فاصلهٔ سطر

**فاصلهٔ سطر** (در تایپوگرافی) به فاصلهٔ میان سطرهای مجاور متن اطلاق می‌شود. اصطلاح انگلیسی آن «leading» (تلفظ: /ˈlɛdɪŋ/) از واژهٔ «lead» به معنای سرب گرفته شده‌است؛ زیرا در حروف‌چینی دستی نوارهای باریک سربی یا آلومینیومی میان سطرهای حروف قرار داده می‌شد تا فاصلهٔ عمودی میان آن‌ها افزایش یابد. ضخامت این نوار برابر است با تفاوت اندازهٔ حروف و فاصلهٔ خط کرسی یک سطر تا خط کرسی سطر بعدی.

این اصطلاح همچنان در نرم‌افزارهای صفحه‌آرایی مانند کوارک اکسپرس، مجموعهٔ افینیتی و ادوبی این‌دیزاین به کار می‌رود. نرم‌افزارهای واژه‌پردازی معمولاً از اصطلاح «فاصلهٔ سطر» یا «فاصلهٔ بین سطرها» استفاده می‌کنند.

در حروف‌چینی سربی سنتی، فاصلهٔ سطرها با قرار دادن قطعات فلزی میان سطرهای حروف تنظیم می‌شد. در فنّاوری‌های نوین دیجیتال و فتوکامپوزیشن، امکان تنظیم نامحدود این فاصله فراهم شده و حتی می‌توان فاصلهٔ سطرها را کمتر از اندازهٔ قلم تعیین کرد که در حروف‌چینی سربی ناممکن بود.

## ریشه‌شناسی
واژهٔ انگلیسی «leading» از نوارهای سربی گرفته شده که میان سطرهای حروف سربی قرار داده می‌شد و به همین دلیل تلفظ آن «لِدینگ» است نه «لیدینگ». استفاده از نوارهای سربی برای افزایش فاصلهٔ سطرها به دلایل زیبایی‌شناختی عمدتاً از قرن هجدهم میلادی رایج شد.

## شیوهٔ اندازه‌گیری
فاصلهٔ سطرها بر حسب پوینت اندازه‌گیری می‌شود. برای نمونه اگر اندازهٔ حروف ۱۰ پوینت و فاصلهٔ خط کرسی تا خط کرسی سطر بعدی ۱۲ پوینت باشد، مقدار فاصلهٔ سطرها ۲ پوینت خواهد بود. این ترکیب به صورت «۱۰ بر ۱۲ پوینت» بیان می‌شود و ممکن است در انجامهٔ کتاب به شکل «حروف‌چینی‌شده با قلم تایمز نیو رومن ۱۰ بر ۱۲ پوینت» ثبت شود. فاصلهٔ سطرها همچنین می‌تواند به صورت درصدی از اندازهٔ قلم بیان شود؛ برای مثال فاصلهٔ سطرهای ۱۲۰ درصد برای قلم ۱۱ پوینتی.

## کاربرد و اصول
فاصلهٔ سطرها می‌تواند خوانایی صفحه یا بلوک متنی را بهبود بخشد. رابرت برینگهرست در کتاب *عناصر سبک تایپوگرافی* توصیه می‌کند که برای سطرهای بلندتر و قلم‌هایی با وزن تیره‌تر، ارتفاع ایکس بزرگ‌تر، محور عمودی یا بدون سریف از فاصلهٔ سطرهای بیشتر استفاده شود. تایپوگراف متیو باتریک فاصلهٔ سطرها را بین ۲۰ تا ۴۵ درصد اندازهٔ قلم پیشنهاد می‌کند. مؤسسهٔ استاندارد آلمان نیز بر اساس استاندارد DIN 1450 برای متون خوانشی تا ۸۰ نویسه در هر سطر، فاصلهٔ سطرهای حدود ۲۰ درصد اندازهٔ قلم را توصیه می‌کند.

یان چیخولت، تایپوگراف آلمانی، فاصلهٔ سطرهای ۲ تا ۶ پوینت را مناسب می‌داند و فاصلهٔ بیش از ۱۲ پوینت را «عمدتاً تزیینی» قلمداد می‌کند.

## فاصله‌گذاری دوبل
فاصله‌گذاری دوبل (دو سطری) عملی رایج است که از دوران ماشین تحریرها ریشه گرفته و در محیط‌های دانشگاهی برای امکان افزودن نظرات دست‌نوشت و نمونه‌خوانی به کار می‌رود. ماشین تحریرها گزینه‌های محدودی برای فاصلهٔ سطرها داشتند و فاصله‌گذاری دوبل به عنوان پیش‌فرض انتخاب می‌شد. فاصلهٔ زیاد میان سطرها مقدار فضای سفید بی‌استفاده در صفحه را افزایش داده و تعداد سطرها را کاهش می‌دهد. از سوی دیگر فاصلهٔ بیش از حد ممکن است مشکلاتی در تداوم خواندن ایجاد کند؛ زیرا چشم خواننده باید مسافت بیشتری را میان سطرها طی کند.

## حروف‌چینی فشرده
متنی که بدون فاصلهٔ سطر (اصطلاحاً «فشرده» یا «کمپرس») حروف‌چینی شود، فشرده و ناخوانا به نظر می‌رسد. در این حالت حروف بالارو (ascender) تقریباً به حروف پایین‌رو (descender) سطر قبلی می‌رسند و کمبود فضای سفید میان سطرها ردیابی بصری سطرها را دشوار می‌سازد و خوانایی را کاهش می‌دهد.

## فاصلهٔ سطر منفی
فاصلهٔ سطر منفی تنها در حروف‌چینی دیجیتال کاربرد دارد. به عنوان نمونه ترکیب ۱۲/۱۰ به معنای حذف ۲ پوینت از فاصلهٔ پیش‌فرض است. هرچند فاصلهٔ سطر منفی خوانایی متن‌های طولانی را کاهش می‌دهد، برای متن‌های کوتاه می‌تواند پیام متن را تقویت کند و اثربخشی بیشتری ایجاد نماید. حروفی با بالاروهای بلند و پایین‌روهای عمیق ممکن است در فاصلهٔ سطر منفی به یکدیگر برخورد کنند.

## یکنواختی فاصلهٔ سطرها
متون نوشتاری باید فاصلهٔ سطر یکنواختی داشته باشند که از صفحه‌ای به صفحهٔ دیگر تغییر نکند. سطرهای روی یک صفحه و پشت آن باید از نظر عمودی هم‌راستا باشند. اگر فاصلهٔ سطرهای متفاوتی در یک صفحه وجود داشته باشد، این هم‌راستایی از بین می‌رود. قلم‌های تیره‌تر به فاصلهٔ سطر بیشتری نسبت به قلم‌های سبک‌تر نیاز دارند و قلم‌های سریف‌دار باید با فاصلهٔ سطر بیشتری نسبت به قلم‌های بدون سریف حروف‌چینی شوند. زبان متن نیز بر انتخاب فاصلهٔ سطر تأثیرگذار است.

## پرکردن صفحه
ممکن است فاصلهٔ سطرها به‌منظور هم‌تراز کردن آخرین سطر متن در پایین صفحه افزایش یابد. این فرایند به «پرکردن» (feathering)، «کاردینگ» یا «تراز عمودی» معروف است.

## قلم‌های نامتعارف

در حروف‌چینی فلزی، برخی قلم‌ها دارای فاصلهٔ سطر پیش‌فرض بیشتر یا کمتر هستند. برای دستیابی به این هدف، سطح قلم کوچک‌تری بر بدنهٔ قلم بزرگ‌تر ریخته‌گری می‌شود یا بالعکس. چنین قلم‌هایی معمولاً «قلم‌های نامتعارف» (bastard types) نامیده می‌شوند. روش متداول نمایش این قلم‌ها نوشتن اندازهٔ سطح قلم و سپس یک خط مورب و اندازهٔ بدنه است: مثلاً ۱۰/۱۲ یعنی سطح ۱۰ پوینتی بر بدنهٔ ۱۲ پوینتی.

## فاصلهٔ سطرها در وب
در زبان برگه‌های آبشاری (CSS)، فاصلهٔ سطرها به تفاوت ارتفاع محتوا و مقدار ویژگی `line-height` اشاره دارد. نیمی از این فاصله به بالای متن و نیمی به پایین آن افزوده می‌شود. برای مثال اگر متنی ۱۲ پوینت ارتفاع داشته باشد و مقدار `line-height` برابر ۱۴ پوینت باشد، ۲ پوینت فضای اضافی ایجاد می‌شود: ۱ پوینت بالا و ۱ پوینت پایین متن.

## حروف‌چینی سنتی سربی
در حروف‌چینی سنتی سربی، فاصلهٔ پایهٔ سطرها توسط اندازهٔ بدنهٔ حروف تعیین می‌شد. سطرهای پی‌درپی بدون واسطه روی هم قرار می‌گرفتند. برای افزایش فاصله، تیغه‌هایی فلزی با ضخامت دلخواه و طولی برابر با عرض ستون متن میان سطرها قرار داده می‌شد. این تیغه‌ها از ارتفاع حروف کوتاه‌تر بودند و مرکّب نمی‌گرفتند. جنس آن‌ها می‌توانست از سرب، مس یا برنج باشد و تنها شرط آن بود که به‌آسانی به طول مطلوب بریده شوند.

## جستارهای وابسته
* تایپوگرافی
* حروف‌چینی
* صفحه‌آرایی

## منابع

## پیوند به بیرون
* فاصلهٔ سطرها در دانشنامهٔ تایپوگرافی (به آلمانی)
* فاصلهٔ میان‌سطری در دانشنامهٔ تایپوگرافی (به آلمانی)

رده:تایپوگرافی
رده:فضای سفید
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده