تولید خوراک دام

**تولید خوراک دام** به فرایند ساخت خوراک دام از مواد خام کشاورزی گفته می‌شود. غذای علوفه‌ای تولیدشده در این فرایند به‌گونه‌ای فرمول‌بندی می‌شود که نیازهای ویژه تغذیه‌ای گونه‌های مختلف جانوری را در مراحل گوناگون زندگی برآورده سازد. بر پایه گزارش انجمن صنعت خوراک دام آمریکا (AFIA)، تولید خوراک دام چهار مرحله بنیادین دارد: دریافت مواد خام، تدوین فرمول تغذیه‌ای، اختلاط مواد تشکیل‌دهنده و بسته‌بندی و برچسب‌گذاری.

خوراک دام تجاری اکنون برای صنایع پرورش دام، ماکیان، خوک و ماهی تولید می‌شود. کیفیت خوراک تولیدشده در نهایت به کیفیت مواد اولیه مانند غلات یا علوفه بستگی دارد و فرایند تولید تجاری آن باید از رویه‌های تحلیل خطر و نقاط بحرانی کنترل (HACCP) پیروی کند. اندازه ذرات خوراک، نوع فرمول‌بندی و روش فرآوری غلات از عوامل کلیدی مؤثر بر کیفیت و قابلیت هضم خوراک تولیدی هستند.

## انواع خوراک
اداره کشاورزی ایالت واشینگتن خوراک را مخلوطی از غلات کامل یا فرآوری‌شده، کنسانتره‌ها و خوراک‌های تجاری برای تمام گونه‌های جانوری تعریف کرده‌است که شامل فرمول‌های سفارشی، خوراک‌های دارای برچسب و غذای حیوانات خانگی می‌شود. این خوراک‌ها اکنون به‌صورت تجاری برای صنایع دامپروری، مرغداری، پرورش خوک و آبزی‌پروری تولید می‌شوند. تولید تجاری خوراک تحت قوانین ایالتی و ملی قرار دارد؛ برای نمونه در تگزاس غلات کامل یا فرآوری‌شده و خوراک‌های تجاری با هدف تغذیه حیوانات وحشی و خانگی باید به‌درستی توصیف شوند. بیشتر قوانین ایالتی و فدرال به‌صراحت اعلام کرده‌اند که خوراک‌های تجاری نباید تقلبی باشند.

خوراک‌های دامی به‌طور کلی به دو دسته طبقه‌بندی می‌شوند:
* **کنسانتره‌ها**: پُرانرژی هستند و عمدتاً از غلات و فرآورده‌های جانبی آن‌ها یا از کنجاله‌های روغنی پُرپروتئین و فرآورده‌های جانبی فرآوری چغندر قند و نیشکر تهیه می‌شوند.
* **خوراک‌های خشن (علوفه‌ای)**: شامل علف چراگاه‌ها یا اندام‌های گیاهی مانند یونجه خشک، سیلاژ، محصولات ریشه‌ای، کاه و بقایای ساقه گیاهان هستند. جیره غذایی گونه‌های مختلف یکسان نیست؛ برای نمونه دام عمدتاً با خوراک‌های خشن تغذیه می‌شوند، در حالی که ماکیان، خوک و ماهی با کنسانتره تغذیه می‌شوند. دام موجود در حیاط خوراک ممکن است با خوراک‌های انرژی‌زا که معمولاً از غلات تأمین می‌شوند به‌تنهایی یا به‌عنوان بخشی از جیره مخلوط کامل تغذیه شوند.

## آماده‌سازی و کیفیت
کیفیت خوراک آماده‌شده در نهایت به کیفیت مواد اولیه مانند غلات یا علف بستگی دارد و مواد خام باید از کیفیت بسیار بالایی برخوردار باشند. تولید تجاری خوراک یک فرایند صنعتی است و بنابراین باید از رویه‌های تحلیل خطر و نقاط بحرانی کنترل (HACCP) پیروی کند. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) این رویه را «نظام مدیریتی که در آن ایمنی غذایی از طریق تحلیل و کنترل خطرهای زیست‌شناختی، شیمیایی و فیزیکی از تولید مواد خام، تأمین و نگهداری تا ساخت، توزیع و مصرف محصول نهایی تضمین می‌شود» تعریف کرده‌است.

سازمان غذا و داروی آمریکا خوراک انسان و خوراک دام برای ماکیان، دام، خوک و ماهی را تنظیم می‌کند. افزون بر این، سازمان غذای حیوانات خانگی را نیز نظارت می‌کند و تخمین زده‌است که بیش از ۱۷۷ میلیون سگ، گربه و اسب در آمریکا از این خوراک‌ها بهره‌مند می‌شوند. مانند غذای انسان، خوراک دام نیز باید غیرتقلبی و سالم باشد، در شرایط بهداشتی مناسب تهیه شود و برچسب‌گذاری صادقانه‌ای داشته باشد تا داده‌های لازم را به مصرف‌کننده ارائه دهد.

## فرمول‌بندی خوراک
### خوراک خوک
خوراک نزدیک به ۶۰ تا ۸۰ درصد هزینه کل پرورش خوک را تشکیل می‌دهد. خوراک‌های تولیدی صرفاً برای سیری نیستند بلکه باید مواد مغذی لازم برای رشد سالم را نیز فراهم آورند. در فرمول‌بندی جیره خوک، نیازهای تغذیه‌ای در مراحل گوناگون رشد در نظر گرفته می‌شود. سه روش بنیادین برای فرمول‌بندی جیره خوک به کار می‌رود: مربع پیرسون، معادلات جبری و برنامه‌های خطی (رایانه‌ای). امروزه برنامه‌های ریزرایانه‌ای در دسترس هستند که جیره را برای مواد مغذی گوناگون متعادل می‌سازند و در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی یاری می‌رسانند.

مواد مغذی بنیادین مورد نیاز شامل پروتئین خام، انرژی قابل سوخت‌وساز، مواد معدنی، ویتامین‌ها و آب هستند. جیره‌های خوک عموماً بر پایه غلات آسیاب‌شده به‌عنوان منبع کربوهیدرات، کنجاله سویا به‌عنوان منبع پروتئین و مواد معدنی مانند کلسیم و فسفر به‌همراه ویتامین‌ها تنظیم می‌شوند. خوراک ممکن است با فرآورده‌های جانبی شیر، فرآورده‌های گوشتی، غلات و محصولات ویژه تقویت شود. پادزیست‌ها (آنتی‌بیوتیک‌ها) نیز ممکن است برای تقویت خوراک و کمک به سلامت و رشد دام افزوده شوند.

دانه‌های خشک تقطیری همراه با مواد محلول (DDGS) که سرشار از انرژی و پروتئین هستند، به‌جای ذرت و کنجاله سویا در برخی خوراک‌های دام و ماکیان به کار رفته‌اند. ذرت DDGS به پرکاربردترین، اقتصادی‌ترین و در دسترس‌ترین ماده جایگزین خوراک در جیره‌های خوک در ایالات متحده تبدیل شده‌است. شورای غلات ایالات متحده گزارش داده‌است که ذرت DDGS عمدتاً به‌عنوان منبع انرژی در جیره‌های خوک به کار می‌رود زیرا تقریباً همان مقدار انرژی قابل هضم (DE) و انرژی قابل سوخت‌وساز (ME) ذرت را دارد.

پژوهشی در سال ۲۰۰۷ نشان داد که بسیاری از تولیدکنندگان ۲۰ درصد DDGS را در جیره‌های خوک در همه رده‌ها می‌گنجانند. هرچند ۲۰ درصد سطح توصیه‌شده‌است، برخی تولیدکنندگان با موفقیت از نرخ‌های بالاتر تا ۳۵ درصد در جیره‌های خوک‌های شیرخوار و پروارشی بهره برده‌اند.

### خوراک ماهی

ماهیان پرورشی از خوراک‌های گندله‌ای (پلت) ویژه‌ای تغذیه می‌کنند که مواد مغذی مورد نیاز سلامت ماهی و سلامت انسان‌هایی که ماهی مصرف می‌کنند را دربرمی‌گیرد. خوراک ماهی باید از نظر تغذیه‌ای متعادل باشد و منبع انرژی مناسبی برای رشد بهتر فراهم آورد. ماهیان پرورشی تجاری به‌طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شوند: ماهیان گیاه‌خوار که عمدتاً پروتئین‌های گیاهی مانند سویا یا ذرت، روغن‌های گیاهی، مواد معدنی و ویتامین‌ها مصرف می‌کنند؛ و ماهیان گوشت‌خوار که روغن ماهی و پروتئین دریافت می‌کنند. خوراک ماهیان گوشت‌خوار ۳۰ تا ۵۰ درصد پودر ماهی و روغن ماهی دارد، اما پژوهش‌های اخیر بر یافتن جایگزین‌هایی برای پودر ماهی در جیره‌های آبزی‌پروری تأکید دارند.

در میان خوراک‌های گوناگون بررسی‌شده، کنجاله سویا جایگزین بهتری برای پودر ماهی به‌نظر می‌رسد. کنجاله سویا تهیه‌شده برای صنعت پرورش ماهی به‌شدت به اندازه ذرات موجود در گندله‌های خوراک وابسته است. اندازه ذرات بر قابلیت هضم خوراک تأثیر می‌گذارد و خود تحت تأثیر ویژگی‌های غلات (سختی و رطوبت) و فرایند آسیاب قرار دارد.

### خوراک ماکیان
همان‌گونه که گزارش‌ها نشان داده‌اند، تغذیه بخش عمده هزینه پرورش ماکیان را تشکیل می‌دهد؛ زیرا پرندگان به‌دلیل نرخ رشد سریع و بهره‌وری بالا به خوراک بیشتری نسبت به بسیاری از جانوران دیگر نیاز دارند. کارایی تغذیه مستقیماً بر عملکرد پرندگان و فرآورده‌های آن‌ها بازتاب می‌یابد. بر پایه شورای ملی پژوهش (۱۹۹۴)، ماکیان دست‌کم به ۳۸ درصد ترکیبات در خوراک خود نیاز دارند. جیره هر یک از ترکیبات خوراک هرچند برای هر مرحله از رشد پرندگان متفاوت است، باید دربرگیرنده کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها، پروتئین‌ها، مواد معدنی و ویتامین‌ها باشد.

کربوهیدرات‌ها که معمولاً از غلاتی مانند ذرت، گندم و جو تأمین می‌شوند، منبع اصلی انرژی در خوراک ماکیان هستند. چربی‌ها که معمولاً از پیه، چربی خوک یا روغن گیاهی به‌دست می‌آیند، برای تأمین اسیدهای چرب ضروری جهت حفظ یکپارچگی غشای سلولی و ساخت هورمون لازم‌اند. پروتئین‌ها برای تأمین آمینواسیدهای ضروری برای رشد بافت‌هایی مانند ماهیچه‌ها، اعصاب و غضروف اهمیت دارند. کنجاله‌های سویا، کلزا و گلوتن ذرت منابع اصلی پروتئین گیاهی در جیره ماکیان هستند. مکمل‌سازی مواد معدنی معمولاً ضروری است زیرا غلات که ترکیب اصلی خوراک تجاری‌اند، مقادیر بسیار اندکی از این مواد دارند. ماکیان به مقادیر زیادی کلسیم، فسفر، کلر، منیزیم، پتاسیم و سدیم نیاز دارند. ویتامین‌هایی مانند ویتامین‌های A, B، C, D، E و K ترکیباتی هستند که ماکیان به مقادیر کمتری به آن‌ها نیاز دارند.

ساده‌ترین و رایج‌ترین روش تغذیه پرندگان بهره‌گیری از خوراک‌های گندله‌ای (پلتی) است. افزون بر آسانی کار برای کشاورز، خوراک‌های گندله‌ای پرنده را قادر می‌سازند در هر بار بیشتر بخورد. برخی پژوهشگران نیز بهبود ضریب تبدیل خوراک، کاهش ضایعات، بهبود خوش‌خوراکی و از بین رفتن عوامل بیماری‌زا را در تغذیه با گندله نسبت به خوراک آردی گزارش کرده‌اند.

تولید تجاری خوراک گندله‌ای معمولاً شامل یک رشته فرایندهای اصلی از جمله آسیاب کردن، مخلوط کردن و گندله‌سازی است. گندله‌های تولیدشده سپس با شاخص پایداری گندله (PDI) آزمایش می‌شوند تا کیفیت آن‌ها تعیین شود. برای ارتقای سلامت و رشد، پادزیست‌ها اغلب به خوراک گندله‌ای افزوده می‌شوند.

پژوهشگران نتیجه گرفته‌اند که خوراک با اندازه ذرات ریزتر هضم را بهبود می‌بخشد زیرا سطح تماس برای هضم اسیدی و آنزیمی در دستگاه گوارش افزایش می‌یابد. با این حال پژوهشگرانی دیگر بر ضرورت وجود ذرات درشت در خوراک ماکیان تأکید کرده‌اند تا طراحی طبیعی و کارکرد دستگاه گوارش (GIT) تکمیل شود. هتلند و همکاران (۲۰۰۲) و سویهوس و همکاران (۲۰۰۴) بحث کردند که زمان ماندگاری در دستگاه گوارش به‌دلیل نبود کارکرد سنگدان کاهش یافته و سرانجام بر عملکرد زنده تأثیر منفی می‌گذارد. زانوتو و بلاور (۱۹۹۶) عملکرد جوجه‌های گوشتی ۲۱ روزه را با اندازه ذرات ۰٫۷۱۶ و ۱٫۱۹۶ میلی‌متر مقایسه کردند و دریافتند که ذرات بزرگ‌تر عملکرد بهتری دارند. پارسونز و همکاران (۲۰۰۶) نشان دادند بزرگ‌ترین اندازه ذرات (۲٫۲۴۲ میلی‌متر) مصرف خوراک بهتری نسبت به سایر اندازه‌ها (۰٫۷۸۱، ۰٫۹۵۰، ۱٫۰۴۲ و ۱٫۱۰۹ میلی‌متر) داشت. ذرات بسیار ریز (کمتر از ۰٫۵ میلی‌متر) ممکن است به‌دلیل تولید گرد و غبار، مشکلات تنفسی ایجاد کرده و عملکرد جوجه‌های گوشتی را تضعیف کنند.

این داده‌ها نشان می‌دهند که هر دو نوع ذرات ریز و درشت نقش‌های متفاوتی در خوراک ماکیان دارند و باید نسبت مناسبی از هر دو با توجه به عملکرد زنده جوجه‌های گوشتی به کار رود.

### خوراک دام
دام شامل گاو گوشتی، گاو شیری، اسب، بز، گوسفند و لاما است. نیاز خوراکی مشخصی برای هر دام وجود ندارد زیرا خوراک آن‌ها بر پایه سن، جنس، نژاد و محیط زیست به‌طور پیوسته تغییر می‌کند. با این حال نیازهای تغذیه‌ای بنیادین خوراک دام باید شامل پروتئین، کربوهیدرات، ویتامین‌ها و مواد معدنی باشد.

گاو شیری نسبت به دیگر انواع گاو به انرژی بیشتری در خوراک خود نیاز دارد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که انرژی تأمین‌شده توسط خوراک از منابع گوناگون کربوهیدرات شامل کربوهیدرات‌های غیرالیافی (NFC) مانند خوراک‌های تخمیری یا الیاف نامحلول در شوینده خنثی (NDF) مانند علوفه فراهم می‌شود. خوراک‌هایی با NDF بالا برای سلامت شکمبه مناسب‌اند اما انرژی کمتری فراهم می‌آورند و بالعکس. چربی‌ها به خوراک دام افزوده می‌شوند تا غلظت انرژی افزایش یابد، به‌ویژه هنگامی که محتوای NFC بیش از حد بالا باشد. در نشخوارکنندگان بیشتر پروتئین‌های مصرف‌شده توسط ریزاندامگان (میکروارگانیسم‌ها) تجزیه می‌شوند و سپس ریزاندامگان توسط روده باریک هضم می‌شوند.

شورای ملی پژوهش پیشنهاد کرده‌است که پروتئین خام مورد نیاز در خوراک دام باید کمتر از ۷ درصد باشد. نشخوارکنندگان شیرده به‌ویژه گاو شیری بیشترین مقدار پروتئین را به‌ویژه برای تولید شیر نیاز دارند. مواد معدنی شامل کلسیم، فسفر و سلنیوم برای حفظ رشد، تولیدمثل و سلامت استخوان‌ها ضروری هستند.

دام نیز مانند دیگر جانوران به نسبت‌های مناسبی از ذرات ریز و درشت در خوراک خود نیاز دارد. از نظر نظری ذرات ریزتر در شکمبه آسان‌تر هضم می‌شوند، اما وجود ذرات درشت ممکن است مقدار نشاسته ورودی به روده باریک را افزایش دهد و بدین ترتیب بازدهی انرژی را بالا ببرد.

دام می‌تواند با چرای در چراگاه‌ها به‌صورت تلفیقی یا غیرتلفیقی با تولید محصولات زراعی تغذیه شود. دام پرورش‌یافته در آغل یا حیاط خوراک معمولاً با خوراک فرآوری‌شده حاوی داروهای دامپزشکی، هورمون‌های رشد، افزودنی‌های خوراک یا خوراک‌داروها تغذیه می‌شود. فرآوری غلات برای خوراک با هدف دستیابی به بیشترین قابلیت هضم و افزایش دسترسی به نشاسته و در نتیجه افزایش تأمین انرژی انجام می‌پذیرد.

هاتجنز (۱۹۹۹) گزارش داد که عملکرد شیردهی هنگام تغذیه گاو با ذرت آسیاب‌شده به‌طور چشمگیری بهتر بود. پژوهشی دیگر قابلیت هضم اندازه‌های گوناگون ذرات ذرت را مقایسه کرد و نتیجه گرفت که برای دستیابی به ۸۰ درصد قابلیت هضم باید اندازه ذرات ۰٫۵ میلی‌متر به کار رود. تیم پژوهشی دانشگاه مریلند و وزارت کشاورزی آمریکا نتیجه گرفتند که هضم، سوخت‌وساز و انرژی حرارتی در ذرت با رطوبت بالا نسبت به ذرت خشک بیشتر است و آسیاب کردن مصرف ماده خشک (DMI) را افزایش داده و به افزایش تولید شیر، پروتئین، لاکتوز و جامدات غیرچربی منجر شده‌است.

## فرایند تولید
بسته به نوع خوراک، فرایند تولید معمولاً با مرحله آسیاب کردن آغاز می‌شود. آسیاب مواد خام برگزیده برای تولید اندازه ذراتی صورت می‌گیرد که به‌شکل بهینه و آسان مورد پذیرش جانور قرار گیرد. بسته به فرمول‌بندی، خوراک می‌تواند تا ۱۰ ترکیب مختلف شامل کربوهیدرات، پروتئین، ویتامین‌ها، مواد معدنی و افزودنی‌ها داشته باشد. جیره خوراک می‌تواند با همگن‌سازی متناسب ترکیبات ویژه به‌صورت گندله درآید. گندله‌سازی با روش‌های گوناگونی انجام می‌شود اما رایج‌ترین شیوه روزن‌رانی (اکستروژن) است.

## آسیاب غلات برای آماده‌سازی خوراک
ذرت، سورگوم، گندم و جو پرکاربردترین غلات در آماده‌سازی خوراک برای صنایع دام، ماکیان، خوک و ماهی هستند. آسیاب غلتکی و آسیاب‌چکشی دو نوع تجهیزات فرآوری هستند که عموماً برای آسیاب غلات به اندازه ذرات کوچک‌تر به کار می‌روند.

آسیاب غلات با عمل مکانیکی شامل نیروهای گوناگونی مانند فشردن، برش، خردکردن، بُرش، اصطکاک و برخورد است. اندازه ذرات غلات آسیاب‌شده در تولید خوراک دام بسیار مهم است؛ ذرات کوچک‌تر تعداد ذرات و سطح تماس در واحد حجم را افزایش می‌دهند و دسترسی آنزیم‌های گوارشی را بالا می‌برند. از دیگر مزایا می‌توان به سهولت جابه‌جایی و اختلاط آسان‌تر مواد اشاره کرد. میانگین اندازه ذرات با قطر میانگین هندسی (GMD) بر حسب میلی‌متر یا میکرون (µm) بیان می‌شود و دامنه تغییرات با انحراف معیار هندسی (GSD) توصیف می‌گردد؛ GSD بزرگ‌تر نشان‌دهنده یکنواختی کمتر است.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که آسیاب غلات مختلف با یک آسیاب یکسان و در شرایط مشابه محصولاتی با اندازه ذرات متفاوت تولید می‌کند. سختی نمونه غلات با درصد ذرات ریز پس از آسیاب مرتبط است؛ غلات با سختی کمتر درصد بالاتری از ذرات ریز تولید می‌کنند. درون‌دانه سخت ذرات بزرگ‌تر با شکل نامنظم و درون‌دانه نرم ذرات کوچک‌تر تولید می‌کند. رابطه اندازه ذرات و انرژی مصرفی مثبت نیست، اما دستیابی به ذرات بسیار ریز انرژی بیشتری می‌طلبد و نرخ تولید را کاهش می‌دهد. همچنین آسیاب بسیار ریز غلات تأثیری بر بازدهی گندله‌سازی ندارد. داده‌ها نشان می‌دهند که اندازه ذرات غلات در جیره‌های آردی اهمیت بیشتری نسبت به جیره‌های گندله‌ای دارد.

## نگارخانه

File:PelletRation.jpg|خوراک گندله‌ای تولیدشده برای اسب
File:A view of cattle feed.JPG|خوراک گندله‌ای تولیدشده برای گاو
File:Pellets_for_Rabbits.jpg|خوراک گندله‌ای تولیدشده برای خرگوش
File:Fish Feed Pellets.jpg|خوراک گندله‌ای تولیدشده برای ماهی
File:Pellets-fuer-Pferde_BMK.jpg|چند نوع خوراک گندله‌ای تولیدشده برای اسب
File:Futterpellets für Pferde.JPG|خوراک گندله‌ای دیگری برای اسب
File:Pellets.jpg|خوراک گندله‌ای تولیدشده برای لاک‌پشت
File:Futterpellets für Schafe und Ziegen.JPG|خوراک گندله‌ای تولیدشده برای گوسفند و بز
File:LeinPresskuchen-CBIO.jpg|خوراک گندله‌ای (پرس‌شده، پس از استخراج روغن) ساخته‌شده از گیاه کتان
File:Mezcla de pienso.jpg|مخلوط دانه و گندله‌های تولیدشده برای خوراک دام
File:Rice bran pellets.jpg|گندله‌های سبوس برنج


## منابع

* 

## پیوند به بیرون
* وبگاه انجمن صنعت خوراک دام آمریکا (AFIA)

رده:خوراک دام
رده:دام (جانور)