فلسطینی‌های لبنان

**فلسطینی‌های لبنان** به آوارگان فلسطینی اطلاق می‌شود که در جریان نکبه سال ۱۹۴۸ به لبنان گریختند و همچنین فرزندان و نوادگان آنان، شبه‌نظامیان فلسطینی که در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ در لبنان ساکن بودند و شهروندان فلسطینی که از کشورهای درگیر جنگ مانند سوریه به لبنان مهاجرت کرده‌اند. بیشتر فلسطینی‌های لبنان از تابعیت لبنانی محروم‌اند و در وضعیت بی‌تابعیتی به سر می‌برند. آنان با تبعیض ساختاری گسترده‌ای از جمله محدودیت در اشتغال، مالکیت و دسترسی به خدمات اجتماعی روبه‌رو هستند.

در سرشماری سال ۲۰۱۷ دولت لبنان، شمار فلسطینی‌های ساکن لبنان حدود ۱۷۴ هزار نفر برآورد شد. آنروا در مارس ۲۰۲۳ شمار آوارگان فلسطینی ثبت‌نام‌شده در لبنان را ۴۸۹٬۲۹۲ نفر اعلام کرد، اما تخمین زد که بیش از ۲۵۰ هزار نفر از آنان در لبنان ساکن نیستند. برآوردهای دیده‌بان حقوق بشر در سال ۲۰۱۱ جمعیت فلسطینیان را ۳۰۰ هزار نفر اعلام کرده بود. خاستگاه بیشتر این آوارگان مناطق جلیل و یافا و روستاهای پیرامون آن‌هاست.

فلسطینی‌های لبنان فاقد کارت شناسایی لبنانی‌اند و همین امر دسترسی آنان به خدمات بهداشتی، آموزشی و دیگر خدمات دولتی را به‌شدت محدود می‌کند. آنان از حق مالکیت و اشتغال در بسیاری از حرفه‌ها محروم‌اند و ناگزیرند برای خدمات پایه‌ای به آنروا وابسته باشند.

## پیشینه

### موج‌های مهاجرت
مهاجرت فلسطینیان به لبنان در چندین موج صورت گرفت. نخستین و بزرگ‌ترین موج پس از تأسیس اسرائیل و جنگ ۱۹۴۸ رخ داد که حدود ۱۰۰ هزار فلسطینی به لبنان گریختند. پس از آن، در جریان بحران سوئز ۱۹۵۶ و جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷ حدود ۲۵ هزار نفر دیگر وارد لبنان شدند. در پی سپتامبر سیاه ۱۹۷۰–۱۹۷۱ و اخراج سازمان آزادی‌بخش فلسطین از اردن، بین ۱۵ تا ۳۰ هزار نفر دیگر به لبنان آمدند. از سال ۲۰۱۱ نیز در پی جنگ داخلی سوریه، حدود ۴۴ هزار آواره فلسطینی از سوریه به لبنان پناه آوردند.

### سازمان آزادی‌بخش فلسطین در لبنان
جنبش‌های مقاومت فلسطینی از اواخر دهه ۱۹۶۰ در اردوگاه‌های لبنان به فعالیت پرداختند و فدائیان بسیاری را به خدمت گرفتند. پس از سپتامبر سیاه، سازمان آزادی‌بخش فلسطین پایگاه خود را به لبنان منتقل کرد و این امر به درگیری‌های مکرر میان چریک‌های فلسطینی و ارتش لبنان انجامید. رویداد ۱۳ آوریل ۱۹۷۵ که در آن فالانژیست‌ها ۲۷ فلسطینی سوار بر اتوبوس را در حومه بیروت کشتند، به‌طور گسترده آغازگر جنگ داخلی لبنان شناخته می‌شود. در جریان جنگ داخلی برخی اردوگاه‌ها بسته شدند و از ۱۷ اردوگاه آغازین، اکنون ۱۲ اردوگاه رسمی تحت پوشش آنروا باقی مانده‌است.

## آمار جمعیتی
برآوردهای جمعیت فلسطینی‌های لبنان بسیار متفاوت است. در سال ۲۰۱۱ برآوردها از ۲۶۰ تا ۴۰۰ هزار نفر در نوسان بود. دیده‌بان حقوق بشر در ۲۰۱۱ جمعیت آنان را ۳۰۰ هزار نفر تخمین زد.

سرشماری سال ۲۰۱۷ دولت لبنان مجموعاً ۱۹۳٬۰۲۳ فلسطینی ساکن اردوگاه‌های آوارگان را شمرد که ۱۷۴٬۴۲۲ نفر آنان آوارگان فلسطینی لبنان (PRL) و ۱۸٬۶۰۱ نفر آوارگان فلسطینی سوریه (PRS) بودند. نیمی از این جمعیت زیر ۲۴ سال سن داشتند.

در سال ۲۰۱۸ دیده‌بان حقوق بشر شمار آوارگان «دیرینه» فلسطینی را ۱۷۴ هزار و آوارگان تازه‌رسیده از سوریه را ۴۵ هزار نفر برآورد کرد.

بر اساس گزارش دفتر میدانی آنروا در لبنان (فوریه ۲۰۲۵)، مجموعاً ۲۲۲ هزار فلسطینی در لبنان زندگی می‌کنند که ۱۹۵ هزار نفر آنان فلسطینی‌های لبنان و ۲۷ هزار نفر فلسطینی‌های سوری‌تبارند. شمار ثبت‌نام‌شدگان آنروا نزدیک به ۵۰۰ هزار نفر است اما این رقم مرگ‌ومیر و مهاجرت‌ها را منعکس نمی‌کند. تا مارس ۲۰۲۶ آنروا برآورد می‌کند حدود ۲۴۸ هزار آواره فلسطینی و اعضای خانواده‌هایشان از خدمات آنروا در لبنان بهره‌مند می‌شوند.

## تعریف و دسته‌بندی
آنروا «آواره فلسطینی» را شخصی تعریف می‌کند که محل اقامت عادی‌اش در فاصله ۱ ژوئن ۱۹۴۶ تا ۱۵ مه ۱۹۴۸ فلسطین بوده و خانه و وسیله معاش خود را در نتیجه درگیری ۱۹۴۸ از دست داده‌است. فرزندان آوارگان مرد نیز می‌توانند نزد آنروا ثبت‌نام کنند.

فلسطینی‌های لبنان سه دسته‌اند: آوارگان ثبت‌نام‌شده نزد آنروا و مقامات لبنانی، آوارگان ثبت‌نام‌شده تنها نزد مقامات لبنانی و فلسطینیان بدون شناسنامه (Non-ID). بر اساس برنامه پاسخ به بحران لبنان (۲۰۱۷–۲۰۲۱)، حدود ۳ تا ۵ هزار فلسطینی بدون شناسنامه در لبنان زندگی می‌کنند. برخی از آنان پیش‌تر نزد آنروا در مصر و اردن ثبت‌نام شده بودند اما اکنون مدارک شناسایی‌شان منقضی یا غیرقابل‌تمدید است. فلسطینیان بدون شناسنامه می‌توانند مدارک شناسایی موقت از دولت لبنان دریافت کنند، اما این مدارک سالانه باید تمدید شوند و ثبت رسمی ازدواج، طلاق و فوت را شامل نمی‌شوند.

## جایگاه حقوقی
### تابعیت
بیشتر فلسطینیان در لبنان بدون تابعیت هستند و صرف‌نظر از اینکه چند نسل از خانواده‌هایشان در لبنان زیسته‌اند، حق دریافت تابعیت لبنانی را ندارند.

دولت لبنان در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به حدود ۵۰ هزار آواره مسیحی فلسطینی تابعیت داد. در اواسط دهه ۱۹۹۰ نیز حدود ۶۰ هزار آواره شیعه مسلمان تابعیت گرفتند که اعتراض مقامات مارونی را برانگیخت و در پی آن به همه آوارگان مسیحی باقی‌مانده هم تابعیت اعطا شد.

در دوره اشغال سوریه بر لبنان در سال ۱۹۹۴، دولت بیش از ۱۵۴ هزار نفر از ساکنان خارجی با تبار فلسطینی و سوری را تابعیت بخشید. ادعا شد هدف از این اقدام تأثیرگذاری بر انتخابات به سود دولت هوادار سوریه بود، زیرا شهروندان تازه با اتوبوس به مراکز رأی‌گیری آورده شدند و نرخ مشارکت آنان از شهروندان عادی بالاتر بود.

### محدودیت‌های مالکیت

پس از اصلاحیه ۲۰۰۱ قانون مالکیت خارجیان که تملک را منوط به داشتن تابعیت کشوری به‌رسمیت‌شناخته‌شده کرد، آوارگان فلسطینی عملاً از حق مالکیت محروم شدند. آنان همچنین از ورود به فهرست حرفه‌های آزاد منع شده‌اند.

### محدودیت‌های اشتغال
اشتغال فلسطینیان به مجوز کار دولتی نیاز دارد. به گزارش نیویورک‌تایمز، با اینکه لبنان سالانه صدها هزار مجوز کار برای اتباع کشورهای آفریقایی، آسیایی و عربی صادر و تمدید می‌کند، تنها تعداد انگشت‌شماری از این مجوزها به فلسطینیان داده شده‌است. فلسطینیان از اشتغال در دست‌کم ۳۹ حرفه از جمله حقوق، پزشکی و مهندسی محروم‌اند و این امر آنان را به بازار کار غیررسمی سوق می‌دهد. بر اساس سرشماری ۲۰۱۷ دولت لبنان، بیش از ۹۰ درصد آوارگان فلسطینی به‌صورت غیررسمی کار می‌کنند.

در سال ۲۰۱۹ کامیل ابوسلیمان، وزیر کار لبنان، قانونی را به اجرا گذاشت که فلسطینیان را ملزم به دریافت مجوز کار می‌کرد و آنان را «خارجی» تلقی می‌نمود. این تصمیم موجی از اعتراضات در سراسر اردوگاه‌های فلسطینی برانگیخت. فعالان مدعی شدند این قانون به‌طور ناعادلانه آوارگان فلسطینی را هدف قرار داده و فرصت‌های شغلی محدود آنان را باریک‌تر می‌کند.

### محدودیت در سفر
فلسطینیان غیرشهروند ساکن لبنان می‌توانند اسناد مسافرتی دریافت کنند که جایگزین گذرنامه می‌شود.

### دیوار اردوگاه عین الحلوه
در سال ۲۰۱۶ مقامات لبنانی ساخت دیوار بتنی همراه با برج‌های نگهبانی در اطراف اردوگاه عین الحلوه، بزرگ‌ترین اردوگاه آوارگان فلسطینی در لبنان، را آغاز کردند. این دیوار با انتقاداتی روبه‌رو شد و برخی آن را «نژادپرستانه» خواندند.

## وضعیت اجتماعی

فلسطینیان در لبنان برای دریافت خدمات پایه‌ای مانند بهداشت و آموزش به‌شدت به آنروا وابسته‌اند، زیرا دسترسی چندانی به خدمات اجتماعی دولت لبنان ندارند. با این حال آنروا نیز همواره امکان ورود به همه مناطق را نداشته و منتقدان به کمبود خدمات بهداشتی و امدادی پایه در درون اردوگاه‌ها اشاره می‌کنند.

بر اساس گزارش دیده‌بان حقوق بشر، آوارگان فلسطینی در لبنان در شرایط اجتماعی و اقتصادی «دهشتناکی» زندگی می‌کنند. در سال ۲۰۰۱ پارلمان لبنان قانونی تصویب کرد که فلسطینیان را از حق مالکیت محروم ساخت؛ حقی که دهه‌ها از آن برخوردار بودند. در سال ۲۰۰۵ لبنان ممنوعیت اشتغال فلسطینیان در بیشتر مشاغل اداری و فنی را برداشت، مشروط به دریافت مجوز کار موقت، اما بیش از ۲۰ حرفه سطح‌بالا همچنان برای آنان ممنوع ماند.

### زیرساخت اردوگاه‌ها

اردوگاه‌های فلسطینی از زیرساخت‌های نامناسب رنج می‌برند. چادرهای نخستین به مرور زمان جای خود را به بلوک‌های بتنی با سقف حلبی داده‌اند. امروزه اردوگاه‌ها بسیار متراکم‌اند و ساخت‌وساز عمدتاً ارتفاعی صورت می‌گیرد. ساختمان‌ها فرسوده‌اند و کمبود برق و سرریز فاضلاب در زمستان از مشکلات مزمن آن‌هاست. آنروا زیرساخت گسترده‌ای برای ارائه کمک‌های بشردوستانه ایجاد کرده که دربرگیرنده ۱۲ اردوگاه، ۶۹ مدرسه، ۲۷ مرکز بهداشتی، ۹ مرکز زنان و ۲ مدرسه حرفه‌ای است. بیش از ۹۰ درصد کارکنان آنروا در لبنان خود فلسطینی هستند که آنروا را به بزرگ‌ترین کارفرمای فلسطینیان در این کشور بدل کرده‌است.

### بهداشت
فلسطینیان ساکن اردوگاه‌ها و مجتمع‌های اطراف آن از مشکلات بهداشتی ناشی از زوال شرایط زندگی، دستمزدهای پایین و فقر گسترده رنج می‌برند. بخش عمده خدمات بهداشتی را آنروا و هلال‌احمر فلسطین ارائه می‌دهند، اما هزینه‌های مراقبت بهداشتی رو به افزایش و زیرساخت بهداشتی رو به زوال است.

## تنش‌های فرقه‌ای

به دلیل تنش‌های فرقه‌ای برجای‌مانده از جنگ داخلی و ساختار ظریف فرقه‌ای لبنان، نگرش‌های تبعیض‌آمیز اجتماعی نسبت به آوارگان فلسطینی همچنان پابرجاست. دولت لبنان بیشتر آوارگان فلسطینی را عامل بی‌ثبات‌کننده ترکیب ظریف مذهبی و فرقه‌ای کشور می‌داند.

با وجود لغو موافقت‌نامه قاهره (۱۹۶۹)، ارتش لبنان بر پایه تفاهمی غیررسمی با جناح‌های فلسطینی وارد ۱۲ اردوگاه نمی‌شود، هرچند میزانی از همکاری میان طرفین وجود دارد.

اردوگاه‌های فلسطینی گاه محل فعالیت گروه‌های مسلح و قاچاق مواد مخدر نیز هستند و درگیری میان باندهای رقیب قربانیان غیرنظامی بر جای می‌گذارد. در ژوئن ۲۰۲۰ زنی در اردوگاه پناهندگان شتیلا هنگام تیراندازی میان باندها کشته شد.

## انتقادها و اتهام آپارتاید
شماری از روزنامه‌نگاران و تحلیل‌گران رفتار لبنان با فلسطینیان را با آپارتاید مقایسه کرده‌اند. خالد ابوطعامه، روزنامه‌نگار عرب اسرائیلی، لبنان را به اعمال آپارتاید علیه فلسطینیان متهم کرد و «جایگاه حقوقی ویژه» آنان را که با عنوان «خارجی» تعریف شده سرچشمه محرومیت آنان از بهداشت، خدمات اجتماعی، مالکیت و آموزش دانست. رامی جورج خوری، روزنامه‌نگار فلسطینی، نیز رفتار لبنان با فلسطینیان را با «نظام آپارتاید» آفریقای جنوبی مقایسه کرد و خواستار پایان تبعیض ساختاری شد.

## چهره‌های شناخته‌شده
اردوگاه‌های آوارگان فلسطینی در لبنان زادگاه یا محل رشد شماری از شخصیت‌های برجسته فلسطینی بوده‌اند:
* **[[غسان کنفانی]]** (۱۹۳۶–۱۹۷۲) — نویسنده و از مهم‌ترین ادیبان عرب معاصر که در ۱۹۴۸ همراه خانواده‌اش به لبنان گریخت. رمان «ام سعد» (۱۹۶۹) او بخشی از داستانش در اردوگاه برج البراجنه می‌گذرد.
* **[[محمود درویش]]** (۱۹۴۱–۲۰۰۸) — شاعر فلسطینی که در ۱۹۴۸ برای مدت کوتاهی همراه خانواده‌اش به لبنان پناه برد.
* **[[ناجی العلی]]** (۱۹۳۸–۱۹۸۷) — کاریکاتوریست فلسطینی که در اردوگاه عین الحلوه نزدیک صیدا بزرگ شد.

## جستارهای وابسته
* سازمان آزادی‌بخش فلسطین
* آنروا
* نکبت (فلسطین)
* جنگ داخلی لبنان

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* صفحه لبنان در وبگاه آنروا

رده:اقوام خاورمیانه
رده:اقوام در لبنان
رده:پناهندگان اهل فلسطین
رده:بدون تابعیت‌ها
رده:افراد لبنانی فلسطینی‌تبار
رده:مردم‌های فلسطینی در لبنان