توافق‌نامه‌های عید پاک

**توافق‌نامه‌های آنگلو–ایتالیایی سال ۱۹۳۸**، که در منابع انگلیسی به **Easter Pact** یا **Easter Accords** (به معنای **«پیمان/توافقات عید پاک»**) و در(ایتالیایی به نام Patto di Pasqua یا Accordi di Pasqua) شناخته می‌شوند، مجموعه‌ای از اسناد دیپلماتیک و توافقات سیاسی بودند که در تاریخ ۱۶ آوریل ۱۹۳۸ میان دولت‌های بریتانیا و ایتالیا در شهر رم به امضا رسیدند.

این توافق‌ها در بستر اوضاع پرتنش سیاسی دههٔ ۱۹۳۰ و در آستانهٔ جنگ جهانی دوم شکل گرفتند. از یک سو، بریتانیا که درگیر نگرانی از گسترش نفوذ آلمان نازی و افزایش همگرایی آن کشور با ایتالیا تحت رهبری بنیتو موسولینی بود، تلاش داشت با امضای این پیمان، سیاست مماشات خود را پیش برده و ایتالیا را به حفظ وضع موجود در اروپا و مدیترانه متعهد کند. از سوی دیگر، دولت فاشیستی ایتالیا در پی به رسمیت شناساندن دستاوردهای نظامی و سیاسی خود ــ به‌ویژه اشغال اتیوپی (حبشه) در ۱۹۳۶ ــ بود و از طریق این توافق امیدوار بود مشروعیت بین‌المللی بیشتری برای امپراتوری استعماری تازه‌تأسیس خود به دست آورد.

این توافق‌نامه‌ها در ۱۵ مارس ۱۹۳۹ در *مجموعه معاهدات* جامعه ملل ثبت شدند. اگرچه این توافقات در کوتاه‌مدت موجب بهبود روابط دو کشور شدند، اما در بلندمدت نتوانستند مانع نزدیکی استراتژیک موسولینی به هیتلر شوند. تنها یک سال بعد، در ۱۹۳۹، ایتالیا با آلمان «پیمان فولاد» را امضا کرد و عملاً در جبههٔ متحدین قرار گرفت؛ امری که ناکارآمدی و بی‌ثمر بودن سیاست‌های بریتانیا در قالب توافقات عید پاک را آشکار ساخت.

## پیشینه
از سال ۱۹۳۵ به بعد، دولت‌های بریتانیا و فرانسه کوشیدند با جلب نظر دولت موسولینی و بهبود روابط با ایتالیا، مانع شکل‌گیری یک اتحاد رسمی و استراتژیک میان ایتالیا فاشیستی و آلمان نازی شوند. این نگرانی بخش مهمی از سیاست خارجی لندن و پاریس را در نیمهٔ دوم دههٔ ۱۹۳۰ تشکیل می‌داد. همین دغدغه سبب شد که واکنش‌های دو قدرت غربی در برابر اقدامات تهاجمی و توسعه‌طلبانهٔ ایتالیا بسیار ضعیف و غیرمؤثر باشد:

هنگامی که ایتالیا در سال ۱۹۳۵–۱۹۳۶ به اتیوپی (حبشه) حمله کرد و این کشور آفریقایی را به اشغال درآورد، پاسخ بریتانیا و فرانسه محدود و فاقد قاطعیت بود. سازمان ملل (جامعهٔ ملل) نیز با وجود محکوم کردن تجاوز، نتوانست تحریم‌هایی جدی و مؤثر اعمال کند، زیرا لندن و پاریس عملاً تمایلی به رویارویی مستقیم با موسولینی نداشتند. در جریان جنگ داخلی اسپانیا (۱۹۳۶–۱۹۳۹) نیز، با آنکه نقش ایتالیا در حمایت از ژنرال فرانسیسکو فرانکو و مداخلهٔ آشکار در صحنهٔ نبرد برای همگان روشن بود، واکنش بریتانیا و فرانسه در عمل بسیار محتاطانه و ناکافی بود. آن‌ها به جای مقابله با این دخالت آشکار، به سیاست «بی‌طرفی» و تشکیل کمیته‌های نمایشی بسنده کردند. این سیاست نرمش‌آمیز، که بخشی از راهبرد کلان «مماشات» به‌شمار می‌رفت، بیش از آنکه موسولینی را از نزدیکی به هیتلر بازدارد، به او فرصت داد تا بدون هراس از تبعات بین‌المللی، به گسترش نفوذ ایتالیا در آفریقا و مدیترانه ادامه دهد. علاوه بر این، ایتالیا تبلیغات ضد بریتانیایی پخش می‌کرد و به شورشیان عرب در فلسطین تحت سلطه بریتانیا سلاح می‌داد. در همین حال، ایتالیا تلاش کرد تا بریتانیا را از فرانسه دور کند تا زمانی که ایتالیا تصمیم به حمله به فرانسه گرفت، بریتانیا بی‌طرف بماند. این سیاست تا زمان ورود ایتالیایی‌ها به جنگ جهانی دوم در ژوئن ۱۹۴۰ ادامه یافت.

## شرایط
در مجموعه توافقاتی که همگی در همان روز (۱۶ آوریل ۱۹۳۸) میان دولت‌های بریتانیا و ایتالیا به امضا رسید، دو طرف تعهدات متقابلی را پذیرفتند که بیش از هر چیز به اوضاع مدیترانه و دریای سرخ، و همچنین به مستعمرات آفریقایی آنان مربوط می‌شد.

مطابق این اسناد:

دولت‌های بریتانیا و ایتالیا توافق کردند نظم موجود در دریای مدیترانه را رعایت کرده و از هرگونه اقدامی که تمامیت ارضی و حاکمیت پادشاهی‌های عربستان سعودی و یمن را تهدید کند، خودداری نمایند. اهمیت این تعهد از آن جهت بود که بریتانیا در منطقهٔ عدن (یمن جنوبی کنونی) پایگاه مستحکمی داشت و ایتالیا در کرانهٔ مقابل یعنی سومالی ایتالیایی، بر شاخ آفریقا مسلط بود.

آزادی کشتیرانی در کانال سوئز، که شاهراه حیاتی ارتباطی امپراتوری بریتانیا با هند و شرق آسیا محسوب می‌شد، باید تضمین می‌شد.

دو طرف پذیرفتند صلح و آرامش میان مستعمرات آفریقایی‌شان در شرق قاره حفظ شود تا از هرگونه برخورد مرزی و منازعهٔ مستقیم جلوگیری شود. نکتهٔ مهم این بود که در متن توافقات نامی از اتیوپی (حبشه) آورده نشد؛ اما در عمل روشن بود که دولت بریتانیا با این سکوت، سلطهٔ نظامی و اداری ایتالیا بر اتیوپی (اشغال‌شده در ۱۹۳۶) را نادیده گرفته و عملاً به رسمیت شناخته است. این موضوع یکی از مهم‌ترین امتیازاتی بود که موسولینی از پیمان‌های عید پاک به دست آورد. از سوی دیگر، دولت ایتالیا متعهد شد برای تسهیل برقراری صلح داخلی در اسپانیا، نیروهای نظامی خود را از جنگ داخلی اسپانیا (۱۹۳۶–۱۹۳۹) خارج کند. این تعهد در ظاهر گامی به سود سیاست «بی‌طرفی» و «عدم مداخله» در جنگ اسپانیا تلقی می‌شد، هرچند در عمل حضور و نفوذ ایتالیایی‌ها در حمایت از جناح فرانکو همچنان محسوس باقی ماند.

## پیامدها
از منظر ایتالیا، موسولینی امیدوار بود که با امضای «توافقات عید پاک»، بتواند میان فرانسه و بریتانیا شکاف ایجاد کند و از انزوای بین‌المللی رژیم فاشیستی خود بکاهد. اما در عمل چنین اتفاقی رخ نداد و روابط پاریس و لندن همچنان نزدیک باقی ماند. از سوی دیگر، سیاست مماشات بریتانیا که هدفش جلب همکاری ایتالیا و جلوگیری از همگرایی آن کشور با آلمان بود، ناکام ماند. تنها یک سال پس از این توافقات، در ماه مه ۱۹۳۹، ایتالیا و آلمان نازی پیمان موسوم به «اتحاد فولاد» را امضا کردند و عملاً اتحاد نظامی و سیاسی خود را علنی ساختند. این تحول نشان داد که توافقات ۱۹۳۸ رم نتوانسته‌اند مسیر سیاست خارجی ایتالیا را تغییر دهند یا از نزدیکی آن به بلوک هیتلری جلوگیری کنند.

## منابع

رده:ایتالیا در ۱۹۳۸ (میلادی)
رده:روابط ایتالیا و بریتانیا
رده:معاهده‌های بریتانیا
رده:معاهده‌های پادشاهی ایتالیا (۱۹۴۶–۱۸۶۱)
رده:معاهده‌های دوره میان‌دوجنگ
رده:معاهده‌های لازم‌الاجرا در ۱۹۳۹ (میلادی)
رده:معاهده‌های مصوب‌شده در ۱۹۳۸ (میلادی)