تکافل

**تکافل** (به عربی: ، به معنای «همبستگی» یا «ضمانت متقابل») سامانه‌ای تعاونی برای بازپرداخت و جبران خسارت است که به‌عنوان جایگزینی سازگار با شریعت اسلامی برای بیمه متعارف سازمان‌دهی شده‌است. بیمه متعارف از دیدگاه بسیاری از فقیهان مسلمان دربرگیرندهٔ ربا (بهره‌خواری) و غرر (ابهام بیش‌ازحد) است. در سامانهٔ تکافل، افراد و شرکت‌ها کمک‌های مالی منظمی (به‌عنوان «تبرّع») به صندوق مشترکی می‌پردازند تا در صورت بروز خسارت به اعضا بازگردانده شود و یک شرکت تکافل (عامل تکافل) مدیریت این صندوق را بر عهده دارد. تکافل مانند دیگر ابزارهای مالی اسلامی بر پایهٔ معاملات اسلامی (شاخه‌ای از فقه مربوط به امور بازرگانی و مدنی) استوار است.

صنعت تکافل از حدود ۱۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۱ به ۲۷٫۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۸ رشد کرد. این جنبش از سویی به‌عنوان ارائه‌دهندهٔ «جایگزین‌های برتر» برای بیمه ستوده شده و از سوی دیگر انتقادهایی نیز به آن وارد شده‌است مبنی بر اینکه در عمل به «بیمهٔ متعارف با اصطلاحات عربی» تقلیل یافته‌است. کشورهای پیشرو در تکافل مالزی و کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس هستند.

## اصول
از دیدگاه نظری، تکافل بیمه‌ای تعاونی یا متقابل شمرده می‌شود که در آن اعضا مبلغ معینی را به صندوقی مشترک واریز می‌کنند. هدف این سامانه سودجویی نیست، بلکه پاسداشت اصل «بار یکدیگر را بر دوش کشیدن» است. اصول بنیادین تکافل عبارت‌اند از:
* بیمه‌شدگان برای خیر مشترک با یکدیگر همکاری می‌کنند.
* کمک‌های مالی بیمه‌شدگان تبرّع (هبه) به صندوق تلقی می‌شود.
* هر بیمه‌شده حق عضویت خود را می‌پردازد تا به نیازمندان یاری رسد.
* زیان‌ها بخش و مسئولیت‌ها بر پایهٔ نظام انباشت جمعی توزیع می‌شود.
* عدم قطعیت در زمینهٔ حق عضویت و غرامت از میان برداشته می‌شود.
* هیچ‌کس به‌بهای دیگری سود نمی‌برد.

## دلایل فقهی مخالفت با بیمهٔ متعارف
دانشمندان مسلمان از اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی آغاز به تحریم بیمهٔ بازرگانی کردند. اکثریت فقیهان اسلامی بیمهٔ بازرگانی را به دلایل زیر ناسازگار با شرع می‌دانند:
* **غرر** (عدم قطعیت): نامعلوم بودن اینکه آیا و چه هنگام رویداد بیمه‌شده رخ خواهد داد و نسبت غرامت به حق بیمهٔ پرداختی چه خواهد بود. این امر بیمه را به قمار شبیه می‌سازد.
* **میسر** (قمار): سرنوشت مالی بیمه‌گذار و بیمه‌گر ناشناخته می‌ماند.
* **[[ربا (اسلام)|ربا]]**: شرکت‌های بیمه وجوه مازاد را با بهره سرمایه‌گذاری می‌کنند و بخشی از این درآمد را به بیمه‌شدگان می‌پردازند که طبق تفسیر متعارف ربا شمرده می‌شود.

در نشست دوم خود (دسامبر ۱۹۸۵)، فرهنگستان بین‌المللی فقه اسلامی وابسته به سازمان همکاری اسلامی بیمهٔ بازرگانی متعارف (نه بیمهٔ اجتماعی) را حرام اعلام کرد. قطعنامهٔ نهم این نهاد بیان می‌دارد: «قرارداد بیمهٔ بازرگانی با حق بیمهٔ ثابت، آن‌گونه که شرکت‌های بیمهٔ بازرگانی اجرا می‌کنند، غرر فاحش دارد که قرارداد را معیوب و درنتیجه از نظر شرعی حرام می‌سازد.»

بسیاری از عالمان و مراجع فقهی از جمله شورای فقه سازمان همکاری اسلامی، هیئت کبار علمای عربستان سعودی، شورای فقهی مکه زیر نظر سازمان همبستگی کشورهای اسلامی، وهبه زحیلی و شمار دیگری از فقیهان بر تحریم بیمهٔ بازرگانی متعارف اتفاق‌نظر دارند.

### دفاع از بیمهٔ متعارف
اقلیتی از عالمان اسلامی استدلال می‌کنند که بیمه مانند قمار نیست؛ زیرا در قمار هیچ خطری پوشش داده نمی‌شود و هیچ خسارتی کاهش نمی‌یابد. قمارباز آگاهانه بازی شانسی را برای سرگرمی و سود انتخاب می‌کند، درحالی‌که بیمه رویدادهایی را پوشش می‌دهد که از کنترل بیمه‌شده بیرون است. افزون بر این، فنون آماری و علوم اکچوئری چنان پیشرفت کرده‌اند که شرکت‌های بیمه می‌توانند خطرها و سودهای خود را با دقت بالایی برآورد کنند؛ بنابراین عدم قطعیت موجود در بیمه را به‌سختی می‌توان در شرایط عادی «غرر فاحش» نامید.

## مبانی قرآنی و روایی
عالمان اسلامی هوادار تکافل به آیات قرآن و احادیث پیامبر اسلام محمد استناد می‌کنند:

### قرآن
**پایهٔ همکاری**: «در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید و در گناه و دشمنی همکاری نکنید.» (سورهٔ مائده، آیهٔ ۲)

### احادیث
* خداوند همواره بندهٔ خود را یاری می‌دهد تا زمانی که آن بنده برادرش را یاری دهد. (روایت از امام احمد بن حنبل و امام ابوداوود)
* **پایهٔ مسئولیت**: جایگاه مؤمنان در مهر و همدردی نسبت به یکدیگر همچون یک پیکر است؛ هرگاه عضوی از آن درد بگیرد، سراسر بدن بی‌خوابی و تب را احساس می‌کند. (روایت از امام بخاری و امام مسلم)
* مؤمن برای مؤمن همچون ساختمانی است که هر بخش آن بخش دیگر را استوار نگه می‌دارد. (روایت از امام بخاری و امام مسلم)
* **پایهٔ حمایت متقابل**: به جانم سوگند (که در دست خداست) هیچ‌کس به بهشت درنمی‌آید اگر همسایه‌اش را که در سختی است یاری نکند. (روایت از امام احمد بن حنبل)

## پیشینه
گزارش شده‌است که مفهوم تکافل به شکل‌های گوناگون از سال ۶۲۲ میلادی (سال یکم هجری) کاربرد داشته‌است. فقیهان مسلمان پذیرفته‌اند که پایهٔ مسئولیت مشترک در نظام «عاقله» که میان مسلمانان مکه و مدینه رواج داشت، بنیاد بیمهٔ تعاونی را پی‌ریزی کرده‌است.

نخستین کسی که تکافل را به‌صورت عملی اجرا کرد زبیر بن عوّام، صحابهٔ پیامبر، بود. بر پایهٔ روایت‌های ابن‌سعد در طبقات الکبری به نقل از هشام بن عروه، مرکز این فعالیت بازرگانی در مدینه قرار داشت و شعبه‌هایی در اسکندریه، کوفه و بصره داشت. این شیوهٔ کسب‌وکار در واقع بانکداری بدون بهره با الگوی جمع‌آوری اعانه بود؛ زبیر سپرده‌های ایمنی را به‌عنوان وام می‌پذیرفت و وجوه را سرمایه‌گذاری می‌کرد بدون آنکه بهره‌ای به‌عنوان سود بگیرد که در آموزه‌های اسلامی ربا شمرده می‌شود.

در دورهٔ خلافت عباسی نیز چنین سامانه‌ای آشکار بود و حتی مرکزی بازرگانی به نام «دارالزبیر» در بصره سپرده‌ها را می‌پذیرفت.

### دورهٔ نوین
جنبش اسلامی‌سازی صنعت بیمه از اواسط دههٔ ۱۹۷۰ میلادی آغاز شد. در سال ۱۹۷۶ شورای عالی عربستان سعودی فتوایی به سود الگوی اسلامی بیمه صادر کرد. فرهنگستان بین‌المللی فقه اسلامی وابسته به سازمان همکاری اسلامی نیز در سال ۱۹۸۵ تکافل را به‌عنوان شکلی مشروع از کسب‌وکار تأیید کرد.

نخستین شرکت تکافل، «شرکت بیمهٔ اسلامی سودان»، در سال ۱۹۷۹ تأسیس شد. تا اواسط دههٔ ۱۹۹۰ هفت شرکت تکافل در سودان، دبی، عربستان سعودی، بحرین و اردن فعالیت داشتند.

درآمدهای این صنعت از ۱٫۳۸۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۴ به ۵٫۳۱۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۸ رسید. تا پایان ۲۰۱۱ مجموع کمک‌های تکافل ۱۲ میلیارد دلار بود (در برابر ۴ تریلیون دلار برای بیمهٔ متعارف). در سال ۲۰۰۵ حدود ۸۲ شرکت در سراسر جهان در کسب‌وکار تکافل فعال بودند و این رقم تا سال ۲۰۰۶ به ۱۳۳ شرکت رسید. در سال ۲۰۱۶ گزارش شد که از مجموع ۳۰۸ شرکت تکافل، ۹۳ شرکت پنجره‌های تکافل هستند؛ اما این پنجره‌ها تنها ۲٫۵ درصد کل دارایی‌های تکافل را در اختیار دارند.

همچون بیمهٔ سنتی، بیمهٔ اتکایی تکافل نیز وجود دارد که «ریتکافل» نامیده می‌شود. در سال ۲۰۰۶ شرکت آمریکایی گروه بین‌المللی آمریکایی (AIG) زیرمجموعهٔ تکافلی به نام «AIG تکافل عنایه» را با مرکزیت بحرین تأسیس کرد.

در سال ۲۰۲۴ دولت بریتانیا برنامه‌ای برای ایجاد سامانهٔ مالی جایگزین دانشجویی بر پایهٔ اصول تکافل اعلام کرد تا تأمین مالی بدون بهره برای آموزش عالی به دانشجویانی ارائه دهد که باورهای دینی‌شان بهره‌گیری از وام‌های متعارف را ممنوع می‌شمارد.

### تکافل در روسیه
نخستین تلاش برای پیاده‌سازی تکافل در روسیه در سال ۲۰۰۴ بر پایهٔ شرکت بیمهٔ «ایتیل» در تاتارستان انجام شد اما در سال ۲۰۰۵ متوقف گردید. پروژه‌های مشابه دیگری نیز در شرکت‌های رنسانس استراخوانیه (۲۰۰۸–۲۰۱۰) و روسنو (۲۰۱۱) به سرانجام نرسیدند. سرانجام، در ژوئن ۲۰۱۲ نخستین بیمه‌نامه‌های اسلامی روسیه در شعبهٔ کازان شرکت بیمهٔ «اِوروپولیس» به فروش رسید.

## گونه‌های تکافل
تکافل به دو گونهٔ کلی تقسیم می‌شود: تکافل عمومی (بیمهٔ اموال) و تکافل خانوادگی (بیمهٔ عمر و اشخاص).

## الگوهای عملیاتی
چندین الگو (و گونه‌های گوناگونی از آن‌ها) برای اجرای تکافل وجود دارد:

### الگوی مضاربه (تقسیم سود)
بر پایهٔ این الگو، عامل تکافل (مضارب) پرداخت اقساط یا کمک‌های تکافل (حق بیمه، موسوم به رأس‌المال) را از سرمایه‌گذاران (مشارکان تکافل) به‌عنوان صاحب‌المال می‌پذیرد. قرارداد مشخص می‌کند که سود (یا مازاد) ناشی از عملیات تکافل چگونه بر پایهٔ اصل مضاربه میان مشارکان (به‌عنوان تأمین‌کنندگان سرمایه) و عامل تکافل تقسیم شود. نسبت تقسیم سود ممکن است ۵۰:۵۰، ۶۰:۴۰، ۷۰:۳۰ و مانند آن باشد.

برای حذف عنصر عدم قطعیت از قرارداد تکافل، مفهوم «تبرّع» (هبه) گنجانده شده‌است. بر این اساس، مشارک‌کننده می‌پذیرد که بخش معینی از اقساط خود را به‌عنوان تبرّع واگذار کند تا در صورت خسارت هر یک از هم‌پیمانان، جبران شود. این توافق تعهد یاری متقابل و ضمانت مشترک را برآورده می‌سازد.

### الگوی وکالت
در این الگو، عامل تکافل در ازای مدیریت صندوق، کارمزد نمایندگی (حق وکالت) دریافت می‌کند که از پیش از کمک‌های مشارکان کسر و به صندوق سهام‌داران منتقل می‌شود.

### الگوی ترکیبی تبرّع و مضاربه
این الگو ترکیبی از تبرّع و مضاربه است و بیشتر در بحرین، امارات متحدهٔ عربی و دیگر کشورهای خاورمیانه به‌کار می‌رود.

### الگوی مبتنی بر وقف
در این الگو، وقف نهادی مستقل و دارای شخصیت حقوقی است. بر پایهٔ برخی انتقادها «جز نام‌ها و اصطلاحات، ماهیت» تکافل مبتنی بر وقف با بیمهٔ متعارف یکسان است و ازاین‌رو با انتقادهای بسیاری از سوی فقیهان شرع مواجه شده‌است. این الگو بیشتر در پاکستان و آفریقای جنوبی کاربرد دارد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* هیئت خدمات مالی اسلامی (IFSB)

رده:اقتصاد اسلامی
رده:انواع بیمه
رده:اصطلاحات اقتصاد اسلامی