حمایت از مالکیت فکری تایپ‌فیس‌ها

حمایت از مالکیت فکری تایپ‌فیس‌ها به مجموعه قوانین و مقررات مربوط به حفاظت از تایپ‌فیس‌ها، قلم‌ها و گلیف‌های آن‌ها در چارچوب مالکیت فکری اشاره دارد که شامل حوزه‌های حق تکثیر، نماد بازرگانی، ثبت اختراع طرح صنعتی و قوانین مرتبط می‌شود. وضعیت حقوقی حفاظت از تایپ‌فیس و فایل‌های قلم دیجیتال در کشورهای مختلف متفاوت است و رویکردهای گوناگونی در نظام‌های حقوقی جهان نسبت به این موضوع اتخاذ شده‌است.

در ایالات متحده آمریکا شکل ظاهری تایپ‌فیس‌ها مشمول حق تکثیر نیست اما می‌تواند از طریق ثبت اختراع طرح صنعتی حمایت شود. در مقابل در کشورهایی مانند بریتانیا، آلمان و فرانسه تایپ‌فیس‌ها از طریق قوانین حمایت از طرح صنعتی محافظت می‌شوند. در بسیاری از کشورها فایل‌های قلم رایانه‌ای به‌عنوان برنامه رایانه‌ای تلقی شده و از حمایت حق تکثیر بهره‌مند هستند. نام یک تایپ‌فیس نیز می‌تواند به‌عنوان نماد بازرگانی ثبت و حمایت شود.

## حق تکثیر
### آلمان
در سال ۱۹۸۱ آلمان غربی قانونی با عنوان «قانون موافقت‌نامه وین مورخ ۱۲ ژوئن ۱۹۷۳ دربارهٔ حمایت از حروف چاپی و ثبت بین‌المللی آن‌ها» () را تصویب کرد. بر اساس این قانون تایپ‌فیس در ابتدا به مدت ۱۰ سال از تاریخ نخستین انتشار تحت حمایت قرار می‌گیرد و دارنده حق می‌تواند با پرداخت هزینه این مدت را برای یک دوره ۱۵ ساله دیگر تمدید کند؛ بنابراین حداکثر مدت حمایت ۲۵ سال از نخستین انتشار است.

در حقوق آلمان قلم‌های دیجیتال به‌عنوان برنامه رایانه‌ای طبقه‌بندی می‌شوند و از سطح حمایت حق تکثیر بسیار بالاتری نسبت به تایپ‌فیس‌های آنالوگ برخوردارند. البته اختلاف نظر دربارهٔ اینکه آیا قلم واقعاً یک برنامه رایانه‌ای محسوب می‌شود یا صرفاً داده‌های گرافیکی است همچنان در ادبیات حقوقی آلمان وجود دارد. دادگاه منطقه‌ای کلن در سال ۲۰۰۰ قلم‌ها را برنامه رایانه‌ای دانست اما بسیاری از حقوق‌دانان این دیدگاه را نپذیرفته‌اند.

نام تایپ‌فیس نیز می‌تواند جداگانه به‌عنوان نماد بازرگانی () ثبت شود. برای نمونه «هلوتیکا» نماد بازرگانی شرکت لاینوتایپ است و به همین دلیل قلم‌های مشابه در نرم‌افزار کورل‌دراو با نام‌های «Swiss» و «Switzerland» عرضه می‌شوند.

### ایرلند
قانون حق تکثیر جمهوری ایرلند تایپ‌فیس‌ها را تحت پوشش قرار می‌دهد. مشابه قانون بریتانیا استفاده از تایپ‌فیس در جریان عادی چاپ مجاز است. مدت حمایت ۱۵ سال از نخستین انتشار است.

### اسرائیل
دادگاه‌های اسرائیل حق تکثیر تایپ‌فیس «هداسا» طراحی‌شده توسط هنری فریدلندر را برای مدتی بیش از ۴۸ سال به رسمیت شناخته و دیجیتالی‌سازی غیرمجاز آن توسط شرکت مسترفونت را از بازار خارج کردند.

### ژاپن
قانون حق تکثیر ژاپن تایپ‌فیس‌ها را مشمول حمایت نمی‌داند زیرا کارکرد اصلی آن‌ها ابزاری برای انتقال اطلاعات تلقی می‌شود نه جلب توجه زیبایی‌شناختی.

### کره جنوبی
دیوان عالی کره جنوبی حکم داده‌است که تایپ‌فیس‌ها از حمایت حق تکثیر برخوردار نیستند زیرا عملکرد اصلی آن‌ها انتقال اطلاعات است.

### روسیه
قانون حق تکثیر روسیه دارای خلأ قانونی در این زمینه است. میراث فکری دوران شوروی همراه با نبود قانون خاص برای قلم‌ها وضعیتی ایجاد کرده که در عمل همه تایپ‌فیس‌ها دارای حق تکثیر تلقی می‌شوند. بر اساس گزارش دفتر حقوقی یوریف دست‌کم ۹۹ تهدید حقوقی از سوی آرت. لبدیف استودیو دربارهٔ استفاده بدون پرداخت از تایپ‌فیس‌های این شرکت در روسیه صورت گرفته‌است.

### سوئیس
قانون حق تکثیر سوئیس مقررات خاصی برای حمایت از تایپ‌فیس‌ها ندارد. رویه قضایی تاکنون بسیار محتاطانه با حمایت حقوقی از تایپ‌فیس‌ها برخورد کرده‌است هرچند از نظر تئوری امکان حمایت بر اساس قانون حق تکثیر و قانون طرح صنعتی وجود دارد.

### بریتانیا
انگلستان در سال ۱۹۱۶ حق تکثیر تایپ‌فیس‌ها را به رسمیت شناخت اما تنها طرح کلی شامل تمام حروف به ترتیب خاص خود را حمایت می‌کرد. قانون فعلی حق تکثیر بریتانیا مصوب ۱۹۸۹ صراحتاً به حق تکثیر طرح تایپ‌فیس اشاره دارد. بر اساس حقوق انگلستان قلم‌ها مشمول حق تکثیر هستند اما تایپ‌فیس‌ها تنها به مدت ۲۵ سال از نخستین انتشار حمایت می‌شوند و استفاده از آن‌ها توسط حروف‌چینان آزاد است.

### ایالات متحده
در ایالات متحده آمریکا تایپ‌فیس‌ها مشمول حمایت حق تکثیر نیستند. این اصل از سال ۱۹۷۶ سابقه دارد و در سال ۱۹۷۸ با رأی دادگاه در پرونده «الترا کورپ علیه رینگر» به‌عنوان رویه قضایی تثبیت شد. در سال ۱۹۹۲ نیز با افزودن بند ۲۰۲٫۱(e) به مجموعه مقررات فدرال این امر به‌صورت قانونی تصریح شد.

تایپ‌فیس‌ها و حروف آن‌ها در حقوق آمریکا اشیای کاربردی تلقی می‌شوند که منفعت عمومی آن‌ها بر هرگونه منفعت خصوصی در حمایت از عناصر خلاقانه‌شان غلبه دارد. با این حال برنامه رایانه‌ای که برای نمایش تایپ‌فیس استفاده می‌شود (فایل قلم) ممکن است به‌عنوان اثر ادبی از حمایت حق تکثیر بهره‌مند شود.

در سال ۱۹۹۲ دفتر حق تکثیر ایالات متحده آمریکا تشخیص داد که قلم‌های طرح‌ریزی دیجیتال دارای عناصری هستند که می‌توانند به‌عنوان نرم‌افزار حمایت شوند مشروط بر اینکه کد منبع فایل قلم «مقدار کافی از تألیف اصیل» را شامل شود. از آن زمان این دفتر ثبت حق تکثیر قلم‌های برداری دیجیتال در قالب‌های پست‌اسکریپت، تروتایپ و اوپن‌تایپ را پذیرفته‌است.

همچنین بر اساس بخش ۹۰۶٫۴ مجموعه رویه‌های دفتر حق تکثیر آمریکا، تایپوگرافی و خوشنویسی نیز به‌خودی‌خود قابل ثبت حق تکثیر نیستند.

## ثبت اختراع طرح صنعتی
تایپ‌فیس‌ها در بسیاری از کشورها می‌توانند از طریق ثبت اختراع طرح صنعتی (Design patent) حمایت شوند. این نوع حمایت قوی‌ترین شکل حفاظت حقوقی است اما کمترین کاربرد را دارد. در ایالات متحده این تنها سازوکار حقوقی است که طرح واقعی حروف منفرد یک قلم را حمایت می‌کند.

نخستین ثبت اختراع طرح صنعتی در تاریخ ایالات متحده در سال ۱۸۴۲ به یک قلم طراحی‌شده توسط جرج بروس تعلق گرفت. مدت اعتبار ثبت اختراع طرح صنعتی در آمریکا در حال حاضر ۱۵ سال از تاریخ اعطا است.

در اتحادیه اروپا حمایت خودکار (بدون ثبت) پس از ۳ سال منقضی می‌شود و با ثبت رسمی تا ۲۵ سال قابل تمدید است. در آلمان نیز قانون ویژه حمایت از طرح تایپ‌فیس () در سال ۱۹۸۱ به‌عنوان الحاقیه‌ای به قانون طرح صنعتی تصویب شد.

## نماد بازرگانی
نام تایپ‌فیس‌های خاص می‌تواند به‌عنوان نماد بازرگانی حمایت شود. این ضعیف‌ترین شکل حمایت است زیرا تنها نام قلم حفاظت می‌شود نه شکل حروف. برای مثال حروف تشکیل‌دهنده قلم نماد بازرگانی‌شده پالاتینو قابل کپی‌برداری هستند اما نام آن باید تغییر کند.

شرکت URW++ در سال ۱۹۹۵ در دعوایی با شرکت مونوتایپ به دلیل کپی‌برداری از قلم‌ها و نام‌گذاری آن‌ها با سه حرف اول مشابه درگیر شد. دادگاه آمریکایی تشخیص داد که URW عمداً عموم را گمراه می‌کرد و حکم منع صادر کرد.

## صدور مجوز
استاندارد اساسی استفاده از قلم‌های دیجیتال دارای حق تکثیر این است که برای هر قلم مورد استفاده در هر رایانه یک مجوز جداگانه لازم است. این مجوزها معمولاً در قالب توافق‌نامه مجوز کاربر نهایی (EULA) ارائه می‌شوند و تصریح می‌کنند که قلم‌ها فقط در دستگاه‌هایی با مجوز معتبر قابل استفاده هستند.

مجوزها می‌توانند از سه طریق به دست آیند: مستقیماً از سازندگان قلم (مانند ادوبی)، به‌عنوان بخشی از یک بسته نرم‌افزاری بزرگ‌تر (مانند مایکروسافت آفیس)، یا از طریق خرید از فروشگاه‌های مجاز.

چنین مجوزهایی معمولاً فقط بر فایل قلم (که یک برنامه رایانه‌ای است) اعمال می‌شوند نه بر شکل ظاهری تایپ‌فیس که ممکن است مشمول ثبت اختراع طرح صنعتی باشد.

### مجوزهای متن‌باز
مجوزهای متن‌باز قلم شامل مجوز عمومی گنو با استثنای قلم، مجوز قلم باز اس‌آی‌ال و مجوز قلم اوبونتو می‌شوند.

## حمایت از چیدمان تایپوگرافی متون منتشرشده
در بیشتر کشورهای اتحادیه اروپا حمایت مستقلی از چیدمان تایپوگرافی متون وجود ندارد. اما در بریتانیا و برخی کشورهای دیگر حمایت ویژه‌ای از چیدمان تایپوگرافی آثار منتشرشده به نفع ناشران وجود دارد تا از تکثیر آثار عمومی به‌صورت نسخه‌برداری جلوگیری شود. مدت این حمایت در بریتانیا ۲۵ سال از پایان سال تقویمی نخستین انتشار است.

این نوع حمایت در جمهوری ایرلند و آفریقای جنوبی ۵۰ سال و در استرالیا و نیوزیلند ۲۵ سال اعتبار دارد. حتی خارج از کشورهای مشترک‌المنافع نیز این حمایت شناخته شده‌است؛ برای نمونه در اندونزی مدت حمایت ۵۰ سال از تاریخ انتشار است.

## پرونده‌های حقوقی
### بیتستریم علیه اس‌دبلیواف‌تی‌ای
از ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۵ شرکت بیتستریم و چهار شرکت حروف‌سازی دیگر با موفقیت از شرکت SWFTE به دلیل نقض حق تکثیر شکایت کردند. SWFTE از برنامه‌های رایانه‌ای ویژه‌ای برای تبدیل قلم‌های دیگران و نام‌گذاری مجدد آن‌ها استفاده می‌کرد.

### ادوبی سیستمز علیه ساترن سافتور
پرونده «ادوبی سیستمز علیه ساترن سافتور» به روشن‌سازی تمایز بین حمایت مالکیت فکری از قلم و تایپ‌فیس کمک کرد. شرکت SSI از برنامه فونت‌مانگر برای کپی و تغییر نام قلم‌های ادوبی استفاده کرده بود و نقاط تعریف‌کننده شکل حروف را مستقیماً کپی و سپس اندکی جابه‌جا کرده بود تا از نظر فنی یکسان نباشند. با این حال دادگاه تشخیص داد که کد رایانه‌ای کپی شده‌است.

### فونت برادرز علیه هاسبرو
در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۶ شرکت فونت برادرز علیه هاسبرو شکایت کرد و ادعا نمود که هاسبرو بدون اجازه از قلم «جنریشن بی» برای محصولات پونی کوچولوی من استفاده کرده‌است. این پرونده حدود دو ماه بعد به درخواست شاکی با حکم قطعی مختومه شد.

### برتهولد علیه تارگت
شرکت برتهولد از شرکت تارگت به دلیل نقض ادعایی توافق‌نامه مجوز قلم شکایت کرد. این دعوی مدعی بود که تارگت بدون اجازه نسخه‌هایی از نرم‌افزار قلم برتهولد را به شرکت طراحی کالانگو داده‌است. پرونده در سال ۲۰۱۸ با حکم قطعی مختومه شد.

## موافقت‌نامه وین
موافقت‌نامه وین ۱۹۷۳ برای حمایت از حروف چاپی و ثبت بین‌المللی آن‌ها با تلاش‌های گسترده لابی‌گری انجمن بین‌المللی تایپوگرافی (ATypI) تنظیم شد. با وجود ۱۰ کشور امضاکننده اولیه این موافقت‌نامه هرگز لازم‌الاجرا نشد زیرا تنها دو کشور (آلمان و فرانسه) آن را تصویب کردند.

## قلم‌های آزاد
با گسترش جنبش متن‌باز نیاز به قلم‌های آزاد نیز افزایش یافت. قلم‌هایی مانند لینوکس لیبرتین نمونه‌هایی از قلم‌های آزاد هستند. در آلمان هرکس که بخواهد قلم تازه‌توسعه‌یافته‌ای را آزاد کند باید صریحاً مجوز اختراع اعطا نماید زیرا قلم به‌طور خودکار از حمایت طرح صنعتی مشترک اتحادیه اروپا به مدت ۳ سال بدون نیاز به ثبت برخوردار است.

## جستارهای وابسته
* مالکیت فکری
* تایپوگرافی
* حق تکثیر

## منابع

## پیوند به بیرون
* بخش‌نامه ۳۳ دفتر حق تکثیر ایالات متحده: آثاری که توسط حق تکثیر حمایت نمی‌شوند

رده:تایپوگرافی
رده:مالکیت فکری