عملیات حامتس

**عملیات حامتس** (، *میوتسا حامتس*؛ ۲۵–۳۰ آوریل ۱۹۴۸) عملیاتی نظامی بود که نیروهای صهیونیست در چارچوب نقشه دالت برای تصرف شهرها و روستاهای پیرامون یافا اندکی پیش از پایان قیمومت بریتانیا بر فلسطین و در مرحلهٔ جنگ داخلی جنگ ۱۹۴۸ فلسطین به اجرا درآوردند. هدف این عملیات محاصرهٔ یافا و تصرف روستاهای عربی اطراف آن بود.

این عملیات به نخستین رویارویی مستقیم میان نیروهای بریتانیایی و ایرگون انجامید و پیروزی بزرگی برای ایرگون به‌شمار آمد. ایرگون توانست بابت تصرف کامل یافا در ۱۳ مه ۱۹۴۸ امتیاز این دستاورد را از آن خود کند. این نبرد تنها باری بود که ارتش بریتانیا به‌شکل سنگین در درگیری‌های میان یهودیان و اعراب در جریان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین مداخله کرد.

## پیشینه

ساعاتی پس از تصویب قطعنامهٔ سازمان ملل متحد برای تقسیم فلسطین به دو کشور یهودی و عربی، تیراندازی تک‌تیراندازان میان جنگجویان یهودی و عرب در یافا و تل‌آویو آغاز شد. در همین دوره نزدیک به ۳۰ هزار نفر یافا را ترک کردند و جمعیت شهر به ۵۰ تا ۶۰ هزار نفر کاهش یافت.

## جریان عملیات

بامداد ۲۵ آوریل ۱۹۴۸، ایرگون (گروه شبه‌نظامی یهودی) حملهٔ تمام‌عیاری را از تل‌آویو علیه یافا آغاز کرد. مورخان اسرائیلی بر این باورند که هاگانا (گروه شبه‌نظامی دیگری که ایرگون از آن انشعاب کرده بود) از این حمله اطلاع پیشین نداشت؛ اما اندکی پس از آغاز حمله، هاگانا و ایرگون به توافقی دست یافتند که بر پایهٔ آن نیروهای ایرگون زیر فرماندهی فرماندهان محلی هاگانا قرار گرفتند. تهاجم ایرگون شامل سه روز بمباران بی‌وقفهٔ خمپاره‌ای مرکز شهر بود. این عملیات با حملاتی از شمال توسط تیپ ۳ الکساندرونی و از جنوب توسط تیپ ۸۴ گیواتی همراه بود که با مقاومت اندک یا بدون مقاومت روبه‌رو شدند. ایرگون محلهٔ منشیه را تصرف کرد، اما تیپ کیریاتی در حمله به حومهٔ جنوبی یافا (تل الریش) ناکام ماند.

به گزارش آدام لبور دربارهٔ حمله به یافا:

### مداخلهٔ بریتانیا
این تهاجم بریتانیایی‌ها را به هراس انداخت. نیروهای یهودی تازه بخش‌های عربی حیفا را تصرف کرده بودند و حکومت بریتانیا از موقعیت خود در خاورمیانه بیمناک بود و نگران آن بود که خصومت عرب‌ها نسبت به بریتانیا افزایش یابد. ارتش بریتانیا در آن هنگام در حال تخلیهٔ فلسطین بود و از آنجا که مسیرهای تردد از مناطق عرب‌نشین می‌گذشت، بیم آن می‌رفت که یگان‌های در حال عقب‌نشینی مورد حمله قرار گیرند.

وزیر امور خارجهٔ بریتانیا ارنست بوین پس از شنیدن خبر آغاز حمله دستور داد از تصرف یافا توسط نیروهای یهودی جلوگیری شود، یا در صورت تصرف، فوراً بیرون رانده شوند. ویلیام فولر، کمیسر بریتانیایی منطقهٔ لد، از اسرائیل روکاح، شهردار تل‌آویو، خواست حمله را متوقف کند. طی دو روز بعد فولر همچنان بر لغو حمله اصرار ورزید و هشدار داد که ارتش بریتانیا مداخله خواهد کرد. بریتانیا درخواست عرب‌ها را برای ورود واحدهای هنگ عربی به فلسطین جهت دفاع از یافا رد کرد، اما چهار گردان پیاده‌نظام، زرهی و تکاوران دریایی به فلسطین اعزام کرد تا یگان‌های مستقر در فلسطین را برای استقرار در یافا آزاد سازد.

در ۲۸ آوریل، بریتانیایی‌ها از طریق روکاح اولتیماتومی صادر کردند و خواستار آتش‌بس فوری ایرگون و عقب‌نشینی از منشیه شدند و تهدید کردند که تل‌آویو را بمباران خواهند کرد و «یافا را به هر بهایی برای اعراب نگه خواهند داشت، به‌ویژه با توجه به اینکه یهودیان حیفا را تصرف کرده‌اند». ایرگون این خواسته‌ها را رد کرد. همان روز بریتانیا نمایش قدرت آغاز کرد: نیروهای پیاده‌نظام و زرهی وارد یافا شدند و در مجموع ۴۵۰۰ سرباز بریتانیایی در شهر مستقر شد. ناوشکن‌های نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا در سواحل فلسطین گشت‌زنی کردند و هواپیماهای جنگی نیروی هوایی سلطنتی بر فراز جنوب تل‌آویو و یافا پرواز کردند.

گرچه بیشتر اقدامات بریتانیا نمایشی بود، اقدامات محدودی نیز انجام دادند. آرایشی از چهار فروند سوپرمارین اسپیت‌فایر به مواضع هاگانا در بت یام حمله بردند و توپخانه و تانک‌های بریتانیایی مواضع ایرگون در منشیه را گلوله‌باران کردند و نزدیک به ۲۰ رزمندهٔ ایرگون را کشتند. هنگامی که گلوله‌باران نتوانست ایرگون را از جای بکند، نیروهای زرهی بریتانیا وارد شهر شدند. با این حال ایرگون مقاومت کرد؛ یک تانک با بازوکا نابود شد، ایرگون ساختمان‌هایی را منفجر کرد که با فروریختن در خیابان‌ها راه پیشروی زره‌پوش‌ها را بستند و رزمندگان ایرگون بر روی تانک‌ها بالا رفته و چوب‌های دینامیت روشن به درون آن‌ها پرتاب کردند. بریتانیایی‌ها عقب نشستند و ایرگون کنترل منشیه را در دست نگاه داشت.

### مذاکرات پایانی
پس از نبرد، بریتانیایی‌ها اولتیماتومی به داوید بن گوریون فرستادند و تهدید کردند که در صورت مهار نکردن ایرگون، تل‌آویو را بمباران خواهند کرد. ایرگون در پاسخ تهدید کرد که مستعمرهٔ آلمانی-آمریکایی در یافا را با خمپاره گلوله‌باران خواهد کرد و اعلام داشت که بریتانیایی‌ها خود باید تعیین کنند آیا خروجشان از فلسطین — که در مراحل پایانی بود — صلح‌آمیز خواهد بود یا خونین.

در ۲۹ آوریل، فرماندهان بریتانیایی با عاموس (پسر بن‌گوریون) و یوسف هیکل، شهردار یافا، دیدار کردند. توافقی حاصل شد که بر پایهٔ آن عملیات حامتس متوقف شود و هاگانا تا پایان قیمومت به یافا حمله نکند. بریتانیایی‌ها از خواستهٔ عقب‌نشینی کامل نیروهای یهودی از منشیه دست کشیدند و فقط خواستار کنترل ایستگاه پلیس و دسترسی به جادهٔ منتهی به آن شدند. ایرگون به‌جای پاسخ‌گویی به خواسته‌های بریتانیا، ایستگاه پلیس و چندین خانه را منفجر کرد و از آوار برای مسدود کردن همان جاده‌ای بهره گرفت که بریتانیایی‌ها خواستار دسترسی به آن بودند. سپس فرماندهی ایرگون اعلام کرد آمادهٔ واگذاری مواضع خود در منشیه به هاگاناست.

در ۳۰ آوریل درگیری‌ها سرانجام پایان یافت. یافا سرانجام در ۱۳ مه با ورود نیروهای هاگانا سقوط کرد.

## پیامدها
تا ۳۰ آوریل، میان ۱۵ تا ۲۵ هزار نفر در یافا باقی مانده بودند. هاگانا کنترل کامل همهٔ مسیرهای ورود و خروج شهر را به‌جز حضور ارتش بریتانیا در یازور در دست داشت. اجازهٔ خروج به مردم داده می‌شد اما بازرسی بدنی برای جست‌وجوی سلاح انجام می‌گرفت. ارتش بریتانیا غیرنظامیان را تا لد و رمله اسکورت می‌کرد. داوید بن گوریون در دفتر خاطراتش نوشت که هنگام بازدید از سلامه در شامگاه ۳۰ آوریل تنها «یک زن نابینای سالخورده» را در آنجا یافت. بیشتر روستاها طی هفته‌های بعد به‌طور سامان‌مند با خاک یکسان شدند.

این عملیات بزرگ‌ترین عملیات در پیشینهٔ ایرگون بود. از آنجا که ایرگون به‌تنهایی منشیه را تصرف و نگاه داشته بود — تنها چند صد متر از یافا — توانست سهم بزرگی از اعتبار فتح یافا را از آنِ خود کند.

## جامعه‌های عربی تصرف‌شده در عملیات حامتس

## جستارهای وابسته
* نکبت (فلسطین)
* نقشه دالت
* جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل
* کشتار دیر یاسین

## منابع

* 
* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* 
* 
* 

رده:نبردها و عملیات‌های جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل
رده:نبردهای بریتانیا
رده:مقالاتی که کلماتی به زبان عبری دارند