پیامدهای جنگ خلیج فارس

**پیامدهای جنگ خلیج فارس** به دگرگونی‌های ژرف و گسترده سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در سراسر خاورمیانه و حتی فراتر از کشورهای درگیر مستقیم در جنگ اشاره دارد که پس از پایان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ رخ داد.

این پیامدها دربرگیرندهٔ زمینه‌های گوناگونی از جمله اخراج گستردهٔ فلسطینیان از کویت، بیماری‌های ناشناختهٔ بازگشتگان جنگ (نشانگان جنگ خلیج فارس)، پیامدهای بهداشتی کاربرد اورانیوم ضعیف‌شده، بمباران زیرساخت‌های غیرنظامی عراق، بدرفتاری با اسیران جنگی ائتلاف، تحریم‌های اقتصادی سازمان ملل علیه عراق و خشکاندن تالاب‌های قُرنه می‌شود. حضور نظامی دائمی ایالات متحده در عربستان سعودی پس از جنگ نیز از مهم‌ترین پیامدهای این دوره بود که به‌طور مستقیم بر رویدادهای بعدی منطقه و جهان از جمله حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ اثرگذار بود.

## جامعهٔ فلسطینی در کویت
دگرگونی‌های جمعیت‌شناختی چشمگیری در کویت در پی جنگ خلیج فارس رخ داد. پیش از جنگ، نزدیک به ۴۰۰٬۰۰۰ فلسطینی در کویت زندگی می‌کردند. در دوران اشغال عراق بر کویت، ۲۰۰٬۰۰۰ فلسطینی به دلایل گوناگون از جمله ترس از آزار و اذیت، کمبود مواد غذایی، دشواری دسترسی به خدمات درمانی، تنگنای مالی و بیم از بازداشت و بدرفتاری در ایست‌بازرسی‌های عراقی، کویت را ترک کردند. پس از جنگ ۱۹۹۱ نیز نزدیک به ۲۰۰٬۰۰۰ فلسطینی دیگر از کویت گریختند که بخشی از آن ناشی از فشارهای اقتصادی، سخت‌تر شدن مقررات اقامت و ترس از خشونت نیروهای امنیتی کویت بود.

بی‌مهری کویت نسبت به فلسطینیان پس از جنگ، واکنشی بود به همسویی یاسر عرفات و سازمان آزادی‌بخش فلسطین با صدام حسین که پیش‌تر کویت را اشغال کرده بود. در ۱۴ مارس ۱۹۹۱، هنوز ۲۰۰٬۰۰۰ فلسطینی از مجموع ۴۰۰٬۰۰۰ نفر نخستین در کویت ساکن بودند. فلسطینیان در طول یک هفته در مارس ۱۹۹۱ پس از آزادسازی کویت، شروع به ترک کشور کردند و در همان یک هفته تقریباً تمام جمعیت فلسطینی کویت از کشور خارج شد. کویتی‌ها می‌گفتند که فلسطینیان می‌توانند به اردن بروند زیرا بیشتر آنان گذرنامهٔ اردنی داشتند. به گزارش نیویورک تایمز، کویتی‌ها می‌گفتند خشم علیه فلسطینیان به اندازه‌ای بود که کسانی که در هفت ماه اشغال رفته بودند هرگز امکان بازگشت نداشتند.

بیشتر فلسطینیانی که از کویت گریختند شهروند اردنی بودند. تنها در سال ۲۰۰۴ بود که روابط سیاسی میان رهبری کویت و فلسطین بهبود یافت؛ این بهبود با عذرخواهی رسمی محمود عباس از حمایت سازمان آزادی‌بخش فلسطین از تهاجم عراق در ۱۹۹۱ آغاز شد. در سال ۲۰۱۲ سفارت رسمی فلسطین در کویت بازگشایی شد و در همان سال ۸۰٬۰۰۰ فلسطینی در کویت زندگی می‌کردند.

## نشانگان جنگ خلیج فارس
بسیاری از سربازان بازگشتهٔ ائتلاف پس از شرکت در جنگ از بیماری‌هایی گزارش دادند که به «نشانگان جنگ خلیج فارس» () شناخته شد. نشانه‌های رایج گزارش‌شده عبارت بودند از خستگی مزمن، فیبرومیالژی و اختلالات گوارشی. گمانه‌زنی‌ها و اختلاف‌نظرهای گسترده‌ای دربارهٔ علل این بیماری و نقص‌های مادرزادی گزارش‌شده وجود داشت. پژوهشگران دریافتند که نوزادان متولدشده از کهنه‌سربازان مرد جنگ ۱۹۹۱، نرخ بالاتری از دو گونه نقص دریچهٔ قلب داشتند. همچنین فرزندان کهنه‌سربازان جنگ خلیج فارس که پس از جنگ به دنیا آمده بودند دچار نقص کلیوی خاصی بودند که در فرزندان پیش از جنگ آنان دیده نمی‌شد. با این حال پژوهشگران اعلام کردند که داده‌های کافی برای پیوند دادن نقص‌های مادرزادی با رویارویی با مواد سمّی در دست نیست. از جمله عوامل محتمل، رویارویی با اورانیوم ضعیف‌شده، جنگ‌افزارهای شیمیایی، واکسن سیاه‌زخم (آنتراکس) داده‌شده به سربازان و بیماری‌های عفونی بودند. سرگرد مایکل دانلی، افسر نیروی هوایی ایالات متحده در جنگ، به آگاهی‌رسانی دربارهٔ این نشانگان و دفاع از حقوق کهنه‌سربازان کمک کرد.

## پیامدهای اورانیوم ضعیف‌شده

اورانیوم ضعیف‌شده در جنگ در گلوله‌های نفوذگر جنبشی تانک‌ها و مهمات توپ‌های ۲۰ تا ۳۰ میلی‌متری به کار رفت. بحث‌های فراوانی دربارهٔ ایمنی درازمدت اورانیوم ضعیف‌شده وجود دارد؛ منتقدان به پیامدهای فلزات سنگین از جمله خودافروزی، سمّیت ژنتیکی و تراتوژنی (ناهنجاری‌زایی جنینی) اشاره می‌کنند. بسیاری کاربرد آن در جنگ را عاملی مؤثر در بروز مشکلات بهداشتی کهنه‌سربازان و جمعیت غیرنظامی پیرامون مناطق درگیری دانسته‌اند، هرچند دیدگاه علمی دربارهٔ این خطرها یکدست نیست.

برخی بر این باورند که اورانیوم ضعیف‌شده تا زمانی که وارد بدن نشود خطر بهداشتی چندانی ندارد. رویارویی بیرونی با تابش آن معمولاً نگرانی بزرگی به‌شمار نمی‌آید زیرا ذرات آلفای گسیل‌شده از ایزوتوپ‌های آن تنها چند سانتی‌متر در هوا پیش می‌روند یا با یک برگ کاغذ متوقف می‌شوند. همچنین اورانیوم-۲۳۵ باقی‌مانده در اورانیوم ضعیف‌شده تنها مقدار اندکی پرتو گامای کم‌انرژی ساطع می‌کند. با این حال، اگر اورانیوم ضعیف‌شده مانند اورانیوم طبیعی وارد بدن شود هم از نظر شیمیایی و هم از نظر پرتوشناختی سمّی است و دو اندام هدف اصلی آن کلیه‌ها و ریه‌ها هستند.

## بزرگراه مرگ
در شب ۲۶ تا ۲۷ فوریهٔ ۱۹۹۱، بخشی از نیروهای عراقی در ستونی متشکل از نزدیک به ۱٬۴۰۰ خودرو از بزرگراه اصلی شمال جهرا آغاز به ترک کویت کردند. یک هواپیمای گشتی نورثروپ گرومن ئی-۸ جوینت استارز نیروهای در حال عقب‌نشینی را شناسایی کرد و داده‌ها را به مرکز عملیات هوایی در ریاض فرستاد. این خودروها و سربازان عقب‌نشینی‌کننده سپس مورد حمله قرار گرفتند و ۶۰ کیلومتر از بزرگراه پوشیده از لاشهٔ خودروها شد؛ این مسیر به «بزرگراه مرگ» شهرت یافت. مورین داود، خبرنگار نیویورک تایمز نوشت: «با روبه‌رو شدن رهبر عراق با شکست نظامی، آقای بوش تصمیم گرفت بر یک جنگ زمینی خشونت‌بار و احتمالاً ناپسند قمار کند تا از جایگزین دیگر یعنی توافق ناقصی که شوروی‌ها و عراقی‌ها به آن رسیده بودند و ممکن بود افکار عمومی جهان آن را بپذیرد، پرهیز کند.»

چاک هورنر، فرماندهٔ عملیات هوایی ایالات متحده و نیروهای ائتلاف، نوشته‌است:

### یورش بولدوزری

رویداد دیگری در جنگ، پرسش کشتار گستردهٔ رزمی عراقی‌ها را برجسته کرد. این رویداد «یورش بولدوزری» بود که در آن دو تیپ از لشکر یکم پیاده (ایالات متحده) با شبکهٔ بزرگ و پیچیدهٔ سنگرها به‌عنوان بخشی از «خط صدام حسین» مستحکم‌شده روبه‌رو شدند. پس از بررسی، آنان تصمیم گرفتند با گاوآهن‌های ضدمین نصب‌شده بر تانک‌ها و بولدوزرهای رزمی، سنگرها را با خاک پُر کنند و مدافعان عراقی را زنده‌به‌گور سازند. در این حمله حتی یک سرباز آمریکایی کشته نشد. خبرنگاران از نزدیک شدن به صحنهٔ حمله در نزدیکی منطقهٔ بی‌طرف مرز عربستان سعودی و عراق منع شدند. همهٔ آمریکایی‌ها هنگام حمله درون خودروهای زرهی بودند. به گزارش یکی از روزنامه‌ها، فرماندهان آمریکایی برآورد کردند که هزاران سرباز عراقی تسلیم شدند و از زنده‌به‌گور شدن در حملهٔ دوروزهٔ ۲۴ تا ۲۶ فوریهٔ ۱۹۹۱ گریختند. پاتریک دی سلوین از روزنامهٔ نیوزدی گزارش داد: «خودروهای رزمی بردلی و ناقلان زرهی ولکان خطوط سنگر را دربر گرفتند و به سوی سربازان عراقی آتش گشودند در حالی که تانک‌ها آنان را با تپه‌هایی از شن می‌پوشاندند… آنچه دیدید انبوهی از سنگرهای مدفون بود که بازوها و اشیای مردم از آن بیرون زده بود…» با این حال، دولت عراق پس از جنگ اعلام کرد که تنها ۴۴ جسد یافت شده‌است. جان سیمپسون در کتاب خود با نام «جنگ‌ها علیه صدام» ادعا کرده‌است که نیروهای آمریکایی کوشیدند این رویداد را پنهان کنند. فرماندهٔ تیپ یکم پس از رویداد گفت: «می‌دانم که زنده‌به‌گور کردن مردم بسیار زشت به نظر می‌رسد، ولی زشت‌تر از آن این بود که سربازانمان را به سنگرها بفرستیم و آن‌ها را با سرنیزه پاکسازی کنند.» دیک چینی، وزیر دفاع وقت، در گزارش میان‌دوره‌ای خود به کنگره دربارهٔ عملیات طوفان صحرا از شیوه‌های لشکر یکم یادی نکرد. چینی در آن گزارش تنها پذیرفت که ۴۵۷ سرباز دشمن در جریان جنگ زمینی زیر خاک مدفون شده‌اند.

## بمباران زیرساخت‌های غیرنظامی عراق
در شمارهٔ ۲۳ ژوئن ۱۹۹۱ روزنامهٔ واشینگتن پست، بارت گلمن خبرنگار این روزنامه نوشت: «بسیاری از اهداف تنها به‌عنوان هدف دوم برای کمک به شکست نظامی [عراق] برگزیده شدند… برنامه‌ریزان نظامی امیدوار بودند بمباران، پیامد اقتصادی و روانی تحریم‌های بین‌المللی بر جامعهٔ عراق را تشدید کند… آنان عامدانه آسیب بزرگی به توانایی عراق برای نگهداری خود به‌عنوان جامعه‌ای صنعتی وارد آوردند…»

اریک رولو، دیپلمات فرانسوی، در شمارهٔ ژانویه/فوریهٔ ۱۹۹۵ نشریهٔ «فارن افرز» نوشت: «مردم عراق که دربارهٔ تهاجم با آنان مشورت نشده بود، بهای دیوانگی حکومتشان را پرداختند… عراقی‌ها مشروعیت اقدام نظامی برای بیرون راندن ارتششان از کویت را درک می‌کردند، اما در فهم منطق متحدان برای بهره‌گیری از نیروی هوایی جهت نابودی یا فلج کردن نظام‌مند زیرساخت و صنعت عراق دچار دشواری بودند: نیروگاه‌های برق (۹۲ درصد ظرفیت نصب‌شده نابود شد)، پالایشگاه‌ها (۸۰ درصد ظرفیت تولید)، مجتمع‌های پتروشیمی، مراکز مخابرات (از جمله ۱۳۵ شبکهٔ تلفن)، پل‌ها (بیش از ۱۰۰)، جاده‌ها، بزرگراه‌ها، راه‌آهن، صدها لوکوموتیو و واگن بار، ایستگاه‌های پخش رادیو و تلویزیون، کارخانه‌های سیمان و کارخانه‌های تولید آلومینیوم، نساجی، کابل برق و تجهیزات پزشکی.» با این حال سازمان ملل در سال‌های پس از جنگ میلیاردها دلار برای بازسازی بیمارستان‌ها، مدارس و تأسیسات پالایش‌سازی آب در سراسر کشور هزینه کرد.

## بدرفتاری با اسیران جنگی ائتلاف
در جریان جنگ، خلبانان ائتلاف که بر فراز عراق سرنگون شده بودند به‌عنوان اسیران جنگی در تلویزیون نمایش داده شدند و بر بدن بیشترشان نشانه‌های آشکار بدرفتاری دیده می‌شد. در میان شهادت‌های متعدد مبنی بر بدرفتاری، ریچارد استور، سروان نیروی هوایی آمریکا، ادعا شد که توسط عراقی‌ها شکنجه شده‌است؛ پلیس مخفی عراق بینی‌اش را شکست، شانه‌اش را دررفت و پردهٔ گوشش را سوراخ کرد. جان نیکول و جان پیترز، خدمهٔ هواپیمای تورنادوی نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا نیز ادعا کردند که در این دوره شکنجه شده‌اند. نیکول و پیترز مجبور شدند در برابر دوربین‌های تلویزیونی بیانیه‌هایی ضدجنگ قرائت کنند. اعضای گروه نیروی ویژهٔ هوایی بریتانیا (اس‌ای‌اس) موسوم به «براوو تو زیرو» نیز هنگام جمع‌آوری اطلاعات دربارهٔ خط تدارکاتی موشک‌های اسکاد عراق به اسارت درآمدند. تنها کریس رایان موفق به فرار شد و بقیهٔ بازماندگان گروه به‌شدت شکنجه شدند. روندا کورنام، جراح پروازی (که بعدها به درجهٔ سرتیپی رسید) پس از سرنگون شدن بالگرد بلک‌هاوکش مورد تجاوز یکی از اسیرکنندگانش قرار گرفت.

### عملیات دیده‌بانی جنوبی
از زمان جنگ، ایالات متحده حضور پیوستهٔ ۵٬۰۰۰ سرباز در عربستان سعودی داشت که این رقم در جریان جنگ ۲۰۰۳ عراق به ۱۰٬۰۰۰ نفر افزایش یافت. عملیات دیده‌بانی جنوبی () منطقهٔ پرواز ممنوع بر فراز جنوب عراق را که پس از ۱۹۹۱ برقرار شده بود اجرا می‌کرد؛ صادرات نفت از راه‌های آبی خلیج فارس نیز توسط ناوگان پنجم ایالات متحده آمریکا مستقر در بحرین محافظت می‌شد.

از آنجا که عربستان سعودی میزبان مکهٔ مکرمه و مدینهٔ منوره یعنی مقدس‌ترین مکان‌های اسلام است، بسیاری از مسلمانان از حضور نظامی دائمی خشمگین بودند. ادامهٔ حضور نیروهای آمریکایی در عربستان سعودی پس از جنگ یکی از انگیزه‌های اعلام‌شدهٔ حملات ۱۱ سپتامبر بود. همچنین بمب‌گذاری برج‌های خبر و تاریخ برگزیده‌شده برای بمب‌گذاری ۱۹۹۸ سفارت ایالات متحده (۷ اوت) که دقیقاً هشت سال پس از اعزام نیروهای آمریکایی به عربستان بود، با همین انگیزه مرتبط دانسته شده‌اند. اسامه بن لادن از گفتهٔ پیامبر اسلام محمد چنین برداشت می‌کرد که «حضور دائم کافران در جزیرةالعرب» ممنوع است. در ۱۹۹۶ بن لادن یک فتوا صادر کرد و خواستار خروج نیروهای آمریکایی از عربستان سعودی شد. در مصاحبه‌ای در دسامبر ۱۹۹۹ با رحیم‌الله یوسف‌زی، بن لادن گفت که آمریکایی‌ها «بیش از حد به مکه نزدیک‌اند» و این را تحریکی علیه کل جهان اسلام می‌داند.

## تحریم‌ها
در ۶ اوت ۱۹۹۰، پس از تهاجم عراق به کویت، شورای امنیت سازمان ملل قطعنامهٔ ۶۶۱ را تصویب کرد که تحریم‌های اقتصادی بر عراق وضع می‌کرد و تحریم تجاری کامل به‌جز تجهیزات پزشکی، مواد غذایی و دیگر کالاهای ضروری بشردوستانه را دربرمی‌گرفت. از ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۳، پیامدهای سیاست‌های دولتی و رژیم تحریمی به ابرتورم، فقر گسترده و سوءتغذیه انجامید.

در اواخر دههٔ ۱۹۹۰، سازمان ملل سبک کردن تحریم‌ها را به دلیل سختی‌هایی که مردم عادی عراق متحمل شده بودند بررسی کرد. پژوهش‌ها دربارهٔ شمار کسانی که در جنوب و مرکز عراق در سال‌های تحریم جان باختند، اختلاف‌نظر دارند.

### خشکاندن تالاب‌های قُرنه
خشکاندن تالاب‌های قُرنه یک طرح آبیاری در عراق بود که در جریان جنگ و بلافاصله پس از آن برای زهکشی پهنهٔ وسیعی از تالاب‌ها در سامانه رودخانه‌ای دجله–فرات اجرا شد. این مجموعهٔ بزرگ تالابی که پیش‌تر نزدیک به ۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت داشت، پس از جنگ و خیزش‌های ۱۹۹۱ عراق تقریباً به‌طور کامل از آب تهی شد و جمعیت بومی شیعه جابه‌جا گردید. تا سال ۲۰۰۰، برنامهٔ محیط زیست سازمان ملل برآورد کرد که ۹۰ درصد تالاب‌ها از میان رفته و بیابان‌زایی گسترده‌ای رخ داده‌است.

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* مستند خط مقدم: جنگ خلیج فارس در پی‌بی‌اس

رده:جنگ خلیج فارس
رده:پیامدهای جنگ خلیج فارس
رده:کویت در ۱۹۹۱ (میلادی)