جنگ‌های صفاریان و غزنویان

**جنگ‌های صفاریان و غزنویان** شامل مجموعه‌ای از درگیری‌های نظامی و سیاسی است که در سال‌های ۳۷۸ تا ۳۸۱ خورشیدی (همراه با تهاجمات اولیه پیش از آن)، میان سلطان محمود غزنوی و آخرین امیر صفاری خلف بن احمد، درگرفت. این درگیری‌ها با لشکرکشی‌های متقابل صفاریان به قلمرو غزنویان آغاز شد و نهایتاً با محاصره قاطع و اسارت خلف در سال ۳۸۱ خورشیدی، به حکومت بیش از یکصد و سی سالهٔ این دودمان در سیستان پایان داد.

## پیش‌زمینه
در سال‌های ۳۶۵–۳۶۶ خورشیدی، خلف بن احمد، حاکم صفاری، هنگامی که سبکتگین مشغول نبرد با جایاپالا پادشاه هندو شاهیان بود، سپاهی را برای تصرف مناطق مرزی غزنوی از جمله بُست و زابلستان فرستاد. این تلاش صفاریان برای به چالش کشیدن قدرت سبکتگین به شکست انجامید و سبکتگین در سال ۳۵۶ خورشیدی توانست بر بُست (دومین شهر مهم سیستان بود) تسلط یابد و پایه‌های نفوذ غزنویان را بنا نهاد.

در سال ۳۷۵ خورشیدی، خلف، ایلک‌خان نصر از قراخانیان، که سامانیان را در بخارا تحت فشار قرار داده بود، ترغیب کرد تا به غزنویان حمله کند. پس از مرگ سبکتگین در سال ۳۷۶ خورشیدی، محمود و اسماعیل وارد جنگ جانشینی شدند. در سال ۳۷۷ خورشیدی، طاهر، پسر خلف، با استفاده از فرصت بحران جانشینی غزنویان، مناطق فوشنج و قهستان  را تصرف کرد. پس از به قدرت رسیدن محمود، او بُغراچوق را برای بازپس‌گیری این مناطق اعزام کرد. طاهر شکست خورد و مجبور به فرار شد، اما بُغراچوق که از پیروزی سرمست بود، به شدت شراب نوشید و به تعقیب دشمن پرداخت. طاهر او را در حالی که کاملاً مست و ناتوان بود، یافت و به قتل رساند.

## محاصره‌ها
### محاصره نخست
در آذر ۳۷۸ خورشیدی، محمود با سپاهی بزرگ برای تنبیه خلف و خونخواهی عموی خود به سوی سیستان لشکر کشید. خلف به قلعه اسپهبد عقب‌نشینی کرد و تحت محاصره قرار گرفت. این محاصره به دلیل لشکرکشی قراخانیان به خراسان، توسط محمود با هدف صرفاً باج‌گیری دیپلماتیک هدایت شد. خلف درخواست صلح کرد و پیشنهاد داد که غرامتی معادل ۱۰۰٬۰۰۰ دینار بپردازد. محمود این صلح موقت را پذیرفت، زیرا مجبور بود نیروی خود را برای مقابله با تهدید بزرگ‌تر شمالی (قراخانیان) بسیج کند. این اقدام اعتبار صفاریان را نزد مردم سیستان به شدت کاهش داد.

اندکی بعد، طاهر، پسر خلف، علیه او شورش کرد. خلف که در شکست دادن طاهر در نبرد ناموفق بود، نقشه‌ای برای ترور او کشید تا از نابودی جلوگیری کند. او پیامی محبت‌آمیز برای طاهر فرستاد و ادعا کرد که در حال مرگ است و او را دعوت کرد تا گنجینه‌اش را مطالبه کند. هنگامی که طاهر رسید و توسط خلف در آغوش گرفته شد، سربازانی که در پوشش گیاهی اطراف پنهان شده بودند به او کمین زدند. طاهر دست بسته، و به عنوان اسیر به قلعه برده شد و چند روز بعد اعدام گشت. اقدامات ظالمانه خلف و قتل فرزندش باعث نارضایتی شدید فرماندهان و مردم او شد که در نهایت سلطان محمود را برای سرنگونی خلف و حکومت بر سیستان دعوت کردند.

### محاصره دوم
در آبان ۳۸۱ خورشیدی، سلطان محمود به دعوت مردم به سیستان لشکر کشید. خلف به قلعه طاق عقب‌نشینی کرد. این قلعه که با هفت لایه استحکامات و خندقی عمیق و پهن محافظت می‌شد، تقریباً غیرقابل تسخیر بود. محمود محاصره را آغاز کرد و دستور داد تا خندق پر شود تا نیروهایش بتوانند پیشروی کنند. ارتش غزنوی با استفاده از حملات شدید فیل‌های جنگی و پرتابه‌ها، استحکامات بیرونی را درهم شکست. پس از چهار ماه مقاومت، نیروهای خلف در هم شکستند و خلف تسلیم شد و قلعه را واگذار کرد. حاجب قینجی مسئول سیستان شد. در جریان سرکوب شورش، نیروهای هندی محمود مسجد جامع زرنج را غارت کردند و مسلمانان و مسیحیان را در کلیسای آن‌ها قتل‌عام نمودند.

## پیامد

خلف زندانی شد و به جوزجانان فرستاده شد. در شهریور ۳۸۲ خورشیدی، شورشی در سیستان درگرفت. سلطان محمود با سپاهی ۱۰٬۰۰۰ نفری به همراه برادرش نصر، آلتونتاش و ابو عبدالله محمد الطائی به سوی سیستان لشکر کشید. شورشیان قلعه اُک را تصرف کردند. در ۲۳ مهر ۳۸۲ خورشیدی، نیروهای غزنوی طی یک حمله غافلگیرانه شبانه قلعه را تصرف کردند. بسیاری از شورشیان دستگیر و اعدام شدند. محمود به سوی غزنه بازگشت و نصر را مسئول سیستان گذاشت. خلف تا سال ۳۸۶ خورشیدی در جوزجانان زندگی کرد. او پس از مکاتبه با ایلک‌خان نصر که در آن زمان در جنگ با غزنویان بود، به گردیز منتقل شد. او سرانجام در سال ۳۸۸ خورشیدی (۳۹۹ قمری) در گردیز درگذشت و به این ترتیب به دودمان صفاری پایان داده شد.

## جستارهای وابسته
* لشکرکشی غزنویان به خراسان

## یادداشت

## پانویس

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:نبردهای افغانستان
رده:درگیری‌ها در ۱۰۰۲ (میلادی)
رده:درگیری‌های دهه ۱۰۰۰ (میلادی)
رده:جنگ‌های خاندان صفاری
رده:صفاریان
رده:تاریخ نظامی غزنویان
رده:نبردهای شاهنشاهی غزنوی