کوکب الهوا

**کوکب الهوا** () روستایی فلسطینی بود که در ۱۱ کیلومتری شمال بیسان قرار داشت. این روستا در درون ویرانه‌های دژ صلیبی بلوار ساخته شده بود و به‌تدریج در بیرون آن گسترش یافت. نام‌های صلیبی این مکان عبارت بودند از بووُآر، بلوار، بلوم ویدره، کوکه و کوشه. در جریان عملیات گدعون در سال ۱۹۴۸ میلادی، روستا به دست تیپ ۱ گولانی اشغال و تخلیه شد.

کوکب الهوا بر تپه‌ای مشرف بر دره رود اردن از شرق و دریاچه طبریه از شمال شرق قرار داشت و از همین رو از موقعیت راهبردی ویژه‌ای برخوردار بود. جمعیت روستا در سال ۱۹۴۵ حدود ۳۰۰ نفر بود که همگی مسلمان بودند و زمین‌های کشاورزی روستا ۹٬۹۴۹ دونم مساحت داشت.

## پیشینه
یاقوت حموی در دهه ۱۲۲۰ میلادی از این مکان به‌عنوان دژی در نزدیکی طبریه یاد کرده و نوشته‌است که پس از دوران صلاح‌الدین ایوبی به ویرانه تبدیل شد. فرمانده ایوبی عجلون، عزالدین اسامه، از سوی صلاح‌الدین در اواخر دهه ۱۱۸۰ میلادی کوکب الهوا را به‌عنوان اقطاع دریافت کرد و تا سال ۱۲۱۲ در اختیار او بود؛ در آن سال سلطان المعظم آن را از وی گرفت.

کتیبه‌ای متعلق به مجموعه اوستینوف که احتمالاً به سده سیزدهم میلادی و دوران ایوبیان بازمی‌گردد، بر روی سنگی بازالتی در نزدیکی چشمه کوکب الهوا یافت شده‌است. در این کتیبه آمده‌است: «فرمان داد این چشمه مبارک را بسازد امیر بزرگوار شجاع‌الدین، باد که شکوهش جاودان باشد».

برخی پژوهشگران بر این باورند که کوکب الهوا همان مکانی است که در کتیبه‌ای مصری متعلق به اواخر سده سیزدهم پیش از میلاد در نزدیکی بیسان با نام «یرموتا» از آن یاد شده‌است.

### دوران عثمانی
در سال ۱۵۱۷ میلادی، روستا همراه با دیگر نقاط فلسطین به امپراتوری عثمانی ملحق شد. در سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی، کوکب الهوا جزو امارت طوربای (۱۵۱۷–۱۶۸۳) بود که مرج ابن عامر، حیفا، جنین، دره بیت شیان و بخش شمالی دشت شارون را نیز دربرمی‌گرفت.

در سال ۱۵۹۶ میلادی، کوکب الهوا از نظر اداری به ناحیه شفا در لوای لجون تعلق داشت. جمعیت روستا ۹ خانوار مسلمان و در حدود ۵۰ نفر بود. روستاییان بر محصولاتی چون گندم، لوبیا و هندوانه و نیز تاکستان‌ها مالیات می‌پرداختند؛ مجموع مالیات ۴٬۵۰۰ آقچه بود.

پیر ژاکوتن نام روستا را در نقشه خود از سال ۱۷۹۹ به‌صورت «کائوکاب» ثبت کرد. ادوارد رابینسون در سال ۱۸۳۸ این مکان را روستایی کوچک توصیف کرد که «بر لبه دره اردن» قرار دارد و آن را همان دژ پیشین بلوار شناسایی کرد.

در سال‌های ۱۸۷۰–۱۸۷۱ (۱۲۸۸ هجری قمری) سرشماری عثمانی، روستا را در ناحیه شفا الشمالی ثبت کرد.

ویکتور گرن در سال ۱۸۷۵ از روستا بازدید کرد و دریافت چند خانواده در فضاهای طاق‌دار باقی‌مانده در درون دژ زندگی می‌کنند.

از آنجا که روستا در درون محوطه دژ بلوار ساخته شده بود، گسترش آن بسیار کند بود. روستاییان که شمارشان در سال ۱۸۵۹ نزدیک به ۱۱۰ نفر بود، در درون دیوارهای دژ سکونت داشتند و نزدیک به ۱۳ فدان زمین در بیرون آن را کشت می‌کردند.

### دوران قیمومت بریتانیا
بر پایه سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین، روستای کوکب (ثبت‌شده با نام «کوکب») ۱۶۷ نفر جمعیت داشت که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به ۲۲۰ نفر در ۴۶ خانه افزایش یافت که همچنان تماماً مسلمان بودند.

با گذشت زمان، روستا به‌صورت دایره‌ای به سمت شمال و غرب در اطراف دژ گسترش یافت. ساکنان مسلمان روستا زمین‌های بیرون دیوارها را برای کشاورزی به کار می‌بردند.

بر اساس آمار سال ۱۹۴۵، کوکب الهوا ۳۰۰ نفر جمعیت مسلمان داشت و ۹٬۹۴۹ دونم زمین در اختیارش بود. از این میزان، ۵٬۸۳۹ دونم به کشت غلات اختصاص داشت و ۱۷۰ دونم آبیاری می‌شد یا برای باغ‌ها به کار می‌رفت. همچنین ۵۶ دونم زمین ساخته‌شده بود.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
در ۱۶ مه ۱۹۴۸، در جریان عملیات گدعون، نیروهای تیپ ۱ گولانی روستا را اشغال و ساکنانش را آواره کردند. با این حال برخی منابع اشغال نهایی روستا را چند روز پس از آن تاریخ می‌دانند. بر پایه «تاریخ هاگانا» گردان سوم تیپ گولانی در ۲۱ مه روستا را تصرف کرد و موقعیت آن برای استقرار توپخانه جهت گلوله‌باران دره مناسب ارزیابی شده بود، به‌ویژه با ورود نیروهای عراقی به فلسطین در ۱۵ مه.

مورخ فلسطینی عارف العارف روایت متفاوتی ارائه می‌دهد: بنا بر گزارش او نیروهای عراقی موفق شدند وارد روستا شوند و دو روز (۱۵ تا ۱۷ مه) آن را در اختیار داشته باشند. خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز در ۱۸ مه از بغداد گزارش داد که نیروهای عراقی روستا را که آن را «موقعیتی بسیار مستحکم از بتن مسلح» خوانده بود، تصرف کرده‌اند. اما در ۱۸ مه اسرائیلی‌ها حملات خود را شدت بخشیدند و عراقی‌ها با از دست دادن ۲۳ کشته عقب‌نشینی کردند.

به نوشته بنی موریس، ساکنان کیبوتص‌ها خواستار تخریب روستاهای همسایه بودند تا از بازگشت ساکنان عرب جلوگیری شود. در سپتامبر ۱۹۴۸، ناحوم هورویتز از رهبران محلی طی نامه‌ای درخواست اجازه تخریب کوکب الهوا، جبول، البیره و الحمیدیه را مطرح کرد تا از بهره‌برداری نظامی اعراب از آنها جلوگیری و امکان تصرف زمین‌ها فراهم شود.

ولید خالدی در سال ۱۹۹۲ وضعیت محل روستا را چنین توصیف کرده‌است:

«روستا از میان برداشته شده، اما محوطه دژ بلوار کاوش باستان‌شناختی شده و به جاذبه گردشگری تبدیل گشته‌است. درختان انجیر و زیتون در محل روستا می‌رویند. دامنه‌های مشرف بر دره بیسان و وادی البیره را اسرائیلی‌ها به‌عنوان چراگاه به کار می‌برند و زمین‌های پیرامون را نیز کشت می‌کنند.»

به باور مرون بنونیستی، کوکب الهوا یکی از بارزترین نمونه‌های رویه اسرائیل در زدودن آثار عربی است. در کوکب الهوا (و همچنین در قیساریه) تمام سازه‌های عربی ویران شدند، در حالی که بناهای صلیبی بازسازی و به جاذبه‌های گردشگری تبدیل گشتند. بنونیستی در این‌باره می‌نویسد: «در بافتار اسرائیلی، ترجیح داده می‌شود کسانی جاودانه شوند که جوامع یهودی اروپا را نابود کردند (در اواخر سده‌های یازدهم و آغاز دوازدهم) و یهودیان اورشلیم را در ۱۰۹۹ کشتند، تا آنکه یادگارهای تمدن عربی بومی حفظ شود که اسرائیلی‌های امروزی با آن هم‌زیستی دارند.»

## جستارهای وابسته
* فهرست شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* کوکب الهوا در فلسطین در خاطره
* کوکب الهوا در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده