گدیمیناس

**گِدیمیناس** (;  - دسامبر ۱۳۴۱) دوک بزرگ لیتوانی از سال ۱۳۱۵ یا ۱۳۱۶ میلادی تا مرگش در ۱۳۴۱ بود. گدیمیناس به‌طور سنتی بنیان‌گذار ویلنیوس، پایتخت لیتوانی در نظر گرفته می‌شود. به هنگام فرمانروایی، سرزمین‌هایی از دریای بالتیک تا دریای سیاه تحت چیرگی او بود. او دودمان گدیمینید را بنیان نهاد که بعدها بر لهستان، مجارستان و بوهم فرمان راندند.

## زندگی‌نامه
### مبدأ
گدیمیناس حدود سال ۱۲۷۵ زاده شد. از آنجایی که منابع نوشتاری دوره کمیاب هستند، نیاکان گدیمیناس، زندگی اولیه و تصاحب عنوان دوک بزرگ در سال ۱۳۱۶ مبهم هستند و همواره مورد بحث پژوهشگران قرار دارد. چندین نظریه ادعا دارد که گدیمیناس پسر دوک بزرگ پیشین ویتنیس یا برادر یا عموزاده یا مهتر او بوده است. برای چندین سده، تنها دو روایت از ریشهٔ او دست‌به‌دست می‌شد: تواریخ، که مدت‌ها پس از مرگ گدیمیناس، توسط شوالیه‌های تتونی دشمن دیرینهٔ لیتوانی نوشته شد و در آن ادعا شده گدیمیناس مهتر ویتنیس بوده؛ به گفتهٔ تواریخ، گدیمیناس ارباب خود را کشت و تاج‌وتخت را به دست گرفت. یک نسخهٔ دیگر در تواریخ لیتوانیایی نوشته شده که آن هم پس از مرگ گدیمیناس منتشر شد. ادعای آن بر این است که گدیمیناس پسر ویتنیس بود. با وجود این، این دو نفر تقریباً هم‌سن بوده‌اند و این ارتباط را ناممکن می‌سازد.

تحقیقات اخیر نشان می‌دهد نیای گدیمیناس احتمالاً اسکالمانتاس بوده است. در سال ۱۹۷۴، تاریخ‌دان یرزی اوخمانسکی اشاره کرد که در زادونشچینا، شعری از پایان سدهٔ چهاردهم، خطی قرار دارد که دو پسر آلگیرداس نیاکان خود را نام می‌برند: «ما دو برادریم - پسران آلگیرداس، نوه‌های گدیمیناس و نوه‌های بزرگ اسکالمانتاس.» این کشف به این باور منجر شد که اسکالمانتاس، نیای دیرینهٔ گدیمینیدها بوده است.

گدیمیناس در سال ۱۳۱۶ در سن ۴۰ سالگی به مقام دوک بزرگ رسید و به مدت ۲۵ سال فرمانروایی کرد.

### گزینش دین
گدیمیناس سرزمین‌هایی از جمله لیتوانی اصلی، ژمایتیا، نووگرودوک، پودلاسی، پولوتسک و مینسک را به ارث برد. هرچند، این دارایی‌ها مورد تهدید شوالیه‌های تتونیک و شوالیه‌های لیوونی قرار داشت که قصد فتح آن‌ها را داشتند. در سال ۱۳۱۹، گدیمیناس با تاتارها ضد شوالیه‌های تتونیک متحد شد.
[بندانگشتی|[دوک‌نشین بزرگ لیتوانی در اروپای خاوری تا سال ۱۴۳۴]]
یورش‌های نظام‌مند شوالیه‌ها به لیتوانی که به بهانهٔ مسیحی کردن آن‌ها انجام می‌شد مدت‌ها پیش همهٔ قبایل لیتوانیایی را متحد کرده بود. در همین راستا، او وارد مذاکرات مستقیم با سریر مقدس شد. در پایان ۱۳۲۲، او نامه‌هایی به پاپ ژان بیست‌ودوم نوشت و از او خواست تا در برابر آزار و اذیت شوالیه‌ها از وی پشتیبانی کند، و او را از امتیازهایی که پیش‌تر به دومینیکن‌ها و فرانسیسکن‌ها برای تبلیغ مسیحیت در لیتوانی داده شده بود، آگاه ساخت. گدیمیناس همچنین درخواست کرد برای غسل تعمید او، فرستادگانی نزدش اعزام شوند. فردریک لوبشتات، اسقف ریگا از این کنش او حمایت کرد. در پی این رویدادها، صلح میان دوک‌نشین و شوالیه‌های لیوونی در ۲ اکتبر ۱۳۲۳ برقرار شد.

گدیمیناس پس از دریافت پاسخ مساعد از واتیکان، نامه‌های دایره‌ای در تاریخ ۲۵ ژانویه ۱۳۲۳ به شهرهای اصلی هانزا صادر کرد و دسترسی آزاد به قلمروی خود را به مردانی از هر فرقه و حرفه، از اشراف و شوالیه‌ها گرفته تا کشاورزان، ارائه داد. مهاجران می‌توانستند محل سکونت خود را انتخاب کنند و طبق قوانین خود اداره شوند. از کشیشان و راهبان نیز دعوت شد تا بیایند و کلیساهایی در ویلنیوس و ناواهروداک بسازند. در اکتبر ۱۳۲۳، نمایندگان اسقف بزرگ ریگا، اسقف دورپات، پادشاه دانمارک، فرقه‌های دومینیکن و فرانسیسکن و استاد بزرگ فرقهٔ تتوونیک در ویلنیوس گرد هم آمدند، زمانی که گدیمیناس وعده‌های خود را تأیید کرد و متعهد شد که به محض رسیدن فرستادگان پاپ غسل تعمید داده شود. سپس در ویلنیوس، به نام تمام جهان مسیحیت، بین گدیمیناس و نمایندگان، پیمانی امضا شد که امتیازات وعده داده شده را تأیید می‌کرد. 

یورش او به دوبژین، که تازه‌ترین قلمروی به‌دست‌آمدهٔ شوالیه‌ها در خاک لهستان بود، به آن‌ها بهانه‌ای آماده برای اقدام علیه او داد. اسقف‌های پروسی که به شوالیه‌ها وفادار بودند، اعتبار نامه‌های گدیمیناس را زیر سؤال بردند و در سینود البلنگ، او را دشمن ایمان اعلام کردند. رعایای ارتدکسِ او نیز وی را برای تمایل به بدعت لاتینی سرزنش می‌کردند، در حالی که لیتوانیایی‌های پاگان او را متهم به رهایی خدایان باستانی می‌ساختند. گدیمیناس با پس گرفتن وعده‌های پیشین خود از این تنگنا رهایی یافت: با خودداری از پذیرش فرستادگان پاپی که در سپتامبر ۱۳۲۳ به ریگا رسیده بودند و با اخراج فرانسیسکن‌ها از سرزمین‌هایش. این اقدامات باعث شد گدیمیناس آیین چندخدایی را در لیتوانی حفظ کند، هرچند در قلمروی او شمار مسیحیان ارتدکس بیش از دو برابرِ پاگان‌ها بود.
راست|بندانگشتی|توافق صلح میان گدیمیناس و فرقه
در همان زمان، گدیمیناس از طریق سفیران خود به‌طور خصوصی به نمایندگان پاپ در ریگا اطلاع داد که موقعیت دشوارش او را مجبور می‌کند تصمیم راسخ خود برای غسل تعمید را به تعویق بیندازد و نمایندگان با منع کشورهای همسایه از جنگ علیه لیتوانی برای چهار سال آینده، علاوه بر تصویب پیمان منعقد شده میان گدیمیناس و اسقف بزرگ ریگا، اعتماد خود را به او نشان دادند. با وجود این، فرقه بدون توجه به سرزنش‌های کلیسا، جنگ با گدیمیناس را از سر گرفت و یکی از نمایندگان او را که برای استقبال از استاد بزرگ به مناسبت ورودش به ریگا در سال ۱۳۲۵فرستاده شده بود، به قتل رساند. او در این میان با اتحاد با ووادیسواو یکم، پادشاه لهستان، موقعیت خود را بهبود بخشیده بود و دخترش آلدونا را به خاطر نامزدی با پسر ولادیسلاو، کاژیمیش سوم، غسل تعمید داده بود.>

تعمید یافتن گدیمیناس در داخل کشور برای او پیامدهایی جدی داشت؛ زیرا ساکنان به‌شدت مشرکِ مناطق اصلی لیتوانی، یعنی ژمایتیا و اوکشتایتیا، را آزرده می‌کرد. افزون بر این، این پاگان‌های مناطق مرکزی همراه با روس‌های ارتدکس، در صورت تصمیم او به تغییر دین، گدیمیناس را به مرگ تهدید می‌کردند؛ وضعیتی مشابه آنچه پیش‌تر برای میندوگاس رخ داده بود و گدیمیناس به‌شدت می‌کوشید از تکرار آن پرهیز کند.

راهبرد او این بود که با اعطای جایگاهی مساعد به کاتولیک‌های ساکن قلمرویش و وانمود کردن به علاقهٔ شخصی به آیین مسیحیت، حمایت پاپ و دیگر قدرت‌های کاتولیک را در نبردش با فرقهٔ تتونیک جلب کند. در حالی که به روحانیان کاتولیک اجازه می‌داد برای رسیدگی به امور مذهبی پیروان کاتولیک و ساکنان موقت وارد سرزمین‌هایش شوند، هرگونه تلاش برای تغییر دینِ لیتوانیایی‌های پاگان یا اهانت به دین بومی آنان را به‌شدت و بی‌رحمانه مجازات می‌کرد. ازاین‌رو، حدود سال ۱۳۳۹–۱۳۴۰ او دو راهب فرانسیسکن اهل بوهم به نام‌های اولریک و مارتین را که از حدود اختیارات اعطاشده فراتر رفته و آشکارا علیه آیین لیتوانیایی موعظه کرده بودند، اعدام کرد. گدیمیناس به آن‌ها دستور داد از مسیحیت روی برگردانند و هنگامی که نپذیرفتند، فرمان قتل آن‌ها صادر شد. پنج راهب دیگر در سال ۱۳۶۹ برای همان تخلف اعدام شدند.

با وجود هدف اصلی گدیمیناس برای نجات لیتوانی از حملات آلمانی‌ها، او همچنان به عنوان یک بت‌پرست که بر سرزمین‌های نیمه‌بت‌پرست فرمان می‌راند، درگذشت. همچنین، او به همان اندازه به خویشاوندان بت‌پرست خود در ژمایتیا، به رعایای ارتدکس خود در بلاروس و به متحدان کاتولیک خود در مازوویا متعهد بود. بنابراین، هنوز مشخص نیست که آیا نامه‌های ارسالی به پاپ درخواستی واقعی برای تغییر آیین بوده یا صرفاً یک مانور دیپلماتیک. با وجود این، گدیمیناس در سال‌های ۱۳۴۰–۱۳۴۱یک کمپین غسل تعمید تازه را برای جلوگیری از تجاوز شوالیه‌های تتونیک آغاز کرد.

افزون بر ترویج پاگانیسم، جامعهٔ یهودیان لیتوانی در دوران فرمانروایی او رونق گرفت.

### الحاق سرزمین‌های روتنی
گدیمیناس در حالی که مراقب دشمنان شمالی خود بود، از سال ۱۳۱۶ تا ۱۳۴۰ با بهره‌گیری از ضعفِ شاهزاده‌نشین‌های سرشمار روتنی در جنوب و شرق، قلمروی خود را گسترش داد. گدیمیناس رشته‌ای طولانی از شهرها در سراسر بلاروس و شمال اوکراین را فتح کرد، اما پیگیری مراحل مختلف این نبردها تقریباً ناممکن است. به‌ویژه در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۲۵ تا ۱۳۴۰، به‌دلیل اندک و متناقض بودن منابع مربوط به لشکرکشی‌های شرقی، تاریخ هر رویداد مهمی به‌شدت محل تردید است. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سرزمینی او، شاهزاده‌نشین گالیسیا-وولینیا بود که از طریق ازدواج پسرش لوبارت با دختر شاهزادهٔ گالیسیا به دست آمد.
[بندانگشتی|[برج گدیمیناس به نام بنیانگذار ویلنیوس نامگذاری شده است، اگرچه مدت زمان زیادی پس از دوران او ساخته شده است.]]
حدود ۲۳ کیلومتر جنوب غرب کی‌یف، گدیمیناس استانیسلاو از کی‌یف و متحدانش را در نبرد رود ایرپین شکست داد. سپس او کی‌یف را تحت محاصره قرار داد و فتح کرد، و استانیسلاو، واپسین بازماندهٔ دودمان روریک که بر کی‌یف فرمان راند، را به بریانسک و سپس به ریازان تبعید کرد. تئودور، برادر گدیمیناس، و آلگیمانتاس، پسر میندوگاس از دودمان اولشانسکی در کی‌یف منصوب شدند. پس از این سرزمین‌گشایی‌ها، لیتوانی تا نزدیکی دریای سیاه امتداد یافت.

گدیمیناس در حالی که از ضعف سرزمین‌های روتنی پس از حمله مغول به روس کی‌یف بهره می‌برد، از درگیری با اردوی زرین—که در آن زمان قدرتی بزرگ در منطقه بود—پرهیز کرد و در عین حال مرزهای لیتوانی را تقریباً تا نزدیکی دریای سیاه گسترش داد. همچنین با ازدواج دادن دخترش، آناستازیا، به دوک بزرگ مسکو، سیمئون، اتحاد خود را با شاهزاده‌نشین بزرگ مسکو تثبیت کرد. با این حال، گدیمیناس برای مهار نفوذ مسکو در شمال روسیه، از جمهوری پسکوف که فرمانروایی عالی او را به رسمیت می‌شناخت پشتیبانی کرد تا از ولیکی نووگورود جدا شود.

### امور داخلی و مرگ
بندانگشتی|''تشییع جنازه گدیمیناس'' توسط کازیمیرز آلچیموویچ
گدیمیناس علاوه بر بت‌پرستان، به خاطر محافظت از کاتولیک‌ها و ارتدکس‌ها نیز شناخته می‌شد و به خاطر بهبود کارایی ارتش لیتوانی نیز شهرت دارد. همچنین، او برای ساخت زنجیره‌ای از قلعه‌ها و همچنین دژهای سرشماری در شهرهایی از جمله ویلنیوس شناخته شده است. در ابتدا او پایتخت را به شهر نوپای تراکای منتقل کرد، اما در حدود سال ۱۳۲۰، پایتخت دائمی خود را در ویلنیوس دوباره برقرار کرد.

گدیمیناس در سال ۱۳۴۱ درگذشت، و بنا بر گمانه‌ها، در جریان یک کودتا کشته شد. او در سال ۱۳۴۲ در پی آیین پاگانی، آتش‌سپارده شد که شامل قربانی انسان نیز بود و در آن خدمتکار محبوبش به‌همراه چند بردهٔ آلمانی، همراه با جسد او بر روی تودهٔ هیزم سوزانده شدند.

یکی از پسرانش، یونوتیس جانشین او شد اما نتوانست ناآرامی‌های کشور را مهار کند و در نتیجه در سال ۱۳۴۵ توسط برادرش آلگیرداس برکنار شد.

## میراث
بندانگشتی|تصویر گدیمیناس روی تمبر سال ۲۰۲۱ لیتوانی
[بندانگشتی|بنای یادبود گدیمیناس با گرگ آهنین زوزه‌کش در ویلنیوس در کنار [کاخ دوک‌های بزرگ لیتوانی]]
او بنیان‌گذار دودمان نوین لیتوانی؛ گدیمینیدها بود و پایه‌های گسترش دولت را بنا نهاد در حالی که گاه از او به عنوان بنیان‌گذار «راستین» دولت یاد می‌شود.

در تاریخ‌نگاری مدرن، او همچنین به عنوان بنیانگذار ویلنیوس، پایتخت مدرن لیتوانی، شناخته می‌شود. طبق افسانه‌ای که احتمالاً در سال ۱۳۲۲ رخ داده است، او در حالی که در یک سفر شکار بود، خواب گرگی آهنین‌پوش را دید که بر روی تپه‌ای ایستاده بود و به طرز عجیبی زوزه می‌کشید، گویی هزاران گرگ همزمان زوزه می‌کشیدند. او با کشیش لیزدیکا مشورت کرد و لیزدیکا به او گفت که خواب از شهری سخن می‌گوید که باید دقیقاً در همان مکان ساخته شود و تصمیم گرفت در محل هم‌ریزگاه رودخانه‌های ویلنیا و نریس، جایی که محل رؤیای او مشخص شده بود، استحکاماتی بسازد. این رویداد الهام‌بخش جنبش رمانتیک، به ویژه آدام میتسکیه‌ویچ بود که به این داستان شکلی شاعرانه بخشید.
## جستارهای وابسته
* برج گدیمیناس، برجی در ویلنیوس پایتخت لیتوانی.

## پانویس

## منابع

* 

* 
* 

* 
* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 
* 

* 
* 

* 
* 

* 
* 
* 

* 
* 
* 

* 

* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 

رده:بنیان‌گذاران شهر
رده:درگذشتگان ۱۳۴۱ (میلادی)
رده:دوک بزرگ لیتوانی
رده:زادگان دهه ۱۲۷۰ (میلادی)
رده:سال تولد مشکوک
رده:کد زبان lang و lang-xx ارتقا یافته به ایزو ۶۳۹-۱
رده:مقاله‌های دارای واژگان به زبان بلاروسی
رده:مقاله‌های دارای واژگان به زبان لاتین
رده:مقاله‌های ویکی‌پدیا دارای متنی از دائره‌المعارف ۱۹۱۱ بریتانیکا
رده:مقاله‌های ویکی‌پدیا که از یک یادکرد از دانشنامه بریتانیکا ۱۹۱۱ با منبع ویکی‌نبشته به‌کارگرفته‌اند
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان لاتین
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان لیتوانیایی