سیستم ایمنی رفتاری

**سیستم ایمنی رفتاری** ، اصطلاحی است که توسط روان‌شناس مارک شالر ابداع شده و به مجموعه‌ای از سازوکارهای روان‌شناختی اشاره دارد که به موجودات زنده امکان می‌دهد حضور احتمالی انگل‌ها یا عوامل بیماری‌زا را در محیط بلافصل خود تشخیص دهند و رفتارهایی را در پیش گیرند که از تماس با آن اشیا و افراد جلوگیری کند.

وجود سیستم ایمنی رفتاری در بسیاری از گونه‌های جانوری از جمله انسان مستند شده است. فرض بر این است که سازوکارهای تشکیل‌دهندهٔ سیستم ایمنی رفتاری به‌عنوان نخستین خط دفاعی ابتدایی در برابر عوامل بیماری‌زا تکامل یافته‌اند.

در انسان‌ها و جانوران، فعال‌سازی پاسخ ایمنی فیزیولوژیکی در برابر عوامل بیماری‌زا مؤثر است، اما از نظر متابولیکی پرهزینه به‌شمار می‌رود. پاسخ‌های ایمنی به بهای کاهش سایر فعالیت‌های افزایش‌دهندهٔ تناسب فعال می‌شوند. التهاب پس از عفونت نیز می‌تواند برای بدن زیان‌بار باشد (برای نمونه، در بیماری‌های مرتبط با پیری نقش داشته باشد). سیستم ایمنی رفتاری، علاوه بر انطباق‌های فرهنگی برای اجتناب از عوامل بیماری‌زا، به‌مثابهٔ مجموعه‌ای از سازوکارهای دفاعی عمل می‌کند که پیش از وقوع عفونت از بدن در برابر بیماری‌زاها محافظت می‌کند.

## سازوکارهای بلافصل
سازوکارهای سیستم ایمنی رفتاری شامل فرآیندهای حسی‌ای می‌شود که از طریق آن‌ها نشانه‌های دال بر وجود عفونت‌های انگلی درک می‌شوند (مانند بوی تعفن، مشاهدهٔ آکنه یا بیماری‌های پوستی)، و نیز سیستم‌های محرک–پاسخ که این نشانه‌های حسی را به آبشاری از واکنش‌های عاطفی، شناختی و رفتاری تبدیل می‌کنند (مانند برانگیختگی انزجار، فعال‌سازی خودکار شناخت‌های مرتبط با تهدید بیماری، و اجتناب رفتاری).

### مؤلفه‌های حسی
پژوهش‌های اولیه و کنونی در زمینهٔ فعال‌سازی سیستم ایمنی رفتاری عمدتاً بر نشانه‌های بصری یا محرک‌هایی متمرکز بوده که واکنش ایجاد می‌کنند. با این حال، پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهند که سایر شیوه‌های حسی نیز ممکن است در تشخیص بیماری نقش داشته باشند.

#### بویایی
پژوهش‌ها نشان می‌دهند که نشانه‌های بویایی مرتبط با بیماری موجب انزجار می‌شوند و رفتارهای اجتناب از عوامل بیماری‌زا را پیش‌بینی می‌کنند. در انسان‌ها، بوی بدن افراد بیمار کمتر مطلوب و دوست‌داشتنی ارزیابی می‌شود، و ناسالم‌تر، تندتر و ناخوشایندتر درک می‌شود. انزجار از بوی بدن همچنین تحت تأثیر نزدیکی منبع بو قرار دارد؛ بوی بدن اعضای خانواده کمتر از بوی بدن غریبه‌ها انزجارآور ارزیابی می‌شود. مطالعات آزمایشی نشان داده‌اند که حضور بوهای ناخوشایند به رفتارهای پیشگیرانهٔ بیشتری منجر می‌شود، از جمله تمایل بیشتر به استفاده از کاندوم و رفتارهای پیشگیرانهٔ غیرمستقیم‌تر، مانند تنبیه سخت‌گیرانه‌تر نقض‌های اخلاقی.

حوزهٔ جدیدی از پژوهش‌ها، *حدّت بویایی* را به انزجار و پاسخ‌های سیستم ایمنی رفتاری مرتبط دانسته است. با توجه به اینکه نشانه‌های بویایی مرتبط با تهدید عوامل بیماری‌زا اغلب مبهم‌اند و به تعمیم افراطی گرایش دارند، توانایی بهتر در تشخیص بوها به اجتناب بهتر از بیماری‌زاها منجر می‌شود. پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهند که حدّت بویایی بالاتر ممکن است با انگیزهٔ اجتناب بالاتر مرتبط باشد.

#### چشایی
محرک‌های چشایی، به‌ویژه غذاهای فاسد، احساس انزجار ایجاد کرده و رفتار اجتناب از عوامل بیماری‌زا را برمی‌انگیزند. افراد با حساسیت انزجاری بیشتر، تمایل کمتری به غذاهای جدید یا بیگانه دارند.

#### بینایی و لامسه
نشانه‌های بصری تهدید عوامل بیماری‌زا با افزایش حساسیت لمسی مرتبط بوده و به‌ویژه در افراد با حساسیت انزجاری بالاتر، موجب می‌شوند افراد دارای لهجه‌های غیربومی بیگانه‌تر به نظر برسند. حساسیت انزجاری در افراد همچنین پیش‌بینی‌کنندهٔ مقدار فضای شخصی ترجیحی آن‌هاست.

#### تعمیم افراطی
«اصل آشکارساز دود» در سیستم‌های تکامل‌یافته‌ای که پاسخ‌های محافظتی را تنظیم می‌کنند، برای توصیف گرایش سیستم ایمنی رفتاری به تعمیم افراطی نیز به‌کار رفته است. پاسخ‌های تکامل‌یافته به نشانه‌های تهدید عوامل بیماری‌زا نمی‌توانند کامل باشند و بر معیارهای شناسایی فراخ متکی‌اند. این ویژگی سیستم ایمنی رفتاری را مستعد فعال‌شدن در غیاب بیماری‌زاها می‌کند. ناهنجاری‌های جسمی و ذهنی غیرعفونی از جمله ظاهر پیری، ناتوانی، چاقی، و بدریختی می‌توانند در غیاب واقعی بیماری‌زا، به‌عنوان نشانه‌های حضور آن عمل کنند. با اینکه بسیاری از هشدارهای کاذب ممکن است در پاسخ به این نشانه‌های بی‌خطر فعال شوند، هزینه‌های مرتبط با فعال‌سازی سیستم ایمنی رفتاری نسبت به هزینه‌های از دست دادن تهدید واقعی بیماری به‌مراتب کمتر است.

:
جدول برگرفته از نظریهٔ تشخیص سیگنال (SDT). نشانه‌هایی مانند بوی تعفن که سیستم ایمنی رفتاری، از جمله هیجان انزجار، را فعال می‌کنند، می‌توانند با محرک حاضر (تهدید واقعی بیماری‌زا) یا محرک غایب (تهدید پنداشتی) همراه باشند.

### پاسخ‌ها
#### انزجار
سیستم انزجار از عوامل بیماری‌زا و سیستم ایمنی رفتاری به‌طور جداگانه مطالعه شده‌اند، اما اکنون به‌رسمیت شناخته می‌شود که از نظر کارکردی یکسان‌اند. داروین نخستین کسی بود که دریافت هیجان انزجار در پرهیز از غذاهای «آلوده» نقش دارد. هیجان انزجار اکنون به‌عنوان کارکردی انطباقی در اجتناب از قرار گرفتن در معرض عوامل بیماری‌زا در پاسخ به نشانه‌های تهدید احتمالی شناخته می‌شود. با این حال، انزجار در برابر نشانه‌های مرتبط با بیماری‌زاها باید وابسته به بستر باشد تا به‌طور انطباقی عمل کند. در یک مطالعه روی شوار، جمعیتی بومی با معیشت مبتنی بر تأمین خود و استرس بالای بیماری‌زایی، از حساسیت انزجار از بیماری‌زا (PDS) که با پرسشنامهٔ انزجار سنجیده شد، برای پیش‌بینی عفونت بیماری‌زا استفاده گردید. این مطالعه نشان داد که PDS فردی با عفونت بیماری‌زا همبستگی منفی دارد، که با این فرضیه همخوانی دارد که انزجار به‌مثابهٔ سازوکار دفاعی در برابر بیماری‌زاها عمل می‌کند و به هزینه‌ها و منافع محلی اجتناب و عفونت حساس است.

#### انعطاف‌پذیری کارکردی
انعطاف‌پذیری کارکردی اصطلاحی است که توانایی سیستم ایمنی رفتاری را در تنظیم پاسخ‌ها به بیماری‌زاها بر اساس تهدید مرتبط با عفونت و آسیب‌پذیری فرد در برابر عفونت توصیف می‌کند. مانند بسیاری از سیستم‌های مدیریت تهدید تکامل‌یافته، سیستم ایمنی رفتاری نسبت به هزینه‌ها و منافع اجتناب از بیماری‌زاها حساس است.

#### واکنشی و پیشگیرانه
دو دسته از پیامدها توسط سیستم ایمنی رفتاری تولید می‌شوند: پاسخ‌های واکنشی و پیشگیرانه. پاسخ‌های واکنشی در پاسخ به حضور نشانه‌هایی رخ می‌دهند که خطر عفونت فوری را نشان می‌دهند. این پاسخ‌ها عموماً به شکل رفتارهای اجتنابی یا مراقبت پیشگیرانه پزشکی بروز می‌کنند. این پاسخ‌ها می‌توانند شامل نگرش‌های جنسی محدودتر، نگرش مثبت به استفاده از کاندوم، و اجتناب از افراد دارای نشانه‌های مرتبط با بیماری باشند.

پاسخ‌های پیشگیرانه در واکنش به تهدید بلندمدت و مداوم بیماری‌زاها رخ می‌دهند. در سراسر گونه‌های مختلف، مدیریت پیشگیرانهٔ تهدید بیماری‌زاها را می‌توان در رفتارهای بهداشتی برای کاهش تهدیدهای مکرر باکتریایی و ویروسی مشاهده کرد. افزون بر این، پاسخ‌های پیشگیرانه را می‌توان در اهمیتی که افراد به جذابیت جسمانی، تقارن و ویژگی‌های ثانویهٔ جنسی شریک احتمالی می‌دهند مشاهده کرد؛ چراکه این ویژگی‌ها همه نشانگر سلامت بوده و افراد سالم احتمال کمتری دارد که بیماری را منتقل کنند.

## تأثیرات بر روان‌شناسی اجتماعی
دو پیامد اجتماعی فعال‌سازی سیستم ایمنی رفتاری بنا به گفتهٔ آکرمن و همکاران عبارت‌اند از: «۱. افزایش انزجار و اجتناب از افراد ناآشنا و اعضای برون‌گروه، و ۲. تقویت انسجام با افراد آشنا و اعضای درون‌گروه.»

### ادراک بین‌فردی
ادراک بین‌فردی تحت تأثیر سیستم ایمنی رفتاری قرار می‌گیرد؛ چرا که فرآیندهای شناختی مرحلهٔ اولیه‌ای برای شناسایی تهدید بیماری‌زا و خطرات مرتبط با سرایت بین‌فردی به کار گرفته می‌شوند.

توجه بصری یکی از این فرآیندهای شناختی اولیه است که به سمت نشانه‌های تهدید بیماری‌زا جلب می‌شود؛ و ادراک‌کنندگان در کنارگذاشتن نگاه خود از چهره‌هایی که این نشانه‌ها، مانند ناهنجاری‌های جسمی، را دارند دچار مشکل می‌شوند، حتی اگر تهدیدی واقعی وجود نداشته باشد.

سیستم ایمنی رفتاری همچنین ممکن است افرادی را که تهدید بیماری‌زا را بیشتر احساس می‌کنند وادار کند تا تمایزات بیشتری میان اعضای درون‌گروه و برون‌گروه گزارش دهند و غریبه‌ها را تهدیدآمیزتر طبقه‌بندی کنند.

### قضاوت و تصمیم‌گیری
قضاوت‌ها، استنتاج‌ها و تصمیم‌گیری‌ها دربارهٔ افراد و اشیا از دیگر فرآیندهای شناختی‌ای هستند که سیستم ایمنی رفتاری آن‌ها را تحت تأثیر تهدید بیماری‌زا به کار می‌گیرد. این فرایندها انتخاب‌هایی را برمی‌انگیزند که ادراک‌کنندگان را از محرک‌های ناآشنایی که ممکن است خطر آلودگی داشته باشند دور نگه می‌دارند.

نمونه‌هایی از تأثیر تهدید پنداشتی بیماری‌زا بر این فرایندها عبارت‌اند از: اجتناب از ریسک‌پذیری قابل‌کنترل، کاهش تمایل به پیوند اجتماعی، و کاهش ارزش محصولاتی که پیش‌تر توسط غریبه‌ها لمس شده‌اند.

خطوط پژوهشی دیگر نشان داده‌اند که در شرایطی که افراد آسیب‌پذیری بیشتری در برابر انتقال بیماری احساس می‌کنند، رفتارهای محتاطانه‌تر و محافظه‌کارانه‌تری در پیش می‌گیرند. برای نمونه، هنگامی که تهدید بالقوهٔ بیماری برجسته می‌شود، افراد کمتر برون‌گرا یا اجتماعی رفتار می‌کنند.

### روابط نزدیک
سیستم ایمنی رفتاری بر انتخاب شریک بالقوه و رفتار جنسی تأثیر می‌گذارد. نگرانی بالا از تهدیدهای مزمن بیماری‌زا و محیط‌هایی با استرس بیشتر بیماری‌زایی، ارزشی را که فرد برای جذابیت جسمانی قائل می‌شود افزایش می‌دهند، و ترجیح برای شریکانی با ناهنجاری جسمی یا ویژگی‌های جنسیتی متفاوت را کاهش می‌دهند. در میان ادراک‌کنندگان، نشانه‌های شیوع بیماری‌زا (واقعی یا پنداشتی) با رویکردهای جنسی محدودتر و نگرش‌های پرهیز از عفونت همراه است. در مقابل، فرصت‌طلبی جنسی بیشتری در افرادی دیده می‌شود که سیستم ایمنی ناکافی‌تری برای بقا در محیط‌های با استرس بیماری‌زایی بالاتر دارند.

### کلیشه‌سازی و تعصب

پیامد دیگر فعالیت سیستم ایمنی رفتاری، تعصب و کلیشه‌سازی دربارهٔ اعضای برون‌گروه است. افرادی که در معرض خطر بیشتری از عفونت بیماری‌زا قرار دارند، بیشتر احتمال دارد که دیگران دارای نشانه‌های بیماری، واقعی یا پنداشتی، را برچسب بزنند.

فرآیندهای اجتناب از بیماری که مشخصهٔ سیستم ایمنی رفتاری است، نشان داده شده که به تعصب‌های علیه افراد چاق، افراد مسن، و افراد دارای بدریختی جسمی یا ناتوانی کمک می‌کند. افزون بر این، سیستم ایمنی رفتاری به نظر می‌رسد در بیگانه‌هراسی و قوم‌مداری نیز نقش دارد. این موضوع را می‌توان در زنان باردار مشاهده کرد که با آسیب‌پذیری بیشتر در برابر عفونت روبه‌رو هستند و دیدگاه‌های قوم‌مدارانهٔ بیشتری بروز می‌دهند. این نگرش‌ها ممکن است به‌عنوان روشی برای اجتناب از افرادی با بیماری‌زاهای جدید یا شیوه‌هایی که رویه‌های محلی برای مقابله با آن‌ها آمادگی کافی ندارند، عمل کنند. یکی از پیامدهای این موضوع آن است که این تعصب‌ها تمایل دارند در شرایطی که افراد به‌طور خاص آسیب‌پذیر در برابر انتقال بیماری‌های عفونی احساس می‌کنند، تشدید شوند.

### فرآیندهای گروهی و هنجارهای فرهنگی
سیستم ایمنی رفتاری توانایی تأثیرگذاری بر نگرش‌ها و رفتارهای درون‌گروهی را دارد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که استرس بیماری‌زایی با انطباق اجتماعی بالاتر و سطوح بالاتر انزجار مرتبط است که در اجتناب از بیماری‌زاها کمک می‌کند و پیش‌بینی‌کنندهٔ حساسیت بیشتر به نقض‌های اخلاقی است.

برخی مطالعات از سیستم ایمنی رفتاری برای توضیح ریشه‌های ابعاد بنیادین‌تر فرهنگ استفاده کرده‌اند، از جمله تغییرپذیری در: فردگرایی/جمع‌گرایی، گرایش اجتماعی و سیاسی، و باورهای دینی، در پاسخ به سطوح استرس بیماری‌زایی.

فرهنگ‌های جمع‌گرا که با تجلیات رفتاری مانند قوم‌مداری و انطباق اجتماعی تعریف می‌شوند و در اجتناب از بیماری‌زاها کمک می‌کنند، در مقایسه با فرهنگ‌های فردگرا با استرس بیماری‌زایی تاریخی بالاتری همبستگی نشان داده‌اند. با توجه به اینکه ممکن است مزایایی در فرهنگ‌های فردگرا و جوامعی که می‌آفرینند وجود داشته باشد، فرهنگ‌های فردگرا نیز با قرار گرفتن بیشتر در معرض بیماری‌زاها همراه‌اند. در محیط‌هایی با استرس بیماری‌زایی بیشتر، تجلیات رفتاری جمع‌گرایی که در اجتناب از بیماری‌زاها کمک می‌کنند ممکن است مزیت انطباقی داشته باشند.

### نقدهای ترجیح درون‌گروهی
پیشنهاد شده که ترجیحات درون‌گروهی، که با درجه‌ای که افراد تمایل به تعامل و سرمایه‌گذاری در خانواده، دوستان و اعضای درون‌گروه دارند تعریف می‌شود، کارکردی از سیستم ایمنی رفتاری برای دفاع در برابر بیماری‌زاها است. با این حال، این مطالعات بر روی داده‌های سطح جمعیت‌های متقاطع به خاطر نگنجاندن متغیرهای غیرمستقل و فرضیه‌های جایگزین مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. در یک مطالعهٔ پیگیرانه با استفاده از همان معیار برای ترجیح درون‌گروهی — جمع‌گرایی هافستده، جانب‌گرایی درون‌گروهی ون دِ فلیِرت، و قدرت پیوندهای خانوادگی فینچر و تورنهیل — مشخص شد که اثربخشی کمتر دولت پیش‌بینی‌کنندهٔ بهتری برای ترجیح درون‌گروهی در مقایسه با استرس بیماری‌زایی است.

## پیامدها برای ایمنی‌شناسی
### مکمل
برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که سیستم ایمنی رفتاری پیامدهایی برای کارکرد دستگاه ایمنی فیزیولوژیکی (PIS) نیز دارد. یک مطالعه نشان داد که صرف دیدن افراد بیمارگونه، گلبول‌های سفید خون را به پاسخ تهاجمی‌تری در برابر عفونت تحریک کرد (که با تولید سیتوکین پیش‌التهابی اینترلوکین ۶ در پاسخ به یک محرک باکتریایی نشان داده شد).

در مطالعات دیگر، قرار گرفتن در معرض نشانه‌های بصری محیطی مرتبط با بیماری‌زا، علاوه بر افزایش احساسات انزجار و پاسخ‌های تعصبی مرتبط با سیستم ایمنی رفتاری، نشانگرهای التهابی ایمنی دهانی و خونی را افزایش داد. این حوزهٔ پژوهشی نشان می‌دهد که نشانه‌های بصری مرتبط با سیستم ایمنی رفتاری ممکن است در صورت فوری بودن تهدید بیماری‌زا، پاسخ‌های سیستم ایمنی فیزیولوژیکی را برانگیزد.

### جبرانی
در غیاب تهدید فوری بیماری‌زا، سیستم ایمنی فیزیولوژیکی و سیستم ایمنی رفتاری ممکن است نه مکمل، بلکه جبرانی یکدیگر باشند. برای نمونه، در آزمایشی که آزادسازی سیتوکین‌های پیش‌التهابی (IL-6، IL-1b, TNF-alpha) از افراد سالم را تحریک کرد، این سیتوکین‌ها با بیزاری خودگزارشی از میکروب رابطه‌ای نداشتند، اما سطوح IL-6 درون‌زا با بیزاری از میکروب و طول عمر پنداشتی همبستگی منفی داشتند. این پژوهش ممکن است کارکرد سیستم ایمنی رفتاری را برای سلامت بلندمدت از طریق کاهش پاسخ‌های پیش‌التهابی (کارکرد IL-6) که با بیماری‌های مرتبط با پیری مرتبط است، برجسته کند.

پژوهش‌ها همچنین نشان می‌دهند که مداخلات مرتبط با ایمنی که سرایت را هدف قرار می‌دهند می‌توانند پاسخ‌های رفتاری را قطع کنند. برای نمونه، دریافت واکسن آنفلوانزا یا شستن دست‌ها می‌تواند میزان نگرش‌های منفی بین‌فردی و بین‌گروهی برانگیخته‌شده توسط نشانه‌ها و نگرانی‌های بیماری را کاهش دهد.

## رفتار بیماری
بخش بزرگی از ادبیات سیستم ایمنی رفتاری بر رفتارهایی متمرکز است که توسط نشانه‌های بیماری‌زا در محیط فعال می‌شوند و نقشی که انزجار در کاهش قرار گرفتن در معرض *پیش* از عفونت دارد. با این حال، هیجان مرتبط با بیماری، یعنی *کوفتگی (lassitude)*، که توسط یک عفونت فعال برانگیخته می‌شود، ممکن است نیز به‌عنوان سازوکار دفاعی رفتاری در برابر بیماری‌زاها عمل کند. یک مطالعه نشان می‌دهد که کوفتگی ممکن است با روش‌های زیر در مبارزه با عفونت فعال کمک کند:
* کاهش حرکت‌های پرانرژی برای در دسترس قرار دادن انرژی بیشتر برای سیستم ایمنی.
* کاهش قرار گرفتن در معرض عفونت‌ها و آسیب‌های اضافی که بار کاری سیستم ایمنی را افزایش می‌دهند.
* ترویج رفتارهای تنظیم دمای بدن که ایمنی را تسهیل می‌کنند.
* تنظیم مصرف غذا به شکلی که برای میزبان مفید اما برای بیماری‌زاها مضر باشد.
* به‌کارگیری راهبردهایی که رفتار مراقبتی از متحدان اجتماعی را برمی‌انگیزند.

## کووید-۱۹
پیش‌بینی سیستم ایمنی رفتاری مبنی بر طرفداری از درون‌گروه و باورهای قوم‌مدارانه برای باورهای فردی در طول همه‌گیری جهانی کووید-۱۹ به‌کار گرفته شده است. در چندین مطالعه، افرادی که نمرهٔ بالاتری در نگرانی اختصاصی دربارهٔ بیماری کسب کردند، ترجیح قوی‌تری برای ممنوعیت‌های سفر محدودکننده به چندین منطقهٔ آسیا گزارش دادند. یک مطالعه نشان داد که با افزایش موارد کووید-۱۹، افراد نگرانی بیشتری از ابتلا به ویروس گزارش دادند و سطوح بالاتری از اقتدارگرایی جناح راست، از جمله محافظه‌کاری و سنت‌گرایی، نشان دادند. افزایش آزمایشی برجستگی همه‌گیری نیز حمایت از ممنوعیت سفر به کشورهای پرخطر (چین و ایتالیا) را افزایش داد، اما برای کشورهای کم‌خطر مانند کانادا و مکزیک چنین تأثیری نداشت. مطالعهٔ دیگری که آسیب‌پذیری پنداشتی فردی در برابر بیماری (PVD) و پاسخ‌ها به کووید-۱۹ را اندازه‌گیری کرد، نشان داد که PVD بالاتر با واکنش‌های قوی‌تر به تهدید کووید-۱۹ همبستگی مثبت دارد، از جمله اضطراب افزایش‌یافته، این ادراک که مردم باید رفتار معمول خود را تغییر دهند، و اهمیت خودگزارشی فاصله‌گذاری اجتماعی.

## جستارهای وابسته
* روان‌شناسی فرگشتی دین

## منابع

## پیوند به بیرون
* انتشارات سیستم ایمنی رفتاری در وب‌سایت مارک شالر
* «آیا میهن‌پرستی روشی ناخودآگاه در انسان‌ها برای اجتناب از بیماری است»، مجلهٔ Discover
* «می‌توانید حشرات را سرزنش کنید»، مجلهٔ Newsweek

رده:شاخه‌های ایمنی‌شناسی
رده:علوم رفتاری