بازیافت دلار نفتی

جایگزین=refer to caption|بندانگشتی|نوسانات درآمد خالص صادرات نفت اوپک از سال ۱۹۷۲، که نشان‌دهنده سطوح بالای تعدیل‌شده با تورم در طول سال‌های ۱۹۷۴–۱۹۸۱ و ۲۰۰۵–۲۰۱۴
**بازیافت دلار نفتی** یا **پترودلار،** خرج کردن یا سرمایه‌گذاری بین‌المللی از محل درآمدهای یک کشور از صادرات نفت (**پترودلار**) است. این اصطلاح عموماً به پدیده‌ای اشاره دارد که در آن کشورهای صادرکننده نفت، عمدتاً اعضای اوپک به علاوه روسیه و نروژ، از صادرات نفت خام، درآمد بیشتری نسبت به آنچه می‌توانند به‌طور مؤثر در اقتصاد خود سرمایه‌گذاری کنند، کسب می‌کنند.

وابستگی‌های متقابل جهانی و جریان‌های مالی حاصل، از سمت تولیدکنندگان نفت به مصرف‌کنندگان نفت که می‌تواند به مقیاس صدها میلیارد دلار آمریکا در سال برسد، از جمله طیف گسترده‌ای از معاملات با ارزهای مختلف، برخی به دلار آمریکا وابسته هستند. این جریان‌ها به شدت تحت تأثیر تصمیمات سطح دولت در مورد سرمایه‌گذاری و کمک‌های بین‌المللی قرار دارند و پیامدهای مهمی برای امور مالی جهانی و سیاست‌های نفتی دارند. این پدیده در دوره‌هایی که قیمت نفت از نظر تاریخی بالا است، بیشتر خود را نشان می‌دهد.

اصطلاح پترودلار یا دلار نفتی در اوایل دهه ۱۹۷۰ در جریان بحران نفتی ابداع شد و اولین موج بزرگ پترودلار (۱۹۷۴–۱۹۸۱) منجر به پیچیدگی‌های مالی بیشتری نسبت به موج دوم (۲۰۰۵–۲۰۱۴) شد.

## تاریخچه
پس از شوک نفتی ۱۹۷۳ و افزایش چهار برابری قیمت نفت توسط اوپک، کشورهای تولیدکننده نفت در خاورمیانه و دیگر مناطق، درآمدهای کلانی به‌دست آوردند. این درآمدها که «پترو-دلار» نامیده شدند، از آنجا که به دلار آمریکا دریافت می‌شدند، باید در جایی سرمایه‌گذاری یا خرج می‌شدند. از آنجا که ظرفیت داخلی اقتصادهای نفتی برای جذب این حجم پول محدود بود، بخش عمده‌ای از آن به شکل سپرده‌گذاری در بانک‌های لندن و وال‌استریت یا خرید اوراق خزانه‌داری آمریکا وارد نظام مالی جهانی شد.

این فرایند «بازیافت پترو-دلار» نام گرفت و پیامدهای سیاسی و اقتصادی عمیقی داشت. از جمله، صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی از این منابع برای اعطای وام به کشورهای در حال توسعه استفاده کردند. همچنین، بانک‌های اروپایی و آمریکایی با واسطه‌گری این وجوه، نقش مهمی در گسترش بازارهای مالی بین‌المللی پیدا کردند.

## گسترش در دههٔ ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰
در دههٔ ۱۹۷۰ بانک‌های بزرگ بین‌المللی به‌ویژه در ایالات متحده و بریتانیا به مراکز اصلی بازیافت پترو-دلار تبدیل شدند. این بانک‌ها سپرده‌های کشورهای صادرکننده نفت را جذب کرده و آن‌ها را به شکل وام در اختیار کشورهای واردکننده نفت قرار دادند؛ کشورهایی که برای تأمین هزینهٔ واردات انرژی پس از شوک نفتی به‌شدت نیازمند منابع مالی بودند.

این جریان به‌ویژه در مورد کشورهای در حال توسعه در آمریکای لاتین، آفریقا و آسیا اهمیت یافت. بانک‌ها وام‌های عظیمی در اختیار دولت‌های این کشورها قرار دادند که در ابتدا به رشد سریع سرمایه‌گذاری و توسعه اقتصادی منجر شد. اما در دههٔ ۱۹۸۰، با افزایش نرخ بهره در ایالات متحده و کاهش قیمت نفت، بسیاری از این کشورها با بحران بدهی روبه‌رو شدند.

در همین دوره، همکاری نزدیکی میان وزارت خزانه‌داری ایالات متحده، فدرال رزرو، صندوق بین‌المللی پول و بانک‌های بزرگ شکل گرفت تا جریان بازیافت پترو-دلار به شکلی کنترل‌شده هدایت شود. این همکاری به ایالات متحده امکان داد تا کسری حساب جاری خود را تأمین مالی کند، در حالی که کشورهای صادرکننده نفت منابع مالی امنی برای ذخیره‌سازی و سرمایه‌گذاری پیدا کردند.

## تحولات پس از دههٔ ۱۹۹۰
با پایان جنگ سرد و تغییرات ساختاری در اقتصاد جهانی، الگوی بازیافت پترو-دلار نیز دگرگون شد. در دههٔ ۱۹۹۰، بسیاری از کشورهای صادرکنندهٔ نفت به‌جای سپرده‌گذاری صرف در بانک‌های غربی، شروع به ایجاد صندوق‌های ثروت ملی کردند تا درآمدهای نفتی را به شکل بلندمدت مدیریت کنند.

در همین دوره، ایالات متحده همچنان مقصد اصلی بخش عمده‌ای از سرمایه‌های نفتی باقی ماند، زیرا بازار اوراق قرضه خزانه‌داری ایالات متحده امن‌ترین و 

نقدشونده‌ترین بازار مالی به‌شمار می‌رفت. کشورهای صادرکننده نفت با خرید این اوراق نه‌تنها ذخایر ارزی خود را مدیریت می‌کردند، بلکه به تأمین مالی بدهی عمومی آمریکا نیز کمک می‌کردند.

در دههٔ ۲۰۰۰، با افزایش دوبارهٔ قیمت نفت و گسترش صندوق‌های ثروت ملی، سرمایه‌گذاری‌های نفتی به حوزه‌های متنوع‌تری از جمله املاک، سهام، زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در کشورهای توسعه‌یافته و نوظهور وارد شد. نمونهٔ برجستهٔ این روند، سرمایه‌گذاری‌های عظیم صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان سعودی و سازمان سرمایه‌گذاری ابوظبی در بازارهای جهانی بود.

## تحولات سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۴
در دورهٔ افزایش شدید پترو دلار بین ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۴، تصمیم‌گیرندگان مالی تا حدودی توانستند از درس‌ها و تجربیات چرخهٔ قبلی بهره ببرند. اقتصادهای در حال توسعه عموماً نسبت به دههٔ ۱۹۷۰ متعادل‌تر باقی ماندند؛ اقتصاد جهانی کمتر به نفت وابسته بود و تورم و نرخ بهره جهانی بهتر کنترل می‌شد. صادرکنندگان نفت تصمیم گرفتند بخش عمدهٔ سرمایه‌گذاری‌های خود را مستقیماً در مجموعه‌ای متنوع از بازارهای جهانی انجام دهند و فرایند بازچرخانی کمتر به کانال‌های واسطه‌ای مانند بانک‌های بین‌المللی و صندوق بین‌المللی پول وابسته بود.

به لطف افزایش تاریخی قیمت نفت در سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۸، درآمدهای اوپک در سال ۲۰۰۸ و ۲۰۱۱–۲۰۱۴ به حدود یک تریلیون دلار آمریکا در سال رسید. فراتر از کشورهای اوپک، مازاد قابل توجهی نیز به روسیه و نروژ تعلق گرفت و صندوق‌های ثروت ملی در سراسر جهان تا سال ۲۰۱۴–۲۰۱۵ به ۷ تریلیون دلار رسیدند. برخی صادرکنندگان نفت نتوانستند از تمام مزایا بهره‌مند شوند، زیرا اقتصادهای ملی ایران، عراق، لیبی، نیجریه و ونزوئلا با مشکلات سیاسی چندساله روبه‌رو بودند که اقتصاددانان آن را «نفرین منابع» می‌نامند. اکثر صادرکنندگان بزرگ دیگر ذخایر مالی کافی انباشته کردند تا زمانی که قیمت نفت و مازاد پترو دلار بار دیگر از فراوانی عرضه نفت در ۲۰۱۴–۲۰۱۷ به شدت کاهش یافت، شوک را تحمل کنند.

## روندهای معاصر
در دهه‌های اخیر، بحث بازیافت پترو-دلار با موضوعاتی چون انرژی‌های تجدیدپذیر، کاهش وابستگی به نفت، و همچنین تلاش برخی کشورها برای استفاده از ارزهای جایگزین مانند یورو و یوان چین برای مبادلات نفتی پیوند خورده است. با این حال، دلار آمریکا همچنان ارز غالب در بازار انرژی جهانی باقی مانده و بازیافت پترو-دلار نقشی کلیدی در نظام مالی بین‌المللی ایفا می‌کند.

## کمک‌های خارجی
کشورهای صادرکننده نفت بخشی از مازاد «پترودلار» خود را برای تأمین برنامه‌های کمک‌های خارجی استفاده کرده‌اند، که نمونه برجسته‌ای از آن به عنوان «دیپلماسی چک‌بوکی» یا «پترو-اسلام» شناخته می‌شود. صندوق کویت از سال ۱۹۶۱ پیشرو بود و برخی از کشورهای عربی از سال ۱۹۷۴ به بعد به یکی از بزرگ‌ترین اهداکنندگان تبدیل شدند، از جمله از طریق صندوق بین‌المللی پول و صندوق اوپک برای توسعه بین‌المللی. عبارت جنگ ارز نفتی گاهی با همان معنا به‌کار می‌رود.

منتقدان معتقدند که استفاده از دلار در معاملات نفتی بین‌المللی، افزایش تقاضای کلی دلار آمریکا را تنها به میزان بسیار ناچیزی موجب می‌شود و جایگاه کلی دلار به‌عنوان ارز ذخیرهٔ عمدهٔ بین‌المللی منافع ملموس نسبتاً محدودی برای اقتصاد ایالات متحده دارد و حتی برخی معایب نیز به همراه دارد.

## گالری نمونه‌های برجسته
این تصاویر تنوع فعالیت‌های عمده بازیافت پترو دلار را تقریباً به ترتیب زمانی نشان می‌دهند:

File:1969 $100K Treasury Bill (front).jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|اوراق خزانه ایالات متحده، تقریباً ۳۰۰ میلیارد دلار جمع‌آوری شده توسط دولت‌های اوپک در سال‌های ۱۹۶۰–۲۰۱۵
File:60 Jahre Unimog - Wörth 2011 201 Produktion (5797901460).jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|کارخانه خودرو آلمان برای دایملر، سهامدار اصلی پایدار از سال ۱۹۷۴: کویت
File:ItaipuAerea2AAL.jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|سد ایتیپو بین برزیل و پاراگوئه، تأمین مالی شده با وام‌های حاصل از سپرده‌های پترو دلار در دهه ۱۹۷۰
File:FaisalMasjid.jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|مسجد فیصل پاکستان، ساخته شده بین ۱۹۷۶–۱۹۸۶، هدیه‌ای از شاه فیصل عربستان
File:Wheat sacks in a Portland, Oregon warehouse (3718620966).jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|ذخایر غلات غربی، واردات سنگین توسط اتحاد جماهیر شوروی در دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰
File:Saudi F-15.JPEG|alt=به کپشن مراجعه کنید|جت جنگنده اف-۱۵ آمریکایی، یکی از ده‌ها جت متعلق به نیروی هوایی عربستان از ۱۹۸۱
File:Harrods at Night, London - Nov 2012.jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|فروشگاه هارودز در لندن، تحت مالکیت عربی از ۱۹۸۵
File:Stamford Bridge - West Stand.jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|باشگاه فوتبال چلسی لندن، تحت مالکیت روسی بین ۲۰۰۳ و ۲۰۲۲
File:BarrioAdentro.jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|برنامه «نفت برای پزشکان»، با هزاران پزشک کوبایی که سیستم سلامت ونزوئلا را از ۲۰۰۴ تقویت کردند
File:Bouteilles rangées by JM Rosier.jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|بطری‌های شراب فرانسوی با کیفیت بالا، میلیون‌ها عدد خریداری شده توسط شرکت هواپیمایی امارات از ۲۰۰۵
File:Türk Telekom logo.svg|alt=به کپشن مراجعه کنید|شرکت مخابرات ترک تلکام، کنترل آن در ۲۰۰۵ به سازمان Saudi Oger واگذار شد
File:ChryslerBldgNYC2007.jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|ساختمان کرایسلر در نیویورک، ۹۰٪ مالکیت توسط Abu Dhabi Investment Council از ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۹
File:Flickr - Israel Defense Forces - Missiles Found Aboard Francop.jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|ارسال سلاح‌های ایران به لبنان و سوریه، شامل بیش از ۳۰۰ تن کشف شده در ۲۰۰۹
File:Les Joueurs de cartes, par Paul Cézanne.jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|نقاشی سزان، خریداری شده در ۲۰۱۱ توسط خانواده سلطنتی قطر با قیمت رکورد بالای ۲۵۰ میلیون دلار
File:TOYOTA FJ's (3568773870) 3.jpg|alt=به کپشن مراجعه کنید|خودروهای تویوتا در کویت، جایی که خودروساز ژاپنی سهم بازار غالب دارد


## منابع
رده:اقتصاد کلان بین‌الملل
رده:اقتصاد نفت
رده:دلار
رده:سیاست نفت
رده:مالیه بین‌الملل