اسماعیل در اسلام

**اسماعیل** () در اسلام به‌عنوان یکی از پیامبران الهی شناخته می‌شود. وی فرزند ابراهیم و هاجر است و نسل او، بنی‌اسماعیل نام گرفته‌اند. در باور اسلامی، اسماعیل با مکه و ساخت کعبه در مسجدالحرام — که امروزه مقدس‌ترین مکان در اسلام محسوب می‌شود — مرتبط دانسته می‌شود. مسلمانان او را جد مستقیم پیامبر اسلام، محمد، نیز می‌دانند. برادر ناتنی پدری او، اسحاق، جد بنی‌اسرائیل بود.

دیدگاه اسلام دربارهٔ اسماعیل تا حدی مشابه برداشت یهودیت و مسیحیت است. منابع این روایت شامل قرآن و تفسیرهای آن، احادیث پیامبر اسلام، مجموعه‌های تاریخ‌نگاری همچون آثار طبری و دیگر دانشمندان مسلمان، و همچنین اسرائیلیات است؛ اسرائیلیات به مجموع اطلاعات و متون مذهبی اشاره دارد که عمدتاً از یهودیان گرفته شده و جزئیات مربوط به پیامبران و رسولان اولیه را در بر می‌گیرد.

## روایت قرآنی
### تولد
اسماعیل نخستین فرزند ابراهیم و مادرش هاجر بود. روایت‌های متعددی دربارهٔ تولد او وجود دارد که برخی از آن‌ها شامل پیشگویی‌هایی دربارهٔ آیندهٔ این فرزند هستند. یکی از مهم‌ترین این روایت‌ها، به نقل از ابن‌کثیر، مفسر و تاریخ‌نگار برجستهٔ سدهٔ هشتم هجری، آمده است. بر اساس این روایت، فرشته‌ای به هاجرِ باردار ظاهر شد و به او دستور داد نام فرزندش را «اسماعیل» بگذارد، که به معنای «خدا شنیده است» است. فرشته همچنین پیش‌بینی کرد: «دست او بر همه خواهد بود و دست همه بر او؛ و برادرانش بر همهٔ سرزمین‌ها فرمان خواهند راند.» ابن‌کثیر این گفته را نشانه‌ای از رهبری آیندهٔ پیامبر اسلام، محمد، تفسیر می‌کند.

### اسماعیل و هاجر توسط ابراهیم به مکه برده شدند
بردن هاجر و اسماعیل به مکه توسط ابراهیم در متون اسلامی بخش مهمی از داستان اسماعیل محسوب می‌شود، زیرا توجه را به مکه معطوف می‌کند و آغاز تقدیس این منطقه به عنوان سرزمینی مقدس را نشان می‌دهد. بر اساس سنت اسلامی، ابراهیم از جانب خدا مأمور شد تا هاجر و اسماعیل را به مکه ببرد و بعدها خود برای ساختن کعبه به این مکان بازگشت.

در بسیاری از روایات، سکینه—که به معنای روح یا نیرویی الهی است—یا فرشته جبرئیل هاجر و اسماعیل را به محل کعبه راهنمایی می‌کند. برخی نسخه‌ها بیان می‌کنند که ابراهیم در آنجا ساخت کعبه را آغاز می‌کند و پس از آن هاجر و اسماعیل را در محل می‌گذارد، هرچند برخی دیگر می‌گویند ساخت کعبه بعدها و با مشارکت اسماعیل انجام شده است.

در این روایت‌ها، هاجر از ابراهیم می‌پرسد هنگام ترک آن‌ها، چه کسی از او و اسماعیل مراقبت خواهد کرد و ابراهیم پاسخ می‌دهد که آن‌ها را به خدا می‌سپارد. هاجر با بیان ایمان خود می‌گوید که معتقد است خداوند آن‌ها را هدایت خواهد کرد. پس از مدتی، آب آن‌ها به پایان می‌رسد و اسماعیل شدیداً تشنه می‌شود. هاجر پریشان شده و به دنبال آب می‌گردد و هفت بار بین کوه صفا و مروه می‌دود. این عمل هاجر بعدها در مراسم حج یا زیارت به عنوان «سعی» یادآوری می‌شود، و مسلمانان در طول مراسم، بین همین تپه‌ها می‌دوند.

هنگامی که هاجر به نزد اسماعیل بازمی‌گردد، او فرشته‌ای را می‌بیند که با پاشنه یا انگشت خود زمین را می‌خراشد و در نتیجه آب جاری می‌شود. هاجر مقداری از این آب را جمع‌آوری یا روی آن سد می‌بندد. این چشمه یا چاه به نام زمزم شناخته می‌شود. در ادامه، قبیله‌ای به نام جُرهم که در حال عبور بودند، پرندگانی را می‌بینند که دور آب می‌چرخند و پس از تحقیق از هاجر اجازه می‌گیرند تا در آن منطقه ساکن شوند، و هاجر موافقت می‌کند. روایت‌ها بیان می‌کنند که اسماعیل در دوران رشد، مهارت‌ها و دانش‌های مختلفی از این قبیله آموخت.

نسخه‌های متعددی از این داستان وجود دارد که هر یک به نحوی متفاوت نقل شده‌اند. منابع استفاده‌شده در این خلاصه و دیگر نسخه‌ها را می‌توان در *[[تاریخ طبری]]* و همچنین در کتاب *سفرهایی در سرزمین‌های مقدس* نوشتهٔ روون فایرستون یافت.

### ساخت کعبه در مکه
در روایتی که بسیاری آن را مربوط به دوران پس از درگذشت هاجر می‌دانند، اسماعیل با زنی از قبیلهٔ جرهم ازدواج کرد. ابراهیم برای دیدار فرزندش به مکّه آمد، اما هنگام ورود به خانه، اسماعیل حضور نداشت. همسر نخست اسماعیل به استقبال ابراهیم آمد، ولی رفتارش سرد و بی‌مهر بود و از مهمان‌نوازی و بخشندگی نشانی نداشت.

ابراهیم به او گفت که به اسماعیل پیامی برساند: «آستانهٔ در خانه‌ات را تغییر بده.» هنگامی که اسماعیل بازگشت و همسرش این سخن را نقل کرد، دریافت که این پیام از پدرش است و معنای آن نارضایتی از همسر است. پس به توصیهٔ پدر عمل کرد و از آن زن جدا شد.

پس از آن، اسماعیل با زن دیگری از همان قبیلهٔ جرهم ازدواج کرد. ابراهیم بار دیگر به دیدار او آمد، و باز هم اسماعیل در خانه نبود. این‌بار، همسر دوم با مهربانی و سخاوت از ابراهیم پذیرایی کرد. ابراهیم به او گفت که به اسماعیل بگوید: «آستانهٔ در خانه‌ات نیکوست.» وقتی اسماعیل بازگشت و سخن پدر را شنید، دریافت که این پیام نشانهٔ رضایت است و همسرش را نگاه داشت.

روایت‌های زیادی از ساخت کعبه وجود دارد که از جهات نسبتاً قابل توجهی با هم متفاوت هستند، اگرچه همه آنها می‌گویند که ابراهیم کعبه را ساخت یا پاکسازی کرد و سپس بلافاصله پس از آن، یا در زمانی نامعلوم، خداوند ابراهیم را برای برپایی حج یا زیارت فراخواند. این روایت‌ها در زمان وقوع این وقایع، اینکه آیا و چگونه دخالت ماوراءالطبیعه وجود داشته است، گنجاندن یا حذف حجر الاسود و اینکه آیا اسماعیل به پدرش کمک کرده است یا خیر، متفاوت هستند. از میان روایت‌هایی که می‌گویند اسماعیل در ساخت و ساز شرکت داشته است، اکثر آنها توصیف می‌کنند که ابراهیم برای سومین بار در مکه به دیدار اسماعیل رفت و در طی آن کعبه را بالا بردند. برخی می‌گویند اسماعیل به دنبال آخرین سنگ گشت، اما ابراهیم سنگی را که او برگردانده بود، نپذیرفت. در عوض، فرشته‌ای سنگ سیاه را آورده بود که ابراهیم آن را در جای خود قرار داد. اسماعیل در کعبه باقی ماند تا مسئول مراقبت از آن و آموزش دیگران در مورد حج باشد. شروع حج روایت‌های زیادی دارد و برخی از محققان معتقدند که این نشان دهنده ارتباط دیرهنگام ابراهیم با حج پس از توسعه اسلام برای کمک به از بین بردن ارتباط آن با آیین‌های بت‌پرستی اولیه است.

## در اندیشه اسلامی
[بندانگشتی|ملاقات محمد با پیامبران اسماعیل، اسحاق و [لوط در بهشت. از *[[معراج‌نامه (کتاب)|مکاشفه محمد]]*، نوشته شده در سال ۱۴۳۶ در هرات، افغانستان]]

### حرفه نبوی
اسماعیل در آیین اسلام به‌عنوان پیامبر شناخته می‌شود و در بسیاری از آیات قرآن در کنار دیگر پیامبران نام برده شده است. در آیاتی چون سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۸۵، و سورهٔ ص، آیهٔ ۴۸، از او با صفاتی چون بردباری، نیکی و پارسایی یاد شده است.

در آیهٔ ۵۴ و ۵۵ از سورهٔ مریم، توصیفی فردی از اسماعیل آمده است که می‌فرماید:

«و در این نوشتار الهی، اسماعیل را به یادآور؛ همانا او همواره به پیمان خود وفادار بود، و فرستاده‌ای از سوی پروردگار، پیامبری که قوم خود را به نماز و بخشش فرمان می‌داد، و در پیشگاه پروردگارش پسندیده بود.»

### تبارشناسی: جد اعراب
جایگاه اسماعیل به عنوان «بنیانگذار اعراب» برای اولین بار توسط یوسف فلاوی بیان شد. با تثبیت اسلام، چهره اسماعیل و نوادگان او، بنی‌اسماعیل، در ادبیات اولیه یهودی و مسیحی با اصطلاح *عرب* مرتبط و اغلب معادل دانسته شد. پیش از آنکه اسلام به عنوان یک دین توسعه یابد، اسماعیل به طرق مختلف به تصویر کشیده می‌شد، اما پس از استقرار آن، اسماعیل تقریباً همیشه در متون یهودی و مسیحی با دید منفی دیده می‌شد، زیرا او در این ادیان به نمادی برای «دیگری» تبدیل می‌شود. با قدرتمندتر شدن جامعه اسلامی، برخی از میدراش‌های یهودی دربارهٔ اسماعیل اصلاح شدند تا او را منفی‌تر به تصویر بکشند تا دیدگاه اسلامی مبنی بر اینکه اسماعیل و بنابراین مسلمانان، نوادگان برگزیده ابراهیم هستند را به چالش بکشند. این به نسب‌نامه‌ای مطابق منابع یهودی و کتاب مقدس تبدیل شد، برخلاف نسب‌نامه اعراب مطابق مسلمانان. توسعه اسلام، فشاری را برای اسلام ایجاد کرد تا به نوعی با یهودیت و مسیحیت متفاوت باشد و بر این اساس، نسب اسماعیل به اعراب مورد تأکید قرار گرفت.

امروزه، برخی از مسیحیان معتقدند که خداوند با برکت دادن ملت‌های عرب با نفت و قدرت سیاسی، وعده‌های خود به اسماعیل را امروز محقق می‌کند. در دوران پیش از اسلام، سه گروه متمایز از اعراب وجود داشتند - *بایدا*، *عریبا* و *مستعربه*. بایدا «اعراب افسانه‌ای گذشته» بودند، در حالی که عریبا «اعراب جنوبی» بودند. نوادگان اسماعیل، اعراب شمالی شدند که به عنوان مستعربه یا «اعراب عرب‌شده» شناخته می‌شدند. مستعربه به عنوان عرب‌شده توصیف شده است، زیرا اعتقاد بر این است که اسماعیل هنگام نقل مکان به مکه و ازدواج با قبیله عربی جُرهم، زبان عربی را آموخت. نسل اسماعیل از پسرش قیدار، سپس به عدنان، و سپس به مستعربه و به قریش می‌رسد. به این ترتیب، تبار محمد به اسماعیل می‌رسد و «نیاکان اصلی ابراهیم در کتاب مقدس را با تبار نهایی مشخصاً عرب پیوند می‌دهد» و پیوند دادن محمد با مکه و کعبه.

## جستارهای وابسته
* ابراهیم در اسلام
* بستن اسحاق
* محمد در اسلام

## منابع

رده:مقاله‌های با گزیده‌ها