کتاب سفید ۱۹۳۹

**کتاب سفید ۱۹۳۹** () که گاه **کتاب سفید مک‌دونالد** نیز نامیده می‌شود، سندی سیاستی بود که دولت بریتانیا به نخست‌وزیری نویل چمبرلین در پاسخ به شورش اعراب در فلسطین (۱۹۳۶–۱۹۳۹) منتشر کرد. این سند پس از تصویب رسمی در مجلس عوام بریتانیا در ۲۳ مه ۱۹۳۹ با ۲۶۸ رأی موافق در برابر ۱۷۹ رأی مخالف، تا هنگام خروج بریتانیا از فلسطین در ۱۹۴۸ به‌عنوان سیاست حاکم بر قیمومت بریتانیا بر فلسطین عمل کرد. پس از جنگ، سرنوشت سرزمین تحت قیمومت به سازمان ملل متحد واگذار شد.

کتاب سفید که نخستین پیش‌نویس آن در مارس ۱۹۳۹ تهیه شده بود، به‌صورت یک‌جانبه از سوی دولت بریتانیا و در پی شکست کنفرانس لندن ۱۹۳۹ تدوین گردید. این سند با رد اندیشه تقسیم فلسطین که کمیسیون پیل پیشنهاد کرده بود، خواستار برپایی یک دولت مستقل فلسطینی ظرف ده سال شد که عرب‌ها و یهودیان به‌طور مشترک در آن حکومت کنند. کتاب سفید مهاجرت یهودیان را به ۷۵٬۰۰۰ نفر طی پنج سال محدود ساخت و مقرر داشت که مهاجرت بیشتر نیازمند رضایت اکثریت عرب باشد. همچنین کمیسر عالی اختیار یافت تا فروش زمین به غیرعرب‌ها را محدود کند. گروه‌های صهیونیستی بی‌درنگ این سند را رد کردند و در ۱۸ مه اعتصاب عمومی یهودیان فراخوانده شد. نمایندگان احزاب عرب فلسطینی نیز که زیر نفوذ حاج امین الحسینی بودند آن را رسماً نپذیرفتند، هرچند حزب دفاع ملی آمادگی خود را برای پذیرش اعلام کرد.

## پیشینه

در جریان جنگ جهانی اول، بریتانیا دو وعده دربارهٔ سرزمین‌های خاورمیانه داد. از یک سو از راه مکاتبات مک‌ماهون-حسین و با میانجی‌گری لورنس عربستان، استقلال یک کشور عرب متحد در شام را به حاکمان هاشمی عربستان وعده داد تا پشتیبانی آنان را در برابر امپراتوری عثمانی به‌دست‌آورد. خلافت عثمانی جهاد نظامی را به سود آلمان اعلام کرده بود و بریتانیایی‌ها امیدوار بودند اتحاد با اعراب خطر شورش فراگیر مسلمانان را در سرزمین‌های بریتانیایی آفریقا، هند و خاور دور کاهش دهد. از سوی دیگر بریتانیا توافق‌نامه سایکس–پیکو را با فرانسه برای تقسیم خاورمیانه میان دو کشور به انجام رساند.

عوامل راهبردی گوناگون از جمله جلب پشتیبانی یهودیان اروپای شرقی در حالی که جبهه روسیه فرو می‌پاشید، به صدور بیانیه بالفور در ۱۹۱۷ انجامید که طی آن بریتانیا وعده ایجاد و پرورش یک وطن ملی یهودی در سرزمین فلسطین را داد. خطوط کلی سرزمینی و اهداف هم برای ایجاد وطن یهودی و هم برای تعیین سرنوشت اعراب در کنفرانس سان‌رمو تأیید شد.

در ژوئن ۱۹۲۲، جامعه ملل قیمومت فلسطین را تصویب کرد که از سپتامبر ۱۹۲۳ اجرایی شد. این سند مسئولیت‌های بریتانیا در فلسطین از جمله «تضمین برپایی وطن ملی یهودی» و «پاسداری از حقوق مدنی و دینی همه ساکنان فلسطین» را مشخص می‌کرد. در سپتامبر ۱۹۲۲، دولت بریتانیا یادداشت ماوراء اردن را به جامعه ملل ارائه داد که بر پایه آن امارت ماوراء اردن از همه مفاد مربوط به اسکان یهودیان مستثنا می‌شد. مخالفت شدید عرب‌ها با مهاجرت یهودیان، بریتانیا را برآن داشت تا جریان مهاجرت را بر پایه ظرفیت اقتصادی کشور برای جذب مهاجران محدود کند و در عمل سهمیه‌های سالانه وضع شد، هرچند یهودیانی که دارایی کلان (۵۰۰ پوند) داشتند آزادانه می‌توانستند وارد شوند.

پس از به قدرت رسیدن آدولف هیتلر، یهودیان اروپا بیش از پیش آماده پرداخت هزینه‌های ورود به فلسطین شدند. قوانین نورنبرگ در ۱۹۳۵ تابعیت نزدیک به ۵۰۰٬۰۰۰ یهودی آلمانی را سلب کرد. محدودیت‌های نازی بر انتقال دارایی به خارج مانع مهاجرت بود، اما آژانس یهود توانست توافقنامه‌ای را به انجام برساند که به یهودیان ساکن آلمان اجازه می‌داد کالاهای آلمانی بخرند و به فلسطین صادر کنند و بدین‌ترتیب محدودیت‌ها را دور بزنند.

ورود شمار زیاد یهودیان به فلسطین یکی از علت‌های شورش اعراب در فلسطین (۱۹۳۶–۱۹۳۹) بود. بریتانیا در واکنش، کمیسیون سلطنتی کمیسیون پیل را تشکیل داد که در ۱۹۳۷ تقسیم فلسطین به دو دولت عربی و یهودی را پیشنهاد کرد. عرب‌ها این طرح را رد کردند و واکنش صهیونیست‌ها «نه مثبت بود نه منفی» و کمیسیون نتوانست خشونت‌ها را مهار کند. در ژانویه ۱۹۳۸، کمیسیون وودهد جنبه‌های عملی تقسیم را بررسی کرد و سه طرح مختلف را سنجید. گزارش ۱۹۳۸ این کمیسیون طرح تقسیم را عمدتاً به این دلیل که بدون کوچ اجباری گسترده عرب‌ها اجراشدنی نبود رد کرد. دولت بریتانیا همراه با انتشار گزارش وودهد، بیانیه‌ای صادر کرد و تقسیم را به دلیل «دشواری‌های سیاسی، اداری و مالی» ناممکن اعلام نمود. این بیانیه دولت یهودی بسیار کوچک‌تری را شامل تنها نوار ساحلی پیشنهاد می‌کرد. کنفرانس اویان که ایالات متحده در ژوئیه ۱۹۳۸ برگزار کرد، نتوانست توافقی برای رویارویی با شمار رو به افزایش پناهندگان یهودی بیابد و فشار بر بریتانیا برای یافتن راه‌حل افزایش یافت.

### کنفرانس لندن
در فوریه ۱۹۳۹، بریتانیا کنفرانس لندن را برای گفت‌وگو میان عرب‌ها و یهودیان فلسطین فراخواند. نمایندگان عرب به این شرط شرکت کردند که مستقیماً با نمایندگان یهودی دیدار نکنند؛ زیرا چنین دیداری به معنای شناسایی ادعاهای یهودیان بر فلسطین بود. از این رو دولت بریتانیا نشست‌های جداگانه‌ای با دو طرف برگزار کرد. کنفرانس در ۱۷ مارس با شکست پایان یافت.

در آستانه جنگ جهانی دوم، بریتانیایی‌ها بر این باور بودند که پشتیبانی یهودیان یا تضمین‌شده‌است یا اهمیت چندانی ندارد؛ اما دولت از خصومت جهان عرب بیم داشت. به گفته رائول هیلبرگ، این ملاحظه ژئوپلیتیکی برای سیاست‌های بریتانیا «تعیین‌کننده» بود؛ زیرا مصر، عراق و عربستان سعودی مستقل و متحد بریتانیا بودند. از نگاه آلمان نیز نزدیکی با اعراب مهم بود و دولت بریتانیا نمی‌خواست با ادامه مهاجرت گسترده یهودیان، اعراب را به سوی محور سوق دهد.

## محتوا

کتاب سفید سه بخش اصلی داشت:

### بخش یکم: ساختار سیاسی
این بخش اعلام می‌کرد که با اسکان بیش از ۴۵۰٬۰۰۰ یهودی در سرزمین تحت قیمومت، وعده بیانیه بالفور دربارهٔ «وطن ملی برای مردم یهود» برآورده شده‌است. همچنین خواستار برپایی دولت مستقل فلسطین ظرف ده سال بود که عرب‌ها و یهودیان به‌طور مشترک در آن حکومت کنند. سند «بدون ابهام» اعلام می‌کرد که تبدیل فلسطین به یک دولت یهودی بخشی از سیاست بریتانیا نیست و چنین کاری را مغایر با تعهدات خود در برابر عرب‌ها می‌داند.

### بخش دوم: مهاجرت
مهاجرت یهودیان به فلسطین تحت قیمومت بریتانیا به ۷۵٬۰۰۰ نفر طی پنج سال آینده محدود می‌شد. بر پایه این مقرره، سالانه سهمیه ۱۰٬۰۰۰ مهاجر یهودی تعیین می‌شد و افزون بر آن ۲۵٬۰۰۰ پناهنده یهودی به‌عنوان سهم بریتانیا در حل بحران پناهندگان پذیرفته می‌شدند. پس از پایان دوره پنج‌ساله هیچ مهاجرت یهودی دیگری مجاز نبود مگر آنکه عرب‌های فلسطین با آن موافقت کنند. سند تأکید می‌کرد که بیم عرب‌ها از مهاجرت نامحدود یهودیان پیامدهای بسیار سنگینی برای هر دو مردم و صلح و آبادانی فلسطین داشته‌است.

### بخش سوم: زمین
پیش از کتاب سفید هیچ محدودیتی بر انتقال زمین از عرب‌ها به یهودیان وجود نداشت، اما این سند اعلام کرد که به دلیل رشد طبیعی جمعیت عرب و فروش مداوم زمین‌های عربی به یهودیان در سال‌های اخیر، در برخی مناطق دیگر جایی برای انتقال بیشتر نیست. کمیسر عالی اختیارات کلی برای ممنوع‌سازی و تنظیم انتقال زمین دریافت می‌کرد. مقررات مربوط به زمین در ۱۹۴۰ اجرا شد و محدودیت‌های سختگیرانه‌ای را در همه مناطق جز ۵ درصد فلسطین برقرار ساخت.

## واکنش‌ها

### تصویب در پارلمان
در ۲۲ مه ۱۹۳۹، مجلس عوام بریتانیا پیشنهادی مبنی بر ناسازگاری کتاب سفید با مفاد قیمومت را بررسی کرد، اما این پیشنهاد با ۲۶۸ رأی در برابر ۱۷۹ رأی رد شد. روز بعد، مجلس اعیان بریتانیا سیاست تازه را بدون رأی‌گیری پذیرفت.

در جریان مناظره، دیوید لوید جرج کتاب سفید را «عملی خائنانه» نامید و وینستون چرچیل با وجود حضور در دولت، علیه حزب خود رأی داد. جیمز روچیلد، نماینده لیبرال در مجلس عوام اظهار داشت: «برای اکثر یهودیانی که به فلسطین می‌روند مسئله یا مهاجرت است یا نابودی فیزیکی».

برخی از هواداران دولت نیز به این دلیل که سند را مغایر با بیانیه بالفور می‌دانستند با آن مخالفت کردند. چندین نماینده حزب حاکم از جمله وزیران کابینه مانند لزلی هور-بلیشا، وزیر جنگ که خود یهودی بود، یا علیه طرح رأی دادند یا از رأی‌دادن خودداری کردند.

### جامعه ملل
کمیسیون دائمی قیمومت جامعه ملل به اتفاق آرا اعلام کرد که کتاب سفید با تفسیری که دولت قیمومت با موافقت ارکان جامعه ملل از مفاد قیمومت داشته در تعارض است. چهار عضو کمیسیون سیاست را ناهماهنگ با شرایط قیمومت دانستند و سه عضو دیگر بر این باور بودند که اوضاع موجود می‌تواند سیاست تازه را توجیه کند مشروط بر آنکه شورای جامعه ملل مخالفت نکند. آغاز جنگ جهانی دوم مانع ادامه بررسی‌ها شد.

### واکنش عرب‌ها
کمیته عالی عرب در آغاز استدلال کرد که استقلال دولت آینده فلسطین توهمی بیش نخواهد بود، زیرا یهودیان می‌توانند کارکرد آن را مختل سازند. نمایندگان احزاب عرب فلسطینی که زیر نفوذ حاج امین الحسینی عمل می‌کردند رسماً کتاب سفید را نپذیرفتند؛ حسینی خواستار استقلال فوری بود. با این حال دیدگاه میانه‌روتر عربی که حزب دفاع ملی نماینده آن بود، آمادگی پذیرش سند را داشت. بیشتر سیاستمداران عرب فلسطینی دیگر آن را پیروزی نسبی به‌شمار آوردند.

### واکنش صهیونیست‌ها
گروه‌های صهیونیستی در فلسطین بی‌درنگ کتاب سفید را رد کردند و دست به حملاتی علیه اموال دولتی زدند که چند ماه ادامه یافت. در ۱۸ مه ۱۹۳۹ اعتصاب عمومی یهودیان فراخوانده شد. صهیونیست‌ها سند را خیانت به بیانیه بالفور و وعده بریتانیا برای ایجاد وطن یهودی در فلسطین قلمداد کردند و آن را «غیرقانونی» خواندند زیرا با مفاد قیمومت در تضاد بود.

## سرانجام و اجرا
مقررات مربوط به انتقال زمین و بندهای محدودکننده مهاجرت اجرا شد، اما در پایان دوره پنج‌ساله در ۱۹۴۴ تنها ۵۱٬۰۰۰ گواهی‌نامه از ۷۵٬۰۰۰ گواهی‌نامه مهاجرت پیش‌بینی‌شده به کار رفته بود. در پی این وضع، بریتانیایی‌ها اجازه دادند مهاجرت پس از موعد مقرر ۱۹۴۴ با نرخ ۱٬۵۰۰ نفر در ماه ادامه یابد تا سهمیه باقی‌مانده پر شود. از دسامبر ۱۹۴۵ تا پایان قیمومت در ۱۹۴۸ ماهانه ۱٬۵۰۰ گواهی‌نامه اضافی به مهاجران یهودی اختصاص داده می‌شد.

مفاد کلیدی کتاب سفید به‌ویژه مقررات مربوط به ساختار سیاسی و اداره مشترک عرب-یهودی هرگز اجرا نشد؛ نخست به دلیل مخالفت کابینه پس از تغییر دولت و سپس به سبب مشغله جنگ جهانی دوم. چرچیل که نخست‌وزیر شده بود رسماً کتاب سفید را لغو نکرد اما انحراف از سیاست‌های آن را تأیید کرد. در پس‌زمینه هولوکاست، دولت بریتانیا موضوع تقسیم سرزمین را دوباره در بحث‌های داخلی مطرح ساخت. سرانجام در فوریه ۱۹۴۷ بریتانیا اعلام کرد که مسئله فلسطین را به سازمان ملل متحد ارجاع خواهد داد و قیمومت فلسطین با طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین جایگزین شد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن کامل کتاب سفید ۱۹۳۹ (به انگلیسی) در پروژه آوالون دانشگاه ییل

رده:بریتانیا در ۱۹۳۹ (میلادی)
رده:کاغذهای سفید
رده:چاره یک‌کشوری
رده:روابط بین‌الملل در ۱۹۳۹ (میلادی)
رده:تاریخ سرزمین فلسطین
رده:امپراتوری بریتانیا در جنگ جهانی دوم
رده:قیمومت بریتانیا بر فلسطین
رده:اسناد قیمومت بریتانیا بر فلسطین
رده:اسناد ۱۹۳۹ (میلادی)