما» (Veridical) را به عنوان صادق، راستین و غیرتوهمی تعریف می‌کند. این واژه از ریشه لاتین "veridicus" مشتق شده که خود ترکیبی از *verus* (در لاتین به‌معنای «راست/درست») و *dicere* (به‌معنای «گفتن») است.
به عنوان مثال، گزاره «پل یک مار دید» بر باور به این ادعا تأکید دارد، در حالی که «پل *واقعاً* یک مار دید» تأکیدی حتی قوی‌تر بر پایه درستِ آن باور است (او شیئی را ادراک کرد، باور داشت که آن یک مار است، و در واقعیت نیز آن شیء یک مار بود).

تعریف صوریِ واقع‌نمایی، بافت (Context) را به عنوان یک عملگر گزاره‌ای در نظر می‌گیرد (جیاناکیدو ۱۹۹۸).

# یک عملگر گزاره‌ای مانند *F* **واقع‌نما** است اگر و فقط اگر *Fp* مستلزم *p* باشد، یعنی: *Fp* ← *p*؛ در غیر این صورت، *F* **ناواقع‌نما** (nonveridical) است.
# علاوه بر این، یک عملگر ناواقع‌نما مانند *F*، **ضدواقع‌نما** (antiveridical) است اگر و فقط اگر *Fp* مستلزم «نقیض p» باشد، یعنی: *Fp* ← ¬*p*.

برای عملگرهای زمانی و نمودی، تعریف واقع‌نمایی تا حدودی پیچیده‌تر است:

* برای عملگرهای مربوط به لحظات زمانی: فرض کنید *F* یک عملگر زمانی یا نمودی، و *t* یک لحظه زمانی باشد.
*# *F* واقع‌نما است اگر و تنها اگر برای اینکه *Fp* در زمان *t* درست باشد، *p* باید در یک زمان (مرتبط با بافت) مانند **' ≤ ''t'' درست باشد؛ در غیر این صورت ''F'' ناواقع‌نما است.
*# یک عملگر ناواقع‌نمای ''F'' ضدواقع‌نما است اگر و تنها اگر برای اینکه ''Fp'' در زمان ''t'' درست باشد، ¬''p'' باید در یک زمان (مرتبط با بافت) مانند **' ≤ *t* درست باشد.
* برای عملگرهای مربوط به بازه‌های زمانی: فرض کنید *F* یک عملگر زمانی یا نمودی، و *t* یک بازه زمانی باشد.
*# *F* واقع‌نما است اگر و تنها اگر برای اینکه *Fp* درباره *t* درست باشد، *p* باید درباره تمام بازه‌های (مرتبط با بافت) **' ⊆ ''t'' درست باشد؛ در غیر این صورت ''F'' ناواقع‌نما است.
*# یک عملگر ناواقع‌نمای ''F'' ضدواقع‌نما است اگر و تنها اگر برای اینکه ''Fp'' درباره ''t'' درست باشد، ¬''p'' باید درباره تمام بازه‌های (مرتبط با بافت) **' ⊆ *t* درست باشد.

## عملگرهای ناواقع‌نما
نفی واقع‌نما است، هرچند با قطبیت مخالف که گاهی «ضدواقع‌نما» نامیده می‌شود: «پل ماری ندید» تأیید می‌کند که گزاره «پل ماری دید» نادرست است. در زبان انگلیسی، وجه‌های غیرخبری یا وجه‌های غیرواقعی (irrealis) مکرراً در معنای ناواقع‌نما به کار می‌روند: «ممکن است پل ماری دیده باشد» و «پل ماری می‌دید» (شرطی) بر اینکه پل واقعاً ماری دیده است تأکید نمی‌کنند و جمله دوم تلویحاً اشاره دارد که او ندیده است. «پل قطعاً ماری می‌دید» واقع‌نما است و برخی زبان‌ها برای چنین مواردی وجه شرطی واقع‌نمای جداگانه‌ای دارند.

پیشنهاد شده است که ناواقع‌نمایی، عاملِ مجاز شمردنِ استفاده از عناصر قطبی (مانند واژه‌های *any* و *ever* در انگلیسی) است؛ این نظریه به عنوان جایگزینی برای نظریه پرنفوذ «استلزام رو به پایین» (downward entailment) که توسط لادوساو (۱۹۸۰) مطرح شد، شناخته می‌شود. آناستازیا جیاناکیدو (۱۹۹۸) استدلال کرد که پدیده‌های قطبیِ مختلفِ مشاهده شده در زبان، جلوه‌هایی از وابستگیِ عناصر قطبی به (نا)واقع‌نماییِ بافتِ ظهورشان هستند. این وابستگیِ (نا)واقع‌نما ممکن است مثبت (مجوزدهنده) یا منفی (ضدمجوز) باشد و از معناشناسیِ حساسِ عناصر قطبی ناشی می‌شود. در زبان‌های مختلف، عناصر قطبی متفاوت ممکن است به واقع‌نمایی، ضدواقع‌نمایی یا ناواقع‌نمایی حساسیت نشان دهند.

عملگرهای ناواقع‌نما معمولاً اجازه استفاده از «عناصر قطبی» را می‌دهند، در حالی که استفاده از آن‌ها در بافت‌های واقع‌نما معمولاً از نظر دستوری نادرست است:

: * .Mary saw *any* students (بافت واقع‌نما است [نادرست])
: .Mary didn't see *any* students (بافت ناواقع‌نما است [درست])

### استلزام رو به پایین

تمام بافت‌های مستلزم رو به پایین (Downward entailing)، ناواقع‌نما هستند. به همین دلیل، نظریه‌های مبتنی بر ناواقع‌نمایی را می‌توان بسط‌دهنده نظریه‌های مبتنی بر استلزام رو به پایین دانست، چرا که اجازه می‌دهند موارد بیشتری از مجوزدهی به عناصر قطبی تبیین شوند.

استلزام رو به پایین پیش‌بینی می‌کند که عناصر قطبی در حوزه نفوذ نفی، سورهای مستلزم رو به پایین مانند «تعداد کمی از N»، «حداکثر n عدد N»، «هیچ N»، و محدودیتِ «هر» مجاز باشند:

: هیچ دانش‌آموزی «چیزی» (anything) ندید.
: مری «چیزی» ندید.
: کودکان کمی «چیزی» دیدند.
: هر دانش‌آموزی که «چیزی» دیده است، باید به پلیس گزارش دهد.

### سورهای غیریکنوا
سورهایی مانند «دقیقاً سه دانش‌آموز»، «هیچ‌کس جز جان» و «تقریباً هیچ‌کس»، غیریکنوا (Non-monotone) هستند (و بنابراین مستلزم رو به پایین نیستند) اما با این وجود، واژه *any* را می‌پذیرند:

: % دقیقاً سه دانش‌آموز «چیزی» دیدند.
: هیچ‌کس جز مری «چیزی» ندید.
: تقریباً هیچ‌کس «چیزی» ندید.

### «به‌سختی» و «به‌ندرت»
واژه‌های «به‌سختی» (Hardly) و «به‌ندرت» (Barely) با وجود اینکه مستلزم رو به پایین نیستند، اجازه استفاده از *any* را می‌دهند.

: مری به‌سختی با «کسی» (anybody) حرف زد. (مستلزم این نیست که «مری به‌سختی با مادرش حرف زد».)
: مری به‌ندرت «چیزی» مطالعه کرد. (مستلزم این نیست که «مری به‌ندرت زبان‌شناسی مطالعه کرد».)

### پرسش‌ها
عناصر قطبی در پرسش‌ها بسیار رایج هستند، اگرچه پرسش‌ها یکنوا (Monotone) نیستند.

: آیا «چیزی» دیدی؟

اگرچه پرسش‌های دارای سوگیری به سمت پاسخ منفی، مانند «آیا [اصلاً] به هیچ کتابی اهمیت می‌دهی؟» (پرسش‌های ضمیمه مبتنی بر جملات منفی سوگیری بیشتری نشان می‌دهند)، گاهی می‌توانند به عنوان مستلزم رو به پایین دیده شوند، اما این رویکرد نمی‌تواند حالت کلی را تبیین کند؛ مانند مثال بالا که بافت کاملاً خنثی است. همچنین نمی‌تواند توضیح دهد که چرا پرسش‌های منفی، که طبیعتاً تمایل به سوگیری دارند، به عناصر قطبی منفی مجوز نمی‌دهند.

در معناشناسی که پرسش را به عنوان مجموعه‌ای از پاسخ‌های صحیح آن در نظر می‌گیرد، دلالت یک پرسش قطبی شامل دو پاسخ احتمالی است:

:  =  مری را دیدی ∨ مری را ندیدی 

از آنجا که فصل «p ∨ q» نه مستلزم p است و نه مستلزم q، این بافت ناواقع‌نماست که پذیرش *any* را توضیح می‌دهد.

### آینده
عناصر قطبی در جملات مربوط به آینده ظاهر می‌شوند.

: مری «هر» (any) بطری شرابی را خواهد خرید.
: کودکان به محض اینکه «چیزی» کشف کنند، آنجا را ترک خواهند کرد.

طبق تعریف صوریِ واقع‌نمایی برای عملگرهای زمانی، آینده ناواقع‌نماست: اینکه «جان یک بطری شراب خواهد خرید» در زمان «حال» درست باشد، مستلزم این نیست که «جان یک بطری شراب می‌خرد» در هر لحظه‌ای تا زمان حال (و خودِ آن) درست باشد. از سوی دیگر، گذشته واقع‌نما است: اینکه «جان یک بطری شراب خرید» در زمان «حال» درست باشد، مستلزم آن است که لحظه‌ای پیش از حال وجود داشته باشد که در آن «جان یک بطری شراب می‌خرد» درست باشد.

### نمود عادتی
به همین ترتیب، ناواقع‌نمایی در نمود عادتی (Habitual aspect) به عناصر قطبی مجوز می‌دهد.

: او معمولاً «هر» (any) کتابی را با دقت بسیار می‌خواند.

نمود عادتی ناواقع‌نما است؛ زیرا برای مثال، اینکه «او معمولاً خوش‌رو است» در یک بازه زمانی درست باشد، مستلزم این نیست که «او خوش‌رو است» در تمام زیربازه های آن درست باشد. این در تضاد با مواردی نظیر نمود استمراری است که واقع‌نما بوده و مانع استفاده از عناصر قطبی منفی می‌شود.

### جملات عام
جملات عامِ (Generic) غیریکنوا، عناصر قطبی را می‌پذیرند.

: «هر» (Any) گربه‌ای موش شکار می‌کند.

### افعال وجهی
افعال وجهی عموماً محیط‌های مناسبی برای عناصر قطبی ایجاد می‌کنند:

: مری ممکن است با «هر کسی» (anybody) صحبت کند.
: «هر» (Any) فرد صغیری باید همراه با والدینش باشد.
: کمیته می‌تواند شغل را به «هر» (any) کاندیدی بدهد.

چنین بافت‌هایی با وجود غیریکنوا بودن و حتی گاهی مستلزم رو به بالا بودن («مری باید تانگو برقصد» مستلزم «مری باید برقصد» است)، ناواقع‌نما هستند.

### جملات امری
جملات امری تقریباً مشابه افعال وجهی و به‌طور کلی بافت‌های ارجاعی (Intensional) هستند.

: «هر» (any) سیبی که می‌خواهی بردار. (مقایسه کنید با: «تو می‌توانی/باید هر سیبی را برداری»، «من از تو می‌خواهم که هر سیبی را برداری».)

### مقدمِ جملات شرطی
مقدم در جملات شرطی یکی از رایج‌ترین محیط‌ها برای عناصر قطبی است.

: اگر با «هر کسی» (anybody) بخوابی، تو را خواهم کشت.

### افعال ارجاعی دستوری
عناصر قطبی در نگرش‌های گزاره‌ایِ دستوری (Directive) مجاز هستند، اما در موارد معرفتی (Epistemic) مجاز نیستند.

: مری دوست دارد «هر» (any) دانشجویی را دعوت کند.
: مری از ما خواست که «هر» (any) دانشجویی را دعوت کند.
: * مری باور دارد که ما «هر» (any) دانشجویی را دعوت کردیم. (نادرست)
: * مری خواب دید که ما «هر» (any) دانشجویی را دعوت کردیم. (نادرست)

## جستارهای وابسته
* فرضیه جهان عادل

## پانویس

رده:دستور زبان
رده:استنباط
رده:درست منطقی
رده:معناشناسی