خاخام‌باشی

**خاخام‌باشی** (به ترکی عثمانی: ، به ترکی استانبولی: ؛ به عبری: ) عنوان ترکی خاخام ارشد جامعهٔ یهودی در امپراتوری عثمانی و سپس ترکیه بوده‌است. این عنوان از واژهٔ عبری «حَخَم» (به عبری: חכם) به معنای «دانا» یا «فرزانه» و واژهٔ ترکی «باشی» (به ترکی استانبولی: başı) به معنای «سر» یا «رئیس» ساخته شده‌است. در دوران امپراتوری عثمانی این لقب نه‌تنها برای خاخام‌بزرگ قسطنطنیه که سرپرست همهٔ یهودیان امپراتوری شمرده می‌شد به کار می‌رفت بلکه برای خاخام‌بزرگ مناطق گوناگون امپراتوری مانند سوریه، سرزمین فلسطین و عراق نیز کاربرد داشت.

به سبب گستردگی و جایگاه جغرافیایی امپراتوری عثمانی که بخش بزرگی از جوامع یهودی دور از وطن را دربرمی‌گرفت، جایگاه خاخام‌باشی با نهاد رأس جالوت (اگزیلارخ) در دوران تبعید بابلی و امپراتوری ایران سنجیده شده‌است. خاخام‌بزرگ جمهوری سکولار ترکیه هم‌اکنون نیز با همین عنوان شناخته می‌شود.

## ریشه‌شناسی
واژهٔ «حَخَم» (hakham) در زبان عبری به معنای «فرزانه» یا «دانشمند» است و «باشی» (başı) در ترکی به معنای «سر» و «رئیس» است. قرائیان، سفاردی‌ها و یهودیان مزراحی واژهٔ «حَخَم» را برای خاخام به کار می‌بردند و عثمانیان همین کاربرد را برای نام‌گذاری این مقام برگرفتند.

در زبان‌های دیگر اقلیت‌های امپراتوری عثمانی نیز برابرنهادهایی برای این عنوان وجود داشت: در عربی «رؤساء الخاخامات»، در یونانی  به معنای «خاخام بزرگ»، و در بلغاری «Xaxamabaši». در فارسی نیز واژهٔ «خاخام‌باشیگری» در متن فارسی قانون اساسی عثمانی ۱۸۷۶ به کار رفته‌است.

خاخام‌باشی را نباید با خاخام ارشد یکی دانست. خاخام ارشد عنوانی است که امروزه در کشورهای گوناگون به بالاترین مرجع دینی یهودی اطلاق می‌شود و جنبه‌ای صرفاً دینی دارد. در مقابل، خاخام‌باشی عنوانی بود که دولت عثمانی به رهبر رسمی جامعهٔ یهودی اعطا می‌کرد و در چارچوب نظام «ملت» تعریف می‌شد؛ یعنی دولت مرکزی این مقام را به رسمیت می‌شناخت و دارندهٔ آن در برابر دولت پاسخگو بود. از این رو، خاخام‌باشی به‌همان اندازه که مقامی دینی بود، مقامی اداری-سیاسی نیز به شمار می‌رفت.

## پیشینه

### بنیاد نهاد و بحث تاریخی
بر پایهٔ روایت سنتی، نهاد خاخام‌باشی را سلطان محمد دوم عثمانی پس از فتح قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳ بنیاد نهاد و موسی کپسالی را به عنوان نخستین خاخام‌بزرگ برگماشت. با این حال برنارد لوئیس بر این باور است که هیچ شواهدی از وجود نهاد خاخام‌بزرگی رسمی در سدهٔ پانزدهم یا شانزدهم میلادی در امپراتوری عثمانی در دست نیست. در پژوهش‌های نوین پذیرفته شده‌است که هرچند خاخام‌هایی در شهرهای بزرگ جایگاه برجسته‌ای در برابر حکومت داشتند، از یک نهاد خاخام‌بزرگی رسمی برای کل امپراتوری تنها از حدود ۱۸۳۵ میلادی می‌توان سخن گفت.

### دوران رسمی از ۱۸۳۵
نهاد رسمی خاخام‌باشی در حدود سال ۱۸۳۵ پدید آمد؛ هنگامی که خاخام استانبول، ابراهیم لوی پاشا، از سوی مقامات عثمانی به عنوان نخستین خاخام‌بزرگ رسمی امپراتوری منصوب شد و جایگاهی همانند پاتریارک یونانی و ارمنی یافت. انگیزهٔ ایجاد این مقام، اصلاحات عثمانی دربارهٔ اقلیت‌ها پس از ازدست‌رفتن یونان (۱۸۳۲) و نیز فشار بریتانیا برای «رهاسازی یهودیان» بود.

این نهاد بخشی از سامانهٔ ملت بود که بر پایهٔ آن اقوام گوناگون امپراتوری تا حد امکان بر اساس قوانین و مراجع دینی خود اداره می‌شدند. از آنجا که دین به عنوان بنیاد هویت هر جامعه نگریسته می‌شد، رهبران دینی در جایگاه اتنارک (رئیس قوم) قرار می‌گرفتند. این امر دربارهٔ پاتریارک جهانی قسطنطنیه نیز صادق بود، هرچند چون اسلام دین رسمی دربار و دولت بود، مفتی اعظم استانبول جایگاه بسیار بالاتری حتی در سطح وزارت داشت.

### اختیارات
بر اساس فرمان امپراتوری (بِرات)، وظایف و اختیارات خاخام‌باشی در سه حوزهٔ اصلی تعریف شده بود: نخست، مرجعیت دینی و قضایی؛ دوم، نمایندگی در برابر حکومت و گردآوری مالیات؛ و سوم، اجازهٔ خواندن تورات که به معنای حق تأسیس کنیسه بود. خاخام‌باشی‌ها اختیارات گسترده‌ای در قانون‌گذاری، داوری و اجرای قانون در میان یهودیان امپراتوری داشتند و غالباً در دیوان سلطان حضور می‌یافتند.

ایجاد این مقام رسمی، کشمکشی درونی میان سنت‌گرایان و اصلاح‌طلبان جامعهٔ یهودی برانگیخت و جایگاه خاخام‌باشی نزدیک به سی سال مورد مناقشه بود. تنها با انتصاب خاخام‌بزرگان پرآوازه‌ای چون یعقوب اویگدور و یاکیر گرون، این نهاد استوار شد.

### نفوذ فراتر از مرزهای عثمانی
این دفتر نفوذ چشمگیری در بیرون از مرزهای امپراتوری عثمانی نیز داشت، به‌ویژه پس از مهاجرت اجباری یهودیان از اسپانیا (پس از سقوط غرناطه در ۱۴۹۲) و ایتالیا.

### خاخام‌باشی اورشلیم و فلسطین
در سال ۱۸۴۰ مقام خاخام‌باشی در اورشلیم برپا شد. جایگاه خاخام‌باشی سرزمین فلسطین با انتصاب خاخام‌بزرگان جداگانهٔ اشکنازی و سفاردی در سال ۱۹۲۱ به پایان رسید.

### استثنای سالونیکا
یکی از استثناهای چشمگیر، جامعهٔ نیرومند یهودی سالونیکا بود که رهبری آن نه به یک خاخام‌باشی بلکه به گروهی از خاخام‌های برگزیدهٔ جوامع گوناگون سپرده شده بود. این نظام در پایان سدهٔ نوزدهم برچیده شد و جوامع سالونیکا نیز زیر نظام عمومی خاخام‌باشی درآمدند.

## فهرست خاخام‌باشی‌ها

### خاخام‌بزرگان قسطنطنیه پیش از ۱۸۳۵

### خاخام‌بزرگان امپراتوری عثمانی (از ۱۸۳۵)

### خاخام‌بزرگان جمهوری ترکیه

### خاخام‌بزرگان فلسطین عثمانی

### خاخام‌بزرگان سفاردی فلسطین تحت قیمومت بریتانیا

### خاخام‌بزرگان سفاردی اسرائیل

## جستارهای وابسته
* تاریخ یهودیان در ترکیه
* یهودی دربار
* رأس جالوت

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* فهرست خاخام‌بزرگان امپراتوری عثمانی و جمهوری ترکیه — بنیاد پیشبرد پژوهش‌ها و فرهنگ سفاردی

رده:عنوان‌های رهبری ملی و قومی
رده:واژه‌ها و عبارت‌های ترکی