توبیاس و فرشته

[بندانگشتی|''رافائل، فرشته مقرب و توبیاس.'' اثری از [تیسین ()]]
**توبیاس و فرشته** عنوانی سنتی برای تصاویر هنری بخشی از کتاب توبیت است که در آن توبیاس، پسر توبیت، با رافائل، فرشته مقرب دیدار می‌کند؛ بدون اینکه بداند او فرشته است (۵٫۵–۶). توبیاس همراه با رافائل سفر می‌کند و سپس رافائل به او یاد می‌دهد که با ماهی غول‌پیکری که گرفته است چه کند (۶٫۲–۹). مسیحیان کاتولیک و ارتدکس شرقی کتاب توبیت را به عنوان بخشی از کتاب مقدس پذیرفته‌اند، اما یهودیان و اکثر مسیحیان پروتستان آن را به عنوان بخشی از کتاب مقدس نپذیرفته‌اند. پروتستان‌ها کتاب توبیت را بخشی از آپوکریفاها می‌دانند.

در این گونه تصاویر، معمولاً رافائل و توبیاس کوچک در حال قدم‌زدن در دل یک منظره دیده می‌شوند، در حالی که سگ توبیاس نیز آنها را همراهی می‌کند.

توبیاس اغلب یک ماهی (یا گاهی دو ماهی) را در دست دارد که معمولاً با نخ بسته شده است، یا ظرفی برای نگهداری اعضای بدن ماهی که بعداً در درمان پدرش به کار می‌رود. در بسیاری از نمونه‌ها، این وظیفه به رافائل سپرده می‌شود و او جعبه‌ای کوچک شامل همین اعضا را حمل می‌کند.

رافائل تقریباً همیشه با بال‌های بزرگ به تصویر کشیده می‌شود؛ بال‌هایی که باید آن‌ها را به‌عنوان نمادی هنری در نظر گرفت، چرا که در روایت کتاب مقدس، توبیاس از فرشته بودن همراهش آگاه نیست. در واقع، هنگام نگارش داستان، فرشتگان بال‌دار تصور نمی‌شدند. این رسم در دوره‌های بعد پدید آمد و از تصویرسازی ویکتوریای بالدار رومی اقتباس شد.
بندانگشتی|اثری از جیرولامو ساوولدو، ۱۵۴۲، با ماهی بزرگ در آبیک روایت تصویری دیگر، که تا دوره باروک در قرن هفدهم چندان رایج نبود، توبیاس را در حال صید ماهی بسیار بزرگی از رودخانه دجله نشان می‌دهد. در این نوع تصویر، او معمولاً بر روی زمین یا گاهی درون آب دیده می‌شود، در حالی که رافائل پشت سرش ایستاده و او را به گرفتن ماهی تشویق می‌کند. ماهی‌ای که توبیاس در طول سفر همراه خود دارد، برخلاف آن، اندازه‌ای بسیار معمولی‌تر دارد و مانند سگ همراه و بال‌های رافائل، به‌عنوان نشانه‌ای برای شناسایی موضوع به کار می‌رود. در برخی ترکیب‌بندی‌ها، هر دو صحنه در کنار هم نمایش داده می‌شوند. گفته می‌شود که روایت اصلی داستان ــ که نسخه‌های آن در متون عبری، آرامی و یونانی باقی مانده ــ احتمالاً به‌جای ماهی، تمساحی را شامل می‌شده است.

در هنر مذهبی مسیحی، حضور سگ‌ها پدیده‌ای غیرمعمول به‌شمار می‌آید، اما در دو روایت کتاب مقدس یعنی «جن‌گیری دختر زن سیروفینیایی» در عهد جدید و «توبیاس و فرشته» در عهد عتیق، استثنایی وجود دارد؛ زیرا در متون به سگ اشاره شده و به همین دلیل در آثار تصویری نیز جایگاهی یافته است. در روایت کتاب مقدسی، به نظر می‌رسد که سگ توسط پدر به توبیاس داده شده بود تا هنگام سفر، که با حمل مقدار قابل توجهی نقره همراه بود، امنیت او را تضمین کند. با این حال، هنرمندان بیشتر ترجیح داده‌اند سگ‌هایی کوچک با پوشش موی بلند ترسیم کنند؛ عناصری که هم زیبایی‌شناسی اثر را تقویت کرده و هم امکان پنهان‌سازی نقص‌های نقاشی را فراهم می‌آورد. با پیشرفت دوران رنسانس، مهارت هنرمندان در نمایش واقع‌گرایانهٔ این جزئیات به‌طور چشمگیری افزایش یافت. از سوی دیگر، در سنت بنی‌اسرائیل باستان، سگ‌ها حیواناتی نجس به‌شمار می‌آمدند و به ندرت در دیگر بخش‌های کتاب مقدس به‌عنوان یار یا همراه انسان تصویر شده‌اند؛ نکته‌ای که نشانگر تأثیرپذیری این داستان از فرهنگ‌های همسایه است.

## زمینه
در میان فرشتگان مقرب که نام آنان در متون آمده است، رافائل به‌ویژه با نقش حفاظت و شفابخشی شناخته می‌شود و نام او نیز به معنای «خدا شفا می‌دهد» تفسیر می‌گردد. با پیدایش و گسترش مفهوم فرشته نگهبان شخصی در اواخر قرون وسطی، رافائل به‌عنوان سرپرست این مرتبه از فرشتگان تلقی شد. در نقش‌برجسته‌ای در گوشه‌ای از کاخ دوک در ونیز (تصویر زیر)، او طوماری در دست دارد که بر روی آن عبارت لاتینی «Efficia fretum quietum» به معنای «خلیج را آرام نگه دار» نگاشته شده است.
[بندانگشتی|[Tobias and the Angel (sculpture)|دو مجسمه ساخته شده از چوب لیمو، ۱۵۱۶، اثر ویت استوس، که اکنون در موزه ملی آلمان، نورنبرگ نگهداری می‌شود.]]
این موضوع برای بازرگانانی که در تجارت‌های دوردست فعالیت می‌کردند، اهمیتی ویژه داشت؛ چراکه برخی نقاشی‌ها احتمالاً به‌عنوان نذر و وسیله‌ای برای حفاظت از یکی از اعضای جوان خانواده که عازم سفری تجاری طولانی بود، سفارش داده می‌شد. حتی برخی از چهره‌های توبیاس در این آثار ممکن است پرتره‌های واقعی باشند. در ادامه روایت کتاب مقدس، توبیاس ازدواج می‌کند؛ احتمالاً اندکی پس از صید ماهی. با این حال، در بسیاری از آثار هنری، به‌ویژه در نقاشی‌های رنسانس ایتالیا، او برای ازدواج بیش از حد جوان به تصویر کشیده شده است، حتی با در نظر گرفتن معیارهای سن ازدواج در دوران باستان و عصر خودشان. در نقاشی‌های پس از حدود سال ۱۵۳۰، به‌ویژه آنهایی که در شمال آلپ خلق شدند، توبیاس اغلب چهره‌ای بالغ‌تر دارد.

صحنه روایی اصلی که حضور رافائل را به تصویر می‌کشد، «توبیاس و فرشته» است. محبوبیت این موضوع هنری معمولاً در ارتباط با افزایش ارادت به رافائل در آن دوره توضیح داده می‌شود؛ ارادتی که به‌ویژه از سوی انجمن‌های برادری وابسته به او تقویت می‌گردید. در میان این انجمن‌ها، «انجمن برادری جوانان فرشته مقرب رافائل» در فلورانس اهمیت ویژه‌ای داشت. اعضای این انجمن ــ به استثنای یک بزرگسال غیرروحانی و یک کشیش ــ همگی مرد و در بازه سنی حدود ۱۴ تا ۲۴ سال بودند.

در این دوره، نام‌های «رافائل» و «رافائلا» به‌عنوان نام‌های کوچک محبوبیت یافتند. تولد رافائل نقاش، که به‌درستی با نام رافائلو سانتسیو شناخته می‌شود، در سال ۱۴۸۳ نیز به این روند اعتبار بیشتری بخشید. همین امر موجب افزایش تقاضا برای خلق تصاویر رافائل به‌عنوان یک قدیس حامی شناخته‌شده گردید. نمونه‌ای شاخص از این گرایش، جفت مجسمه‌های چوبی اثر ویت استوس است که به سفارش رافائله توریجیانی، تاجر ابریشم و جواهرات اهل فلورانس، ساخته شد.

## تاریخچه هنری
[بندانگشتی|''توبیاس کوچک''، اثری از [آدام السهایمر. حدود ۱۶۰۶، که اکنون در فرانکفورت نگهداری می‌شود.]]
این صحنه تا حدود سال ۱۴۵۰ چندان رواج نداشت، اما از آن زمان در شمال ایتالیا، به‌ویژه در فلورانس، به شکلی چشمگیر محبوبیت یافت. این استقبال نزدیک به یک قرن تداوم داشت و نمود آن را می‌توان در حضور چهره‌های کودکانه توبیاس و رافائل در پس‌زمینه مناظر آثار مذهبی مرکزی‌تر مشاهده کرد؛ از جمله در نقاشی ''مریم مقدس و کودک'' اثر لورنزو دی کردی و *[[نیایش مغان]]* اثر فیلیپینو لیپی، که هر دو در گالری ملی نگهداری می‌شوند.

ارنست گامبریچ یادآور شده است که تصاویر فلورانسی در فاصله سال‌های ۱۴۲۵ تا ۱۴۷۵ دارای حالتی «متمرکز» بوده‌اند. این آثار ــ که احتمالاً نسخه‌ای از برادران پولایولو الگوی اولیه آنها بوده است ــ اغلب نوجوانی را به تصویر می‌کشند که در جامه‌هایی بسیار فاخر آراسته شده و همراه او سگی سفید و بسیار کوچک دیده می‌شود. در روزگار وازاری نیز، اثر پولایولو در جایگاهی برجسته بر دیواره مجسمه اورسنمیکله نصب شده بود.
[بندانگشتی|''منظره'' ''با توبیاس و فرشته''، اثر [Denis van Alsloot|دنیس ون آلسلوت و هندریک د کلرک، قرن هفدهم. در این تصویر توبیاس و فرشته دو بار ظاهر می‌شوند.]]
در قرن هفدهم، این موضوع بار دیگر احیا شد و به‌عنوان روشی برای تبدیل یک منظره باروک به نقاشی تاریخیِ معتبرتر مورد استفاده قرار گرفت؛ بدین ترتیب، چهره‌های کودک به اثر افزوده می‌شدند که در مقایسه با محیط اطرافشان بسیار ریز جلوه می‌کردند. این رویکرد درست برعکس شیوهٔ متداول در نقاشی‌های کواتروچنتوی فلورانس بود، جایی که معمولاً پیکره‌های بزرگ در پیش‌زمینه بر صحنه مسلط بودند و منظره صرفاً از خلال شکاف‌هایی که میان آنها باقی می‌ماند، دیده می‌شد. چنین ترکیب‌هایی به‌ویژه در قالب چاپ‌ها نیز محبوبیت داشتند. در برخی از ترکیب‌های وسیع باروک، این دو صحنه ــ سفر و صید ماهی غول‌پیکر ــ به‌طور هم‌زمان به تصویر کشیده می‌شدند؛ حتی در یکی از آثار یکی از پیروان پاتینیر، که اکنون در موزه فرانس هالس نگهداری می‌شود، این شخصیت‌ها سه بار در قالب یک منظره جامع به نمایش درآمده‌اند.

سه نقاشی آدام السهایمر، هنرمند آلمانی، در اوایل قرن هفدهم به همراه اثر کوچک او با عنوان «توبیاس کوچک» (که امروزه در فرانکفورت و با ابعاد ۱۲٫۴ در ۱۹٫۲ سانتی‌متر نگهداری می‌شود و بارها در نقاشی‌ها و چاپ‌ها بازآفرینی شده است)، نقطهٔ عطفی در گذار این موضوع هنری به‌شمار می‌روند. در این آثار، آنچه منتقدان «تصویری شاعرانه و ارائه‌ای فضایی از طبیعت» نامیده‌اند، به چشم می‌خورد؛ رویکردی که دیدگاهی نوین به مقولهٔ منظره عرضه می‌کرد و در رم، جایی که السهایمر اقامت داشت، سر و صدای بسیاری برانگیخت. این نقاشی‌ها با قالب افقی خود و چیدمانی که در آن پیکره‌ها نزدیک به نیمی از عرض صحنه را دربر می‌گیرند، ویژگی‌های تازه‌ای به نمایش گذاشتند.

این موضوع احتمالاً از طریق چاپ‌های اروپایی به گوشه‌های هنر مینیاتور مغول راه یافته است، اگرچه آثار خلق‌شده به‌طور قابل توجهی با روایت اصلی کتاب مقدس فاصله دارند، چرا که احتمالاً هنرمندان هرگز متن اصلی را نخوانده و بسیاری از جزئیات را یا به اشتباه درک کرده‌اند یا عمداً تغییر داده‌اند. در برخی از این تصاویر، توبیاس ممکن است بال داشته باشد و هم او و هم رافائل بدن‌هایی پوشیده از پر داشته باشند؛ این ویژگی‌ها ترکیبی رنگارنگ از تأثیرات هنری اروپایی، هندی و ایرانی را نشان می‌دهند.

### نقاشی‌های روایی

## منابع

رده:پیکرنگاری مسیحی
رده:سگ‌ها در هنر
رده:فرشتگان در هنر
رده:نقاشی‌های توبیاس