سیل زانکلی

[بندانگشتی|راست‌چین=۱٫۳۵|برداشت هنری از سیلاب [دریای مدیترانه از راه تنگه جبل‌الطارق (A) و تنگه سیسیل (F) در حدود ۵٫۳ میلیون سال پیش]]
بندانگشتی|راست‌چین=۱٫۳۵|برداشت هنری از سیلاب مدیترانه از راه تنگه جبل‌الطارق
[بندانگشتی|راست‌چین=۱٫۳۵|شبیه‌سازی رایانه‌ای از سیلاب مدیترانه از راه تنگه جبل‌الطارق، با مقیاس عمودی اغراق‌شده برای نمایش بهتر. نمای این تصویر از جنوب غربی جبل‌الطارق است، با [شبه‌جزیره ایبری در مرکز-چپ، مغرب عربی در پایین-راست، و جزایر بریتانیا در گوشه بالا-چپ.]]
**سیل زانکلی** () یا سیلاب زانکلی (انگلیسی: Zanclean deluge) سیلی نظری است که ۵٫۳۳ میلیون سال پیش دریای مدیترانه را دوباره پر کرد. 
این سیل به بحران شوری مسینین پایان داد و دریای مدیترانه را دوباره به اقیانوس اطلس متصل کرد، هرچند ممکن است حتی پیش از سیل نیز ارتباطات جزئی با اقیانوس اطلس وجود داشته باشد.  این اتصال دوباره، آغاز اشکوب زانکلی است که نام نخستین عصر در مقیاس زمانی زمین‌شناسی دور پلیوسن است.

بر پایهٔ این الگو، آب از اقیانوس اطلس از راه تنگه جبل‌الطارق امروزی، حوضه بسته را دوباره پر کرد. نود درصد سیلاب حوضه مدیترانه به‌طور ناگهانی در دوره‌ای که بین چند ماه تا دو سال برآورد می‌شود، پس از تخلیه‌های آبی کم که می‌توانست برای چندین هزار سال به درازا انجامیده باشد، رخ داد. افزایش سطح آب دریا در این حوضه ممکن است گاهی به نرخ‌های بیش از  رسیده باشد. بر پایهٔ ویژگی‌های فرسایشی که تا دوران نوین در زیر رسوبات پلیوسن حفظ شده‌اند، گارسیا-کاستلانوس و همکارانش برآورد می‌کنند که آب با سرعتی بیش از  و با حداکثر دبی حدود ، یعنی حدود ۱۰۰۰ برابر رود آمازون امروزی، به پایین سرازیر شده است. مطالعات ساختارهای زیرزمینی در تنگهٔ جبل‌الطارق نشان می‌دهد که کانال سیلاب به‌جای ایجاد یک آبشار تند، به‌تدریج به سمت کف حوضه پایین می‌رفته است.

## پیش‌زمینه
تاریخچهٔ زمین‌شناختی دریای مدیترانه تحت تأثیر زمین‌ساخت صفحه‌ای شامل صفحه آفریقا، صفحه عربستان و صفحه اوراسیا است که اقیانوس تتیس پیشین را کوچک کرد تا بخش غربی آن به مدیترانهٔ امروزی تبدیل شود. به دلایلی که به روشنی مشخص نیست، در اواخر دور میوسن، مدیترانه از اقیانوس اطلس جدا شد. این دریا زمانی که دالان‌های گوادالورثه و ریف که پیشتر مدیترانه را به اطلس متصل می‌کردند بسته شدند، تا اندازه‌ای خشک شد. این رویداد باعث بحران شوری مسینین و تشکیل رسوبات نمکی ضخیم در بستر دریای پیشین و فرسایش شیب‌های قاره‌ای شد. رودهای نیل و رون در این زمان ژرف‌دره‌های عمیقی را کندند. سطح آب در مدیترانه در این دوره کیلومترها کاهش یافت. اندازهٔ دقیق این کاهش و اینکه آیا بین مدیترانه غربی و مدیترانه شرقی متقارن بوده است یا نه، روشن نیست؛ ممکن است دریاهای به هم پیوسته‌ای در کف مدیترانه باقی مانده باشند.

وجود ماهی‌های اقیانوس اطلس در رسوبات مسینین و حجم نمک رسوب‌کرده در دوران بحران شوری مسینین، نشان می‌دهد که حتی پیش از سیل زانکلی نیز جریان باقیمانده‌ای از اقیانوس اطلس به مدیترانه وجود داشته است. پیش از سیل زانکلی، افزایش بارش و رواناب سطحی، شوری دریای باقیمانده را کاهش داده بود، که به رسوب‌گذاری به اصطلاح رسوبات «لاگو ماره» (Lago Mare) انجامید، و گمان می‌رود بخشی از آب آن از دریای پاراتتیس در شمال مدیترانه سرچشمه گرفته باشد.

## رویداد
سیل زانکلی زمانی رخ داد که تنگه جبل‌الطارق باز شد. فرونشست زمین‌ساختی ناحیهٔ جبل‌الطارق ممکن است آستانه را تا زمان شکاف برداشتن آن، پایین آورده باشد. رویداد محرک دقیق آن با قطعیت مشخص نیست؛ گسل‌سازی یا افزایش سطح آب دریاها مورد بحث است. پذیرفته‌شده‌ترین فرضیه این است که جریانی که به مدیترانه می‌ریخت، تنگهٔ جبل‌الطارق را فرسایش داد تا اینکه اقیانوس اطلس را تسخیر کرد و این تنگه پیش از این رویداد فرسایشی وجود نداشت.

در هنگام سیل، کانالی در سراسر تنگهٔ جبل‌الطارق شکل گرفت، که از آستانه کامارینال در تنگهٔ جبل‌الطارق آغاز می‌شود. این کانال در بستر دریای آلبوران فرسایش یافته، در پیرامون ارتفاعات ویسکونده دِ ازا در دریای آلبوران تقسیم می‌شود و در نهایت پیش از آنکه به چندین شاخه تقسیم شده و در حوضهٔ آلجرو-بالئار پایان یابد، به کانال آلبوران می‌پیوندد. این کانال در منطقهٔ آغازین خود شکلی U-مانند دارد که با شکل‌گیری آن در یک سیل غول‌آسا سازگار است. تشکیل این کانال حدود  سنگ را جابجا کرد، که به شکل سدهای زیردریایی غول‌پیکر در دریای آلبوران رسوب کرد. با این حال، بخشی از کانال زانکلی که از آستانهٔ کامارینال می‌گذرد، ممکن است منشأ متفاوتی داشته باشد.

اینکه سیل زانکلی به‌تدریج یا به‌صورت یک رویداد فاجعه‌بار رخ داده، بحث‌برانگیز است، اما از دیدگاه معیارهای زمین‌شناختی، آنی بوده است. بزرگی یک سیل فاجعه‌بار با الگوسازی شبیه‌سازی شده است. یک الگوی تک‌بعدی، سیل فاجعه‌باری با بیش از ۱۰ تا ۱۰۰ سوِردروپ را فرض می‌کند. برآورد دیگری فرض می‌کند که پس از نخستین شکاف آستانه، آب روان، آستانه را فرسایش داده و کانالی را در سراسر تنگهٔ جبل‌الطارق ایجاد کرده است که جریان آب را افزایش داده و به نوبهٔ خود فرسایش را بیشتر کرده تا زمانی که سطح آب در مدیترانه به اندازه‌ای بالا آمده که سیل را کند کرده است.

در چنین سناریویی، حداکثر دبی بیش از  با سرعت آب بیش از  رخ داده است؛ چنین نرخ‌های جریانی حدود هزار برابر دبی رود آمازون و ده برابر سیل‌های میسولا است. این سیل از یک شیب نسبتاً ملایم به حوضهٔ مدیترانه سرازیر شده است، نه به شکل یک آبشار غول‌پیکر. شبیه‌سازی‌های بعدی با استفاده از جغرافیای روشن‌تر، جریان را به حدود ۱۰۰ سوردروپ یا  محدود می‌کنند. این شبیه‌سازی‌ها همچنین به تشکیل چرخاب‌های بزرگ در دریای آلبوران در هنگام سیلاب و فرسایش آستانهٔ کامارینال با نرخ  اشاره دارند. اندازهٔ دقیق سیل به سطح آب پیش از سیل در مدیترانه بستگی دارد و سطح آب بالاتر در آنجا منجر به سیلی بسیار کوچک‌تر می‌شد.

این سیل در ابتدا تنها مدیترانه غربی را تحت تأثیر قرار داد، زیرا پرتگاه مالت (واقع در تنگه سیسیل امروزی) مانعی را تشکیل می‌داد که حوضهٔ آن را از حوضهٔ مدیترانه شرقی جدا می‌کرد که احتمالاً از راه درهٔ نوتو در سراسر پرتگاه مالت سرریز شده است؛ افزون بر این، ممکن است در این زمان آستانه‌ای در شرق دریای آلبوران وجود داشته باشد. در هنگام سیلاب در سراسر درهٔ نوتو، گرداب‌ها و جریان‌های معکوس رخ داد، و مقادیر زیادی رسوب در دریای یونان جای گرفت. در حالی که در ابتدا تصور می‌شد پر شدن مدیترانهٔ شرقی هزاران سال به درازا می‌انجامد، برآوردهای بعدی از اندازهٔ کانال تنگهٔ جبل‌الطارق نشان داد که این فرایند زمان بسیار کمتری، بالقوه کمتر از یک سال تا اتصال دوباره، به درازا انجامیده است.

یک سیل بزرگ تنها توضیح برای اتصال دوباره مدیترانه به اقیانوس اطلس و دگرگونی‌های زیست‌محیطی همزمان آن نیست؛ بازپرشدن تدریجی‌تر مدیترانه، از جمله بازپرشدن از راه دیگر منابع آبی نیز ممکن است، یا یک تنگهٔ جبل‌الطارق پیوسته باز. نبودِ یک رویداد سیلابی فاجعه‌بار با شواهد زمین‌شناختی یافت‌شده در امتداد حاشیهٔ جنوبی دریای آلبوران پشتیبانی می‌شود. از سوی دیگر، رسوبات یافت‌شده در پیرامون دریای مدیترانه نشان می‌دهد که یک سیل شدید به اتصال دوباره از راه تنگهٔ سیسیل انجامیده است.

باشه، این هم ترجمهٔ بخش‌های باقی‌مانده:

-----

### زمان‌بندی
زمان‌بندی سیل زانکلی نامشخص است و یک احتمال، وقوع سیل در حدود ۵٫۳۳ میلیون سال پیش است؛ پایان مسینین/میوسن و آغاز زانکلی/پلیوسن معمولاً با این سیل مرتبط دانسته می‌شود. سیل اصلی زانکلی ممکن است با یک رویداد سیلابی کوچکتر و پیشین‌تر همراه بوده باشد، و وجود پادگانه‌های دریای عمیق برای استنباط این موضوع به کار رفته است که بازپرشدن مدیترانه در چندین پالس رخ داده است. بازپرشدن کامل مدیترانه ممکن است حدود یک دهه به درازا انجامیده باشد.

## پیامدها
سیل زانکلی تنگه جبل‌الطارق را ایجاد کرد؛ تردید وجود دارد که رویدادهای زمین‌ساختی یا آتشفشانی توانسته باشند این تنگه را ایجاد کنند، زیرا مرزهای اصلی صفحات از میان تنگه نمی‌گذرند و فعالیت لرزه‌ای کمی در این منطقه وجود دارد. ریخت‌شناسی کنونی تنگه با دو [آستانۀ آبی مشخص می‌شود: آستانه کامارینال، که در عمیق‌ترین نقطهٔ خود  عمق دارد، و آستانه اسپارتل که عمیق‌تر و در غرب آن قرار دارد. باریک‌ترین بخش تنگه در شرق هر دو آستانه واقع شده است و به‌طور قابل توجهی عمیق‌تر از آستانه‌ها است. ممکن است این آستانه‌ها پس از سیل در اثر حرکت گرانشی زمین‌های مجاور تشکیل شده باشند.

سیل زانکلی باعث دگرگونی بزرگی در محیط زیست حوضهٔ مدیترانه شد؛ رخسارهٔ قاره‌ای «لاگو ماره» با رسوبات دریای عمیق زانکلی جایگزین شد. این سیل ممکن است بر آب‌وهوای جهانی تأثیر گذاشته باشد، با توجه به اینکه سیل بسیار کوچکتری که هنگام تخلیهٔ دریاچه آگاسی رخ داد، منجر به یک دورهٔ سرد شد. اثرات دور از انتظار فرضی آن تا پشته لویالتی در کنار کالدونیای جدید در نیمکرهٔ جنوبی نیز رسیده است.

بالا آمدن سطح دریا باعث شد که رود نیل که عمیقاً بریده شده بود، تا اسوان، در حدود  بالادست ساحل امروزی، به یک خلیجک ساحلی تبدیل شود. سیل زانکلی به انزوای نهایی جزایر مدیترانه‌ای متعددی مانند کرت انجامید که منجر به گونه‌زایی جانوران یافت‌شده در آنجا شد. از سوی دیگر، تشکیل تنگهٔ جبل‌الطارق مانع از عبور جانوران خشکی‌زی بین آفریقا و اروپا شد. علاوه بر این، اتصال دوباره به جانوران دریایی مانند آب‌بازسانان و نیاکان آن‌ها و فک‌ها اجازه داد تا از اقیانوس اطلس به مدیترانه مهاجرت کنند.

شواهد این سیلاب از رسوبات عصر زانکلی، هم در گودمَته‌ها‌ و هم در رسوباتی که متعاقباً بالا آمده و از سطح دریا فراتر رفته‌اند، به دست آمده است. یک سطح فرسایشی تیز، سطح پیش از سیل زانکلی را از رسوبات جوان‌تر که همواره منشأ دریایی دارند، جدا می‌کند.

آب‌هایی که به مدیترانه غربی سرازیر شدند، احتمالاً از راه سیسیل و ژرف‌دره زیردریایی نوتو در نزدیکی آوولا به دریای یونان سرریز کردند؛ این سیل سرریزی، بزرگی قابل مقایسه‌ای با سیل تنگهٔ جبل‌الطارق داشت. نرخ‌هایی که مدیترانه در طول سیل با آن پر شد، برای ایجاد لرزه‌خیزی القایی قابل توجهی بیش از اندازه کافی بود. زمین‌لغزش‌های بزرگ ناشی از آن برای ایجاد سونامی‌های بزرگ با ارتفاع موجی که به  می‌رسید کافی بود، که شواهد آن در حوضه آلخسیراس یافت شده است. پر شدن این حوضه تنش‌های زمین‌ساختی ایجاد کرد که بر توسعهٔ کوهستان آپنینی تأثیر گذاشته است.

## ابرسیلاب‌های همانند
سیل‌های همانندی در طول تاریخ در جاهای دیگر زمین رخ داده است؛ نمونه‌ها شامل سیل بونویل در آمریکای شمالی، که در طی آن دریاچه بونویل از راه گذرگاه رد راک به حوضه رود اسنیک سرریز شد، و فرضیه سیل دریای سیاه است که سیلی از مدیترانه به دریای سیاه از راه تنگه بسفر را فرض می‌کند.

## تاریخچهٔ پژوهش
پلینیوس در کتاب خود *[[تاریخ طبیعی (پلینی)|تاریخ طبیعی]]*، به افسانه‌ای اشاره می‌کند که هرکول تنگهٔ جبل‌الطارق را بین مدیترانه و اقیانوس اطلس حفر کرده و این دو را به هم متصل کرده است. با این حال، نظریهٔ واقعی سیل زانکلی تنها در دههٔ ۱۹۷۰ پدیدار شد، زمانی که مشخص شد رسوبات نمکی و یک سطح فرسایشی گسترده در مدیترانه در طی یک دورهٔ طولانی پایین‌بودن سطح دریا ایجاد شده‌اند، و اینکه بازپرشدن بعدی تنها در چند هزار سال یا کمتر رخ داده است.

## جستارهای وابسته
* فرضیه سیل دریای سیاه
* آتلانتروپا

## منابع

* 

رده:بزرگ‌سیل‌ها
رده:تاریخ مدیترانه
رده:دریای مدیترانه
رده:زانکلین
رده:مسینین