اکتشاف جنوبگان

**اکتشاف جنوبگان** به مجموعه سفرها، کاوش‌ها و پژوهش‌های علمی گفته می‌شود که از سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی تاکنون برای شناخت قاره جنوبگان (آنتارکتیکا) انجام شده‌است. جنوبگان سردترین قاره زمین است و به همین دلیل آن را «ملکه سرما» و «قاره بی‌سکنه» نامیده‌اند. این قاره تنها خشکی روی کره زمین است که تمام فرایند کشف آن به‌طور مفصل مستند شده‌است؛ از دریانوردی‌های جیمز کوک تا عکسبرداری‌های هوافضایی.

امروزه نزدیک به ۴۰ ایستگاه پژوهشی بین‌المللی در جنوبگان فعال است و در حدود ۳۰۰۰ نفر به‌طور میانگین در آن‌ها کار می‌کنند. سطح این قاره پوشیده از لایه‌ای ستبر از یخ است که آن را به بلندترین قاره زمین تبدیل کرده‌است. در ۲۱ ژوئیه ۱۹۸۳ در ایستگاه وستوک پایین‌ترین دمای ثبت‌شده روی زمین، یعنی ۲/۸۹−° سلسیوس، اندازه‌گیری شد. بر پایه پیمان‌های بین‌المللی، هرگونه بهره‌برداری اقتصادی و نظامی در این قاره ممنوع است و شورای علمی پژوهش‌های جنوبگان () هماهنگی کار دانشمندان را بر عهده دارد.

## پیشینه کاوش‌ها
پیش از کشف رسمی قاره جنوبگان، دریانوردان اروپایی بر این باور بودند که سرزمین بزرگی در جنوب کره زمین وجود دارد. جیمز کوک در سده هجدهم میلادی نخستین سفرهای مهم را به آب‌های اطراف این قاره انجام داد، اما هرگز به خود قاره نرسید.

## کاوشگران برجسته
شماری از کاوشگران نامدار نقش کلیدی در اکتشاف جنوبگان داشته‌اند:
* رولد آموندسن (۱۸۷۲–۱۹۲۸)، از نروژ، نخستین کسی که به قطب جنوب رسید.
* رابرت فالکون اسکات (۱۸۶۸–۱۹۱۲)، از انگلستان، که در بازگشت از قطب جنوب جان سپرد.
* ارنست شکلتون (۱۸۷۴–۱۹۲۲)، از انگلستان، رهبر اکسپدیشن اندیورنس.
* ژول دومون دورویل (۱۷۹۰–۱۸۴۲)، از فرانسه، دریانورد و کاوشگر.
* جیمز کلارک راس (۱۸۰۰–۱۸۶۲)، از اسکاتلند، کاشف دریای راس.
* داگلاس ماوسن (۱۸۸۲–۱۹۵۸)، از استرالیا، زمین‌شناس و کاوشگر.
* ریچارد برد (۱۸۸۸–۱۹۵۷)، از ایالات متحده آمریکا، خلبان و کاوشگر قطبی.
* ادموند هیلاری (۱۹۱۹–۲۰۰۸)، از نیوزیلند، کوهنورد و کاوشگر.
* آدرین دو ژرلاش (۱۸۶۶–۱۹۳۴)، از بلژیک، رهبر نخستین زمستان‌گذرانی در جنوبگان.
* چارلز ویلکس (۱۷۹۸–۱۸۷۷)، از انگلستان، افسر دریایی و کاوشگر.

## زمین‌شناسی و ساختار قاره
شکل‌گیری قاره جنوبگان هم‌زمان با فروپاشی ابرقاره گندوانا آغاز شد. جداشدن و حرکت صفحه جنوبگان به سوی قطب جنوب موجب انزوای آن شد. فروپاشی گندوانا و پیدایش قاره‌های جداگانه سبب ایجاد جریان دورتادور جنوبگان گردید که همراه با جایگاه قطبی این قاره، نزدیک به ۳۵ میلیون سال پیش به یخبندان آن انجامید.

قاره جنوبگان از دو بخش خاوری و باختری تشکیل شده‌است. جنوبگان خاوری از نظر زمین‌ساختی منطقه‌ای پایدار و سکوی قاره‌ای کهن پیش‌کامبرین است که همتای سکوهای هند، برزیل، آفریقا و استرالیا به‌شمار می‌رود. سن بنیاد آن نزدیک به ۵/۲ تا ۳ میلیارد سال برآورد شده و تقریباً به‌طور کامل زیر پوشش یخی به ستبرای ۱ تا ۲ کیلومتر قرار دارد. جنوبگان باختری سکوی جوان‌تری است که نزدیک به ۵۰۰ میلیون سال پیش بر اثر پیوستن ریزصفحه‌ها شکل گرفته‌است.

اگر یخ جنوبگان به‌صورت لایه‌ای یکنواخت بر سطح کره زمین پخش شود، سیاره ما زیر لایه‌ای ۴۰ متری از یخ پنهان می‌شود و در صورت ذوب شدن این یخ، تراز آب اقیانوس‌های جهان ۶۰ متر بالا خواهد آمد. پوشش یخی جنوبگان ۹۰ درصد حجم کل آب‌های شیرین سطحی زمین را در خود جای داده‌است.

## پژوهش‌های ژئودینامیکی
امروزه صفحه جنوبگان با روش‌های گوناگون مورد بررسی‌های ژئودینامیکی () قرار می‌گیرد. بیش از ۱۰ ایستگاه دائمی GNSS، ۴ ایستگاه VLBI و ۴ ایستگاه DORIS در جنوبگان فعال هستند که یکی از وظایف اصلی آن‌ها پایش جنبش‌شناسی صفحه جنوبگان است.

در سال ۱۹۸۸ دانشمندان استرالیایی برای نخستین بار کاربرد روش GPS را برای پایش حرکات سطح زمین در جنوبگان پیشنهاد کردند. پروژه آزمایشی در ژانویه ۱۹۹۰ برنامه‌ریزی و در ژانویه ۱۹۹۱ اجرا شد. پس از موفقیت نخستین مشاهدات، گروه کاری ژئودزی و داده‌های جغرافیایی (WG-GGI) زنجیره‌ای از پویش‌های GPS را زیر نظر ر. دیتریش آغاز کرد.

در بازه ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۳ در منطقه سرزمین ویکتوریا، دانشمندان ایتالیایی مشاهدات GPS را در چارچوب پروژه VLNDEF انجام دادند. این شبکه ۲۷ نقطه را پوشش می‌داد. بررسی‌ها نشان داد که سنگ‌بستر با سرعت میانگین ۴ میلی‌متر در سال در حال بالاآمدن است که علت آن تغییر ستبرای پوشش یخی و جبران ایزوستاتیکی یخچالی دانسته شده‌است.

همچنین در بازه ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۶ شبکه GPS باختری جنوبگان (WAGN) ایجاد شد که از دریای راس تا دریای ودل و از ساحل اقیانوس آرام تا رشته‌کوه‌های فراجنوبگانی گسترش یافت.

## ارتفاع‌سنجی ماهواره‌ای
روش ارتفاع‌سنجی ماهواره‌ای () به‌عنوان رویکردی نسبتاً نوین در پیمایش ماهواره‌ای پُردقت، آگاهی‌هایی دربارهٔ وضعیت اقیانوس و دگرگونی‌های آن را برای شاخه‌های گوناگون علوم زمین فراهم می‌کند. از دیدگاه ژئودزی، فناوری‌های ارتفاع‌سنجی و GNSS اهمیت ویژه‌ای دارند زیرا با بهره‌گیری از آن‌ها می‌توان بلندی‌های سطح شبه‌ژئوئید را به‌طور مستقیم اندازه‌گیری کرد.

بر پایه بیش از ۱۱۰ میلیون داده ارتفاع‌سنجی از شش مأموریت ماهواره‌ای در بازه ۱۹۹۲ تا ۲۰۰۷، مدل رقمی منطقه‌ای توپوگرافی ایستای سطح اقیانوس در پیرامون جنوبگان ساخته شده‌است.

## پایش فضایی میدان‌های یخی
داده‌های اندازه‌گیری ماهواره‌های سنجش از دور قطبی-مداری برای پایش فضایی میدان‌های یخی جنوبگان به کار رفته‌اند. این پایش بیش از ۲۵ سال پیشینه دارد و از هنگام پرتاب نخستین ماهواره اقیانوس‌نگاری سری «اقیانوس» در سال ۱۹۸۳ آغاز شد.

از سال ۲۰۰۲ نقشه‌های مرز گسترش یخ دریایی در جنوبگان بر پایه داده‌های رادار ماهواره آمریکایی کوییک‌اسکت () تهیه می‌شود. تحلیل داده‌های رادار ماهواره‌ای بازه ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۷ نشان داده‌است که نوسانات فصلی و میان‌سالانه پوشش یخ دریایی جنوبگان به‌مراتب کمتر از آرکتیک در همان دوره بوده‌است.

## ایستگاه آکادمیک ورنادسکی

ایستگاه جنوبگانی «آکادمیک ورنادسکی» در فوریه ۱۹۹۶ گشایش یافت، هنگامی که انجمن جنوبگانی بریتانیا ایستگاه «فارادی» را به اوکراین واگذار کرد. پایگاه علمی روی جزایر آرژانتینی نزدیک شبه‌جزیره جنوبگان در جریان اکسپدیشن بریتانیایی سرزمین گراهام (۱۹۳۴–۱۹۳۷) بنیان نهاده شده بود.

در سال ۱۹۵۷ طیف‌سنج دابسون در این ایستگاه نصب شد و اندازه‌گیری میزان ازون جوّی آغاز گردید. همین دستگاه در دهه ۱۹۸۰ به کشف حفره ازون بر فراز جنوبگان کمک کرد. در نوامبر ۱۹۹۳ بریتانیا پیشنهاد واگذاری ایستگاه فارادی را مطرح کرد و در اوت ۱۹۹۴ تصمیم به واگذاری آن به اوکراین گرفته شد. پژوهشگران اوکراینی در ۶ فوریه ۱۹۹۶ پرچم خود را بر فراز ایستگاه برافراشتند و نام آن را به «آکادمیک ورنادسکی» تغییر دادند.

پژوهشگران اوکراینی با ادامه طولانی‌ترین رشته‌های مشاهداتی اقلیم، حفره ازون، یونوسپهر و میدان مغناطیسی زمین، برای نخستین بار به جامعه علمی فیزیک لایه ازون پیوستند و پس از چند سال کشف ناقرینگی در پراکنش ازون بر فراز جنوبگان را اعلام کردند.

## اکسپدیشن‌های اوکراینی
مرکز ملی علمی جنوبگان اوکراین اکسپدیشن‌های سالانه‌ای را به ایستگاه «آکادمیک ورنادسکی» سازمان‌دهی می‌کند. در مجموع طی ۲۰ سال، ۱۵۶ پژوهشگر قطبی برای شرکت در این اکسپدیشن‌ها آماده شده‌اند.

پروفسور ک.ر. ترتیاک در هشتمین و دهمین اکسپدیشن شرکت کرد و شبکه ژئودزی پُردقتی را در نزدیکی ایستگاه بنیان نهاد. در هشتمین اکسپدیشن (فوریه–مارس ۲۰۰۳) کارکنان دانشگاه ملی «پلی‌تکنیک لویو» شبکه‌ای ۲۷ نقطه‌ای ایجاد کردند. اندازه‌گیری‌های تکراری GPS در مارس و آوریل ۲۰۰۵ امکان تعیین بردارهای جابه‌جایی و ساخت مدل ژئودینامیکی تنگه پنولا را فراهم آورد.

## اهمیت پژوهش‌های جنوبگان
جنوبگان نقش مهمی در شکل‌دهی چهره سیاره زمین دارد و بر همه عناصر سامانه خشکی–اقیانوس–جوّ–یخبندان اثر می‌گذارد. این قاره از دیدگاه بررسی اقلیم، اکتشاف منابع معدنی و ذخایر آب شیرین اهمیت بنیادین دارد. بسیاری از دانشمندان جنوبگان را کلید پیش‌بینی سیر آینده زمین در کوتاه‌مدت و درازمدت می‌دانند و همین نیاز به ردیابی فرایندهای جاری در این قاره، انگیزه بسیاری از کشورهای جهان برای بنیان‌گذاری ایستگاه‌های پژوهشی بوده‌است.

## جستارهای وابسته
* تاریخ جنوبگان
* جنوبگان

## منابع

* 
* 

رده:تغییرمسیرهای متصل شده به یک آیتم ویکی‌داده
رده:جنوبگان
رده:اکتشافات جغرافیایی
رده:تاریخ جنوبگان