روابط لهستان و روسیه

**روابط لهستان و روسیه** () تاریخچه‌ای طولانی و اغلب پرتنش دارد که به قرون وسطای متأخر بازمی‌گردد. در طول قرن‌ها، چندین جنگ‌های روسیه و لهستان رخ داده است، از جمله زمانی که لهستان یک‌بار مسکو را اشغال کرد در دوران مشترک‌المنافع لهستان–لیتوانی، و بعدها روسیه لهستان را در قرن‌های ۱۹ و ۲۰ اشغال کرد که منجر به روابط تنش‌آلود و تلاش‌های متعدد لهستان برای بازپس‌گیری استقلال شد. روابط لهستان و روسیه پس از انقلاب‌های ۱۹۸۹ وارد مرحله‌ای تازه شد، با بهبود روابط تحت رهبری نخست‌وزیر شوروی میخائیل گورباچف و بعدها رئیس‌جمهور روسیه بوریس یلتسین. روابط به‌ویژه پس از جنگ روسیه و گرجستان در ۲۰۰۸ و الحاق کریمه توسط فدراسیون روسیه در ۲۰۱۴ و همچنین حمله روسیه به اوکراین در ۲۰۲۲ به شدت بدتر شد.

روابط میان دولت‌ها و شهروندان لهستان و روسیه از زمان جنگ روسیه و اوکراین به‌طور فزاینده‌ای خصمانه شده است. بر اساس نظرسنجی ۲۰۲۲، تنها ۲٪ لهستانی‌ها نظر مثبتی نسبت به روسیه داشتند، کمترین میزان در میان کشورهای مورد بررسی بود.

## تاریخچه
### لهستان و روس کیف
یکی از نخستین رویدادهای شناخته‌شده در تاریخ روس و لهستان به سال ۹۸۱ بازمی‌گردد، زمانی که شاهزاده اعظم کیف، ولادیمیر کبیر، شهرهای چروِن را از دوک‌نشین لهستان تصرف کرد. روابط میان این دو در آن زمان عمدتاً نزدیک و دوستانه بود، زیرا جنگ‌های جدی بین آن‌ها رخ نداده بود.

در سال ۹۶۶، مسیحی‌شدن لهستان تحت نفوذ رم رخ داد، در حالی که روس کیف—جد روسیه، اوکراین و بلاروس—توسط قسطنطنیه مسیحی‌سازی شد. در سال ۱۰۵۴، جدایی شرق و غرب کلیسا را رسماً به شاخه‌های کلیسای کاتولیک و کلیسای ارتدکس شرقی تقسیم کرد و مردم لهستانی را از اسلاوهای شرقی جدا ساخت.

در سال ۱۰۱۸، سویاتوپولک ملعون که از کی‌یف گریخته بود، برای کمک به پادشاه لهستان بولسواف یکم مراجعه کرد، که یاروسلاو خردمند را در نبرد رودخانه بوگ شکست داد. کارزار کیف بولسواف با تصرف شهر به پایان رسید، اما بولسواف به جای انتقال قدرت به سویاتوپولک، خود در شهر حکمرانی کرد. در پاسخ، مردم کیف شورشی برپا کردند و شروع به «زدن لهستانیان» کردند. بولسواف با خزانه فرار کرد و همچنین خواهران یاروسلاو خردمند را با خود برد. شهرهای چروِن تا زمانی که یاروسلاو خردمند و برادرش مستیسلاو دلیر در ۱۰۳۰–۱۰۳۱ دوباره آن‌ها را تصرف کردند، به لهستان بازگردانده شدند.

داستان مشابهی در سال ۱۰۶۹ رخ داد، وقتی که دوک اعظم ایزیاسلاو یاروسلاویچ به لهستان گریخت و نزد برادرزاده‌اش بولسواف دوم رفت، و او پس از سفر به کیف، در منازعه سلطنتی روس به نفع ایزیاسلاو مداخله کرد. طبق افسانه، شمشیری مقدس به نام Szczerbiec که در مراسم تاج‌گذاری پادشاهان لهستان استفاده می‌شد، زمانی که بولسواف اول یا دوم دروازه طلایی کیف را زدند، شکاف برداشته است. گزینه اول نمی‌تواند درست باشد زیرا دروازه طلایی در دهه ۱۰۳۰ ساخته شد، و گزینه دوم نیز توسط نتایج تاریخ‌گذاری رادیوکربن شمشیر تأیید نشده است، که ظاهراً پس از نیمه دوم قرن ۱۲ ساخته شده است.

همزمان، روس کیف و لهستان دوره‌های طولانی همزیستی مسالمت‌آمیز و اتحادهای نظامی را تجربه کردند. به عنوان مثال، پادشاه لهستان، کاژیمیش اول، در ۱۰۴۲ با یاروسلاو خردمند اتحاد بست و با خواهر دوک اعظم ماریا دوبرو نگ ازدواج کرد. در سال ۱۰۷۴، طبق روایت‌ها، صلح با بولسواف دوم در سوتیسک توسط شاهزاده ولادیمیر مونوماخ دوم اسمولنسک امضا شد و در ۱۰۷۶ به همراه شاهزاده اُلِگ اول چرنیگوف به لهستانیان در جنگ با مردم چک کمک کردند. شاهزاده اعظم کیف، سویاتوپولک ایزیاسلاویچ، با پادشاه لهستان بولسواف سوم صلح کرد، که در ۱۱۰۳ با دختر سویاتوپولک ازدواج کرد؛ وقتی در لهستان مبارزه‌ای میان بولسواف سوم و برادرش زبیگنیف رخ داد، نیروهای روس به یاری پادشاه آمدند و زبیگنیف را وادار به پذیرش قدرت او کردند.

مانند شاهزاده‌نشین‌هایی که از فروپاشی روس کیف پدید آمدند، لهستان نیز در قرن ۱۳ شاهد چندین تهاجم مغول بود، اما با وجود ویرانی‌ها، یوغ مغول برقرار نشد که بعدها برای لهستان مزیت توسعه تجارت، فرهنگ و روابط اجتماعی فراهم کرد. در سال ۱۳۴۰، ولادیمیر لُوویچ، آخرین وارث گالیسی دودمان روریک، درگذشت و شاهزاده‌نشین گالیسی به کاژیمیش کبیر رسید و به تاریخ لهستان در زمان دودمان یاگیلون پیوست.

### مسکو و امپراتوری روسیه

روابط میان لهستان و روسیه مسکو همواره تنش‌آلود بوده است، زیرا دوک‌نشین بزرگ لیتوانی که روزبه‌روز وضعیتش وخیم‌تر می‌شد، پادشاهی لهستان را به جنگ با مسکو در حوالی قرن ۱۶ کشاند. همان‌طور که مورخ لهستانی آندژی نوواک نوشته است، هرچند پیش از آن گاه‌به‌گاه تماس‌هایی میان لهستانی‌ها و روس‌ها وجود داشت، اما اتحاد لوبلین بود که فرهنگ غربی کلیسای کاتولیک لهستان و کلیسای ارتدکس روسی روسیه را وارد رابطه‌ای واقعی و پایدار کرد، با هر دو کشور درگیر «رقابت برای برتری سیاسی، راهبردی و تمدنی در اروپای مرکزی و شرقی». اگرچه گاه‌به‌گاه تلاش‌هایی برای ایجاد اتحاد بین مشترک‌المنافع لهستان–لیتوانی و شاهزاده‌نشین بزرگ مسکو صورت گرفت (از جمله تلاش‌های متعدد برای انتخابات سلطنتی در لهستان و انتخاب تزارهای مسکو به تاج‌وتخت لهستان و ایجاد مشترک‌المنافع لهستان–لیتوانی–مسکو)، اما همه آن‌ها ناکام ماند.

در عوض، چندین جنگ رخ داد. به‌ویژه در طول جنگ لهستان–مسکو (۱۶۰۵–۱۸), لهستان از وضعیت سیاسی ضعیف مسکو که ناشی از زمانه دشواری‌ها بود بهره برد و نیروهای لهستانی مسکو را گرفتند – رویدادی که یکی از لحظات تعیین‌کننده روابط آینده لهستان و روسیه شد.

مسکو که در حال تبدیل شدن به امپراتوری روسیه بود، با استفاده از تضعیف مشترک‌المنافع، به تصرف سرزمین‌های مورد مناقشه پرداخت و مرزهای خود را به سمت غرب گسترش داد، در پی جنگ روسیه و لهستان (۱۶۵۴–۱۶۶۷) و بعدها در نابودی مشترک‌المنافع در جریان سیل (تاریخ لهستان) مشارکت کرد. تا اوایل قرن ۱۸، با تضعیف نظام سیاسی مشترک‌المنافع (آزادی طلایی) به بی‌دولتی، روس‌ها قادر بودند هر زمان که بخواهند در امور داخلی لهستان مداخله کنند، چه از نظر سیاسی و چه نظامی (نگاه کنید به مجلس خاموش، جنگ جانشینی لهستان).

حدود نیمه قرن ۱۸، نفوذ سفرا و نمایندگان روسیه در لهستان قابل مقایسه با والیان استعماری بود و مشترک‌المنافع از دید روس‌ها نوعی تحت‌الحمایه محسوب می‌شد.

با شکست کنفدراسیون بار که مخالف نفوذ سیاسی و نظامی روسیه در لهستان بود، نخستین تجزیه لهستان در ۱۷۷۲ رخ داد، که پس از آن دومین تجزیه لهستان و سومین تجزیه لهستان صورت گرفت. تا سال ۱۷۹۵، سه تجزیه لهستان لهستان را از نقشه اروپا حذف کردند. همان‌طور که نوواک اشاره کرده است، «توجیه جدیدی برای استعمار روسیه از طریق روشنگری روسیه شکل گرفت»: لهستان اشغال‌شده توسط نویسندگان روس به‌عنوان کشوری آنارشیست و خطرناک نشان داده شد که ایده‌های کاتولیک و دموکراتیک آن باید توسط 'همسایگان روشنفکرتر' سرکوب می‌شد. در طول ۱۲۳ سال بعد، بخش بزرگی از جمعیت و سرزمین‌های سابق لهستان تحت حکمرانی امپراتوری روسیه قرار گرفت.

با این حال، لهستان پس از نخستین تجزیه، احیای فرهنگی و سیاسی را تجربه می‌کرد که به قانون اساسی ۳ مه ۱۷۹۱ و قیام کوشچوشکو در ۱۷۹۴ منتهی شد. بسیاری از مهاجران و داوطلبان لهستانی از جمهوری اول فرانسه و امپراتوری اول فرانسه در مبارزات جنگ‌های انقلابی و ناپلئونی فرانسه علیه همان قدرت‌ها (روسیه، امپراتوری مقدس روم و پادشاهی پروس) که لهستان را تقسیم کرده بودند، حمایت کردند. پس از ۱۸۱۵، چندین شورش (به‌ویژه شورش نوامبر و قیام ژانویه) رخ داد که تلاش داشتند استقلال لهستان را بازگردانند و سیاست‌های روسی‌سازی و مشابه آن که به حذف هرگونه اثر حکومت یا نفوذ فرهنگی لهستانی هدف داشت را متوقف کنند، اما تنها در پیامدهای جنگ جهانی اول بود که لهستان استقلال خود را بازیافت (به‌عنوان جمهوری دوم لهستان).

### اتحاد جماهیر شوروی

مخالفت ملی‌گرایانه با پادشاهی لهستان (۱۸۱۵–۱۹۱۵) در طول قرن ۱۹ ادامه داشت و پس از سقوط دودمان رومانوف در انقلاب روسیه، امپراتوری آلمان رژیم بلشویک جدید ولادیمیر لنین را وادار به امضای پیمان برست-لیتوفسک کرد که بیشتر لهستان روسیه را به‌عنوان پادشاهی لهستان (۱۹۱۷-۱۹۱۸) تحویل می‌داد.

بلافاصله پس از بازپس‌گیری استقلال در ۱۹۱۸ پس از انقلاب ۱۹۱۹–۱۹۱۸ آلمان، لهستان با جنگی علیه جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه شوروی مواجه شد که نهایتاً به نبرد ورشو (۱۹۲۰) انجامید و برنامه‌های ولادیمیر لنین برای فرستادن ارتش سرخ به غرب برای آغاز انقلاب جهانی را خنثی کرد. با این حال، لهستان در اهداف جنگی خود برای الحاق سرزمین‌های تحت اشغال شوروی مانند جمهوری شوروی سوسیالیستی اوکراین، جمهوری شوروی سوسیالیستی بلاروس و جمهوری سوسیالیستی لیتوانی-بلاروس ناکام ماند که به اتحاد جماهیر شوروی به‌عنوان جمهوری‌های اتحاد جماهیر شوروی الحاق شدند.

در دو دهه بعد، لهستان توسط اتحاد جماهیر شوروی به‌عنوان دشمن تلقی می‌شد و همراه با آلمان (تحت هر دو جمهوری وایمار و آلمان نازی) به‌عنوان کشوری «مشروعیت‌دار» دیده می‌شد که توسط متفقین جنگ جهانی اول در جریان جنگ جهانی اول به هزینه آلمان و روسیه ایجاد شده بود.

در دوران دوره میان‌دوجنگ، ژوزف استالین از احتمال حمله دو جبهه‌ای هماهنگ لهستان و ژاپن بیم داشت. بسیاری از ساکنان جمهوری شوروی سوسیالیستی اوکراین نیز به دلیل سیاست‌های جمعی‌سازی در برنامه پنج‌ساله اول شوروی و هولودومور به لهستان فرار کردند. اتحاد جماهیر شوروی از فعالیت‌های مخرب حزب کمونیست لهستان، حزب کمونیست بلاروس غربی و حزب کمونیست اوکراین غربی حمایت می‌کرد. لهستان نیز مأموران مخفی را به آن سوی مرز می‌فرستاد تا شورش علیه حاکمیت شوروی را تشویق کند، که باعث شد استالین لهستانی‌ها در شوروی را با گروه‌های ملی‌گرایی مخالف و تروریسم مرتبط کند. کمیساریای خلق در امور داخلی طی عملیات لهستانی ۱۱۱٬۰۹۱ لهستانی را کشت و بسیاری از خانواده‌ها را به قزاقستان مهاجرت اجباری داد. ترس از تهاجم لهستان و جاسوسی خارجی همچنین توجیه سرکوب داخلی گسترده در پاکسازی بزرگ دهه ۱۹۳۰ شد. با این حال، اتحاد جماهیر شوروی و لهستان در ۱۹۳۲ یک پیمان عدم تجاوز شوروی–لهستان امضا کردند.

در نهایت، پیمان مولوتوف–ریبنتروپ مخفی به آلمان و اتحاد جماهیر شوروی اجازه داد تا تهاجم آلمان به لهستان را انجام دهند. تهاجم شوروی به لهستان که عمدتاً توسط واحدهای ارتش سرخ اوکراینی‌ها تحت فرمان سیمیون تیموشنکو انجام شد، به اتحاد جماهیر شوروی اجازه داد تا اراضی ضمیمه‌شده لهستان به شوروی را به اوکراین و بلاروس اضافه کند. اکثر افسران نیروهای مسلح لهستان که توسط شوروی اسیر شدند کشته شدند، در حالی که بسیاری از سربازان در سیستم گولاگ نگهداری شدند.

سال‌های بعدی سرکوب مردم لهستان توسط شوروی (۱۹۳۹-۱۹۴۶), به‌ویژه کشتار جمعی و وحشیانه در ۱۹۴۰، معروف به کشتار کاتین، بیش از ۲۰٬۰۰۰ افسر لهستانی و انکار آن توسط شوروی به مدت ۵۰ سال، رویدادهای دیگری با پیامدهای طولانی برای روابط لهستان و روسیه ایجاد کرد. با این حال، لهستان و اتحاد جماهیر شوروی به‌طور اسمی پس از عملیات بارباروسا «متفقین جنگ جهانی دوم» شدند. در ۱۹۴۴، ارتش میهنی لهستان زمان قیام ورشو را طوری برنامه‌ریزی کرد که با تهاجم لیوبلین–بریست توسط ارتش سرخ و ارتش یکم لهستان (۱۹۴۵–۱۹۴۴) در حومه شرقی ورشو و عقب‌نشینی ورماخت همزمان شود. با این حال، ارتش سرخ در محدوده شهر توقف کرد و عمداً برای چند هفته غیرفعال باقی ماند. همچنین اتحاد جماهیر شوروی به متحدان غربی خود اجازه استفاده از فرودگاه‌های نزدیک برای پرتاب هوایی به ورشو را برای چند هفته نداد. این امر به نیروهای آلمان اجازه داد تا سازماندهی مجدد کنند و شهر را ویران کنند، در حالی که مقاومت لهستان را شکست داده و باعث مرگ ۱۵۰٬۰۰۰ تا ۲۰۰٬۰۰۰ غیرنظامی شد. شرایط تراژیک آزادسازی پایتخت لهستان، روابط لهستان و روسیه را بیش از پیش تنش‌آلود کرد.

در نشست یالتا در فوریه ۱۹۴۵، ژوزف استالین توانست به متحدان غربی خود، فرانکلین دلانو روزولت و وینستون چرچیل، در مورد لهستان یک *[[fait accompli]]* ارائه دهد. نیروهای مسلح او کشور را اشغال کرده بودند و مأمورانش، کمونیست‌ها، اداره آن را در اختیار داشتند. اتحاد جماهیر شوروی در حال الحاق سرزمین‌های شرق لهستان بود، از جمله اخراج گسترده جمعیت لهستانی که بین ۱۹۳۹ و ۱۹۴۱ اشغال شده بودند، پس از تهاجم شوروی به لهستان. استالین مصمم بود که دولت جدید لهستان ابزار او برای تبدیل لهستان به یک کشور دست‌نشانده شوروی تحت کنترل کمونیست‌ها شود. او در ۱۹۴۳ روابط خود را با دولت در تبعید لهستان در لندن قطع کرده بود، اما برای خشنود کردن روزولت و چرچیل در یالتا موافقت کرد که یک دولت ائتلافی تشکیل شود. اتحاد جماهیر شوروی از درخواست‌های لهستان برای جبران از دست دادن کرسی (سرزمین), که ۲–۳ میلیون شهروند لهستانی از آن توسط دست آلمان‌ها شرق رودخانه‌های اودر و لوسیشن نایسه اخراج شدند و ۹ میلیون آلمانی در آن زندگی می‌کردند، حمایت کرد. استالین اجازه داد مقامات کمونیست لهستان مرز اودر–نایسه را به‌عنوان مرز اداره کنند، با وجود عدم موافقت بین‌المللی با مرز جدید، تا از بازگشت آلمانی‌ها به خانه‌های سابق خود پس از تسلیم آلمان جلوگیری شود.

بسیاری از لهستانی‌ها کشته شدند (مثلاً در جریان بازداشت اوگوستوف) یا مهاجرت اجباری در اتحاد جماهیر شوروی. ژوزف استالین تصمیم گرفت یک دولت کمونیستی، متحد شوروی و تابع خود در لهستان ایجاد کند، که به نام جمهوری خلق لهستان شناخته شد. بدین ترتیب لهستان به بخشی از بلوک شرق تبدیل شد و به عنوان جمهوری خلق لهستان فعالیت کرد. اتحاد جماهیر شوروی نفوذ زیادی بر سیاست‌های داخلی و سیاست خارجی داشت و نیروهای ارتش سرخ در لهستان مستقر شدند (۱۹۴۵: ۵۰۰٬۰۰۰؛ تا ۱۹۵۵: ۱۲۰٬۰۰۰ تا ۱۵۰٬۰۰۰؛ تا ۱۹۸۹: ۴۰٬۰۰۰). در سال ۱۹۴۵، ژنرال‌ها و مشاوران شوروی ۸۰٪ از کادر افسران نیروهای مسلح لهستان را تشکیل می‌دادند. کمونیست‌ها اکثریت کرسی‌های کلیدی در این دولت جدید را در اختیار داشتند و با حمایت شوروی به زودی تقریباً کنترل کامل کشور را به دست آوردند و تمامی انتخابات را مهندسی کردند. ائتلاف طرفدار شوروی بین حزب سوسیالیست لهستان و حزب کارگران لهستان پس از انتخابات مجلس لهستان ۱۹۴۷ که دستکاری شده بود، قدرت را به دست گرفت. بسیاری از مخالفان آنها تصمیم گرفتند کشور را ترک کنند و دیگران در دادگاه نمایشی محاکمه و به سال‌ها زندان یا اعدام محکوم شدند. در سال ۱۹۴۷ حزب کارگران لهستان به کمینفرم شوروی پیوست و ورود خود به بلوک شرق و افزایش نفوذ شوروی در دولت لهستان را آغاز کرد.

کنترل شوروی بر جمهوری خلق لهستان پس از مرگ و تشییع ژوزف استالین و ذوب گومولکا کاهش یافت و پس از انقلاب‌های ۱۹۸۹ در اواخر ۱۹۸۹ به‌طور کامل پایان یافت، اگرچه گروه شمالی نیروهای شوروی-روسی تا سال ۱۹۹۳ خاک لهستان را ترک نکرد. حضور مداوم نظامی شوروی به این کشور اجازه می‌داد تا نفوذ زیادی بر سیاست لهستان داشته باشد. ارتش خلق لهستان تحت سلطه اتحاد جماهیر شوروی از طریق پیمان ورشو بود و لهستان در تهاجم اعضای پیمان ورشو به چکسلواکی برای سرکوب اصلاحات بهار پراگ در جمهوری سوسیالیستی چکسلواکی شرکت کرد. پلیتبوروی کمیته مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی به دقت افزایش مخالفت سیاسی در لهستان در اواخر دهه ۱۹۷۰ و ظهور اتحادیه کارگری ضد کمونیست اتحادیه همبستگی سولیدارنوشچ پس از اعتصاب کارخانه کشتی‌سازی گدانسک در سال ۱۹۸۰ را رصد می‌کرد. روزنامه دولتی شوروی *[[پراودا]]* موافقت‌نامه گدانسک بین دولت لهستان و همبستگی را با همان لحن پوشش رسانه‌ای دولت شوروی نسبت به دولت الکساندر دوبچک در جریان بهار پراگ نقد کرد. در ادامه، دولت حزب کارگران متحد لهستان و وویچیخ یاروزلسکی تحت فشار شوروی مجبور به اعلام حکومت نظامی در لهستان شدند. نفوذ شوروی در لهستان سرانجام با توافق میزگرد سال ۱۹۸۹ که انتخابات آزاد را در لهستان تضمین کرد، انقلاب‌های ۱۹۸۹ علیه دولت‌های کمونیست تحت حمایت شوروی در بلوک شرق و سرانجام انحلال رسمی پیمان ورشو پایان یافت.

## جستارهای وابسته
* سیاست خارجی اتحاد جماهیر شوروی
* روس‌هراسی
* جنگ‌های روسیه و لهستان

## منابع

## پیوند به بیرون

رده:روابط دوجانبه روسیه
رده:روابط دوجانبه لهستان
رده:روابط روسیه و لهستان