میانجیگری قطر در درگیری‌ها

قطر از دهه ۱۹۹۰ به عنوان میانجی شخص ثالث در درگیری‌های مختلف عمل کرده است. قطر در مذاکرات بین ایالات متحده و طالبان، امضای چندین توافق صلح برای لبنان، یمن، دارفور و فلسطین میانجیگری کرده و میزبان دفاتر سیاسی گروه‌هایی مانند حماس در دوحه بوده است. علاوه بر این، قطر به عنوان یک میانجی کلیدی در بحران‌های گروگان‌گیری بین‌المللی مختلف عمل کرده و از جایگاه ژئوپلیتیکی منحصر به فرد و روابط خود با طیف وسیعی از بازیگران، از جمله نهادهای دولتی و غیردولتی، بهره برده است.

در هفتاد و هفتمین مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۲، امیر تمیم بن حمد آل ثانی اظهار داشت که میانجیگری در منازعات، عنصر کلیدی سیاست خارجی قطر است و هدف آن تثبیت جایگاه این کشور به عنوان یک متحد بین‌المللی قابل اعتماد است.

رویکرد این کشور به میانجیگری توسط برخی به عنوان «قدرت نرم» توصیف شده است که شامل استفاده از منابع مالی و نفوذ سیاسی برای تسهیل گفتگو بین طرف‌های درگیر است.

## پیشینه
تا دهه ۱۹۹۰، قطر، یک سلطنت مشروطه استبدادی، در سطح بین‌المللی تحت نفوذ عربستان سعودی تلقی می‌شد. رهبری این کشور، تحت هدایت امیر وقت حمد بن خلیفه آل ثانی، و جانشین او، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، تشخیص دادند که میانجیگری می‌تواند به عنوان ابزاری برای افزایش جایگاه و نفوذ بین‌المللی آن عمل کند. قرار دادن خود به عنوان یک شریک ضروری در جامعه بین‌المللی، محافظت در برابر مداخلات همسایگانشان، از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی را تضمین می‌کند. تحریم قطر به رهبری عربستان سعودی در سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱، اهمیت چنین اقداماتی را برجسته می‌کند. از آن زمان، استراتژی میانجیگری قطر ریشه در سیاست خارجی آن دارد و هدف آن حفظ روابط خوب با طیف وسیعی از بازیگران، از جمله قدرت‌های غربی، همسایگان منطقه‌ای و بازیگران مختلف غیردولتی است.

دور توسعه سازمان تجارت جهانی دوحه در سال ۲۰۰۱، رویداد مهمی برای قطر بود و این کشور را به ایفای نقش فعال‌تری در امور بین‌المللی واداشت.

سیاست میانجیگری قطر با رویکردی فعال و مستقل مشخص می‌شود. این کشور از ثروت، اتحادهای استراتژیک و شبکه‌های دیپلماتیک خود برای آوردن طرف‌های درگیر به پای میز مذاکره استفاده می‌کند. سیاست قطر همچنین با تمایل آن به تعامل با طیف گسترده‌ای از بازیگران، از جمله کسانی که اغلب توسط جامعه بین‌المللی منزوی شده‌اند، مشخص می‌شود. این رویکرد به قطر اجازه می‌دهد تا به عنوان پلی بین جناح‌های مختلف عمل کند و گفتگو را در موقعیت‌هایی که کانال‌های دیپلماتیک سنتی ممکن است دچار مشکل شده یا وجود نداشته باشند، تسهیل کند. روابط دوستانه آن با گروه‌های مختلف، از جمله اخوان المسلمین، به انعقاد توافق‌نامه‌هایی مانند توافق‌نامه دوحه در سال ۲۰۱۲ کمک کرده است.

دولت قطر مؤسساتی را برای حل منازعات و تحقیقات تأسیس کرده است، مانند مؤسسه تحصیلات تکمیلی دوحه و آکادمی بین‌المللی مطالعات امنیتی قطر. این مؤسسات در توسعه استراتژی‌های میانجیگری قطر مشارکت دارند و از ابتکارات آن حمایت فکری و لجستیکی می‌کنند.

برخی از سیاستمداران آمریکایی و اروپایی، قطر را به حمایت از گروه‌هایی که آنها سازمان‌های تروریستی مانند حماس می‌دانند، متهم کرده‌اند. بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و مصر، در کنار سایر کشورهای منطقه، روابط دیپلماتیک خود را با قطر قطع کردند و این کشور را به حمایت از گروه‌های تروریستی «مورد حمایت ایران» متهم کردند. دوحه این اتهام را رد کرد.

## رویدادهای کلیدی میانجیگری قطر
### درگیری آمریکا و طالبان

مداخله آمریکا در افغانستان پس از حملات ۱۱ سپتامبر، طولانی‌ترین جنگ در تاریخ ایالات متحده محسوب می‌شود و علاوه بر از دست دادن جان بسیاری، هزینه‌های مالی و سیاسی قابل توجهی نیز به همراه داشته است. مشارکت قطر در تسهیل توافقنامه ۲۰۲۰ دوحه، گامی مهم در جهت پایان دادن به نزدیک به دو دهه درگیری در افغانستان بود. در سال ۲۰۱۳، قطر به طالبان اجازه داد تا دفتری در دوحه افتتاح کنند و این اولین دفتر طالبان در خارج از افغانستان پس از مداخله ایالات متحده بود. روند صلح با موانع متعددی از جمله اختلافات بر سر آزادی زندانیان و اجرای مفاد توافق‌نامه مواجه شد که نشان‌دهنده پویایی پیچیده بین دولت افغانستان، طالبان و ذینفعان بین‌المللی است. در سال ۲۰۲۰، قطر میزبان توافق‌نامه تاریخی امضا شده در ۲۹ فوریه ۲۰۲۰ بود که شرایط خروج نیروهای آمریکایی و ناتو از افغانستان را در ازای تضمین‌های امنیتی از سوی طالبان مشخص می‌کرد. این توافق‌نامه همچنین زمینه را برای مذاکرات بین‌الافغانی با هدف ایجاد آتش‌بس دائمی و تعیین ساختار حکومت آینده افغانستان فراهم کرد.

### درگیری سودان
دخالت قطر در درگیری سودان، به ویژه در منطقه دارفور، نقش مهم این کشور را به عنوان میانجی در اختلافات منطقه‌ای و بین‌المللی از سال ۲۰۰۸ برجسته می‌کند. قطر میزبان و حامی مذاکرات صلحی بود که منجر به امضای سند دوحه برای صلح در دارفور شد. این تلاش قطر با هدف برقراری صلح و ثبات در سراسر سودان انجام شد و شامل اجرای پروژه‌های مختلف توسعه‌ای، آموزشی و خدمات بهداشتی در منطقه بود. مذاکرات دوحه منجر به تفاهم‌نامه‌ای بین دولت سودان و جنبش عدالت و برابری دارفور در سال ۲۰۰۹ شد و قطر را به عنوان میانجی کلیدی در این درگیری معرفی کرد. تعهد قطر به این پروژه‌ها حتی با حمایت از مذاکرات صلح در جوبا و شرکت در امضای توافقنامه صلح جوبا با برخی از جناح‌ها ادامه یافت.

### بحران لبنان
در جریان بحران سیاسی لبنان که در سال ۲۰۰۸ به اوج خود رسید، دولت لبنان برای کاهش نفوذ حزب‌الله، یک گروه شبه‌نظامی شیعه، اقداماتی مانند برچیدن شبکه مخابراتی و برکناری مقاماتی که گمان می‌رفت وابسته به این گروه شبه‌نظامی باشند، انجام داد. این اقدامات منجر به کنترل حزب‌الله بر بخش‌هایی از بیروت شد که عملاً به تعطیلی فرودگاه‌ها و بنادر دریایی کلیدی منجر شد. برای لبنان که به تدریج در حال بهبودی از ویرانی‌های جنگ داخلی بود، مواجهه با یک درگیری دیگر غیرقابل تصور به نظر می‌رسید. در ماه مه ۲۰۰۸، با میانجیگری قطر، بین طرف‌های درگیر توافقی حاصل شد. این توافق زمینه را برای انتخابات پارلمانی در سال ۲۰۰۹ فراهم کرد و منجر به توافقی شد که به حزب‌الله نقش مهمی در دولت وحدت ملی اعطا کرد. میانجیگری قطر به عنوان یک دستاورد تاریخی مورد ستایش قرار گرفت و توانایی آن را در عمل به عنوان یک میانجی بی‌طرف نشان داد و بنابراین نقش محوری در جلوگیری از وقوع جنگ داخلی در لبنان ایفا کرد.

### درگیری یمن
تلاش‌های میانجیگری قطر در یمن در سال ۲۰۰۷ بخشی از یک ابتکار عمل گسترده‌تر برای حل و فصل مناقشه بین دولت یمن و حوثی‌ها، یک گروه شیعه زیدی مستقر در استان شمالی صعده، بود. این مناقشه که اغلب به عنوان جنگ صعده شناخته می‌شود، در سال ۲۰۰۴ آغاز شد و شاهد چندین دور جنگ بوده است که منجر به مسائل بشردوستانه قابل توجه و بی‌ثباتی منطقه‌ای شده است.

در سال ۲۰۰۷، قطر به عنوان میانجی برای تسهیل گفتگو و احتمالاً میانجیگری صلح بین طرف‌های درگیر وارد عمل شد. این تلاش بخشی از استراتژی گسترده‌تر سیاست خارجی قطر برای قرار دادن خود به عنوان میانجی در اختلافات و درگیری‌های منطقه‌ای بود و از منابع مالی قابل توجه، موقعیت استراتژیک و روابط دیپلماتیک خود در سراسر خاورمیانه و فراتر از آن بهره می‌برد.

میانجیگری قطر با هدف کشاندن هر دو طرف به پای میز مذاکره برای بحث در مورد شرایط آتش‌بس، تبادل زندانیان و احتمال توافق صلح پایدار انجام شد. ابتکار قطر از این جهت قابل توجه بود که یکی از اولین تلاش‌های خارجی قابل توجه برای میانجیگری در این درگیری بود و پیچیدگی پویایی داخلی یمن و پیامدهای منطقه‌ای بی‌ثباتی آن را برجسته می‌کرد.

علیرغم تلاش‌های قطر، میانجیگری با چالش‌هایی از جمله بی‌اعتمادی عمیق بین طرفین، خشونت مداوم و شبکه پیچیده منافع محلی، منطقه‌ای و بین‌المللی در یمن مواجه شد. روند میانجیگری در سال ۲۰۰۷ در نهایت منجر به حل و فصل پایدار این درگیری نشد و این درگیری همچنان در حال تکامل و تشدید است، به خصوص با شروع جنگ داخلی گسترده‌تر یمن در سال ۲۰۱۵.

### میانجیگری در مورد گروگان‌های عراقی
در سال ۲۰۰۴، ربودن دو روزنامه‌نگار فرانسوی، کریستین چسنوت و ژرژ مالبرونو، در عراق، نگرانی‌های بین‌المللی را برانگیخت و مداخله دیپلماتیک برای آزادی آنها را ضروری کرد. این روزنامه‌نگاران توسط گروهی که خود را «ارتش اسلامی در عراق» معرفی می‌کرد، ربوده شدند که آزادی آنها را به لغو قانون ممنوعیت حجاب در مدارس دولتی فرانسه مرتبط می‌دانست. این حادثه، با توجه به ماهیت حساس خواسته‌ها و پیامدهای گسترده‌تر آن برای سیاست سکولار فرانسه، فرانسه را در یک وضعیت دیپلماتیک و داخلی چالش‌برانگیز قرار داد.

قطر تلاش‌هایی را برای تسهیل حل این بحران انجام داد. اگرچه جزئیات دقیق مشارکت قطر در فرایند میانجیگری به‌طور گسترده در اسناد عمومی ثبت نشده است، اما اذعان شده است که قطر در مذاکرات با هدف تضمین آزادی روزنامه‌نگاران نقش داشته است. پس از میانجیگری در بحران گروگان‌گیری، آنها به دلیل نقشی که در تضمین آزادی آنها ایفا کردند، به دلیل تأمین مالی اسلام سیاسی در سراسر جهان مورد انتقاد قرار گرفتند.

### میانجیگری در پرونده گروگانگیری اوکراین
در سال ۲۰۲۳، قطر در میانجیگری برای آزادی و بازگرداندن کودکان اوکراینی که در بحبوحه درگیری‌های جاری بین اوکراین و روسیه از خانواده‌هایشان جدا شده و به روسیه منتقل شده بودند، نقش داشت. کوچک‌ترین آنها دو ساله و بزرگ‌ترین آنها ۱۷ ساله بود.

دولت قطر در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۳ اعلام کرد که در نتیجه تلاش‌های میانجیگری، چهار کودک اوکراینی به خانواده‌هایشان بازگردانده شده‌اند. گزارش‌های بیشتر حاکی از آن است که قرار است شش کودک اوکراینی دیگر نیز تحت توافقی که با میانجیگری قطر انجام شده است، از روسیه به اوکراین بازگردانده شوند. یک مقام قطری این خبر را تأیید کرد و بر نقش میانجیگری مداوم قطر بین طرف‌های اوکراینی و روسی تأکید کرد.

### میانجیگری اسرائیل و حماس
قطر نقش قابل توجهی در میانجیگری بین اسرائیل و حماس، به ویژه در تسهیل آزادی گروگان‌های اسرائیلی که توسط این گروه شبه‌نظامی اسیر شده بودند، ایفا کرده است. یکی از مهم‌ترین موارد میانجیگری قطر در پرونده گیلعاد شلیط، سرباز اسرائیلی بود که در سال ۲۰۰۶ در نزدیکی مرز اسرائیل و غزه توسط حماس اسیر شد. اسارت شالیت و تلاش‌ها برای آزادی او به کانون توجه افکار عمومی اسرائیل و دیپلماسی بین‌المللی تبدیل شد. پس از سال‌ها مذاکره، در سال ۲۰۱۱ توافقی برای آزادی شالیت در ازای بیش از ۱۰۰۰ زندانی فلسطینی که توسط اسرائیل اسیر شده بودند، حاصل شد. قطر، به همراه مصر و آلمان، نقش مهمی در میانجیگری این توافق ایفا کردند.

در طول سال‌ها، قطر در مذاکرات آتش‌بس بین اسرائیل و حماس، به ویژه در دوره‌های تشدید درگیری‌ها، مشارکت داشته و تبادل زندانیان را تسهیل کرده است.

در سال ۲۰۰۷، قطر و ترکیه تنها کشورهایی بودند که از حماس در زمان به دست گرفتن کنترل نوار غزه حمایت کردند. از آن زمان، قطر به متحدان نزدیک حماس تبدیل شد و روابط آنها بین سال‌های ۲۰۰۸–۲۰۰۹ تقویت شد. در سال ۲۰۰۹، طی اجلاسی در دوحه، قطر اعلام کرد که ۲۵۰ میلیون دلار برای جبران خسارات ناشی از درگیری کمک خواهد کرد. خالد مشعل، از رهبران حماس، در این اجلاس حضور داشت. پس از این اجلاس، قطر تلاش‌های مداومی را برای ارائه کمک‌های سیاسی، مادی، بشردوستانه و خیریه به حماس آغاز کرد.

در سال ۲۰۱۲، امیر حمد بن خلیفه آل ثانی، سفری تاریخی به غزه انجام داد و به عنوان اولین رئیس دولتی که وارد منطقه تحت حکومت حماس شد، شناخته شد. در طول این سفر، او متعهد شد که ۴۰۰ میلیون دلار برای تلاش‌های بازسازی اهدا کند.

#### جنگ غزه و بحران گروگان‌گیری

درگیری اسرائیل و حماس چالش پیچیده‌ای را برای میانجیگران بین‌المللی ایجاد کرد. قطر، که با اسرائیل و حماس روابط برقرار کرده بود، در موقعیت منحصر به فردی برای میانجیگری قرار داشت. مشارکت گذشته قطر در غزه، از جمله سرمایه‌گذاری‌های قابل توجه در زیرساخت‌ها و کمک‌های بشردوستانه، به این کشور در برابر حماس نفوذ داد، در حالی که روابط اقتصادی و همکاری‌های امنیتی آن، کانال‌های ارتباطی با اسرائیل را گشود.

در طول این درگیری، قطر از نزدیک با بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی، از جمله مصر و سازمان ملل متحد، برای برقراری آتش‌بس همکاری کرد. تلاش‌های میانجیگرانه این کشور بر دستیابی به توقف فوری خصومت‌ها برای جلوگیری از تلفات بیشتر غیرنظامیان و ایجاد فضایی مساعد برای مذاکرات سیاسی بلندمدت‌تر متمرکز بود. استراتژی قطر شامل دیپلماسی رفت و برگشتی بود، به طوری که مقامات قطری مذاکرات جداگانه‌ای با نمایندگان اسرائیل و حماس برای تطبیق خواسته‌های آنها انجام دادند. قطر همچنین از نفوذ مالی خود استفاده کرد و تضمین‌هایی برای بازسازی غزه و کمک‌های بشردوستانه را به عنوان مشوق‌هایی برای هر دو طرف جهت موافقت با آتش‌بس ارائه داد.

قطر فراتر از تلاش‌های دیپلماتیک خود، در طول جنگ جاری، کمک‌های بشردوستانه قابل توجهی به نوار غزه ارائه داده است. جمعیت هلال احمر قطر اعلام کرد که قصد دارد یک کشتی امدادی به غزه اعزام کند و به حمایت‌های بشردوستانه خود از مردم آسیب‌دیده از این درگیری ادامه دهد.

قطر همچنین پس از ربودن ۲۴۰ اسرائیلی در ۷ اکتبر توسط حماس، که توسط اسرائیل، ایالات متحده و اتحادیه اروپا و سایر کشورها به عنوان یک سازمان تروریستی تعیین شده است، در مذاکرات گروگانگیری مشارکت داشته است. در ۲۲ نوامبر ۲۰۲۳، با کمک قطر، ایالات متحده و مصر به عنوان میانجی، اسرائیل و حماس به توافقی برای آزادی ۵۰ زن و کودک اسرائیلی اسیر شده در ازای امتیازات بشردوستانه در غزه و آزادی زندانیان فلسطینی در اسرائیل دست یافتند. در ۱۹ ژانویه ۲۰۲۵، توافق آتش‌بسی که با میانجیگری قطر، ایالات متحده و مصر حاصل شد، جنگ غزه را به حالت تعلیق درآورد و شامل آزادی گروگان‌های اسرائیلی و زندانیان فلسطینی شد.

#### آزادی الیزابت تسورکوف

قطر در آزادی الیزابت تسورکوف، گروگان اسرائیلی-روسی، توسط کتائب حزب‌الله در ۹ سپتامبر ۲۰۲۵ نقش داشت. بخش‌هایی از روند آزادی او به قطر وابسته بود.

## منابع

## برای مطالعهٔ بیشتر

* 

رده:تاریخ قطر
رده:میانجیگری