آزمون پاسخ اجتنابی شرطی

**آزمون پاسخ اجتنابی شرطی** (به‌اختصار: CAR) یک آزمایش حیوانی ساده برای سنجش اثر بعضی داروها بر رفتار آموخته‌شدهٔ «اجتناب» است. در این آزمون، حیوان (معمولاً موش یا جونده ای) یاد می‌گیرد با دیدن/شنیدن یک علامت (مثلاً نور یا صدا) **پیش از** رسیدن یک محرک ناخوشایند (مثلاً شوک خفیفِ پا) به محفظهٔ دیگر برود. اگر یک دارو باعث شود حیوان **اجتنابِ پیشاپیش** را انجام ندهد، اما هنوز بتواند بعد از شروع شوک به‌سرعت به محفظهٔ دیگر برود (**گریز** کند)، آن دارو در این مدل «شبه‌ ضدروان‌پریشی» به‌حساب می‌آید.

## پیشینه
نخستین نسخه‌های این آزمون در دههٔ ۱۹۵۰ و اندکی پس از معرفی داروهای ضدروان‌پریشی شکل گرفت و از قدیمی‌ترین آزمون‌های رفتاری برای غربالگری چنین داروهایی است.

## روش به زبان ساده
* **محیط آزمون** یک جعبهٔ دو‌بخشی با درگاه باز میان دو بخش است (گاهی به آن «جعبهٔ شاتل» می‌گویند).
* **علامت هشدار** (نور یا صدا) کمی پیش از محرک ناخوشایند می‌آید و حیوان می‌تواند با جابه‌جایی به بخش دیگر از دریافت شوک **اجتناب** کند.
* اگر حیوان دیر بجنبد و شوک شروع شود ولی بلافاصله جابه‌جا شود، این **گریز** محسوب می‌شود؛ اگر در زمان مشخصی هم نگریزد، **شکست در گریز** ثبت می‌شود.

## چه چیز سنجیده می‌شود؟
سه شاخص اصلی ثبت می‌شود: **اجتناب**، **گریز** و **شکست در گریز**. داروهایی که **فقط** اجتناب را کم می‌کنند و به توانایی گریز لطمه نمی‌زنند، در این مدل «شبه‌ضدروان‌پریشی» ارزیابی می‌شوند.

## کاربردها
* **غربالگری داروهای ضدروان‌پریشی** (کلاسیک و نوین).
* **پژوهش انگیزش و یادگیری**؛ برخی داروها می‌توانند یادگیری اجتناب را کاهش یا تقویت کنند، و از این راه به فهم نقش دوپامین در رفتار هدف‌مند کمک می‌شود.
* **آزمون‌های کمکی** برای اثرات ضدافسردگی‌مانند یا ضداضطراب/اضطراب‌زا (در نسخه‌های خاصِ روش).

## چند نمونه شناخته‌شده از اثر داروها
* **اثر شبه‌ضدروان‌پریشی** در این مدل با داروهایی دیده می‌شود که گیرنده‌های دوپامین **D2** را در مغز تا حد مشخصی **اشغال** می‌کنند؛ همین حدودِ اشغال با اثر درمانی در انسان هم‌خوان است.
* **داروهای آرام‌بخش** مانند بنزودیازپین‌ها معمولاً **هر دو** اجتناب و گریز را کم می‌کنند؛ بنابراین «انتخابی» نیستند و شبه‌ضدروان‌پریشی به‌حساب نمی‌آیند.
* **داروهای دوپامینرژیک** (مثل لوودوپا یا آمفتامین) می‌توانند اثر داروهایی مانند رزرپین را که اجتناب را کم کرده‌اند، **وارونه** کنند و اجتنابِ شرطی را برگردانند.
* برخی داروهای نوتر ترکیبی (برای نمونه ضدروان‌پریشی‌های دارای اثرات سروتونینی در کنار دوپامین) هم در این آزمون فعال‌اند.

## چرا این آزمون مهم است؟
این مدل به پژوهشگران کمک می‌کند **پیش از** آزمایش‌های انسانی، بفهمند کدام ترکیب‌ها **به‌احتمال** اثرات مطلوب ضدروان‌پریشی دارند. از سوی دیگر، نتیجه‌ها یادآوری می‌کند که کاهش اجتناب همیشه به معنای درمان علائم نیست؛ ممکن است دارو **انگیزش** برای اقدامِ پیشگیرانه را هم پایین بیاورد. بنابراین یافته‌ها باید در کنار مدل‌های دیگر و داده‌های بالینی تفسیر شوند.

## محدودیت‌ها
* نتیجهٔ آزمون به **روش اجرا** بسیار وابسته است (نوع جعبه، شدت محرک، زمان‌بندی، و…)، و یک دارو ممکن است در یک نسخهٔ روش فعال و در نسخهٔ دیگر کم‌اثر باشد.
* این آزمون **شباهتِ ظاهری** کمی به تجربهٔ انسانیِ روان‌پریشی دارد و بیشتر یک ابزار **پیش‌بینی** برای غربالگری است؛ تفسیر نهایی وابسته به مجموعهٔ بزرگ‌تری از شواهد است.

## آزمون‌های مرتبط
* مهار رفتار قالبی و بیش‌فعالی ناشی از داروهای روان‌گردان
* بازیابی مهار نهفته و کمبود مهار پیش‌محرک
* مدل‌های یادگیری و انگیزش در هستهٔ اکومبنس و راه مزولیمبیک

## پانویس

## منابع

رده:آزمایش‌های روان‌شناسی
رده:پژوهش اسکیزوفرنی
رده:تکنیک‌های آزمایش جانوران