تاریخچه قانون رقابت

**تاریخچهٔ قانون رقابت** به تلاش‌های دولت‌ها برای تنظیم بازارهای رقابتی کالاها و خدمات اشاره دارد که منجر به تدوین قوانین مدرن رقابت یا ضد انحصارگرایی در سراسر جهان امروز شده است. قدیمی‌ترین سوابق به تلاش‌های قانون‌گذاران رومی برای کنترل نوسانات قیمت و رویه‌های تجاری ناعادلانه برمی‌گردد. در طول قرون وسطی در اروپا، پادشاهان و ملکه‌ها بارها و بارها انحصارات، از جمله مواردی را که از طریق قوانین ایالتی ایجاد شده بودند، سرکوب کردند. دکترین محدودیت تجارت در حقوق عرفی بریتانیا، پیشگام قوانین مدرن رقابت شد. این امر از تدوین قوانین ضد انحصارگرایی ایالات متحده آمریکا ناشی می‌شود که به نوبه خود تأثیر قابل توجهی بر توسعه قوانین رقابت جامعه اروپا پس از جنگ جهانی دوم داشت. هم‌اکنون به‌طور فزاینده‌ای، تمرکز به سوی اجرای رقابت بین‌المللی در یک اقتصاد جهانی‌شده تغییر یافته است.

## تاریخچهٔ اوّلیه
قوانین حاکم بر حقوق رقابت قدمتی بیش از دو هزار سال دارند. امپراتوران روم و پادشاهان قرون وسطی به‌طور یکسان از تعرفه‌ها برای تثبیت قیمت‌ها یا حمایت از تولید محلی استفاده می‌کردند. مطالعهٔ رسمی «رقابت» به‌طور جدی در قرن هجدهم با آثاری مانند ثروت ملل اثر آدام اسمیت آغاز شد. اصطلاحات مختلفی برای توصیف این حوزه از قانون استفاده شده است، از جمله «عملکردهای ضدرقابتی»، «قانون انحصارات»، «قوانین اتحادیه‌های کارگری» و «محدودیت تجارت».

### قانون‌گذاری رومی
قدیمی‌ترین نمونهٔ به جا مانده از قوانین مدرن رقابت، در قانون *جولیا دِ آنونا (Lex Julia de Annona*) دیده می‌شود که در دوران جمهوری روم در حدود سال ۵۰ پیش از میلاد تصویب شد. برای محافظت از تجارت غلات، جریمه‌های سنگینی برای هر فردی که مستقیماً و عمداً کشتی‌های ذخایر غله را متوقف می‌کرد، وضع شده بود. در زمان دیوکلتیان، در سال ۳۰۱ میلادی در *فرمان حداکثر قیمت‌ها*، مجازات اعدام برای هر کسی که سیستم تعرفه را با خرید، پنهان کردن یا ایجاد کمبود کالاهای روزمره نقض می‌کرد، تعیین شده بود. بیشترین قانون‌گذاری تحت قانون اساسی زنون در سال ۴۸۳ میلادی صورت گرفت که می‌توان آثار آن را در قوانین شهرداری فلورانس در سال‌های ۱۳۲۲ و ۱۳۲۵ میلادی نیز یافت. این قانون، مصادره اموال و نفی هرگونه اتحاد تجاری یا اقدام مشترک انحصارات خصوصی یا اعطا شده توسط امپراتور را پیش‌بینی می‌کرد. زنون تمام حقوق انحصاری اعطا شده قبلی را لغو کرد. همچنین ژوستینین یکم، اندکی پس از آن، قانونی را وضع کرد که بر اساس آن، برای مدیریت انحصارات دولتی، به مقامات پول پرداخت می‌شد. همچنان که اروپا به دوران تاریکی فرومی‌رفت، سوابق قانون‌گذاری نیز رو به زوال می‌رفتند تا اینکه در قرون وسطی در زمان *[[عرف تجاری]]*، تجارت گسترش بیشتری یافت.

### قرون وسطی
[بندانگشتی|[ادوارد سوم در دوران مرگ سیاه، قانون کارگران را تصویب کرد تا دستمزدها را محدود کند و خسارت مضاعفی را علیه متخلفان در نظر بگیرد.]]
قوانین در انگلستان برای کنترل انحصارات و اقدامات محدودکننده، مدت‌ها قبل از حمله نورمن‌ها به انگلستان در حال اجرا بودند. همچنین وجود نگرانی در مورد قیمت‌های منصفانه منجر به تلاش‌هایی برای دخالت مستقیم در بازار شد. در زمان هنری سوم، قانونی در سال ۱۲۶۶ میلادی تصویب شد تا قیمت نان و آبجو مطابق با قیمت غلات تعیین شده توسط دادگاه‌های سیار رسیدگی به جرائم تعیین شود. در زمان ادوارد سوم، قانون کارگران سال ۱۳۴۹ میلادی، دستمزد صنعتگران و کارگران را تعیین کرد و مقرر داشت که مواد غذایی باید با قیمت‌های معقولی فروخته شوند. علاوه بر مجازات‌های موجود، در این قانون تصریح شده بود بازرگانانی که بیش از حد هزینه دریافت کنند، باید دو برابر مبلغی که دریافت کرده‌اند، به طرف آسیب‌دیده بپردازند.

نمونه‌هایی از این نوع قوانین در اروپا عبارت‌اند از: *«قانون اساسی فلزات»* نوشته واتسلاو دوم، پادشاه بوهم، بین سال‌های ۱۲۸۳ تا ۱۳۰۵ میلادی که اتحادیه‌های تاجران سنگ معدن را به دلیل افزایش قیمت‌ها محکوم می‌کرد. «قوانین شهرداری فلورانس» در سال‌های ۱۳۲۲ و ۱۳۲۵ میلادی از قانون زنون علیه انحصارات دولتی پیروی می‌کرد و در زمان کارل پنجم در امپراتوری مقدس روم، قانونی برای جلوگیری از ضررهای ناشی از انحصارات و قراردادهای نامناسبی که بسیاری از بازرگانان و صنعتگران در هلند منعقد می‌کردند، تصویب شد. در سال ۱۵۵۳ میلادی، هنری هشتم تعرفه‌های مواد غذایی را دوباره وضع کرد تا قیمت‌ها را در مواجهه با نوسانات عرضه از خارج از کشور تثبیت کند. قانون در این باره این‌گونه می‌گفت:

بسیار سخت و دشوار است که برای چنین چیزهایی قیمت مشخصی تعیین کرد… [این کار ضروری است؛ زیرا] قیمت چنین خوراکی‌هایی به دلیل طمع و اشتهای حریصانهٔ صاحبان آن‌ها، بارها افزایش می‌یابد و بالا می‌رود؛ زیرا آنان فراتر از هر دلیل معقول یا عادلانه‌ای، آن را به دست می‌آورند و به زیان و فقر شدید رعایای پادشاه منجر می‌شوند.

تقریباً در همین زمان، سازمان‌هایی که نمایندهٔ اصناف و پیشه‌وران مختلف بودند، به نام اصناف تأسیس شدند و از امتیازات و معافیت‌های زیادی برخوردار شدند.

### تحولات رنسانس
[بندانگشتی|[الیزابت یکم در اوایل دوران جهانی شدن اطمینان داد که از انحصارها سوءاستفاده نخواهد شد.]]
اروپا در حدود قرن پانزدهم به سرعت در حال تغییر بود. دنیای جدید در حال کشف شدن بود و تجارت و غارت فرامرزی، ثروت را به اقتصاد بین‌المللی سرازیر می‌کرد و همزمان نگرش‌ها و دیدگاه‌های بازرگانان در حال تغییر بودند. در سال ۱۵۶۱ میلادی، سیستمی از مجوزهای انحصار صنعتی، مشابه ثبت اختراعات مدرن، در انگلستان معرفی شد. وقتی آدام اسمیت کتاب *ثروت ملل* را در سال ۱۷۷۶ نوشت، تا حدودی نسبت به امکان تغییر بدبین بود:

انتظار اینکه تجارت آزاد در بریتانیای کبیر به‌طور کامل احیا شود، به همان اندازه پوچ است که انتظار داشته باشیم آرمان‌شهر در آن برقرار شود. نه‌تنها تعصبات عمومی، بلکه آنچه که شکست‌ناپذیرتر است، منافع خصوصی بسیاری از افراد، به‌طور مقاومت‌ناپذیری با آن مخالفت می‌کند.

### محدودیت تجارت

[بندانگشتی|257x257پیکسل|قاضی [ادوارد کوک (قاضی)|کوک در قرن هفدهم معتقد بود که محدودیت‌های عمومی بر تجارت غیرمنطقی هستند.]]
قانون محدودیت تجارت انگلستان، نسخهٔ اوّلیه مستقیم قانون مدرن رقابت است. هم‌اکنون با توجه به قوانین مدرن و اقتصادمحور در اکثر کشورهای دارای نظام حقوقی عرفی، کاربرد فعلی آن اندک است. رویکرد آن مبتنی بر مفهوم ممنوعیت توافق‌هایی بود که مغایر با سیاست عمومی بودند، مگر اینکه بتوان معقول بودن یک توافق را نشان داد.

برای بررسی اینکه آیا در گام نخست، محدودیتی برای تجارت وجود دارد یا خیر، هر دو طرف باید برای توافق خود، جعاله ارزشمندی ارائه کرده باشند. حقوق عرفی برای انعکاس شرایط متغیر کسب و کار تکامل یافته است.

## عصر مدرن
قانون مدرن رقابت با قانون‌گذاری ایالات متحده آمریکا در قالب قانون شرمن مصوب ۱۸۹۰ و قانون کلایتون مصوب ۱۹۱۴ آغاز می‌شود. در حالی که سایر کشورها، به‌ویژه اروپایی‌ها نیز نوعی مقررات در مورد انحصارات و کارتل‌ها داشتند، تدوین موضع حقوق عرفی در ایالات متحده آمریکا در مورد محدودیت تجارت، تأثیر گسترده‌ای بر توسعهٔ بعدی قوانین رقابت داشت. هم پس از جنگ جهانی دوم و هم پس از سقوط دیوار برلین، قوانین رقابت مراحلی از تجدیدنظر مجدد و به‌روزرسانی‌های قانونی را در سراسر جهان پشت سر گذاشته است.

### ضد انحصارگرایی در ایالات متحده آمریکا
[بندانگشتی|[استاندارد اویل یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌هایی بود که تحت قوانین ضد انحصار ایالات متحده آمریکا ورشکسته و منحل شد.]]
اصطلاح آمریکایی ضد تراست به این دلیل پدید آمد که شرکت‌های بزرگ آمریکایی از تراست‌ها برای پنهان کردن ماهیت ترتیبات تجاری خود استفاده می‌کردند. تراست‌های بزرگ مترادف با انحصارات بزرگ شدند. تهدیدی که آن‌ها ممکن بود برای دموکراسی و بازار آزاد ایجاد کنند، منجر به تصویب قوانین شرمن و کلایتون شد. این قوانین، تا حدودی قوانین عرفی گذشته در مورد محدودیت‌های تجاری را تدوین کردند. متن قانون شرمن منعکس‌کننده حقوق عرفی است. دو بخش نخست به شرح زیر است:

بخش ۱. هر قرارداد، چه به صورت امانت یا غیر آن، چه به صورت تبانی که تجارت یا بازرگانی را بین چندین ایالت یا با کشورهای خارجی محدود کند، غیرقانونی اعلام می‌شود. هر شخصی که قراردادی منعقد کند یا در هرگونه ائتلاف یا توطئه‌ای که بدین‌وسیله غیرقانونی اعلام شده است، شرکت کند، مجرم شناخته می‌شود و در صورت محکومیت، به جریمه نقدی محکوم خواهد شد…

بخش ۲. هر شخصی که بخشی از تجارت یا بازرگانی بین چندین ایالت یا با کشورهای خارجی را به انحصار خود درآورد یا برای انحصار آن تلاش کند یا با هر شخص یا اشخاص دیگری متحد شود یا تبانی کند، مجرم شناخته می‌شود و در صورت محکومیت، به جریمه نقدی محکوم خواهد شد…

قانون شرمن اثرات فوری مورد نظر نویسندگان آن را نداشت؛ هرچند دولت تئودور روزولت، رئیس‌جمهور جمهوری‌خواه، از ۴۵ شرکت شکایت کرد و ویلیام تفت، دیگر رئیس‌جمهور جمهوری‌خواه نیز از آن علیه ۷۵ شرکت استفاده نمود. قانون کلایتون مصوب ۱۹۱۴، مکمل قانون شرمن بود. هر دو قانون شرمن و کلایتون اکنون تحت «عنوان ۱۵ کد ایالات متحده آمریکا» تدوین شده‌اند.

### اجماع پس از جنگ
پس از جنگ جهانی اول بود که سایر کشورها شروع به پیروی از ایالات متحده آمریکا در سیاست‌های رقابتی کردند. در سال ۱۹۲۳، کانادا و در سال ۱۹۲۶، فرانسه قوانین رقابت جدیدی تدوین کردند. پس از جنگ جهانی دوم، متفقین، به رهبری آمریکا، مقررات سختگیرانه‌ای را در مورد کارتل‌ها و انحصارها در آلمان و ژاپن وضع کردند. در آلمان، علی‌رغم وجود قوانینی علیه شیوه‌های تجاری ناعادلانه و رقابت ناعادلانه که در سال ۱۹۰۹ تصویب شد، اعتقاد عمومی بر این بود که تسلط کارتل‌های بزرگ بر صنایع آلمان، به نازی‌ها این امکان را داده بود که صرفاً با رشوه دادن یا باج‌گیری از سران تعداد کمی از بزرگان صنعتی، کنترل کامل اقتصادی را به دست بگیرند. به‌طور مشابه در ژاپن، جایی که تجارت بر اساس روابط خانوادگی و خویشاوندی سازماندهی می‌شد، زایباتسوها به راحتی توسط دولت برای سوق دادن آن‌ها به سمت تلاش‌های جنگی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. پس از جنگ جهانی دوم و تسلیم ژاپن و آلمان، کنترل‌های سختگیرانه‌تری، همانند سیاست‌ها و مقررات موجود در آمریکا در این کشورها اعمال شد.

با این حال، پیشرفت‌های بیشتر به‌طور قابل توجهی تحت تأثیر حرکت به سمت ملی‌سازی و برنامه‌ریزی صنعتی در بسیاری از کشورها قرار گرفت. پاسخگو کردن اقتصاد و صنعت به صورت دموکراتیک از طریق اقدام مستقیم دولت به یک اولویت تبدیل شد. صنایع زغال‌سنگ، راه‌آهن، فولاد، برق، آب، مراقبت‌های بهداشتی و بسیاری از بخش‌های دیگر به دلیل ویژگی‌های خاص خود که انحصارهای طبیعی را شکل می‌دادند، مورد توجه قرار گرفتند. کشورهای مشترک‌المنافع در تصویب مقررات قانون رقابت کند عمل می‌کردند. با این حال، اخیراً موجی از به‌روزرسانی‌ها، به‌ویژه در اروپا، برای هماهنگ‌سازی قوانین با قانون مدرن رقابت، به راه افتاده است.

### قانون اتحادیه اروپا
در سال ۱۹۵۷، شش کشور اروپای غربی توافقنامه رم را امضا کردند که به اتحادیه اروپا با بیش از نیم میلیارد شهروند تبدیل شده است. جامعه اروپا نامی است برای رکن اقتصادی و اجتماعی قانون اتحادیه اروپا که قانون رقابت زیرمجموعه آن قرار می‌گیرد. رقابت سالم به عنوان عنصری اساسی در ایجاد یک بازار مشترک عاری از محدودیت‌های تجاری تلقی می‌شود.

### اجرای بین‌المللی
قانون رقابت پیش از این در راستای مدل آمریکایی توسط خود دولت‌های ملی، بین‌المللی شده است؛ با این حال مشارکت سازمان‌های بین‌المللی رو به افزایش بوده است. کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (UNCTAD) و سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD)، به‌طور فزاینده‌ای در تمام کنفرانس‌های بین‌المللی فعال هستند. فصل پنجم منشور هاوانا پس از جنگ شامل یک قانون ضد انحصار بود؛ امّا این قانون هرگز در موافقت‌نامه عمومی تعرفه و تجارت در سال ۱۹۴۷ که سلف سازمان تجارت جهانی به‌شمار می‌رود، گنجانده نشد. شبکه رقابت بین‌المللی (ICN) که به تازگی تأسیس شده است، راهی برای مقامات کشورهاست تا فعالیت‌های اجرایی خود را هماهنگ کنند.

## جستارهای وابسته
* قانون رقابت
* رقابت‌پذیری
* تجارت آزاد
* بازار آزاد
* انحصار
* جهانی شدن
* آزادی اقتصادی
* لیبرالیسم اقتصادی
* تاریخ عقاید اقتصادی
* عملکردهای ضدرقابتی

## منابع

رده:تاریخ حقوق بر پایه موضوع
رده:قانون رقابت