اخراج فلسطینیان (۱۹۴۹–۱۹۵۶)

**اخراج فلسطینیان (۱۹۴۹–۱۹۵۶)** دنباله‌ای از اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان بود که پس از امضای توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ از سرزمین‌های تحت کنترل اسرائیل رخ داد. این دوره از کوچ فلسطینیان عمدتاً با اخراج اجباری در جریان تثبیت دولت اسرائیل و تنش فزاینده در امتداد خطوط آتش‌بس مشخص می‌شود که سرانجام به بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ انجامید.

بر پایه برآورد مورخ بنی موریس، اسرائیل در فاصله سال‌های ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۰ میان ۳۰٬۰۰۰ تا ۴۰٬۰۰۰ فلسطینی و بادیه‌نشین را آواره یا اخراج کرد. بسیاری از روستاهای واقع در امتداد خطوط آتش‌بس و مرز لبنان ویران شدند و شمار زیادی از روستاهای تخلیه‌شده به‌دست مهاجران یهودی تازه‌وارد و نیروهای بازنشسته ارتش اسرائیل بازسکنی شد. اسرائیل این اقدامات را ناشی از ملاحظات امنیتی مرتبط با وضعیت مرزها می‌دانست. در دوره تثبیت، اسرائیل بیش از توجه به وجهه بین‌المللی خود بر تسلط بر مناطق غیرنظامی‌شده در جبهه‌های سوری، اردنی و مصری تأکید داشت.

## پیش‌زمینه
بی‌درنگ پس از جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، اسرائیل فرایند دولت‌سازی را آغاز کرد. نخستین انتخابات عمومی اسرائیل در ۲۵ ژانویه ۱۹۴۹ برگزار شد. حییم وایزمن به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهور اسرائیل برگزیده شد و داوید بن گوریون (رهبر حزب ماپای) که پیش‌تر در دولت موقت اسرائیل نخست‌وزیر بود، مقام نخست‌وزیری را به دست آورد. بن گوریون در تصمیم کابینه اسرائیل در ژوئن ۱۹۴۸ قاطعانه بازگشت آوارگان را رد کرد. این موضع در نامه‌ای به سازمان ملل در ۲ اوت ۱۹۴۹ با استناد به بیانیه موشه شارت در ۱ اوت ۱۹۴۸ تکرار شد؛ بر اساس آن بیانیه، موضع بنیادین دولت اسرائیل آن بود که راه‌حل مسئله آوارگان نه از راه بازگشت آنان به اسرائیل بلکه از طریق اسکان مجدد جمعیت آوارگان عرب فلسطینی در کشورهای دیگر باید جست‌وجو شود.

دولت اسرائیل بر این باور بود که توافقنامه‌های آتش‌بس سه حق انکارناپذیر به آنان اعطا کرده‌است:
* ۱. آتش‌بس بر ارتش‌های منظم، نیروهای نامنظم و غیرنظامیان الزام‌آور است.
* ۲. خط آتش‌بس باید تا شناسایی رسمی در پیمان صلح نهایی، به‌مثابه مرز بین‌المللی تلقی شود.
* ۳. حق سکونت‌دادن یهودیان در همه سرزمین‌های درون قلمرو اسرائیل و حق توسعه اقتصادی بدون نیاز به رعایت حقوق مالکان پیشین.

در مقابل، کشورهای عربی نیز توافقنامه‌های آتش‌بس عمومی را دربردارنده سه حق می‌دانستند:
* ۱. توافقنامه‌ها آتش‌بس بودند و از این‌رو حالت جنگی را پایان نمی‌دادند.
* ۲. خطوط آتش‌بس موقتی بودند و مرز بین‌المللی به‌شمار نمی‌رفتند.
* ۳. توافقنامه‌های آتش‌بس حق بازگشت آوارگان فلسطینی را از میان نمی‌بردند.

### امنیت
امنیت اسرائیل در دو سطح مفهوم‌سازی می‌شد: امنیت کلان و امنیت روزمره. امنیت کلان تهدید تهاجم را پوشش می‌داد و امنیت روزمره بر تأمین سرزمین اسرائیل در برابر نفوذ تمرکز داشت. این هدف از سه راه دنبال می‌شد: انتقال عرب‌های اسرائیلی از امتداد خطوط آتش‌بس به مراکز شهری مانند یافا و حیفا؛ بازسکنی مناطق تخلیه‌شده در امتداد خطوط آتش‌بس عمدتاً توسط یهودیان مزراحی در موشاوها؛ و اجرای سیاست «تیراندازی آزاد».

پس از پایان درگیری‌های جنگ ۱۹۴۸، دستگاه اداری اسرائیل با اداره ده‌ها روستا و شهر عربی شدیداً آسیب‌دیده روبه‌رو شد که هزاران فلسطینی آواره در آن‌ها پناه گرفته بودند. از آنجا که دولت اسرائیل شهروندان عرب خود را ستون پنجم بالقوه می‌دانست، کل این جمعیت را زیر نظام نظامی سختگیرانه‌ای قرار داد که «کمیته مرکزی امور عرب» بر آن نظارت داشت. این کمیته که در سال ۱۹۵۴ تأسیس شد، نمایندگانی از پلیس، سازمان اطلاعات داخلی (شاباک)، مشاور نخست‌وزیر در امور عرب و فرمانده کل حکومت نظامی را دربرمی‌گرفت و سه زیرکمیته منطقه‌ای (جنوب، مرکز و شمال) را سرپرستی می‌کرد.

فرمان ثبت‌نام ساکنان ۱۹۴۹ عرب‌های فلسطینی ثبت‌نشده را بدون جایگاه حقوقی و در معرض اخراج رها کرد. قانون اموال رهاشده ۱۹۵۰ که اموال منقول و غیرمنقول آوارگان را عملاً به تملک دولت اسرائیل درمی‌آورد، نه‌تنها بر آوارگان فلسطینی که از خاک اسرائیل رفته بودند بلکه بر عرب‌های فلسطینی که در اسرائیل مانده ولی محل سکونت عادی خود را ترک کرده بودند نیز اعمال می‌شد. یک‌چهارم شهروندان عرب اسرائیل «آوارگان داخلی» هستند که تا پیش از ۱۹۴۸ در روستاهایی زندگی می‌کردند که در جنگ ویران شدند.

#### نفوذ
از ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۶ برآورد می‌شود که ۹۰ درصد نفوذها انگیزه‌های اجتماعی و اقتصادی داشت. جلوگیری از آوارگانی که در سطح بقای محض زندگی می‌کردند و از عبور خطوطی که فراسوی آن امید یافتن علوفه برای گوسفندان گرسنه یا سوخت کمیاب داشتند، طبیعتاً دشوار بود. افزون بر آن، قاچاق شبانه پنهانی میان غزه و الخلیل رخ می‌داد که عمدتاً ناشی از تفاوت چشمگیر قیمت‌ها میان دو منطقه بود. در سال ۱۹۵۰ بیشتر شکایت‌ها دربارهٔ تیراندازی اسرائیلی‌ها به غیرنظامیان آواره و دام‌هایی بود که گفته می‌شد به‌صورت غیرقانونی از خطوط مرزی گذشته بودند. در جدی‌ترین مورد، مصر شکایت کرد که در ۷ و ۱۴ اکتبر ۱۹۵۰ نیروهای نظامی اسرائیل روستاهای عربی عبسان الکبیره و بیت حانون در نوار غزه تحت کنترل مصر را گلوله‌باران کردند و هفت غیرنظامی کشته و بیست نفر زخمی شدند.

واژه تحقیرآمیز «نفوذی» به آوارگان غیرمقیمی نیز اطلاق می‌شد که اسرائیل را ترک نکرده بودند؛ چنان‌که در ناصره رخ داد. در ۲۱ نوامبر ۱۹۴۹ نماینده عرب کنست، امین جرجورا (از حزب ماپای)، اجازه بازگشت ۶٬۰۰۰ آواره ناصره به روستاهای اطراف را خواستار شد؛ همزمان ارتش اسرائیل عملیات جمع‌آوری غیرمقیمان را در ناصره اجرا می‌کرد که روزنامه جروزالم پست آنان را «نفوذی» خواند.

#### سیاست‌های ضد نفوذ کشورهای عربی
دولت اسرائیل مدعی بود که کشورهای عربی به‌عنوان بخشی از ستیز عرب-اسرائیلی، نفوذگران را یاری می‌رسانند و از آنان به‌مثابه چریک بهره می‌گیرند. برخی مورخان این ادعا را نادرست می‌دانند.

مسئله برقراری و نگهبانی خط مرزی جداکننده نوار غزه از نگو به‌دلیل حضور بیش از ۲۰۰٬۰۰۰ آواره عرب فلسطینی در منطقه غزه چالش‌برانگیز بود. شرایط توافقنامه آتش‌بس بهره‌گیری مصر از نیروهای منظم مسلح در نوار غزه را محدود می‌کرد. دولت مصر با تشکیل نیروی شبه‌نظامی «پلیس مرزی فلسطین» در دسامبر ۱۹۵۲ این محدودیت را دور زد. این پلیس مرزی زیر فرمان عبدالمنعم عبدالرؤوف، فرمانده پیشین تیپ هوایی مصر و عضو اخوان‌المسلمین، قرار گرفت. ۲۵۰ داوطلب فلسطینی در مارس ۱۹۵۳ آموزش خود را آغاز کردند و داوطلبان بیشتری در مه و دسامبر ۱۹۵۳ پیوستند.

برای پیشگیری از رویدادهای آتی ناشی از نفوذ، کمیسیون مختلط آتش‌بس سرانجام نظام گشت‌زنی مشترک شامل افسران و سربازان هر دو طرف را مقرر کرد. در آغاز، گشت‌های مشترک در امتداد خط مرزی مصر رضایت‌بخش عمل کردند. مقامات مصری تا ۱۹۵۵ سیاست «محبوس‌سازی» ساکنان نوار غزه را حفظ کردند.

#### سیاست تیراندازی آزاد
نیروهای دفاعی اسرائیل سیاست تیراندازی آزاد را در پیش گرفتند که شامل گشت‌زنی، کمین، مین‌گذاری، نصب تله‌های انفجاری و عملیات بازرسی دوره‌ای در روستاهای عربی اسرائیل بود. سیاست «تیراندازی آزاد» در دوره ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۶ به مرگ ۲٬۷۰۰ تا ۵٬۰۰۰ عرب فلسطینی انجامیده‌است. در جریان عملیات ضد نفوذ، نیروهای اسرائیلی مرتکب جنایاتی از جمله تجاوز گروهی، قتل و رهاسازی ۱۲۰ نفوذی مظنون در بیابان عربه بدون آب شدند.

افزون بر آن، ارتش اسرائیل عملیات‌هایی عمدتاً در سرزمین‌های تحت کنترل اردن و مصر انجام داد. یورش‌های تلافی‌جویانه نخستین نتوانستند به اهداف خود دست یابند و تنها نفرت از اسرائیل را در کشورهای عربی و میان آوارگان افزایش دادند. سرشت بی‌ثبات‌کننده این یورش‌ها نقشه‌های غربی‌ها برای دفاع از خاورمیانه را به خطر انداخت و قدرت‌های غربی را واداشت بر اسرائیل فشار آورند تا از این اقدامات دست بکشد.

## ادامه آوارگی و سلب مالکیت
از نوامبر ۱۹۴۸ تا تابستان ۱۹۴۹ و امضای توافقنامه‌های آتش‌بس عمومی، ۸۷ روستای دیگر اشغال شدند که ۳۶ روستا از آن‌ها به زور تخلیه شدند.

بر اساس آمار رسمی کمیسیون مختلط آتش‌بس اردن-اسرائیل در دوره ژوئن ۱۹۴۹ تا دسامبر ۱۹۵۲، اردن از ۳۷ مورد اخراج عرب‌ها از اسرائیل شکایت کرد. در بازه ۱ ژانویه ۱۹۵۳ تا ۱۵ اکتبر ۱۹۵۳ نیز اردن از ۷ مورد اخراج شامل ۴۱ نفر شکایت نمود.

صندوق ملی یهود به ریاست یوسف وایتس فعالانه مهاجرت عرب‌های فلسطینی را تشویق می‌کرد. در روستای عرعره ۲٬۵۰۰ دونم (۶۲۵ جریب) زمین خریداری شد. بهای خرید به دینار اردنی پرداخت شد و سپس عرب‌های فلسطینی با بار و بنه‌شان تا خط آتش‌بس و از آنجا به طولکرم منتقل شدند.

### جلیل
در جریان عملیات حیرام در جلیل بالا، فرماندهان نظامی اسرائیل دستور زیر را دریافت کردند: «هرآنچه می‌توانید انجام دهید تا سرزمین‌های فتح‌شده را فوری و سریع از همه عناصر خصمانه پاکسازی کنید. ساکنان باید برای ترک مناطق فتح‌شده یاری شوند.» (۳۱ اکتبر ۱۹۴۸، موشه کارمل). رالف بانچ، میانجی موقت سازمان ملل، گزارش داد که ناظران سازمان ملل غارت گسترده روستاهای جلیل را به‌دست نیروهای اسرائیلی ثبت کرده‌اند که بزها، گوسفندان و قاطرها را برده‌اند. بر پایه گزارش ناظران، این غارت سازمان‌یافته بود زیرا از کامیون‌های ارتشی برای حمل‌ونقل بهره گرفته شده بود. بانچ افزود که نیروهای اسرائیلی مواضعی در گوشه جنوب شرقی لبنان شامل نزدیک به پانزده روستای لبنانی را اشغال کرده‌اند.

روستاهای المنصوره، تربیخا، اقرت و کفر برعم در جلیل در اواخر اکتبر و اوایل نوامبر ۱۹۴۸ پس از عملیات حیرام به تصرف نیروهای دفاعی اسرائیل درآمدند. از آنجا که این روستاها در فاصله ۵ کیلومتری مرز اسرائیل-لبنان واقع بودند، بنا بود جمعیت عرب فلسطینی آن‌ها تخلیه شود. نیروهای اسرائیلی به دلایل امنیتی خواهان سکونت‌دادن یهودیان در این روستاها بودند.

در ۱۳ نوامبر ۱۹۴۸ از ساکنان کفر برعم خواسته شد به‌طور «موقت» در انتظار ضدحمله عربی تخلیه کنند. امانوئل فریدمن، افسر اطلاعات تیپ هفتم، دستور تخلیه را به روستاییان توضیح داد. روستاییان نخست در غاری نزدیک پناه گرفتند. وزیر پلیس بخور شیطریت با دیدن سالمندان، زنان و کودکان در غار پیشنهاد کرد روستاییان تا پایان عملیات نظامی به شهرک الجش بروند. نزدیک به ۷۰۰ نفر از ساکنان کفر برعم در داخل اسرائیل جای گرفتند و ۲۵۰ نفر باقی‌مانده تشویق به عبور به لبنان شدند.

اسقف الیاس شقور، ساکن اصلی اقرت، در زندگی‌نامه خود شرح داده‌است که چگونه در بهار ۱۹۴۹ ارتش اسرائیل همه مردان و پسران بزرگ‌تر روستا (از جمله پدر و سه برادر بزرگ‌تر خودش) را جمع‌آوری کرد و با کامیون به مرز اردن برد و به آنان فرمان داد به اردن بروند. سربازان بالای سر آن‌ها تیراندازی کردند تا آنان را برای همیشه از زادگاهشان برانند؛ با این حال پدر و برادران شقور سه ماه بعد بازگشتند.

عملیات ایجاد منطقه عاری از فلسطینی در مرز اسرائیل-لبنان در ۱۵–۱۶ نوامبر پایان یافت و فسوطه (مسیحیان)، الجش (مارونی‌ها)، ریحانیه (چرکس‌ها)، معلیا (مسیحیان) و جردیه (مسلمانان) را در درون منطقه ۵ تا ۷ کیلومتری باقی گذاشت.

نخستین اقدام حقوقی علیه دولت اسرائیل در سال ۱۹۵۱ از سوی ۵ مرد اقرتی با وکالت محمد نمر الهواری آغاز شد. در ۳۱ ژوئیه ۱۹۵۱ دادگاه‌های اسرائیل حقوق روستاییان بر زمین‌شان و حق بازگشت آنان را به رسمیت شناختند.

در سال ۱۹۵۳ ساکنان کفر برعم از دیوان عالی اسرائیل اجازه بازگشت به روستای خود را خواستند. دادگاه در اوایل سپتامبر ۱۹۵۳ حکم داد که مقامات باید دلایل ممانعت از بازگشت ساکنان را توضیح دهند؛ اما در همان ماه ارتش و نیروی هوایی اسرائیل روستا را بمباران کردند و آن را به‌طور کامل ویران ساختند.

### وادی عاره
در مارس ۱۹۴۹ پس از عقب‌نشینی نیروهای عراقی از فلسطین و واگذاری مواضع آن‌ها به لژیون عربی اردن، سه گردان اسرائیلی در عملیاتی به‌عنوان بخشی از دیپلماسی اجباری به مواضع تهدیدآمیز جابه‌جا شدند. این عملیات به اسرائیل اجازه داد خط آتش‌بس را در منطقه وادی عاره در شمال کرانه باختری بازمذاکره کند؛ توافقی محرمانه در ۲۳ مارس ۱۹۴۹ حاصل شد و در توافقنامه عمومی آتش‌بس گنجانده شد. برآورد می‌شود که نزدیک به ۱۵ روستا به اسرائیل واگذار شد و ۱۵٬۰۰۰ عرب فلسطینی آواره شدند.

در جریان کنفرانس صلح لوزان، کنسول آمریکا ویلیام بوردت دربارهٔ نشست کمیسیون مختلط آتش‌بس اردن-اسرائیل سخن گفت که دربارهٔ تخلیه اجباری نزدیک به ۱٬۰۰۰ نفر (برآورد سازمان ملل ۱٬۵۰۰ نفر) از ساکنان فلسطینی باقه‌الغربیه و وادارکردن آنان به عبور از خط آتش‌بس بحث می‌کرد. کمیسیون مختلط با اکثریت آرا حکم داد که اسرائیل با واداشتن غیرنظامیان به عبور از خط مرزی به خاک پادشاهی هاشمی اردن، توافقنامه عمومی آتش‌بس را نقض کرده‌است.

در ژانویه و فوریه ۱۹۴۹ نزدیک به ۷۰۰ نفر از روستای کفریاسیف به اردن اخراج شدند.

### المجدل
در ۱۷ اوت ۱۹۵۰ دستور اخراج ساکنان فلسطینی باقی‌مانده در شهر المجدل (که از ۱۹۴۸ در منطقه‌ای محصور نگه داشته می‌شدند) صادر شد و نخستین گروه با کامیون به نوار غزه منتقل شدند. سپس اسرائیلی‌ها نام المجدل را به عسقلان تغییر دادند؛ میرون بنونیستی این کار را بخشی از فرایند پیوسته عرب‌زدایی از سرزمین توصیف کرده‌است. مصر آوارگان فلسطینی اخراج‌شده از المجدل را به دلایل انسان‌دوستانه پذیرفت زیرا در غیر این صورت در معرض «شکنجه و مرگ» قرار می‌گرفتند. شهادت اخراج‌شدگان و گزارش‌های کمیسیون مختلط آتش‌بس به‌روشنی نشان می‌داد که آنان به زور رانده شده‌اند.

ایلان پاپه بیان می‌کند که ارتش اسرائیل ساکنان روستای ام‌الفرج را به زور بیرون راند و آن را در سال ۱۹۵۳ ویران کرد.

## جنگ روانی و شایعه‌پراکنی
یکی از شیوه‌های به‌کاررفته برای تخلیه روستاها بهره‌گیری از جنگ روانی و پراکندن شایعه بود. گلیزر دربارهٔ کاربرد جنگ روانی علیه غیرنظامیان نقل می‌کند که روستاییان غویر ابوشوشه به‌وسیله مختاران یهودی همسایه ترغیب شدند به سوریه بروند. آنان از رفتار بی‌رحمانه اسرائیلی‌ها با مردم دیریاسین و نصرالدین شنیده بودند و آمادگی مقاومت در برابر حمله نداشتند و تصمیم گرفتند توصیه همسایگانشان را بپذیرند و بروند.

ایگال آلون از فرماندهان پالماخ، نقشه‌ای برای واداشتن عرب‌های فلسطینی جلیل به ترک خانه‌هایشان تدوین کرد. او مختاران یهودی آشنا با عرب‌ها را گرد هم آورد و از آن‌ها خواست در گوش برخی عرب‌ها زمزمه کنند که نیروهای بزرگ یهودی به جلیل رسیده‌اند و قرار است همه روستاهای حوله را بسوزانند و به آنان به‌عنوان دوست پیشنهاد فرار را بدهند تا هنوز فرصت هست.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* سامانه داده‌های سازمان ملل درباره فلسطین (UNISPAL)

رده:درگیری اسرائیل و فلسطین
رده:جنایت‌های جنگی اسرائیل
رده:تاریخ پناهندگان اهل فلسطین