قدیس‌نگاری ایرانی

قدیس‌نگاری، گونه ادبی زندگینامه‌نویسی دربارهٔ افراد مقدس است. در ایران اسلامی، زندگینامه‌نویسی به عنوان یک گونه ادبی در قرن یازدهم میلادی، در خراسان، منطقه‌ای که بسیاری از صوفیان شرقی از آن برخاسته‌اند، توسعه پیدا کرد. این سبک بیشتر بر اولیای صوفی تمرکز داشت. این سنت حدود قرن شانزدهم تا هجدهم میلادی رو به زوال گذاشت، اما در قرن نوزدهم احیا شد و هنوز هم به صورت آنلاین وجود دارد.

## پیش از اسلام
اولین داستان‌های زندگی‌نامه‌ای مقدس به زبان فارسی را می‌توان به نوشته‌های دربارهٔ زرتشت مرتبط دانست. در طول قرن‌های پنجم تا دوازدهم میلادی، مجموعه‌ای از داستان‌های مذهبی دربارهٔ زرتشت، به همراه بخش‌های مرتبط با *[[گاتاها|گات‌ها]]*، تدوین شد. این مطالب، پایه و اساس مطالب باقی‌مانده دربارهٔ زرتشت را تشکیل دادند که در متون فارسی میانه یا پهلوی از جمله *[[دین‌کرد]]* و *[[ویزداگی‌ها]]* و در متون فارسی نو از جمله *[[زراتشت‌نامه]]* و *[[شاهنامه]]* یافت می‌شوند.

## اسلامی
### روش‌های ترکیب
محققان ایرانی با استفاده و توسعه روش‌های تاریخ‌نگاری *[[مطالعات حدیث|محدثان]]* (پژوهشگران احادیث و تاریخ پیامبر اسلام)، از سنت شفاهی و مشاهدات خود برای نوشتن دربارهٔ شخصیت‌های مقدس استفاده می‌کردند. با این حال، بسیاری از شرح حال‌نویسی‌ها نیز از منابع مکتوب پیشین استفاده می‌کردند و اغلب آن منابع را برای انعکاس دیدگاه خود نویسندگان دربارهٔ ولایت تطبیق می‌دادند. به عنوان مثال، در قرن دوازدهم میلادی، محمد بن منور با بهره‌گیری از *کتاب «حالات و سخنان شیخ [[ابوسعید ابوالخیر]]» نوشته‌ی* جمال‌الدین ابوروح لطف‌الله، مطالبی را به آن افزود تا «اسرار *التوحید* فی مقامات الشیخ ابوسعید» خود را خلق کند. با این کار، او بر شادی‌های عرفانی و حالات سعادتمندانه تمرکز کرد.

به‌طور سنتی، محققان اسلامی زندگینامه‌های قدیسان ایرانی را نسبتاً بدون نقد و بررسی به عنوان منابع زندگینامه‌ای برای وقایع تاریخی واقعی خوانده‌اند. با این حال، آثار جدیدتر، که تا حدودی از پژوهش‌های غربی در زندگینامه‌های مسیحیان قرون وسطی الهام گرفته شده‌اند، از نگاه به زندگینامه‌ها به عنوان گنجینه‌ای از حقایق فاصله گرفته‌اند و به جای آن، آنها را به عنوان آثار ادبی منعکس کننده زیبایی‌شناختی، و مسائل کلامی و سیاسی نویسندگان آنها، در نظر گرفته‌اند.

### آثار عمده
آثار کلیدی اولیه در ارتباط با قدیس‌نگاری ایرانی شامل موارد زیر است:
* کشف‌المحجوب اثر ابوالحسن هجویری (متوفی ۴۶۵/۱۰۷۲–۷۳)
* طبقات‌الصوفیه (نسل‌های صوفیه) نوشته عبدالله انصاری (متوفی ۴۸۱/۱۰۸۸)
* حالات و سخنان *شیخ ابوسعید ابوالخیر* نوشته جمال الدین ابوروح ۱۵۴–۱۴۱۴.
* زندگی احمد جام (متوفی ۵۳۶/۱۱۴۱) نوشتهٔ سدیدالدین محمد غزنوی (حدود ۵۳۰–۶۰۰/۱۱۳۶–۱۲۰۵). این کتاب بر معجزات ادعایی انجام شده توسط نویسنده تأکید دارد.

نویسندگان مهم زندگینامه‌های ایرانی متأخر عبارت بودند از:
* افلاکی (متوفی ۷۶۱/۱۳۶۰)، مرید نوهٔ مولانا که *مناقب العارفین* («فضایل عارفان») را نوشت، و این اثر را در ۷۵۴/۱۳۵۴ به پایان رساند. این اثر بر شخصیت‌های کلیدیطریقت مولویه تمرکز دارد و به مولوی (متوفی ۶۷۲/۱۲۷۳) و پیروانش تقدیم شده است.
* عبدالرزاق کرمانی (متوفی پس از ۹۱۱/۱۵۰۵)، که زندگی‌نامه شاه نعمت‌الله ولی (متوفی ۸۳۴/۱۴۳۰–۱) را نوشت، بر زندگی ساده و کشاورزی این شخص تأکید کرد و او را از سیاست، چه دنیوی و چه فرقه‌ای، دور ساخت.

تولید کتاب‌های قدیس‌نگاری در دوره صفویه (۱۵۰۱–۱۷۲۲) به دلیل سیاست‌های ضد صوفیانه آنها کم شد. اما سلسله‌های زندیه (۱۷۵۱–۱۷۵۱) و قاجاریه (۱۷۷۹–۱۹۲۵) بر احیای نسبی فرقه‌های صوفیه و به تبع آن، شرح حال‌نویسی نظارت داشتند. یک نمونه، *تذکرة الاولیاء* اثر ابوالقاسم راز شیرازی در قرن نوزدهم است. در قرن بیست و یکم، شرح حال زندگی‌نامه‌ها همچنان در اینترنت، به ویژه در میان اقلیت‌های سنی بلوچ یا کرد، تولید و منتشر می‌شود

### مجموعه‌های اصلی
مجموعه کلاسیک قدیس‌نگاری در پژوهش‌های فارسی، که موضوعات آن از بالکان تا آسیای مرکزی را در بر می‌گیرد، *[[تذکرةالاولیاء|تذکرة الاولیاء]]* («زندگینامه‌های اولیاء») بود که عطار (متوفی ۶۱۸/۱۲۲۱) آن را تألیف کرده است.

بعدها، جامی (متوفی ۸۹۸/۱۴۹۲) مجموعه‌ای شامل ۶۱۸ زندگی‌نامه و شرح حال، شامل روایات صوفیانه، با عنوان نفحات *الانس*، پدیدآورد.

محمد سمرقندی حدود اوایل قرن شانزدهم میلادی، *کتاب «تذکره مزید»* («مجموعه بزرگ زندگینامه‌ها») را گردآوری کرد. این کتاب اکنون از بین رفته است، اما در منابع دیگر از آن بسیار نقل قول شده است که نشان دهنده جایگاه تأثیرگذار آن در گذشته است.

## منابع

رده:ادبیات فارسی
رده:قداست