بوداگرایی در نپال

**بوداگرایی در نپال** دومین دین بزرگ این کشور پس از هندوئیسم است. بر پایه سرشماری ۲۰۲۱، نزدیک به ۸٫۲ درصد از جمعیت نپال (در حدود ۲٫۴ میلیون تن) خود را پیرو آیین بودا دانسته‌اند. گسترش بوداگرایی در نپال از دوران فرمانروایی آشوکا و از راه مبلّغان هندی و تبتی آغاز شد. کیراتاها نخستین مردمان نپال بودند که آموزه‌های بودا را پذیرفتند و پس از آنان لیچّاوی‌ها و نوارها به این آیین روی آوردند.

بودای شاکیامونی در لومبینی در قلمرو شاکیاها زاده شد. لومبینی در بخش روپاندهی در نپال کنونی جای دارد و از سوی یونسکو به‌عنوان میراث جهانی ثبت شده‌است. تعیین سال زاد شاهزاده سیدّارتا با قطعیت ممکن نیست؛ ولی معمولاً آن را در حدود ۵۶۳ پیش از میلاد می‌دانند. در مناطق کوهستانی و تپه‌ای نپال، هندوئیسم آموزه‌های بودایی را تا آن اندازه در خود جذب کرده که در بسیاری موارد خدایان و حتی پرستشگاه‌ها میان هر دو آیین مشترک‌اند؛ برای نمونه معبد موکتیناث زیارتگاه مشترک هندوها و بوداییان است.

سه شاخه اصلی بوداگرایی در نپال حضور دارند: بوداگرایی تبتی، بوداگرایی نِواری و ترواده. در میان اقوام تبتی‌ـبرمه‌ای‌زبان، بوداگرایی تبتی رایج‌ترین شکل است. بوداگرایی نواری گونه‌ای از وجره‌یانه است که از ترواده نیز تأثیر پذیرفته و کهن‌ترین شکل شناخته‌شدهٔ سنت وجره‌یانه به‌شمار می‌رود. بوداگرایی در نپال روندی کاهشی داشته و از ۱۰٫۷۴ درصد در سرشماری ۲۰۰۱ به ۸٫۲۱ درصد در ۲۰۲۱ رسیده‌است.

## درنگاه کلی

در نپال بیشتر مردم خود را هندو می‌دانند؛ با این حال تأثیرهای بودایی در بیشتر جنبه‌های فرهنگ نپالی آشکار است، تا جایی که پرستشگاه‌های بودایی و هندو نیایشگاه‌های مشترک پیروان هر دو آیین‌اند و برخلاف بسیاری کشورهای دیگر، مرز میان هندوئیسم و بوداگرایی همیشه روشن نیست.

در دوران فرمانروایی آمشووَرما (سده هفتم میلادی)، شاهدخت نپالی بهریکوتی نقشی تعیین‌کننده در گسترش و پیشرفت بوداگرایی در تبت ایفا کرد. معماری بودایی تبتی مدت‌های درازی زیر تأثیر هنرمندان و پیکرتراشان نپالی همچون آرانیکو بود. متن‌های مقدس بودایی در مهایانه بیشتر به خط رَنجَنا، خط نوارها، یا خط‌هایی مانند لَنتسا که برگرفته از رنجنا است نوشته شده‌اند.

### نُه گوهر دَرمه
در بوداگرایی سنتی نپالی، نُه متن ویژه به نام «نُه گوهر دَرمه» (به سانسکریت: ) شناخته می‌شوند که برترین کتاب‌های بوداگرایی به‌شمار می‌روند:
* آشتاساهَسریکا پرَجناپارَمیتا سوتره
* گَندَویوهَه سوتره
* دَشَبهومیکَه سوتره (سوترهٔ ده مرحله)
* سَمادهیراجَه سوتره
* لَنکاوَتارَه سوتره
* سَدَّرمَه پوندَریکَه سوتره
* تَتاگَتَگوهیَه سوتره
* لَلیتَویستَرَه سوتره
* سووَرنَپرَبهاسَه سوتره

### پراکندگی قومی
بوداگرایی تبتی در میان اقوام تبتی‌ـبرمه‌ای‌زبان رایج‌ترین گونه است. بوداگرایی دین چیره مناطق کم‌جمعیت شمالی نپال است که اقوام تبتی‌تبار همچون شرپاها، لوپاها، مانانگی‌ها، ثاکالی‌ها، لهومی‌ها، دولپاها و نیمباها در آنجا زندگی می‌کنند.

اقوام ساکن مرکز نپال مانند گورونگ‌ها، لِپچاها، تامانگ‌ها، ماگارها، نوارها، یاکّاها، جیرِل‌ها، تامی‌ها، چانتیال‌ها و چِپانگ‌ها نیز بودایی‌اند. این گروه‌ها جمعیت بیشتری نسبت به همسایگان شمالی‌شان دارند و به سبب تماس نزدیک با کاست‌های هندو، بسیاری از آنان سرانجام هندوئیسم را پذیرفتند و تا حد زیادی در نظام کاستی ادغام شدند. کیراتی‌ها، به‌ویژه لیمبوها و رایی‌ها نیز شیوه‌های بودایی تبتی را از همسایگان بودایی‌شان برگرفته‌اند.

### نقش گردشگری
گردشگری عامل مهمی در شناساندن بوداگرایی نپالی به جهان است. هر ساله بیش از ۱۰٬۰۰۰ گردشگر از سراسر جهان تنها برای دیدار از استوپاهای بودانات و سوایامبوناث به کاتماندو می‌آیند. افزون بر این دو بنای اصلی، صدها بنای یادبود بودایی در کاتماندو و دیگر شهرهای نپال وجود دارد.

## پیشینه

بودا به‌عنوان شاهزاده سیدّارتا در نپال زاده شد. او زیر درخت بُدهی در بوده گایا در بیهار کنونی هند به روشنیدگی رسید و آموزه‌هایش را بازگفت و بدین‌سان بوداگرایی پدید آمد.

### بوداگرایی پیش از لیچّاوی

امپراتور آشوکا از امپراتوری مائوریا در سده دوم پیش از میلاد ستونی در لومبینی، زادگاه بودا، برافراشت. پس از سومین شورای بودایی، آشوکا مبلّغانی به نپال فرستاد. بنا بر سنت، آشوکا به پاتان نیز رفت و چهار استوپا در آنجا ساخت و دخترش چارومتی روستای چابَهیل را میان کاتماندو و بودناث بنیاد نهاد.

### دوره لیچّاوی (۴۰۰–۷۵۰ میلادی)
دوره لیچّاوی شاهد شکوفایی همزمان هندوئیسم و بوداگرایی در نپال بود. نمونه‌های برجسته هنر بودایی این دوره عبارت‌اند از بودای نیمه‌فرورفته در پَشوپتیناث، ویشنوی خفته بوداهَنیلکَنتهه و پیکره بودا همراه با نمایش‌های گوناگون ویشنو در چانگو نارایَن.

متن بودایی مَنجوشری‌مولَکَلپَه از مانَدِوا به‌عنوان پادشاه نپال مَندَلَه (برابر با دره کاتماندو کنونی) یاد کرده‌است. پژوهشگران بر این باورند که مولَسَروَستیوادَویناَیَه در سده دوم میلادی و مَنجوشری‌مولَکَلپَه در دوران فرمانروایی مانَدِوا نوشته شده‌است. سوایَمبهو پورانَه و کتیبه‌ای از دوره لیچّاوی نیز از نپال مَندَلَه نام برده‌اند.

کتیبه‌ها و منابع تبتی از شماری خدایان تَنتره‌ای بودایی یاد می‌کنند، از جمله اکشوبهیه، آمیتابه، وَجرَیوگینی، وَجرَبهَیرَوَه، اوشنیشَویجَیَه و سَمَنتَبهَدرَه. تأثیر نیرومند باورهای پیشابودایی به پرستش خدایان بودایی مانند پَنچَرَکشاها انجامید.

شکیبایی دینی و هم‌آمیزی در دوره لیچّاوی برجسته بود. شاه مانَدِوا هم در زیارتگاه‌های هندو و هم در جایگاه‌های بودایی سر فرود می‌آورد.

#### پرستش چَیتیَه
آیین پرستش چَیتیَه و جشنواره ارابه‌ای اولوکیتشوره در همین دوره پدید آمد. بسیاری از جایگاه‌های کهن دره کاتماندو با چَیتیَه‌های بزرگ بودایی شناسایی شدند، از جمله سوایامبوناث، بودانات، کاتماندو و چهار استوپای اصلی پاتان، همراه با نزدیک به دویست چَیتیَه سنگی از دوره لیچّاوی.

شاید این آیین در آغازین شکل خود با پرستش سنگ‌ها پیوند داشت که ممکن است ریشه در باورهای کیراتاهای ساکن پیشین درّه داشته باشد. بر پایه کهن‌ترین کتیبه‌های لیچّاوی، پرستش چَیتیَه معمولاً دربرگیرندهٔ طواف آیینی و پیشکش بخور، پودر رنگی، چراغ روغنی و آب تقدیسی بود.

پرستش چَیتیَه عامل مهمی در جذب ساکنان پیشانِوَری به بوداگرایی بود؛ زیرا آیینی عامه‌پسند بود. بدین‌سان، توده مردم احتمالاً در نیمه دوم سده هفتم میلادی جشنوارهٔ ارابه‌ای اولوکیتشوره/مَتسیِندرَناث را برگزار کردند. این جشنواره با صدها یا حتی هزاران شرکت‌کننده همراه بود که ارابه‌ای بزرگ چرخ‌دار حامل پیکره اولوکیتشوره را در مسیری مشخص به مدت چند روز یا هفته حمل می‌کردند و این رویداد جایگاه بوداگرایی را در برابر آیین‌های هندو و آنیمیستی درّه استوار کرد.

چهل کتیبه سنگی از دوره لیچّاوی به بوداگرایی اشاره دارند که بیشتر آن‌ها با رهبانیت مرتبط‌اند. نام پانزده صومعه بودایی شناخته شده‌است. نیرومندترین تأثیرهای نخستین احتمالاً از مکتب‌های مَهاسانگیکَه، سَمّیتیَه و سرواستیواده آمد و در دوره‌های بعد مکتب‌های مادهیَمَکَه و یوگاچارا با رشد مکتب وجره‌یانه نفوذ بیشتری یافتند.

### دوران طلایی بوداگرایی از نپال تا تبت (۶۰۰–۱۲۰۰)

آمشووَرما، شاه لیچّاوی سده هفتم، دخترش بهریکوتی را به پادشاه تبت، سونگتسِن گامپو، داد. بهریکوتی را بانی گسترش بوداگرایی در تبت دانسته‌اند و او را تجسم تارای سبز می‌شمارند که در بسیاری از تانکاها نمایش داده شده‌است. این دوران را می‌توان عصر زرّین بوداگرایی در این منطقه به‌شمار آورد.

### دوره سلسله مَلَّه (۱۲۰۰–۱۷۶۹)
سلسله مَلَّه دوران شکوفایی هم‌آمیزی هنرهای هندو و بودایی به دست نوارها بود. پَئوبها (به نپالی: )، همتای نواری تانکای بودایی تبتی، در این دوره بالید.

در دوران فرمانروایی جَیَستیتی مَلَّه، پس از اجرای منَوَه دَرمَشاستره، راهبان مجرد از فعالیت در نپال بازداشته شدند. این امر به پدید آمدن بوداگرایی نِواری غیرمجرد انجامید و ترواده در نپال از میان رفت تا آنکه در آغاز سده بیستم دوباره زنده شد.

### دوره سلسله رانا (۱۸۴۶–۱۹۵۱)
بوداگرایی نِواری نوین برخلاف تصور رایج هویت مستقل خود را حفظ کرد و بیشتر آیین‌ها، هنرها و کاست‌هایش پابرجا ماندند. در شمال، مردمان تبتی‌تبار به‌ویژه نیمباهای شمال باختری نپال به شیوه‌های بی‌تغییر بوداگرایی تبتی ادامه دادند. از سوی دیگر، ثاکالی‌ها که نقش مهمی در جامعه نپالی داشتند و بوداگرایی تبتی را حفظ کرده بودند، در سال‌های اخیر به هندوئیسم نیز گرایش یافتند.

نکته درخور توجه آن است که در دوران خودکامه رانا، چندین بودایی تِرواده‌ای به سبب تبلیغ بوداگرایی از نپال تبعید شدند. تبعید راهبان بودایی در ۱۹۲۶ و ۱۹۴۴ واکنشی به احیای ترواده بود که از دهه ۱۹۲۰ آغاز شده بود. در ۱۹۴۶ هیئت حُسن‌نیتی از سری‌لانکا به کاتماندو آمد و بر آزادی آیینی پیروان بودا در زادگاه بنیان‌گذارش تأکید کرد. پس از آن ممنوعیت برداشته شد و راهبان بازگشتند.

همچنین بازکشف لومبینی به‌عنوان زادگاه بودا در همین دوران روی داد که ژنرال خَدگَه شمشیر رانا از کوشندگان آن بود.

### سلسله شاه (۱۹۵۱–۲۰۰۶)
پس از سرنگونی سلسله رانا در ۱۹۵۱، بوداگرایی به‌تدریج در نپال رشد کرد. بوداییان تِرواده‌ای از دهه ۱۹۲۰ نقشی بسیار مهم در جنبش احیای بوداگرایی نوین نپال ایفا کردند. این جنبش بوداگرایی را از دینی وابسته به قوم و کاست به آیینی فراقومی و فراکاستی دگرگون ساخت.

### جمهوری نپال (۲۰۰۶ تاکنون)
نپال در ۲۰۰۶ به‌طور رسمی کشوری سکولار شد و همه ادیان فرصت برابر برای فعالیت یافتند. با این حال، بوداگرایی همچنان با کاهش جمعیت پیروان روبه‌روست و افزایش گسترش مسیحیت در میان بومیان از علل احتمالی این روند شمرده شده‌است.

## آمار جمعیتی

بر پایه سرشماری ۲۰۱۱ نپال، پراکندگی بوداییان بر حسب گروه قومی چنین بود:

میان سرشماری‌های ۲۰۰۱ و ۲۰۱۱، درصد بوداییان از ۱۰٫۷۴ به ۹٫۰۴ کاهش یافت. همه گروه‌های قومی بزرگ (به‌جز شرپا، بهوته و ثاکالی) افت نشان دادند. نکته چشمگیر آنکه در سرشماری ۲۰۱۱ حتی یک تن از چانتیال‌ها، جیرِل‌ها و لِپچاها خود را بودایی معرفی نکرد. در سرشماری ۲۰۱۱، ۱۱٬۲۳۳ چانتیال (۹۵٫۱٪) خود را هندو و ۲٬۹۰۷ لِپچا (۸۴٫۴٪) پیرو آیین بُن معرفی کردند.

در تازه‌ترین سرشماری (۲۰۲۱)، درصد بوداییان به ۸٫۲۱ (نزدیک به ۲٬۳۹۴٬۵۴۹ تن) رسید که کاهش ۰٫۷۹ درصدی نسبت به ۲۰۱۱ و ۲٫۵ درصدی نسبت به ۲۰۰۱ را نشان می‌دهد.

## جستارهای وابسته
* بوداگرایی
* دین در نپال
* بوداگرایی تبتی
* ترواده
* وجره‌یانه
* لومبینی
* بودانات
* جغرافیای آیین بودا

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* لومبینی، زادگاه بودا در وبگاه میراث جهانی یونسکو

رده:بوداگرایی در نپال
رده:بوداگرایی بر پایه کشور
رده:دین در نپال
رده:تاریخ بوداگرایی در آسیا