مسجد آدینه

**مسجد آدینه** (به معنی مسجد جمعه که با نام «نسف کَتّه جُمعه» نیز شناخته می‌شود) قدیمی‌ترین بنای معماریِ حفظ‌شده در شهر قرشی، استان قشقدریا است. این مسجد در مرکز دژ قرشی قرار دارد. تیمور در جریان لشکرکشی خود از سمرقند به قرشی در سال‌های ۱۳۸۵–۱۳۸۶ دستور ساخت این مسجد را صادر کرد.

امروزه مسجد در ناحیهٔ «آدینه» در بخش «شهر قدیم» قرشی قرار دارد. این بنای تاریخی بر اساس فرمان شمارهٔ PQ-4068 مورخ ۱۹ دسامبر ۲۰۱۸، در فهرست ملی بناهای غیرمسکونی میراث مادی و فرهنگی ازبکستان ثبت شده است که به بهبود جامع فعالیت‌های حفاظت از میراث اختصاص دارد. همچنین طبق فرمان رئیس‌جمهور جمهوری ازبکستان در تاریخ ۸ اکتبر ۲۰۲۰، در سال ۲۰۲۱ موزهٔ یادبودی برای قربانیان کشتار «قطاغان» در مسجد آدینه تأسیس شد.

## تاریخچه
دانشمندان تاریخی همچون بوری‌بوی احمدوف و میخائیل ماسون در آثار خود ساخت این مسجد را به نام تیمور نسبت داده‌اند. پس از دههٔ ۱۸۶۰، مسجد آدینه تخریب شد و مصالح ساختمانی آن برای مقاصد دیگر مورد استفاده قرار گرفت. گنبد و بقایای مناره‌ها تا سال ۱۹۱۴ حفظ شدند. در دوران شوروی، دفاتر مختلفی در مسجد آدینه مستقر شدند و بعدها حتی به‌عنوان انبار مورد استفاده قرار گرفت. در سال ۱۹۳۸، اطراف مسجد با دیواری بلند محصور شد و به خانه‌ای برای بازداشت‌شدگان تبدیل گردید. یکی از سلول‌های این خانهٔ بازداشتگاهی نزدیک به بیست نفر را در خود جای می‌داد. در ارتباط با جشن ۲۷۰۰ سالگی شهر قرشی، در سال‌های ۲۰۰۴–۲۰۰۵ این خانهٔ بازداشتگاهی به خارج از محدودهٔ شهر منتقل شد. مسجد جامع آدینه عمدتاً برای نماز جمعه و همچنین نمازهای عید فطر و عید قربان مورد استفاده قرار می‌گرفت، در حالی که نمازهای پنج‌گانهٔ روزانه در مساجد محلی برگزار می‌شدند.

## معماری
ابعاد مسجد آدینه به نسبت ۵۰ در ۴۰ متر ساخته شده است. محل‌های عبادت درون مسجد وسیع و بلند هستند و در بالای آن‌ها گنبدی کوچک قرار دارد. ستون‌های ضخیم آجری از طریق طاق‌ها به یکدیگر متصل شده‌اند. در سمت غربی مسجد محراب بزرگی ساخته شده است. دعای «آیةالکرسی» از قرآن کریم با حروف طلایی پیرامون قوس محراب نوشته شده است. در سمت راست محراب، هفت سنگ مرمر قرار دارد که خطبه‌های نماز جمعه و نمازهای عید فطر و عید قربان بر روی آن‌ها خوانده می‌شد.

در مقابل مسجد آدینه، میدانی کوچک قرار داشت که با برداشتن هفت پله از میدان ریگستان («کفش پارتاو» – جایی که کفش‌ها برداشته می‌شد) به آن می‌رسیدند. پیش از ورود مهاجمان تزاری، ایوانی در این میدان وجود داشت که بر اثر شلیک توپ‌ها ویران شد. در سال ۱۹۱۴، هنگام بازسازی دژ توسط سعید علیم‌خان، این ایوان دوباره مرمت شد، اما امکان بازسازی گنبد و مناره‌های مسجد که تخریب شده بودند وجود نداشت. سنگ زیر ستون‌های کنده‌کاری‌شدهٔ ایوان از مرمر ساخته شده بود و این مکان به‌عنوان ورودی بنا عمل می‌کرد. پس از سال ۱۹۲۰، با انقراض امارت بخارا و در نخستین سال حکومت شوراها، ایوان بار دیگر تخریب شد.

در سال ۲۰۲۱، مبلغ ۵۰۰ میلیون سُم (بیش از ۴۰ هزار دلار) از بودجه توسط والی استان قشقدریا اختصاص یافت تا سیستم فاضلاب، تهویه و تأمین آب آشامیدنی «موزهٔ یادبود قربانیان شورش» که در مسجد آدینه تأسیس شده بود، بهبود یابد.

## نام‌ها
این مسجد در منابع تاریخی با نام «نسف کَتّه جُمعه» (مسجد کلان) شناخته می‌شود. در میان مردم، بیشتر با نام «مسجد آدینه» شهرت دارد. سه سند وقف‌نامه که در سال‌های ۱۹۲۴–۱۹۲۵ نوشته شده‌اند، از این مسجد باقی مانده است. در این وقف‌نامه‌ها، مسجد به‌طور صریح با عنوان «مسجد آدینه» ذکر شده است.

## توضیحات
در منابع تاریخی، مسجد آدینه به‌عنوان یک بنای تاریخی در بخارا با نام «مسجد کلان» یاد شده است. گنبد بیرونی مسجد بلند بوده و شکوه آن از دور قابل مشاهده است. برخی بر این باورند که مسجد کلان بخارا الگویی برای ساخت مسجد آدینه بوده است. با این حال، گفته می‌شود مسجد آدینه کوچک‌تر از آن بوده و محراب آن تقریباً در زاویهٔ ۲۵۰ درجه به سمت قطب شمال قرار داشته است.

## نگارخانه

پرونده:Adina_mosque_1.jpg|جایگزین=The main entrance of the Odina Mosque| ورودی اصلی مسجد آدینه
پرونده:Adina_mosque_entrance_2.jpg|جایگزین=An additional entrance to the mosque| ورودی اضافی به مسجد
پرونده:Adina_mosque_hallway.jpg|جایگزین=Hall part of the mosque| بخش شبستان مسجد
پرونده:Adina_mosque_inside.jpg|جایگزین=The courtyard of the mosque| حیاط مسجد
پرونده:Adina_mosque_view_from_back.jpg|جایگزین=Rear view of Odina Mosque| نمای پشت مسجد آدینه
پرونده:Adina_mosque_view_from_left.jpg|جایگزین=View of the entrance of the mosque from the northeast| نمای ورودی مسجد از شمال شرقی
پرونده:Adina_mosque_inside2.jpg|جایگزین=View of the courtyard of the mosque from the north-west side| نمای حیاط مسجد از ضلع شمال غربی


## ادبیات
* Poyon Ravshanov. History of Qarshi. Tashkent: New Generation Publishing House, 2006 - 647 pages. .
* Nasriddinov K, Khujayarov U. Architectural monuments of the city of Qarshi. Tashkent: New age generation, 2011 - 136 pages. .
* Abdusattor Jumanazar. Nasaf. Publishing House of the National Library of Uzbekistan named after Alisher Navoi, 2007 - 204 pages. .

## منابع

رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:مسجدهای ازبکستان