رهبران مذهبی اسلامی

**رهبران مذهبی اسلامی** از دیرباز افرادی بوده‌اند که به عنوان بخشی از نخبگان دینی، مسجد یا حکومت، نقشی برجسته در جامعه یا ملت خود ایفا کرده‌اند. با این حال، در بافت نوین اقلیت‌های مسلمان در کشورهای غیراسلامی و نیز کشورهای سکولار مسلمان مانند ترکیه و بنگلادش، رهبری دینی ممکن است شکل‌های غیررسمی گوناگونی به خود بگیرد.

در سنجش با دیگر ادیان ابراهیمی، اسلام روحانیت سازمان‌یافته‌ای به شیوهٔ مسیحیت ندارد. رهبران دینی اسلام بیشتر به ربی‌های یهودی شباهت دارند تا به کشیشان مسیحی؛ آنان نه میانجی میان انسان و خدایند و نه مراسم آیینی مقدس (ساکرامان) برگزار می‌کنند، بلکه به عنوان الگو، آموزگار، داور و رهبر جامعه عمل کرده و قواعد دینی را حتی در خصوصی‌ترین امور زندگی به مؤمنان ارائه می‌دهند.

## عالم

علما (جمعِ عالِم) دانشمندان علوم دینی اسلام هستند. در معنای محدود، این واژه به دانشوران فقه اسلامی اشاره دارد و در معنای گسترده‌تر، کسانی را دربرمی‌گیرد که سال‌ها در رشته‌های گوناگون اسلامی مانند حدیث و علم‌الحدیث پژوهیده‌اند. علما نمایندهٔ اجماع امت اسلامی در مسائل دینی به‌شمار می‌روند؛ این بدان معنا نیست که اختلاف‌نظر وجود ندارد، بلکه آنان باید از رأی اجماعی رایج و نیز از آرای مخالف و استدلال‌هایشان آگاه باشند.

## علامه

علامه لقبی افتخاری و پرآوازه است که تنها به برترین دانشمندان اندیشهٔ اسلامی، فقه و فلسفه داده می‌شود. این لقب هم در اسلام سنی و هم در اسلام شیعی به کار می‌رود، هرچند کاربرد آن نزد شیعیان رایج‌تر است.

## المامی
المامی () لقبی است که به فرمانروایان مسلمان غرب آفریقا داده می‌شد و به‌ویژه در دولت‌های فتح‌شدهٔ سدهٔ نوزدهم میلادی کاربرد داشت.

## خلیفه

خلیفه به معنای «جانشین» است و نخستین بار در سدهٔ هفتم میلادی برای ابوبکر به کار رفت که پس از درگذشت پیامبر اسلام به ریاست جامعهٔ مسلمانان برگزیده شد. خلیفه گاه «امیرالمؤمنین» نیز خوانده می‌شد. در دورهٔ خلافت اموی، این مقام به شکل موروثی درآمد و سرانجام در سال ۱۹۲۴ میلادی با برچیده شدن خلافت عثمانی از میان رفت.

## امام

امام واژه‌ای عربی به معنای «پیشوا» و «رهبر» است. ممکن است به حاکم یک کشور نیز امام گفته شود، اما این واژه در سنت اسلامی بار معنایی ویژه‌ای دارد. در باور شیعه، امامان جانشینان برحق پیامبر به‌شمار می‌آیند؛ برای نمونه شیعیان دوازده‌امامی به دوازده امام پس از پیامبر باور دارند که نخستین آنان علی بن ابی‌طالب است. در مذاهب سنی، این واژه به بنیان‌گذاران مذاهب چهارگانهٔ فقهی اطلاق می‌شود.

در کاربرد رایج‌تر، امام به کسی گفته می‌شود که نماز جماعت را در مسجد اقامه می‌کند. در برونئی، سنگاپور و مالزی، هر کسی که در هر مکانی — حتی در خانه — نماز جماعت بخواند، امام نامیده می‌شود.

## امام اکبر

لقب «امام اکبر» یا «امام الائمه» () به پیشوای مسجد الازهر و دانشگاه الازهر اطلاق می‌شود و از مرموقترین عنوان‌های رسمی اسلام سنی در مصر است. مسلمانان برخی کشورها این مقام را نشانهٔ بالاترین مرجعیت در فقه سنی می‌دانند. امام اکبر بر پیروان مکتب‌های کلامی اشعری و ماتریدی در سراسر جهان نفوذ فراوان دارد، در حالی که هواداران اندیشهٔ اثری و سلفی رهبران خود را در شبه‌جزیرهٔ عربستان می‌یابند.

## غازی
غازی به فردی گفته می‌شود که در غزوه، یعنی لشکرکشی‌ها یا یورش‌های نظامی، شرکت می‌کرد.

## مفتی اعظم

لقب «مفتی اعظم» یا «مفتی عام» () به بالاترین مقام رسمی شریعت در برخی کشورهای اسلامی اشاره دارد. این مقام در اسلام اباضی بالاترین مرجع دینی به‌شمار می‌رود و همچنین نزد مسلمانان سنی آسیای مرکزی کاربرد رسمی داشته‌است.

## مؤذن

مؤذن کسی است که در مسجد اذان می‌گوید؛ چه برای نماز جمعه و چه برای نمازهای پنج‌گانهٔ روزانه. برخی مسجدها جایگاه‌هایی ویژه برای اذان‌گفتن دارند، مانند مناره یا بخش مشخصی از مسجد. در مسجدهای بزرگ معمولاً فردی به نام «خادم مسجد» این وظیفه را بر عهده دارد و در مسجدهای کوچک، خود امام مسجد اذان می‌گوید.

## مجتهد

مجتهدان مفسران قرآن و حدیث هستند. در گذشته، مفتیان با بهره‌گیری از اجتهاد احکام شرعی را روشن می‌ساختند. اما در بسیاری از بافت‌های سکولار نوین که شریعت اسلامی دیگر قانون حاکم نیست، نقش مفتی سنتی را استادان دانشگاه یا مدرسه‌های دینی بر عهده گرفته‌اند که به‌طور غیررسمی در مسائلی مانند ارث و طلاق به جامعهٔ مسلمان محلی مشاوره می‌دهند.

## کیایی
کیایی () لقبی است که ریشه در فرهنگ جاوه‌ای دارد و تنها به مردان اطلاق می‌شود؛ همسر کیایی «نیایی» نامیده می‌شود. در آغاز دوران نوین، این لقب بیشتر به مدیر مدرسهٔ شبانه‌روزی اسلامی (در اندونزی به نام «پوندوک پسنترن» شناخته می‌شود) اطلاق می‌شد، اما امروزه به هر واعظ سال‌خورده‌ای از هر پیشینهٔ فرهنگی گفته می‌شود.

به سبب باورهای جان‌گرایانهٔ (آنیمیستی) مردم باستانی جاوه، لقب کیایی همچنین به اشیا و موجودات گرامی‌داشته‌شده نیز اطلاق می‌شود، از جمله کریس، جنگ‌افزارها، گاملان، درختان و برخی دام‌های مقدس.

## القاب ویژهٔ شیعیان
اگرچه شیعیان بسیاری از القاب پیش‌گفته مانند عالم، علامه، مجتهد و امام را نیز به کار می‌برند، القاب ویژه‌ای دارند که با نظام آموزشی حوزهٔ علمیه پیوند خورده‌است.

### ثقةالاسلام
لقب «ثقةالاسلام» به طلبه‌ای اطلاق می‌شود که در نخستین سال‌های آموزش حوزوی مرحلهٔ مقدمات را به پایان رسانده و توانایی پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و شبهات دینی را تا حد معینی کسب کرده باشد.

### حجت‌الاسلام
حجت‌الاسلام مرحله‌ای پیشرفته در سلسلهٔ آموزش و تدریس حوزوی است که دست‌کم ده سال تحصیل نیاز دارد و هم‌ارز دکتری به‌شمار می‌رود. دارندهٔ این لقب تمام مراحل حوزه جز بحث خارج را به انجام رسانده و آمادهٔ ورود به آخرین مرحلهٔ تحصیلی است.

### آیت‌الله

آیت‌الله () لقبی پرآوازه است که به روحانیان برجستهٔ شیعه داده می‌شود و به معنای «نشانهٔ خدا» است. این لقب به روحانیانی تعلق می‌گیرد که تحصیل بحث خارج را به پایان رسانده و سال‌ها در اصول و فقه تدریس کرده باشند و استادانشان صلاحیت علمی آنان را تأیید کرده باشند.

### آیت‌الله‌العظمی (مرجع تقلید)
آیت‌الله‌العظمی بالاترین لقب نزد شیعیان است و شمار اندکی از روحانیان بدان دست یافته‌اند. مرجع تقلید باید رساله‌ای عملی (کتاب فقهی) تدوین کند که در آن به بیشتر مسائل روزمرهٔ مسلمانان پاسخ دهد و پاسخ‌هایش را با استناد به منابع شرعی مانند قرآن و حدیث مستدل سازد. این رساله معمولاً بر الگوی کتاب «العروة الوثقی» نوشته می‌شود و مرجع تنها پس از اجازهٔ دو تن از آیت‌الله‌العظماها و پس از مناقشه‌ای چندروزه دربارهٔ رساله‌اش این لقب را دریافت می‌کند.

## جستارهای وابسته
* جانشینی محمد
* فهرست خلفا
* مذاهب اسلامی

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* وبگاه رسمی «کلمه‌ای مشترک»

رده:رهبران مذهبی اسلامی
رده:نقش‌های رهبری مذهبی