شورش‌های شیعیان عراق (۱۹۳۵–۱۹۳۶)

**شورش‌های شیعیان عراق (۱۹۳۵–۱۹۳۶)** یا **شورش رمیثه و دیوانیه ۱۹۳۵** مجموعه‌ای از خیزش‌های ایلی شیعیان در منطقه فرات میانی بر ضد حکومت سنی‌محور پادشاهی عراق بود. در هر یک از این شورش‌ها، واکنش دولت عراق بهره‌گیری از نیروی نظامی برای سرکوب بی‌رحمانه شورشیان بود و وظیفه فرماندهی این سرکوب بر دوش ژنرال بکر صدقی قرار داشت؛ همان فرمانده‌ای که مسئول کشتار آشوریان در ۱۹۳۳ بود.

ایل‌های شیعه فرات میانی خود را به‌گونه‌ای فزاینده در حکومت سنی‌محور عراق کم‌نماینده می‌یافتند و این وضعیت با کنار گذاشتن شیخ‌های برجسته شیعه از مجلس عراق در انتخابات ۱۹۳۴ بدتر شد. در پی آن، ناآرامی‌هایی در ژانویه ۱۹۳۵ در فرات میانی آغاز شد و پس از ناکامی رهبران شیعه در دستیابی به خواسته‌هایشان، شورش به منطقه دیوانیه گسترش یافت. با این حال، شورش مارس ۱۹۳۵ در یک هفته فرونشست. در ماه مه همان سال، پس از بازداشت یکی از پیروان برجسته آیت‌الله محمدحسین کاشف‌الغطا، شورش‌های تازه‌ای در فرات میانی شعله‌ور شد. بکر صدقی حکومت نظامی را در دیوانیه اعلام کرد و تمامی توان نیروی هوایی و ارتش عراق بر ضد شورشیان به کار گرفته شد. تا پایان مه ۱۹۳۵ شورشیان شکست خوردند، هرچند رویدادهای پراکنده‌ای پس از آن نیز رخ داد. در ۱۹۳۶ ایل‌های شیعه بار دیگر قیام کردند و ۹۰ سرباز عراقی را کشتند و دو هواپیما را سرنگون ساختند، اما نیروهای صدقی با تخریب خانه‌ها، زندانی کردن غیرنظامیان و اعدام‌های علنی سرانجام آنان را سرکوب کردند.

## پیشینه
در دهه ۱۹۳۰ ناآرامی‌های پیوسته‌ای در جنوب شیعه‌نشین عراق وجود داشت که ریشه‌های گوناگونی داشت، اما بُن‌مایه اصلی همه آن‌ها رانده شدن پیوسته شیعیان از رده‌های بالای قدرت سیاسی بود. شیعیان که از بیان نارضایتی خود از راه‌های دموکراتیک بازداشته شده بودند، بارها به شورش آشکار روی آوردند.

غازی یکم، پادشاه هاشمی عراق (۱۹۳۳–۱۹۳۹)، از جمله سیاست‌های ضد شیعی را دنبال می‌کرد. در پی آن، دو وزیر شیعه در اواخر ۱۹۳۳ از دولت عراق کناره‌گیری کردند، زیرا به باور آنان دولت به جوامع شیعه‌نشین منطقه غراف بی‌توجه بود و بودجه‌ای که باید صرف ساخت سد در آن منطقه می‌شد، به گسترش ارتش عراق از راه سربازگیری اجباری اختصاص یافته بود.

جمیل المدفعی که جانشین الکیلانی در نخست‌وزیری عراق شد، در فوریه ۱۹۳۴ «لایحه دفاع ملی» را به مجلس عراق ارائه کرد که چارچوب سربازگیری اجباری و گسترش نیروهای مسلح عراق را پی‌ریزی می‌کرد. این طرح از پشتیبانی گسترده عرب‌های سنی برخوردار بود، اما بسیاری از شیعیان و کردها آن را با بدگمانی و خشم می‌نگریستند.

در اوت ۱۹۳۴، انتخاباتی که المدفعی و علی جودت ترتیب دادند، کرسی‌های حزب اخاء را به تنها دوازده کاهش داد و مهم‌ترین شیخ‌های ایلی شیعه فرات میانی را از مجلس کنار گذاشت. در پی آن، ائتلافی راهبردی میان حزب اخاء و شیخ‌های شیعه پدید آمد.

### نظام ارباب‌رعیتی و بلایای طبیعی
بر پایه منابع عربی، کشاورزان فرات میانی زیر فشار نظام ارباب‌رعیتی سختی زندگی می‌کردند؛ ۲ درصد جمعیت ۸۰ درصد زمین‌های کشاورزی را در دست داشتند و کشاورزان ناچار بودند ۵۰ درصد محصول خود را به‌عنوان مالیات بپردازند. در بهار ۱۹۳۵ هجوم ملخ و سیلاب فرات نیز بر رنج‌های مردم منطقه افزود.

## شورش‌ها
### ناآرامی ژانویه ۱۹۳۵
در ژانویه ۱۹۳۵ ناآرامی‌هایی فرات میانی را فراگرفت. شیخ‌های برجسته ایل‌های شیعه نجف و آیت‌الله محمد کاشف‌الغطا پیش از این رویدادها گرد هم آمدند و دربارهٔ «منشور مردم» گفتگو کردند. این منشور در مارس ۱۹۳۵ به دولت تقدیم شد. منشور دولت عراق را می‌پذیرفت، اما بر نگرانی‌های بخش بزرگی از مردم عراق که خود را از سوی دولت علی جودت نادیده‌انگاشته می‌دیدند تمرکز داشت.

### شورش مارس ۱۹۳۵ دیوانیه
تلاش رهبران شیعه برای دستیابی به امتیازاتی در برابر آشتی ناکام ماند. آنان همچنین از پادشاه عراق خواستند علی جودت را برکنار کند، اما نتیجه‌ای نگرفتند. در پی آن شورش به منطقه دیوانیه گسترش یافت که دو شیخ نیرومند با پیوندهایی با حزب اخاء و یاسین الهاشمی رهبری آن را بر عهده داشتند. از بکر صدقی خواسته شد از سرکوب شورش خودداری کند و علی جودت نیز ناگزیر به کناره‌گیری شد. جمیل المدفعی، جانشین جودت، نیز تنها دو هفته پس از انتصابش در ۱۵ مارس ناچار به استعفا شد زیرا توان مهار اوضاع را نداشت. پادشاه از یاسین الهاشمی خواست دولت تازه‌ای تشکیل دهد که در عمل به‌منزله کودتایی بر ضد رقیبانش در مارس ۱۹۳۵ بود. شورش دیوانیه که متحدان یاسین الهاشمی رهبری‌اش می‌کردند، در یک هفته پایان یافت. پس از پایان شورش، دو شیخ اصلی شورشی همراه شمار بسیاری از شبه‌نظامیان مسلح وارد بغداد شدند تا هم دادخواستی به پادشاه تقدیم کنند و هم نمایش قدرت دهند.

با وجود تلاش‌های دولت برای آرام‌سازی ایل‌ها، ناآرامی‌ها در ماه آوریل همچنان در فرات میانی گسترش یافت.

### شورش مه ۱۹۳۵
پس از بازداشت شماری از پیروان برجسته آیت‌الله کاشف‌الغطا در مه، از جمله احمد اسدالله در ۶ مه، ایل‌های شیعه الرمیثه شامل ابوحسن، بنی‌زریج و زوالم شوریدند. بکر صدقی حکومت نظامی را در دیوانیه اعلام کرد و تمامی توان نظامی عراق بر ضد شورشیان به کار گرفته شد. نیروی هوایی در ۱۱ مه بمباران روستاهای شورشی دیوانیه را آغاز کرد. در ۱۳ مه ایل‌های منتفق در سوق‌الشیوخ و ناصریه نیز به شورش پیوستند و شیخ‌هایشان به نجف رفتند تا بیانیه ایل‌های شیعه بر ضد یاسین الهاشمی را امضا کنند. در شب ۱۵ مه، شورشیان شهر سوق‌الشیوخ را تصرف کردند و خط آهن میان بصره و ناصریه را قطع نمودند.

در این مرحله، دولت که نگران گسترش بیشتر شورش بود، آمادگی خود را برای مذاکره با آیت‌الله کاشف‌الغطا اعلام کرد. دولت در عمل کوشید ایل‌های شورشی را از هم جدا سازد: در حالی که جعفر العسکری وزیر دفاع با شیخ‌های منتفق دیدار می‌کرد تا آنان را به آتش‌بس ترغیب کند، عملیات بر ضد رمیثه تا سرکوب کامل در ۲۱ مه ادامه یافت.

پایان شورش رمیثه به دولت امکان داد بر ایل‌های منتفق و مجتهدان زیر نظر آیت‌الله الغطا تمرکز کند. صالح جبر، فرماندار شیعه کربلا، کاشف‌الغطا را متقاعد ساخت که ایل‌های منتفق را از جنگیدن بازدارد. پس از برقراری کنترل کامل بر رمیثه، ناصریه و سوق‌الشیوخ، دولت دیگر انگیزه‌ای برای ادامه مذاکره با کاشف‌الغطا نداشت.

تا پایان مه، شورشیان شکست خوردند و شورش فرونشست.

### رویدادهای پسین
سرکوب دیوانیه در مه ۱۹۳۵ پایان شورش‌ها نبود و رویدادهای پراکنده‌ای از آن پس رخ می‌داد. از مه ۱۹۳۵ به بعد، خیزش‌های شیعه تهدیدی مستقیم برای حکومت مرکزی عراق به‌شمار نمی‌آمد، زیرا ایل‌ها بیش از آن پراکنده بودند.

با این حال، در ۱۹۳۶ ایل‌های شیعه بار دیگر قیام کردند و ۹۰ سرباز عراقی را کشتند و دو هواپیما را سرنگون ساختند. نیروهای صدقی به‌سرعت چیره شدند و مجازات سختی اعمال کردند: تخریب خانه‌ها، زندانی کردن غیرنظامیان و اعدام‌های علنی.

در ۱۹۳۷ نیز شورش دیگری در فرات میانی توسط ارتش عراق سرکوب شد.

## پیامد اجتماعی
شورش مه ۱۹۳۵ نبود یکپارچگی درون جامعه شیعه عراق و نبود رهبری سیاسی نیرومند شیعی را برای نمایندگی خواسته‌هایشان در بغداد آشکار ساخت.

## شورش‌های ایلی شیعه یا کشاکش سیاسی درونی عراق
به گفته چارلز تریپ، هرچند شرکت‌کنندگان در شورش شیعیان ایلی بودند، رویدادهای ۱۹۳۵ «برخاستن ایل‌ها» یا «شیعیان بر ضد حکومت» نبود، گرچه احساسات ایلی و فرقه‌ای شیعه بی‌تردید در کار بود.

## واکنش‌ها
### واکنش داخلی
مرجعیت دینی واکنش‌های گوناگونی نشان داد؛ آیت‌الله ابوالحسن اصفهانی بیانیه‌ای کوتاه صادر کرد و خواستار آرامش شد. ملک غازی پس از سرکوب از منطقه دیدار کرد و دستور «کمک به آسیب‌دیدگان» را داد، بی‌آنکه اجرایی شود. جعفر ابوالتمن نیز در مجلس از حکومت به‌شدت انتقاد کرد.

### واکنش بین‌المللی
بریتانیا به نیروی هوایی عراق بمب‌های آتش‌زا تأمین کرد. جامعه ملل سه شکایت ارائه‌شده از سوی ساکنان منطقه را نادیده گرفت و مطبوعات عربی رویدادها را تنها به‌صورت حاشیه‌ای پوشش دادند.

## پیامدها
از مهم‌ترین پیامدهای این شورش‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: تصویب قانون اصلاحات ارضی ۱۹۳۶ که در عمل اجرا نشد، کودتای بکر صدقی در اکتبر ۱۹۳۶ که نخستین کودتای نظامی در جهان عرب بود و نیز شکل‌گیری حافظه جمعی که زمینه‌ساز جنبش‌های بعدی در عراق شد.

## جستارهای وابسته
* کشتار سمیل
* انقلاب ۱۹۲۰ عراق
* خیزش شعبان
* شورش ۱۹۳۵ ایزدیان
* فهرست درگیری‌های معاصر در خاورمیانه

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:شورش‌های عربی در عراق
رده:شورش‌ها در عراق
رده:درگیری‌ها در ۱۹۳۵ (میلادی)
رده:درگیری‌ها در ۱۹۳۶ (میلادی)
رده:خشونت فرقه‌ای شیعه و سنی
رده:اعدام‌های در ملأ عام