تاریخچه گنبدهای رنسانس ایتالیا

**گنبدهای رنسانس ایتالیایی** در طول دوره رنسانس قرن‌های پانزدهم و شانزدهم در ایتالیا طراحی شدند. این سبک که از فلورانس شروع شد، به رم و ونیز گسترش یافت و ترکیبی از طاق‌های گنبدی، استوانه‌ای و بشکه‌ای را به فرم‌های سازه‌ای استاندارد تبدیل کرد.

معماران برجسته در دوران رنسانس ایتالیا عبارت بودند از فیلیپو برونلسکی، سازنده گنبد کلیسای جامع سانتا ماریا دل فیوره، آندره‌آ پالادیو و میکل‌آنژ، طراح گنبد کلیسای سنت پیترو.

## قرن پانزدهم
### کلیسای جامع فلورانس
[چپ|بندانگشتی|کلیسای جامع [کلیسای جامع سانتا ماریا دل فیوره|سانتا ماریا دل فیوره در فلورانس.]]
پس از سال‌ها بررسی و بحث، در سال ۱۴۲۰ فیلیپو برونلسکی و لورنزو گیبرتی به‌عنوان رهبران مشترک پروژهٔ ساخت گنبد کلیسای جامع فلورانس منصوب شدند. در میان گزینه‌های مختلفی که برای اجرای این سازهٔ عظیم مطرح بود، طرح نوآورانهٔ برونلسکی مبنی بر استفاده از داربست‌های معلق برای کارگران، بر دیگر پیشنهادها غلبه کرد. گزینه‌هایی چون ساخت ستون سنگی موقت در مرکز تقاطع یا پر کردن فضای داخلی با خاک، کنار گذاشته شدند، چرا که نه از نظر عملی و نه از نظر زیبایی‌شناسی قابل قبول نبودند. گنبد آجری هشت‌ضلعی، که به‌صورت طاقی گنبدی شکل طراحی شده بود، بین سال‌های ۱۴۲۰ تا ۱۴۳۶ ساخته شد. در این میان، گیبرتی در سال ۱۴۳۳ از پروژه کناره‌گیری کرد و برونلسکی به‌تنهایی ادامهٔ کار را بر عهده گرفت. طراحی چراغ‌دان سقفی که بر فراز گنبد قرار دارد نیز از آثار برونلسکی بود، اما ساخت آن تا سال ۱۴۴۶، یعنی پس از درگذشت او، آغاز نشد و در نهایت در سال ۱۴۶۷ به پایان رسید. برونلسکی همچنین طرحی برای ساخت یک گالری دوطبقه و کرنیس خارجی در بالای طبل گنبد ارائه داده بود. بخشی از این گالری در سال ۱۵۰۸ در ضلع جنوب‌شرقی آغاز شد، اما پس از آن‌که میکل‌آنژ جلوهٔ بصری آن را مورد انتقاد قرار داد، ادامهٔ کار متوقف شد. این جزئیات، نه‌تنها نشان‌دهندهٔ پیچیدگی فنی و هنری پروژه هستند، بلکه بازتابی از تعامل میان نسل‌های مختلف هنرمندان رنسانس در شکل‌گیری یکی از نمادهای معماری جهان به‌شمار می‌روند.

گنبد ۴۲ متر عرض دارد و از دو پوسته ساخته شده است.  یک راه پله بین آنها پیچ می‌خورد. هشت رگه خارجی از سنگ سفید، لبه‌های هشت ضلع را در کنار سقف کاشی قرمز مشخص می‌کنند و از پایه گنبد تا پایه گنبد امتداد دارند. هر یک از هشت ضلع گنبد همچنین یک جفت رگه سنگی میانی را پنهان می‌کند که به وسیله مجموعه‌ای از حلقه‌های بنایی به رگه‌های اصلی متصل شده‌اند. یک حلقه کششی چوبی موقت هنوز در نزدیکی پایین گنبد وجود دارد. سه زنجیره افقی از بلوک‌های ماسه‌سنگ که به هم متصل شده و با بست‌های آهنی با روکش سرب تقویت شده‌اند، کل محیط گنبد را امتداد می‌دهند: یکی در پایه (جایی که پایه‌های شعاعی از این زنجیره به سمت بیرون بیرون زده‌اند)، یکی در یک سوم مسیر گنبد و یکی در دو سوم مسیر گنبد.  تنها چهار ترک بزرگ در گنبد داخلی مشاهده شده است، در مقایسه با حدود چهارده ترک در هر کدام از گنبدهای پانتئون و کلیسای سنت پیتر. 

اگرچه طراحی گنبد با گنبد پانتئون بسیار متفاوت است و مشخص نیست که چه تأثیراتی بر آن داشته است، اما شباهت‌هایی با گنبدهای آجری قدیمی‌تر و کوچک‌تر در ایران دارد. استفاده از طرح جناغی در آجر، امکان تکمیل بخش‌های افقی کوتاه لایه‌های گنبد را به عنوان واحدهای خودایستا فراهم کرده است. این گنبد با ارتفاع بیش از ۳۲ متر، همچنان بزرگ‌ترین گنبد بنایی ساخته شده تاکنون است.  خود گنبد به سبک رنسانس نیست، اگرچه فانوس به آن نزدیک‌تر است. 

### ساختار و سبک
ترکیب گنبد، طبل، طاقچه‌ها و طاق‌های بشکه‌ای به عنوان اشکال ساختاری مشخص کلیساهای بزرگ رنسانس پس از دوره‌ای از نوآوری در اواخر قرن پانزدهم توسعه یافت.  گنبدهای رنسانس، توسعه‌ای از گنبدهای رومانسک بودند و از مدل‌های روم باستان الهام گرفته شده بودند، و گنبدهای اسلام قرون وسطی نیز تأثیر بالقوه‌ای بر آنها داشتند.  فلورانس اولین شهر ایتالیایی بود که سبک جدید را توسعه داد و پس از آن رم و سپس ونیز قرار گرفتند.  از اواخر قرن پانزدهم، طاق‌های نیم‌دایره‌ای در میلان ترجیح داده شدند، اما گنبدهای گرد به دلیل مشکلات ساختاری در مقایسه با گنبدهای نوک‌تیز، موفقیت کمتری داشتند. 

#### فلورانس
[چپ|بندانگشتی|محراب قدیمی کلیسای [کلیسای سن لورنتزو|جامع سن لورنزو، فلورانس .]]
نمونه‌های معماری گنبدی در فلورانس عمدتاً به دورهٔ آغازین رنسانس در قرن پانزدهم تعلق دارند، زمانی که این شهر به‌عنوان مرکز نوآوری‌های هنری و معماری در ایتالیا شناخته می‌شد. در مقابل، شهرهایی که تحت نفوذ فرهنگی و سیاسی فلورانس قرار داشتند—مانند جنوا، میلان، و تورین—نمونه‌های برجستهٔ خود را عمدتاً در قرن شانزدهم ارائه کردند، یعنی در دوره‌ای متأخرتر که تأثیرات فلورانسی به‌طور کامل در سراسر شمال ایتالیا گسترش یافته بود.

فیلیپو برونلسکی، با طراحی گنبدهای کلیسای سن لورنتزو و نمازخانهٔ پاتسی، گنبد را به یکی از عناصر کلیدی معماری رنسانس بدل ساخت. طرح او برای گنبد نمازخانهٔ پاتسی در کلیسای سانتا کروچه فلورانس (۱۴۳۰–۱۴۵۲)، تجلی شور و شوق رنسانس برای هندسه و به‌ویژه دایره به‌عنوان شکل برتر هندسی بود. در این بنا، دوازده رِب یا قوس باربر میان دوازده پنجرهٔ دایره‌ای به یک اُکولوس کوچک در مرکز گنبد می‌رسند. گنبد دایره‌ای بر پندنتیوهایی قرار گرفته که با مدالیون‌های سرامیکی فلورانسی تزئین شده‌اند—ترکیبی از نظم هندسی، زیبایی بصری، و مصالح محلی که تأثیر عمیقی بر نسل‌های بعدی معماران گذاشت.

در شمال ایتالیا، گنبد کلیسای چرتوزا دی پاویا (۱۳۹۶–۱۴۷۳) با طراحی پره‌ای یا چرخ‌مانند، نمونه‌ای اولیه از این گرایش هندسی است. گنبد کلیسای سن سیستو در پیاچنزا (۱۴۹۹–۱۵۱۴) نیز دایره‌ای است و مانند نمازخانهٔ پاتسی، دارای پندنتیوهایی با مدالیون‌های دایره‌ای است.  یکی دیگر از نمونه‌های برجسته، طرح جولیانو دا سانگالو در سال ۱۴۸۵ برای گنبد کلیسای سانتا ماریا دله کارچری در پراتو است که همانند گنبد پاتسی، ساختاری ریب‌دار دارد.

در ادامهٔ این سنت، گنبد کلیسای مادونا دی کامپانیا در پیاچنزا (۱۵۲۲–۱۵۲۸) نیز با طراحی چرخ‌مانند یا ریب‌دار ساخته شد، و نشان‌دهندهٔ استمرار تأثیرات هندسی و زیبایی‌شناسی رنسانس در معماری مذهبی ایتالیاست. این مجموعه از بناها، از فلورانس تا پاویا و پیاچنزا، گواهی بر نفوذ گستردهٔ اصول هندسی رنسانس و نقش محوری گنبد در بیان شکوه، نظم، و معنویت در معماری آن دوران است.

#### رم
*«در باب معماری»* که توسط لئون باتیستا آلبرتی نوشته شده و حدود سال ۱۴۵۲ به پاپ نیکلاس پنجم تقدیم شده است، طاق‌های دارای صندوقچه را برای کلیساها، مانند پانتئون، توصیه می‌کند و اولین طرح گنبد در کلیسای سنت پیتر در رم معمولاً به او نسبت داده می‌شود، اگرچه معمار ثبت شده آن برناردو روسلینو است. در زمان پاپ نیکلاس پنجم، ساخت و ساز بین سال‌های ۱۴۵۱ تا ۱۴۵۵ با گسترش کلیسای قدیمی سنت پیتر آغاز شد تا یک طرح صلیبی لاتین با گنبد و فانوسی به ارتفاع ۱۰۰ براچیا بر روی گذرگاهی به عرض ۴۴ براچیا (حدود ۲۴٫۵ متر) ایجاد شود. کمی بیشتر از پی‌ها و بخشی از دیوارهای جایگاه همسرایان تکمیل نشده بود که با مرگ نیکلاس پنجم کار متوقف شد. این نوآوری در پروژه‌های برامانته در سال‌های ۱۵۰۵–۱۵۰۶ برای یک کلیسای کاملاً جدید سنت پیتر به اوج خود رسید و در طول قرن شانزدهم، مجموعه گنبد و طاق ضربی رنسانس جایگزین استفاده از طاق‌های شیاردار گوتیک شد. 

#### ونیز
معماری رنسانس ونیزی، که شاید به دلیل استقلال سیاسی ونیز به تأخیر افتاده بود، با سنت معماری ونیزی موجود با نفوذ شرقی ترکیب شد. پیترو لومباردو کلیسای سانتا ماریا دی میراکولی (۱۴۸۱–۱۴۸۹) را با گنبدی بر فراز محراب کلیسا طراحی کرد. گنبد بنایی روی یک استوانه کم‌عمق و طاقچه‌ها توسط یک گنبد چوبی بیرونی بلندتر با یک فانوس پوشانده شده است. تأثیر بیزانس در ردیف سه گنبد بر فراز شبستان و گذرگاه کلیسای سن سالوادور، که بین سال‌های ۱۵۰۶ تا ۱۵۳۴ توسط جورجیو پیترو اسپاونتو و تولیو لومباردو ساخته شد، مشهود است. 

## قرن شانزدهم
### برامانته
چپ|بندانگشتی|تمپیتو در رم.
تمپیه‌تو، بنایی کوچک با گنبدی متناسب و هندسی، در سال ۱۵۰۲ توسط دوناتو برامانته در صحن کلیسای سن پیترو این مونتوریو ساخته شد تا محل شهادت سنت پطرس را گرامی بدارد. این ساختمان، که از معبد وستا در رم باستان الهام گرفته شده، نمونه‌ای برجسته از بازگشت به اصول کلاسیک در معماری رنسانس است. تمپیه‌تو با پلان مدور، ستون‌های دورانی، و گنبدی متوازن، به‌عنوان الگویی آرمانی برای معماری مذهبی و یادمانی در قرون بعدی شناخته شد. تأثیر آن فراتر از مرزهای ایتالیا رفت و در بناهای متعددی بازتاب یافت: از *[[ردکلیف کمرا]]* در آکسفورد، که به‌عنوان کتابخانه‌ای نمادین ساخته شد، گنبدهای باشکوهی چون کلیسای سن پیترو، *[[کلیسای جامع سنت پل]]* در لندن، پانتئون در پاریس و کاخ کنگره آمریکا.

این بنا نه‌تنها نقطهٔ عطفی در معماری رنسانس بود، بلکه به‌عنوان نمادی از پیوند میان شهادت، هندسه، و شکوه الهی، در حافظهٔ فرهنگی غرب جای گرفت. برامانته با تمپیه‌تو، الگویی خلق کرد که قرن‌ها بعد همچنان الهام‌بخش معماران، هنرمندان، و اندیشمندان باقی ماند.

طرح اولیه برامانته برای بازسازی کلیسای سنت پیتر، طرحی صلیبی شکل یونانی با یک گنبد نیمکره‌ای مرکزی بزرگ و چهار گنبد کوچکتر در اطراف آن به شکل پنج ضلعی بود. کار در سال ۱۵۰۶ آغاز شد و طی ۱۲۰ سال بعدی، توسط سازندگان مختلف ادامه یافت.  پروژه برامانته برای کلیسای سنت پیتر، آغاز جایگزینی طاق شیاردار گوتیک با ترکیبی از گنبد و طاق بشکه‌ای است.  الهامات پیشنهادی برای طرح برامانته از برخی طرح‌های لئوناردو داوینچی گرفته تا کلیسای پنج ضلعی بیزانسی و گنبد کلیسای سن لورنزو میلان متغیر بوده است.  او چهار ستون مرکزی عظیم و طاق‌هایی که آنها را به هم متصل می‌کرد، تا سال ۱۵۱۲ تکمیل کرد، اما ترک خوردگی در طاق‌ها بین سال‌های ۱۵۱۴ تا ۱۵۳۴، احتمالاً به دلیل نشست، مشاهده شد. دو ستون شرقی بر روی مارن و خاک رس جامد قرار دارند، در حالی که دو ستون دیگر بر روی بقایای سازه‌های رومی اولیه قرار دارند.  اینکه ستون‌ها و طاق‌ها با پشت‌بندهای ناقص به حال خود رها شده‌اند در حالی که ساخت و ساز بیش از ۳۰ سال متوقف شده است، نیز عاملی بوده است. 

### میکل‌آنژ
کلیسای مدیچی در فلورانس توسط میکل‌آنژ طراحی و بین سال‌های ۱۵۲۱ تا ۱۵۳۴ ساخته شد. 

میکل‌آنژ پروژه طراحی گنبد کلیسای سنت پیتر را در سال ۱۵۴۶ به ارث برد. پیش از آن، این گنبد تا سال ۱۵۱۴ در دست برامانته (به همراه جولیانو دا سانگالو و فرا جووانی جوکوندو) و تا سال ۱۵۲۰ در دست رافائل سانتسیو (با کمک جولیانو دا سانگالو و فرا جووانی جوکوندو) و آنتونیو دا سانگالوی جوان (به همراه بالداساره پروزی) بود که کار او با غارت رم در سال ۱۵۲۷ متوقف شد.  طرح توسط جولیانو دا سانگالو از حالت نیم‌کره به ۹ متر بلندتر، قطعه‌ای و شیاردار تغییر داده شده بود و او پایه‌ها را تقویت کرده و ساخت طوق‌ها را به پایان رسانده بود.

میکل‌آنژ، با نگاهی هنرمندانه و جسورانه، طراحی گنبد کلیسای سن پیترو در واتیکان را دگرگون کرد و آن را به یکی از نمادهای معماری رنسانس بدل ساخت. او گنبد را به‌صورت دوپوسته طراحی کرد: ساختار داخلی عمدتاً آجری بود و برای مقابله با فشارهای جانبی، سه زنجیر آهنی درون آن تعبیه شد. بر خلاف گنبد بلند و مخروطی‌وار برونلسکی در فلورانس، میکل‌آنژ طرحی نیم‌کره‌ای و کم‌ارتفاع‌تر ارائه داد که به زیبایی و شکوه کلاسیک نزدیک‌تر بود. برای تقویت پایه‌های گنبد، او طاقچه‌ها و پلکان مارپیچ داخلی را حذف کرد تا ساختار یکپارچه‌تر و مقاوم‌تری به‌دست آید.

در سال ۱۵۵۸، او ساخت پایهٔ طبل گنبد را به پایان رساند و از نوامبر همان سال تا دسامبر ۱۵۶۱، یک مدل چوبی دقیق از گنبد تهیه کرد. با این حال، به‌عنوان یک هنرمند و مجسمه‌ساز، نه مهندس، طرح او فاقد جزئیات اجرایی کامل بود. به همین دلیل، پس از مرگش در سال ۱۵۶۴، ساخت گنبد توسط جاکومو دلا پورتا و دومنیکو فونتانا ادامه یافت.

طبل گنبد با شانزده پنجره و شانزده جفت ستون بیرون‌زده طراحی شد که نقش پشت‌بند را ایفا می‌کردند. این ستون‌ها با شانزده رِب گنبد و ستون‌های جفتی چراغ‌دان سقفی هم‌راستا بودند.

میکل‌آنژ همچنین فرمانی از پاپ ژولیوس سوم دریافت کرد که هرگونه تغییر در طرح او را ممنوع می‌کرد و تهدید به تحریم مذهبی علیه متخلفان داشت—نشانه‌ای از جایگاه بی‌بدیل او در هنر و اعتماد کامل کلیسا به نبوغش. گنبد سن پیترو، با تلفیق هنر، معماری، و ایمان، همچنان یکی از برجسته‌ترین نمادهای جهان مسیحیت باقی مانده است.
بندانگشتی|پلان و برش سنت آندریا در خیابان فلامینیا در رم

### بیضی‌ها
انتشار رساله سباستیانو سرلیو، یکی از محبوب‌ترین رساله‌های معماری که تاکنون منتشر شده است، عامل گسترش طرح بیضی در معماری اواخر رنسانس و باروک بود. کتاب اول (۱۵۴۵)، در مورد هندسه، شامل تکنیک‌هایی برای ایجاد بیضی بود و کتاب پنجم (۱۵۴۷)، در مورد معماری، شامل طرحی برای یک کلیسای بیضی شکل بود.  اولین کلیسایی که در دوره رنسانس دارای گنبد بیضی شکل بود، کلیسای سنت آندریا در ویا فلامینیا بود که از سال ۱۵۵۰ تا ۱۵۵۴ توسط وینیولا ساخته شد. استفاده از گنبد بیضی شکل متعاقباً به سرعت در ایتالیا، اسپانیا، فرانسه و اروپای مرکزی گسترش یافت.  چنین گنبدهایی امکان ترکیب دو نوع اساسی کلیسا، یعنی طرح طولی و مرکزی، را فراهم کردند و به مشخصه معماری باروک و ضد اصلاحات تبدیل شدند.  کلیسای سنت آنا دی پالافرنیری (حدود ۱۵۶۸–۱۵۷۵)، که توسط ویگنولا طراحی و توسط پسرش جاچینتو باروزی تکمیل شد، اولین کلیسایی بود که گنبدی بیضی شکل بر روی یک نقشه بیضی شکل داشت. 

### پالادیو
ویلا کاپرا، که با نام «لا روتاندا» نیز شناخته می‌شود، توسط آندره‌آ پالادیو از سال ۱۵۶۵ تا ۱۵۶۹ در نزدیکی ویچنزا ساخته شد. نقشه مربعی بسیار متقارن آن بر روی یک اتاق دایره‌ای شکل پوشیده از گنبد متمرکز است و تأثیر زیادی بر معماران گرجی قرن ۱۸ انگلستان، معماران روسیه و معماران آمریکا، از جمله توماس جفرسون، گذاشت. دو کلیسای گنبدی پالادیو در ونیز، ایل ردنتوره (۱۵۷۷–۱۵۹۲) و سن جورجو ماجوره (۱۵۶۵–۱۶۱۰) هستند که کلیسای اول به مناسبت شکرگزاری پایان شیوع طاعون در شهر ساخته شد. 

### کلیسای جامع سنت پیتر
[راست|بندانگشتی|[کلیسای سن پیترو|کلیسای جامع سنت پیتر در شهر واتیکان]]
پاپ سیکتوس پنجم در سال ۱۵۸۸ ، جاکومو دلا پورتا و دومنیکو فونتانا را برای شروع ساخت گنبد کلیسای سنت پیتر بر اساس مدل میکل‌آنژ منصوب کرد. آنها اصلاحاتی در طرح او انجام دادند که تخمین زده می‌شود تنش‌های کششی در گنبد را تا ۴۰٪ کاهش داده است، از جمله نازک کردن دو پوسته نزدیک به بالا، کاهش ضخامت و برآمدگی بیرونی دنده‌ها، افزایش خط فنر به میزان ۴٫۸ متر و تغییر شکل گنبد.  جاکومو دلا پورتا به دلایل ساختاری بر روی یک پروفیل بیضوی عمودی برای گنبد کلیسای سنت پیتر اصرار داشت و ساخت و ساز در ژوئن ۱۵۸۸ آغاز شد. گنبد تا پایه فانوس در ماه مه ۱۵۹۰، چند ماه قبل از مرگ پاپ سیکتوس پنجم، تکمیل شد. فانوس و پوشش سربی گنبد بعداً تکمیل شدند و گوی برنجی و صلیب در سال ۱۵۹۲ بالا برده شدند. 

فانوس ۱۷ متر ارتفاع دارد و گنبد از پایه تا بالای صلیب ۱۳۶٫۵۷ متر است.  گنبد اوگیوال با ۱۶ دنده و قطر داخلی ۴۲٫۷ متر ساخته شده است. این گنبد از بالای استوانه و *شیروانی* (نوار تزئینی بالای استوانه) شروع می‌شود که حدود ۱۸ متر ارتفاع دارند.  دو پوسته گنبد آجری هستند و هر کدام در پایه گنبد حدود ۱٫۱۹ متر ضخامت دارند. از آنجا که پوسته‌ها هنگام بالا آمدن از یکدیگر جدا می‌شوند، گنبد به‌طور کلی ۲٫۷ متر ضخامت دارد. شانزده دنده، دو پوسته را به هم متصل می‌کنند و از سنگ ساخته شده‌اند.  شبستان توسعه یافته کارلو مادرنو، که بین سال‌های ۱۶۰۹ تا ۱۶۱۴ ساخته شد، شامل دهانه‌هایی بود که با گنبدهای بیضی شکل با فانوس پوشیده شده بودند. 

ترک‌های گنبد از اوایل سال ۱۶۰۳، زمانی که موزاییک‌های پوشاننده فضای داخلی گنبد تکمیل شدند، مشاهده شدند و ترک‌های اضافی پس از ۱۶۳۱ و ۱۷۴۲ ثبت شدند که نشان‌دهنده پیشرفت هستند.  پنج حلقه اتصال دیگر در سال‌های ۱۷۴۳–۱۷۴۴ توسط لوئیجی وانویتلی به اطراف گنبد اضافه شد.  زنجیرهای آهنی که در طراحی برای مهار نیروی رانش جانبی گنبد گنجانده شده بودند، از زمان ساخت آن ده بار تعویض شده‌اند.  گزارش جیووانی پولنی در سال ۱۷۴۸ در مورد وضعیت گنبد، که در پاسخ به ترک خوردگی مشاهده شده نوشته شده بود، *قضیه ایمن را* با بیان اینکه «به صراحت می‌توان پایداری یک سازه را بدون ابهام اثبات کرد اگر بتوان نشان داد که خط رانش کاملاً در داخل بنایی قرار دارد» پیش‌بینی کرد.  مشاهده او از ترک‌های پوسته بیرونی توسط دنده‌ها اخیراً توسط مدل‌های کامپیوتری به فانوس سنگین نسبت داده شده است. 

## منابع

رده:سقف‌ها
رده:طاق و قوس
رده:گنبدها
رده:معماری رنسانس در ایتالیا
رده:معماری کلیسا