ابلیسک زانتی

بندانگشتی|نمای جنوبی و غربی ابلیسک
بندانگشتی|نمای شمالی هرم سنگی، با نوشته‌ای یونانی در بالا (روی سنگی کمی تمیزتر).
**ابلیسک زانتی** که با نام‌های زانتیان، **زانتیوس** یا **ستون یادبود** زانتیوس، **زانتوس** یا **زانتوس دوزبانه**، **ستون کتیبه‌دار زانتیوس** یا **زانتوس**، **ستون یادبود هارپاگ**، **ستون خِرِئی** و **ستون زانتیاکا** نیز شناخته می‌شود، سنگ یادبودی است که کتیبه‌ای روی آن حک شده است و در حال حاضر گمان می‌رود سه‌زبانه باشد و در آکروپولیس شهر باستانی لیکیه زانتیوس یا زانتوس، در نزدیکی شهر مدرن کینیک در جنوب ترکیه یافت شده است.

این ستون زمانی ساخته شد که لیکیه بخشی از امپراتوری هخامنشی ایران بود و به احتمال زیاد به ۴۰۰ سال قبل از میلاد مسیح برمی‌گردد. این ستون ظاهراً نشانگر تشییع جنازه یک ساتراپ سلسله‌ای از لیکیه هخامنشی است. نام دودمان مورد بحث بر روی سنگ یادبود ذکر شده است، اما نام او در چندین جایی که از او نام برده شده، عمدتاً مخدوش شده است: او می‌تواند خِرِئی (*خِرِئی*) یا به احتمال بیشتر سلف او خِرِئیگا (*خِرِیگا*، جرجیس در یونانی) باشد.

لوح سنگی که در آن کتیبه‌ای سه‌زبانه در آکروپولیس شهر لیکیایی زانتوس وجود دارد.
بندانگشتی|چهره‌های جنوبی و غربی ابلیسک
بندانگشتی|چهره شمالی ابلیسک، با ابیات یونانی در بالا (بر روی سنگی کمی تمیزتر).

این ابلیسک یا ستون در ابتدا با یک آرامگاه در بالای آن قرار داشت که به احتمال زیاد متعلق به خریگا بوده، به شکلی مشابه آرامگاه هارپی. بخش بالایی به احتمال زیاد در دوران باستان به دلیل یک زلزله فروریخته است. این آرامگاه با نقش‌برجسته‌هایی از فتوحات او و با مجسمه‌ای از ساتراپ که در بالای آن ایستاده بود، تزئین شده بود.

سه زبان این کتیبه یونانی باستان، لیکیایی و میلیایی هستند (دو زبان اخیر زبان‌های آناتولیایی هستند و پیشتر به ترتیب به عنوان لیکیایی A و لیکیایی B شناخته می‌شدند). در دوران اولیه مطالعه آن، زبان لیکیایی یا قابل فهم نبود یا به عنوان دو گویش از یک زبان تفسیر می‌شد، از این رو اصطلاح «دو زبانه» به کار رفت. یک کتیبه سه‌زبانه دیگر از زانتوس، *سنگ‌نوشته سه‌زبانه لتوون*، متعاقباً به نام سه زبانه، یونانی، لیکیایی A و آرامی، نامگذاری شد. هر دو چهار وجهی و سه‌زبانه هستند. محل کشف آنها متفاوت است. واژه‌های کلیدی و غیرمبهم شامل دو زبانه، لتوون، آرامی، لیکیایی B، میلیایی هستند. واژه‌های مبهم شامل سنگ‌نوشته، سه‌زبانه، زانتوس یا زانتوس است. «کتیبه زانتوس» ممکن است به هر کتیبه‌ای از زانتوس اشاره داشته باشد.

## کشف
### اولین بررسی زانتوس
[بندانگشتی|راست=۱٫۵|سکه فرمانروا [Kheriga (حدود ۴۵۰–۴۱۰ قبل از میلاد)، مالک احتمالی مقبره‌ای که در اصل توسط این ستون نگهداری می‌شد.]]
این لوح سنگی قرن‌ها در معرض دید قرار داشت، هرچند بخش بالایی آن در زمان‌های باستان در اثر یک زلزله شکسته و واژگون شده بود. فرانسیس بوفورت، که در آن زمان ناخدای نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا بود، در حین نقشه‌برداری از سواحل لیکیه، این ویرانه‌ها را بررسی و گزارش داد. بیشتر ویرانه‌ها در مکان‌های مرتفعی قرار داشتند که حتی یک مسیر قاطر نیز به آنها نمی‌رسید. گزارش‌هایی از آرامگاه‌های مرمر سفید، که برای مسافران قابل مشاهده بودند، علاقه کاوشگران عصر ویکتوریایی مانند چارلز فلوز را جلب کرد.

در روز شنبه، ۱۴ آوریل ۱۸۳۸، سر چارلز فلوز، باستان‌شناس، هنرمند و کوهنورد، عضو *انجمن بریتانیا* و مردی با امکانات مستقل، با یک کشتی تجاری عرب از قسطنطنیه به بندر تکرووا، مکان فاسلیس باستان، رسید. او روز جمعه از انگلستان به قسطنطنیه آمده بود تا اجازه کاوش را بگیرد. به گفته او، او در حال یک «گردش» در آناتولی در اطراف لیکیه بود. اگرچه دفتر خاطرات او به صورت اول شخص است، از متن مشخص است که افراد دیگری نیز حضور داشتند و او مقداری تجهیزات همراه داشت. او همچنین برای موزه بریتانیا و *انجمن جغرافیایی پادشاهی* شناخته شده بود، که بلافاصله پس از بازگشت با آنها همکاری کرد. امپراتوری عثمانی به دلیل حمایت بریتانیا از عثمانی‌ها در دفاع در برابر ناپلئون، روابط خوبی با امپراتوری بریتانیا داشت. آنها اجازه دادند و در انتقال بعدی آثار باستانی به موزه بریتانیا همکاری کردند.

[بندانگشتی|ابلیسک زانتوس مدت کوتاهی پس از کشف، در سال ۱۸۴۲. آرامگاه کامل باید شبیه [آرامگاه هارپی در پس‌زمینه بوده باشد.]]
پیشروی در امتداد ساحل به حدی کند بود که فلوز در کاس پیاده شد، چند اسب تهیه کرد و به سمت آک داغ رفت، شاید تحت تأثیر علاقه خود به کوهنوردی. فلوز در حال صعود از هزاران پا، آرامگاه‌ها و ویرانه‌هایی را در سراسر دامنه‌های کوه‌ها مشاهده کرد. گروه کوهنوردی خود را کوتاه کرد و به پاترا پایین رفت تا از بادهای شدید غالب در دامنه‌ها در امان بماند. از پاترا، آنها در امتداد سواحل رودخانه زانتوس سوار بر اسب شدند و در ۱۹ آوریل، در میان آرامگاه‌های شهر ویران‌شده اردو زدند.

فلوز به معماری ابلیسک و کتیبه‌های متعدد در شرایط عالی توجه کرد، اما برای بررسی بیشتر آنها درنگ نکرد. پس از انجام یک بررسی اولیه، او به بریتانیا بازگشت تا اولین دفتر خاطرات خود را منتشر کند و از هیئت امنای موزه بریتانیا بخواهد که از لرد پالمرستون (وزیر امور خارجه) درخواست فرمان از امپراتوری عثمانی برای انتقال آثار باستانی را کند. او همچنین به دنبال همکاری سرهنگ ویلیام مارتین لیک، یک باستان‌شناس و مسافر مشهور بود و همراه با دیگران، از جمله بوفورت، از اعضای بنیانگذار انجمن جغرافیایی پادشاهی بود. در حالی که منتظر فرمان بود، فلوز برای لیکیه عازم شد و دوباره در سال ۱۸۴۰ به زانتوس رسید.

### ابلیسک
در بازگشت، با نقشه بوفورت و دستورالعمل‌های لیک، فلوز به دنبال شهرهای لیکیایی بیشتری رفت و یازده شهر دیگر را پیدا کرد، که در مجموع ۲۴ شهر از ۳۶ شهر ذکر شده توسط پلینی را شامل می‌شد. او بر روی سکه‌ها و کتیبه‌ها تمرکز کرد. در ۱۷ آوریل، او دوباره به زانتوس رسید و نوشت: "زانتوس. — من یک بار دیگر در شهر مورد علاقه خود هستم — ...." او اشاره کرد که دست‌نخورده باقی مانده است؛ یعنی سنگ‌های ساختمانی آن دوباره استفاده نشده‌اند. او دیوارهای سیکلوپین، دروازه‌ها، جاده‌های سنگفرش شده، بلوک‌های سنگی تراش‌خورده، و بالاتر از همه، کتیبه‌هایی را دید که بسیاری از آنها به یونانی بودند و او در خواندن و ترجمه آنها مشکلی نداشت.

فلوز بیان می‌کند که در سفر قبلی خود ابلیسکی را دیده بود، که به گفته او، در اولین دفتر خاطرات خود به آن اشاره کرده بود (اگر هم اشاره کرده، در نسخه منتشر شده نبوده است). او در مورد کتیبه گفت: «از آنجایی که حروف به زیبایی حکاکی شده‌اند، من چندین اثر از آنها گرفتم.» هدف او تعیین اشکال حروف لیکیایی بود. او مشاهده کرد که «یک زلزله بخش بالایی را که در پای آن قرار دارد، جدا کرده است.» از آنجایی که چندین تن وزن داشت، نمی‌توانست آن را جابجا کند. او ابلیسکی را که از آن جدا شده بود، هنوز ایستاده بود اما در زمین فرورفته بود، حفاری کرد و متوجه شد که بر روی یک پایه قرار دارد. او در مورد حروف روی آن نوشت: «حروف در سمت شمال غربی، … به سبکی ظریف‌تر و جسورانه‌تر حکاکی شده‌اند و به نظر می‌رسد باستانی‌ترین باشند.» با دیدن کتیبه‌ای به زبان یونانی در سمت شمال شرقی، به اهمیت کشف پی برد، اما نگفت چرا، تنها گفت که به صورت اول شخص نوشته شده است، که «باعث می‌شود بنای یادبود خود صحبت کند.»

### سنگ‌های مرمر زانتیان
[بندانگشتی|راست=۲|متن ابلیسک در زانتوس. نسخه کامل‌تری از همه قطعات را می‌توان در ''[https://archive.org/details/inscribedmonumen00fell The Xanthian Marbles]'' مشاهده کرد.](https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Text_of_the_Obelisk_at_Xanthos.jpg)
در اکتبر ۱۸۴۱، فلوز خبری دریافت کرد که فرمان صادر شده است. کار مقدماتی به پایان رسیده بود و وقایع به سرعت پیش رفت. اچ‌ام‌اس ''بیکون''، به فرماندهی ناخدا گریوز، برای حمل اشیاء تعیین شده توسط فلوز اختصاص یافته بود، و فلوز قرار بود در مالت سوار کشتی شود. او بلافاصله به موزه بریتانیا نامه نوشت و پیشنهاد داد که خود مدیریت سفر را به صورت رایگان بر عهده بگیرد، اگر بتواند سفر و جیره رایگان را در کشتی‌های نیروی دریایی بریتانیا دریافت کند. این پیشنهاد بلافاصله و بدون قید و شرط پذیرفته شد. به محض سوار شدن به کشتی، مشکلات پیش‌بینی نشده‌ای با فرمان پیش آمد و آنها متوجه شدند که لازم است به قسطنطنیه سفر کنند. در آنجا آنها تعهد محکمی از سلطان دریافت کردند: «باب عالی به دلیل دوستی صمیمانه موجود بین دو دولت، علاقه‌مند به اعطای چنین خواسته‌هایی است.» مشکل اضافی این بود که موزه هیچ بودجه‌ای برای این سفر اختصاص نداده بود. فلوز پیشنهاد داد که خود هزینه آن را بپردازد، که بلافاصله پاسخی دریافت نشد.

در دهانه رودخانه زانتوس، ناخدا گریوز هیچ لنگرگاه امنی پیدا نکرد. فلوز مجبور شد در ۵۰ مایلی آنجا لنگر بیندازد، اما یک ناوچه از قایق‌های کوچک را تحت فرمان یک ستوان برای حمل و نقل سنگ‌های مرمر گذاشت. به گفته فلوز، جریان رودخانه زانتوس از رودخانه تیمز بیشتر بود. قایق‌ها نمی‌توانستند در جریان‌های قوی، که فلوز سرعت آنها را ۵ مایل در ساعت تخمین زده بود، پیشروی کنند. در عوض آنها قایق‌ها را از ساحل به بالا کشیدند. مردم محلی به شدت مهمان‌نواز بودند و مواد غذایی تازه و توصیه‌های مرتبط را در اختیار آنها قرار می‌دادند، تا اینکه یک شب یک گراز را برای شام کباب کردند، پس از آن به دلیل خوردن گوشت نجس مورد تحقیر قرار گرفتند. آنها در دسامبر ۱۸۴۱ به زانتوس رسیدند. بارگیری در ژانویه آغاز شد.

در محل، آنها محدود بودند که چه چیزی را می‌توانند در قایق‌های کوچک حمل کنند. صحنه برای چند ماه آینده دیوانه‌وار بود، با فلوز که به صورت موقت تصمیم می‌گرفت چه چیزی بهتر است حذف شود، با عجله برای جدا کردن اشیاء از زمین، در حالی که خدمه آنها را جعبه‌بندی می‌کردند. بزرگ‌ترین اشیاء آرامگاه اسب و بخش‌هایی از آرامگاه هارپی بودند، که آنها مجبور به جداسازی آنها و بریدن آنها با اره بودند. ابلیسک‌ها غیرقابل حمل بودند. فلوز به گرفتن قالب‌های کاغذی از کتیبه‌ها اکتفا کرد، که به موزه فرستاده شد و موضوع اولین تحلیل و انتشار لیک قرار گرفت. در مجموع آنها ۸۰ تن مواد را در ۸۲ جعبه بسته‌بندی کردند، که در مارس ۱۸۴۲ برای بارگیری به کشتی که برای این منظور به‌طور موقت لنگر انداخته بود، به پایین رودخانه منتقل کردند.

در مالت، فلوز چند سورپرایز دلپذیر دریافت کرد. موزه قرار بود هزینه سفر را بپردازد. از فلوز دعوت شد تا در موزه بماند. سنگ‌های مرمر به عنوان سنگ‌های مرمر زانتیان شناخته شدند.

## کتیبه‌ها
بندانگشتی|۱۵۰px|حروف لیکیایی
این لوح سنگی یک کشف باستان‌شناسی مهم مربوط به زبان لیکیایی است. مشابه سنگ روزتا، کتیبه‌هایی هم به زبان یونانی و هم به یک زبان که قبلاً مرموز بود، دارد: لیکیایی، که با تحلیل بیشتر، مشخص شد که دو زبان لوویایی، لیکیایی و میلیایی هستند.

### ارجاع‌دهی
اگرچه لوح سنگی در جهت‌های اصلی قرار نگرفته است، چهار وجه از متن پیوسته را ارائه می‌دهد که به‌طور سنتی به صورت جهت‌دار، جنوب، شرق، شمال و غرب، به همان ترتیب، مانند صفحات یک کتاب، توصیف می‌شوند. آنها به‌طور قراردادی با حروف a, b, c, و d مشخص شده‌اند. کل کتاب کتیبه TAM I 44 است. متن هر صفحه در خطوطی حکاکی شده بود که به‌طور قراردادی از یک تا شماره آخرین خط در صفحه شماره‌گذاری می‌شدند. سه قطعه متن وجود دارد:
* a.1 تا c.19. یک بخش تاریخی شامل ۲۵۰ خط به زبان لیکیایی که رویدادهای اصلی را که متوفی در آنها دخیل بوده، توصیف می‌کند.
* c.20 تا c.31. یک شعر دوازده خطی به زبان یونانی در سبک *سیمونیدس کیوسی* که متوفی را گرامی می‌دارد.
* c.32 تا d.71. یک شعر اساطیری نوشته شده به گویش لیکیایی B.
این ستون بر روی یک مقبره قرار دارد و کتیبه آن متوفی را ستایش می‌کند: یک کشتی‌گیر قهرمان.

### زبان
در بخشی با عنوان *کتیبه‌های لیکیایی*، از پیوست B دومین دفتر خاطرات خود، فلوز بازنویسی‌های خود از TAM I 44 را به همراه ملاحظات و تلاش‌هایی برای تفسیر آنها آورده است. او اعتراف می‌کند که توانسته کار کمی با آن انجام دهد؛ با این حال، او اشاره می‌کند، «برخی از تشابه‌های کنجکاوانه ممکن است در ضمایر سایر زبان‌های هندواروپایی-ژرمنی نشان داده شوند». او در آن زمان به این نتیجه رسیده بود که این زبان هندواروپایی است. او این پیوست را از مطالعاتی که در سال ۱۸۴۰ در انتظار فرمان انجام داده بود، نوشته بود. با این حال، نتیجه‌گیری‌ها واقعاً متعلق به او نبود. او نامه‌ای از دستیار زبان‌شناس خود، دانیل شارپ، که نسخه‌هایی از آن را برایش فرستاده بود، نقل می‌کند و به نتیجه‌گیری گروتفند اشاره می‌کند که بر اساس پنج کتیبه‌ای که قبلاً شناخته شده بودند، لیکیایی هندواروپایی است. تا این زمان او به «کتیبه روی ابلیسک در زانتوس» اشاره می‌کرد. او دریافته بود که از متوفی به عنوان *arppagooû tedēem*، «پسر هارپاگوس»، یاد شده است، که از آن به بعد این لوح سنگی به عنوان «لوح سنگی هارپاگوس» نیز شناخته شد. فلوز این هارپاگوس را با فاتح لیکیه شناسایی کرد و قدمت ابلیسک را به دلیل هارپاگوس تاریخی، ۵۰۰ سال قبل از میلاد تعیین کرد. دیدگاه او توسط آنتونی کین، نظریه هارپاگیدی نامیده شده است.

## جستارهای وابسته

* زانتوس
* زبان‌های آناتولیایی
* زبان لیکیایی

## یادداشت‌ها

## منابع
* 
* 
* 
* 

## برای مطالعه بیشتر
* 

## پیوند به بیرون
* ابلیسک زانتیان در بناهای لیکیایی
* 

رده:آناتولی هخامنشی
رده:سنگ‌های یادبود خاور نزدیک باستان
رده:اکتشافات باستان‌شناسی در ترکیه
رده:محوطه‌های باستان‌شناختی آناتولی باستان
رده:باستان‌شناسی هخامنشیان
رده:زبان لیکیایی