تهاجم مغول به بلغارستان ولگا

حمله مغولان به بلغارستان ولگا از سال ۱۲۲۳ تا ۱۲۳۶ به طول انجامید. دولت بلغار، که در ناحیه سفلی ولگا و کامه متمرکز بود، در طول بیشتر تاریخ خود مرکز تجارت خز در اوراسیا محسوب می‌شد. پیش از فتح مغولان، روس‌ها نووگورود و ولادیمیر بارها این منطقه را غارت و به آن حمله کردند و بدین‌ترتیب اقتصاد و قدرت نظامی دولت بلغار را تضعیف نمودند. آن‌ها بعدها در اواخر ۱۲۲۳ یا ۱۲۲۴ به مغولان کمین زدند. چندین درگیری میان سال‌های ۱۲۲۹–۱۲۳۴ رخ داد و امپراتوری مغول سرانجام بلغارها را در ۱۲۳۶ فتح کرد.

## مجموعه‌های وقایع‌نامه
تقویت قدرت و نیروهای تاتار (مغول) به باتو اجازه داد تا به وظیفه تصرف ولگای میانی و ولگای سفلی بپردازد. بلغارها (اغورها) در ولگای میانی سکونت داشتند و ولگای سفلی همواره تحت سلطه پولوفتسی‌ها (قپچاق‌ها) بود. ابن واصل، نویسنده عرب اواخر سده سیزدهم گزارش می‌دهد:

*"در سال ۶۲۷ (۱۲۲۹/۳۰) شعله‌های جنگ میان [[تاتار (مغولستان)|تاتارها (قبایل مغول)]] و [[قوم‌های پولوفتسی|قپچاق‌ها (پولوفتسی‌ها)]] زبانه کشید."
*

چنگیزخان به جوجی مأموریت داد تا فتوحات خود را در اروپای شرقی ادامه دهد، اما او از آن طفره رفت. سپس چنگیزخان جبه و سوبدایی را به ماوراء قفقاز و استپ‌های دریای سیاه فرستاد.

در ۱۲۲۲، پولوفتسی‌ها (قپچاق‌ها) تحت تأثیر ترغیب تاتارها (مغولان) قرار گرفتند و پیمان خود با آلان‌ها را شکستند، پس از آن سپاه تاتار (مغول) از قفقاز شمالی به استپ‌های پولوفتسی (کریمه، آزوف، خزر، ولگای سفلی) تاخت. وقایع‌نامه تور متأخر واکنش مستیسلاو کیف را به خبر نزدیک شدن تاتارها (مغولان) به مرزهای روسیه گزارش می‌دهد:

*"تا زمانی که من در کیف هستم، در این سوی یایک، دریای پونتیک و دانوب، شمشیر تاتار نمی‌تواند بالا برود.*"

خان پولوفتسی کوتیان سوتویویچ، همراه با دیگر خاقان‌های پولوفتسی، به داماد خود، شاهزاده گالیسیایی مستیسلاو مستیسلاویچ اوداتنی، و دیگر شاهزادگان روس روی آوردند و از آنان در برابر دشمن هولناک جدید درخواست کمک کردند:

*"سرزمین ما امروز گرفته شده است و فردا سرزمین شما را خواهند گرفت."
*

کوتیان سخنان خود را با هدایای بزرگ به شاهزاده گالیسیایی تأیید کرد. مستیسلاو اوداتنی ابتکار عمل را در برگزاری کنگره‌ای از شاهزادگان برای بحث درباره لشکرکشی به سوی تاتارهای (مغولان) نزدیک‌شونده به دست گرفت. او گفت که اگر شاهزادگان روس به پولوفتسی‌ها (قومان) کمک نکنند، ممکن است آنان به تاتارها (مغولان) بپیوندند و خطر بزرگ‌تر شود.

پس از آن "نبرد رود کالکا" معروف ۱۲۲۱-۱۲۲۴ رخ داد. در راه بازگشت، تاتارها (مغولان) نخستین بار با بلغارها روبرو شدند و شکست خوردند و این را برای مدت طولانی به یاد داشتند و این ننگ را نبخشیدند.

متن اصلی از وقایع‌نامه لورنتی بر اساس نسخه سوزدال است و به سال ۱۳۷۷ بازمی‌گردد، یکی از قدیمی‌ترین وقایع‌نامه‌های روسی باقی‌مانده، که بر اساس مجموعه‌های وقایع‌نامه پیشین، از جمله مواد سده سیزدهم، تدوین شده است. در ۱۲۳۶، هنگامی که تاتارها (مغولان) به رهبری باتو فتح بلغارستان ولگا را آغاز کردند، یک وقایع‌نگار روسی نوشت:

«В лѣто 6744. Приидоша отъ восточныя страны в Болгарскую землю безбожнии Татари, и взяша славныи Великыи городъ Болгарскыи, и избиша оружьемъ от старца и до унаго и до сущаго младенца, и взяша товара множество, а городъ ихъ пожгоша огнемъ, и всю землю ихъ поплениша.»

یعنی،
*"در پاییز سال ۶۷۴۴ (۱۲۳۶)، از سرزمین‌های شرق به سرزمین بلغار آمدند تاتارهای بی‌دین و شهر خوب بلغار را غارت کردند و همه را از پیر تا جوان و خردسال شیرخوار کشتند و کالای فراوانی به غارت بردند و شهر را به آتش کشیدند و تمام سرزمینشان را به اسارت گرفتند.*"

بعدها، هنگامی که قپچاق‌های پولوفتسی تابع تاتارها (قبایل مغول) شدند، نام قومی تاتار به قپچاق‌ها منتقل شد، زیرا آن‌ها در یک قوم واحد ادغام شدند، چنانکه ابن فضل‌الله عمری اشاره کرد، که در طول نسل‌ها، تاتارهای (مغولان) واقعی در میان قپچاق‌ها حل شدند و با آن‌ها یکسان به نظر می‌رسیدند، گویی هیچ تفاوتی نبوده است. زبان اردوی زرین به قپچاقی غالب تبدیل شد و به زبان دولتی بدل گردید و پس از اصلاحات خان ازبک، اسلام دین رسمی شد.

## لشکرکشی‌های مغولان

در ۱۲۲۳، پس از شکست دادن سپاهیان روس و قومان/قپچاق در نبرد رود کالکا، سپاهی مغول به فرماندهی سرداران سوبتای و جبه برای تسلیم بلغارستان ولگا فرستاده شد. سپاهیان چنگیزخان در آن زمان شکست‌ناپذیر به نظر می‌رسیدند. با این حال، در اواخر ۱۲۲۳ (یا ۱۲۲۴)، بلغارها ممکن است با مغولان جنگیده باشند. هیچ اشاره تاریخی جز گزارشی کوتاه از تاریخ‌نگار عرب ابن اثیر که در موصل و در فاصله  از آن رویداد می‌نوشته، وجود ندارد. پس از چند درگیری سخت با بلغارها، مغولان خسته به سوی ولگا بازگشتند. در همین حال، روس‌ها پیوسته به دولت بلغار حمله می‌کردند تا بر منطقه ثروتمند آن برتری یابند.
در ۱۲۲۹، اوگتای خان سپاه دیگری از مغولان را به فرماندهی کوکدی و بودی برای فتح منطقه فرستاد. این نیرو مرزبانان بلغار را در رود اورال شکست داد و دره بالایی اورال را اشغال کرد. در ۱۲۳۲، سواره‌نظام مغول بخش جنوب شرقی باشقیرستان را تحت سلطه خود درآورد و بخش‌های جنوبی بلغارستان ولگا را اشغال کرد.

به رهبری باتوخان، نیروهای مغول به تعداد ۲۵-۳۵٬۰۰۰ در ۱۲۳۶ به اروپا تاختند. مغولان بیلار، بولغار، سوار، جوکتاو، و بیشتر شهرها و دژهای دیگر بلغارستان ولگا را محاصره و غارت کردند؛ و عملاً همه ساکنان را کشتند یا به بردگی گرفتند. بلغارستان ولگا بخشی از اولوس جوجی شد که بعدها به نام اردوی زرین شناخته شد. این سرزمین بعدها به دوک‌نشین‌هایی تقسیم شد؛ هر یک سرانجام درجات گوناگونی از خودمختاری را به عنوان دست‌نشاندگان اردوی زرین به دست آوردند یا به آن‌ها اعطا شد.

## انتقال جمعیت
جمعیت کشاورز بازمانده مجبور به ترک سرزمین‌های استپی شدند. اکثریت در امتداد رود کامه و نواحی مجاور در شمال ساکن شدند. ناحیه پیرامون قازان، که چند سال پیش توسط مردمان ماری مسکون شده بود، به هسته جمعیت ("تاتار قازان") تبدیل شد. قازان و چالی به مراکز جدید عمده سیاسی و تجاری تبدیل شدند.

برخی شهرها، مانند بولغار و جوکتاو، بازسازی شدند، اما آن‌ها عمدتاً مراکز تجاری بودند و جمعیت آن‌ها در بیشتر موارد بلغار نبودند.

## شورش‌ها
پس از آن که مغولان بلغارستان ولگا را برای فتح سرزمین روسیه ترک کردند، بلغارها به رهبری اشراف شورش کردند. سپس مغولان بازگشتند و شورش‌ها را سرکوب کردند.

## تأثیر بر منطقه
به گفته برخی تاریخ‌نگاران، بیش از ۸۰٪ از جمعیت کشور در طول حمله کشته شدند. جمعیت باقی‌مانده عمدتاً به مناطق جنگلی شمالی (سرزمین‌های چواشستان و تاتارستان امروزی) نقل مکان کردند. برخی دوک‌نشین‌های خودمختار در آن مناطق پدید آمدند. نواحی جنوبی استپی بلغارستان ولگا احتمالاً توسط قپچاق‌های کوچ‌نشین سکونت داده شد و توسعه کشاورزی دچار افول شدیدی شد.

با گذشت زمان، شهرهای بلغارستان ولگا بازسازی شدند و به مراکز تجاری و صنایع دستی اردوی زرین تبدیل شدند. شماری از بلغارها، عمدتاً استادان و پیشه‌وران، به سرای و دیگر شهرهای جنوبی اردوی زرین به زور منتقل شدند. بلغارستان ولگا مرکز کشاورزی و صنایع دستی باقی ماند.

### تأثیر زبانی-قومی
جمعیت بلغارستان ولگا عمدتاً مسلمان بودند. تحت تأثیر فرهنگ بلغار، شمار فزاینده‌ای از مغولان و قپچاق‌های کوچ‌نشین به اسلام گرویدند. زبانی که مسلمانان اردوی زرین به کار می‌بردند به زبان قپچاقی تبدیل شد که همه مسلمانان بلغار ولگا آن را پذیرفتند. در نتیجه آمیختگی بعدی قپچاقی و بلغاری، زبان ادبی اردوی زرین به آنچه امروزه زبان تاتاری باستان نامیده می‌شود بدل گشت و سرانجام به زبان تاتاری امروزی تحول یافت. برخی از جمعیت غیراسلامی بلغارستان زبان بلغاری را حفظ کردند که تحت تأثیر زبان ماری، زبانی که معمولاً در سرزمین‌هایی که به آنجا نقل مکان کرده بودند به کار می‌رفت، قرار گرفت. این امر به توسعه زبان چوواشی امروزی انجامید.

برخی تاریخ‌نگاران فرضیه‌پردازی می‌کنند که در طول فرمانروایی مغولان، ترکیب قومی جمعیت بلغارستان ولگا تغییر نکرد و عمدتاً بلغار و تا حدی فینو-اوگری باقی ماند. در مقابل، برخی دیگر فرض می‌کنند که شماری قپچاق و روس به زور به بلغارستان منتقل شده‌اند. بدون تردید، شماری از بلغارها به سرزمین استان آستراخان امروزی که پیشتر جمعیت آن کوچ‌نشین بود، به زور منتقل شدند.

جامعه مسلمان بلغارستان ولگا ترجیح می‌داد خود را *مسلمانان* (موسلمان‌نار) بنامد، اما از واژه *بولغار* برای تمایز خود از قپچاق‌های مسلمان کوچ‌نشین استفاده می‌کرد. آنان تا سده نوزدهم خود را *تاتار* نمی‌نامیدند. منابع روسی در ابتدا بلغارهای ولگا را از تاتارهای کوچ‌نشین متمایز می‌کردند، اما بعدها واژه «تاتار» مترادف با «ترک مسلمان» شد. برای تمایز بین خود، آن‌ها شروع به استفاده از نام‌های خانات‌ها کردند: جمعیت خانات قازان خود را *مردم قازان* (قازان‌لی) می‌نامیدند؛ این نام همچنین توسط تاتارهای استپی و روس‌ها به کار می‌رفت.

## منابع

* 

رده:تاریخ تاتارستان
رده:بلغارستان ولگا
رده:درگیری‌ها در ۱۲۲۳ (میلادی)
رده:امپراتوری مغول در دهه ۱۲۲۰ (میلادی)
رده:آسیا در ۱۲۲۳ (میلادی)
رده:تیموریان در دهه ۱۲۳۰ (میلادی)
رده:آسیا در ۱۲۳۶ (میلادی)