کرتیا

**کرتیا** (به عربی: ) روستایی عرب فلسطینی با جمعیت ۱٬۳۷۰ نفر بود که در ۲۹ کیلومتری شمال‌شرقی غزه در منطقه‌ای هموار با ارتفاع ۱۰۰ متر از سطح دریا در جلگه ساحلی سرزمین فلسطین قرار داشت و وادی المفرض از آن می‌گذشت. این روستا به بخش غزه در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین تعلق داشت.

کرتیا پیشینه‌ای طولانی داشت و آثار سفالین دوره بیزانس در آن یافت شده بود. در سده دوازدهم میلادی صلیبیان دژی به نام «گالاتی» در این مکان برپا کردند. روستا در دوره عثمانی و سپس قیمومت بریتانیا آباد بود و در ۱۷–۱۸ ژوئیه ۱۹۴۸ در جریان جنگ عرب و اسرائیل تخلیه و ویران شد. پس از آن سه شهرک اسرائیلی بر زمین‌های آن بنیاد نهاده شد.

## جغرافیا
کرتیا در منطقه‌ای مسطح از جلگه ساحلی فلسطین و در ارتفاع ۱۰۰ متری از سطح دریا واقع بود. وادی المفرض که از الفالوجه می‌آمد از بخش‌های جنوبی و غربی روستا عبور می‌کرد. مساحت کل زمین‌های روستا ۱۳٬۷۰۹ دونوم (نزدیک به ۱۳٫۷ کیلومتر مربع) بود. از این میان ۳۲۱ دونوم زمین باغی و آبی، ۱۲٬۹۲۸ دونوم زمین غلات‌کاری و ۴۸ دونوم اراضی ساخته‌شده بود.

بخشی از ساکنان کرتیا تبار مهاجرانی از مصر و ماوراء اردن داشتند و گروهی دیگر ریشه‌های دیرینه‌تری در منطقه داشتند.

## پیشینه
### دوره باستان و صلیبی
سفالینه‌های بیزانسی در این مکان یافت شده‌اند.

در سده دوازدهم میلادی صلیبیان دژی به نام «گالاتی» () در محل روستا ساختند. این دژ در سال ۱۱۸۷ میلادی به‌دست ایوبیان و به فرماندهی صلاح‌الدین ایوبی تصرف شد و در سپتامبر ۱۱۹۱ ویران گردید.

مکانی به نام «قلعة الفنیش» () در نزدیکی روستا ظاهراً محل کلیسایی کهن بود. بقایای آن در ۱۸۷۵ مشاهده شد: برجی سنگی به ارتفاع ۶ تا ۱۰ متر، تنه و پایه ستون‌هایی از سنگ مرمر سفید، قرنیزی نفیس و عمیق‌تراش و یک حوضچه تعمید متشکل از چهار دایره متقاطع به قطر نزدیک به ۱۱ متر و ارتفاع حدود ۶۰ سانتی‌متر.

### دوره ایوبی و مملوکی
در سال ۱۲۲۶ میلادی جغرافی‌دان عرب یاقوت حموی از این روستا با نام «کرتیّه» یاد کرده و آن را «شهری نزدیک بیت جبرین در ایالت فلسطین» و متعلق به اورشلیم توصیف نموده‌است.

سلطان مملوکی ناصرالدین محمد بن قلاوون در سال ۱۲۹۹ میلادی هنگام لشکرکشی برای رویارویی با مغول‌ها در کرتیا اردو زد. جغرافی‌دان سده چهاردهم الدمشقی گزارش کرده که کرتیا گاه بخشی از «مملکت غزه» بوده‌است.

### دوره عثمانی
کرتیا در سال ۱۵۱۷ میلادی همراه با سراسر فلسطین به امپراتوری عثمانی ملحق شد. بر پایه دفتر مالیاتی ۱۵۹۶ میلادی، روستا با نام «کرته» () در ناحیه غزه از سنجق غزه ثبت شده بود. جمعیت آن ۴۶ خانوار مسلمان و برآورد ۲۵۳ نفر بود. ساکنان مالیاتی ثابت به نرخ ۳۳٫۳ درصد بر فراورده‌های کشاورزی از جمله گندم، جو، میوه، تاکستان، کندوهای عسل و بز می‌پرداختند که جمعاً ۵٬۸۳۰ آقچه بود.

در سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی، منطقه کرتیا کاهش چشمگیر سکونت‌گاهی را تجربه کرد که ناشی از فشار کوچ‌نشینان بر جوامع محلی بود. ساکنان روستاهای متروک به‌آبادی‌های باقی‌مانده نقل مکان کردند اما زمین‌ها همچنان کشت می‌شد.

در ۱۸۳۸ میلادی ادوارد رابینسون آن را با نام «کوراتیه» () به‌عنوان روستایی مسلمان در ناحیه غزه یادداشت کرد. او همچنین برج ویرانه‌ای از دوره‌های متأخر را توصیف کرد که بخشی از آن با آجر خشتی ساخته شده بود و چند ستون باستانی در اطراف آن افتاده بود.

در ۱۸۶۳ ویکتور گرن روستا را دهکده‌ای کوچک با خانه‌های بسیار ویران‌شده یافت. در شمال آن بقایای دیوارهای ستبر و برجی چهارگوش سه‌چهارم ویران به نام «القلعه» دیده می‌شد. در جنوب روستا مقامی (زیارتگاه) با دو ستون مرمرین سفید-خاکستری باستانی آراسته شده بود. فهرست روستاهای عثمانی در حدود ۱۸۷۰ شمار خانه‌ها را ۷۳ و جمعیت (تنها مردان) را ۱۹۶ نفر ثبت کرده‌است.

### دوره قیمومت بریتانیا

در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین در سده بیستم، خانه‌های روستا از خشت ساخته شده بود و ساکنان برای خدمات درمانی، بازرگانی و اداری به شهر نزدیک الفالوجه مراجعه می‌کردند. خود روستا دارای مسجد، آسیاب غلات و مدرسه ابتدایی بود؛ مدرسه در ۱۹۲۲ بنیاد نهاده شد و در اواسط دهه ۱۹۴۰ شمار دانش‌آموزان آن به ۱۲۸ نفر رسید. آب آشامیدنی از دو چاه درون روستا تأمین می‌شد و محصولات کشاورزی اصلی غلات و انجیرهندی (تنین‌میوه) بود.

در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که مقامات بریتانیایی انجام دادند، جمعیت کرتیا ۷۳۶ نفر همگی مسلمان بود. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به ۹۳۲ نفر افزایش یافت که همچنان همگی مسلمان بودند و در ۲۲۹ خانه زندگی می‌کردند.

بر پایه آمار روستایی ۱۹۴۵، کرتیا ۱٬۳۷۰ ساکن مسلمان داشت و مساحت کل زمین‌های آن ۱۳٬۷۰۹ دونوم بود.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
در شب ۹ دسامبر ۱۹۴۷ نیروهای هاگانا در چارچوب سیاستی جدید خانه‌ای را در کرتیا منفجر کردند. دستور به تیپ گیواتی که مجری عملیات بود برای تخریب «دو خانه» صادر شده بود.

تیپ گیواتی در فاصله ۱۱ تا ۱۸ ژوئیه ۱۹۴۸ (میان دو آتش‌بس) دو حمله به روستا انجام داد. کرتیا سرانجام در ۱۸ ژوئیه ۱۹۴۸ به‌دست گردان ۸۹ مکانیزه از تیپ نهم به فرماندهی موشه دایان در جریان «عملیات مرگ بر مهاجم» تصرف شد. به گفته دایان، ساکنان با رسیدن نیروهای اسرائیلی گریختند. به روایت بنی موریس روستا «زیر آتش مسلسل قرار گرفت و ساکنانش آن را ترک کردند».

هدف نیروهای اسرائیلی پیوند دادن سرزمین‌های شمالی‌شان به مناطق تحت کنترل اسرائیل در نگو بود اما تنها بخشی از هدف برآورده شد و فقط حتا و کرتیا تصرف شدند. پس از حمله دایان نیروهایش را به‌شکلی بحث‌برانگیز عقب کشید و تنها یک گروهان پیاده از تیپ گیواتی را برای نگهداری مواضع بر جای گذاشت. نبردی سخت میان این نیرو و ارتش مصر درگرفت. هنگامی که دو تانک مصری از جنوب در آستانه شکستن خط دفاعی اسرائیلی بودند، واحدی مسلح به سلاح‌های ضدزره که پشت نرده‌ای از بوته‌های صبر (کاکتوس) پنهان شده بود «سیر نبرد را دگرگون کرد».

در نیمه دوم اکتبر ۱۹۴۸ تیپ عودد از کرتیا به‌عنوان پایگاه برای تصرف مواضع مصری بهره گرفت اما ناکام ماند؛ این مواضع بعدها به «جیب الفالوجه» شهرت یافت.

### دوره اسرائیلی
پس از جنگ، منطقه به دولت اسرائیل ملحق شد. در ۲۰ اوت ۱۹۴۸ داوید بن گوریون همراه یهوشوع اشل طرحی برای ایجاد ۳۲ شهرک جدید یهودی بر روستاهای تخلیه‌شده فلسطینی ارائه کرد که در آن شهرکی به نام عوتسم یا کوممیوت برای کرتیا پیش‌بینی شده بود. سرانجام سه شهرک بر زمین‌های روستا بنیاد نهاده شد: کوممیوت در ۱۹۵۰ و رواحه در ۱۹۵۳ در نزدیکی محل روستا، و نهورا در ۱۹۵۶ بخشی بر زمین‌های کرتیا و بخشی بر زمین‌های الفالوجه.

مورخ فلسطینی ولید خالدی در ۱۹۹۲ کرتیا را چنین توصیف کرد: «توده‌های آوار بر محل پراکنده‌اند و گورستانی ویران (که بخشی از آن در میان درختان اکالیپتوس پنهان است) دیده می‌شود. جاده‌ای کشاورزی از میان آن می‌گذرد. کشاورزان اسرائیلی غلات و یونجه بر زمین روستا و پیرامون آن می‌کارند.»

## جستارهای وابسته
* روستاهای فلسطینی تخلیه‌شده در جنگ ۱۹۴۸

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* کرتیا در وبگاه فلسطین در یاد
* کرتیا در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده