قانون وایت

**قانون وایت** (به انگلیسی: White's law) نظریه‌ای در انسان‌شناسی فرهنگی است که به لسلی وایت، انسان‌شناس آمریکایی، منسوب است و در سال ۱۹۴۳ میلادی (۱۳۲۲ شمسی) منتشر شد. این قانون بیان می‌کند که با ثابت ماندن سایر عوامل، «فرهنگ به موازات افزایش مقدار انرژی مهارشده به ازای هر نفر در سال، یا با افزایش کارایی ابزارهای به‌کارگیری انرژی، تکامل می‌یابد».

وایت فرهنگ را پدیده‌ای عام انسانی می‌دانست و آن را مجموع تمام فعالیت‌های فرهنگی بشر بر روی کره زمین تعریف می‌کرد. نظریه او که در سال ۱۹۵۹ میلادی (۱۳۳۸ شمسی) در کتاب «تکامل فرهنگ: توسعه تمدن تا سقوط روم» منتشر شد، علاقه به تکامل‌گرایی اجتماعی را دوباره برانگیخت و وایت را در زمره برجسته‌ترین نظریه‌پردازان نوفرگشت‌گرایی قرار داد.

قانون وایت با معادله ریاضی C = ET بیان می‌شود که در آن E مقدار انرژی مصرفی سرانه در سال، T کارایی عوامل فنی به‌کارگیرنده انرژی و C درجه توسعه فرهنگی است. این نظریه از جهاتی با آثار گرهارد لنسکی، مقیاس کارداشف و مفهوم تکینگی فناوری پیوند دارد.

## توصیف

وایت درباره فرهنگ به‌عنوان پدیده‌ای عام انسانی سخن می‌گفت و ادعا می‌کرد که از «فرهنگ‌ها» به صورت جمع سخن نمی‌گوید. نظریه او که در سال ۱۹۵۹ میلادی (۱۳۳۸ شمسی) در کتاب «تکامل فرهنگ: توسعه تمدن تا سقوط روم» منتشر شد، علاقه به تکامل‌گرایی اجتماعی را دوباره برانگیخت و در زمره آرای برجسته نوفرگشت‌گرایی شمرده می‌شود. وایت بر این باور بود که فرهنگ — یعنی مجموع تمام فعالیت‌های فرهنگی انسان بر روی کره زمین — در حال تکامل است.

وایت میان سه مؤلفه فرهنگ تمایز قائل شد:
# فناورانه،
# جامعه‌شناختی
# و ایدئولوژیک،

و استدلال کرد که مؤلفه فناورانه نقش اصلی را ایفا می‌کند و عامل تعیین‌کننده اصلی در تکامل فرهنگی است.

### خلاصه استدلال

رویکرد ماده‌گرایانه وایت در این نقل‌قول آشکار است: «انسان به‌مثابه یک گونه جانوری، و در نتیجه فرهنگ به‌عنوان یک کل، به ابزارهای مادی و مکانیکی سازگاری با محیط طبیعی وابسته است». این مؤلفه فناورانه را می‌توان به‌صورت ابزارهای مادی، مکانیکی، فیزیکی و شیمیایی — و همچنین شیوه استفاده مردم از این فنون — توصیف کرد. استدلال وایت درباره اهمیت فناوری به شرح زیر است:

# فناوری تلاشی برای حل مسائل بقا است.
# این تلاش در نهایت به معنای به دام انداختن انرژی کافی و هدایت آن برای نیازهای انسانی است.
# جوامعی که انرژی بیشتری به دام می‌اندازند و آن را کارآمدتر به کار می‌برند، نسبت به سایر جوامع برتری دارند.
# بنابراین، این جوامع گوناگون از نظر تکاملی پیشرفته‌تر هستند.

از نظر وایت، «کارکرد اصلی فرهنگ» و آنچه سطح پیشرفت آن را تعیین می‌کند، توانایی آن در «مهار و کنترل انرژی» است. قانون وایت بیان می‌کند که معیار سنجش درجه نسبی تکامل‌یافتگی فرهنگ، مقدار انرژی‌ای است که می‌تواند به دام بیندازد. وایت پنج مرحله در توسعه انسانی از هم تفکیک می‌کند: در مرحله نخست، انسان‌ها از انرژی عضلات خود بهره می‌گیرند؛ در مرحله دوم، از انرژی حیوانات اهلی؛ در مرحله سوم، از انرژی گیاهان (که وایت در اینجا به انقلاب کشاورزی اشاره دارد)؛ در مرحله چهارم، استفاده از انرژی منابع طبیعی مانند زغال‌سنگ، نفت و گاز را می‌آموزند؛ و در مرحله پنجم، انرژی هسته‌ای را مهار می‌کنند.

### فرمول انرژی وایت

وایت فرمول زیر را معرفی کرد:

: C = ET

در این فرمول، E مقدار انرژی مصرفی به ازای هر نفر (سرانه) در سال، T معیار کارایی عوامل فنی (فناوری صنعتی) بهره‌گیرنده از انرژی و C درجه توسعه فرهنگی است. به گفته خود وایت: «قانون اساسی تکامل فرهنگی» این است که «فرهنگ به موازات افزایش مقدار انرژی مهارشده به ازای هر نفر در سال، یا با افزایش کارایی ابزارهای به‌کارگیری انرژی در کار، تکامل می‌یابد». بنابراین «می‌یابیم که پیشرفت و توسعه هم از بهبود ابزارهای مکانیکی که انرژی را مهار می‌کنند و به کار می‌گیرند، و هم از افزایش مقادیر انرژی به‌کاررفته تأثیر می‌پذیرند».

اگرچه وایت تا آنجا پیش نمی‌رود که فناوری را چاره همه مشکلاتی بداند که بشریت با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند — همان‌طور که آرمان‌گرایان فناوری (technological utopians) ادعا می‌کنند — نظریه او عامل فناورانه را مهم‌ترین عامل در تکامل جامعه می‌داند. این نظریه با آثار متأخر گرهارد لنسکی، نظریه مقیاس کارداشف اخترشناس روس نیکلای کارداشف و برخی مفاهیم تکینگی فناوری پیوندهایی دارد.

## پژوهش‌های پیشین

در سال ۱۹۱۵ میلادی (۱۲۹۴ شمسی)، جغرافی‌دان جیمز فیرگریو (James Fairgrieve) قانونی مشابه در تاریخ تدوین کرد. او نوشت که تاریخ، در گسترده‌ترین معنای خود و از جنبه مادی، روایت توانایی فزاینده انسان در کنترل انرژی است. منظور او از انرژی، ظرفیت انجام کار — یعنی ایجاد حرکت در انسان‌ها و ماشین‌ها، نه کنترل آن — بود. زندگی انسان صرف یک تلاش می‌شود: مهار بیشترین انرژی ممکن و هدر دادن کمترین مقدار آن. هر ابزاری که مهار بیشتر یا هدررفت کمتری فراهم کند، نشانه پیشرفت و رویدادی مهم در تاریخ جهان است. اختراعات نشانه‌های مراحل پیشرفت‌اند. فیرگریو معتقد بود که جامعه ملل در نخستین سال جنگ جهانی اول، مرحله دیگری در پیشرفت برای صرفه‌جویی در انرژی خواهد بود، زیرا از اتلاف انرژی در جنگ‌ها جلوگیری می‌کند.

## همچنین ببینید
* مقیاس کارداشف
* نیکلای کارداشف
* گرهارد لنسکی
* تکینگی فناوری
* انرژی هسته‌ای
* نوفرگشت‌گرایی
* جامعه ملل
* لسلی وایت

## منابع


رده:انسان‌شناسی
رده:نظریه‌های تاریخ