گادش

[بندانگشتی|300x300پیکسل|یک [دیوارنگاری|گرافیتی که «گدش» را در باکو به تصویر می‌کشد]]
**گدش** () یا **بالاگادش** () — یک خرده فرهنگ در آذربایجان است. این خرده فرهنگ فقط مختص باکو و حومه باکو است. از اواخر دهه ۲۰۱۰، این خرده فرهنگ به ندرت در مناطق روستایی خارج از باکو یافت می‌شود. *گادشلیک* یک خرده فرهنگ محلی منحصر به فرد در آذربایجان، به ویژه باکو، بود.

## ریشه‌شناسی
بر اساس منابع متعدد، کلمه "گادش" از کلمه "برادر" که در تمام زبان‌های ترکی یافت می‌شود، گرفته شده و از طریق زبان تاتی با گویش آبشوران تطبیق یافته است. همچنین در زبان‌های قره‌قالپاق و قرقیزی به معنای "خواهر کوچک" است. همچنین، "کاریندش/کرنتش/خرانتش" یک کلمه باشقیری است که در گویش‌های جنوبی این زبان به معنای "خواهر کوچک" می‌باشد.

## تاریخچه
خرده فرهنگ گادش در دهه ۱۹۵۰ ظهور کرد. آنها مختص آذربایجان، عمدتاً باکو و مناطق اطراف آن هستند. تضاد بین استیلیاگاها، که همزمان با گادش وجود داشتند و قطب مخالف گادش بودند، بیشتر با اعمال فشار گادش بر استیلیاگاها و استفاده از خشونت علیه آنها آشکار می‌شد. گادش، استیلیاگاها را گروهی دور از آرمان‌های ملی و اخلاقی می‌دانست که برخلاف ارزش‌های معنوی عمل می‌کردند و ریشه‌های خود را رها می‌کردند. به‌طور مشابه، در باکو، گادش‌ها همین نگرش را نسبت به هیپی‌ها و راکرهایی که در دهه ۱۹۷۰ وجود داشتند، داشتند. برخی از خیابان‌ها و شهرک‌های واقع در مرکز باکو به ویژه برای نمایندگان محلی خرده فرهنگ‌های غربی خطرناک تلقی می‌شدند. به‌طور کلی، میخانه تنها مفهومی بود که مدل‌های خرده فرهنگی موجود در آذربایجان را از جنگ جهانی دوم تا اواسط دهه ۱۹۸۰ - دوره پرسترویکا - گرد هم می‌آورد.

## ویژگی‌ها
گادش‌ها با تمایلشان به محافظه‌کاری و مردانگی و وفاداری به سنت‌های ملی مشخص می‌شوند. در دوران شوروی، با آنها به عنوان اعضای یک گروه اجتماعی رفتار می‌شد که روزهای خود را در خیابان‌ها می‌گذراندند و سبک زندگی ستیزه‌جویانه و اوباشگرانه‌ای داشتند. گادش‌ها با موسیقی و فرهنگ غربی مخالف بودند. در عین حال، این واقعیت که واقف مصطفی‌زاده، که در مناطقی که آنها گسترش یافته بودند بزرگ شده بود، موسیقی جاز را به کشور آورد، برخی از نمایندگان این خرده فرهنگ را نگران کرد.

آنها معمولاً به لهجه باکو صحبت می‌کردند. علاوه بر این، گادشه‌ها از اصطلاحات و واژه‌های خاص خود استفاده می‌کردند که با استانداردهای زبان ادبی مغایرت داشت. نام آنها اغلب در اختلافات و درگیری‌های خیابانی و همچنین برخی از جرایم سبک استفاده می‌شد. یکی از ویژگی‌های متمایز گادشه‌ها، ترجیح آنها به گوش دادن به آهنگ‌هایی بود که دنیای زیرزمینی و سنت‌های آن را ستایش می‌کرد، و همچنین ژانرهای شعری-موسیقایی مانند شانسون و میخانه. آنها، به ویژه در دوران شوروی، تحت تأثیر برخی قوانین نانوشته بودند و فکر می‌کردند که تماس با سرویس‌های ویژه و پلیس در هنگام اختلافات اشتباه است. در چنین مواردی، به جای دخالت پلیس در صحنه، ترجیح می‌دادند اختلافات را بین خود حل کنند. گادشه‌ها همچنین پیروی از قوانین دولت را اشتباه می‌دانستند و مقامات دولتی را با نام‌های تحقیرآمیز خطاب می‌کردند. شباهت‌هایی بین گادشه‌ها و پسران بی‌ادب، مدها و گریسرها وجود داشت.

گادِش‌ها سبک کلاسیک‌تری از لباس، به ویژه دو رنگ سفید و سیاه در لباس، را ترجیح می‌دادند. آنها لباس غربی را عاملی برای زنانگی می‌دانستند. اکثر گادِش‌ها معمولاً کلاه‌های بزرگی به نام «آئرودروم» می‌پوشیدند و اغلب تسبیح به دست داشتند. این دو ویژگی برای آنها نمادین محسوب می‌شد.

خرده فرهنگ گادش به دلیل ویژگی‌های متمایزش در دوران شوروی یک گروه اقلیت محسوب می‌شد. دلیل این امر این بود که آنها افرادی در نظر گرفته می‌شدند که در هیچ کاری با ارزش اجتماعی شرکت نمی‌کردند و در مقابل روشنفکران و اشراف شوروی چه در جامعه و چه در سطح دولت می‌ایستادند. روزنامه‌نگار خزر آخوندوف، گادش‌ها را «از نظر روانی بین محیط شهری و محیط ایالتی گیر افتاده» توصیف کرد.

هنرمند میر تیمور ممدوف، که اصالتاً اهل باکو است، خاطرنشان کرد که شخصیت «گادش» مردم باکو را تحقیر می‌کند.

## در فرهنگ عامه
زمانی مجسمه‌ای از یک گدش با تسبیح، کلاه و دمپایی لاانگشتی (*شاپه‌شاپی*) در ایچری شهر قرار داشت، اما این مجسمه بعداً برداشته شد. الدار قلی‌یف، کارگردان فیلم، توانست طرز تفکر گدش‌های باکو و نگرش منفی آنها نسبت به نوآوری‌ها را در فیلم «در یک شهر جنوبی» منعکس کند. «بر اساس فیلمنامه رستم ابراهیم‌بیکوف .» به گفته سعید ریاض، این فیلم نشان می‌دهد که چگونه بقایای گذشته در افکار مردم ریشه می‌دوانند و رسیدن به آزادی معنوی برای یک فرد چقدر دشوار است. شخصیت داوود در «*آخرین شب کودکی*» و شخصیت بالاداداش در «اولین عشق بالاداداش» با الگوی گادش مطابقت دارند. اثر نویسنده، کمیل افسراوغلو، «سرناد خیابان شوروی» جایگاه مهمی برای خرده فرهنگ گادش دارد. در یکی از کارتون‌های گوندوز آقایف برای رادیو آزادلیق، شخصیتی با استفاده از عبارت «گادش» به تصویر کشیده شده است.

## منابع

رده:باکو
رده:خرده‌فرهنگ‌ها
رده:فرهنگ در جمهوری آذربایجان