محمد صالح

محمد صالح (به ازبکی: Muhammad Solih، زادهٔ ۲۰ دسامبر ۱۹۴۹) سیاستمدار مخالف و نویسندهٔ اهل ازبکستان است. او در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۹۹۱ ازبکستان نامزد مخالف بود؛ انتخاباتی که تنها بار در تاریخ این کشور رئیس‌جمهور با یک رقیب جدی روبه‌رو شد.

## اوایل زندگی
او در تاریخ ۲۰ دسامبر ۱۹۴۹ در ناحیهٔ یانگی‌بازار از منطقهٔ خوارزم در ازبکستان به دنیا آمد. وی از نوادگان خانوادهٔ اشرافی شناخته‌شدهٔ بِک‌های خوارزم است. پس از تولد، نام او را محمد صالح گذاشتند که با نام پدرش، محمد امین (مدامین)، هم‌خوانی داشت. او در سال ۱۹۶۶ از دبیرستان در خوارزم فارغ‌التحصیل شد.

در سال ۱۹۶۸ محمد صالح به خدمت سربازی فراخوانده شد و در اوت ۱۹۶۸ در مداخلهٔ ارتش شوروی در چکسلواکی شرکت داشت. پس از پایان خدمت نظام وظیفه در سال ۱۹۷۰، او در دانشکدهٔ روزنامه‌نگاری دانشگاه دولتی تاشکند به تحصیل پرداخت. پس از فارغ‌التحصیلی، به‌عنوان شنونده در دوره‌های عالی ادبیات اتحادیهٔ نویسندگان در مسکو حضور یافت.

## فعالیت‌های ادبی
در سال ۱۹۷۷، محمد صالح نخستین مجموعهٔ اشعار خود را منتشر کرد که بلافاصله او را به‌عنوان شاعری آوانگارد مشهور ساخت. پس از آن، لازیز قیوموف ـ ایدئولوگ اصلی جمهوری و سردبیر روزنامهٔ *سویت ازبکستونی* ـ او را دربارهٔ «تأثیر زیان‌بار غرب در شعر» هشدار داد و همین امر سبب شد نخستین دورهٔ فعالیت ادبی‌اش از سوی جامعهٔ سوسیالیستی طرد شود. از آن پس تا دههٔ ۹۰ میلادی، صالح به‌عنوان «غرب‌گرای شعر، دور از سنت‌های ملی» شناخته می‌شد.

فعالیت‌های اولیهٔ او با ترکیب آوانگاردیسم غربی (به‌ویژه سوررئالیسم) و فلسفهٔ پیچیدهٔ صوفیانه (به‌ویژه مکتب جلال‌الدین رومی) و استعاره‌های مرتبط با بنیادهای عرفانی مشخص می‌شد. او همچنین آثار منثور فرانتس کافکا و شاعران فرانسوی قرن بیستم را ترجمه کرد. اشعارش به زبان‌های بسیاری ترجمه شده و صدها مقاله و کتاب دربارهٔ او نوشته شده است. نخستین بار اشعارش به زبان روسی توسط ویکتور سوسنورا ترجمه شد و بعدها آلکسی پارشچیکوف نیز آن‌ها را به روسی برگرداند.

## فعالیت‌های سیاسی
محمد صالح عضو حزب کمونیست نبود. فعالیت سیاسی او از میانهٔ دههٔ ۱۹۸۰ آغاز شد و ارتباط نزدیکی با فعالیت‌های اصلاح‌گرایانهٔ ادبی او در اتحادیهٔ نویسندگان ازبکستان داشت. نخستین مانیفست سیاسی خود را در دسامبر ۱۹۸۴ نوشت؛ این مانیفست علیه سیاست‌های کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست ازبکستان در قبال ادبیات ملی، زبان و تاریخ بود. این متن به امضای ۵۳ شاعر جوان رسید و به دفتر سیاسی کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی ارسال شد؛ نامه‌ای که به نام «نامه به پولیتبورو» شناخته شد و حزب کمونیست را «ضد ازبکی» توصیف کرد.

پس از آن، صالح چندین مقاله منتشر کرد که در آن سیاست‌های جمعیتی و زیست‌محیطی دولت ازبکستان را محکوم می‌کرد. در سال ۱۹۸۸، او با همکاری کا.گ.ب به‌عنوان رئیس اتحادیهٔ نویسندگان ازبکستان انتخاب شد.

در آغاز دورهٔ پروسترویکا، محمد صالح یکی از بنیان‌گذاران جنبش «بیرلیک» / «وحدت» شد. سپس در سال ۱۹۸۹ حزب «ارک» (آزادی) را تأسیس کرد. در سال ۱۹۹۰ نیز به‌عنوان نماینده به شورای عالی ازبکستان انتخاب شد.

در ژوئن ۱۹۹۰ به ابتکار حزب ارک، شورای عالی ازبکستان «اعلامیهٔ حاکمیت ازبکستان» را تصویب کرد. محمد صالح در دسامبر ۱۹۹۱ به‌عنوان نامزد در نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری ازبکستان معرفی شد و تنها رقیب رئیس‌جمهور وقت، اسلام کریموف بود.

بر اساس نتایج رسمی، صالح ۱۲٫۵٪ آرا را به دست آورد؛ اما طبق نتایجی که پیش‌تر توسط رادیوی ازبکستان اعلام شده بود، او ۳۳٪ آرا را کسب کرده بود و بنا بر گزارش ناظران مستقل، حتی اکثریت آرا را به دست آورده بود. بیشتر ناظران انتخاباتی این انتخابات را «نه آزاد و نه دموکراتیک» توصیف کردند.

پس از انتخابات، تظاهرات دانشجویی با تیراندازی سرکوب شد، روزنامه‌های مخالف تعطیل گردید، علیه رهبران اپوزیسیون پرونده‌های قضایی تشکیل شد و اتانازار عارف، دبیر حزب ارک، بازداشت شد.

در تاریخ ۲ ژوئن ۱۹۹۲، محمد صالح در واکنش به افزایش سرکوب‌های دولتی از سمت خود به‌عنوان نمایندهٔ اولی مجلس (پارلمان ازبکستان) استعفا داد. در دسامبر ۱۹۹۲ او به تأسیس «مجلس ملی» متهم شد و در آوریل ۱۹۹۳ به اتهام خیانت بزرگ بازداشت گردید. با این حال، تحت فشارهای بین‌المللی و با تعهد کتبی مبنی بر ترک نکردن تاشکند آزاد شد، اما توانست ابتدا به جمهوری آذربایجان و سپس به ترکیه بگریزد.

چهارمین کنگرهٔ حزب ارک در تاریخ ۲۵ سپتامبر ۱۹۹۳ در شهر تاشکند بدون حضور صالح برگزار شد. این کنگره تحت شرایط نظارت شدید نیروهای امنیتی حکومت فعالیت کرد، اما توانست اصلاحاتی در اساسنامهٔ حزب تصویب کند، رئیس، شورای مرکزی و دیگر ارگان‌های رهبری حزب را انتخاب نماید. در حالی که نمایندگان حکومت آشکارا خواستار جایگزینی رهبر حزب با فردی دست‌نشانده بودند، کنگره بار دیگر محمد صالح را ـ با وجود غیبت و تبعیدش ـ به‌عنوان رهبر حزب انتخاب کرد.

پس از انفجارهای تاشکند در ۱۶ فوریهٔ ۱۹۹۹، محمد صالح متهم شد که در این طرح دست داشته و در غیاب خود به ۱۵ سال زندان محکوم گردید. برادران او نیز بازداشت شده و به حبس‌های طولانی محکوم شدند. صالح در مصاحبه‌ای گفته است که برادرانش پس از گذشت بیش از ده سال همچنان در زندان هستند و تحت شرایط شکنجهٔ مداوم قرار دارند.

در جریان محاکمهٔ تحت نظارت شدید صالح، دادستانی اعترافی از زین‌الدین عسکروف ارائه کرد تا او را در انفجارها دخیل نشان دهد. اما عسکروف بعدها در مصاحبه‌ای که از سوی صدای آمریکا پخش شد، اعلام کرد که اعترافش تحت شکنجه گرفته شده و صالح هیچ نقشی در بمب‌گذاری نداشته است.

در تاریخ ۲۰ اکتبر ۲۰۰۳، پنجمین کنگرهٔ حزب ارک (آزادی) در تاشکند برگزار شد. در جریان این نشست، سازمان امنیت ملی ازبکستان با همکاری گروه کوچکی از اعضای سازمان بیرلیک به فرماندهی س. مراد تلاش کرد روند کار کنگره را مختل کند. با وجود این فشارها، کنگره توانست با موفقیت اصلاحات اساسنامه و برنامهٔ حزب را تصویب کرده و همچنین ارگان‌های رهبری حزب را انتخاب نماید.

در سال ۲۰۰۹، به ابتکار محمد صالح، یک ائتلاف نیروهای مخالف در ازبکستان تشکیل شد. این ائتلاف شامل حزب ارک (آزادی)، سازمان «اندیجان: عدالت و احیا» و تشکل «تایانچ» (اتکا/اعتماد) بود.

در تاریخ ۲۸ مهٔ ۲۰۱۱، «جنبش مردمی ازبکستان» در برلین و بر پایهٔ پلتفرم «اتحاد ۱۳ مه» تأسیس شد. این اتحاد شامل هشت سازمان بود که گروه‌های اجتماعی مختلف، از جمله جوامع مسلمانان میانه‌رو را نمایندگی می‌کردند. در این نشست، محمد صالح با اکثریت آرای نمایندگان سازمان به‌عنوان رئیس هیئت مؤسسان جنبش مردمی ازبکستان (PMU) انتخاب شد.

در ژوئن ۲۰۱۲، دومین کنگرهٔ جنبش مردمی ازبکستان (NDU) در شهر پراگ برگزار شد. در این نشست، نمایندگان حاضر بار دیگر محمد صالح را به‌عنوان رهبر جنبش انتخاب کردند.

در دسامبر ۲۰۱۵، پلیس ترکیه گزارش داد که طرحی برای ترور محمد صالح کشف شده است. این خبر نشان‌دهندهٔ ادامهٔ فشارها و تهدیدهایی بود که او به‌عنوان رهبر اپوزیسیون ازبکستان در تبعید با آن روبه‌رو بود.

## دستگیری و بازداشت در پراگ

در تاریخ ۲۸ نوامبر ۲۰۰۱، محمد صالح به دعوت رادیو اروپای آزاد با پرواز از آمستردام وارد پراگ شد. پلیس جمهوری چک و اینترپل او را در فرودگاه روزینه بازداشت کردند؛ این اقدام بر اساس حکم جلب بین‌المللی صادرشده از سوی دفتر اینترپل ازبکستان بود که او را به مشارکت در فعالیت‌های تروریستی مرتبط با انفجارهای تاشکند در سال ۱۹۹۹ ـ که منجر به کشته شدن ۱۶ نفر شد ـ متهم می‌کرد. صالح سپس در زندان پانکراچ نگهداری شد و در انتظار نتیجهٔ روند استرداد قرار گرفت.
[چپ|بندانگشتی|[واتسلاو هاول|واتسلاو هاول، رئیس جمهور چک ، در ۱۲ دسامبر ۲۰۰۱ در قلعه پراگ از صالح استقبال کرد و گفت که هیچ نفوذی بر روند قضایی استرداد ندارد.]]
محمد صالح موفق شد در کشور نروژ پناهندگی سیاسی دریافت کند. دولت نروژ حکم جلب بین‌المللی صادرشده علیه او را نادیده گرفت و بدین ترتیب از استردادش به ازبکستان جلوگیری شد.

چندین سازمان بین‌المللی از جمله عفو بین‌الملل، دیدبان حقوق بشر و فدراسیون هلسینکی بین‌المللی خواستار آزادی محمد صالح شدند.

ژان-کلود کونکولاتو، نمایندهٔ کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل در پراگ، اعلام کرد که بر اساس کنوانسیون ژنو ۱۹۵۱، آقای صالح را نمی‌توان به کشوری بازگرداند که احتمال شکنجه یا زندانی شدن به دلیل باورهایش وجود داشته باشد.

در مقابل، استانیسلاو گروس، وزیر کشور جمهوری چک، اظهار داشت که پلیس چک چاره‌ای جز اجرای حکم جلب بین‌المللی نداشته است.

محمد صالح در تاریخ ۱۱ دسامبر ۲۰۰۱ از بازداشت موقت آزاد شد، اما به شرط آن‌که تا پایان روند استرداد در خاک جمهوری چک باقی بماند.

در تاریخ ۱۴ دسامبر ۲۰۰۱، دادگاه شهری پراگ حکم داد که محمد صالح به ازبکستان مسترد نشود؛ زیرا مقامات ازبکستان نتوانستند ثابت کنند که برای او یک دادرسی عادلانه فراهم خواهد شد.

محمد صالح اظهار داشت که دست‌کم این بازداشت برای او فرصتی فراهم کرد تا با واچلاو هاول، رئیس‌جمهور وقت جمهوری چک، دیدار کند؛ کسی که خود در دوران کمونیسم به مدت پنج سال زندانی شده بود. به گفتهٔ صالح، این دیدار توجه تازه‌ای را به مبارزه برای دموکراسی در یکی از کشورهای اقتدارگرای آسیای مرکزی جلب کرد.

در تاریخ ۶ مهٔ ۲۰۰۶، محمد صالح توسط پلیس سوئد در فرودگاه استکهلم-آرلاندا بازداشت و بازداشت موقت شد. این اقدام بر اساس همان حکم جلب بین‌المللی صورت گرفت که پیش‌تر نیز علیه او صادر شده بود.

## ویدئو
در شصتمین سالگرد M.Salih یک فیلم زندگینامه توسط استودیوی turkiston.tv فیلمبرداری شد —    —    —     «   .

## پیوندهای خارجی

*
* http://uzbekistanerk.com سایت رسمی حزب ERK
* https://web.archive.org/web/20100515185633/http://turkiston.tv/ سایت رسمی ائتلاف «اتحاد ۱۳ مه»
* «آزادی انسان غیرمسلح»  فیلمی درباره محمد صالح (نسخه ازبکی)
* «آزادی انسان غیرمسلح»  فیلمی درباره محمد صالح (نسخه روسی)

## منابع

رده:اهالی ولایت خوارزم
رده:نویسندگان اهل ازبکستان
رده:مخالفان شوروی
رده:پناهنده در نروژ
رده:افراد زنده
رده:زادگان ۱۹۴۹ (میلادی)