سباستینیسم

**سباستین‌باوران** () یا **سباستینیسم**، (به پرتغالی: ) یک موعودگرایی پرتغالی است که بر پایه این باور شکل گرفته که شاه سبستیو یکم، که در نبرد وادی المخازن ناپدید شد، دوباره ظهور کرده و پرتغال را از بحران‌های آینده نجات خواهد داد. این باور پس از تفسیر کتاب دانیال (دانیال ۲) و مکاشفه یوحنا توسط کشیشی به نام António Vieira قدرت گرفت. در مطالعات فرهنگ عامه، این پدیده نمونه‌ای از کهن‌الگوی پادشاه خفته در کوه است.
سباستینیسم تأثیر شدیدی بر جنبش شعری دهه ۱۹۱۰ به نام «سائودوسیسمو» (saudosismo) و به‌ویژه بر نویسنده پرتغالی، فرناندو پسوآ داشت که در حماسه خود به نام «پیام» (Mensagem) دربارهٔ چنین قهرمانی نوشت.
در برزیل، مهم‌ترین تجلی سباستینیسم در بستر جمهوری اول برزیل رخ داد؛ یعنی زمانی که جنبش‌هایی برای دفاع از بازگشت به نظام سلطنتی شکل گرفتند.
سباستینیسم یکی از دیرپاترین و تأثیرگذارترین افسانه‌های هزاره‌گرایی در اروپای غربی است که از زمان مرگ سباستیو تا دست‌کم اواخر قرن نوزدهم در برزیل، طنین سیاسی و فرهنگی عمیقی داشته است.

## مرگ سباستیو پادشاه

شاه سبستیو یکم (۲۰ ژانویه ۱۵۵۴ – ۴ اوت ۱۵۷۸) نوه ژوآئو سوم بود و به دلیل مرگ پدرش، ولیعهد ژوآئو مانوئل، دو هفته پیش از تولدش، وارث تخت و تاج شد. در این دوره، پیشروی امپراتوری پرتغال در آفریقا، آسیا و برزیل ادامه داشت، تا اینکه توالی دراماتیک و غیرمحتمل از طاعون، سال‌های بدِ محصول، رکود اقتصادی و مرگ غیرمنتظره هر ده فرزند ژوآئو سوم، ناگهان تداوم وجود پرتغال به عنوان یک کشور مستقل را تهدید کرد. پادشاه جوان تحت هدایت یسوعی‌ها آموزش دید. لوئیس دکاموئش اثر مشهور خود، *[[لوسیادها]]*، را به شاه سباستیو تقدیم کرد.
تقریباً بلافاصله پس از رسیدن به سن قانونی، سباستیو نقشه‌هایی برای فتح مراکش طراحی کرد. پرتغالی‌ها در سال ۱۵۷۸ در اصیله (Asilah) پیاده شدند و در نبرد وادی المخازن، نیروهای پرتغال به همراه مزدوران بخش‌های مختلف جهان مسیحیت و متحدشان، سلطان برکنار شدهٔ مراکش محمد المتوکل، درهم شکسته شدند. پس از این شکست فاجعه‌بار در برابر سعدیانِ مراکش، سباستیو تقریباً به‌طور قطع در نبرد کشته شد.
با این حال، بسیاری از پرتغالی‌ها در گزارش‌های مربوط به مرگ او تردید کردند و برخی بر اساس روایت‌های متفاوت از نتیجه نبرد، همچنان انتظار بازگشت پادشاه را داشتند. کسانی که با ادعاهای فلیپه دوم برای تصاحب تاج و تخت پرتغال مخالف بودند، تمایل داشتند از چنین روایت‌هایی حمایت کنند و در جریان بحران جانشینی پرتغال در سال ۱۵۸۰، از حکومت انریکه یکم یا ادعاهای آنتونیوی یکم پشتیبانی کردند.
پس از شکست آنتونیو و سقوط پرتغال تحت حاکمیت هابسبورگ‌ها، فیلیپ دستور داد جسدی که از میدان نبرد بازیابی شده و به عنوان سباستیو شناسایی شده بود، از سعدیان بازپس گرفته شود و در یک مراسم تشییع جنازه در سراسر پرتغال گردانده شود. با این حال، مدت کوتاهی پس از بازیابی، مشخص شد که جسد در وضعیت بسیار پیشرفته‌ای از فساد قرار دارد که نمی‌توان آن را به‌طور قطعی و نهایی به عنوان سباستیو تأیید کرد؛ به همین دلیل، جامعه پرتغال عمدتاً پذیرش آن را رد کرد.

### ظهور مدعیان دروغین
از آنجایی که جسد سباستیو پس از مرگش هرگز به‌طور قطعی شناسایی نشد، در این دوران چندین شیاد در سال‌های ۱۵۸۴، ۱۵۸۵، ۱۵۹۵ و ۱۵۹۸ ادعا کردند که همان شاه سباستیو هستند.
اولین نفر در سال ۱۵۸۴ ظاهر شد؛ او یک فرد عامی اهل آلکوباسا (Alcobaça) بود که به سرعت دستگیر شد و با محکومیت به کار در کشتی‌های پارویی (گالی)، از اعدام نجات یافت.
دومین مدعی دروغین، پسر یک سنگ‌تراش اهل آزور بود که به گوشه‌نشینی در یک صومعه روی آورده بود. به دلیل محرومیت‌ها و ریاضت‌های خودخواستهٔ مکرر، مردم جوامع محلی او را پادشاهی خواندند که در حال توبه برای بدبختی اتباعش است. او علیرغم انکارهای اولیه‌اش، سرانجام به اصرار روستاییان محلی رضایت داد. او را به لیسبون بردند، سوار بر الاغ در خیابان‌ها گرداندند تا مورد تمسخر مردم قرار گیرد و سپس به‌طور علنی به دار آویختند.
سومین سباستیو در اسپانیا ظهور کرد: یک راهب آگوستینی به نام میگل دوس سانتوس که زمانی کشیشِ سباستیو و اعتراف‌نیوشِ آنتونیوی یکم بود و در نهایت به عنوان کشیش صومعه مادریگال د لاس آلتاس ترس در کاستیا فعالیت می‌کرد. او در آنجا با نانوایی به نام Gabriel de Espinosa ملاقات کرد که چهره‌اش یادآور سباستیو بود. دوس سانتوس او را متقاعد کرد که خود را به جای سباستیو جا بزند. ماریا آنا دِ اوستریا، راهبه‌ای که از طریق پدرش جان اتریشی دخترعموی سباستیو محسوب می‌شد، از این ادعا حمایت کرد. راهب و اسپینوزا هر دو دستگیر، مجبور به اعتراف و سپس اعدام شدند.
چهارمین مدعی در ناپل ظهور کرد، اما به زندانی در اسپانیا منتقل شد. ادعاهای او به دلیل ناتوانی‌اش در صحبت کردن به زبان پرتغالی نقش بر آب شد.

## سباستینیسم در پرتغال

نخستین و بزرگ‌ترین مروج سباستینیسم، یکی از حامیان شاه آنتونیو در تبعید به نام دوم ژوآئو د کاسترو (نوه ژوآئو د کاسترو) بود.Ana پس از مرگ شاه آنتونیو، دوم ژوآئو مجموعه‌ای از نوشته‌ها را منتشر کرد و این ایده را شرح داد که شاه سباستیو همان «شخص پنهان» (the Hidden One) است؛ کسی که پیش‌بینی شده بود پرتغال و تمام ملت‌های مسیحی را در اتحاد زمین و ایجاد آخرین و پنجمین امپراتوری رهبری خواهد کرد. این امپراتوری که قرار بود جانشین چهار امپراتوری بزرگ زمینی قبلی شود، بر پایه کتاب دانیال، مکاشفه یوحنا و مهم‌تر از همه، اشعار مسیحایی António Gonçalves de Bandarra (که چند دهه قبل نوشته شده بود) بنا می‌شد. او در دوران تبعیدش در پاریس، بین پایان قرن شانزدهم تا سال ۱۶۲۳، سه کتاب منتشر کرد و بیش از بیست جلد دست‌نویس دیگر نوشت. مهم‌ترین آن‌ها «تفسیر و مطابقت برخی پیشگویی‌های باندارّا» بود که در ۱۶۰۳ منتشر شد. این آثار به‌ویژه در میان پرتغالی‌هایی که از حاکمیت بیگانگان بیزار بودند محبوبیت یافت و توسط سباستینیست‌های بعدی و مروجان «سلطنت پنجم» مورد استناد قرار گرفت.
این ایده که سباستیو در جزیره‌ای ناشناخته منتظر زمان مناسب برای آشکار کردن خود است، به‌صورت خودجوش گسترش یافت. برخی آن را «جزیره پوشیده» (Ilha Encoberta) و برخی دیگر آنتیلیا نامیدند که یادآور جزایر افسانه‌ای ناشناخته‌ای بود که جغرافی‌دانان، ملوانان و نقشه‌نگاران فرض می‌کردند وجود دارند یا ادعای رؤیت و حتی بازدید از آن‌ها را داشتند.João Lúcio de Azevedo: *A Evolução do Sebastianismo*, 1918, p.132.
زمانی که پرتغال در سال ۱۶۴۰ علیه حکومت هابسبورگ‌ها شورش کرد، شاه ژواو چهارم ناچار شد سوگند یاد کند که اگر سباستیو بازگردد، تخت و تاج را به او واگذار کند؛ سباستیو در آن زمان ۸۶ ساله می‌بود.
اشعار باندارّا بر کشیش یسوعی، António Vieira، که یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های ادبی تاریخ دنیای پرتغالی‌زبان و از حامیان سرسخت شاه ژوآئو چهارم بود، تأثیر گذاشت. او در کتاب خود «تاریخ آینده» (História do Futuro)، فرمانروایی را پیش‌بینی کرد که دوران شکوفایی بی‌نظیری را آغاز می‌کند؛ دورانی که جهان را تحت رهبری معنوی پاپ و رهبری دنیوی یک پادشاه پرتغالی متحد کرده و تا ظهور دجال، یک هزاره دوام می‌آورد. کتاب «تاریخ» ویرا در کنار اشعار «تروواس» باندارّا، دو متن از مهم‌ترین متون سباستینیسم هستند. او به اتهام بدعت‌گذاری، توسط تفتیش عقاید پرتغالی از اکتبر ۱۶۶۵ تا دسامبر ۱۶۶۷ بازداشت شد و در نهایت حکمی علیه او صادر شد که وی را از تدریس، نوشتن یا موعظه منع می‌کرد.
سازمان تفتیش عقاید، سباستینیسم را محکوم کرد و فعالانه به دنبال مصادره هرگونه نوشتهٔ مرتبط با آن، به‌ویژه اشعار باندارّا بود تا این باور را ریشه‌کن کند، اما موفقیت چندانی نداشت.Azevedo, 1918, p.134. در سال ۱۷۲۷، سنگ‌نبشته مزار باندارّا به دستور انگیزیتور اعظم، دوم ورایسیمو د لنکستر، برداشته شد.

محبوبیت نهفتهٔ سباستینیسم در طول قرن هجدهم ادامه یافت. در سال ۱۷۵۲، یک سباستینیست پیش‌بینی کرد که زلزله‌ای وحشتناک لیسبون را در روز همه قدیسین نابود خواهد کرد. پس از وقوع زمین‌لرزه ۱۷۵۵ لیسبون در روز همه قدیسین (اول نوامبر ۱۷۵۵)، موجی از گرایش به سباستینیسم به راه افتاد. شدیدترین ضربه به سباستینیسم توسط آزار و اذیت‌های خشونت‌آمیز در دوران صدراعظمی مارکی دو پومبال وارد شد؛ این اقدامات بخشی از مبارزات او علیه یسوعی‌ها بود که آن‌ها را به اتهاماتی از جمله جعل سباستینیسم و اشعار باندارّا از کشور اخراج کرد.

علیرغم تداوم محکومیت‌های رسمی، اشعار باندارّا به عنوان شکلی محبوب از ادبیات عامیانه همچنان منتشر می‌شد. در سال ۱۸۰۳، مارکی نیسا حامی مالی چاپ ویرایش جدیدی از اشعار باندارّا در نانت فرانسه شد.

در طول جنگ‌های ناپلئونی، اشغال پرتغال (۱۸۰۷) توسط نیروهای فرانسوی به فرماندهی مارشال جونو، باعث احیای سباستینیسم شد. برخی از پیشگویی‌های باندارّا، به‌ویژه با دستور مارشال جونو مبنی بر استخراج همگانی مالیات به طور مساوی از هر فرد پرتغالی و ناآرامی‌های اجتماعی ناشی از آن، تأیید شده تلقی می‌شدند. تهاجمات ناپلئون به پرتغال انگیزه‌ای برای انتشار ویرایش‌های جدید اشعار باندارّا در سال ۱۸۰۹ (با مقدمه‌ای از راهب خوزه لئوناردو دا سیلوا)، ۱۸۱۵ و ۱۸۲۲ گردید.

یکی از مهم‌ترین نویسندگان پرتغالی قرن بیستم، یعنی شاعر بزرگ فرناندو پسوآ، آثار خود را بر پایه موتیف‌های سباستینیستی بنا نهاد. در بخش دوم کتاب «پیام» (Mensagem) که «دریای پرتغال» (Mar Português) نام دارد، پسوآ به عصر کاوش پرتغال و امپراتوری دریایی آن تا زمان مرگ شاه سباستیو در سال ۱۵۷۸ اشاره می‌کند. پسوآ خواننده را به زمان حال می‌آورد، گویی که او از رؤیای گذشته بیدار شده تا در رؤیای آینده فرو رود: او بازگشت شاه سباستیو را می‌بیند که همچنان برای تحقق یک امپراتوری جهانی مصمم است.
چرخه سوم، یعنی «شخص پنهان» (O Encoberto)، به دیدگاه پسوآ درباره صلح جهانی در آینده و «امپراتوری پنجم» اشاره دارد که به عقیده او، امپراتوری معنوی است و نه مادی. پس از عصر قدرت (Vis) و ملال (Otium)، علم (درک) از طریق بیداری دوباره «شخص پنهان» یا همان «شاه سباستیو» فرا خواهد رسید. شخص پنهان نشان‌دهنده تحقق سرنوشت بشریت است که توسط خدا از پیش از زمان طراحی شده، و همچنین کمالِ پرتغال است. سباستیو برای این اثر اهمیت بسیار بالایی دارد، چرا که در هر سه بخش کتاب «پیام» به او اشاره شده است. او به عنوان نمادِ تواناییِ رؤیاپردازی و باور به امکانِ دستیابی به رؤیاها به تصویر کشیده شده است.
بسیاری از افسانه‌های عامیانه پرتغالی، به‌ویژه در مجمع‌الجزایر آزور، شاه سباستیو را معمولاً سوار بر اسبی سفید نشان می‌دهند که گاهی همراهانی او را دنبال می‌کنند. او که اغلب «پادشاه افسون‌شده» نامیده می‌شود، معمولاً در شب‌های ماه کامل یا روزهای مقدس (مانند جشن سنت‌جان) بر یک یا چند نفر از ساکنان ظاهر می‌شود و سؤالی ساده می‌پرسد (مانند «کیست که می‌رود؟»)؛ یک پاسخ صحیح می‌تواند طلسمی را که پادشاه تحت آن قرار دارد بشکند، در حالی که پاسخ اشتباه باعث ناپدید شدن پادشاه می‌شود تا در فرصتی دیگر ظاهر گردد. 

## سباستینیسم در برزیل
با روی کار آمدن جمهوری اول برزیل در سال ۱۸۸۹، برزیل برخلاف امپراتوری برزیل سابق که کاتولیک مذهب رسمی آن بود، به یک دولت سکولار تبدیل شد. در دولت امپراتوری، کلیسا نقش‌های بسیار مهمی داشت: به‌عنوان ثبت‌کننده تولد، مرگ، ازدواج و حتی ثبت مالکیت عمل می‌کرد.
کودتا علیه رژیم امپراتور پدروی دوم و اصلاحات جمهوری‌خواهانه، تغییرات اندکی در سبک زندگی اکثر مردم ایجاد کرد (برای مثال، حق رأی همگانی وضع نشد)؛ بزرگ‌ترین تغییر برای برزیلی‌ها در واقع همان دولت سکولار بود. کاتولیک و پادشاهی پیوند نزدیکی داشتند و عمیقاً بر مردم برزیل تأثیر گذاشته بودند. اکثر جنبش‌های مخالف جمهوری در دهه‌های ۱۸۹۰، ۱۹۰۰ و اوایل ۱۹۱۰ انگیزه‌های مذهبی داشتند. شخصیت شاه سباستیو به تخیل مردم بازگشت: او بازمی‌گشت تا از حق الهی پادشاهی برزیل (که مستقیماً از نسل فهرست فرمانروایان پرتغال بودند) برای حکومت بر برزیل و دفاع از مذهب کاتولیک که توسط جمهوری از بدنه دولت حذف شده بود، دفاع کند.
لغو اجباری ازدواج کاتولیک و تحمیل ازدواج مدنی اجباری، یکی از نقاط اصلی درگیری میان مردم فقیر اما عمیقاً مذهبی شمال باهیا بود. یک واعظ دوره‌گرد به نام António Conselheiro به همراه پیروانش شهر کانودوس را بنیان نهاد. این دهکده بسیار کوچک بود اما به دلیل صعب‌العبور بودن، از «کونسلیریست‌ها» (پیروان کونسلیرو) محافظت می‌کرد. ظرف دو سال، با رونق گرفتن این جامعه مذهبی، کونسلیرو هزاران پیرو را متقاعد کرد که به او بپیوندند و در نهایت آنجا را به دومین مرکز شهری بزرگ باهیا در آن زمان تبدیل کرد. این سکونتگاه با کشت محصولات و صادرات چرم حمایت می‌شد و ساکنان اجازه داشتند دارایی خصوصی و کسب‌وکار داشته باشند. «فقرا از طریق کمک‌های اهدایی به جامعه حمایت می‌شدند».
کونسلیرو ادعای پیامبری داشت و بازگشت شاه سبستیو یکم را پیش‌گویی کرد. نغمه‌ای عامیانه که توسط آوازه‌خوان‌ها در آن جامعه خوانده می‌شد چنین بود: «دوم سباستیو از راه رسیده است/ و فرمان‌های بسیاری آورده/ لغو پیوند مدنی/ و اجرای ازدواج مذهبی. / پادشاه ما سباستیو/ با ما دیدار خواهد کرد/ افسوس بر آن مرد فقیری/ که زیر سایه قانون سگ‌ها [ازدواج مدنی] است.»Azevedo, 1918, p.160. او معتقد بود که «حکومت، حق اعطا شده از سوی خدا به پادشاه است»، که همین امر باعث شد جمهوریِ متزلزل آن زمان، تدریجاً او را به‌عنوان چهره‌ای سلطنت‌طلب معرفی کند. آموزه‌های فوق‌محافظه‌کارانه‌ای که او تبلیغ می‌کرد و در آن‌ها تلویحاً از «رفتار منحرفانه» بسیاری از کشیش‌ها انتقاد می‌شد، برای بسیاری از ساکنان مناطق بیابانی (sertanejos) «جذاب» بود و باعث شد سلسله‌مراتب کلیسا او را به‌عنوان «تهدیدی برای اقتدار و محبوبیت کلیسا» ببیند. در سال ۱۸۹۳، این جامعه با قاضی یک شهر همسایه دچار تضاد شد که در نهایت به تقابلی خشونت‌آمیز با دولت انجامید و به مرگبارترین جنگ داخلی تاریخ برزیل تبدیل شد که به آن جنگ کانودوس می‌گویند. کونسلیرو در میان درگیری‌ها جان باخت و این سکونتگاه در پایان چهارمین لشکرکشی نظامی علیه آن، با خشونت با خاک یکسان شد و تخمین زده می‌شود که بیش از ۲۵٬۰۰۰ نفر کشته شدند.
در ایالت مارانیائو، باوری وجود دارد (به‌ویژه در جزیره لنسویس در سواحل این ایالت) مبنی بر اینکه شاه سباستیو در این جزیره زندگی می‌کند؛ افسانه‌های بسیاری پیرامون او وجود دارد، از جمله اینکه او به یک گاو سیاه جادویی (افسون‌شده) با ستاره‌ای بر پیشانی تبدیل شده است. چرم گاو در مراسم بومبا-میو-بوی، به‌ویژه در سبک‌های زابومبا و تنبورهایی که با پشت دست نواخته می‌شوند (در مناطق Cururupu و گیمارائس)، معمولاً دارای شاخ‌هایی با روکش طلایی است و بر پیشانی آن طلا و جواهرات گلدوزی شده که به این افسانه اشاره دارد. ادیان آفرو-برزیلی در این ایالت، مانند Tambor de Mina و تِرِکو نیز ارتباط ویژه‌ای با شاه سباستیو دارند و معتقدند او یک «اِکانتادو» (موجودی با قدرت‌های ویژه) است.

## جستارهای وابسته
* موعودگرایی
* هزاره‌گرایی
* نرون دوباره زنده شده
* پادشاه خفته در کوه

## منابع

رده:اسطوره‌شناسی برزیل
رده:اسطوره‌شناسی پرتغال
رده:موعودگرایی