پرواز ۱۱۴ خطوط هوایی عربی لیبی

**پرواز ۱۱۴ خطوط هوایی عربی لیبی** یک پرواز مسافربری بین‌المللی برنامه‌ریزی‌شده از طرابلس (لیبی) به قاهره (مصر) با توقف در بنغازی بود که در ۲۱ فوریه ۱۹۷۳ توسط جنگنده‌های نیروی هوایی اسرائیل سرنگون شد. این هواپیمای بوئینگ ۷۲۷ پس از انحراف از مسیر بر اثر طوفان شن و نقص فنی تجهیزات ناوبری، به اشتباه وارد حریم هوایی شبه‌جزیره سینا شد که در آن زمان تحت اشغال اسرائیل بود. دو فروند جنگنده اف-۴ فانتوم اسرائیلی هواپیما را رهگیری و سرنگون کردند. از ۱۱۳ سرنشین هواپیما ۱۰۸ نفر کشته شدند و تنها ۵ نفر زنده ماندند.

این رویداد با محکومیت یکپارچه جهانی روبه‌رو شد. هم اتحاد جماهیر شوروی و هم ایالات متحده آمریکا حمله را محکوم کردند و همه ۳۰ کشور عضو سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی رأی به سرزنش اسرائیل دادند. موشه دایان، وزیر دفاع اسرائیل، رویداد را «خطای داوری» خواند و اسرائیل غرامت‌هایی به خانواده‌های قربانیان پرداخت.

## پیشینه
### هواپیما
هواپیمای درگیر در این رویداد یک فروند بوئینگ ۷۲۷–۲۲۴ ساخت سال ۱۹۶۸ با شماره ثبت 5A-DAH، شماره سریال ۲۰۲۴۴ و شماره خط تولید ۶۵۰ بود. این هواپیما به سه موتور پرت اند ویتنی JT8D-9 مجهز بود و در پنج سال خدمت خود ۴۵۲۶ ساعت پرواز انجام داده بود.

### خدمه پرواز
نُه نفر خدمه در هواپیما حضور داشتند. پنج تن از آنان فرانسوی بودند، از جمله خلبان (به فرانسوی: ) ژاک بورژ (Jacques Bourges) که ۴۱ ساله بود و ۱۱٬۹۲۶ ساعت تجربه پرواز داشت که تنها ۵۵۰ ساعت آن با بوئینگ ۷۲۷ بود. کمک‌خلبان هواپیما ایاد نبعی یونس، ۳۳ ساله و لیبی بود و ۴۰۵ ساعت پرواز با بوئینگ ۷۲۷ داشت. مهندس پرواز فرانسوی آر. ناندن ۴۵ ساله بود و ۱۸٬۷۷۷ ساعت تجربه پرواز داشت که ۱٬۴۴۸ ساعت آن با بوئینگ ۷۲۷ بود. خدمه پروازی بر اساس قراردادی میان ایر فرانس و خطوط هوایی عربی لیبی در این پرواز خدمت می‌کردند.

## گاه‌شمار رویداد
### آغاز پرواز

ساعت ۱۰:۳۰ به وقت گرینویچ در ۲۱ فوریه ۱۹۷۳ هواپیمای بوئینگ ۷۲۷–۲۲۴ خطوط هوایی عربی لیبی از فرودگاه بین‌المللی طرابلس به‌سوی فرودگاه بین‌المللی قاهره پرواز کرد و پس از توقف کوتاهی در فرودگاه بین‌المللی بنینه در شهر بنغازی در شرق لیبی، مسیر خود را به‌سوی قاهره با ۱۱۳ سرنشین (۱۰۴ مسافر و ۹ خدمه) ادامه داد. بیشتر مسافران عرب بودند اما دو آلمانی و یک آمریکایی نیز در هواپیما حضور داشتند.

مسیر عادی پرواز بنغازی–قاهره به‌صورت شرقی در امتداد ساحل لیبی تا رسیدن به شهر سیدی برانی در مصر بود که از آنجا مسیر هوایی به سمت داخل به‌سوی ایستگاه VOR و فرستنده رادیویی بدون جهت (NDB) در غرب دریاچه قارون می‌پیچید.

### انحراف از مسیر و سرنگونی
در ساعت ۱۳:۴۴ خدمه پرواز به وجود خطای ناوبری پی بردند. بوصله هواپیما دچار نقص شده بود و طوفان شن شدید دید را کاهش داده و خدمه را ناچار به اتکا کامل بر ابزار ناوبری کرده بود. بادهای شدید غربی در ارتفاع بالا باعث شد هواپیما از مسیر خود منحرف شود. در ساعت ۱۳:۴۵ کنترل ترافیک هوایی قاهره هواپیما را در حال نزدیک شدن از غرب مشاهده و اجازه فرود در باند ۲۳ را صادر کرد اما در ساعت ۱۳:۵۰ با شگفتی دید که بوئینگ به جای قاهره به‌سوی شرق و کانال سوئز در حرکت است. در ساعت ۱۳:۵۲ خدمه اجازه کاهش ارتفاع دریافت کردند اما باد شدید پشتی هواپیما را به‌سوی شرق و حریم هوایی شبه‌جزیره سینای تحت اشغال اسرائیل راند.

در آن زمان مصر و اسرائیل به دلیل اشغال سینا در جنگ ۱۹۶۷ همچنان در وضعیت جنگی بودند هرچند آتش‌بس برقرار بود.

در ساعت ۱۳:۵۵ رادار اسرائیلی هواپیما را در جنوب شرقی سوئز در ارتفاع ۱۵٬۰۰۰ پا شناسایی کرد. دو فروند جنگنده فانتوم اف-۴ نیروی هوایی اسرائیل برای رهگیری هواپیمای ناشناس فرستاده شدند. خلبان فرانسوی پس از برقراری دوباره ارتباط با برج مراقبت قاهره از پنجره جنگنده‌ها را دید اما آنها را به اشتباه جنگنده‌های مصری میگ پنداشت. هواپیما به پرواز به‌سوی شرق در سینا ادامه داد تا اینکه خدمه دریافتند ابزار ناوبری‌شان خراب است و از مسیر منحرف شده‌اند؛ در این لحظه خلبان فرانسوی دور زد تا از سینا خارج شده و به‌سوی قاهره بازگردد.

خلبانان اسرائیلی این چرخش را تلاشی برای فرار تفسیر کردند. بنا بر ادعای اسرائیل، خلبانان جنگنده تلاش کردند با اشاره دست و تکان دادن بال‌ها با خدمه هواپیمای مسافربری ارتباط برقرار کنند و از آنها بخواهند در پایگاه هوایی اسرائیلی رفیدیم (بیر گیفگافا) فرود آیند اما خلبان فرانسوی با اشاره دست امتناع خود را نشان داد. سپس در ساعت ۱۴:۰۴ به فرمان داوید الازار، رئیس ستاد ارتش اسرائیل، دستور شلیک صادر شد.

خلبانان اسرائیلی با توپ‌های ۲۰ میلی‌متری ام۶۱ والکان رگبار گلوله‌هایی شلیک کردند که سطوح کنترلی، سامانه‌های هیدرولیکی و سازه بال هواپیما را به‌شدت آسیب رساند. آتشی از بال راست و موتور میانی در دُم هواپیما به‌سوی کابین مسافران گسترش یافت. خلبان تلاش کرد هواپیما را به حریم هوایی مصر بازگرداند اما آسیب‌های وارده بسیار شدید بود و ناچار شد در ساعت ۱۴:۱۰ فرود اضطراری در منطقه‌ای پر از تپه‌های شنی در صحرای سینا نزدیک اسماعیلیه انجام دهد. هواپیما به بالای یک تپه شنی برخورد کرد، به‌شدت پرش کرد و بخشی از بال کنده شد و پس از آن بدنه هواپیما از شیب تپه سُر خورد و انفجاری در ناحیه چرخ اصلی راست رخ داد.

### تلفات و بازماندگان

از ۱۱۳ سرنشین هواپیما ۱۰۸ نفر جان باختند. هنگام رسیدن سربازان اسرائیلی به محل سقوط ۱۳ نفر هنوز در لاشه آتش‌گرفته هواپیما زنده بودند که از آن میان تنها ۵ نفر (طبق برخی منابع ۷ نفر پس از دو روز) زنده ماندند. کمک‌خلبان لیبی ایاد نبعی یونس در میان بازماندگان بود اما خلبان فرانسوی ژاک بورژ جان باخت.

در میان کشته‌شدگان صالح بویصیر، وزیر امور خارجه پیشین لیبی، و سلوی حجازی، مجری سرشناس تلویزیون مصر، حضور داشتند. تمامی سرنشینان غیرنظامی بودند.

## پیامدها
### واکنش اسرائیل
دولت اسرائیل اعلام کرد سرنگونی هواپیما با «تفویض شخصی» داوید الازار رئیس ستاد ارتش صورت گرفته‌است. استدلال اسرائیل این بود که وضعیت امنیتی حساس و رفتار نامنظم خدمه جنگنده، حمله را موجه می‌ساخت. اسرائیلی‌ها مدعی بودند هواپیما ممکن است مأموریت جاسوسی هوایی بر فراز پایگاه هوایی بیر گیفگافا انجام می‌داده یا قصد حمله انتحاری به یکی از شهرهای اسرائیل یا مرکز تحقیقات هسته‌ای شیمون پرز نگو را داشته‌است.

ژنرال مردخای هود از نیروی هوایی اسرائیل ادعا کرد کمک‌خلبان بازمانده اعتراف کرده که اشارات اسرائیلی‌ها را درک کرده اما تصمیم به فرار گرفته‌است. این ادعا با شک گسترده‌ای در جامعه بین‌المللی روبه‌رو شد زیرا با نوشته‌های ضبط‌شده صدای کابین خلبان و گزارش‌هایی مبنی بر حال وخیم و ناهشیاری کمک‌خلبان هم‌خوانی نداشت.

کابینه اسرائیل در سه نشست محرمانه دربارهٔ این رویداد بحث کرد. صورت‌جلسات این نشست‌ها که در سال ۲۰۲۳ از حالت محرمانه خارج شدند نشان می‌دهد تصمیم اصلی انکار هرگونه مسئولیت و خودداری از برگزاری تحقیقات رسمی بوده‌است. پیشنهادی برای صدور دستور دائمی مبنی بر ممنوعیت شلیک به هواپیماهای غیرنظامی نیز رد شد. موشه دایان وزیر دفاع اسرائیل رویداد را «خطای داوری» خواند و اسرائیل غرامتی به خانواده‌های قربانیان پرداخت.

### واکنش‌های بین‌المللی
سازمان ملل متحد هیچ اقدامی علیه اسرائیل انجام نداد. با این حال تمامی ۳۰ کشور عضو سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی رأی به سرزنش اسرائیل به خاطر حمله دادند. اتحاد جماهیر شوروی حمله را محکوم کرد. ایالات متحده آمریکا نیز استدلال اسرائیل را نپذیرفت و حادثه را محکوم کرد.

### واکنش لیبی و مصر
معمر قذافی، رهبر لیبی، از این رویداد خشمگین شد و به رئیس‌جمهور مصر انور سادات گفت قصد دارد دستور حمله به حیفا را صادر کند. سادات او را بازداشت و با اشاره به نقشه‌های جنگی آنچه بعدها جنگ یوم کیپور شد هشدار داد چنین حمله‌ای از سوی لیبی احتمالاً به تلافی اسرائیل علیه فرودگاه‌های لیبی منجر خواهد شد و توانایی کشورهای عربی را برای حمله مشترک تضعیف خواهد کرد.

هنگام ورود پیکر قربانیان به لیبی، شورش‌هایی در طرابلس و بنغازی برپا شد. خشم عمومی همچنین متوجه مصر شد به دلیل ناتوانی نیروی هوایی مصر در حفاظت از هواپیمای مسافربری. پسر صالح بویصیر اعلامیه‌هایی منتشر کرد و مرگ پدرش را ناشی از بزدلی مصر دانست. دو روز پس از رویداد، آشوبگران به کنسولگری مصر در بنغازی حمله کردند. بیشتر قربانیان از شهر بنغازی بودند و تشییع جنازه بزرگی برای آنان برگزار شد که قذافی نیز در آن حضور داشت.

### تلاش‌های انتقام‌جویانه قذافی
هرچند سادات توانسته بود قذافی را از واکنش نظامی مستقیم بازدارد، قذافی از راه‌های دیگر کوشید تلافی کند. یک ماه پس از رویداد، قذافی ۱۰ میلیون دلار به سازمان سپتامبر سیاه پیشنهاد کرد تا هواپیمایی متعلق به ال‌عال را با مسافرانش منفجر کند. در ۴ آوریل ۱۹۷۳ دو عضو سپتامبر سیاه در رم با اسلحه و نارنجک دست‌گیر شدند که قصد حمله به هواپیمای ال‌عال را داشتند.

پس از شکست این نقشه، قذافی تصمیم گرفت کشتی مسافربری کوئین الیزابت ۲ را هدف قرار دهد. این کشتی در آن زمان سفر دریایی ویژه‌ای از ساوت‌همپتون به اشدود به مناسبت بیست‌وپنجمین سالگرد تأسیس اسرائیل با حضور بسیاری از یهودیان و حامیان اسرائیل (از جمله همسر شیمون پرز) انجام می‌داد. در ۱۷ آوریل قذافی به فرمانده یک زیردریایی مصری که در لیبی مستقر بود دستور داد کشتی را غرق کند و ادعا کرد بر اساس پیمان دفاعی مشترک مصر و لیبی، زیردریایی و خدمه آن تحت فرماندهی او هستند. دولت مصر پیش از اجرای نقشه از آن آگاه شد و سادات دستور قذافی را لغو کرد.

## پیگردهای حقوقی
در مارس ۲۰۰۸ پسر صالح بویصیر از طریق وکیلی در تل‌آویو اقدامات حقوقی برای پیگرد دولت اسرائیل آغاز کرد و مذکره‌ای به نخست‌وزیر اسرائیل اهود اولمرت و دادستان کل وزارت دادگستری ارائه داد.

همچنین خانواده سلوی حجازی به همراه شماری از خانواده‌های لیبیایی و مصری قربانیان در دادگاه‌های فرانسه علیه اسرائیل اقامه دعوا کردند و خواستار پرداخت غرامت و محاکمه مقام‌های پیشین اسرائیلی شدند.

رسانه‌های اسرائیلی نقل کردند یکی از خلبانان جنگنده فانتوم که هواپیمای مسافربری را سرنگون کرد اعتراف کرده «از عذاب وجدان برای شرکت در حمله به هواپیما رنج می‌برد، با وجود آنکه با چشم خود پُر بودن هواپیما از مسافران غیرنظامی را دیده بود و مطمئن بود هیچ تهدیدی متوجه اسرائیل نیست».

## جستارهای وابسته
* فهرست حوادث هوایی ساقط کردن هواپیماهای مسافربری
* جنگ شش‌روزه
* جنگ یوم کیپور

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* گزارش پرواز ۱۱۴ در شبکه ایمنی هوانوردی

رده:کشتارها در مصر
رده:حوادث و سوانح هوایی در مصر
رده:حوادث و سوانح هوایی در ۱۹۷۳ (میلادی)
رده:اسرائیل در ۱۹۷۳ (میلادی)
رده:روابط مصر و اسرائیل
رده:حوادث و سوانح بوئینگ ۷۲۷
رده:مصر در ۱۹۷۳ (میلادی)
رده:روابط بین‌الملل در ۱۹۷۳ (میلادی)
رده:جنایت‌های جنگی اسرائیل
رده:کشتارهای مرتکب‌شده توسط اسرائیل
رده:نبردها و عملیات‌های هوایی اسرائیل
رده:لیبی در ۱۹۷۳ (میلادی)
رده:روابط لیبی و مصر
رده:سوانح شلیک هوایی سده ۲۰ (میلادی)