مصدقیسم

**مصدّقیسم** یا **مصدّق‌گرایی**  یک دکترین سیاسی و مجموعه‌ای از سیاست‌های برآمده از نگرش سیاسی محمد مصدق، نخست‌وزیر ایران از سال ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۳ است. این سیاست نمایانگر همگرایی ملی‌گرایی ایرانی و دموکراسی مشروطه است و هدف آن تضمین حاکمیت و استقلال اقتصادی ایران پس از اشغال این کشور توسط بریتانیا و شوروی در جنگ جهانی دوم بود. این ایدئولوژی قرار بود از طریق سیاست‌هایی محقق شود که برجسته‌ترین آن‌ها ملی‌سازی صنعت نفت ایران در سال ۱۹۵۱ بود. در این زمان، دولت ایران منابع طبیعی وسیع تحت مالکیت شرکت نفت ایران و انگلیس را ملی اعلام کرد.

## دکترین
### استقلال اقتصادی
محمد مصدق معتقد بود که استقلال سیاسی واقعی بدون استقلال اقتصادی غیرممکن است. قانون ملی‌شدن صنعت نفت در سال ۱۹۵۱، تجلی بالفعل این اصل بود که تلاش داشت تا امتیازاتی را که از نظر تاریخی به نفع قدرت‌های خارجی و به ضرر دولت ایران بود، لغو کند.

### امپریالیسم‌ستیزی و عدم تعهد
مصدقیسم یک جریان ضد امپریالیستی قدرتمند بود که تمرکزش بر حذف نفوذ فراگیر بریتانیا و بعدها مقاومت در برابر فشار ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی در اوایل دوران جنگ سرد بود. مصدقیسم سیاست «موازنه منفی» را دنبال می‌کرد؛ به این معنی که ایران از دادن امتیاز به همهٔ قدرت‌های خارجی خودداری کرد، به جای اینکه امتیازات بین قدرت‌های رقیب را در تعادل نگه دارد.

### اصلاحات و عدالت اجتماعی
این ایدئولوژی عناصری از سوسیال دموکراسی را در خود جای داده بود. اصلاحات مصدق شامل اقداماتی برای حمایت از کارگران صنعتی، ایجاد بیمه بیکاری اجباری و انتقال زمین از املاک شاه به مالکیت عمومی برای رسیدگی به شرایط کشاورزان بود. این اصلاحات با هدف ایجاد توزیع عادلانه و منصفانه ثروت ملی ایجاد شده در صنعت نفت انجام شد.

## جبهه ملی ایران

سازمان سیاسی اصلی‌ای که مصدقیسم را تبلیغ و اجرا می‌کرد، جبهه ملی ایران بود. این جبهه که در سال ۱۹۴۹ تأسیس شد، ائتلافی گسترده بود که گروه‌های مختلفی از جمله لیبرال دموکرات‌ها، سوسیالیست‌های غیرکمونیست، محافظه‌کاران میانه‌رو و ملی‌گرایان سکولار را برای دستیابی به هدفی مشترک که حفاظت از قانون اساسی و ملی کردن صنعت نفت بود، متحد می‌کرد.

## سقوط و میراث
### کودتای ۱۳۳۲ ایران
مصدقیسم در سال ۱۹۵۳ در اثر کودتایی به ناچار به پایان رسید. سرنگونی دولت محمد مصدق، محمدرضا پهلوی، شاه ایران را به قدرت بازگرداند و روند ایدئولوژی مصدقیسم را متوقف کرد.

### تأثیر و میراث
مصدقیسم همچنان یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین جریان‌های سیاسی در تاریخ مدرن ایران است:
* **نماد مقاومت:** تصویر محمد مصدق به نمادی قوی از مقاومت در برابر بیگانگان خارجی و «شهید راه دموکراسی» در ایران تبدیل شد.
* **کنشگری و تأثیرگذاری پس از کودتای ۱۳۳۲:** اصول مصدقیسم همچنان جنبشی علیه رژیم شاه باقی ماند و تأثیر خود را بر سایر جریان‌های سیاسی همچون نهضت آزادی ایران حفظ کرد.
* **تأثیر بر انقلاب ۱۳۵۷ ایران:** مصدقیسم یک ایدئولوژی سکولار است ولی عناصر ضد امپریالیستی، ضد استعماری و استقلال‌طلبانهٔ آن بر انقلاب ۱۳۵۷ ایران تأثیر گذاشت.

## شخصیت‌های کلیدی
### دورهٔ اوّلیه (دهه ۱۹۵۰)
* حسین فاطمی: وزیر امور خارجه، یکی از جان‌باختگان کلیدی جنبش
* غلامحسین صدیقی: وزیر کشور و جامعه‌شناس

### پیروان بعدی و انشعاب (۱۹۷۹–تاکنون)
; جناح سکولار
* شاپور بختیار: آخرین نخست‌وزیر سلسلهٔ پهلوی که با حکومت دینی مخالف بود.
* داریوش فروهر: بنیان‌گذار حزب ملت ایران

; جناح مذهبی-لیبرال
* مهدی بازرگان: نخستین نخست‌وزیر ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ که به دنبال پیوند مصدقیسم با اسلام بود.
* کریم سنجابی: رهبر جبهه ملی ایران در دوران انقلاب ۱۳۵۷

## انتقادات
منتقدان معتقدند که مصدقیسم با تأکید بیش از حد بر مبارزه با بیگانگان (به‌ویژه چالش با غرب) و اجنبی‌ستیزی برای دستیابی به اهداف استقلال اقتصادی و سیاسی، عملاً حوزه‌های مهم‌تری مانند آزادی‌های سیاسی و اجتماعی را در ایران به حاشیه رانده است؛ چرا که مشکل اساسی جامعهٔ ایران استبداد و نبود دموکراسی واقعی است. آنان استدلال می‌کنند که مصدقیسم با پیروی از سیاست‌های پوپولیستی بنیان‌گذار گفتمانی بوده است که به جای توسعه، تقابل را ارزش دانسته و به جای تعامل، انزوا را فضیلت می‌شمرد و قانون‌گرایی را در ایران تضعیف کرده و در نهایت، به ناکارآمدی نهادی و تمرکز قدرت در ایران منجر شده است.

## یادداشت‌ها

## جستارهای وابسته
* قراردادهای نفتی ایران
* روابط ایران و بریتانیا
* کودتای ۲۸ مرداد
* سوسیالیسم در ایران
* عوام‌گرایی

## منابع

رده:امپریالیسم‌ستیزی در آسیا
رده:ایدئولوژی‌های سیاسی برگرفته از نام افراد
رده:جنبش‌های سیاسی در ایران
رده:رادیکالیسم
رده:سکولاریسم در ایران
رده:سوسیال دموکراسی در آسیا
رده:ضدروحانی‌گری
رده:عوام‌گرایی
رده:لیبرالیسم اجتماعی
رده:لیبرالیسم در ایران
رده:ملی‌سازی
رده:ملی‌گرایی ایرانی