المزار (روستای ویران‌شده فلسطینی)

**المزار** (به عربی: ) روستایی عرب فلسطینی در بخش جنین بود که بر فراز کوه جلبوع جای داشت. پیشینه این روستا به دوران فرمانروایی ممالیک بر فلسطین (سده سیزدهم میلادی) بازمی‌گردد. روستاییان المزار تبار خود را به کوچ‌نشینانی منسوب به یک عارف صوفی از جبع در سوریه می‌رساندند. اقتصاد روستا بر کشاورزی و پرورش غلات، زیتون، میوه و حبوبات استوار بود.

المزار در جریان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین از سکنه تهی شد و به قلمرو دولت نوبنیاد اسرائیل پیوست. شهرک‌های اسرائیلی پرازون، مایتاو و گان نر بر زمین‌های پیشین این روستا برپا شدند.

## جایگاه
روستا بر قله مسطح و مدوّر کوهی جای داشت که در متون عبری کوه جلبوع نامیده می‌شود و بومیان آن را کوه المزار یا «جبل فقوعه» (به معنای «کوه قارچ‌ها») می‌خواندند. دامنه‌های کوه از همه سو پرشیب بودند مگر از سوی جنوب شرقی. یک راه خاکی المزار را به روستای همسایه نوریس پیوند می‌داد.

## پیشینه
نام «المزار» (در عربی به معنای «زیارتگاه» یا «جایی که به دیدنش می‌روند») شاید از آن رو بر این روستا نهاده شده که آرامگاه بسیاری از شهیدان نبرد عین جالوت (۱۲۶۰ میلادی) میان ممالیک و مغول در آنجا قرار داشت.

روستاییان تبار خود را به کوچ‌نشینان «السعدیّون» می‌رساندند که از نسل شیخ سعدالدین شیبانی (درگذشته ۱۲۲۴ میلادی)، عارف برجسته صوفی از روستای جبع در بلندی‌های جولان بودند. روایتی دیگر نیاکان آنان را به لیبی منسوب می‌داند.

### دوره عثمانی
در دوران فرمانروایی امپراتوری عثمانی بر فلسطین، سپاهیان ناپلئون در آوریل ۱۷۹۹ در جریان لشکرکشی به شام، المزار را تسخیر و به آتش کشیدند. پیر ژاکوتن نام این روستا را در نقشه خود «نازر» ثبت کرد.

در سال ۱۸۷۰ باستان‌شناس و جغرافی‌دان فرانسوی ویکتور گرن از المزار دیدن کرد و آن را روستایی با نزدیک به ۵۰۰ ساکن توصیف کرد که بر قله «جبل فقوعه» جای دارد و کمربندی از بوته‌های غول‌پیکر کاکتوس آن را دربرگرفته است. چاه‌های فراوان کنده‌شده در سنگ نشانگر کهن بودن روستا بود. از فراز روستا سراسر جبل فقوعه (همان کوه جلبوع در کتاب مقدس)، دره یزرعیل، هرمون کوچک (جبل ضحی)، کوه تابور و دورتر قله‌های برف‌پوش کوه هرمون دیده می‌شد. به سوی باختر و شمال باختری دشت اسدرائلون و رشته‌کوه کرمل، به سوی جنوب کوه‌های پیرامون جنین و به سوی خاور پیش از رود اردن سرزمین کهن «جلعاد» نمایان بود. گرن یادآور شد که نام کوه جلبوع در نام روستای «جلبون» واقع بر همان کوه برجا مانده‌است. در دامنه باختری-جنوب‌باختری و پایین‌تر از روستا چشمه‌ای به نام «عین المزار» وجود داشت و بر شیب‌های کم‌تندتر همان سو درختان زیتون و کشت گندم دیده می‌شد.

در سال ۱۸۸۲ پیمایش فلسطین باختری که از سوی صندوق اکتشاف فلسطین انجام شد، این مکان را چنین توصیف کرد: «روستایی بر قله کوه که بیشتر بناهایش از سنگ ساخته شده و چاهی در جنوب شرقی دارد. چند درخت زیتون خانه‌ها را فراگرفته‌اند. زمین بسیار سنگلاخ است. ساکنانش درویشانند و زیارتگاه مسلمانان است.»

### دوره قیمومت بریتانیا
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که حکومت قیمومتی بریتانیا برگزار کرد، المزار ۲۲۳ ساکن داشت که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین این شمار اندکی افزایش یافت و به ۲۵۷ تن (همه مسلمان) در ۶۲ خانه مسکونی رسید.

کشاورزی ستون اقتصاد روستا بود و بر کشت غلات، میوه، حبوبات و زیتون استوار بود. بر پایه آمار سال ۱۹۴۵، جمعیت المزار ۲۷۰ تن و همگی مسلمان بودند و مساحت زمین‌هایش ۱۴٬۵۰۱ دونم بود. از این میزان ۵٬۲۲۱ دونم به کشت غلات اختصاص داشت، ۲۲۹ دونم آبیاری می‌شد یا باغ بود که ۶۸ دونم آن زیتون‌کاری بود و ۹ دونم زمین ساخته‌شده (شهری) بود.

فرحان السعدی (۱۸۵۶–۱۹۳۷) زادهٔ المزار بود و از رهبران برجسته شورش اعراب در فلسطین (۱۹۳۶–۱۹۳۹) به‌شمار می‌رفت. او نخستین کسی دانسته می‌شود که در شورش ۱۹۳۶ سلاح به کار برد. مقامات بریتانیایی او را در سال ۱۹۳۷ در ۷۵ سالگی اعدام کردند.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
در ۱۹ آوریل ۱۹۴۸ فرماندهی پالماخ به فرمانده عملیاتی گردان نخست دستور داد «پایگاه‌های دشمن در المزار، نوریس و زرعین را ویران کنید [...] توضیح: با تصرف زرعین بیشتر خانه‌های روستا باید ویران شوند و [شماری] دست‌نخورده برای اسکان و پدافند بمانند.» به گفته بنی موریس، مورخ اسرائیلی، سیاست ویرانگری روستاهای فلسطینی ویژگی یورش‌های هاگانا در آوریل تا مه ۱۹۴۸ بود که درست پیش از آغاز جنگ عرب و اسرائیل صورت می‌گرفت. با این حال، دستور ویژه دربارهٔ المزار یا اجرا نشد یا بی‌درنگ به نتیجه نرسید؛ زیرا روستا تا ۳۰ مه ۱۹۴۸ اشغال نشد. در آن تاریخ نیروهای تیپ ۱ گولانی المزار را همراه با نوریس (در پای کوه) تصرف کردند.

پس از جنگ، این منطقه به دولت اسرائیل الحاق شد و سه شهرک بر زمین‌های المزار بنا شد: پرازون در ۱۹۵۳، مایتاو در ۱۹۵۴ و گان نر در ۱۹۸۷. ولید خالدی، مورخ فلسطینی، آنچه را در ۱۹۹۲ از المزار بر جا مانده بود چنین توصیف کرد:

## فرهنگ عامه
بر پایه باور بومی، مادر نیایی طایفه «السعدیّون»، حلیمه سعدیه، زن بادیه‌نشینی بود که پیامبر اسلام محمد را شیر داده بود. گفته می‌شود مادر پیامبر نوزاد را به زنی بادیه‌نشین سپرد تا به او شیر دهد. اعضای طایفه می‌گویند حلیمه پس از درگذشت مادر محمد (هنگامی که او شش ساله بود) در خانه عمویش به او شیر داد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* Welcome To al-Mazar
* al-Mazar (Jenin)، از ذاکرات
* Al-Mazar

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:مناطق مسکونی پیشین در سرزمین فلسطین
رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان فرانسوی
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان عبری
رده:روستاهای عربی خالی از سکنه پیش از جنگ ۱۹۴۸ عرب‌ها و اسرائیل