کنیسه غزه

**کنیسه غزه** یک کنیسه باستانی یهودی و محوطه باستانی در محله ریمال در شهر غزه در فلسطین است. این بنا در آغاز سده ششم میلادی در دوره بیزانسی ساخته شد و در نیمه نخست سده هفتم میلادی بر اثر آتش‌سوزی ویران گردید. کنیسه در شهر بندری باستانی غزه که در آن زمان به نام مایوماس شناخته می‌شد جای داشت.

بقایای باستان‌شناختی این کنیسه در سال ۱۹۶۵ میلادی در دوران اشغال مصری نوار غزه کشف شد. موزاییک‌های سده ششم میلادی که به شناسایی بنا به‌عنوان کنیسه انجامیدند از محل برداشته شدند و نخست در موزه اسرائیل و سپس در موزه سامری نیکوکار به نمایش درآمدند. شناخته‌ترین بخش موزاییک کف کنیسه تصویری از داوود پادشاه در حال نواختن چنگ رومی است که از نظر شمایل‌نگاری از الگوی اورفئوس اسطوره‌ای یونان برگرفته شده‌است.

## پیشینه
کنیسه بر روی سازه‌ای پیشین ساخته شده بود که در آتش‌سوزی ویران شده بود؛ روشن نیست که آیا این آتش‌سوزی بخشی از رویداد ویرانگر بزرگ‌تری بود که غزه مایوماس را در اواخر سده پنجم میلادی درنوردید یا رخدادی مجزا بود.

ساخت بنا احتمالاً چندین سال به درازا کشید. کتیبه موزاییک با تاریخ ۵۰۸–۵۰۹ میلادی به احتمال زیاد زمان پایان کف‌سازی را نشان می‌دهد. آشر اوادیا که در سال ۱۹۶۷ در این محل کاوش کرد پیشنهاد داد که این تاریخ ممکن است زمان تکمیل کل بنا باشد. در طول بهره‌گیری از کنیسه، بخش‌هایی از کف موزاییکی با تخته‌سنگ‌های مرمری جایگزین شدند. سفالینه‌هایی از اواخر سده ششم و آغاز سده هفتم میلادی از مراحل پایانی محوطه به دست آمده‌است. کنیسه احتمالاً در نیمه نخست سده هفتم میلادی سوزانده شد؛ اوادیا گمان کرد که این ویرانی ممکن است همزمان با فتوحات ساسانیان یا اعراب در منطقه رخ داده باشد.

## بازکشف و کاوش‌ها
در سال ۱۹۶۵ میلادی، عبدالمحسن الخشاب از سوی سازمان آثار باستانی مصر کاوش‌هایی را در غزه رهبری کرد. در جریان این کارها بقایای سازه‌ای کشف شد که آن را کلیسایی از سده پنجم تفسیر کردند. این سازه دربرگیرنده دو موزاییک با کتیبه‌هایی به زبان‌های یونانی و عبری بود؛ در یکی از آن‌ها چهره‌ای نشسته با چنگ به تصویر کشیده شده بود که گمان می‌رفت یکی از قدیسان باشد. در مقابل، باستان‌شناس مایکل آوی-یونا بر پایه محتوای موزاییک‌ها محل را کنیسه دانست: نام‌های یهودی، بهره‌گیری از عبارت «مقدس‌ترین مکان»، و چهره نشسته با چنگ رومی که در کتیبه عبری «داوود» () نامیده شده و با جامه شاهانه تصویر شده بود و از همین رو داوود پادشاه در سبک نمایش اورفئوس تلقی می‌شد. مورخ مارک فیلونِنکو نیز با استدلال مشابهی به همین نتیجه رسید.

پس از تصرف نوار غزه به دست اسرائیل در جنگ شش‌روزه ژوئن ۱۹۶۷، آشر اوادیا در ماه‌های اوت و سپتامبر همان سال کاوش‌های بیشتری را برای سازمان آثار باستانی و موزه‌های اسرائیل (IDAM) انجام داد. در آن زمان موزاییک داوود آسیب دیده و چهره و دست چپ داوود از میان رفته بود. مجموعه‌ای صنعتی به مساحت تا ۳۰۰ مترمربع در غرب کنیسه نیز کاوش شد؛ این سازه در دوران باستان بر اثر آتش ویران شده بود و کاوشگر آن را رنگرزی‌خانه‌ای از سده پنجم دانست. اوادیا در سال ۱۹۷۶ کاوش‌های دیگری انجام داد که نشان داد کنیسه بر روی بنایی پیشین ساخته شده بود که در حریقی ویران گشته بود و همچنین شواهدی یافت که خود کنیسه نیز در دوره پایانی بهره‌گیری‌اش دچار آتش‌سوزی شده بود.

در سال ۱۹۷۴، سازمان آثار باستانی اسرائیل موزاییک داوود را برداشت و به موزه اسرائیل منتقل کرد. سه دهه بعد، معاون مدیر سازمان از دلیل برداشت موزاییک اطمینان نداشت و گفت: «شاید آن زمان قصد بازگرداندن آن بود ولی عملی نشد! نمی‌دانم چرا.» موزاییک تا دهه ۱۹۹۰ در انبار و دور از دید همگان نگهداری شد؛ در سال ۱۹۹۲ موزه آماده‌سازی موزاییک را برای نمایش آغاز کرد. موزاییک پاکسازی شد و بخش آسیب‌دیده سر داوود بر پایه عکس‌های سیاه‌وسفید بازسازی گردید.

هنگامی که موزه سامری نیکوکار در نزدیکی شهرک معاله آدومیم در کرانه باختری در سال ۲۰۰۹ گشایش یافت، موزاییک‌هایی از کنیسه غزه در نزدیکی ورودی آن و نسخه بدلی از موزاییک داوود به نمایش گذاشته شد.

کنیسه در حدود سال ۲۰۰۵ بسته شد و یهودیان از عبادت در آن محل بازداشته شدند. در جریان حمله اسرائیل به غزه در سال ۲۰۲۳، سربازان نیروهای دفاعی اسرائیل برای مدت کوتاهی از کنیسه به‌عنوان جایگاه نیایش بهره بردند پیش از آنکه کنیسه موقت ابراهیم در نوامبر ۲۰۲۳ برپا شود.

## ویژگی‌های ساختمان
### معماری
نقشه کف کنیسه نزدیک به مربع بود و در راستای شرقی-غربی قرار داشت. فضای درونی به پنج بخش تقسیم می‌شد: یک ناوه (شبستان) مرکزی با دو دالان در هر سو که با موزاییک فرش شده بودند. این کنیسه به سبک بازیلیکایی ابعادی در حدود ۲۶ در ۲۳ متر (و بنا بر منبع فرانسوی ۲۶ در ۳۰ متر) داشت و سه ورودی در سمت غرب آن قرار داشت. بر اساس منبع فرانسوی، ناوه مرکزی در انتهای شرقی به یک اپسید (محراب) نیم‌دایره‌ای برآمده ختم می‌شد و ناوه‌ها با ستون‌بندی‌هایی در سراسر طول بنا از یکدیگر جدا شده بودند.

### کف موزاییکی

موزاییک به سال ۵۰۸–۵۰۹ میلادی تاریخ‌گذاری شده و ابعاد آن ۳ متر ارتفاع و ۱٫۹ متر پهنا بود. شناخته‌ترین صحنه کف موزاییکی داوود پادشاه را نشان می‌دهد که نامش در کتیبه‌ای عبری به صورت «داوید» () آمده‌است؛ او نشسته و در حال نواختن چنگ رومی است و شماری جانور وحشی رام‌شده در برابرش گوش فرامی‌دهند. شمایل‌نگاری این اثر نمونه‌ای روشن از به‌تصویرکشیدن داوود در حالت اورفئوس موسیقیدان افسانه‌ای یونان است. فیلونِنکو این ترکیب‌بندی را با موزاییکی در کنیسه دورا-اوروپوس مقایسه کرد که در آن اورفئوس با چنگ و جانوران به تصویر درآمده است. سر داوود با هاله‌ای احاطه شده بود و آوی-یونا آن را با تصویر ابراهیم در موزاییک کنیسه بیت آلفا مقایسه کرد.

کتیبه مرکزی موزاییک چنین می‌گوید: «ما منَحِم و یشوعا، پسران زنده‌یاد یشای، بازرگانان چوب، به نشانه شگفتی از مقدس‌ترین مکان، این موزاییک را در ماه لووس سال ۵۶۹ اهدا کردیم» (برابر با تقریباً ژوئیه–اوت ۵۰۸ میلادی؛ سرشماری یهودیان غزه از زمان اخراج گاوینیوس در دوران پومپه در ۶۱ پیش از میلاد آغاز شده بود).

طرح موزاییک‌های کنیسه غزه شباهت‌هایی با موزاییک‌های کنیسه معاصرش در معون و کلیسای شلال دارد و بنابراین ممکن است هنرمندان یکسانی آن‌ها را آفریده باشند. بنا بر منبع آلمانی، راخل حخلیلی اشاره کرده که موزاییک‌های این کنیسه شباهت‌هایی با موزاییک‌های کلیسای بیزانسی جبالیا در همان منطقه غزه دارند و «کارگاه‌ها و هنرمندان برای کنیسه‌ها و کلیساهای همسایه به‌یکسان کار می‌کردند و خواسته‌های مشتریان یهودی و مسیحی را برآورده می‌ساختند.» شیشه زرد حاشیه موزاییک از همان نوعی است که در موزاییک‌های صومعه مار هیلاریون به کار رفته‌است.

## جستارهای وابسته
* یهودیت هلنیستی
* تاریخ غزه
* یهودیان مسیحی

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

* پایگاه داده کنیسه‌های ارض اسرائیل بورنبلوم
* تصاویر کنیسه غزه در بایگانی تصاویر منار الآثار

رده:بنیان‌گذاری‌های دهه ۵۰۰ (میلادی)
رده:اکتشافات باستان‌شناسی ۱۹۶۵ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌های سده ۶ (میلادی) در امپراتوری روم شرقی
رده:انحلال‌های سده ۷ (میلادی) در آسیا
رده:یهودیان و یهودیت در امپراتوری روم شرقی
رده:هنر یهودی
رده:نمودهای فرهنگی داوود