کنوانسیون مهمات خوشه‌ای

**کنوانسیون مهمات خوشه‌ای** (انگلیسی: Convention on Cluster Munitions) یا (به اختصار: CCM)، یک معاهده بین‌المللی است که هرگونه استفاده، انتقال، تولید و ذخیره‌سازی مهمات خوشه‌ای، نوعی سلاح انفجاری که ریزمهمات («بمب‌های کوچک») را در یک منطقه پراکنده می‌کند، ممنوع می‌کند. علاوه بر این، این کنوانسیون چارچوبی را برای حمایت از کمک به قربانیان، پاکسازی مکان‌های آلوده، آموزش کاهش خطر و انهدام ذخایر ایجاد می‌کند. این کنوانسیون در  ۲۰۰۸ در دوبلین تصویب شد و در  ۲۰۰۸ در اسلو برای امضا مفتوح گردید. این کنوانسیون در  ۲۰۱۰، شش ماه پس از تصویب توسط ۳۰ کشور، لازم‌الاجرا شد. تا سپتامبر ۲۰۲۴، در مجموع ۱۲۴ کشور به هدف کنوانسیون متعهد شده‌اند که ۱۱۲ کشور آن را تصویب کرده‌اند و ۱۲ کشور نیز کنوانسیون را امضا کرده‌اند اما هنوز آن را تصویب نکرده‌اند.

کشورهایی که این کنوانسیون را تصویب می‌کنند، «هرگز و تحت هیچ شرایطی» نباید:


این معاهده انواع خاصی از سلاح‌ها را که دارای ریزمهمات هستند و اثرات منطقه‌ای غیرقابل تفکیک ندارند یا خطرات مهمات منفجر نشده مشابه مهمات خوشه‌ای را ایجاد نمی‌کنند، مجاز می‌داند. سلاح‌های مجاز باید کمتر از ده ریزمهمات داشته باشند و هر کدام باید بیش از  وزن داشته باشند، و هر ریزمهمات باید قابلیت شناسایی و درگیری با یک هدف واحد را داشته باشد و دارای مکانیسم‌های الکترونیکی خود تخریبی و خود غیرفعال‌سازی باشد. سلاح‌های حاوی مهمات کوچک که همگی به صورت جداگانه حداقل  وزن دارند نیز مستثنی هستند. تعداد محدودی از سلاح‌ها و مهمات ممنوعه را می‌توان برای آموزش و توسعه تکنیک‌های شناسایی، پاکسازی و انهدام و اقدامات متقابل، تهیه و نگهداری کرد. استرالیا، که از این پیمان حمایت می‌کند، همچنین اظهار می‌دارد که این کنوانسیون، گلوله‌های توپخانه اس‌ام‌آرت ۱۵۵ که خریداری کرده است را ممنوع نمی‌کند، گلوله‌هایی که دو مهمات کوچک خودهدایت‌شونده و خودنابودکننده آزاد می‌کنند.

## تاریخچه
انگیزه این پیمان، مانند پیمان اتاوا در سال ۱۹۹۷ برای محدود کردن مین‌های زمینی، نگرانی در مورد خسارات شدید و خطرات ناشی از سلاح‌های انفجاری برای غیرنظامیان در طول و مدت‌ها پس از حملات بوده است. بخش متفاوتی از ریزمهمات پراکنده شده توسط بمب‌های خوشه‌ای در اثر برخورد منفجر نمی‌شوند و می‌توانند سال‌ها بدون اینکه منفجر شوند، در محل باقی بمانند. این مهمات که گاهی وقت‌ها رنگ‌های روشنی دارند، استتار نشده‌اند، اما با اسباب‌بازی یا تخم‌مرغ‌های عید پاک مقایسه شده‌اند و کودکان را در حال بازی جذب می‌کنند. فعالان حقوق بشر ادعا می‌کنند که از هر چهار قربانی ناشی از انفجار بمب‌های کوچکی که در اثر برخورد منفجر نمی‌شوند، یک نفر کودک است که اغلب پس از پایان درگیری، کپسول‌های انفجاری را برمی‌دارند و با آنها بازی می‌کنند. جنگ لبنان در سال ۲۰۰۶، انگیزه‌ای برای کمپین ممنوعیت بمب‌های خوشه‌ای فراهم کرد. سازمان ملل متحد تخمین زده است که تا ۴۰ درصد از بمب‌های خوشه‌ای اسرائیل در هنگام برخورد منفجر نشده‌اند. نروژ پس از آنکه بحث‌ها در مجمع سنتی خلع سلاح در ژنو در نوامبر ۲۰۰۶ به نتیجه نرسید، فرایند مستقل اسلو را سازماندهی کرد.

روند ممنوعیت مهمات خوشه‌ای که با نام روند اسلو نیز شناخته می‌شود، در فوریه ۲۰۰۷ در اسلو آغاز شد. در این زمان، ۴۶ کشورها «اعلامیه اسلو» را صادر کردند و خود را متعهد به موارد زیر نمودند:
تا سال ۲۰۰۸ یک سند بین‌المللی الزام‌آور از نظر قانونی منعقد شود که استفاده و انباشت مهمات خوشه‌ای را که باعث آسیب غیرقابل قبولی به غیرنظامیان می‌شود، ممنوع کند و ارائه مراقبت و توانبخشی کافی به بازماندگان و پاکسازی مناطق آلوده را تضمین کند.

روند اسلو جلساتی را در ماه مه ۲۰۰۷ در لیما و در دسامبر ۲۰۰۷ در وین برگزار کرد. در فوریه ۲۰۰۸، ۷۹ کشور «بیانیه ولینگتون» را تصویب کردند که اصولی را که باید در کنوانسیون گنجانده شوند، تعیین می‌کرد.

### تصویب

نمایندگان از ۱۰۷ کشور در پایان یک نشست ده روزه که در ماه مه ۲۰۰۸ در دوبلین، ایرلند برگزار شد، با پیش‌نویس نهایی این پیمان موافقت کردند. متن آن رسماً در  ۲۰۰۸ توسط ۱۰۷ کشور، شامل ۷ کشور از ۱۴ کشوری که از بمب‌های خوشه‌ای استفاده کرده‌اند و ۱۷ کشور از ۳۴ کشوری که آنها را تولید کرده‌اند، پذیرفته شد.

این پیمان با مخالفت تعدادی از کشورهایی که مقادیر قابل توجهی مهمات خوشه‌ای تولید یا ذخیره می‌کنند، از جمله چین، روسیه، ایالات متحده، هند، اسرائیل، پاکستان و برزیل، مواجه شد. ایالات متحده نگرانی‌های بشردوستانه در مورد استفاده از مهمات خوشه‌ای را پذیرفته است، اما اصرار دارد که محل مناسب برای بحث در مورد مهمات خوشه‌ای، مجمع وابسته به کنوانسیون سلاح‌های متعارف خاص است که شامل همه قدرت‌های بزرگ نظامی می‌شود. ایالات متحده همچنین اظهار داشته است که توسعه و معرفی مهمات خوشه‌ای «هوشمند»، که در آن هر ریزمهمات دارای سیستم هدف‌گیری و هدایت خاص خود و همچنین یک مکانیسم خود-انهدامی خودکار است، به این معنی است که مهمات مشکل‌ساز، در هر صورت، از صحنه خارج می‌شوند. در سال ۲۰۰۶، باراک اوباما به حمایت از یک اقدام قانونی برای محدود کردن استفاده از این بمب‌ها رأی داد، در حالی که جان مک‌کین، رقیب انتخاباتی او و هیلاری کلینتون، رقیب اصلی او در انتخابات مقدماتی، هر دو به آن رأی منفی دادند. در سال ۲۰۰۸، پنتاگون متعهد شد که پس از سال ۲۰۱۸ از هیچ بمب خوشه‌ای با نرخ خطای بیش از ۱ درصد استفاده نکند. با این حال، ایالات متحده ممنوعیت کامل اعمال نکرد.

در پاسخ به لابی‌گری ایالات متحده و همچنین نگرانی‌های مطرح‌شده توسط دیپلمات‌های استرالیا، کانادا، ژاپن، بریتانیا و دیگران، این پیمان شامل بندی است که به کشورهای امضاکننده اجازه می‌دهد با کشورهای غیر امضاکننده همکاری نظامی داشته باشند. این ماده به منظور ارائه حمایت‌های قانونی به پرسنل نظامی کشورهای امضاکننده که در عملیات نظامی با ایالات متحده یا سایر کشورهای غیر امضاکننده که ممکن است از مهمات خوشه‌ای استفاده کنند، مشارکت دارند، طراحی شده است. مقامات دولت بریتانیا، از جمله دیوید میلیبند، وزیر امور خارجه، سیاستی را تصویب کردند که به ایالات متحده اجازه می‌دهد مهمات را در خاک بریتانیا نگه دارد.

پیش از نشست دوبلین، تصور می‌شد که بریتانیا یکی از اعضای گروهی از کشورها با نقشی محوری است که همکاری آنها می‌تواند باعث موفقیت یا شکست این پیمان شود. در یک رویداد غیرمنتظره، کمی قبل از پایان کنفرانس، نخست‌وزیر گوردون براون اعلام کرد که بریتانیا تمام بمب‌های خوشه‌ای خود را از رده خارج خواهد کرد. این کار علیرغم لابی‌گری‌های شدید پشت صحنه توسط ایالات متحده و اعتراضات پرسنل دولت بریتانیا که سودمندی این سلاح‌ها را می‌دیدند، انجام شد.

کنوانسیون مهمات خوشه‌ای در مراسمی در تالار شهر اسلو در تاریخ ۳ و ۴ دسامبر ۲۰۰۸ برای امضا افتتاح شد. در پایان مراسم، ۹۴ کشور این پیمان را امضا کرده بودند، از جمله چهار کشور (ایرلند، سریر مقدس، سیرالئون و نروژ) که اسناد تصویب خود را نیز ارائه کرده بودند. امضاکنندگان شامل ۲۱ کشور از ۲۷ کشور عضو اتحادیه اروپا و ۱۸ کشور از ۲۶ کشور عضو ناتو بودند. در میان امضاکنندگان، چندین کشور آسیب‌دیده از مهمات خوشه‌ای، از جمله لائوس و لبنان، حضور داشتند.

در نوامبر ۲۰۰۸، پیش از کنفرانس امضای کنوانسیون در اسلو، پارلمان اروپا قطعنامه‌ای را تصویب کرد که از همه دولت‌های اتحادیه اروپا می‌خواست این کنوانسیون را امضا و تصویب کنند، زیرا چندین کشور اتحادیه اروپا هنوز قصد خود را برای انجام این کار اعلام نکرده بودند. فنلاند اعلام کرده بود که امضا نخواهد کرد، در حالی که به تازگی پیمان اتاوا را امضا کرده و زرادخانه مین خود را عمدتاً با مهمات خوشه‌ای جایگزین کرده بود.

### لازم‌الاجرا شدن
طبق ماده ۱۷ این معاهده، این کنوانسیون «در اولین روز از ششمین ماه پس از ماهی که سی‌امین سند تصویب، پذیرش، تصویب یا الحاق در آن سپرده شده است» لازم‌الاجرا شد. از زمان تصویب سی‌امین سند در فوریه ۲۰۱۰، این کنوانسیون در  ۲۰۱۰ لازم‌الاجرا شد؛ تا آن زمان، ۳۸ کشور این معاهده را تصویب کرده بودند.

همزمان با لازم‌الاجرا شدن این کنوانسیون، بان کی‌مون، دبیرکل سازمان ملل متحد، از «نه تنها انزجار جمعی جهان از این سلاح‌های نفرت‌انگیز، بلکه از قدرت همکاری میان دولت‌ها، جامعه مدنی و سازمان ملل متحد برای تغییر نگرش‌ها و سیاست‌ها در مورد تهدیدی که تمام بشریت با آن مواجه است» سخن گفت. سخنگوی کمیته بین‌المللی صلیب سرخ گفت: «این سلاح‌ها یادگار جنگ سرد هستند. آنها میراثی هستند که باید از بین بروند زیرا به‌طور فزاینده‌ای کارایی خود را از دست خواهند داد.» جودی ویلیامز، برنده جایزه صلح نوبل، این کنوانسیون را «مهم‌ترین کنوانسیون خلع سلاح و بشردوستانه در بیش از یک دهه» نامید.

فعالان ضد مهمات خوشه‌ای از پیشرفت سریع حاصل شده در تصویب این کنوانسیون تمجید کردند و ابراز امیدواری کردند که حتی کشورهای غیر امضاکننده - مانند چین، کره شمالی، روسیه و ایالات متحده - با لازم‌الاجرا شدن این کنوانسیون، از استفاده از این سلاح‌ها منصرف شوند. ایالات متحده، به‌عنوان یکی از کشورهایی که این پیمان را تصویب نکرد، اعلام کرد که بمب‌های خوشه‌ای نوعی سلاح قانونی هستند و «کاربرد نظامی آشکاری در نبرد» دارند. همچنین گفت که در مقایسه با سایر انواع سلاح‌ها، بمب‌های خوشه‌ای برای غیرنظامیان ضرر کمتری دارند.

ماده ۱۱ مقرر می‌داشت که اولین جلسه کشورهای عضو باید ظرف ۱۲ ماه پس از لازم‌الاجرا شدن کنوانسیون برگزار شود. اولین جلسه از این دست در نوامبر ۲۰۱۰ در لائوس برگزار شد.

طبق گزارش *ناضر مهمات خوشه‌ای ۲۰۲۲*، فهرست ۱۶ کشوری که از امضای این کنوانسیون خودداری می‌کنند و مهمات خوشه‌ای تولید می‌کنند شامل برزیل، چین، مصر، یونان، هند، ایران، اسرائیل، کره شمالی، پاکستان، لهستان، رومانی، روسیه، سنگاپور، کره جنوبی، ترکیه و ایالات متحده است.

### خروج‌ها
در ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۴، پارلمان لیتوانی تصمیم به خروج از این کنوانسیون گرفت. دولت لیتوانی استدلال کرد که روسیه در جریان تهاجم به اوکراین به‌طور گسترده از مهمات خوشه‌ای استفاده کرده است و در استفاده از آنها در درگیری با ناتو تردید نخواهد کرد. دولت همچنین خاطرنشان کرد که از میان کشورهای ناتو که با روسیه هم‌مرز هستند، تنها لیتوانی و نروژ عضو این کنوانسیون هستند. لیتوانی سند خروج خود از کنوانسیون را در ۶ سپتامبر ۲۰۲۴ ارائه داد، و این خروج در ۶ مارس ۲۰۲۵ لازم‌الاجرا شد.

## کشورها و گروه‌های عضو
بندانگشتی|250x250پیکسل|امضاکنندگان کنوانسیون (آبی) و کشورهای عضو (بنفش)
، ۱۱۲ کشور یا گروه در عضویت این کنوانسیون قرار دارند.

۱۲ کشور دیگر کنوانسیون را امضا کرده‌اند اما تصویب نکردند.

یک کشور از کنوانسیون خارج شده است:

## جستارهای وابسته
* کنترل تسلیحات
* کنوانسیون سلاح‌های متعارف خاص
* کنوانسیون سلاح‌های بیولوژیکی
* دیده‌بان حقوق بشر
* سلاح خودمختار مرگبار

## منابع


رده:ایرلند در ۲۰۰۸ (میلادی)
رده:بمب خوشه‌ای
رده:پیمان‌نامه‌های سازمان ملل متحد
رده:پیمان‌های کنترل تسلیحات
رده:حقوق بین‌الملل
رده:روابط بین‌الملل
رده:قلمروهای گسترش‌یافته به گرینلند
رده:قوانین جنگ
رده:معاهده‌های آفریقای جنوبی
رده:معاهده‌های آلبانی
رده:معاهده‌های آلمان
رده:معاهده‌های آنتیگوآ و باربودا
رده:معاهده‌های آندورا
رده:معاهده‌های اتریش
رده:معاهده‌های اروگوئه
رده:معاهده‌های اسپانیا
رده:معاهده‌های استرالیا
رده:معاهده‌های اسلواکی
رده:معاهده‌های اسلوونی
رده:معاهده‌های اسواتینی
رده:معاهده‌های افغانستان
رده:معاهده‌های اکوادور
رده:معاهده‌های السالوادور
رده:معاهده‌های ایتالیا
رده:معاهده‌های ایرلند
رده:معاهده‌های ایسلند
رده:معاهده‌های بریتانیا
رده:معاهده‌های بلژیک
رده:معاهده‌های بلغارستان
رده:معاهده‌های بلیز
رده:معاهده‌های بنین
رده:معاهده‌های بوتسوانا
رده:معاهده‌های بورکینافاسو
رده:معاهده‌های بوروندی
رده:معاهده‌های بوسنی و هرزگوین
رده:معاهده‌های بولیوی
رده:معاهده‌های پاراگوئه
رده:معاهده‌های پالائو
رده:معاهده‌های پاناما
رده:معاهده‌های پرتغال
رده:معاهده‌های پرو
رده:معاهده‌های ترینیداد و توباگو
رده:معاهده‌های توگو
رده:معاهده‌های تونس
رده:معاهده‌های جزایر کوک
رده:معاهده‌های جمهوری چک
رده:معاهده‌های جمهوری دومینیکن
رده:معاهده‌های جمهوری کنگو
رده:معاهده‌های چاد
رده:معاهده‌های دانمارک
رده:معاهده‌های دماغه سبز
رده:معاهده‌های رواندا
رده:معاهده‌های زامبیا
رده:معاهده‌های ژاپن
رده:معاهده‌های ساحل عاج
رده:معاهده‌های ساموآ
رده:معاهده‌های سان مارینو
رده:معاهده‌های سریر مقدس
رده:معاهده‌های سنت کیتس و نویس
رده:معاهده‌های سنت وینسنت و گرنادین‌ها
رده:معاهده‌های سنگال
رده:معاهده‌های سوئد
رده:معاهده‌های سوئیس
رده:معاهده‌های سیرالئون
رده:معاهده‌های سیشل
رده:معاهده‌های شیلی
رده:معاهده‌های عراق
رده:معاهده‌های غنا
رده:معاهده‌های فرانسه
رده:معاهده‌های فلسطین
رده:معاهده‌های فیجی
رده:معاهده‌های کاستاریکا
رده:معاهده‌های کامرون
رده:معاهده‌های کانادا
رده:معاهده‌های کرواسی
رده:معاهده‌های کلمبیا
رده:معاهده‌های کوبا
رده:معاهده‌های کومور
رده:معاهده‌های گامبیا
رده:معاهده‌های گرنادا
رده:معاهده‌های گسترش‌یافته به جزیره من
رده:معاهده‌های گواتمالا
رده:معاهده‌های گویان
رده:معاهده‌های گینه بیسائو
رده:معاهده‌های گینه
رده:معاهده‌های لائوس
رده:معاهده‌های لازم‌الاجرا در ۲۰۱۰ (میلادی)
رده:معاهده‌های لبنان
رده:معاهده‌های لسوتو
رده:معاهده‌های لوکزامبورگ
رده:معاهده‌های لیتوانی
رده:معاهده‌های لیختن‌اشتاین
رده:معاهده‌های ماداگاسکار
رده:معاهده‌های مالاوی
رده:معاهده‌های مالت
رده:معاهده‌های مالی
رده:معاهده‌های مجارستان
رده:معاهده‌های مصوب‌شده در ۲۰۰۸ (میلادی)
رده:معاهده‌های مقدونیه شمالی
رده:معاهده‌های مکزیک
رده:معاهده‌های موریتانی
رده:معاهده‌های موریس
رده:معاهده‌های موزامبیک
رده:معاهده‌های مولداوی
رده:معاهده‌های موناکو
رده:معاهده‌های مونته‌نگرو
رده:معاهده‌های نائورو
رده:معاهده‌های نامیبیا
رده:معاهده‌های نروژ
رده:معاهده‌های نیجر
رده:معاهده‌های نیجریه
رده:معاهده‌های نیکاراگوئه
رده:معاهده‌های نیوزیلند
رده:معاهده‌های هلند
رده:معاهده‌های هندوراس