آشکارساز سنتیلاسیون

**یتریم آلومینیوم گارنت** یا **YAG** (به انگلیسی: *Yttrium aluminium garnet*) یک بلور اکسیدی مصنوعی با فرمول شیمیایی **Y₃Al₅O₁₂** است که به خانوادهٔ گارنت‌ها تعلق دارد. این ماده به دلیل شفافیت نوری بالا، پایداری حرارتی مناسب و استحکام مکانیکی قابل توجه، یکی از مهم‌ترین مواد مهندسی‌شده در حوزه‌های لیزرهای حالت جامد، فسفرهای نوری، سنتیلاتورها و سامانه‌های اپتیکی دقیق به‌شمار می‌رود [1–3].

## معرفی
YAG نخستین‌بار در دههٔ ۱۹۵۰ میلادی به‌صورت مصنوعی سنتز شد و به‌سرعت جایگاه ویژه‌ای در فیزیک لیزر و مهندسی اپتیک پیدا کرد. ساختار بلوری مکعبی و همسانگردی نوری این ماده باعث می‌شود که پدیده‌هایی مانند دوشکستی در آن وجود نداشته باشد؛ ویژگی‌ای که برای کاربردهای لیزری و اپتیکی بسیار حیاتی است [2]. امروزه YAG به‌عنوان یک مادهٔ مرجع در بسیاری از سامانه‌های صنعتی و پژوهشی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

## ساختار بلوری و ترکیب شیمیایی
YAG دارای ساختار گارنت با تقارن مکعبی است. در این ساختار، یون‌های یتریم (Y³⁺) در جایگاه‌های دوازده‌وجهی و یون‌های آلومینیوم (Al³⁺) در جایگاه‌های چهاروجهی و هشت‌وجهی شبکهٔ بلوری قرار می‌گیرند. این آرایش منظم، شبکه‌ای پایدار و مقاوم در برابر تنش‌های حرارتی و مکانیکی ایجاد می‌کند [3].

یکی از ویژگی‌های مهم YAG امکان جایگزینی یون‌های خاکی کمیاب مانند نئودیمیوم، اربیوم، ایتربیوم یا سریم به‌جای یتریم است. این فرایند که با عنوان «دوپینگ» شناخته می‌شود، خواص نوری و طیفی بلور را به‌طور هدفمند تغییر می‌دهد و اساس عملکرد بسیاری از لیزرها و فسفرهای نوری مبتنی بر YAG را تشکیل می‌دهد [4].

## ویژگی‌های فیزیکی و نوری
YAG به‌طور ذاتی بی‌رنگ و شفاف است و در گسترهٔ وسیعی از طول‌موج‌های مرئی و فروسرخ عبور نوری بالایی دارد. ضریب شکست نسبتاً زیاد، پراکندگی کم و سختی بالا از جمله ویژگی‌هایی هستند که این ماده را برای کاربردهای اپتیکی دقیق مناسب می‌سازند. از نظر مکانیکی، سختی YAG حدود ۸٫۵ در مقیاس موس است که آن را در برابر خراش و سایش مقاوم می‌کند [1].

## روش‌های رشد بلور
بلورهای YAG معمولاً به روش‌های رشد از مذاب تولید می‌شوند. متداول‌ترین روش، روش چوخرالسکی است که امکان تولید بلورهای بزرگ و با کیفیت اپتیکی بالا را فراهم می‌کند. روش‌های دیگری مانند رشد به روش بریجمن و روش زون مذاب نیز برای کاربردهای خاص مورد استفاده قرار می‌گیرند [5]. کنترل دقیق دما، نرخ رشد و خلوص مواد اولیه نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت نهایی بلور دارند.

## کاربردها

### لیزرهای حالت جامد
مهم‌ترین کاربرد YAG در لیزرهای حالت جامد است. در این سامانه‌ها، YAG به‌عنوان محیط میزبان برای یون‌های فعال لیزری عمل می‌کند [2].

**Nd:YAG** یکی از پرکاربردترین لیزرهای حالت جامد با طول‌موج اصلی ۱۰۶۴ نانومتر است که در صنعت (برش و جوشکاری)، پزشکی، فاصله‌یابی و پژوهش‌های علمی استفاده می‌شود [2،6].

**Er:YAG** با طول‌موج ۲۹۴۰ نانومتر به‌دلیل جذب شدید در آب، کاربرد گسترده‌ای در جراحی و دندان‌پزشکی دارد [7].

**Yb:YAG** به‌ویژه در لیزرهای پرتوان و سامانه‌های پمپاژشده با دیود مورد توجه قرار گرفته است [8].

### فسفرها و سنتیلاتورها
YAG دوپ‌شده با سریم (Ce:YAG) یکی از مهم‌ترین فسفرهای نوری مورد استفاده در LEDهای سفید است و نقش کلیدی در تبدیل نور آبی به نور زرد ایفا می‌کند [9]. علاوه بر این، Ce:YAG به‌عنوان سنتیلاتور در آشکارسازی پرتوهای ایکس و گاما به کار می‌رود و به‌دلیل پایداری شیمیایی و پاسخ زمانی مناسب، در سامانه‌های آشکارسازی پیشرفته مورد استفاده قرار گرفته است [10].

### جواهرسازی
YAG در دهه‌های گذشته به‌عنوان یکی از نخستین جایگزین‌های مصنوعی الماس معرفی شد. اگرچه امروزه زیرکونیای مکعبی و موادی مانند موسانایت کاربرد گسترده‌تری دارند، YAG همچنان در برخی کاربردهای تزئینی و آموزشی استفاده می‌شود [11].

## گونه‌های دوپ‌شدهٔ مهم
از مهم‌ترین گونه‌های دوپ‌شدهٔ YAG می‌توان به Nd:YAG، Er:YAG، Yb:YAG، Ho:YAG، Tm:YAG و Ce:YAG اشاره کرد. هر یک از این مواد به‌دلیل ویژگی‌های طیفی خاص خود، در حوزه‌ای مشخص از لیزر، اپتیک یا آشکارسازی تابش کاربرد دارند [2،4].

## اهمیت علمی و صنعتی
YAG یکی از موفق‌ترین بلورهای مصنوعی توسعه‌یافته در قرن بیستم به‌شمار می‌رود. ترکیب خواص نوری، مکانیکی و حرارتی مناسب در کنار امکان مهندسی ویژگی‌ها از طریق دوپینگ، این ماده را به یک استاندارد صنعتی و پژوهشی در فناوری‌های نوری و لیزری تبدیل کرده است [1–3].

## جستارهای وابسته
لیزر حالت جامد

سنتیلاتور

آشکارساز تابش

گارنت

فسفر نوری

## پیوند به بیرون

## منابع
Knoll, G. F., *Radiation Detection and Measurement*, 4th ed., Wiley, 2010.

Koechner, W., *Solid-State Laser Engineering*, 6th ed., Springer, 2006.

Blasse, G., Grabmaier, B. C., *Luminescent Materials*, Springer, 1994.

Dorenbos, P., “Light output and energy resolution of Ce³⁺-doped scintillators,” *Nuclear Instruments and Methods in Physics Research A*, 2002.

Nassau, K., *The Physics and Chemistry of Color*, Wiley, 2001.

Eichler, H. J., Günter, P., Pohl, D. W., *Laser-Induced Dynamic Gratings*, Springer, 1986.

Niemz, M. H., *Laser-Tissue Interactions*, Springer, 2007.

Paschotta, R., *Encyclopedia of Laser Physics and Technology*, Wiley-VCH, 2008.

Schubert, E. F., *Light-Emitting Diodes*, 2nd ed., Cambridge University Press, 2006.

Lecoq, P. et al., *Inorganic Scintillators for Detector Systems*, Springer, 2006.

Nassau, K., *Gems Made by Man*, Chilton Book Company, 1980.
رده:آشکارسازها