انرژی در خاورمیانه

**انرژی در خاورمیانه** به تولید، مصرف، صادرات و دغدغه‌های زیست‌محیطی مرتبط با برق و انرژی در منطقه خاورمیانه می‌پردازد. این منطقه یکی از مهم‌ترین کانون‌های تولید و صادرات انرژی جهان به‌شمار می‌رود و بخش عمده‌ای از ذخایر اثبات‌شده نفت و گاز طبیعی جهان را در خود جای داده‌است.

خاورمیانه در سال ۲۰۱۰ در مجموع ۱۲٬۲۲۸ تراوات‌ساعت انرژی صادر کرد که عربستان سعودی، قطر و ایران سه صادرکننده بزرگ آن بودند. کشورهای این منطقه نزدیک به ۵۱ درصد از ذخایر اثبات‌شده نفت جهان و حدود ۴۰ درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارند. همزمان، رشد سریع جمعیت و صنعتی‌شدن، مصرف انرژی سرانه را به‌شدت افزایش داده و نگرانی‌هایی دربارهٔ پیامدهای زیست‌محیطی و انتشار گازهای گلخانه‌ای پدیدآورده است.

## مصرف انرژی اولیه

بر پایه آمار آژانس بین‌المللی انرژی در سال ۲۰۰۸، ایران با ۲٬۳۵۰ تراوات‌ساعت بزرگ‌ترین مصرف‌کننده انرژی اولیه در خاورمیانه بود و عربستان سعودی و ترکیه در رتبه‌های دوم و سوم قرار داشتند. بالاترین مصرف سرانه انرژی به قطر با ۲۱۹ تراوات‌ساعت به ازای هر میلیون نفر تعلق داشت و امارات متحده عربی و بحرین در رتبه‌های بعدی بودند.

## صادرات انرژی

مجموع صادرات انرژی از خاورمیانه در سال ۲۰۱۰ برابر ۱۲٬۲۲۸ تراوات‌ساعت بود. سه صادرکننده بزرگ این منطقه عبارت بودند از عربستان سعودی با ۳۷٫۲ درصد، قطر با ۱۴٫۳ درصد و ایران با ۱۲٫۹ درصد.

## نفت
تا سال ۲۰۰۹ بزرگ‌ترین سهم از تولید نفت جهان به خاورمیانه تعلق داشت؛ این منطقه روزانه ۲۴ میلیون بشکه نفت تولید می‌کرد که ۳۱ درصد تولید جهانی را تشکیل می‌داد. بر پایه داده‌های شرکت بی‌پی و گزارش شفافیت بین‌الملل، بزرگ‌ترین سهم از ذخایر اثبات‌شده نفت جهان در خاورمیانه واقع است. مجموع این ذخایر نزدیک به ۷۵۴ میلیارد بشکه برآورد شده که ۵۱ درصد ذخایر جهانی (شامل ماسه‌های نفتی) و ۵۷ درصد (بدون ماسه‌های نفتی) را دربرمی‌گیرد.

بر پایه همین داده‌ها، عربستان سعودی ۱۸ درصد، ایران ۹ درصد، عراق ۸ درصد، کویت ۷ درصد و امارات متحده عربی ۷ درصد از ذخایر نفت جهان را در اختیار داشتند.

برآورد شده که در سال ۲۰۰۹ مجموع ذخایر اثبات‌شده نفت در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا به ۸۱۳٫۸ میلیارد معادل بشکه نفت می‌رسید. کشورهای دارای بیشترین حجم ذخایر عبارت بودند از عربستان سعودی با ۲۶۴٫۲ میلیارد بشکه، ایران با ۱۳۸٫۴ میلیارد بشکه و عراق با ۱۰۱٫۵ میلیارد بشکه.

## گاز طبیعی
کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا نزدیک به ۴۰ درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارند. تا سال ۲۰۲۲، ایران و قطر بیشترین ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی را با ۳۲٫۱ تریلیون مترمکعب و ۲۴٫۷ تریلیون مترمکعب در اختیار داشتند.

### گاز طبیعی در ایران
نخستین تلاش‌های ایران برای بهره‌برداری از گاز طبیعی به دهه ۱۹۳۰ میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که جان کدمن، رئیس شرکت نفت ایران و انگلیس، پیشنهادهای دولت ایران برای آغاز استخراج گاز طبیعی را به دلیل زمان و منابع مورد نیاز رد کرد. در اوایل دهه ۱۹۴۰، شرکت مهندسی آمریکایی موریسون-نادسن توصیه‌های کافی ارائه داد تا طرحی قانع‌کننده به شرکت نفت ایران و انگلیس — که بعدها به بی‌پی تغییر نام داد — ارائه شود.

با وجود آنکه ایران ۱۵٫۸ درصد از کل گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد، به دلیل تحریم‌ها و مناسبات بین‌المللی تنها ۱ درصد از گاز طبیعی جهان را صادر می‌کند. با این حال، ایران از دهه ۱۹۶۰ میلادی از گاز طبیعی برای پشتیبانی از صنعتی‌شدن داخلی بهره برده‌است.

### گاز طبیعی در قطر
قطر برخلاف ایران یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گاز طبیعی مایع (به انگلیسی: ) در جهان است. قطر که پیش‌تر بزرگ‌ترین صادرکننده جهانی گاز بود، برنامه دارد تولید گاز طبیعی خود را ۸۵ درصد افزایش دهد و تا سال ۲۰۳۰ به ۱۴۲ میلیون تن در سال برساند. تا سال ۲۰۲۵ تجهیزات و تأسیسات لازم برای پیشی گرفتن از ایالات متحده آمریکا و استرالیا فراهم شده تا قطر بتواند جایگاه خود را به‌عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده گاز جهان بازپس گیرد.

### گاز طبیعی در اسرائیل
در سال ۲۰۱۹، عودد ایران، سفیر اسرائیل در اتحادیه اروپا، به‌طور علنی دربارهٔ امکان احداث خط لوله زیردریایی گاز طبیعی در دریای مدیترانه میان اسرائیل و ترکیه از مسیر قبرس سخن گفت. با این حال، این پروژه هنوز به مرحله‌ای نرسیده که امکان آغاز ساخت آن فراهم شود. هزینه ساخت برآوردشده ۶٫۵ میلیارد یورو و احتمال دخالت روسیه در بازار گاز طبیعی از دلایل تأخیر این پروژه عنوان شده‌اند.

## دغدغه‌های زیست‌محیطی و تغییر اقلیم
تا سال ۲۰۲۴ پژوهشگران بین‌المللی در حال بررسی آسیب‌های زیست‌محیطی ناشی از اکتشاف و استخراج نفت و گاز طبیعی هستند که هر دو بر زیست‌بوم دریایی و صیادی پیامدهای سنگینی دارند.

از آنجا که غذاهای دریایی سال‌هاست بخش مهمی از رژیم غذایی مردم خاورمیانه را تشکیل می‌دهد، پژوهشگران نگران‌اند که روش‌های استخراج گاز طبیعی پیامدهای گسترده‌ای بر زیست‌شناسی دریایی منطقه داشته باشد. فعالیت سکوهای نفتی ممکن است چرخه‌های بوم‌شناختی جانوران دریایی را مختل کند؛ حضور فیزیکی سکو خود چالشی برای جانورانی است که ناگزیر به مهاجرت می‌شوند. لرزش‌های صوتی شدید حفاری می‌تواند ماهیان را بکشد و زیستگاه‌های دریایی را نابود کند و آب آلوده ناشی از حفاری دیگر قابل بهره‌گیری برای هیچ موجود زنده‌ای نیست.

بر پایه پژوهشی در زمینه نانواکوسم‌شناسی (به انگلیسی: )، سه مسیر اصلی وجود دارد که فرایند استخراج نفت از آن طریق بر زیست‌بوم دریایی اثر می‌گذارد: نخست انتشار صدا که موجب آزار ماهیان می‌شود؛ دوم تخلیه آب‌های آلوده و غیرقابل‌مصرف ناشی از عملیات؛ و سوم آلودگی معمولی زیست‌محیطی ناشی از شعله‌های فرایند استخراج انرژی.

### انتشار دی‌اکسید کربن
چندین کشور خاورمیانه‌ای در زمره بزرگ‌ترین تولیدکنندگان سرانه دی‌اکسید کربن جهان قرار دارند. در سال ۲۰۰۹ از میان ده کشور نخست جهان از نظر انتشار سرانه CO₂، چهار کشور خاورمیانه‌ای حضور داشتند: قطر با ۸۰ تن سرانه، بحرین با ۴۳ تن، امارات متحده عربی با ۴۰ تن و کویت با ۳۲ تن سالانه.

یکی از بزرگ‌ترین منابع انتشار گازهای گلخانه‌ای در خاورمیانه تهویه مطبوع است که در آب‌وهوای بسیار گرم منطقه تقریباً ضروری به‌شمار می‌رود. مصرف سرانه تهویه مطبوع در خاورمیانه هم‌اکنون بسیار کمتر از ایالات متحده آمریکا است اما انتظار می‌رود افزایش یابد.

### شفافیت
پژوهشگران یادآور شده‌اند که دولت‌های منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا در مقایسه با دیگر مناطق جهان معمولاً مقررات ضعیف‌تری در زمینه شفافیت آمارهای زیست‌محیطی دارند، هرچند این وضعیت از کشوری به کشور دیگر متفاوت است.

## شرکت‌های بزرگ انرژی
از جمله شرکت‌های بزرگ انرژی در خاورمیانه می‌توان به سعودی آرامکو، قطر انرژی، مؤسسه نفت کویت و شرکت ملی نفت ایران اشاره کرد.

## منطقه عربی
منطقه عربی که دربرگیرنده کشورهای الجزایر، بحرین، مصر، عراق، اردن، کویت، لبنان، لیبی، مورتانیا، مراکش، عمان، فلسطین، عربستان سعودی، قطر، سودان، سوریه، تونس، امارات متحده عربی و یمن است، نزدیک به ۶۰ درصد از ذخایر نفت جهان و ۳۰ درصد از ذخایر گاز جهان را در خود جای داده‌است. بخش انرژی نزدیک به ۴۰ درصد از تولید ناخالص داخلی منطقه عربی را تشکیل می‌دهد.

با این حال، به دلیل رشد سریع جمعیت و گسترش صنعتی و کشاورزی، مصرف برق در این منطقه به‌شدت افزایش یافته‌است. نرخ رشد مصرف برق منطقه در سال ۲۰۱۰ برابر ۷٫۹ درصد بود در حالی که نرخ رشد تجمعی تولید ناخالص داخلی در همان سال ۳٫۹ درصد ثبت شد.

منطقه عربی با هجوم عظیم تقاضای انرژی از سوی شهرهای صنعتی در حال رشد سریع روبه‌رو است. بخش قابل‌توجهی از این تقاضا مربوط به تأسیسات نمک‌زدایی آب است. رابطه متقابل میان مصرف انرژی برای تولید آب و برعکس، مفهومی است که به «پیوند آب و انرژی» (به انگلیسی: ) شناخته می‌شود. اگر این تقاضا مدیریت نشود، بخش عمده‌ای از انرژی صادراتی منطقه باید صرف تأمین نیازهای داخلی شود و در پی آن بی‌ثباتی اقتصادی ناشی از کاهش درآمدها پدید خواهد آمد.

## منابع

* 

## جستارهای وابسته
* انرژی در ایران
* تغییر اقلیم در خاورمیانه و شمال آفریقا
* سیاست آب در خاورمیانه

رده:انرژی در خاورمیانه
رده:انرژی بر پایه منطقه
رده:پیوند رده انبار از ویکی‌داده