حمله ۱۹۶۶ به السموع

**حمله ۱۹۶۶ به السموع** که اسرائیل آن را **عملیات شردر** () نام‌گذاری کرد، یورش بزرگ فرامرزی ارتش اسرائیل در ۱۳ نوامبر ۱۹۶۶ به روستای السموع در کرانه باختری تحت کنترل اردن بود. این عملیات بزرگ‌ترین اقدام نظامی اسرائیل پس از بحران سوئز ۱۹۵۶ به‌شمار می‌رفت و از عوامل زمینه‌ساز جنگ شش‌روزه در ۱۹۶۷ دانسته می‌شود.

اسرائیل اعلام کرد که این حمله در واکنش به انفجار مین چریک‌های فلسطینی وابسته به فتح در ۱۱ نوامبر بوده که سه سرباز اسرائیلی را در نزدیکی مرز کرانه باختری کشته بود. با این حال اردن از ۱۹۶۵ برنامه‌ای فعال برای مهار عملیات چریکی فدائیان فلسطینی در پیش گرفته بود. رسیدگی به این رویداد در محافل سیاسی و نظامی اسرائیل به‌شدت مورد انتقاد قرار گرفت و شورای امنیت سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامه ۲۲۸ شورای امنیت اسرائیل را به‌دلیل «نقض منشور سازمان ملل متحد و موافقت‌نامه عمومی آتش‌بس» محکوم کرد.

## پیشینه
شاه حسین از ۱۹۶۳ دیدارهای محرمانه‌ای با گلدا مئیر وزیر خارجه و آبا ابن معاون نخست‌وزیر اسرائیل دربارهٔ صلح و مرزهای امن برگزار می‌کرد. حسین بعدها گفت که در یکی از این دیدارها به نمایندگان اسرائیلی هشدار داده بود که «توان تحمل یک حمله تلافی‌جویانه سنگین را ندارم» و آنها منطق این سخن را پذیرفتند و قول دادند چنین حمله‌ای رخ نخواهد داد.

در شب ۱۱ نوامبر ۱۹۶۶ یک خودروی گشت مرزی اسرائیلی در نزدیکی مرز اسرائیل و اردن بر روی مین رفت؛ سه نفر کشته و شش نفر زخمی شدند. گزارش شد که مین را چریک‌های فلسطینی وابسته به فتح کار گذاشته بودند. در ۱۲ نوامبر شاه حسین نامه‌ای تسلیت‌آمیز از راه سفارت آمریکا در امان برای لوی اشکول نخست‌وزیر اسرائیل فرستاد. نامه به سفارت آمریکا در تل‌آویو و سفیر والورث باربور رسید اما او نامه را بر روی میزش رها کرد و گمان برد که فوریتی ندارد. بر پایه روایت دیگری نامه روز جمعه (۱۱ نوامبر) به دست باربور رسید ولی او ارسال آن را به‌دلیل فرارسیدن شَبات به تعویق انداخت.

بامداد ۱۳ نوامبر شاه حسین پیامی ناخواسته از تماس‌های اسرائیلی‌اش دریافت کرد مبنی بر اینکه اسرائیل قصد حمله به اردن را ندارد. همان روز صبح ارتش اسرائیل نیرویی میان ۳ تا ۴ هزار نفری بسیج کرد و نزدیک به ۶۰۰ نفر از آنها را با ۶۰ نیم‌زره‌پوش و ۱۱ تانک به سوی کرانه باختری فرستاد.

## توجیه و زمینه‌های حمله
توجیه رسمی اسرائیل برای حمله فرامرزی انتقام‌گیری از کشته‌شدن سه سرباز در انفجار مین ۱۲ نوامبر بود که ادعا می‌شد از خاک اردن سرچشمه گرفته‌است. هدف دیگر تخریب خانه‌ها در روستاهای فلسطینی جنوب الخلیل به‌عنوان نمایش قدرت بود.

این توجیه بارها زیر پرسش رفته‌است. سرهنگ بازنشسته یان موهرن، ناظر هلندی سازمان ملل متحد در کرانه باختری که در آن دوره گشت‌زنی در السموع را بر عهده داشت، در مصاحبه‌ای با برنامه تلویزیونی هلندی «نووا» در چهلمین سالگرد جنگ شش‌روزه گفت: «آیا مردم این روستا ارتباطی با حمله به اسرائیل داشتند؟ خیر. نه فقط از این روستا بلکه از کل کرانه باختری هم نه… فقط افسران غربی اینجا فعالیت می‌کردند و ما گشت می‌زدیم. اوضاع کاملاً آرام بود.»

اردن بی‌درنگ شکایت رسمی به شورای امنیت سازمان ملل تقدیم کرد.

در گزارشی از اتحادیه عرب چنین برآورد شده بود که هدف اصلی این حمله سنجش کارایی فرماندهی متحد عرب و بررسی واکنش احتمالی کشورهایی چون مصر یا سوریه در یاری‌رسانی به اردن بوده و این نبرد مقدمه‌ای بر جنگ شش‌روزه به‌شمار می‌رود.

## عملیات شردر
اسرائیل نیرویی در حدود ۳ تا ۴ هزار سرباز با پشتیبانی تانک و هواپیما بسیج کرد. نیرو به دو بخش تقسیم شد: یگان ذخیره بزرگی که در سمت اسرائیلی مرز ماند و دو یگان تهاجمی که وارد کرانه باختری شدند.

نیروی زمینی نخست وارد روستای رجم‌المدفع در جنوب‌غربی الخلیل شد و پاسگاه پلیس آنجا را ویران کرد. سپس یگان بزرگ‌تر شامل هشت تانک سنتوریون، ۴۰۰ تکاور چتربازان سوار بر ۴۰ نیم‌زره‌پوش روباز و ۶۰ مهندس رزمی در ۱۰ نیم‌زره‌پوش دیگر به‌سوی السموع حرکت کرد. هم‌زمان یگان کوچک‌تری متشکل از سه تانک و ۱۰۰ تکاور و مهندس رزمی در ۱۰ نیم‌زره‌پوش به‌سوی دو روستای خربه‌المرکز و خربه جمبا رفت.

هنگامی که یگان بزرگ‌تر وارد السموع شد، بیشتر ساکنان بنا به دستور ارتش اسرائیل در میدان اصلی شهرگرد آمدند. آنگاه مهندسان رزمی تیپ ۳۵ چتربازان ساختمان‌های بسیاری را در روستا و اطراف آن منفجر کردند؛ شمار خانه‌های ویران‌شده بنا بر برآوردهای ارتش اسرائیل ۴۰ و بنا بر گزارش سازمان ملل ۱۲۵ اعلام شد. سازمان ملل همچنین از تخریب درمانگاه روستا، یک مدرسه شش‌کلاسه و یک کارگاه و نیز آسیب‌رسیدن به یک مسجد و ۲۸ خانه دیگر گزارش داد.

### درگیری زمینی
گردان ۴۸ پیاده ارتش اردن به فرماندهی سرگرد اسعد غنما در شمال‌غربی السموع با نیروهای اسرائیلی درگیر شد. دو گروهان از تیپ پیاده حطین () نیز از شمال‌شرق نزدیک شدند؛ این نیرو نزدیک به ۱۰۰ نفر در ۲۰ خودروی کاروانی بود و سرهنگ بهجت المحیسن فرماندهی آن را بر عهده داشت. المحیسن با گمان اینکه اسرائیل به روستای یطا حمله کرده، دستور پیشروی به‌سوی یطا را داد اما جاده یطا از میان السموع می‌گذشت و هنگامی که ستون اردنی وارد روستا شد، نیروهای اسرائیلی آتش گشودند و ۱۵ خودرو از ۲۰ خودروی کاروان را نابود کردند و اردنی‌ها ناچار به عقب‌نشینی شدند.

### نبرد هوایی
هشت جنگنده هاوکر هانتر اردنی از پایگاه هوایی مفرق به پرواز درآمدند و نیروهای اسرائیلی را بمباران کردند اما با چهار جنگنده میراژ III اسرائیلی روبه‌رو شدند. در نبرد هوایی یک هواپیمای اردنی سرنگون و خلبان آن کشته شد و یک هواپیمای اسرائیلی آسیب‌دید و ناچار به فرود اضطراری شد و خلبانش به‌شدت مجروح گشت.

ستون سرهنگ المحیسن و یک دسته سربازان اردنی مسلح به دو توپ بدون عقب‌نشینی ۱۰۶ میلی‌متری ضدحمله زدند و پیکاری سه‌ساعته درگرفت که پس از آن نیروهای اسرائیلی از مرز عقب نشستند.

### تلفات
در این نبرد ۱۶ نظامی اردنی (۱۵ سرباز و یک خلبان) کشته و ۵۴ نفر دیگر از جمله سرهنگ المحیسن زخمی شدند. در سمت اسرائیلی یک افسر به نام سرهنگ یوآو شاهام فرمانده گردان چتربازان کشته و ده سرباز دیگر زخمی شدند. سه غیرنظامی فلسطینی نیز جان باختند.


File:Samu Incident. II.jpg|حمله ارتش اسرائیل به السموع
File:Samu Incident. VI.jpg|حمله ارتش اسرائیل به السموع
File:Samu Incident. IV.jpg|السموع ۱۳ نوامبر ۱۹۶۶


## پیامدها
### نقش در جنگ شش‌روزه
شماری از پژوهشگران نبرد السموع را از عوامل زمینه‌ساز جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷ می‌دانند. نورمن فینکلشتاین بر این باور بود که این حمله آغاز بحرانی بود که به جنگ ژوئن ۱۹۶۷ انجامید. کلیا بانچ نیز نوشت که «حمله به السموع نخستین حلقه از زنجیره‌ای بلند از محاسبه‌های نادرست، برداشت‌های غلط و قمارهای پرخطر بود که پیوسته به‌سوی جنگ پیش رفت».

### واکنش‌ها در اردن
پس از نبرد، شاه حسین با طوفانی از انتقادات روبه‌رو شد؛ اردنی‌ها، فلسطینی‌ها و کشورهای عربی همسایه او را به‌دلیل ناتوانی در حفاظت از السموع سرزنش کردند. آشوب در سراسر کرانه باختری فراگیر شد و خواستار سرنگونی شاه شدند. چهار فلسطینی بر اثر تیراندازی پلیس اردن در این ناآرامی‌ها کشته شدند. در ۲۰ نوامبر حسین خدمت سربازی اجباری سراسری را فرمان داد.

رادیوهای مصر و سوریه نیز به اردن حمله کردند و شاه حسین را به همدستی با سیا برای توطئه علیه حزب بعث در سوریه متهم ساختند. حسین در پاسخ، ناصر را متهم کرد که حضور نیروی اضطراری سازمان ملل متحد در مرز مصر با اسرائیل را بهانه‌ای برای بی‌عملی قرار داده‌است. با گسترش شورش‌ها در الخلیل، نابلس، اورشلیم و اربد، سازمان آزادی‌بخش فلسطین به همه وزیران اردنی هشدار داد تا ظهر ۲۶ نوامبر استعفا دهند.

### واکنش‌ها در اسرائیل
در اسرائیل احزاب مخالف خشمگینانه پرسیدند چرا اسرائیل به اردن حمله کرده نه به سوریه که پایگاه اصلی چریک‌ها بود. نخست‌وزیر اشکول در مناظره‌ای ویژه پارلمانی ۱۴ عمل خرابکارانه بزرگ از خاک اردن در سال گذشته را برشمرد و گفت: «جای تأسف است که این عمل تجاوزکارانه خاص از اردن سرچشمه گرفت.» اما آنچه اشکول ناگفته گذاشت اطمینانش بود که با توجه به وضعیت اتحاد عربی، اردن پشتیبانی عربی بسیار کمتری نسبت به سوریه خواهد داشت.

داوید بن گوریون بعدها از این حمله انتقاد کرد و استدلال نمود که موضع شاه حسین را بر خلاف منافع اسرائیل تضعیف کرده‌است. موشه دایان نیز انتقاد کرد و بر این باور بود که عملیات السموع باید علیه سوری‌ها انجام می‌شد.

### واکنش ایالات متحده
دو روز پس از حمله، والت وایتمن رستو مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهور جانسون در یادداشتی نوشت: «این حمله ۳ هزار نفری با تانک و هواپیما کاملاً نامتناسب با تحریک بود و هدف نادرستی را نشانه گرفت. اسرائیلی‌ها با ضربه سنگین به اردن، آسیب بزرگی به منافع ما و خودشان زده‌اند: نظام همکاری ضمنی میان حسین و اسرائیلی‌ها را ویران کرده‌اند… جایگاه حسین را تضعیف کرده‌اند. ما ۵۰۰ میلیون دلار خرج کرده‌ایم تا او را به‌عنوان عامل ثبات تقویت کنیم… شاید سوری‌ها را متقاعد کرده‌اند که اسرائیل جرأت حمله به سوریه تحت حمایت شوروی را ندارد ولی می‌تواند بی‌هزینه به اردن تحت حمایت آمریکا حمله کند.»

### واکنش شورای امنیت سازمان ملل
در ۱۶ نوامبر ۱۹۶۶ شورای امنیت برای رسیدگی به شکایت اردن تشکیل جلسه داد. نماینده بریتانیا اعلام کرد که هیچ توجیهی برای «اقدام نظامی حساب‌شده، اعلام‌شده و کاملاً نامتناسب اسرائیل» نمی‌یابد. نماینده ایالات متحده نیز این حمله را محکوم کرد و آن را «ناقض تعهدات رسمی اسرائیل در موافقت‌نامه‌های آتش‌بس» دانست.

در ۱۸ نوامبر شورای امنیت از ناظران نظامی سازمان ملل (آنتسو) خواست گزارشی از یافته‌های خود تهیه کنند. در توافقی کم‌سابقه اتحاد شوروی در کنار آمریکا، فرانسه و بریتانیا حمله اسرائیل را محکوم کرد. سفیر آمریکا آرتور گلدبرگ این حمله را «نابخشودنی» خواند و خواستار تصویب قطعنامه رسمی سرزنش اسرائیل شد.

در ۲۵ نوامبر شورای امنیت سازمان ملل متحد قطعنامه ۲۲۸ را به‌اتفاق آرا تصویب کرد که در آن «تلفات جانی و خسارت سنگین مالی ناشی از اقدام دولت اسرائیل در ۱۳ نوامبر ۱۹۶۶» تأسف‌بار خوانده شد، اسرائیل به‌خاطر «اقدام نظامی بزرگ‌مقیاس ناقض منشور سازمان ملل و موافقت‌نامه آتش‌بس عمومی میان اسرائیل و اردن» سرزنش گردید و تأکید شد که اقدامات تلافی‌جویانه نظامی قابل‌تحمل نیست.

### هشدار حسین پیش از جنگ شش‌روزه
ماه‌ها بعد و تنها هفته‌هایی پیش از جنگ شش‌روزه، سفیر آمریکا در امان فیندلی برنز در تلگرامی به وزارت خارجه گزارش داد که حسین گفته‌است اگر اسرائیل حمله‌ای در مقیاس السموع دیگری علیه اردن انجام دهد، چاره‌ای جز تلافی نخواهد داشت وگرنه با شورش داخلی روبه‌رو می‌شود.

## جستارهای وابسته
* درگیری عرب‌ها و اسرائیل
* نبرد کرامه
* درگیری اسرائیل و فلسطین
* کشتار قبیه

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

رده:نبردهای اسرائیل
رده:استان الخلیل
رده:اسرائیل در ۱۹۶۶ (میلادی)
رده:نبردها و عملیات‌های هوایی اسرائیل