عقد ازدواج در اسلام

**عقد ازدواج در اسلام** قراردادی شرعی میان مرد و زن است که حقوق و مسئولیت‌های زوجین را بر پایه احکام شریعت تعیین می‌کند. این عقد بخش جدایی‌ناپذیر ازدواج در اسلام به‌شمار می‌رود و در بسیاری از کشورهای اسلامی نقش سند رسمی و حقوقی را ایفا می‌کند. عقدنامه (که در برخی سرزمین‌ها «نکاح‌نامه» یا «کابین‌نامه» نیز نامیده می‌شود) دربرگیرندهٔ مواردی چون مهریه، شرایط طلاق، حقوق مالی و گاه شروط دیگر است.

اعتبار حقوقی این قرارداد در نظام‌های قضایی گوناگون متفاوت است. برای نمونه، عقد ازدواج اسلامی در نظام حقوقی انگلستان و ولز و نیز در حقوق ایالات متحده به‌تنهایی دارای اعتبار قانونی نیست و به همین دلیل برخی از متصدیان امور ازدواج اسلامی تنها پس از ثبت رسمی ازدواج در دادگاه اقدام به اجرای عقد شرعی می‌کنند. در کشورهایی مانند ایران و بنگلادش عقدنامه سندی رسمی و قانونی است که نزد مقام دولتی تنظیم و ثبت می‌شود.

## تعریف و ماهیت عقد
از دیدگاه فقه اسلامی، عقد به معنای پیوند و استحکام‌بخشی میان دو طرف است. فقها در شرح ماهیت عقد دو رویکرد دارند: گروهی از آنان واژه عقد را بر هر التزام و پیمانی اطلاق کرده‌اند و گروه دیگر آن را تنها بر تصرفی می‌دانند که میان دو شخص صادر شده و هر یک به دیگری مرتبط باشد.

شرط اساسی عقد، وجود دو طرف (عاقدین) و رضایت هر دو طرف است. بر پایه نظر جمهور فقها، عقد ازدواج باید با الفاظ مشتق از واژه‌های «نکاح» و «تزویج» منعقد شود؛ هرچند حنفیان عقد را با هر لفظی که بر تملیک در حال دلالت کند صحیح دانسته‌اند.

## ارکان و شرایط
### ایجاب و قبول
رکن اصلی عقد ازدواج، صیغه ایجاب و قبول است. فقهای حنفی ایجاب را آنچه نخست از یکی از طرفین صادر شود و قبول را آنچه در پی آن بیاید تعریف کرده‌اند، در حالی که جمهور فقها ایجاب را گفتار ولیّ یا مالک (حتی اگر متأخر باشد) و قبول را گفتار متملّک (حتی اگر مقدم باشد) می‌دانند.

صیغه عقد می‌تواند به صورت‌های زیر باشد:
* **لفظی**: با بیان شفاهی و به هر زبانی
* **کتبی**: جمهور فقها تعاقد با نوشته را صحیح می‌دانند؛ هرچند شافعیان آن را تنها در صورت ضرورت پذیرفته‌اند
* **اشاره‌ای**: برای کسی که توانایی سخن گفتن ندارد

### گواهان
در اسلام سنّی، عقد ازدواج باید دست‌کم دو گواه داشته باشد. حضور گواهان برای اعتبار عقد ضروری است و همچنین به عنوان حفاظت در برابر شبهه روابط نامشروع عمل می‌کند.

در اسلام شیعه، حضور گواه شرط صحت عقد نیست. بر پایه برخی روایات، لزوم گواه توسط خلفای سنّی به‌ویژه عمر برای جلوگیری از ازدواج پنهانی مقرر شده‌است.

### مهریه
مهریه (به عربی: ) پرداخت اجباری است که داماد یا پدر او هنگام ازدواج به عروس می‌پردازد یا وعده پرداخت آن را می‌دهد. مهریه بخش اساسی عقدنامه اسلامی به‌شمار می‌رود. واژه‌های مترادف عربی برای مهریه شامل «صداق» و «شبکه» است که هر یک ریشه فرهنگی و سنتی خاصی دارد.

## اجرای عقد
ازدواج‌های اسلامی معمولاً در مسجد برگزار نمی‌شوند؛ زیرا در بسیاری از فرهنگ‌ها مردان و زنان در مراسم از یکدیگر جدا هستند، هرچند این امر بسته به کشور و فرهنگ متفاوت است. در اسلام سنّی روحانیت رسمی وجود ندارد و هر مسلمانی که با سنت اسلامی آشنا باشد می‌تواند متصدی عقد باشد. با این حال اگر مراسم در مسجد برگزار شود، یک متصدی رسمی به نام قاضی یا مأذون (به عربی: ) می‌تواند بر مراسم نظارت کند.

در بنگلادش، بر اساس قانون ازدواج و طلاق مسلمانان (ثبت) مصوب ۱۹۷۴، هر ازدواج باید ثبت شود و قاضی منصوب دولتی عقدنامه (کابین‌نامه) را در فرم مشخص دولتی تنظیم می‌کند. عدم ثبت ازدواج جرم قابل مجازات محسوب می‌شود.

## مفاد و شروط عقدنامه
عقدنامه اسلامی می‌تواند شروط گوناگونی را دربرگیرد، از جمله واگذاری یا الزام برخی مسئولیت‌ها. همچنین می‌توان در عقدنامه محل سکونت زوجین، اجازه یا عدم اجازه همسر نخست برای ازدواج مجدد شوهر و حق درخواست طلاق (خلع) از سوی زن را تعیین کرد.

عقد ازدواج اسلامی از جهاتی به قراردادهای پیش از ازدواج (پیش‌نکاحی) در غرب شباهت دارد، به‌ویژه در زمینه جدایی اموال؛ اما می‌تواند زمینه‌های غیرمالی را نیز دربرگیرد که معمولاً در قراردادهای پیش‌نکاحی غربی نادیده گرفته می‌شوند.

در بنگلادش، عقدنامه باید دربردارنده تاریخ ازدواج و ثبت، نام و هویت و سن زوجین، نام و هویت گواهان، میزان مهریه و مبلغ پرداخت‌شده و باقی‌مانده و مُهر و امضای قاضی باشد.

## اهداف عقد
یکی از اهداف اصلی عقد ازدواج، حلال‌کردن روابط زناشویی است. این مطلب در احادیث گوناگون تأیید شده‌است. در صحیح بخاری، کتاب ۶۲، حدیث شماره ۸۱ آمده‌است که پیامبر فرمود: «شایسته‌ترین شرط‌هایی که باید بدان وفا کنید آن شرط‌هایی است که به‌واسطه آن روابط زناشویی بر شما حلال شده‌است.»

## حقوق زنان و طلاق
پیش از ظهور اسلام، مردان مجاز بودند بدون هیچ قید و شرطی ازدواج یا طلاق دهند که این امر مشکلات اجتماعی بسیاری پدیدمی‌آورد. قرآن بر مهربانی و محبت میان زوجین تأکید دارد اما طلاق را حرام نکرده‌است. مردان می‌توانند به صورت یک‌جانبه زنان خود را طلاق دهند، در حالی که زنان برای طلاق یک‌جانبه باید به دادگاه مراجعه و درخواست فسخ نکاح (خلع) کنند.

پس از طلاق، زن موظف است دوره‌ای به نام عده را سپری کند. هدف از عده آن است که در صورت باردار بودن زن پیش از طلاق، پدر فرزند مشخص باشد.

## ازدواج بین‌ادیانی
ازدواج بین ادیان در جوامع اسلامی پدیده‌ای رو به گسترش است. بر پایه قرآن، زنان مسلمان تنها مجاز به ازدواج با مردان مسلمان هستند. مردان مسلمان از نظر فقهی می‌توانند با زنان مسلمان، مسیحی و یهودی (و بنا بر نظر اقلیتی از فقها، زرتشتی) که اهل کتاب نامیده می‌شوند ازدواج کنند؛ هرچند این کار به‌شدت منع شده و برخی فقها، به‌ویژه از مذهب حنبلی، آن را محدود به «دارالاسلام» (جامعه‌ای که اسلام در آن غالب باشد) دانسته‌اند.

یکی از نگرانی‌های اصلی در ازدواج بین‌ادیانی در جامعه اسلامی، بیم از ترک دین یا پرورش نیافتن فرزندان بر پایه آموزه‌های اسلام است. همچنین تعارض مستقیم میان سنت‌های دینی دو همسر می‌تواند به چالش‌هایی در زندگی مشترک بینجامد.

## اعتبار حقوقی در کشورهای غیراسلامی
عقد ازدواج اسلامی در نظام حقوقی انگلستان پذیرفته نیست. دادگاه تجدیدنظر انگلستان در فوریه ۲۰۲۰ حکم داد که ازدواج‌های صورت‌گرفته بر پایه شریعت اسلامی در حقوق انگلستان فاقد اعتبار قانونی هستند.

## جستارهای وابسته
* ازدواج در اسلام
* مهریه
* طلاق در اسلام
* ازدواج موقت
* محلل
* عده
* اهل کتاب
* کتوبا (عقدنامه یهودی)

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* نوشتارها و آگاهی‌هایی دربارهٔ ازدواج در اسلام در muslimwedding.org

رده:فقه
رده:تعهدنامه ازدواج