بحران رهبری ۱۴۰۴ ایران

از زمان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و کشته شدن سید علی خامنه‌ای، تا انتخاب سید مجتبی خامنه‌ای، به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی، ایران به دلیل کشته شدن بیش از چهل مقام ایرانی در جریان حملات هوایی، در بحران جانشینی قرار داشته است. طبق اصل ۱۱۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، یک شورای موقت متشکل از رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان، رئیس قوه قضائیه غلامحسین محسنی اژه‌ای و یک فقیه از شورای نگهبان، علیرضا اعرافی به‌طور موقت وظایف را تا زمان انتخاب رهبر جدید انجام دادند.

در ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ سید مجتبی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران منصوب شده، در حالی که وضعیت سلامتی او نامشخص است و در انظار عمومی ظاهر نمی‌شود. در پی کشته شدن رهبران ارشد و غیبت مجتبی خامنه‌ای، ساختار قدرت در ایران به‌طور عملی به سپاه پاسداران منتقل شده و نظام از یک حکومت مذهبی به مدلی شبیه حکومت نظامی تغییر یافته است.

## پیشینه
### حملات خرداد – تیر ۱۴۰۴ به ایران

در ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵، به عنوان بخشی از جنگ دوازده روزه، نیروی هوایی و دریایی آمریکا عملیات مشترکی را که با نام «عملیات چکش نیمه‌شب» نیز شناخته می‌شود، برای از کار انداختن برنامه هسته‌ای ایران انجام دادند. به گفته سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، این بمباران‌ها به ۳ سایت هسته‌ای در سراسر ایران آسیب جدی وارد کرد و طبق گزارش‌ها، برنامه هسته‌ای ایران را دو سال به عقب انداخت.

### حملات اسفند ۱۴۰۴ به ایران

در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، ایران مورد حمله نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل با هدف تغییر رژیم علیه نظام جمهوری اسلامی ایران و سید علی خامنه‌ای قرار گرفت. در جریان این حملات، بیت رهبری ویران شد. در میان کشته‌شدگان، سید علی خامنه‌ای نیز حضور داشت. عروس، نوه و داماد او نیز در این حملات کشته شدند. در ۳ مارس ۲۰۲۶ اسرائیل ساختمان مجلس خبرگان ایران در قم را که اعضای آن در حال جلسه برای انتخاب رهبر بعدی بودند بمباران کرد.

خامنه‌ای پیش از مرگ، دربارهٔ جانشین خود صحبتی نکرده بود و تأکید داشت که انتخاب رهبر آینده باید بدون ملاحظات شخصی یا مصلحت‌سنجی و صرفاً بر پایه سه اصل «حقیقت، نیاز کشور و خدا» انجام شود. طبق گزارش‌ها خامنه‌ای نسبت به این‌که سید مجتبی خامنه‌ای، در صورت مرگش جانشین او شود تردید داشت. نگرانی‌های او از این تصور ناشی می‌شد که مجتبی چندان فرد برجسته‌ای نیست و برای رهبری صلاحیت کافی ندارد، و همچنین از این آگاهی که او در زندگی شخصی‌اش با مسائلی روبه‌روست.

## گمانه‌زنی‌ها و نامزدها برای جانشینی
### در دولت ایران
* **علی لاریجانی**: طبق گزارش *[[جروزالم پست]]* و منابع دیگر، سید علی خامنه‌ای حدود ۶ روز قبل از مرگش، علی لاریجانی را به عنوان جانشین خود منصوب کرده بود.
* **سید حسن خمینی**: سید حسن خمینی، نوه سید روح‌الله خمینی، اولین رهبر ایران، نامزد بالقوه برگزیدن رهبری ایران در سال ۱۴۰۴ و جانشین احتمالی خامنه‌ای بود.
* **سید مجتبی خامنه‌ای:** سید مجتبی خامنه‌ای، پسر سید علی خامنه‌ای، نیز یکی از نامزدهای بالقوه در انتخابات رهبری و جانشین احتمالی خامنه‌ای بود.
* **صادق لاریجانی**: صادق لاریجانی، برادر رئیس مجلس شورای اسلامی، علی لاریجانی، یکی دیگر از نامزدهای بالقوه در انتخابات رهبری و یکی دیگر از جانشینان احتمالی خامنه‌ای بود.
* **سید محمدمهدی میرباقری**: سید محمدمهدی میرباقری، روحانی شیعه و عضو مجلس خبرگان رهبری، یکی دیگر از جانشینان احتمالی و نامزد بالقوه در انتخابات رهبری معرفی شده بود.
* **حسن روحانی**: حسن روحانی که از مریدان اکبر هاشمی رفسنجانی محسوب می‌شد، موفق شده بود پیش از این دو دوره ریاست جمهوری ایران را عهده‌دار شود.
* **علیرضا اعرافی**: علیرضا اعرافی رئیس حوزه‌های علمیه قم بود که پس از کشته شدن خامنه‌ای به عنوان یکی از سه عضو شورای رهبری منصوب شد. او خود جزو هیئت رئیسه مجلس خبرگان رهبری نیز بود و به عنوان یکی از کاندیدای رهبری شناخته می‌شد.
* **احمد خاتمی**: احمد خاتمی، عضو هیئت رئیسه خبرگان، اگرچه به دلیل مواضع تند سیاسی مشهورند، اما نفوذ ساختاری بالایی دارند.
* **محسن اراکی**: محسن اراکی، دبیرکل سابق مجمع جهانی تقریب مذاهب نیز به عنوان چهره‌ای که دانش فقهی تمدن‌گرا دارد، نام برده می‌شود.
* **احمد مرتضوی مقدم**: احمد مرتضوی مقدم، رئیس سابق دیوان عالی کشور، هم که سابقه تقابل مستقیم جناحی ندارند

### در میان مخالفان جمهوری اسلامی ایران
بندانگشتی|رضا پهلوی
* رضا پهلوی: ولیعهد رضا پهلوی، پسر ارشد محمدرضا پهلوی، آخرین شاه ایران، به عنوان یکی از چهره‌های اصلی مخالفان جمهوری اسلامی ایران شناخته شده است، و از منتقدان صریح آیت‌الله العظمی و دولت ایران است. در جریان خیزش ۱۴۰۴ ایران، او گفت که به دنبال قدرت سیاسی نیست و در عوض از «بازگشت به یک سیستم آزاد و دموکراتیک» حمایت می‌کند. اندکی پس از تأیید مرگ علی خامنه‌ای، او به‌طور یک‌جانبه «پایان جمهوری اسلامی» را اعلام کرد.
بندانگشتی|سید مجتبی خامنه‌ای

## حملات به مجلس خبرگان رهبری
در میانه جنگ اسرائیل و آمریکا با ایران، مجلس خبرگان رهبری بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران سعی در برگزاری جلسه و انتخاب رهبر جایگزین کرد. این تلاش‌ها عموماً با حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به تعویق می‌افتاد. در این میان، دو مرتبه محل اجتماع خبرگان رهبری هدف حمله قرار گرفت. در حمله نخست، مجلس خبرگان رهبری در تهران هدف موشک‌ها قرار گرفت. در حمله دوم، ساختمان مجلس خبرگان رهبری در قم مورد هدف قرار گرفت. رسانه‌های ایران نیز تأیید کردند که این ساختمان در زمان حمله، خالی بوده است و نمایندگان مجلس خبرگان، آسیبی ندیده‌اند.

### انتخاب رهبر توسط مجلس خبرگان رهبری
در نهایت پس از ۹ روز تأخیر در تشکیل جلسه مجلس خبرگان رهبری، اطلاعیه مجلس منتشر و در پی آن، سید مجتبی خامنه‌ای به عنوان رهبر بعدی جمهوری اسلامی ایران انتخاب شد.

## نقش سپاه در رهبری
به گفته بسیاری از تحلیل‌گران، در شرایط کنونی قدرت واقعی در ایران در دست سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است و این نهاد عملاً اداره کشور را بر عهده دارد، به‌ویژه در وضعیتی که ساختار رهبری تضعیف شده و اقتدار گذشته را ندارد.

طبق *[[اکونومیست]]*، در پی کشته شدن رهبران ارشد و غیبت مجتبی خامنه‌ای، ساختار قدرت در ایران به‌طور عملی به سپاه پاسداران منتقل شده و نظام از یک حکومت مذهبی به مدلی شبیه حکومت نظامی تغییر یافته است. سپاه با تکیه بر شبکه‌ای غیرشفاف از نهادها، کنترل دولت و جنگ را در دست گرفته و از طریق نهادهایی مانند شورای‌عالی امنیت ملی و قرارگاه‌های نظامی، راهبردها و عملیات‌ها را هدایت می‌کند. انتصاب چهره‌های وابسته به سپاه در مناصب کلیدی و نقش پررنگ فرماندهان نظامی نشان می‌دهد که این نهاد اکنون بازیگر اصلی در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور است و رهبر رسمی، در صورت حضور، بیشتر نقشی نمادین خواهد داشت.

در ۵ فروردین ۱۴۰۴ گزارش شد که رئیس‌جمهور ایران، مسعود پزشکیان، تحت فشار فرماندهان سپاه، به‌ویژه فرمانده کل سپاه، احمد وحیدی، محمدباقر ذوالقدر را به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب کرده است. انتصاب محمدباقر ذوالقدر به‌عنوان دبیر شورای‌عالی امنیت ملی پس از کشته شدن علی لاریجانی و در شرایطی انجام شد که نشانه‌ای از حضور مجتبی خامنه‌ای در روند تصمیم‌گیری دیده نمی‌شود. به‌گفته منابع، این انتصاب به مسعود پزشکیان تحمیل شد با وجود مخالفت برخی مقام‌های ارشد و با وجود نارضایتی پزشکیان. روند انتصاب ذوالقدر نشان‌دهنده تضعیف جایگاه دولت و تقویت تسلط سپاه پاسداران بر مراکز تصمیم‌گیری، به‌ویژه شورای‌عالی امنیت ملی است.

در ۸ فروردین گزارش شد که اختلاف جدی میان مسعود پزشکیان و فرمانده‌ کل سپاه، احمد وحیدی، بر سر نحوه مدیریت جنگ و پیامدهای اقتصادی آن شکل گرفته است؛ پزشکیان با هشدار دربارهٔ خطر فروپاشی اقتصادی در صورت ادامه درگیری‌ها، خواستار آتش‌بس و بازگشت اختیارات به دولت شده، در حالی‌که وحیدی این دیدگاه را رد کرده و وضعیت کنونی را ناشی از عملکرد پیشین دولت دانسته است.

## واکنش‌ها
روزنامه تلگراف در مطلبی نوشت، حملات آمریکا و اسرائیل به ایران با هدف سقوط رژیم جمهوری اسلامی ایران صورت گرفت و رهبر جمهوری اسلامی نیز با همین هدف ترور شد، اما، با روی کار آمدن مجتبی خامنه‌ای، که رهبری سرسخت‌تر از پدرش شناخته می‌شود، این هدف نه تنها میسر نشد، بلکه دسترسی به آن، سختر نیز شد. این روزنامه با بررسی اینکه روی کار آمدن سید مجتبی خامنه‌ای می‌توانست با اتهام موروثی شدن حکومت در ایران همراه باشد و منجر به اختلافات داخلی و ایجاد آشوب و درگیری گردد، می‌افزاید که با حملات آمریکا به ایران و ایجاد شرایط جنگی، چنین موضوعی به‌طور کلی منتفی شده و عموم مردم با روی کار آمدن فرزند رهبر قبلی، کنار آمده‌اند.

## جستارهای وابسته
* برگزیدن رهبر جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۴)

## منابع

رده:تأثیرات جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران
رده:جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران
رده:سیاست در ایران
رده:سید مجتبی خامنه‌ای