رکتو و ورسو

**رِکتو و وِرسو** () دو اصطلاح در کتاب‌شناسی و چاپ هستند که به دو روی یک برگ از کاغذ، پاپیروس یا پرگامینو اشاره دارند. «رِکتو» به روی جلویی (سمت راست در کتاب‌های چپ‌به‌راست و سمت چپ در کتاب‌های راست‌به‌چپ) و «وِرسو» به پشت برگ گفته می‌شود. این اصطلاحات در حوزه‌های نسخه‌شناسی، سندشناسی، کتاب‌نگاری و فقه‌اللغه کاربرد گسترده‌ای دارند.

ریشهٔ این دو اصطلاح به کاربرد پاپیروس در مصر باستان، یونان باستان و روم باستان بازمی‌گردد. برگ پاپیروس از دو لایهٔ روی‌هم ساخته می‌شد؛ در یک سمت الیاف به‌صورت افقی قرار داشتند و نوشتن بر آن آسان‌تر بود (رِکتو) و در سمت دیگر الیاف عمودی بودند (وِرسو). با اختراع چاپ، این اصطلاحات به صنعت چاپ و صحافی نیز راه یافتند و چاپ دوطرفه یکی از مزایای مهم ماشین چاپ نسبت به شیوهٔ کهن‌تر چاپ چوبی آسیایی بود که تنها امکان چاپ یک‌طرفه را فراهم می‌کرد.

بر پایهٔ قراردادهای نشر، نخستین صفحهٔ هر کتاب و گاه نخستین صفحهٔ هر فصل یا بخش همواره صفحهٔ رِکتو است. در نتیجه، تمام صفحات رِکتو شمارهٔ فرد و تمام صفحات وِرسو شمارهٔ زوج دارند.

## ریشه‌شناسی
واژهٔ «رِکتو» از عبارت لاتین  به معنای «در سمت درست برگ» و «وِرسو» از  به معنای «در پشت برگ» گرفته شده‌است. در لاتین، دو صفحهٔ مقابل را  و  می‌نامیدند و صورت‌های  و  حالت مفعولی (مطلق) هستند که به متن روی صفحه اشاره دارند نه خود برگ فیزیکی.

مارتین لایونز در سال ۲۰۱۱ استدلال کرد که واژهٔ  به معنای «درست و مناسب» برای روی جلویی برگ از کاربرد پاپیروس در عهد باستان متأخر ریشه گرفته‌است؛ زیرا تنها یک سمت پاپیروس برای نوشتن مناسب بود و معمولاً فقط بر همان سمت «درست» و صاف نوشته می‌شد.

## پاپیروس و خاستگاه تاریخی
اصطلاحات رکتو و ورسو نخست در ارتباط با پاپیروس به‌کار رفتند. پاپیروس در مصر، یونان و روم برای نوشتن انواع اسناد و آثار ادبی استفاده می‌شد و ابتدا به شکل طومار و از سدهٔ سوم میلادی به تدریج به شکل کدکس درآمد. برگ پاپیروس از دو لایهٔ متقاطع تشکیل می‌شد: در سمت جلویی (رکتو) الیاف افقی بودند و قلم نی به‌آسانی بر آن حرکت می‌کرد، در حالی که در سمت پشتی (ورسو) الیاف عمودی قرار داشتند و نوشتن دشوارتر بود.

## کاربرد در نسخه‌شناسی

در نسخه‌شناسی، هر برگ فیزیکی (، مخفف «fol.» یا «f.») شماره‌گذاری می‌شود و دو سمت آن با حروف اختصاری «r» (رکتو) و «v» (ورسو) مشخص می‌شوند. ویرایش‌های انتقادی نسخه‌های خطی جایگاه متن را در دست‌نوشتهٔ اصلی به صورت «fol. 1r» یا «۴۲r.» و «۶۷۳vº» نشان می‌دهند. گاه حروف «r» و «v» به‌صورت بالانویس نوشته می‌شوند مانند «۱» یا با نشانهٔ «º» که به حالت مطلق لاتین اشاره دارد.

این شیوهٔ ارجاع‌دهی از آغاز نسخه‌شناسی نوین در سدهٔ هفدهم میلادی استاندارد بوده‌است.

### کتاب‌های راست‌به‌چپ
اصطلاحات رکتو و ورسو در نسخه‌شناسی دست‌نوشته‌های خط‌های راست‌به‌چپ مانند سُریانی، عربی و عبری نیز به‌کار می‌روند. در این خط‌ها صفحهٔ رکتو در سمت چپ و ورسو در سمت راست قرار دارد؛ اما ترتیب خواندن هر برگ همچنان ابتدا ورسو و سپس رکتو است.

## کاربرد در چاپ و نشر
با اختراع ماشین چاپ، اصطلاحات رکتو و ورسو به صنعت چاپ و صحافی راه یافتند. چاپ دوطرفه () که در آن هر دو سمت برگ چاپ می‌شود، مزیت مهمی نسبت به شیوهٔ چاپ چوبی آسیایی بود؛ در آن روش، چاپ با فشار دادن از پشت صفحه انجام می‌شد و امکان چاپ روی هر دو طرف وجود نداشت.

در چاپ دوطرفه، هر ورق کاغذ فیزیکی تا می‌شود و دو برگ و چهار صفحه پدیدمی‌آورد. برای نمونه، در یک کتاب ۱۶ صفحه‌ای، ورق بیرونی شامل یک برگ با صفحات ۱ (رکتو) و ۲ (ورسو) و برگ دیگری با صفحات ۱۵ (رکتو) و ۱۶ (ورسو) است؛ بنابراین شمار صفحات چنین کتابی باید مضربی از چهار باشد.

## قراردادهای شماره‌گذاری
بر پایهٔ قرارداد نشر کتاب، نخستین صفحهٔ کتاب و گاه نخستین صفحهٔ هر بخش یا فصل همواره صفحهٔ رکتو است. در نتیجه، تمام صفحات رکتو شمارهٔ فرد و تمام صفحات ورسو شمارهٔ زوج دارند.

در بسیاری از اینکونابولاها و حتی برخی کتاب‌های سدهٔ شانزدهم، به‌جای شماره‌گذاری هر صفحه، برگ‌ها (folia) شماره‌گذاری می‌شدند. بدین ترتیب، هر برگ تنها بر روی رکتو شمارهٔ ترتیبی داشت و سمت ورسو بدون شماره می‌ماند.

## کاربرد در هنرهای تجسمی
اصطلاحات رکتو و ورسو در توصیف آثار هنری تک‌برگی نیز به‌ویژه در حوزهٔ طراحی به‌کار می‌روند. «طراحی رکتو-ورسو» به برگه‌ای گفته می‌شود که بر هر دو طرف آن نقاشی شده باشد، مانند برگه‌های دفتر طراحی. معمولاً در این موارد سمت اصلی مشخصی وجود ندارد. برخی آثار به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که هر دو سمت مکمل یکدیگرند، اما در اغلب موارد هر سمت اثری مستقل است. دلیل استفاده از هر دو طرف کاغذ در گذشته بهای بالای کاغذ بود و حتی امروز نیز کاغذ طراحی مرغوب بسیار گران‌تر از کاغذ معمولی است.

## خط سیریلیک

در سنت نسخه‌شناسی خط سیریلیک، اختصارات متفاوتی برای رکتو و ورسو به‌کار می‌رود. «лл.» (مخفف «лицевая сторона» به معنای «سمت رویی») معادل رکتو و «об.» (مخفف «оборотная сторона» به معنای «سمت پشتی») معادل ورسو است. این نشانه‌ها در حاشیه‌نویسی مدادی نسخه‌های خطی سده‌های میانه و نوین اسلاو شرقی مانند مجموعهٔ ایپاتی و مجموعهٔ لاورنتیوس دیده می‌شوند.

پژوهشگران نخستین نسخه‌های خطی اسلاو شرقی شماره‌های صفحه را با جوهر می‌نوشتند، اما پژوهشگران بعدی استفاده از مداد را ترجیح دادند؛ زیرا مداد با پاک‌کن قابل اصلاح بود و خطر آسیب دائمی به نسخه‌های ارزشمند را کاهش می‌داد.

## جستارهای وابسته
* صحافی
* چاپ
* نسخه‌شناسی
* پاپیروس
* طراحی کتاب

## منابع

## پیوند به بیرون
* 
* 

رده:صنعت چاپ
رده:طراحی کتاب
رده:واژه‌شناسی کتاب
رده:پاپیروس
رده:نسخه‌شناسی