آداب الطبیب

***آداب الطبیب*** ( *«آداب الطبیب»* (*[[آداب و مناسک اسلامی]] پزشک* یا *رفتار پزشک*) عنوان رایج یک کتاب تاریخی عربی در مورد اخلاق پزشکی است که توسط الرهاوی، پزشک قرن نهم میلادی، نوشته شده است. این عنوان را می‌توان تقریباً «اخلاق عملی پزشک» ترجمه کرد. همان‌طور که از نامش پیداست، این کتاب بر «آداب و مناسک اسلامی»، مفهوم اسلامی آداب و اخلاق شخصی، آنطور که در زمینه پزشکی تعریف می‌شود، تمرکز دارد. این کتاب که یکی از اولین متون در مورد اخلاق پزشکی اسلامی است، «دستاورد والا» آثار اولیه در مورد *ادب* در پزشکی نامیده شده است.

## تأثیرات
الرهاوی در خانواده‌ای مسیحی زاده شد، که احتمالاً از فرقهٔ نسطوری بود؛ فرقه‌ای که در سال ۵۳۰ میلادی از جریان اصلی مسیحیت جدا شد. هرچند کاملاً روشن نیست، اما به‌احتمال زیاد او در زمان نگارش *ادب‌الطبیب* هنوز مسیحی بوده است. با وجود باورهایش، *آداب الطبیب* در اصل متنی اسلامی است که بر پایهٔ اعتقادات و سنت‌های اسلامی بنا شده است. به‌دلیل همین تأثیر قوی اسلام، یکی از پژوهشگران معاصر این دیدگاه را رد کرده و ادعا کرده است که تنها یک مسلمان واقعی می‌توانسته چنین متنی پدیدآورد.

آداب‌الطبیب بر پایهٔ آثار چند تن از فیلسوفان و پزشکان مسلمان و مسیحی خاورمیانهٔ پیشین، از جمله الکندی و حنین بن اسحاق، بنا شده است. با این حال، این اثر از بسیاری از سنت‌های تاریخی دیگر نیز الهام گرفته است، به‌ویژه از سنت‌های یونان باستان. کتاب شامل مضامین و نقل‌قول‌های مستقیمی از فیلسوفان یونانی همچون ارسطو، افلاطون و بقراط است. همچنین به‌ویژه از نوشته‌های پزشک برجستهٔ رومی، جالینوس، تأثیر فراوانی گرفته است. با وجود دقت الرهاوی در ذکر منابع و تأثیرپذیری‌های خود، او هیچ اشاره‌ای به آثار پیشینی که به‌طور خاص دربارهٔ اخلاق پزشکی اسلامی نوشته شده باشند، نمی‌کند؛ و این امر نشان می‌دهد که احتمالاً این کتاب نخستین اثر در این حوزه بوده است.

از آنجا که آثار اسلامی معاصر و متأخر در تحلیل نسبتاً مورد غفلت قرار گرفته‌اند، تعیین تأثیر الرهاوی بر متفکران بعدی در این حوزه دشوار است. با توجه به تحقیقات گسترده الرهاوی و اتکای او به سنت‌های قدیمی‌تر، و میزان پیروی اخلاق پزشکی اسلامی از ایده‌های او، احتمالاً کتاب الرهاوی به‌طور کلی مورد استقبال و پذیرش قرار گرفته است.

## محتوا
کتاب آ*داب‌الطبیب* در بیست فصل تنظیم شده است که هر یک به موضوعی خاص در زمینهٔ اخلاق پزشکی می‌پردازد. این فصل‌ها را می‌توان در سه دستهٔ کلی جای داد: رفتار و منش پزشک، رفتار بیمار، و رفتار عموم مردم نسبت به حرفهٔ پزشکی و بیماران. متن کتاب به باورها و شیوه‌های شخصی پزشک می‌پردازد و بر ایمان او به خداوند، سلامت فردی، و بهداشت شخصی تأکید فراوان دارد؛ همچنین به نحوهٔ تعامل پزشک با همکاران، پرستاران و بیماران می‌پردازد.

الرهاوی بر لزوم احترام بیماران و همراهان نسبت به پزشک تأکید می‌کند، و حتی اجازه می‌دهد که پزشک در صورت نیاز برای حفظ سلامت بیمار، خواسته‌های او را نادیده بگیرد. او معتقد است که پزشکان باید در جایگاه بالایی از سلسله‌مراتب اجتماعی قرار گیرند و دستمزدی دریافت کنند که آنان را از روی آوردن به مشاغل دیگر بی‌نیاز سازد، هرچند توصیه می‌کند که پزشکان از به رخ کشیدن ثروت خود خودداری کنند. الرهاوی همچنین می‌گوید هزینه‌هایی که از بیماران ثروتمند دریافت می‌شود باید به‌اندازه‌ای باشد که مخارج درمان بیماران نیازمند را نیز پوشش دهد؛ زیرا در غیر این صورت، خدمات پزشکی برای هر دو گروهِ ثروتمند و فقیر آسیب می‌بیند.

در *کتاب «ادب الطبیب»*، الرحاوی همچنین در مورد شیوه‌های قانونگذاری و مجازات پزشکان دروغین و بی‌کفایت بحث می‌کند. او برای حذف پزشکان قلابی، از معاینات و مجوزهای پزشکی حمایت می‌کند که محتوای آنها عمدتاً مبتنی بر آثار جالینوس خواهد بود. او پزشکان را تشویق می‌کند که علائم، درمان‌ها و پیشرفت بیمار را ثبت کنند تا در صورت فوت بیمار تحت مراقبت او، توسط همکاران بررسی شود. به همین دلیل، *«ادب الطبیب»* یکی از اولین توصیفات شناخته شده از آنچه امروزه ما آن را بررسی دقیق علمی می‌نامیم، ثبت می‌کند. اگرچه او اذعان می‌کند که زنده ماندن بیمار همیشه ممکن نیست و در نهایت به خدا بستگی دارد، الرحاوی مجازات‌های شدیدی را برای پزشکانی که اجازه می‌دهند بیماران از طریق سهل‌انگاری بمیرند، حتی تا حد اعدام، توصیه می‌کند.

## منابع

رده:آثار پزشکی قرون وسطی اسلامی
رده:اخلاق پزشکی
رده:کتاب‌های اخلاق