آزار اقلیت‌های مسلمان

**آزار اقلیت‌های مسلمان** به سرکوب و خشونت‌هایی اشاره دارد که گروه‌های اقلیت درون اسلام از سوی دیگر مسلمانان تجربه کرده‌اند. این گروه‌ها به دلیل ناسازگاری ادعایی با اکثریت مذهبی منطقه‌ای مورد آزار قرار گرفته‌اند. اتهام بدعت یا ارتداد می‌تواند به تکفیر بینجامد که پیامدهای سنگینی برای فرد یا گروه هدف در پی دارد.

در سراسر پیشینهٔ اسلام، گروه‌هایی مانند احمدیان، علویان، معتزلیان، شیعیان و اهل سنت در دوره‌ها و جغرافیاهای گوناگون از سوی اکثریت مذهبی حاکم مورد سرکوب قرار گرفته‌اند. این آزارها از صدور فتاوای تکفیر و محدودیت‌های قانونی تا کشتار و نسل‌کشی گسترده را دربرگرفته است. نظام طبقاتی میان مسلمانان جنوب آسیا نیز نمونه‌ای دیگر از تبعیض درون‌دینی است که گروه‌هایی چون اجلاف و ارذال را به حاشیه رانده‌است.

## احمدیان
پیروان احمدیه خود را مسلمان می‌دانند؛ اما بسیاری از مسلمانان دیگر آنان را غیرمسلمان و «بدعت‌گذار» می‌شمارند، زیرا آنان را به باور نداشتن به خاتمیت نبوت پس از درگذشت محمد متهم می‌کنند. گروه‌های مسلح به رهبری سازمان چتری «ختم نبوت» حملات خشونت‌باری علیه مساجد احمدیان در بنگلادش انجام داده‌اند.

کشتارهایی علیه احمدیان صورت گرفت که به کشته شدن نزدیک به ۲۰۰۰ نفر در پنجاب پاکستان انجامید. سرانجام، حکومت نظامی برقرار شد و فرماندار کل غلام محمد کابینهٔ فدرال را برکنار کرد. این جنبش ضد احمدیه سبب شد ذوالفقار علی بوتو، نخست‌وزیر پاکستان، احمدیان را «غیرمسلمان» اعلام کند.

در سال ۱۹۸۴ میلادی، دولت پاکستان به فرمان ژنرال محمد ضیاءالحق «فرمان بیستم» (به انگلیسی: ) را تصویب کرد که تبلیغ مذهبی احمدیان و نیز خواندن خود به نام مسلمان را ممنوع ساخت. بر پایهٔ این فرمان، هر احمدی که خود را با سخن گفتاری یا نوشتاری یا نمایش آشکار، به‌گونه‌ای مستقیم یا غیرمستقیم مسلمان بنامد یا اذان بگوید، به زندان تا سه سال محکوم می‌شود. به دلیل همین دشواری‌ها، میرزا طاهر احمد به لندن مهاجرت کرد.

## اجلاف و ارذال
با وجود آموزه‌های برابری‌خواهانهٔ اسلام، واحدهایی از قشربندی اجتماعی که بسیاری آن‌ها را «کاست» می‌نامند میان مسلمانان برخی بخش‌های جنوب آسیا شکل گرفته‌اند. بیشتر منابع بر این باورند که این نظام طبقاتی در پی تماس نزدیک با فرهنگ هندو و نوکیشان هندو پدید آمده‌است، هرچند شماری اندک معتقدند که این طبقه‌بندی بر پایهٔ ادعای نسب از پیامبر اسلام شکل گرفته‌است.

بخش‌هایی از علمای فقه اسلامی مشروعیت دینی نظام کاست را با بهره‌گیری از مفهوم «کفائت» اعلام کرده‌اند. نمونهٔ بارز ادبیات علمی پشتیبان این نظام، کتاب «فتاوای جهانداری» نوشتهٔ ضیاءالدین برنی، دانشمند ترک سدهٔ چهاردهم میلادی و عضو دربار محمد بن تغلق از سلسلهٔ تغلقیان سلطنت دهلی است. برنی مسلمانان اشراف را از نظر نژادی برتر از مسلمانان اجلاف می‌دانست.

برنی مسلمانان را به درجات و زیردرجاتی بخش کرد. در طرح او، همهٔ مقام‌های بلند و امتیازها انحصار ترکان نژادهٔ بلندپایه بود نه مسلمانان هندی. حتی در تفسیرش از آیهٔ قرآنی «إنَّ أکرمَکُم عِندَ اللهِ أتقاکُم» تقوا را وابسته به تبار والا می‌شمرد. برنی توصیه می‌کرد «فرزندان محمد» یعنی اشراف از جایگاه اجتماعی بالاتری نسبت به «فرومایگان» یعنی اجلاف برخوردار باشند. مهم‌ترین کمک او در فتوا، تحلیل کاست‌ها در پیوند با اسلام بود. به باور او، کاست‌ها باید از راه قوانین دولتی یا «ضوابط» اعمال شوند که هرگاه با شریعت تعارض داشته باشند بر آن برتری یابند.

برنی در فتاوای جهانداری (اندرز بیست‌ویکم) دربارهٔ «خصائل نژادگان» نوشت که آنان «فضیلت‌مند» و «فرومایگان» نگاهبانان رذایل‌اند. هر کنش «آلوده به پستی و بنیاد نهاده بر ذلت، به‌زیبایی از اجلاف سرمی‌زند». برنی سخت توصیه می‌کرد که اجلاف از آموزش محروم بمانند تا مبادا بر سروران اشراف خود چیره شوند. او همچنین سامانهٔ تفصیلی ترفیع و تنزل مقام وزیران شاهی را طراحی کرد که نخست بر پایهٔ کاست انجام می‌شد.

افزون بر تقسیم اشراف/اجلاف، طبقهٔ «ارذال» نیز میان مسلمانان وجود دارد که فعالان ضد کاست مانند بهیمراو رامجی آمبدکار آنان را هم‌ارز نجس‌ها (به انگلیسی: ) دانسته‌اند. واژهٔ «ارذال» به معنای «پست‌ترین» است و زیرشاخه‌هایی چون بهانار، حلال‌خور، هجره، کسبی، لال‌بیگی، موگتا و مهتر را دربرمی‌گیرد. گروه ارذال در سرشماری ۱۹۰۱ هند ثبت شد و اعضای آن دالیت مسلمان نیز خوانده می‌شوند؛ کسانی «که هیچ مسلمان دیگری با آنان معاشرت نمی‌کند و از ورود به مسجد یا بهره‌گیری از گورستان عمومی محرومند». آنان به پیشه‌های «پست» مانند رُفتگری و حمل مدفوع شبانه وادار شده‌اند.

## علویان
علویان زیرگروهی از اسلام هستند که به سرشت الهی علی، پسرعموی محمد، باور دارند.

ابن تیمیه اعلام کرد که علویان نه شیعه بلکه بدعت‌گذارانی خارج از اسلام‌اند. او شاید سرسخت‌ترین مخالف علویان در فتاوایش بود و نوشت: «آنان از یهودیان و مسیحیان کافرترند، بلکه از بسیاری مشرکان نیز کافرترند. به امت محمد بیش از کفار جنگجو چون فرانکان و ترکان و دیگران آسیب رسانده‌اند. در برابر مسلمانان نادان خود را شیعه می‌نمایند، حال‌آنکه در واقع نه به خدا ایمان دارند نه به پیامبرش و نه به کتابش [...] هرگاه فرصت یابند خون مسلمانان بریزند [...] آنان همواره بدترین دشمنان مسلمانان‌اند [...] جنگ و مجازات بر پایهٔ شریعت اسلام علیه آنان از بزرگ‌ترین کارهای نیکو و مهم‌ترین واجبات است». امپراتوری عثمانی اغلب بر فتاوای ابن تیمیه تکیه می‌زد تا آزار علویان را توجیه کند.

## معتزلیان
در عراق سده‌های میانه، جنبش کلامی معتزله در سال ۸۳۲ میلادی به آموزهٔ رسمی دولت تبدیل شد و این امر محنه را برانگیخت؛ کشاکشی بر سر به‌کارگیری برهان منطقی یونانی دربارهٔ قرآن. کسانی که ادعای معتزلیان مبنی بر مخلوق بودن (و نه ازلی بودن) قرآن را نمی‌پذیرفتند گاه مورد آزار قرار می‌گرفتند. مشهورترین قربانیان محنه احمد بن حنبل بود که زندانی و شکنجه شد و قاضی احمد بن نصر خزاعی که به صلیب کشیده شد. احمد بن حنبل به فرمان خلیفه مأمون در برابر دادگاه تفتیش عقاید کشانده شد.

با این حال، معتزله پس از مدت کوتاهی پشتیبانی رسمی را از دست داد. این رویداد هم‌زمان بود با برآمدن رویکرد اشعری در اسلام که غزالی مدافع سرسخت آن بود. اهل سنت و شیعه به مکاتب اصلی اسلام تبدیل شدند. در پی این دگرگونی، شماری از دانشمندان معتزلی خود در سده‌های بعدی قربانی آزار شدند. برخی فیلسوفان اسلامی مانند ابن رشد و ابن سینا نیز از سوی هم‌کیشان خود مورد آزار قرار گرفتند. آموزهٔ معتزلی که اکنون سنیان آن را بدعت می‌شمردند همچنان در میان برخی شیعیان ایران و زیدیان یمن نفوذ خود را حفظ کرد.

## شیعیان
در سراسر پیشینهٔ اسلام، شیعیان در مناطق با اکثریت سنی با نسل‌کشی روبه‌رو بوده‌اند. در سال ۱۵۱۳ میلادی، سلطان عثمانی سلیم یکم («یاووز» به معنای سختگیر) فرمان کشتار ۴۰٬۰۰۰ شیعهٔ «بدعت‌گذار» را در آناتولی در جریان درگیری‌های صفوی-عثمانی صادر کرد.

اورنگ‌زیب، امپراتور گورکانی، نیز به آزار جوامع شیعه شناخته شده‌است. آزار جانشین اسماعیلیِ امام‌الدین (یا امام‌شاه) از سوی او مسیر پیشینهٔ پیروانش را دگرگون ساخت. مردم عادی علیه ارتش به سلاح دست بردند و دژ بروچ را تصرف کردند؛ اما پیروزی نخستین آنان پایدار نماند و همراه با دیگر جوامع خواهری سرکوب شدند.

هرچند برخی جریان‌های سنی به پیروی از الازهر تشیع را مذهبی معتبر می‌شناسند، شماری از سنیان در گذشته و حال آن را خارج از دایرهٔ اسلام دانسته و به پیروانش حمله کرده‌اند. در روزگار معاصر، نمونه‌های برجسته دربرمی‌گیرد: بمب‌گذاری‌های سپاه صحابه علیه مساجد شیعه در پاکستان، نسل‌کشی هزاره‌ها به دست طالبان، و حملات خونین مرتبط با ابومصعب زرقاوی و پیروان سنی‌اش علیه شیعیان عراق.

برخی از بدترین درگیری‌های فرقه‌ای شیعه-سنی پیش از جنگ عراق (زیر حکومت صدام که دست‌کم مسئول مرگ ۴۰۰٬۰۰۰ شیعه بود) و پس از حملهٔ آمریکا به عراق رخ داد. بر پایهٔ یک برآورد، تا آغاز سال ۲۰۰۸، نزدیک به ۱۱۲۱ بمب‌گذار انتحاری سنی در عراقِ با اکثریت شیعه خود را منفجر کرده‌اند. بمب‌گذاران انتحاری سنی نه‌تنها هزاران غیرنظامی بلکه مساجد، زیارتگاه‌ها، دسته‌های عروسی و عزاداری، بازارها، بیمارستان‌ها، ادارات و خیابان‌ها را هدف قرار داده‌اند.

دولت عربستان سعودی نیز به سرکوب شیعیان ساکن این کشور شناخته شده‌است؛ عمدتاً زیرا عقیدهٔ سلفی را ترویج می‌کند که تشیع را بدعت می‌شمرد. شیعیان بیشتر به این دلیل آزار می‌بینند که «عروسکان» ایران و خائن پنداشته می‌شوند. در چندین شهر سعودی، اذان شیعی و تظاهرات عاشورا ممنوع است.

## اهل سنت

تغییر مذهب ایرانیان از سنی به شیعه فرایندی بود که تقریباً از سدهٔ شانزدهم تا هجدهم میلادی جریان داشت و ایران را که پیش‌تر اکثریت سنی داشت به دژ معنوی شیعه دوازده‌امامی دگرگون ساخت. این فرایند دربرگیرندهٔ تغییر اجباری دین بود.

شاه اسماعیل یکم پس از استوار ساختن فرمانروایی خود بر کشور، کارزاری فراگیر و گاه خشونت‌بار برای گرواندن اکثریت سنی به شیعهٔ دوازده‌امامی آغاز کرد و چشم‌انداز دینی ایران را دگرگون ساخت. روش‌های او دربرمی‌گرفت:
* تحمیل تشیع به‌عنوان دین رسمی و اجباری برای همهٔ مردم و تغییر دین اجباری گستردهٔ صوفیان سنی ایرانی به تشیع.
* بازآفرینی نهاد «صدر» که مسئول نظارت بر نهادهای دینی و موقوفات بود. با هدف شیعه‌سازی ایران، وظیفهٔ گسترش آموزهٔ دوازده‌امامی نیز بر عهدهٔ صدر گذاشته شد.
* ویرانی مساجد سنی. حتی تومه پیرس، سفیر پرتغال در چین که در سال‌های ۱۵۱۱–۱۵۱۲ از ایران دیدن کرد، دربارهٔ اسماعیل نوشت: «او کلیساهای ما را بازسازی می‌کند و خانه‌های همهٔ موری‌هایی را که پیرو سنت محمدند ویران می‌سازد…»
* اجبار لعن آیینی خلفای سه‌گانه (ابوبکر، عمر و عثمان) به‌عنوان غاصبان از همهٔ مساجد، انحلال طریقت‌های صوفی سنی و مصادرهٔ دارایی‌هایشان، بهره‌گیری از حمایت دولتی برای گسترش زیارتگاه‌ها و نهادها و هنر دینی شیعی و واردکردن علمای شیعه به جای علمای سنی.
* کشتار سنیان و ویرانی و بی‌حرمتی به گورها و مساجدشان. این اقدامات سبب شد سلطان عثمانی بایزید دوم (که نخست اسماعیل را به خاطر پیروزی‌هایش تبریک گفته بود) به‌شیوه‌ای «پدرانه» از پادشاه جوان بخواهد دست از کارهای ضد سنی بردارد؛ اما اسماعیل هشدار سلطان را نادیده گرفت و به گسترش مذهب شیعه با شمشیر ادامه داد.
* آزار، زندانی‌کردن، تبعید و اعدام سنیانی که سرسختانه مقاومت می‌کردند.
* با برپایی حکومت صفوی، جشنی پرسروصدا و رنگارنگ و تقریباً کارناوال‌مانند در ۲۶ ذیحجه (یا ۹ ربیع‌الاول) برگزار می‌شد که به «عید شجاع» یا جشن کشته‌شدن خلیفهٔ دوم معروف بود. نقطهٔ اوج این روز ساختن آدمکی از عمر بود تا لعن و توهین شود و سرانجام سوزانده شود. با بهبود روابط ایران و کشورهای سنی، این جشن دست‌کم به‌طور رسمی برگزار نشد.
* در سال ۱۵۰۱ میلادی اسماعیل همهٔ شیعیان برون‌مرزی را به ایران فراخواند و تضمین حمایت در برابر اکثریت سنی را به آنان داد.
* حاکمان صفوی آرامگاه ابوحنیفه نعمان بن ثابت را بی‌حرمتی کردند.
* صفویان شمار زیادی از مسلمانان سنی ایرانی را که از گرویدن به تشیع دوازده‌امامی سر باز زدند از ایران اخراج کردند. بیشتر این سنیان در امپراتوری‌های همسایه یعنی امپراتوری گورکانی، امپراتوری عثمانی و کشورهای عربی خلیج فارس ساکن شدند.

### درگیری یعقوب‌بیگ با مسلمانان چینی
نیروهای اویغور یعقوب‌بیگ در جریان شورش دونگان علیه مسلمانان چینی (مردم هوئی) تحت فرماندهی تُو مینگ جهاد اعلام کردند. اویغورها مسلمانان چینی را شافعی می‌پنداشتند و چون خود حنفی بودند جنگ با آنان را روا می‌دانستند. یعقوب‌بیگ حتی شبه‌نظامیان غیرمسلمان چینی هان را برای نبرد با مسلمانان چینی به خدمت گرفت. سرانجام نیروهای تُو مینگ شکست خوردند.

## تکفیری‌ها
برخی گروه‌های کوچک از جمله خوارج در سده‌های نخست اسلام و تکفیر و الهجره از آموزهٔ «تکفیری» پیروی می‌کنند و تقریباً همهٔ مسلمانان دیگر را کافر می‌شمارند که خونشان حلال است.

## جستارهای وابسته
* خشونت فرقه‌ای میان مسلمانان
* آزار صوفیان
* زندیق

## منابع

* 
* 

رده:درگیری‌های مرتبط با اسلام
رده:تاریخ اسلام
رده:آزار مسلمانان
رده:آزار توسط مسلمانان