عروسی در جمهوری آذربایجان

[بندانگشتی|300x300پیکسل|[عظیم عظیم‌زاده. «عروسی زنانه». ۱۹۳۰]]
**سنت عروسی آذربایجانی** () یکی از مهم‌ترین و باشکوه‌ترین سنت‌های خانوادگی مردم آذربایجان است. این سنت چند مرحله‌ای است و با آیین‌ها و سنت‌های اجباری مختلفی مرتبط است. عروسی‌های باستانی آذربایجانی منعکس‌کننده چرخه‌هایی از سنت‌ها هستند که برای مدت طولانی ادامه دارند و به هزینه‌های مادی قابل توجهی نیاز دارند.

## ساختار مراسم
یک مراسم رسمی ازدواج با پذیرش رضایت والدین عروس («söz kəsmək») آغاز می‌شود و پس از اتخاذ تصمیم مستقل دربارهٔ ازدواج ادامه می‌یابد.

### کیز گورمه (تعریف یک دختر متأهل)
آداب و رسوم مانند qız görmə (معرفی دختری که آماده ازدواج است) و qız bəyənmə (تأیید انتخاب) نخستین شرایط ازدواج هستند. نزدیک‌ترین خویشاوندان داماد که برای ازدواج با او گرد هم آمده‌اند، جمع‌آوری اطلاعات دربارهٔ عروس، والدین او و خانواده‌ای که در آن زندگی می‌کند را آغاز می‌کنند.

### الچیلیک (جفت‌یابی)
[راست|بندانگشتی|266x266پیکسل|لباس عروسی ملی آذربایجان در [موزه ملی تاریخ جمهوری آذربایجان|موزه تاریخ دولتی آذربایجان .]]
روز تعیین‌شده برای فرستادن واسطه‌ها به خانه عروس پس از تأیید انتخاب داماد مشخص می‌شود.

اقوام بزرگ‌تر و محترم‌تر داماد در مراسم اصلی خواستگاری شرکت می‌کنند. رد شدن درخواست آنان به منزله ضربه‌ای به اعتبار واسطه‌ها تلقی می‌شود. معمولاً اقوام بزرگ‌تر داماد یا خواهر بزرگ‌تر او به خانه عروس فرستاده می‌شوند تا پذیرش رضایت اولیه را کسب کنند. پیش‌تر این سنت مستلزم ردهای مکرر به دلایل مختلف بود، اما بعدها این روند به‌طور قابل توجهی ساده شد. این ساده‌سازی را می‌توان به این باور نسبت داد که شریک زندگی آینده باید از حقوق برابر برخوردار باشد و جوانان حق دارند این انتخاب خصوصی را انجام دهند.

در تعیین روز خواستگاری، همه سعی می‌کنند روزی موفق را انتخاب کنند، روزی که طبق باور قدیمی همه رؤیاها به حقیقت بپیوندد. بر اساس یک باور کهن، ارواح شرور در مسیر واسطه‌ها به خانه عروس حضور داشتند، تلاش می‌کردند تا تعهد را محدود کنند و می‌خواستند واسطه با رد مواجه شود و بدون کسب رضایت بازگردد. برای مقابله با این امر، مردم سنجاقی به درها و دیوارهای خانه‌ای که به آن نزدیک می‌شوند می‌آویختند. ارواح شرور، که از سنجاق آهنی می‌ترسیدند، شجاعت کافی برای ترک خانه و همراهی واسطه تا خانه عروس را نداشتند.

خواستگاری یک سنت ضروری است، حتی زمانی که خود زوج با ازدواج موافق باشند.

### باشلیغ (شیربها)
آذربایجان سنت پرداخت «باشلیغ» یا شیربها را حفظ کرده است. باشلیغ مبلغی است که از طرف داماد به والدین عروس، به‌ویژه پدر او یا فرد دیگری که عروس را برای ازدواج پیشنهاد می‌دهد، پرداخت می‌شود. این پرداخت می‌تواند به صورت نقدی، دام یا دارایی‌های مادی دیگر انجام شود و قبل از مراسم عروسی صورت می‌گرفته است. این سنت در دوران شوروی ممنوع شد.

### نیشان (نامزدی) یا آداکس (نامزدی)
[بندانگشتی|226x226پیکسل|انداختن شال قرمز دور شانه‌های عروس، از نشانه‌های نامزدی در [جمهوری آذربایجان|آذربایجان است.]]
سنت نامزدی مقدم بر مراسم خواستگاری است. پس از آنکه پدر تصمیم می‌گیرد دختر خود را برای ازدواج بدهد، داماد در خانه عروس با بستگان تازه خود چای و شیرینی پذیرایی می‌کند. در سال ۱۹۰۸، روند نامزدی شاه‌سوون‌ها، یکی از گروه‌های قومی آذربایجانی، به شرح زیر توصیف شده است:

دوره بعد از نامزدی و پیش از عروسی، مهم‌ترین مرحله در زندگی یک زوج جوان است. در گذشته طول این مرحله بسیار قابل توجه بود و گاهی چندین سال به طول می‌انجامید. ممکن است طولانی بودن دوره نامزدی به دلیل مشکلات مربوط به تأمین معیشت و نیازمندی‌های آماده‌سازی مراسم عروسی آینده بوده باشد. بعدها، این دوره به‌طور قابل‌توجهی کوتاه شد.

### سهیز (جهیزیه)
پس از نامزدی یا عقد، خانواده عروس شروع به تهیه جهیز برای زندگی خانوادگی آینده دخترشان می‌کنند. جهیز به شکل تمام وسایل مورد نیاز برای پر کردن خانه است. معمولاً خانواده داماد خانه را می‌خرند و خانواده عروس تمام مبلمان، تجهیزات آشپزخانه، ماشین لباسشویی، جاروبرقی و بسیاری از چیزهای دیگر مورد نیاز برای زندگی در داخل خانه را می‌خرند. برای خانواده عروس افتخار است که جهیز ثروتمندی تهیه کنند. این به عنوان آخرین وظیفه والدین برای زندگی دخترشان پذیرفته شده است.
[بندانگشتی|266x266پیکسل|ثبت ازدواج در [ملا. مجله ملا نصرالدین (به زبان آذری)، منتشر شده بین سال‌های ۱۹۰۶ تا ۱۹۳۱. اسکار شمرلینگ]]

### کِبین (ثبت مذهبی)
ثبت دینی ازدواج () چند روز قبل از عروسی با حضور شاهدان هر دو طرف برگزار می‌شود. مبلغی تضمین شده («مهر») در عقدنامه («کبین کاگیزی») نوشته می‌شود (). این مبلغ تضمین‌شده‌ای برای عروس در صورت طلاق یا فوت شوهر است. این مبلغ در گذشته توسط یک زن متأهل با دقت نگهداری می‌شد.

### عروسی
مراسمی برای تزئین خانه ("ev bezemek") چند روز قبل از عروسی برگزار می‌شود. این مراسم در همان روز با آوردن جهیزیه به خانه داماد به پایان می‌رسد. هدف از این سنت، فراهم کردن تمام مایحتاج زوج جوان در ابتدای زندگی مشترکشان است، به همین دلیل جهیزیه شامل مبلمان، ظروف و وسایل خانگی می‌شود.

«عروسی دختر» (مراسم «پالتار کسدی») و به اصطلاح «عروسی پسر» از هم متمایز هستند. موسیقی ملی در عروسی نواخته می‌شود.

### خینایاخشدی (شب حنابندان)
[راست|بندانگشتی|300x300پیکسل|[عظیم عظیم‌زاده. «عروسی فقرا». ۱۹۳۱]]
مراسم «حنا زدن» عصر روز اول عروسی در خانه عروس برگزار می‌شود. نزدیک‌ترین دوستان و اقوام زن عروس به این مراسم دعوت می‌شوند. گروهی از پسران و دختران جوان به همراه نوازندگان از خانه داماد می‌آیند. نزدیک‌ترین اقوام داماد، انگشتان عروس را حنا می‌گذارند و هدایایی می‌دهند. خانواده عروس یک مهمانی شام رسمی برای شرکت‌کنندگان در مراسم ترتیب می‌دهند. «حنا زدن» در مناطق مختلف آذربایجان نام‌های مختلفی دارد: در شکی این مراسم «جشن عروس» نامیده می‌شود؛ در تووز این مراسم «نمایش دختر» است؛ در ماسالی و لنکران این رویدادها به عنوان «گردهمایی در خانه دختر» شناخته می‌شوند؛ در قوبا به آن «حنا زدن» می‌گویند و در آبشرون این مراسم «حنا ننه» است. طبق سنت، در شب «حنا زدن»، داماد برای «توی پایی» (بخش عروسی) به خانه عروس می‌آید و گوسفند و مرغ می‌برد و در عوض هدایا و پول می‌دهد. طبق سنت، دزدیدن «پای اسباب‌بازی» مناسب است، اما در دهه ۱۹۸۰ بخشش عروسی از قبل آماده و به داماد داده می‌شد. گاهی اوقات نوازندگان در خانه عروس می‌مانند و شادی و رقص تا صبح ادامه می‌یابد.
[بندانگشتی|ثبت ازدواج در [ملا. مجله ملا نصرالدین. «احترام به عروس جدید». اسکار شمرلینگ]]
در روز دوم عروسی، رقص‌هایی در خانه داماد برگزار می‌شود. برگزاری «گولش» (نمایش کشتی) تاکنون بخشی از روز دوم در برخی روستاها بوده است. از دهه ۱۹۷۰، این سنت در هر روستای آذربایجان وجود داشته است. کشتی‌گیران مشهور دور هم جمع می‌شدند تا قدرت خود را در عروسی به نمایش بگذارند. در پایان عروسی، کاروانی به خانه عروس (امروزه ماشین) فرستاده می‌شود تا عروس را به خانه داماد بیاورد («گلین گتیرمه»). در راه، پسران، داماد و عروس و کاروانشان را برای دریافت هدیه («خلت») نگه می‌دارند.

کف هر دو دست عروس را با دستمالی سفید یا قرمز می‌بندند و زیر آن پولی می‌گذارند که داماد و عروس آن را با خود می‌برند. دست‌های عروس قبل از شب عروسی از هم باز می‌شود.

### بعد از عروسی
مراسمی به نام «اوزه چیخدی» که نماد پایان دوره «غیبت» است، چند روز پس از عروسی برگزار می‌شود. در گذشته، طبق سنت، عروس تا یک ماه پس از عروسی از محدوده یک اتاق حیاط بیرون نمی‌رفت. او تا یک هفته با مادر شوهر و پدر شوهر خود صحبت نمی‌کرد. پس از مراسم «اوزه چیخدی»، نزدیکترین اقوام عروس (به جز مادر و پدر) و داماد در خانه داماد جمع می‌شوند، به تازه عروس و داماد سلام می‌کنند و هدایای ارزشمند یا پول به آنها می‌دهند.

## تغییرات در مراسم عروسی
با وجود سنت‌های دیرینه، عروسی‌های آذربایجان، به ویژه از زمان استقلال آذربایجان در اوایل دهه ۱۹۹۰، دستخوش تغییرات قابل توجهی شده‌اند. اکنون گرفتن عکس از یک زوج جوان در روز عروسی و پوشیدن لباس سفید عروسی توسط عروس به‌طور گسترده پذیرفته شده است. پنهان کردن سختگیرانه یک زوج جوان قبل از عروسی، ملایم‌تر شده است. داماد، یا به ندرت عروس، می‌تواند با مهمانان سر یک میز بنشیند. در سال‌های اخیر، به دامادها حق شرکت در مراسم نامزدی داده شده است. این تغییرات به ویژه در عروسی‌های شهری وجود دارد. انتظار می‌رود که این تغییرات در سال‌های آینده در عروسی‌های روستایی نیز ادامه یابد. یکی از روندهای مدرن، امتناع از «عروسی بدون عروس تازه عروس»، سنتی برای پنهان کردن عروس قبل از عروسی است. مدت جشن ازدواج نیز کوتاه شده است. قبلاً، عروسی می‌توانست ۳ یا ۷ روز طول بکشد، اما اکنون یک روز طول می‌کشد.

## منابع

رده:سنت‌های عروسی
رده:فرهنگ در جمهوری آذربایجان