شفاعت در اسلام

***شفاعت*** ( به  ) در اسلام به عمل التماس و درخواست بخشش از سوی یکی از دوستان نزدیک خدا (یک ولی  مسلمان) برای بخشش یک گناهکار مؤمن به درگاه خداوند گفته می‌شود.

کلمه *شفاعه* از *شف* گرفته شده است (  ) که به معنای *زوج* در مقابل *فرد* است. بنابراین، شفاعت‌کننده توصیه خود را به توصیه درخواست‌کننده اضافه می‌کند تا دو نفر - به تعداد زوج - برای بخشش دعا کنند. اعتبار شفاعت‌کننده، درخواست ضعیف گناهکار را تقویت می‌کند.  بر این اساس، *شفاعت* نوعی دعا به درگاه خداوند است که توسط کسی که به او نزدیک است، به نمایندگی از یکی از اعضای جامعه مؤمنین انجام می‌شود و به دنبال رهایی از عذاب ابدی (هرچند نه لزوماً از مجازات موقت) است.

دربارهٔ شفاعت، بحث‌ها و مناقشاتی شکل گرفته است که محور آن این است چه کسانی حق دارند نزد خدا شفاعت کنند. برخی بر این باورند که پیروان وهابیّت شفاعت پیامبر اسلام را انکار می‌کنند، در حالی‌که دست‌کم بخشی از آنان تأکید دارند که تنها با درخواست شفاعت از «اموات و امثال آن» مخالفت می‌ورزند.[۲] مسئلهٔ دیگر این است که آیا توسل به اشخاص مقدس به‌عنوان واسطه نزد خدا «با نیتی مشخص» جایز (حلال) است یا اینکه «نوآوری ناروا (بدعت در اسلام)» به‌شمار می‌رود که مسلمانان را به ورطهٔ شرک می‌کشاند. موضوع دیگری نیز مطرح است که آیا تمرکز بر شفاعت می‌تواند خطر تشویق به گناه را در پی داشته باشد یا اینکه باید آن را پرتوی از امید دانست که گناهکاران را پس از خطاکاری به راه درست هدایت می‌کند.

در قرآن، در ۲۹ مورد به شفاعت در روز قیامت اشاره شده است، اما هیچ‌یک به‌طور مشخص نامی از پیامبر اسلام یا «مقام نبوت» نمی‌برد. با این حال، باور به شفاعت پیامبر اسلام از آموزه‌های مشترک میان اهل سنت و شیعه است و بر پایهٔ احادیث مورد پشتیبانی قرار می‌گیرد. شیعیان همچنین مفهوم شفاعت را گسترده‌تر دانسته و آن را شامل دوازده امام و دیگر «دوستان نزدیک خدا» (اولیاء) نیز می‌دانند.

باور رایج در میان مسلمانان این است که «همه مسلمانان به جز گناهکارترین آنها» با شفاعت محمد و رحمت خداوند در «آخرالزمان» نجات خواهند یافت.

## شفاعت در قرآن و حدیث

### در قرآن
بندانگشتی|آیه مربوط به شفاعت است
آیاتی از قرآن که به شفاعت اشاره دارند را می‌توان در سه دسته مختلف دسته‌بندی کرد.

نوع اول، شفاعت را به کلی نفی می‌کند؛ از جمله آیاتی که در مورد چگونگی...

* در روز قیامت «نه داد و ستدی هست، نه دوستی و نه شفاعتی»
* «روزی که هیچ کس از دیگری چیزی دفع نمی‌کند و شفاعت از او پذیرفته نمی‌شود.» (بقره)
* وقتی که «از جانب خدا هیچ نجات‌دهنده‌ای برای شما نخواهد بود» (غافر)
* روزی که گفته می‌شود جز خدا هیچ کس نمی‌تواند به مردم زیان برساند و سودی برساند (یونس/۱۸).  

می‌توان گفت این آیات به شفاعت مستقل، یعنی شفاعتی بدون اذن خداوند، اشاره دارند؛ شفاعتی که اساساً وجود نخواهد داشت.

نوع دوم بیان می‌کند که شفاعت وجود خواهد داشت اما فقط از جانب خدا. این آیات بیان می‌کنند که

* «هیچ سرپرست و شفیعی جز خدا نیست» (سوره 32، آیه 4).  
* در آیه دیگری آمده است: «مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ» (بقره: ۲۵۵ «کیست که جز به اذن او در نزد او شفاعت کند؟»

این آیات می‌توانند به این معنا اشاره داشته باشند که شفاعتِ مستقل تنها از آنِ خداوند است و هیچ شفاعتی بدون اجازهٔ او انجام نمی‌گیرد؛ به‌بیان دیگر، شفاعت مستقل جز برای خداوند وجود ندارد.

نوع سوم بیان می‌کند که برخی افراد می‌توانند به نیابت از گناهکاران شفاعت کنند، مشروط بر آنکه مورد رضایت و لطف خداوند باشد. این موضوع در آیه‌هایی مشاهده می‌شود که با عباراتی مانند ... پایان می‌یابند.

* «... هیچ شفاعت‌کننده‌ای جز پس از اذن او نیست» (قرآن ۱۰:۳)
* «... و جز برای کسی که او راضی باشد شفاعت نمی‌کنند، و از ترس او می‌ترسند.» 
* «هیچ‌کس حق شفاعت ندارد، مگر کسانی که از جانب خداوند رحمان پیمانی گرفته باشند.» (مریم، ۸۷)
* «ببینید چند فرشته بزرگوار در آسمان‌ها هستند! حتی شفاعت آنها هیچ سودی نخواهد داشت، تا زمانی که خداوند به هر که بخواهد و فقط برای کسانی که او راضی است، اجازه دهد.» (قرآن 53:26)

در بسیاری از این آیات، گفته شده است که شفاعت بدون اذن خداوند سودی نخواهد داشت/پذیرفته نمی‌شود، یعنی شفاعت مستقلی وجود ندارد.

#### روابط متقابل
نوع اول از آیات مذکور شفاعت را به‌طور کامل رد می‌کند، در حالی‌که نوع دوم آن را مختص خداوند می‌داند. نوع سوم اما بیان می‌کند که دیگران نیز می‌توانند با اجازه و رضایت خدا شفاعت کنند. با این حال، به‌گفتهٔ طباطبایی (۱۹۰۳–۱۹۸۱)، قرآن معمولاً ابتدا هر فضیلت یا کمالی را برای کسی جز خداوند رد می‌کند، اما سپس همان فضیلت را مشروط بر اجازه و رضایت خداوند برای دیگران نیز تأیید می‌کند. برای اثبات نظر خود، طباطبایی به آیه‌ای مشابه اشاره می‌کند که در آن ابتدا (در آیهٔ اول) قرآن می‌گوید تنها خداوند غیب را می‌داند و سپس (در آیهٔ دوم) آن را برای دیگران نیز تأیید می‌کند: «و کلیدهای غیب نزد اوست، جز او کسی را بدان آگاهی نیست».[ج] «پس اسرار خود را برای هیچ‌کس آشکار نمی‌سازد، مگر کسی که او از پیامبران برمی‌گزیند».

مثالی دیگر از این نوع که توسط طباطبایی ذکر شده است چنین است: «… آنها در آتش خواهند بود؛ […] تا زمانی که آسمان‌ها و زمین پا برجا باشند، در آن خواهند ماند، مگر آنچه که پروردگارت بخواهد؛ بی‌گمان پروردگارت توانمند در انجام آنچه اراده می‌کند است. و اما کسانی که سعادتمند شوند، در بهشت خواهند بود، تا زمانی که آسمان‌ها و زمین پا برجا باشند، در آن خواهند ماند، مگر آنچه که پروردگارت بخواهد؛ نعمتی که هرگز قطع نخواهد شد».

## اعتراضات به شفاعت و پاسخ‌ها
وهابیان شفاعت خداوند در روز قیامت را مثبت و شفاعت پیامبران و دیگر اولیا را منفی می‌دانند. وهابیان استدلال می‌کنند که برای نزدیک شدن به خداوند، ترک «وسیله نزدیک‌تر» (خداوند) و توسل به «وسیله بعید» (غیر از خداوند) نوعی شرک است.  آنها برای اثبات اینکه نباید به شفاعت غیر خدا متوسل شد، حتی اگر پیامبر اسلام باشد، به آیه زیر استناد می‌کنند، زیرا به گفته آنها، لازمه توحید این است که فقط از خدا کمک بخواهیم: 

در پاسخ به این ایراد گفته می‌شود که عبارت «جز خدا» در این آیه به بت‌ها اشاره دارد و نه به انسان‌ها. به‌گفتهٔ طباطبایی، حقیقت درخواست شفاعت چیزی جز درخواست دعا از شافع نیست. نمونه‌ای از این موضوع که در قرآن آمده، داستان فرزندان یعقوب است که از پدر خود خواستند تا از خداوند طلب بخشش برای آنها کند. یعقوب درخواستشان را پذیرفت و وعده داد که در زمان مقرر این کار را انجام دهد.

طبق قرآن، کراهت از درخواست بخشش از پیامبری (یعنی کراهت از شفاعت) عملی ریاکارانه و غرورآمیز تلقی می‌شود، در حالی که این درخواست نشانه فروتنی و ایمان است: «اگر آنها هنگامی که به خود ستم کردند، نزد تو (محمد) می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند و پیامبر نیز برای آنها طلب بخشش می‌کرد، خدا را توبه‌پذیر و مهربان می‌یافتند.» همین مفهوم در آیه 63: 5  آمده است.

همچنین اعتراض شده است که اگر خداوند وعده شفاعت داده بود، یا پیامبرانش این پیام را برای ملت‌هایشان آورده بودند، مردم در نافرمانی از فرامین خداوند جسورتر می‌شدند و این امر کل هدف پشت نهادهای نبوت و دین را از بین می‌برد. طباطبایی برای نشان دادن بیزاری خود از این استدلال می‌پرسد: «آنها در مورد این آیه که می‌گوید «خداوند شرک به خود را نمی‌بخشد و غیر از آن را برای هر که بخواهد می‌بخشد» چه می‌گویند؟ زیرا «در صورت توبه، حتی شرک نیز بخشیده می‌شود» 

## جستارهای وابسته

* شفاعت
* توسل

## منابع

رده:اصطلاحات اسلامی
رده:باورها و مکتب‌های اسلامی