عملیات یفتاح

**عملیات یفتاح** (، *میوتسا یفتاح*) یک عملیات تهاجمی پالماخ بود که میان ۲۸ آوریل تا ۲۳ مه ۱۹۴۸ انجام شد. هدف‌های این عملیات تصرف شهر صفد و تأمین امنیت بخش شرقی جلیل پیش از پایان قیمومت بریتانیا در ۱۴ مه ۱۹۴۸ بود. این عملیات با دو گردان پالماخ و به فرماندهی ایگال آلون اجرا شد.

عملیات یفتاح بخشی از نقشه دالت به‌شمار می‌رفت که هدفش تأمین مناطق اختصاص‌یافته به دولت یهودی در طرح تقسیم سازمان ملل متحد بود. با نزدیک شدن پایان قیمومت، نیروهای بریتانیا از مناطق کم‌اهمیت راهبردی مانند شمال شرقی جلیل عقب‌نشینی آغاز کرده بودند و هر دو طرف برای تصرف تأسیسات نظامی و پلیسی رهاشده تلاش می‌کردند. آلون بر این باور بود که بهترین راه تأمین مرزها تخلیه کامل منطقه از همه نیروها و ساکنان عرب است.

صفد پیش از جنگ جمعیتی میان ۱۰ تا ۱۲ هزار عرب و ۱۵۰۰ یهودی داشت و پایگاهی برای ۷۰۰ تا ۸۰۰ شبه‌نظامی محلی و خارجی بود. عملیات یفتاح با حمله به روستاهای اطراف صفد آغاز شد و سرانجام به سقوط شهر و تخلیه جمعیت عرب آن انجامید.

## پیش‌زمینه

پالماخ هدف عملیات یفتاح را «نابودی پایگاه‌های دشمن و از بین بردن نقاط تجمع نیروهای مهاجم از شرق و پیوند دادن جلیل پایین و بالا با یک نوار نسبتاً پهن و امن» تعریف کرد. نقشه دالت با هدف تأمین مناطق اختصاص‌یافته به دولت یهودی در طرح تقسیم سازمان ملل پیش از پایان قیمومت بریتانیا طراحی شده بود. حییم هرتزوگ عملیات یفتاح را بخشی از نقشه دالت می‌دانست، اما بنی موریس با استناد به اسناد بایگانی نیروهای دفاعی اسرائیل و هاگانا نوشت که نقشه دالت به‌طور رسمی فعال نشده بود و برخی اقدامات را پیاده‌سازی‌های پراکنده‌ای دانست که فرماندهان برای رویارویی با چالش‌های محلی و بدون هماهنگی کلی انجام داده بودند.

منطقه شمال شرقی جلیل میان دریاچه طبریه و متولا، که «انگشت جلیل» نیز نامیده می‌شد، دورترین و منزوی‌ترین ناحیه تحت کنترل جامعه یهودی (ییشوو) از مراکز دشت ساحلی بود. مرز لبنان در شمال و مرز سوریه در شرق و حضور عرب‌ها در بقیه جلیل آن را هدف محتمل حمله ارتش‌های عربی می‌ساخت.

شبه‌نظامیان محلی و داوطلبان عرب دژهای پلیس فلسطین در صفد و نبی یوشع را تصرف کرده بودند. در ۱۷ آوریل هاگانا به دژ نبی یوشع حمله کرد اما ناکام ماند. حمله دوم در ۲۰ آوریل به کشته شدن ۲۲ نفر از مهاجمان انجامید. در پی این شکست، ایگال آلون فرماندهی عملیات را بر عهده گرفت. سرانجام نبی یوشع در ۲۰ آوریل در حمله‌ای که در آن هواپیماها بمب‌های آتش‌زا بر دژ ریختند تصرف شد. اردوگاه نظامی روش پینا نیز در ۲۸ آوریل توسط فرمانده بریتانیایی‌اش به هاگانا/پالماخ تحویل داده شد.

آلون بر این باور بود که ساده‌ترین و بهترین راه تأمین مرزها پاکسازی کامل منطقه از تمام نیروها و ساکنان عرب است. به نوشته بنی موریس، این عملیات پایه شهرت او شد مبنی بر اینکه «هیچ جامعه عربی را در پشت سر خود باقی نگذاشت». بر پایه تحلیل آلون، آوارگی این جمعیت راه‌هایی را که نیروهای دشمن باید از آن‌ها وارد می‌شدند مسدود می‌کرد و ورودشان را کند می‌ساخت.

الگوی حمله به صفد مشابه حمله به بخش عربی طبریه در ۱۶ تا ۱۷ آوریل بود؛ نخست حمله‌ای ویرانگر به روستایی همجوار انجام می‌شد تا روحیه ساکنان شهر تضعیف شود.

## جریان عملیات
### حمله به عین الزیتون
در ۱ مه ۱۹۴۸ گردان سوم پالماخ به روستای عین الزیتون در ۱ کیلومتری شمال صفد حمله کرد. گلوله‌باران روستا از ساعت ۳ بامداد با بهره‌گیری از یکی از نخستین خمپاره‌اندازهای داویدکا و همچنین دو خمپاره‌انداز ۳ اینچی و هشت خمپاره‌انداز ۲ اینچی متعارف آغاز شد. داویدکا خمپاره‌اندازی دست‌ساز بود که گلوله‌ای بزرگ پرتاب می‌کرد و به دلیل نادقیقی تقریباً بی‌فایده بود، اما صدای مهیب گلوله هنگام پرواز و انفجار آن را سودمند می‌ساخت. این سلاح هرچند به‌سختی می‌توانست تلفاتی وارد کند، در تضعیف روحیه مدافعان عرب بسیار مؤثر بود؛ برخی از آنان گزارش شده که گمان می‌کردند انفجارها «بمب اتمی» است که می‌دانستند یهودیان در ساختن آن نقش داشته‌اند.

پس از ورود به روستا بیشتر مردان جوان گریختند، اما ۳۷ نفر اسیر شدند که احتمالاً در میان ۷۰ مردی بودند که دو روز بعد در دره‌ای میان روستا و صفد اعدام شدند. بازماندگان روستا گردآوری و اخراج شدند. طی دو روز بعد مهندسان پالماخ خانه‌های روستا را منفجر و آتش زدند. سپس زیرعملیاتی به نام عملیات ماتاته از ۴ مه آغاز شد که پنج قبیله بدو را از دره اردن در جنوب روش پینا بیرون راند.

### نبرد صفد

در ۶ مه پالماخ حمله زمینی به صفد را آغاز کرد اما نتوانست ارگ شهر را تصرف کند. شکست به ناکافی بودن گلوله‌باران نسبت داده شد. با وجود تلاش عرب‌ها برای مذاکره آتش‌بس و مجوز مداخله ارتش بریتانیا، حمله دوم در شب ۹ تا ۱۰ مه انجام شد. پیش از حمله، گلوله‌باران «سنگین و متمرکز» خمپاره‌ای با بهره‌گیری دوباره از داویدکا صورت گرفت. روایتی اسرائیلی یورش نهایی را چنین توصیف می‌کند: در بارش شدید باران، نیروهای پالماخ «تمام شب جنگیدند و موج‌وار از خیابان‌های سربالایی شهر بالا رفتند و خانه‌به‌خانه و اتاق‌به‌اتاق نبرد کردند».


File:Safad police station.jpg|ایستگاه پلیس صفد، مه ۱۹۴۸
File:Hotel Safad.jpg|هتل صفد، مه ۱۹۴۸
File:Safed bombardment.jpg|صفد پس از گلوله‌باران، مه ۱۹۴۸


### پیشروی به سوی شمال و کارزار زمزمه
پس از تصرف صفد، واحدهای پالماخ به سوی شمال حرکت کردند تا مرزها با لبنان و سوریه را تأمین کنند. در ۱۴ تا ۱۵ مه گردان نخست پالماخ با واحدهایی لبنانی در قباس درگیر شد.

آلون در نوشته‌های بعدی‌اش مدعی شد که کارزار «زمزمه» () که به راه انداخت اهمیت فراوانی داشت. در این شیوه، مختاران یهودی محلی که با جوامع عربی مجاور ارتباط داشتند مأمور شدند «در گوش چند عرب زمزمه کنند که نیروهای تقویتی بزرگ یهودی به جلیل رسیده‌اند و در آستانه پاکسازی روستاهای حوله هستند». گزارش اطلاعاتی نیروهای دفاعی اسرائیل موفقیت این شگرد را در مورد ده روستا تأیید کرد، هرچند اشاره داشت که برخی ممکن است گلوله‌باران نیز شده باشند. شواهدی نیز وجود دارد که افسران سوری یا فرماندهان شبه‌نظامی عرب دستور تخلیه زنان و کودکان را از روستاهای شمال شرقی روش پینا صادر کردند.

## پیامدها
به گفته حییم هرتزوگ، بامداد ۱۱ مه «نیروهای پالماخ تمام شب جنگیدند و موج‌وار از خیابان‌های سربالایی شهر بالا رفتند… تا بامداد روز بعد، استحکامات در دست یهودیان بود و تخلیه دسته‌جمعی آشنای عرب‌ها از شهر آغاز شد. با تهدید نزدیک تهاجم ارتش‌های عربی، تصرف صفد برای حفظ موقعیت یهودیان در شمال شرقی جلیل حیاتی بود».

تنها غیرنظامیانی که در صفد باقی ماندند «حدود» ۱۰۰ مسلمان با «میانگین سنی ۸۰ سال» و «۳۴ تا ۳۶ عرب مسیحی سالخورده» بودند. در اواخر مه یا اوایل ژوئن، مسلمانان به لبنان «اخراج» شدند و در ۱۳ ژوئن مسیحیان با کامیون به حیفا منتقل شدند. ۴ تا ۵ هزار بدو و روستایی که پس از تأسیس دولت اسرائیل در منطقه حوله باقی مانده بودند در جریان بحران سوئز ۱۹۵۶ با کامیون از مرز سوریه عبور داده شدند.

عملیات یفتاح در ۲۴ مه با آتش زدن روستاهای عربی دره حوله پایان یافت. تا پایان ژوئن، کل ناحیه از طبریه تا متولا از راه صفد از جمعیت عرب خالی شده بود.

## جوامع عربی تصرف‌شده در عملیات یفتاح

## جستارهای وابسته
* نکبت (فلسطین)
* نقشه دالت
* عملیات حیرام
* کشتار عین الزیتون

## منابع

* 
* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* 
* 
* 

رده:نبردها و عملیات‌های جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل
رده:مقاله‌های اسرائیل فاقد داده‌های مختصاتی جغرافیایی
رده:مقالاتی که کلماتی به زبان عبری دارند