طرح صلح فهد

**طرح صلح فهد** که با نام‌های **ابتکار صلح فهد** و **ابتکار فاس** نیز شناخته می‌شود یک پیشنهاد صلح بود که از سوی ولیعهد وقت عربستان سعودی فهد بن عبدالعزیز آل سعود در سال ۱۹۸۱ میلادی ارائه شد و رسماً در نشست سران اتحادیه عرب در شهر فاس مراکش در نوامبر همان سال تقدیم گردید.

این طرح احتمالاً نخستین تلاش برای حل درگیری پس از پیمان صلح اسرائیل و مصر در سال ۱۹۷۹ بود و هدف آن حل درگیری اسرائیل و اعراب و برقراری صلحی پایدار در منطقه بود. طرح صلح فهد از هشت ماده تشکیل شده بود و پیشنهاد می‌کرد که «همه کشورهای منطقه باید بتوانند در صلح زندگی کنند». از مفاد این طرح می‌توان به عقب‌نشینی اسرائیل از تمام سرزمین‌های عربی اشغال‌شده در سال ۱۹۶۷ از جمله اورشلیم شرقی، برچیدن شهرک‌های اسرائیلی، تضمین آزادی عبادت برای همه ادیان در اماکن مقدس، تأیید حق بازگشت مردم فلسطین و تشکیل دولت مستقل فلسطینی با پایتختی اورشلیم اشاره کرد.

طرح صلح فهد زمینه‌ساز گفت‌وگوهای بعدی دربارهٔ صلح در خاورمیانه شد و بر ابتکارهای صلح دیگری در منطقه از جمله ابتکار صلح عربی در سال ۲۰۰۲ پیامد گذاشت.

## مفاد طرح هشت‌ماده‌ای
بندهای طرح صلح فهد به شرح زیر بود:
# اسرائیل باید از تمام سرزمین‌های عربی اشغال‌شده در سال ۱۹۶۷ از جمله بیت‌المقدس عربی عقب‌نشینی کند.
# شهرک‌های اسرائیلی ساخته‌شده بر سرزمین‌های عربی پس از سال ۱۹۶۷ از جمله شهرک‌های بیت‌المقدس عربی باید برچیده شوند.
# تضمین آزادی عبادت برای پیروان همه ادیان در اماکن مقدس.
# تأیید حق مردم عرب فلسطین برای بازگشت به خانه‌هایشان و پرداخت غرامت به کسانی که نمی‌خواهند بازگردند.
# کرانه باختری و نوار غزه باید دوره‌ای انتقالی زیر نظر سازمان ملل متحد به مدتی که از چند ماه بیشتر نباشد سپری کنند.
# یک دولت مستقل فلسطینی با پایتختی اورشلیم تأسیس شود.
# همه کشورهای منطقه باید بتوانند در صلح در منطقه زندگی کنند.
# سازمان ملل متحد یا کشورهای عضو آن اجرای این مفاد را تضمین کنند.

## ارائه و واکنش‌ها
### نشست سران فاس (۱۹۸۱)
طرح صلح فهد در هشتمین نشست سران اتحادیه عرب در شهر فاس مراکش در نوامبر ۱۹۸۱ ارائه شد اما با اختلاف‌نظرهای شدیدی میان طرف‌ها روبه‌رو گردید. دلیل اصلی ناکامی این نشست مخالفت قاطع کشورهای «جبهه رد» بود؛ سوریه به رهبری حافظ اسد نشست را تحریم کرد و لیبی و عراق و نمایندگان سازمان آزادی‌بخش فلسطین نیز با آن مخالفت کردند. مخالفان بند هفتم طرح را که اعلام می‌کرد «همه کشورهای منطقه حق دارند در صلح زندگی کنند» به‌منزله شناسایی عملی (دوفاکتو) اسرائیل تلقی می‌کردند.

### نشست سران فاس (۱۹۸۲) و تصویب طرح
گفت‌وگوها نزدیک به یک سال بعد در سپتامبر ۱۹۸۲ در دوازدهمین نشست سران اتحادیه عرب که بار دیگر در فاس برگزار شد از سر گرفته شد. در پس‌زمینه این نشست جنگ لبنان و اخراج سازمان آزادی‌بخش فلسطین از بیروت قرار داشت که موضع جناح‌های تندرو در جهان عرب را تضعیف کرده بود.

در این نشست طرح به‌صورت رسمی با عنوان «ابتکار فاس» تصویب شد اما تغییراتی در آن اعمال گردید. مهم‌ترین تغییر در بند هفتم بود؛ به‌جای شناسایی حق همه کشورهای منطقه برای زندگی در صلح، مسئولیت تضمین امنیت به شورای امنیت سازمان ملل واگذار شد. این صورت‌بندی به کشورهای جبهه رد امکان می‌داد ادعا کنند که شناسایی مستقیمی به اسرائیل اعطا نکرده‌اند. همچنین جایگاه سازمان آزادی‌بخش فلسطین به‌عنوان تنها نماینده مشروع مردم فلسطین در طرح تصریح شد و این طرح به موضع رسمی کشورهای عربی در قبال درگیری تبدیل گردید.

### واکنش اسرائیل
دولت اسرائیل به نخست‌وزیری مناخم بگین طرح را نپذیرفت و مفاد آن را رد کرد. اسرائیل این طرح را تهدیدی امنیتی و درخواستی برای عقب‌نشینی به مرزهای خط سبز ارزیابی کرد.

## اهمیت و میراث طرح
با وجود رد شدن طرح از سوی اسرائیل، تصویب آن در نشست فاس نقطه عطفی تاریخی در روابط خارجی جهان عرب به‌شمار می‌رفت. این نخستین بار بود که اتحادیه عرب موضعی جمعی ارائه می‌کرد که به‌طور ضمنی بر آمادگی برای راه‌حل سیاسی مبتنی بر دو دولت دلالت داشت و سیاست «سه نه» کنفرانس خارطوم (۱۹۶۷) را کنار می‌گذاشت.

طرح صلح فهد بنیانی برای گفت‌وگوهای بعدی دربارهٔ صلح در خاورمیانه فراهم آورد و بر ابتکارهای صلح دیگری در منطقه از جمله ابتکار صلح عربی در سال ۲۰۰۲ که آن نیز در پی راه‌حلی جامع برای درگیری اسرائیل و فلسطین بود اثرگذار بود.

## جستارهای وابسته
* فهرست پیشنهادها برای صلح در خاورمیانه
* ابتکار صلح عربی
* درگیری اسرائیل و اعراب
* فهد بن عبدالعزیز آل سعود

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن طرح صلح هشت‌ماده‌ای فهد در وبگاه سازمان ملل متحد 
* نامه مراکش به سازمان ملل درباره اعلامیه فاس 

رده:فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
رده:کنفرانس‌های دیپلماتیک در مراکش
رده:روابط بین‌الملل در ۱۹۸۱ (میلادی)
رده:روابط بین‌الملل در ۱۹۸۲ (میلادی)