پیشینه حماس

**پیشینه حماس** گزارشی از سیر تحول سازمان اسلام‌گرا و ملی‌گرای فلسطینی حماس است که در نوار غزه مستقر بوده و دارای بازوی نیمه‌نظامی به نام گردان‌های عزالدین قسام است. حماس () سرنام عبارت  به معنای «جنبش مقاومت اسلامی» است. این سازمان در جریان انتفاضه اول در سال ۱۹۸۷ علیه اشغال اسرائیل پایه‌گذاری شد و ریشه در جنبش اخوان‌المسلمین مصر دارد که از دهه ۱۹۵۰ در نوار غزه فعال بود و از راه شبکه‌ای از مسجدها و نهادهای خیریه و اجتماعی نفوذ گسترده‌ای به دست آورده بود.

در دهه ۱۹۸۰ اخوان‌المسلمین به نیروی سیاسی پرتوانی بدل شد و نفوذ سازمان آزادی‌بخش فلسطین را به چالش کشید و در سال ۱۹۸۷ با نام حماس خط‌مشی ملی‌گرایانه‌تر و کنشگرانه‌تری را در پیش گرفت. اسرائیل در آغاز به‌صورت محتاطانه از اسلام‌گرایان در برابر سازمان آزادی‌بخش فلسطین حمایت می‌کرد. حماس در دهه ۱۹۹۰ و آغاز دهه ۲۰۰۰ بمب‌گذاری‌های انتحاری و حملات متعددی علیه اسرائیل انجام داد. در انتخابات قانون‌گذاری ژانویه ۲۰۰۶ فلسطین، حماس اکثریت کرسی‌های پارلمان را به دست آورد و حزب حاکم فتح را شکست داد. پس از آن درگیری‌های خشونت‌آمیزی میان دو جناح درگرفت و در ژوئن ۲۰۰۷ حماس نوار غزه را به‌طور کامل در اختیار گرفت. اسرائیل و مصر سپس محاصره اقتصادی نوار غزه را آغاز کردند. حماس از آن زمان تا کنون با اسرائیل درگیری‌های نظامی متعددی داشته و در اکتبر ۲۰۲۳ حمله هفتم اکتبر را انجام داد که به آغاز جنگ غزه انجامید.

## خاستگاه خانوادگی رهبران در بیرون از نوار غزه
بیشتر بنیان‌گذاران و رهبران کنونی حماس در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا اما بیرون از نوار غزه زاده شدند یا والدینی داشتند که از مناطق دیگر فلسطین آمده بودند.
* بنیان‌گذار حماس احمد یاسین در روستای الجوره زاده شد.
* جانشین یاسین، عبدالعزیز الرنتیسی، در یبنا به دنیا آمد.
* اسماعیل هنیه در اردوگاه پناهندگان الشاطی زاده شد؛ والدینش در جریان جنگ ۱۹۴۸ از الجوره به غزه مهاجرت کردند.
* یحیی سنوار در سال ۱۹۶۲ در اردوگاه پناهندگان خان یونس در نوار غزه تحت اشغال مصر زاده شد. خانواده‌اش در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل از شهر المجدل عسقلان (اشکلون کنونی) آواره شده بودند.
* خالد مشعل استثنایی بر این الگو بود؛ او در سیلواد در کرانه باختری تحت حاکمیت اردن زاده شد.

عبدالعزیز الرنتیسی در سال ۱۹۵۶ در هشت یا نُه سالگی شاهد کشتار خان یونس در جنوب نوار غزه بود. او بعدها در گفت‌وگو با جو ساکو یادآوری کرد که سربازان اسرائیلی عمویش را پیش روی او کشتند و این رویداد بر زندگی آینده‌اش بسیار مؤثر بود.

سنوار نیز آوارگی خانواده‌اش را به پیوستنش به حماس پیوند می‌زد. به گفته عصمت منصور، هم‌بند او در زندان، سنوار از شرایط زندگی اشتراکی و توزیع خوراک در اردوگاه آوارگان بسیار متأثر بود.

## کنشگری اسلامی نخستین در غزه
پس از تسلط اسرائیل بر نوار غزه به‌دنبال جنگ ۱۹۶۷، این کشور گروه‌ها و فعالان اسلام‌گرا را به‌عنوان وزنه تعادلی در برابر ملی‌گرایان سکولار سازمان آزادی‌بخش فلسطین و جناح غالب آن فتح تحمل و گاه تشویق می‌کرد. اسرائیل جناح‌های سکولار سازمان آزادی‌بخش فلسطین را سرکوب می‌کرد اما محدودیت‌های شدیدی را که حکومت پیشین مصر بر فعالان اسلام‌گرا اعمال کرده بود کنار گذاشت.

شیخ احمد یاسین، رهبر اخوان‌المسلمین در غزه، از جمله فعالانی بود که از این وضعیت بهره بردند. او همچنین سازمان اسلامی «مجمع الاسلامی» را تأسیس کرد که اسرائیل آن را در سال ۱۹۷۹ به‌عنوان نهاد خیریه به رسمیت شناخت. اسرائیل به این سازمان اجازه داد مسجد، باشگاه، مدرسه و کتابخانه در غزه بسازد.

اسحاق سِگِو، فرماندار نظامی اسرائیل در غزه در سال ۱۹۷۹، گفت دربارهٔ نیات یاسین توهمی نداشت، زیرا پیش‌تر به‌عنوان وابسته نظامی اسرائیل در ایران شاهد سرنگونی شاه به دست جنبش اسلامی بود. با این حال، یاسین و نهاد خیریه‌اش در آن دوره «صد درصد مسالمت‌آمیز» نسبت به اسرائیل ارزیابی می‌شدند. سگو ارتباط منظمی با یاسین داشت، نزدیک به دوازده بار با او دیدار کرد و ترتیب انتقال او به اسرائیل برای درمان بیمارستانی را داد. سگو همچنین اعلام کرده بود که «فتح دشمن اصلی ما بود.»

اسلام‌گرایان به‌طور مکرر به جنبش‌های سکولار و چپ‌گرای فلسطینی از جمله فتح حمله می‌کردند، اما ارتش اسرائیل از دخالت در این درگیری‌ها خودداری می‌کرد. برای نمونه هنگامی که فعالان مجمع الاسلامی به مقر هلال احمر در غزه حمله بردند، اسرائیل کنار ایستاد، هرچند سگو سربازانی را برای جلوگیری از آتش زدن خانه رئیس آن سازمان فرستاد.

در سال ۱۹۸۴ ارتش اسرائیل اطلاعاتی دریافت کرد مبنی بر اینکه هواداران یاسین در غزه سلاح جمع‌آوری می‌کنند. نیروهای اسرائیلی به مسجدها یورش بردند و انبار سلاح کشف کردند. یاسین بازداشت شد اما به بازجویان گفت سلاح‌ها برای بهره‌گیری علیه فلسطینیان سکولار و نه اسرائیل بوده‌است. او یک سال بعد آزاد شد و اجازه یافت جنبشش را در غزه ادامه دهد.

در همان زمان، اَونِر کوهن، مسئول امور دینی اسرائیل، گزارشی دربارهٔ خطرات جنبش اسلامی به افسران ارشد نظامی و رهبری غیرنظامی در غزه فرستاد، اما این گزارش و گزارش‌های مشابه نادیده گرفته شدند. شالوم هراری، افسر پیشین اطلاعات نظامی، گفت هشدارها از سر غفلت نادیده گرفته شدند نه از روی تمایل به تقویت اسلام‌گرایان.

با این حال، مقامات پیشین اسرائیل آشکارا نقش این کشور را در تأمین مالی و یاری‌رسانی به شبکه یاسین برای تضعیف جناح‌های سکولار و چپ‌گرای سازمان آزادی‌بخش فلسطین پذیرفته‌اند. سرتیپ اسحاق مردخای که از ۱۹۸۶ تا ۱۹۸۹ فرمانده فرماندهی جنوبی اسرائیل بود، گفته‌است: «وقتی فرماندهی جنوب را به عهده گرفتم، از شمار مسجدهایی که به‌تازگی در غزه ساخته شده بود شوکه شدم. معلوم شد راهبردپردازان اسرائیل از سازمان خیریه شیخ احمد یاسین حمایت می‌کردند.»

افرایم اسنه، رئیس پیشین اداره مدنی اسرائیل، در سال ۱۹۹۲ اظهار داشت: «ما بنیادگرایان را عمدتاً نیروی اجتماعی بی‌خطری می‌دانستیم که هدفشان بهبود شرایط بد زندگی فلسطینیان بود… اکنون می‌دانیم که باید میان حماس و میانه‌روهای جریان اصلی سکولار تمایز قائل شویم.»

## بنیان‌گذاری حماس
بنا بر برخی منابع، حماس در اواخر دهه ۱۹۷۰ به‌عنوان وزنه دینی در برابر فتح سکولار شکل گرفت. منابع دیگر پایه‌گذاری رسمی آن را به سال ۱۹۸۷ بازمی‌گردانند، هنگامی که چند فلسطینی در تصادف رانندگی با یک راننده اسرائیلی کشته شدند و رویدادهای پس از آن به انتفاضه اول انجامید. یاسین و شش فلسطینی دیگر سازمان جدید را به‌عنوان شاخه‌ای از اخوان‌المسلمین مصر تأسیس کردند و از پشتیبانی نهادهای خیریه و اجتماعی وابسته به اخوان بهره بردند.

سرنام «حماس» نخستین بار در سال ۱۹۸۷ در اعلامیه‌ای پدیدار شد که سازمان‌های اطلاعاتی اسرائیل را به تضعیف بافت اخلاقی جوانان فلسطینی و جذب «همکاران» از سوی موساد متهم می‌کرد. با این حال دستگاه نظامی و اطلاعاتی اسرائیل هم‌چنان بر فتح تمرکز داشت. شمار زیادی از رهبران اسلام‌گرا از جمله محمود زهار، از بنیان‌گذاران ارشد حماس، با اسحاق رابین در چارچوب «مشورت‌های منظم» میان مقامات اسرائیلی و فلسطینیان غیر وابسته به سازمان آزادی‌بخش دیدار می‌کردند.

### نخستین حمله و پیامدهای آن
حماس نخستین حمله خود علیه اسرائیل را در سال ۱۹۸۹ انجام داد و دو سرباز را ربود و کشت. ارتش اسرائیل بی‌درنگ یاسین را بازداشت و به حبس ابد محکوم کرد و ۴۰۰ تن از فعالان حماس از جمله محمود زهار را به جنوب لبنان که در آن زمان در اشغال اسرائیل بود تبعید کرد. در این دوره حماس با حزب‌الله لبنان رابطه برقرار ساخت.

از ۱۹۸۷ تا ۱۹۹۱ حماس پویش گسترده‌ای برای پوشاندن حجاب به راه انداخت و بر ماندن زنان در خانه، جداسازی جنسیتی و ترویج چندهمسری پافشاری کرد. زنانی که حجاب نمی‌پوشیدند مورد آزار کلامی و جسمی قرار می‌گرفتند و در نتیجه بسیاری صرفاً برای پرهیز از مشکل در خیابان حجاب را بر سر می‌کردند.

## دهه ۱۹۹۰
### تأسیس بازوی نظامی
حماس در سال ۱۹۹۱ شاخه نظامی خود یعنی کتائب عزالدین قسام را بنیان نهاد. هرچند کتائب بخشی جدایی‌ناپذیر از حماس بود، گاه مستقل از سیاست‌های سازمان عمل می‌کرد. از آوریل ۱۹۹۳ این کتائب بمب‌گذاری‌های انتحاری را آغاز کرد که حماس را در سطح جهانی شناخته ساخت. انگیزه اصلی تصمیم حماس برای بهره‌گیری از بمب‌گذاری انتحاری، کشتار فوریه ۱۹۹۴ بود که باروخ گلدشتاین ۳۰ نمازگزار مسلمان را در مسجدی در الخلیل به قتل رساند. یحیی عیاش، از اعضای کتائب و احتمالاً طراح اصلی بیشتر حملات انتحاری، در آغاز سال ۱۹۹۶ توسط اطلاعات اسرائیل ترور شد.

### مخالفت با پیمان‌های اسلو
حماس با پیمان‌های اسلو ۱۹۹۳ مخالفت کرد و از مشارکت در تشکیلات خودگردان نوپا سر باز زد. این مخالفت در کوتاه‌مدت به کاهش محبوبیت حماس انجامید، زیرا فلسطینیان ساکن سرزمین‌های اشغالی به‌طور گسترده از پیمان‌ها استقبال کرده بودند. اما در بلندمدت، همان‌گونه که جامعه‌شناس فلسطینی جمیل هلال نوشته‌است، حماس خود را به‌عنوان اپوزیسیون اصلی پیمان‌های اسلو معرفی کرد و با ناکامی این پیمان‌ها در ایجاد دولت مستقل فلسطینی با پایتختی اورشلیم شرقی، به نیروی سیاسی و نظامی بزرگی بدل شد.

### تبعید ۴۱۵ نفر و واکنش بین‌المللی
در دسامبر ۱۹۹۲ اسرائیل در واکنش به قتل یک افسر پلیس مرزی، ۴۱۵ تن از رهبران حماس و جهاد اسلامی را به لبنان تبعید کرد. این اقدام محکومیت بین‌المللی برانگیخت و شورای امنیت سازمان ملل به اتفاق آرا قطعنامه ۷۹۹ را صادر و خواستار بازگشت تبعیدشدگان شد. تبعیدشدگان در منطقه مرج الزهور اردو زدند. در سپتامبر ۱۹۹۳ هم‌زمان با امضای پیمان اسلو، ۱۸۱ نفر از آنان به نوار غزه بازگردانده شدند و بیشترشان بی‌درنگ بازداشت شدند.

### ترور نافرجام خالد مشعل
در سپتامبر ۱۹۹۷ مأموران موساد در اردن تلاش کردند خالد مشعل، رهبر حماس، را ترور کنند اما ناکام ماندند. ملک حسین پادشاه اردن برای آزادسازی مأموران دستگیرشده، توافقی با اسرائیل بر سر مبادله آنان با احمد یاسین به دست آورد. دو سال بعد حماس در اردن ممنوع اعلام شد. در اواسط سپتامبر ۱۹۹۹ مقامات اردنی مشعل و ابراهیم غوشه را بازداشت و به عضویت در سازمان غیرقانونی، انبار سلاح و انجام تمرینات نظامی متهم کردند. مشعل سرانجام تبعید شد و در سوریه مستقر گشت.

## انتفاضه دوم و تحولات آغاز دهه ۲۰۰۰
کتائب عزالدین قسام یکی از گروه‌های مسلحی بود که در جریان انتفاضه اقصی (انتفاضه دوم) از سپتامبر ۲۰۰۰ به بعد حملات مسلحانه و بمب‌گذاری انتحاری علیه اهداف نظامی و غیرنظامی اسرائیلی انجام داد. در این درگیری‌ها نزدیک به ۵۵۰۰ فلسطینی، بیش از ۱۱۰۰ اسرائیلی و ۶۴ تبعه خارجی کشته شدند.

در ژانویه ۲۰۰۴ احمد یاسین اعلام کرد حماس آماده است در ازای تشکیل دولت فلسطینی شامل اورشلیم شرقی، نوار غزه و کرانه باختری، مقاومت مسلحانه علیه اسرائیل را پایان دهد. عبدالعزیز الرنتیسی نیز در ۲۵ ژانویه ۲۰۰۴ پیشنهاد آتش‌بس ده‌ساله را در ازای عقب‌نشینی کامل اسرائیل از سرزمین‌های اشغال‌شده در ۱۹۶۷ مطرح کرد. یاسین در ۲۲ مارس ۲۰۰۴ در حمله هوایی اسرائیل کشته شد و رنتیسی نیز در ۱۸ آوریل ۲۰۰۴ ترور شد.

## انتخابات قانون‌گذاری ۲۰۰۶
در سپتامبر ۲۰۰۵ ارتش اسرائیل از نوار غزه خارج شد و پایان رسمی حاکمیت نظامی خود را اعلام کرد، هرچند هم‌چنان کنترل حریم هوایی و آب‌های ساحلی را حفظ کرد. حماس این عقب‌نشینی را پیروزی مبارزه مسلحانه خواند.

حماس انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۰۵ فلسطین را تحریم کرد اما در انتخابات شوراهای شهری همان سال شرکت کرد و کنترل بیش از یک‌سوم شوراهای شهری فلسطین را به دست آورد و فتح را شکست داد.

در انتخابات قانون‌گذاری ۲۵ ژانویه ۲۰۰۶ حماس با کسب ۴۴٫۴۵ درصد آرا ۷۴ کرسی از ۱۳۲ کرسی پارلمان فلسطین را به دست آورد و فتح با ۴۱٫۴۳ درصد آرا تنها ۴۵ کرسی گرفت. حماس در بیانیه انتخاباتی‌اش فراخوان نابودی اسرائیل را حذف کرده بود و به‌جای آن خواستار «تأسیس دولت مستقل به پایتختی اورشلیم» شده بود.

### واکنش‌های بین‌المللی به پیروزی حماس
پیروزی حماس ضربه‌ای سنگین به روند صلح خاورمیانه تلقی شد. ایالات متحده اعلام کرد تا زمانی که حماس حملات انتحاری و خشونت را کنار نگذارد و حق موجودیت اسرائیل را نپذیرد، با آن وارد مذاکره نخواهد شد. اتحادیه اروپا نیز کمک‌های خود به تشکیلات خودگردان فلسطین را قطع کرد و سه شرط تعیین نمود: کنارگذاشتن خشونت، پذیرش حق موجودیت اسرائیل و پایبندی به پیمان‌های اسلو.

در مقابل، ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه مخالفت خود را با قطع کمک‌های مالی به فلسطینیان اعلام داشت و رهبران حماس را به مسکو دعوت کرد.

اسرائیل نیز انتقال درآمدهای مالیاتی ماهانه ۵۵ میلیون دلاری به تشکیلات خودگردان را متوقف ساخت. این مبلغ یک‌سوم بودجه سالانه تشکیلات را تشکیل می‌داد و حقوق ۱۶۵٬۰۰۰ کارمند دولتی فلسطینی از جمله ۶۰٬۰۰۰ نیروی امنیتی و پلیس را تحت تأثیر قرار داد.

## درگیری فتح و حماس (۲۰۰۶–۲۰۰۷)
پس از تشکیل کابینه حماس در ۲۰ مارس ۲۰۰۶ تنش میان فتح و حماس افزایش یافت. در مه ۲۰۰۶ در درگیری مسلحانه میان هواداران دو طرف در جنوب غزه سه فلسطینی کشته و ده تن زخمی شدند. در اوایل اکتبر ۲۰۰۶ نیز درگیری‌های مسلحانه دیگری میان فتح و نیروهای پلیس وزارت کشور حماس ۱۲ کشته بر جای گذاشت.

در فوریه ۲۰۰۷ مذاکراتی به میانجیگری عربستان سعودی در مکه برگزار شد و توافقنامه‌ای میان نمایندگان حماس و فتح امضا شد. در مارس ۲۰۰۷ پارلمان فلسطین با ۸۳ رأی موافق و ۳ رأی مخالف تشکیل دولت وحدت ملی را تصویب کرد.

اما در ژوئن ۲۰۰۷ درگیری‌ها از سر گرفته شد و حماس در نبرد غزه پس از اخراج مقامات فتح، کنترل کامل نوار غزه را به دست گرفت. محمود عباس رئیس تشکیلات خودگردان حکومت حماس را منحل و حماس را سازمانی غیرقانونی اعلام کرد. سازمان دیده‌بان حقوق بشر هر دو طرف را به شکنجه و ارتکاب جنایات جنگی متهم ساخت.

## محاصره غزه و درگیری‌های نظامی با اسرائیل
پس از تسلط حماس بر غزه، اسرائیل و مصر محاصره اقتصادی بر نوار غزه تحمیل کردند و مرزهای خود را تا اندازه زیادی بستند. شبه‌نظامیان وابسته به حماس و دیگر گروه‌ها حملات راکتی به خاک اسرائیل آغاز کردند که حماس پس از آتش‌بس به میانجیگری مصر در ژوئن ۲۰۰۸ آن‌ها را متوقف ساخت.

آتش‌بس در اواخر ۲۰۰۸ فرو پاشید و هر طرف دیگری را مسئول شکست آن خواند. در اواخر دسامبر ۲۰۰۸ اسرائیل به نوار غزه حمله کرد و نیروهایش را در اواسط ژانویه ۲۰۰۹ بیرون کشید.

از ۲۰۰۹ به بعد حماس با اسرائیل درگیری‌های نظامی متعددی داشت، به‌ویژه جنگ‌های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۴ غزه که تلفات سنگینی بر جای گذاشت. حماس کنترل خود بر نوار غزه را حفظ کرد و تلاش‌های آشتی با فتح موفقیت چندانی نداشت.

## حمله اکتبر ۲۰۲۳ و جنگ غزه
در اکتبر ۲۰۲۳ حماس حمله هفتم اکتبر به اسرائیل را انجام داد که آغازگر جنگ غزه شد.

## گاه‌شمار فشرده
* ۱۹۷۹ – اسرائیل مجمع الاسلامی تأسیس‌شده به دست احمد یاسین را به رسمیت می‌شناسد.
* ۱۹۸۴ – بازداشت یاسین پس از کشف انبار سلاح؛ آزادی یک سال بعد.
* ۱۹۸۷ – تأسیس حماس به دست یاسین همزمان با آغاز انتفاضه اول.
* ۱۹۸۸ – انتشار منشور حماس.
* ۱۹۸۹ – نخستین حمله حماس علیه اسرائیل؛ بازداشت یاسین و تبعید ۴۰۰ فعال.
* ۱۹۹۱ – تأسیس کتائب عزالدین قسام.
* ۱۹۹۲ – تبعید ۴۱۵ رهبر حماس و جهاد اسلامی به لبنان.
* ۱۹۹۳ – آغاز بمب‌گذاری‌های انتحاری؛ مخالفت حماس با پیمان‌های اسلو.
* ۱۹۹۷ – ترور نافرجام خالد مشعل در اردن توسط موساد.
* ۱۹۹۹ – ممنوعیت حماس در اردن.
* ۲۰۰۰ – آغاز انتفاضه اقصی (انتفاضه دوم).
* ۲۰۰۴ – ترور احمد یاسین و عبدالعزیز الرنتیسی.
* ۲۰۰۵ – خروج اسرائیل از نوار غزه.
* ۲۰۰۶ – پیروزی حماس در انتخابات قانون‌گذاری؛ آغاز درگیری با فتح.
* ۲۰۰۷ – تسلط حماس بر نوار غزه؛ آغاز محاصره.
* ۲۰۰۸–۲۰۰۹ – جنگ غزه (عملیات سرب ریخته).
* ۲۰۱۲ – جنگ غزه (عملیات ستون ابر).
* ۲۰۱۴ – جنگ غزه (عملیات لبه محافظ).
* ۲۰۲۳ – حمله هفتم اکتبر و آغاز جنگ غزه.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* پوشش خبری حماس در بی‌بی‌سی

رده:تاریخ حماس
رده:تاریخ اخوان‌المسلمین
رده:همه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبع