تاجیک (واژه)

«**تاجیک**» () اصطلاحی است که در طول تاریخ معانی گوناگونی داشته است. امروزه این واژه به‌عنوان نام قوم تاجیک به‌کار می‌رود، اما در گذشته، بیشتر به‌عنوان برون‌نام برای اشاره به گروه‌های فارسی‌زبان استفاده می‌شد. ریشهٔ پذیرفته‌شدهٔ این واژه در پژوهش‌های زبان‌شناسی، واژهٔ *تازیک* در زبان فارسی میانه (یا سغدی یا پارتی) به‌معنای «عرب» است که از نام قبیلهٔ عربِ طی در نجد گرفته شده—قبیله‌ای که با امپراتوری‌های ایرانی اشکانی و ساسانی در ارتباط بود.

در جریان حملهٔ مسلمانان به آسیای مرکزی در قرن هشتم میلادی، ترک‌های منطقه واژهٔ *تازیک* را برای اشاره به نیروهای مهاجم مسلمان به‌کار بردند؛ نیروهایی که علاوه بر عرب‌ها، شامل ایرانیان بومی مناطق زاگرس میانی و پارس نیز بودند. تا قرن یازدهم، مسلمانان فارسی‌زبان منطقهٔ رود آمودریا و خراسان توسط ترک‌های خانات قراخانی با عنوان «تاجیک» شناخته می‌شدند. در دورهٔ حکومت دودمان‌های غزنوی، سلجوقی و اتابکان (حدود ۱۰۰۰–۱۲۶۰ میلادی)، ایرانیان در سراسر ایران این عنوان را به‌عنوان نام قومی خود پذیرفتند. تقابل میان ترک و تاجیک به‌تدریج نماد رابطهٔ میان قدرت نظامی عشایری و مدیریت اداری شهری شد. واژهٔ *تاجیک* در ادبیات فارسی دوره‌های ایلخانان، تیموری و صفوی توسط نخبگان ترک‌زبان یا ترک–مغولی برای تمایز ایرانیان از ترک‌ها و مغول‌ها به‌کار می‌رفت. نمونه‌هایی از این کاربرد عبارت‌اند از: *بیتکچیان تاجیک* (منشیان فارسی‌زبان) در *تاریخ غازانی* اثر رشیدالدین فضل‌الله همدانی (۱۳۱۰)، *رعیت تاجیک* در آثار سیفی هروی (حدود ۱۳۲۰)، و *تاجیکان* در نوشته‌های میرخواند (درگذشتهٔ ۱۴۹۸). برخلاف واژه‌های قدیمی‌تر مانند *[[عجم]]* و *فارس*، واژهٔ *تاجیک* بیشتر جنبهٔ قومی داشت و نه زبانی یا جغرافیایی.

از اواخر قرن سیزدهم، شکل *تاجیک* رایج‌تر شد و تا قرن شانزدهم به صورت غالب درآمد. نخستین کاربرد ثبت‌شدهٔ آن در رباعی سه‌زبانه‌ای از شاعر ایرانی مولوی دیده می‌شود. واژهٔ *تاجیک* و صفت *تاجیکانه* در آثار سعدی نیز آمده است. به‌دلیل رقابت دیرینه میان «اهل شمشیر» و «اهل قلم»، واژهٔ *تاجیک* در ایران تا میانهٔ دورهٔ صفوی بیشتر بار ادبی پیدا کرد. به‌گفتهٔ نویسندهٔ ایتالیایی پیترو دلاواله که در سال ۱۶۱۷ در اصفهان اقامت داشت، ایرانیان محلی خود را *پارسی* یا *عجمی* معرفی می‌کردند و اعضای نخبهٔ ترکمان قزلباش آنان را با واژه‌های تحقیرآمیز *تات* و *رعیت* خطاب می‌کردند.

در سال ۱۸۶۸، فارسی‌زبانان در خان‌نشین خوقند، دره فرغانه و شهرهای سمرقند و بخارا هم از سوی خودشان و هم از سوی دیگران با عنوان تاجیک شناخته می‌شدند. این واژه همچنین توسط ایرانیان غیرفارسی‌زبان در مناطق کوهستانی مانند شغنان و روشان به‌عنوان نام قومی به‌کار می‌رفت. با این حال، برخی گروه‌ها مانند مردم یغنابی خود را با نام‌های محلی مانند *غَلچه* معرفی می‌کردند.

مردم تاجیکستان امروزی تا پیش از تشکیل اتحاد جماهیر شوروی، مفهوم مشخصی از هویت ملی نداشتند. در جریان تعیین مرزهای ملی توسط شوروی، بسیاری از مردم—مانند ساکنان خجند—در تشخیص هویت قومی خود دچار سردرگمی بودند و نمی‌دانستند تاجیک هستند یا ازبک. پس از آن، هویت ملی تاجیکی توسط سیاست‌های شوروی شکل گرفت. کشور تاجیکستان ابتدا به‌صورت جمهوری سوسیالیستی خودمختار تاجیکستان شوروی در چارچوب جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان تأسیس شد و در سال ۱۹۲۹ به‌عنوان جمهوری مستقل تاجیکستان در ساختار شوروی شناخته شد.

در دوران شوروی و پس از آن، معنای واژهٔ *تاجیک* تحت تأثیر اهداف متقاطع سیاست‌های قومی شوروی و رشد ملی‌گرایی تاجیکی دستخوش تغییر شد. به‌گفتهٔ ایران‌شناس جان پری، این وضعیت به حالتی منجر شد که «دم، سگ را می‌جنباند» —یعنی بخشی کوچک یا کم‌اهمیت، نقش بیش از اندازه‌ای پیدا کرده است. با تلاش نویسندگان برجستهٔ تاجیک مانند صدرالدین عینی و باباجان غفورف، اصطلاحات ناهماهنگ تاریخی مانند «فارسی–تاجیکی» یا «تاجیکی–فارسی» وارد منابع دانشگاهی دربارهٔ ادبیات فارسی و تاریخ فرهنگی ایران، هند و آسیای مرکزی شدند.

## منابع

* 
* 
* 

رده:برون‌نام‌ها
رده:نام‌های قومی-فرهنگی
رده:واژه‌ها و عبارت‌ها