محمدیونس طغیان ساکایی

**محمدیونس طغیان ساکایی**  ادیب، شاهنامه‌پژوه، استاد پیشین دانشگاه کابل و دانشگاه بلخ و یکی از شخصیت‌های علمی و فرهنگی سرشناس افغانستان بود. او در مسیر پژوهش ادبی، خصوصاً در زمینهٔ آثار حماسی و شاهنامه‌پژوهی، تألیفات و مقالات مهمی دارد که بر غنای ادبی و فرهنگی افغانستان تأثیر ماندگار گذاشت. 

علاوه بر فعالیت دانشگاهی، طغیان ساکایی از چهره‌های بانفوذ در جامعه هزاره‌های اهل سنت افغانستان بود و نقش مؤثری در بنیان‌گذاری شورای سراسری هزاره‌های اهل سنت افغانستان ایفا کرد.

## زندگی
محمدیونس طغیان ساکایی در ولسوالی اندراب، ولایت بغلان در شمال‌شرق افغانستان متولد شد. او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاه خود به پایان رساند و سپس برای ادامه تحصیل به کابل رفت. او در دانشگاه کابل در رشته زبان و ادبیات فارسی پذیرفته شد (۱۳۵۸ تا ۱۳۶۱) و در این رشته تا مقطع ماستری (کارشناسی ارشد) تحصیل کرد(۱۳۶۶ تا ۱۳۶۸). در دوران دانشجویی، به دلیل علاقه‌مندی به متون کلاسیک فارسی، به‌ویژه شاهنامه فردوسی، مطالعات گسترده‌ای در زمینه ادبیات حماسی انجام داد. پس از فراغت از تحصیل، به عنوان عضو هیئت علمی در دانشکده زبان و ادبیات دانشگاه کابل استخدام شد و دروس مرتبط با تاریخ ادبیات فارسی، سبک‌شناسی و شاهنامه‌پژوهی را در آنجا (۱۳۶۲ تا ۱۳۷۱) و سپس دانشگاه بلخ (۱۳۷۱ تا ۱۳۷۷) تدریس می‌کرد.

ساکایی مدتی را نیز با رادیوی بی‌بی‌سی فارسی، کمیسیون حقوق بشر افغانستان و وزارت تحصیلات عالی افغانستان همکاری داشته است.

#### نجمه ساکایی:

### تحصیل در تاجیکستان
در ادامه فعالیت‌های علمی، طغیان ساکایی در سال ۱۳۹۱ برای ادامه تحصیلات عالی به جمهوری تاجیکستان رفت و در دانشگاه ملی تاجیکستان در شهر دوشنبه، دوره دکترای خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی آغاز کرد. او رساله دکترای خود را با تمرکز بر ساختارهای حماسی در شاهنامه فردوسی نگارش کرد و موفق به دریافت مدرک دکترا در ۱۳۹۵ شد. تحصیل در تاجیکستان به او این امکان را داد تا با منابع ادبی فارسی در آسیای میانه، از جمله نسخه‌های خطی موجود در کتابخانه‌های تاجیکستان، آشنا شود و دامنه پژوهش‌های خود را گسترش دهد. در این دوره، او با شماری از پژوهشگران تاجیک و ایرانی همکاری علمی داشت و در کنفرانس‌های ادبی منطقه‌ای شرکت کرد.

پس از بازگشت به افغانستان، طغیان ساکایی به فعالیت‌های دانشگاهی خود ادامه داد و در دانشگاه کابل (۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰) به تدریس پرداخت. او بیش از سه دهه در نظام آموزش عالی افغانستان فعالیت داشت و در این مدت در تربیت نسل‌های متعددی از دانشجویان نقش ایفا کرد. حوزه تخصصی او ادبیات حماسی، به‌ویژه شاهنامه فردوسی، بود و در این زمینه مقالـت و پژوهش‌های متعددی منتشر کرد. او همچنین در برنامه‌های فرهنگی، نشست‌های علمی و همایش‌های ادبی در داخل و خارج از کشور مشارکت داشت.

### مشارکت در پایه‌گذاری شورای هزاره‌های اهل‌سنت افغانستان
محمدیونس طغیان ساکایی یکی از چهره‌های مؤثر در شکل‌گیری شورای سراسری هزاره‌های اهل سنت افغانستان بود. او با توجه به پیشینه دانشگاهی و جایگاه فرهنگی خود، از نخستین افرادی بود که ضرورت ایجاد یک نهاد مستقل برای بازنمایی سیاسی و اجتماعی هزاره‌های اهل سنت را مطرح کرد. طغیان ساکایی در مراحل اولیه شکل‌گیری شورا، نقش فعالی در تدوین اهداف، ساختار و بیانیه‌های بنیادین آن ایفا کرد و از مدافعان برجسته مشارکت این گروه در فرآیندهای تصمیم‌گیری ملی به‌شمار می‌رفت. او در سخنرانی‌ها و نوشته‌های خود، بر لزوم تفکیک هویت قومی از تعلقات مذهبی تأکید می‌کرد و معتقد بود که هزاره‌های اهل سنت نیز باید در تعریف هویت جمعی هزاره‌ها جایگاه داشته باشند. مشارکت او در تأسیس این شورا، بازتابی از تلاش‌های گسترده‌اش برای تقویت همبستگی درون‌قومی و مقابله با انحصارگرایی مذهبی در ساختارهای نمایندگی قومی در افغانستان بود.

### مهاجرت به آمریکا
در پی تحولات سیاسی افغانستان در سال ۱۴۰۰ خورشیدی و بازگشت طالبان به قدرت، طغیان ساکایی کشور را ترک کرد و به ایالات متحده آمریکا مهاجرت نمود. او در ایالت کالیفرنیا اقامت گزید و در آنجا نیز به فعالیت‌های علمی و فرهنگی ادامه داد. محمدیونس طغیان ساکایی در مهرماه ۱۴۰۴ خورشیدی (اکتبر ۲۰۲۵ میلادی) در سن حدود ۶۸ سالگی درگذشت. خبر درگذشت او با واکنش‌هایی از سوی جامعه دانشگاهی و فرهنگی افغانستان همراه شد.

## آثار
### کتاب
* در شناخت فردوسی و شاهنامه
* خانواده‌های گودرز و پیران در شاهنامه، ایران، نشر الهدی، ۱۳۸۸.
* تاریخ ادبیات فارسی در سده‌های هفتم و هشتم هجری
* تاریخ ادبیات فارسی در سده‌های نهم و دهم هجری
* پله‌هایی بر کاخ بلند، کابل، نشر سعید، ۱۳۸۹.
* نظم دُرّ دَری
* متون تاریخی برای دوره کارشناسی ارشد
* شهر رویاهای من کابل (که برخی منابع آن را آخرین اثر منتشر شدهٔ او می‌دانند).
* انتشارات تاک (کابل)، اعلام کرده مجموعهٔ شش‌جلدی به نام «هفت‌خوان» را اثر طغیان ساکایی، که در خصوص شاه‌نامه و فردوسی است، به زودی چاپ خواهد کرد.

### مقاله
# «اسطوره دیو سپید و مازندران»، مجله:پاژ، بهار ۱۳۷۸، شماره ۱ (ص ۱۶۷ تا ۱۷۴)
# «گاوا، سرزمین گاویها»، مجله ادبیات معاصر، کابل، بنیاد اندیشه، شماره ۸ و ۹، پاییز و زمستان ۱۳۹۶.

## جستارهای وابسته

* شورای سراسری هزاره‌های اهل سنت
* فهرست افراد هزاره
* هزاره‌های اهل سنت

## منابع
رده:استادان دانشگاه کابل
رده:اهالی افغانستان
رده:پژوهشگران ادبیات فارسی
رده:پژوهشگران ادبیات
رده:درگذشتگان ۲۰۲۵ (میلادی)
رده:شاهنامه‌پژوهان
رده:نویسندگان هزاره
رده:زادگان ۱۹۵۶ (میلادی)