علی‌قلی میرزا قاجار

**علی‌قلی میرزا قاجار** (به روسی: ، ؛ ۲ مه ۱۸۵۴ در شوشی، امپراتوری روسیه – ۱۹۰۵ در چیتا، امپراتوری روسیه) شاهزاده‌ای از دودمان قاجار ایران و فرمانده نظامی نیروی زمینی امپراتوری روسیه با درجهٔ سرهنگ دوم بود. او فرزند سیزدهم بهمن میرزا و نوهٔ عباس میرزا بود.

علی‌قلی میرزا در جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) و جنگ روسیه و ژاپن شرکت کرد و در جریان جنگ اخیر به‌شدت زخمی شد و درگذشت. او همچنین از نخستین عکاسان آذربایجانی در امپراتوری روسیه به‌شمار می‌رود و شماری از عکس‌های خانوادگی بهمن میرزا قاجار را برجای گذاشته‌است.

## زندگی نخستین

علی‌قلی میرزا در سال ۱۸۵۴ در شهر شوشی در خانوادهٔ بهمن میرزا، فرزند عباس میرزا، و پنجمین همسر او کوچک بردع خانم به دنیا آمد. او سیزدهمین پسر پدرش بود و در خانهٔ خانوادگی‌اش در شوشی پرورش یافت. سپس برای آموزش نظامی به مدرسهٔ نظامی (کادت‌کورپس) تفلیس فرستاده شد.

پس از فارغ‌التحصیلی از مدرسهٔ نظامی تفلیس، در ۲۴ مارس ۱۸۷۵ با درجهٔ کورنت به خدمت ارتش درآمد و به سواره‌نظام ارتش قفقاز پیوست. در ۲۷ اکتبر ۱۸۷۵ به هنگ ۱۶۴ پیادهٔ زاکاتالا منتقل شد.

## دوران خدمت نظامی
### جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸)
علی‌قلی میرزا در جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) شرکت کرد و در جبهه قفقاز به نبرد پرداخت. در ۱۲ آوریل ۱۸۷۷ هنگ او از رود چولوکی گذشت و روز بعد در نبرد موخا-استیت شرکت کرد. در ۲۹ آوریل در حمله برای تصرف ارتفاعات خوتسوبانی و در ۱۶ مه در تصرف ارتفاعات سامبا و نبرد نزدیک روستای زنیتی شرکت جست. در ۲۹ مه در ساخت استحکامات توپخانه‌ای تسیخیسدزیری مشارکت کرد.

در ۱۸ ژانویه ۱۸۷۸ در دومین حملهٔ تسیخیسدزیری شرکت کرد اما در این حمله از ناحیهٔ دست چپ زخمی شد. به پاس شجاعت در نبرد با عثمانیان، در ۱۰ فوریه ۱۸۷۸ نشان آنای مقدس درجه ۴ با عبارت «برای شجاعت» به او اعطا شد و در ۲۵ آوریل ۱۸۷۸ به درجهٔ پوروچیک (ستوان) ارتقا یافت.

### خدمت در هنگ سورسکی
با فرمان ۲۹ ژوئن ۱۸۷۸ به هنگ ۱۷ سوارهٔ سورسکی منتقل شد. روزنامهٔ «روسکی اینوالید» در شمارهٔ ۱ ژوئیه ۱۸۷۸ این انتقال را گزارش کرد. بر پایهٔ «فهرست و گواهینامهٔ شاهزادگان ایرانی در خدمت نیروهای ناحیهٔ نظامی قفقاز» که در ۱۶ مارس ۱۸۸۶ تنظیم شده بود، علی‌قلی میرزا فردی با اخلاق بسیار نیکو، کوشا در خدمت و با وجدان توصیف شده‌است.

از ۱۸۸۶ تا ۱۸۹۳ فرماندهی گردان‌های گوناگون هنگ را بر عهده داشت. در ۱۸۸۷ به درجهٔ شتابس‌روتمیستر ارتقا یافت. در ۱۸۹۳ به مدرسهٔ سواره‌نظام افسران فرستاده شد و پس از فارغ‌التحصیلی با ارزیابی «موفق» در ۱۸۹۵ به درجهٔ روتمیستر (سروان) رسید.

### خدمت در هنگ چرنیگوف
در ۱۸ سپتامبر ۱۸۹۶ به هنگ ۵۱ سوارهٔ چرنیگوف در شهر اریول منتقل شد. در دوران خدمت در این هنگ بارها در مسابقات تیراندازی و سوارکاری مقام نخست را کسب کرد. با فرمان ۲۸ فوریه ۱۹۰۳ به درجهٔ سرهنگ دوم ارتقا یافت.

### خدمت در هنگ نژینسکی
در ۱۴ ژوئن ۱۹۰۳ به هنگ ۵۲ سوارهٔ نژینسکی در یلتس منتقل و به سمت معاون فرماندهٔ هنگ منصوب شد.

## جنگ روسیه و ژاپن و درگذشت

با آغاز جنگ روسیه و ژاپن در ۱۹۰۴، همسرش سارا از او خواست که به‌دلیل بیماری شدید قلبی از خدمت کناره‌گیری کند و به جنگ نرود. اما او این پیشنهاد را رد کرد و گفت: «اکنون جای چنین سخنانی نیست؛ آدم بیمار باید خیلی پیش‌تر بازنشسته می‌شد. اگر اکنون عقب بکشم خواهند گفت که از رفتن به جنگ ترسیده‌ام.» سپس دست بر سر پسر ده‌ساله‌اش شمس‌الدین کشید و گفت: «به‌جای من چنین مردی در خانه می‌ماند.»

این آخرین لشکرکشی نظامی او بود. در ۱۹۰۵ در جریان محاصره پورت آرتور به‌شدت زخمی شد و در بیمارستانی در شهر چیتا درگذشت. پیکر او از چیتا به قفقاز منتقل شد. روزنامهٔ «ترجمان» در ۱۸ فوریه ۱۹۰۵ در این باره نوشت:

علی‌قلی میرزا در کنار آرامگاه پدرش بهمن میرزا قاجار در آرامگاه امامزاده در شهر بردع به خاک سپرده شد.

## نشان‌ها و مدال‌ها
علی‌قلی میرزا در طول دوران خدمت نظامی خود نشان‌ها و مدال‌های زیر را دریافت کرد:
* نشان آنای مقدس درجه ۴ با عبارت «برای شجاعت» (۱۸۷۸)
* مدال یادبود جنگ روسیه و عثمانی ۱۸۷۷–۱۸۷۸
* نشان سنت استانیسلاوس درجه ۳
* نشان سنت استانیسلاوس درجه ۲
* نشان آنای مقدس درجه ۳
* نشان سنت ولادیمیر درجه ۴
* نشان بخارای شریف
* نشان شیر و خورشید

## عکاسی
علی‌قلی میرزا افزون بر خدمت نظامی، به‌طور جدی به هنر عکاسی می‌پرداخت. شماری از پژوهشگران او را از نخستین عکاسان آذربایجانی در امپراتوری روسیه می‌دانند که به سطح هنری بالایی دست یافته بود. پسرش شمس‌الدین میرزا نیز در پیشگفتار خاطراتش به این موضوع اشاره کرده‌است. عکس‌هایی که علی‌قلی میرزا از اعضای خانوادهٔ بهمن میرزا قاجار گرفته در بایگانی‌های تفلیس، باکو و سنت‌پترزبورگ نگهداری می‌شود.

## خانواده
علی‌قلی میرزا با سارا (ستاره) بیگم اسماعیلوا، دختر بازرگان آغاعلی عَلِسکِر اسماعیلوف ازدواج کرد. ستاره بیگم تحصیلات اروپایی داشت و به زبان‌های آذربایجانی، فرانسوی، فارسی و روسی مسلط بود. از این ازدواج سه پسر و یک دختر به دنیا آمدند:
* **شمس‌الدین (شمسی) میرزا قاجار** (۲۳ ژوئیه ۱۸۹۴ – ۱۹۷۹) — در ۱۹۱۷ از مدرسهٔ امپراتوری حقوق فارغ‌التحصیل شد. پس از بازگشت از پتروگراد در تفلیس ماند و تا پایان عمر در آنجا زیست و در ۸۵ سالگی درگذشت. در ۱۹۵۱ خاطراتی دربارهٔ پدرش با عنوان «او بازمی‌گردد» نوشت که در ۱۹۹۰ در ماهنامهٔ ادبی-هنری «آذربایجان ادبی» منتشر شد.
** عزت خانم (زادهٔ ۱۹۲۴) — تنها فرزند شمس‌الدین میرزا؛ در تفلیس زیست و پزشک بود.
* **سلطان اویس میرزا** (۲۲ دسامبر ۱۸۹۶ در تفلیس – ۱۴ آوریل ۱۹۳۱ در باکو) — از مدرسهٔ حقوق به مؤسسهٔ پلی‌تکنیک پتروگراد انتقال یافت. سپس در باکو به‌عنوان مهندس رادیو در دفتر روزنامهٔ «کمونیست» کار کرد و در ۱۹۳۱ بر اثر سل درگذشت.
** چنگیز قاجار (۱۹۲۹ در باکو – ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱ در باکو) — دکترای علوم فیزیکی-ریاضی و کارمند شایستهٔ علمی جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی.
** لیلا قاجار (۴ اوت ۱۹۲۷ در باکو – ۱۹ ژانویه ۲۰۰۴ در مینسک) — معمار و هنرمند بلاروسی.
* **مراد میرزا قاجار** — در ۵ سالگی درگذشت.
* **عزت خانم** — در ۷ سالگی درگذشت.

علی‌قلی میرزا و خانواده‌اش مسلمان بودند. با وجود تسلط بر زبان‌های فرانسوی و روسی، زبان گفتگو در خانواده آذربایجانی بود.

## اسناد بایگانی
در بایگانی دولتی تاریخ نظامی روسیه (РГВИА) دو پروندهٔ خدمتی از علی‌قلی میرزا بر جای مانده‌است: نخستین پرونده مربوط به ۵ مارس ۱۸۸۶ و دومی مربوط به ۱۹۰۳ (با الحاقات بعدی) است.

## جستارهای وابسته
* بهمن میرزا
* دودمان قاجار
* جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸)
* جنگ روسیه و ژاپن

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* علی‌قلی میرزا قاجار — زادهٔ شوشی، نخستین عکاس آذربایجانی

رده:زادگان ۱۸۵۴ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۹۰۵ (میلادی)
رده:شاهزادگان قاجار
رده:مسلمان اهل امپراتوری روسیه
رده:نظامیان اهل شوشی
رده:صفحه‌های دارای محتوای روسی
رده:مقاله‌های دارای واژگان به زبان ترکی آذربایجانی
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان ترکی آذربایجانی
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان روسی
رده:یادکردهای دارای عنوان به خط روسی (کد ru)