آواشناسی زبان ژاپنی

**آواشناسی زبان ژاپنی** دستگاه آواهای به‌کار رفته در تلفظ زبان ژاپنی است. مگر آنکه جز این گفته شود، این جستار گونهٔ معیار زبان ژاپنی را بر پایهٔ گویش توکیو شرح می‌دهد.

دربارهٔ شمار آواهای متمایز (واج‌ها) در زبان ژاپنی اجماع فراگیری وجود ندارد. رویکردهای رایج دست‌کم ۱۲ همخوان متمایز (و تا ۲۱ همخوان در برخی تحلیل‌ها) و ۵ واکه متمایز  را بازمی‌شناسند. درازای آوایی هم برای واکه‌ها و هم برای همخوان‌ها تمایزساز است و درازای کلی واژه‌های ژاپنی را می‌توان بر حسب واحد زمان‌بندی‌ای به نام مورا سنجید. تنها گونه‌های محدودی از خوشه‌های همخوانی مجاز هستند. دستگاه زیروبمی زبان ژاپنی از گونهٔ تکیهٔ زیروبمی است که در آن جایگاه یا نبود افت زیروبم می‌تواند معنای واژه را تعیین کند.

آواشناسی ژاپنی از وجود چندین لایهٔ واژگانی در این زبان تأثیر پذیرفته‌است. افزون بر واژگان بومی ژاپنی، این زبان انبوهی واژگان چینی‌تبار دارد (به‌ویژه برای ساختن اصطلاح‌های فنی و دانشگاهی، همانند نقش واژگان لاتینی‌تبار در انگلیسی) و نیز وام‌واژه‌هایی از زبان‌های دیگر. لایه‌های گوناگون واژگانی توالی‌های آوایی (واج‌آرایی) متفاوتی را ممکن می‌سازند.

## لایه‌های واژگانی
بسیاری از تعمیم‌های مربوط به دستگاه آوایی ژاپنی هنگامی که وام‌واژه‌های نوین در نظر گرفته شوند استثناپذیرند. برای نمونه، همخوان  به‌طور معمول در آغاز واژه‌های بومی (یاماتو) یا چینی‌تبار (سینو-ژاپنی) نمی‌آید، اما در واژه‌های تقلیدی و بیگانه آزادانه در این جایگاه ظاهر می‌شود. به همین سبب، بحث‌های واج‌شناختی ژاپنی غالباً به لایه‌ها یا «قشرها» واژگانی اشاره می‌کنند. چهار لایهٔ زیر قابل تمایزند:

### یاماتو

در ژاپنی  یا  نامیده می‌شود و دربرگیرندهٔ واژگان بومی موروثی است. تکواژ‌های این لایه محدودیت‌های ساختاری چندی دارند که واژگان لایه‌های دیگر ممکن است آن‌ها را نقض کنند.

### تقلیدی
زبان ژاپنی گونه‌ای از واژه‌های تقلیدی دارد که از نمادگرایی آوایی بهره می‌گیرند. این واژه‌ها نیز بومی هستند اما ویژگی‌های واج‌شناختی خاصی دارند که برخی پژوهشگران آن‌ها را لایه‌ای جداگانه به‌شمار می‌آورند.

### سینو-ژاپنی

در ژاپنی  نامیده می‌شود. واژه‌های این لایه از چندین موج وام‌گیری گسترده از چینی برمی‌آیند که از سدهٔ ششم تا چهاردهم میلادی رخ داد. این واژه‌ها ۶۰ درصد مدخل‌های فرهنگ‌نامه‌ای و ۲۰ درصد زبان گفتاری روزمره را تشکیل می‌دهند. بیشتر واژه‌های سینو-ژاپنی از بیش از یک تکواژ سینو-ژاپنی ساخته شده‌اند. هر تکواژ سینو-ژاپنی درازایی حداکثر دو مورایی دارد. این تکواژها سازگاری آوایی ژاپنی با تکواژهای تک‌هجایی چینی میانه هستند که هر یک معمولاً با یک نویسهٔ چینی نمایش داده می‌شود و به‌عنوان کانجی وارد ژاپنی شده‌است.

خیشومی مورایی  در واژگان سینو-ژاپنی نسبتاً پربسامد است و تماس با چینی میانه غالباً مسئول حضور  در ژاپنی (از حدود ۸۰۰ میلادی در ژاپنی میانه نخستین) دانسته می‌شود، هرچند  در واژه‌های بومی ژاپنی نیز بر اثر دگرگونی‌های آوایی پدید آمد.

### بیگانه
در ژاپنی  نامیده می‌شود و دربرگیرندهٔ وام‌واژه‌های غیر سینو-ژاپنی بیگانه‌تبار است که بیشتر پس از سدهٔ شانزدهم از زبان‌های غربی وام گرفته شده‌اند؛ بسیاری از آن‌ها در سدهٔ بیستم وارد زبان شدند. در واژه‌های این لایه شماری از توالی‌های همخوان-واکه که پیش‌تر در ژاپنی نبودند پذیرفته شده‌اند که به پیدایش شیوه‌نامه‌های نوین کاتاکانایی انجامیده و تحلیل واجی این همخوان‌ها را در ژاپنی پیچیده‌تر کرده‌است.

## همخوان‌ها

زبان‌شناسان گوناگون فهرست واج‌های همخوانی ژاپنی را به شیوه‌های کاملاً متفاوتی تحلیل کرده‌اند. اسمیت (، ۱۹۸۰) تنها ۱۲ همخوان بنیادین را بازمی‌شناسد (/m p b n t d s dz r k ɡ h/), در حالی که اوکادا (، ۱۹۹۹) ۱۶ واج را شناسایی می‌کند و ونس (، ۲۰۰۸) ۲۱ واج. همخوان‌هایی که در جدول بالا درون پرانتز آمده‌اند دست‌کم در واژه‌های بومی واجگونه‌های واج‌های دیگر به‌شمار می‌روند. در وام‌واژه‌ها،  گاهی واجی مستقل هستند.

در برخی تحلیل‌ها، نیم‌واکه‌های  واج همخوانی تلقی نمی‌شوند. در واژگان غیر وام‌واژه‌ای، آن‌ها به‌طور عمده تنها در توالی‌های  و  پدیدار می‌شوند که گاهی به‌جای توالی همخوان-واکه، واکهٔ دوگانهٔ فرازنده تحلیل می‌شوند.

### یادداشت‌های آوایی
#### جزئیات تولید
*  به‌گونه‌های مختلف به‌صورت تیغه‌زبانی-لثوی، نوک‌زبانی-لثوی یا نوک‌زبانی-دندانی توصیف شده‌اند.
*  به‌شکل سنتی ناسودهٔ نرم‌کامی  یا نرم‌کامی لب‌گرد  یا چیزی میان این دو توصیف شده‌است، اما پژوهشی در سال ۲۰۲۰ بر پایهٔ تصویربرداری تشدید مغناطیسی بلادرنگ آن را ناسودهٔ دولبی  توصیف کرده‌است.
*  پیش از  و  به  و پیش از  به  تبدیل می‌شود. هنگامی که مکث پیش از آن نباشد، غالباً به‌صورت واک‌دار دمشی  تولید می‌شود.
* تحقق واج روان  بسیار متنوع است. تلفظ نمونه‌ای و رایج‌ترین آن، زنش نوک‌زبانی لثوی  یا پس‌لثوی  است. ناسودهٔ کناری لثوی  گونه‌ای رایج در همهٔ بافت‌هاست، به‌ویژه در آغاز گفته و پیش از . دیگر گونه‌های گزارش‌شده عبارت‌اند از ناسودهٔ لثوی ، انفجاری لثوی ، زنش برگشته  و سایشی کناری .

#### زمان آغاز واک
انفجاری‌های بی‌واک  در آغاز واژه اندکی دمیده هستند — کمتر از انفجاری‌های انگلیسی ولی بیش از اسپانیایی.  در میان واژه به‌طور میانگین بی‌دمش هستند.

پژوهشی در سال ۲۰۱۹ بر روی گویشوران جوان نشان داد که پس از مکث،  در آغاز واژه ممکن است با زمان آغاز واک صفر یا اندک مثبت (قابل رده‌بندی به‌عنوان انفجاری بی‌واک بی‌دمش) تولید شوند. نشانهٔ فرعی تمایز میان  و  در جایگاه آغازین واژه، فاصلهٔ زیروبمی واکهٔ پسین است: واکه‌ها پس از  آغازین واژه با زیروبم بالاتری آغاز می‌شوند.

#### نرم‌شدگی
واج‌های  تلفظ‌های نرم‌شده (غیر انفجاری) دارند که به‌طور گسترده به‌صورت سایشی‌های واک‌دار  آوانویسی می‌شوند، هرچند ممکن است به‌صورت ناسوده‌های  نیز تحقق یابند. هیچ بافتی نیست که تلفظ‌های غیر انفجاری همواره به کار روند، اما بیشتر میان دو واکه رخ می‌دهند:
*  > :  >  ( «بریان کردن»)
*  > :  >  ( «دوست»)
*  > :  >  ( «تصویر کردن»)

مائکاوا (، ۲۰۱۸) دریافت که کاربرد تحقق انفجاری در برابر غیر انفجاری با زمان در دسترس گوینده برای تولید همخوان همبستگی تنگاتنگ دارد. هر سه واج پس از  یا مکث نرخ بالایی (بیش از ۹۰ درصد) از تلفظ انفجاری نشان می‌دهند. پس از ، تلفظ انفجاری برای  و  بالاست (بیش از ۸۰ درصد) اما برای  کمتر است، احتمالاً به این دلیل که  میانی واژه پس از  غالباً به‌صورت خیشومی نرم‌کامی  تلفظ می‌شود.

### همخوان‌های مورایی
برخی همخوان‌ها «مورایی» نامیده می‌شوند زیرا یک مورا، یعنی واحد زمان‌بندی نوایی، به حساب می‌آیند. تحلیل واجی همخوان‌های مورایی محل مناقشه است. یک رویکرد — که به‌ویژه میان پژوهشگران ژاپنی رایج است — آن‌ها را تحقق آوایی «واج‌های مورایی» ویژه می‌داند: خیشومی مورایی  (به ژاپنی «هاتسوئون») و انسدادی مورایی  (به ژاپنی «سوکوئون»). تلفظ این آواها بسته به بافت دگرگون می‌شود و از این رو می‌توان آن‌ها را واج‌هایی «بی‌جایگاه» با جایگاه تولید نامشخص واج‌شناختی تحلیل کرد. رویکرد رقیب آوانویسی‌های  و  را رد می‌کند و همخوان‌های مورایی را تحقق‌های پایان‌هجایی واج‌های همخوانی دیگر می‌داند.

#### خیشومی مورایی
خیشومی مورایی (هیراگانا ، کاتاکانا ، رومانیزه‌شده به‌صورت «n» یا «n'») را می‌توان همخوان خیشومی پایان‌هجایی تفسیر کرد. تلفظ آن بسته به آوای پسین (حتی فراتر از مرز واژه) دگرگون می‌شود:
* پیش از انفجاری، انسایشی، خیشومی یا روان به‌صورت همخوان خیشومی همگون با جایگاه تولید آوای پسین تلفظ می‌شود:
** دولبی  پیش از :  ( «سه ورق»)
** نرم‌کامی  پیش از :  ( «سه بار»)
** لثوی  پیش از :  ( «سه سال»)
* پیش از واکه، ناسودهٔ  یا سایشی بی‌واک به‌صورت واکه یا نیم‌واکهٔ خیشومی‌شده تلفظ می‌شود که به‌طور گسترده  آوانویسی می‌شود.

در پایان گفته، خیشومی مورایی به‌شکل سنتی به‌صورت ملازی  توصیف و آوانویسی شده‌است. پژوهش‌های ابزاری دهه‌های ۲۰۱۰ نشان دادند که تنوع چشمگیری در تلفظ آن وجود دارد و غالباً شامل بسته‌شدن یا تنگ‌شدن لبی است. پژوهشی بر پایهٔ داده‌های تصویربرداری تشدید مغناطیسی بلادرنگ (۲۰۱۷–۲۰۱۹) نشان داد که تلفظ خیشومی مورایی در پایان گفته بیشتر شامل بسته‌شدن مجرای صوتی با جایگاه زبانی متغیر از ملازی تا لثوی است و به جایگاه واکهٔ پیشین همگون می‌شود.

تفاوت آشکاری میان خیشومی مورایی و  غیر مورایی پیش از واکه یا پیش از  وجود دارد:
*  ( «پایان سردترین فصل») در برابر  ( «مزهٔ فلزی»)

#### انسدادی مورایی
انسدادی مورایی (هیراگانا ، کاتاکانا ) نیمهٔ نخست یک همخوان چندگانه (مشدّد) است. به‌شکل سنتی تنها پیش از  رخ می‌دهد. به بیان دیگر،  طول همخوان پسین را افزایش می‌دهد:
*  →  ( «ژاپن»)
*  →  ( «خرید»)

در وام‌واژه‌ها، تشدید پیش از همخوان‌های دیگر مانند  و  نیز دیده می‌شود.

## واکه‌ها
زبان ژاپنی دستگاه پنج‌واکه‌ای دارد که بسیار شبیه دستگاه واکه‌ای زبان اسپانیایی است (به‌جز تحقق ):

* واج  معمولاً به‌صورت مرکزی‌شده  تحقق می‌یابد.
* واج  به‌صورت واکهٔ پسین بسته با لب‌فشردگی (بدون گردی لب)  تلفظ می‌شود، یعنی آوایی میان  و .
* واج‌های  و  به‌ترتیب به‌صورت  و  تحقق می‌یابند، یعنی میان واکه‌های نیم‌بسته و نیم‌باز.

درازای واکه در ژاپنی تمایزساز است. برای نمونه:  ( «عمو») در برابر  ( «پدربزرگ»).

### بی‌واک‌شدن واکه
واکه‌های  و  میان همخوان‌های بی‌واک معمولاً بی‌واک می‌شوند:
*  →  ( «کفش»)
*  →  ( «بدبینی»)

این پدیده حتی در گفتار آهسته نیز رایج است. نمونهٔ آشنای آن تلفظ فعل ربطی  (desu) به‌صورت  است.

واکهٔ  نیز در بافت‌های خاص ممکن است بی‌واک شود، هرچند این پدیده کمتر است:
*  →  ( «دل»)

## مورا و هجا
واحد بنیادین واج‌شناسی ژاپنی مورا است. هجا ممکن است تک‌مورایی باشد (مانند ) یا دومورایی (مانند  یا ). کانا (خط هجایی ژاپنی) هجاگان مورایی هستند و هر نویسه یک مورا را بازنمایی می‌کند:

تفاوت میان شمارش مورایی و هجایی پایهٔ باور نادرستی است که هایکو بر پایهٔ هجا ساخته می‌شود، در حالی که در واقع بر پایهٔ مورا است.

## ساختار مورایی و واج‌آرایی
هر مورای ژاپنی می‌تواند از واکه ()، ترکیب همخوان-واکه ( یا ) یا یکی از دو همخوان مورایی ویژه  و  تشکیل شود. تنها گونه‌های محدودی از خوشه‌های همخوانی رخ می‌دهند و توالی دو همخوان غیر مورایی در آغاز هجا مجاز نیست.

در واژگان بومی (یاماتو)، محدودیت‌های ساختاری بیشتری وجود دارد. برای نمونه، همخوان  در آغاز واژه‌های بومی رخ نمی‌دهد. در وام‌واژه‌ها بسیاری از این محدودیت‌ها برداشته شده‌اند و توالی‌های تازه‌ای مانند  پدید آمده‌اند.

## کامی‌شدگی همخوان‌ها
واکهٔ  و نیم‌واکهٔ  بر همخوان پیشین اثر کامی‌ساز (Palatalization) می‌گذارند:
*  پیش از  و  →  (در رومانیزاسیون هپبرن: sh)
*  پیش از  و  →  یا  (در رومانیزاسیون هپبرن: j)
*  پیش از  →  (chi)؛ پیش از  →  (tsu)
*  پیش از  →  (hi)؛ پیش از  →  (fu)

از منظر پیشینهٔ تاریخی، واج  در ژاپنی میانه (سده‌های نهم تا هفدهم) در همهٔ بافت‌ها به‌صورت  تلفظ می‌شده و گمان می‌رود پیش از آن از انفجاری  برآمده باشد.

## رِنداکو و دیگر پدیده‌های واجی
### رنداکو
 پدیده‌ای است که در آن همخوان آغازین تکواژ دوم در واژهٔ مرکب از بی‌واک به واک‌دار تبدیل می‌شود. این دگرگونی در خط نیز با افزودن نشانهٔ واک‌داری (dakuten) بازتاب می‌یابد:
*  (hito «فرد») +  →  (hitobito «مردمان»)

### تشدیدشدگی
پدیدهٔ رایج دیگر تبدیل  یا  به انسدادی مورایی  (سوکوئون ) در درون واژه و دوچندان‌شدن همخوان پسین است:
*  (gakkō):  → 

### رنجو
 به‌ندرت رخ می‌دهد و هنگامی است که واج  در پایان تکواژ پیش از واکه‌ای بیاید و دوچندان شود:
*  (tennō):  → 

## تکیهٔ زیروبمی
زبان ژاپنی معیار دستگاه تکیهٔ زیروبمی دارد که در آن بلندی (زیروبم) صدا — نه شدت آن — نقش تمایزساز ایفا می‌کند. زیروبم معمولاً هنگام تلفظ مورای تکیه‌دار بالا می‌رود و سپس در موراهای پسین فرو می‌افتد. جایگاه یا نبود این افت زیروبمی ممکن است معنای واژه را تغییر دهد:
*  ( «چوب غذاخوری»)
*  ( «پل»)
*  ( «لبه»)

این دستگاه با تکیهٔ پویا (تکیهٔ شدتی) که در زبان‌هایی مانند فارسی یا ایتالیایی وجود دارد تفاوت بنیادین دارد.

## پیشینهٔ تاریخی واج‌شناختی
دستگاه آوایی ژاپنی در درازنای تاریخ دگرگونی‌های چشمگیری را پشت سر گذاشته‌است. از مهم‌ترین این دگرگونی‌ها، سایشی‌شدن انفجاری دولبی بی‌واک  به  و سپس بی‌دهانه‌ای‌شدن آن به  است. شواهد گویشی و نوشته‌های بازرگانان و مبلّغان پرتغالی سدهٔ شانزدهم — که کانای ردیف «ها» را به‌صورت «fa, fi, fu, fe, fo» ضبط کرده‌اند — این زنجیرهٔ تحول را تأیید می‌کند.

ورود انبوه واژگان چینی از سدهٔ ششم به بعد خیشومی مورایی  را در ژاپنی تثبیت کرد. همچنین ورود وام‌واژه‌های غربی از سدهٔ شانزدهم به بعد و به‌ویژه در سدهٔ بیستم، فهرست توالی‌های همخوان-واکهٔ مجاز را به‌شکل چشمگیری گسترش داده‌است.

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* وبگاه رسمی انجمن بین‌المللی آوانگاری

رده:واج‌شناسی زبان‌ها
رده:مقاله‌های دارای واژگان به زبان ژاپنی
رده:صفحه‌های دارای الفبای آوانگاری بین‌المللی ساده