مدیریت پسماند در قزاقستان

با توجه به میلیاردها تن پسماند صنعتی که سالانه تولید می‌شود، وضعیت نامطلوب فعلی مدیریت زباله‌های جامد، و سموم موجود باقی مانده از آلاینده‌ها و موقعیت تاریخی قزاقستان به عنوان محل آزمایش موشک‌ها و سلاح‌های هسته‌ای اتحاد جماهیر شوروی، **مدیریت پسماند در قزاقستان** یک نگرانی مهم در داخل کشور است. قزاقستان خدمات بسیار کمی برای بازیافت زباله‌های جامد دارد و مدیریت زباله در حال حاضر با استفاده از برنامه‌های منطقه‌ای انجام می‌شود.

## بخش‌های اصلی مدیریت پسماند
### زباله‌های صنعتی
بندانگشتی|تولید و انباشت زباله‌های صنعتی در قزاقستان تا ۱۲ نوامبر ۲۰۱۲
تولید و انباشت مداوم زباله، از جمله زباله‌های خطرناک (آلاینده‌های آلی پایدار (POPs)، زباله‌های پزشکی و غیره). تقریباً یک سوم زباله‌های صنعتی کشور در استان قراغندی انباشته شده است - بیش از ۸٫۵ میلیارد تن تا پایان سال ۲۰۱۲.

بیشترین حجم انتشار آلاینده‌ها در منطقه قره‌غنده مربوط به بخش فلزکاری است و حدود ۷۰٪ از کل آلودگی‌ها را شامل می‌شود. این میزان عمدتاً به دو شرکت بزرگ فلزکاری، یعنی شرکت «آرسلور میتال» و «شرکت قزاقمیس» تعلق دارد. در فاصله سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۲، شرکت آرسلور میتال تمیرتاو به‌دلیل عدم رعایت استانداردهای انتشار آلاینده‌ها بیش از یک میلیارد تنگه جریمه پرداخت کرده و شرکت قزاقمیس نیز بیش از ۳۰۰ میلیون تنگه جریمه شده است. بر اساس نتایج سال ۲۰۱۲، میزان کل انتشار آلاینده‌ها در قره‌غنده نسبت به سال ۲۰۰۸ حدود ۳۱٪ کاهش یافته است. این کاهش عمدتاً به‌دلیل اجرای برنامه حفاظت زیست‌محیطی شرکت زیرمجموعه قزاقمیس به نام «بالخاش‌تسوت‌مت» بوده است. در سال ۲۰۰۸، این شرکت تولید بر پایه اسید سولفوریک را آغاز کرد که در نتیجه آن، میزان انتشار دی‌اکسید گوگرد از ۵۷۸ هزار تُن در سال ۲۰۰۸ به ۲۵۴ هزار تُن در سال ۲۰۱۲ کاهش یافت. در قزاقستان، مانند بسیاری از کشورهای دیگر، پسماند صنعتی مایع و گازی یکی از نگرانی‌های اصلی سازمان‌های زیست‌محیطی محسوب می‌شوند. تخلیه‌های صنعتی و انتشار گازهای آلاینده در اولویت کنترل و نظارت دولتی بر تمام صنایع کشور قرار دارند. روش‌های بازرسی و همچنین استانداردهای زیست‌محیطی و اقتصادی برای تمام دسته‌های پسماندهای مایع و گازی در کشور تدوین شده است. در همین حال، پسماندهای جامدی که از صنایع معدن، تغلیظ، پالایش و نیروگاهی تولید می‌شوند، در سراسر کشور بدون نظارت انباشته شده‌اند. این امر عمدتاً به دلایل زیر رخ داده است:
* فقدان تحقیق در مورد ارزیابی اثرات زیست‌محیطی (EIA) پسماندهای جامد و خطرات بهداشتی؛
* فقدان اهرم‌های قانونی و اقتصادی برای کنترل نهادهایی که زباله‌ها را برخلاف مقررات بهداشتی انبار می‌کنند؛
* فقدان چارچوب نظارتی و تجهیزات فنی برای نظارت بر محیط زیست در سطح محلی؛
* عدم دسترسی به اطلاعات مربوط به ترکیب زباله و طبقه‌بندی خطر آن

با توجه به وابستگی اقتصاد قزاقستان به صنایع استخراج و فرآوری که حجم عظیمی از زباله را تولید می‌کنند، مسئله انباشت زباله‌های جامد در این کشور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. حدود ۲۱ میلیارد تن زباله جامد از انواع مختلف در این کشور انباشته شده است. رشد فزاینده آن به ۱ میلیارد تن در سال می‌رسد (پیوست). بیشتر زباله‌های جامد در استان‌های کاراگاندا (۲۹٫۴٪)، شرق قزاقستان (۲۵٫۷٪)، کستانای (۱۷٫۰٪) و پاولودار (۱۴٫۶٪) ذخیره می‌شوند.

### ضایعات مصرفی
بر اساس گزارش وزارت محیط زیست، در سراسر کشور حدود ۲۳ میلیارد تُن زباله جامد شهری (MSW) انباشته شده است. میزان افزایش سالانه این زباله‌های انباشته حدود ۷۰۰ میلیون تُن است. تنها بین ۳ تا ۵ درصد از زباله‌ها بازیافت می‌شوند و حدود ۹۷ درصد آن‌ها در محل‌های دفن روباز نگهداری می‌گردند. بیشترین میزان زباله جامد شهری در آلماتی، پرجمعیت‌ترین شهر کشور، متمرکز است. در سال گذشته، محل‌های دفن زباله این شهر حدود ۴۷۰ هزار تُن زباله جامد دریافت کرده‌اند.

در حال حاضر، در سراسر کشور ۴٬۵۸۷ محل دفن زباله (پُلیگون) وجود دارد که از این میان، ۳٬۹۲۷ مورد با استانداردهای زیست‌محیطی و بهداشتی مطابقت ندارند. تنها ۶۰۳ پُلیگون (معادل ۱۳ درصد) تا حدودی با استانداردهای بهداشتی منطبق هستند و مجوز انتشار آلاینده‌ها به محیط‌زیست را دارند.

## پردازش و استفاده از زباله
قزاقستان عملاً هیچ شرکت بازیافت زباله‌ای ندارد. معدود شرکت‌های بازیافت فعال در حال حاضر با محدودیت‌های مالی و سازمانی متعددی روبرو هستند. به عنوان مثال، در پاولودار دو شرکت وجود دارند که از فناوری‌های منحصر به فردی استفاده می‌کنند (تا ۹۶٪ از زباله‌ها در فرایند تولید استفاده می‌شوند). آنها عبارتند از: شرکت سهامی کارخانه فرآوری زباله خاکستر-لجن پاولودار و شرکت سهامی EMEKO. مواد اولیه پایه مورد استفاده این شرکت‌ها، لجن بوکسیت شرکت سهامی آلومینیوم قزاقستان و زباله خاکستر Pavlodar TES-1 است که از احتراق زغال سنگ اکیباستوز با محتوای خاکستر بالا حاصل می‌شود. این کارخانه ۱۴ نوع مصالح ساختمانی مانند آجر (از جمله مقاوم در برابر آتش)، سیمان و غیره تولید می‌کند. در صورت فعالیت کارخانه به صورت دو شیفت، می‌تواند سالانه ۳۲۰۰۰ تن لجن و ۳۸ تن خاکستر را فرآوری کند. با این حال، به دلیل کمبود سرمایه در گردش، نمی‌تواند با ظرفیت کامل کار کند. شرکت‌های مجتمع‌های کانه‌آرایی و متالورژی، پتروشیمی، تأسیسات تولید گرما و برق، معادن زغال‌سنگ و غیره از زباله‌های صنعتی برای احیای فنی-معدنی باطله‌ها، زباله‌دان‌های خاکستر، زباله‌دان‌های روباره و سنگ‌های میزبان استفاده می‌کنند؛ بنابراین، در مناطق با ضایعات زیاد (استان‌های قزاقستان شرقی، کاراگاندا، کاستانی و پاولودار) درصد استفاده از زباله‌های صنعتی از ۱٫۵ تا ۲ درصد در استان پاولودار تا ۲۵ درصد در استان کاراگاندا متغیر است. در دو سال گذشته، سطح بالایی از استفاده مجدد از پسماندها در این استان به دست آمده است. این پیشرفت عمدتاً به‌دلیل بهره‌برداری از سنگ‌های روباره و میزبان در فرایند احیای فنی زمین‌ها بوده است؛ به‌گونه‌ای که حدود ۸۵ درصد از اراضی مورد استفاده و دست‌کاری‌شده از این طریق بازسازی شده‌اند. در مقابل، لجن‌های متالورژیکی که در محل‌های آزمایشی ذخیره می‌شوند، عموماً به‌صورت دفنی دفع می‌گردند. علت اصلی این امر، نبود فناوری‌های کارآمد و مقرون‌به‌صرفه برای بازیافت این نوع پسماندهاست. با این حال، بخش کوچکی از این ضایعات در صنایع داخلی مورد استفاده مجدد قرار می‌گیرد. برای نمونه، شرکت سهامی «ایسپات-کارمت» در استان کاراگاندا از بخشی از این پسماندها در فرآیندهای تولیدی و فعالیت‌های ساختمانی بهره می‌برد. در این مجموعه، تقریباً تمامی سرباره‌های متالورژیکی موجود به‌طور کامل فرآوری و بازیافت می‌شوند که نمونه‌ای موفق از اقتصاد چرخشی در صنعت متالورژی کشور به‌شمار می‌رود. شرکت سهامی ژریم تسوت مت و کارخانه ذوب بالخاش شرکت قزاقمیس، تمام سرباره متالورژیکی جمع‌آوری‌شده در طول سال، همراه با سنگ معدن، را در تولید کنسانتره مس فرآوری می‌کنند.

در کارخانه ذوب سوکولفسکو-ساربایسکی در استان کوستانای، فناوری‌های مختلفی برای پردازش و خنثی‌سازی پسماند به‌کار گرفته می‌شود؛ از جمله خرد کردن سنگ‌ها برای استفاده در ساخت‌وساز، و بهره‌برداری از باطله‌های آسیاب برای استخراج کنسانتره سولفید جمعی از طریق واحد فلوتاسیون و سپس فرآوری آن در مجتمع‌های معدنی-شیمیایی، هرچند این فناوری هنوز به‌طور کامل نهایی نشده است. در سال ۲۰۰۰ شرکت سهامی عام مایکاین‌زولوتو در استان پاولودار استفاده از سنگ‌های کم‌عیار حاصل از توده‌های خاک باطله، از جمله توده‌های واقع در شهرک مایکاین را آغاز کرد. شرکت مایکاین‌زولوتو به‌همراه شرکت تکنوپارک-استپنُوگورسک برنامه دارد از فناوری سازگار با محیط‌زیست برای تولید کنسانتره مس-روی بدون استفاده از سیانید بهره گیرد.

شرکت سهامی عام فروکروم در استان آکتوبه نمونه‌ای موفق از بهره‌برداری و پردازش پسماندهای صنعتی است. این شرکت تولید سنگ خردشده از تفاله‌های فروکروم پرکربن و کم‌کربن (بیش از ۱۵۰ تن در سال) و همچنین از غبار فرو (بیش از ۴٬۰۰۰ تن در سال) را آغاز کرده است که در ادامه برای ساخت آجرهای آهکی-ماسه‌ای (بیش از ۱۲٬۰۰۰ قطعه در سال) مورد استفاده قرار می‌گیرند. علاوه بر این، شرکت برنامه دارد مخزنی برای دریافت و تفکیک پسماندها با هدف بازیافت بیشتر ایجاد کند و همچنین فضایی ویژه برای انبار و ذخیره قراضه‌های فلزی اختصاص دهد.

مشارکت بخش خصوصی در دفع پسماندهای جامد به‌طور قابل‌توجهی به افزایش کارایی در بازیافت کمک می‌کند. برای مثال، در پاولودار وضعیت پس از واگذاری مدیریت پسماندهای جامد به شرکت سهامی عام «پُلیگون MDS» (متولی پسماندهای جامد با خطر کلاس III–IV) و شرکت سهامی عام «اسپتسماشینی» (مسئول دفن پسماندهای شهری) بهبود یافت. شرکت خصوصی دیگری که بخشی از شرکت سهامی عام «کارخانه شیمیایی پاولودار» است، در زمینه جمع‌آوری پسماندها فعالیت دارد و از فناوری شرکت روسی «تولیاتی IFC چلنک» استفاده می‌کند. این شرکت تاکنون بیش از ۹۰٬۰۰۰ چراغ و لامپ را بازیافت کرده است. همچنین، در شهر پتروپاولوفسک، شرکت سهامی عام «ZIKSTO» مطالعات آزمایشی در زمینه «رفع جیوه» از لامپ‌های فلورسنت انجام داده است. در استان آلماتی، پسماندهای حاوی جیوه و لامپ‌های فلورسنت برای رفع جیوه به شرکت تخصصی «سیناپ» (در آلماتی) منتقل می‌شوند. در شهر اورالسک در غرب قزاقستان نیز مرکزی برای جمع‌آوری، ذخیره‌سازی و بازیافت متمرکز لامپ‌ها و وسایل جیوه‌دار و فلورسنت راه‌اندازی شده است.

تلاش‌هایی برای گسترش بازیافت پسماندها در غرب قزاقستان در حال انجام است. به‌عنوان نمونه، شرکت سهامی Stroitekh فرایند بازیافت شیشه‌های شکسته را آغاز کرده و از آن‌ها برای تولید کالاهای مصرفی جدید بهره می‌برد. پروژه‌ای مشابه نیز توسط شرکت سهامی Zheksengaly در دست توسعه است. در همین راستا، انجمن تحقیق و تولید Uralvtorma طرحی را برای بازیافت تراشه‌های چوب، ضایعات کاغذ و پشم ارائه کرده است. هدف از این طرح، تولید تخته‌های کامپوزیت ساختمانی است که می‌توانند در صنایع ساخت‌وساز مورد استفاده قرار گیرند. با وجود این ابتکارات، برای حل جامع مسئله مدیریت پسماند در سطح ملی، تدوین یک برنامه ملی مدیریت پسماند ضروری است. این برنامه باید شامل موارد زیر باشد:

تعیین سیاست‌های جامع مدیریت پسماند در سطح کشور، ایجاد چارچوب قانونی و روش‌شناسی مشخص برای جمع‌آوری، دفع و بازیافت پسماند، طراحی سازوکارهای اقتصادی و نظارتی جهت تضمین اجرای مؤثر مدیریت پسماند.

## تأسیسات پردازش زباله
اولین کارخانه فرآوری زباله شهری در قزاقستان در دسامبر ۲۰۰۷ در آلماتی با حمایت آکیمات محلی افتتاح شد. کارخانه وتورما-اکولوژی ۹۰٪ از استفاده شهر از زباله‌های جامد شهری (MSW) را پوشش می‌داد. در آن زمان، آلماتی سالانه حدود ۶۰۰ تن زباله جمع‌آوری می‌کرد. قرار بود طی ۴٫۵ تا ۵ سال، این شرکت ۲۸ میلیون دلار سرمایه‌گذاری را بازپرداخت کند و با تولید مواد ثانویه - پلی‌اتیلن ترفتالات فلکس، گلوله‌های پلاستیکی، کاغذ، فلزات آهنی و غیرآهنی - به بازیابی هزینه‌ها دست یابد. اما به دلیل بحران اقتصادی، قیمت مواد قابل بازیافت ۱٫۵ تا ۳ برابر کاهش یافت و این کارخانه قادر به پوشش هزینه‌های خود و پرداخت وام صادر شده توسط "KazKom Bank" نبود. در اکتبر ۲۰۱۰، این کارخانه تعطیل شد، پرونده جنایی عدم پرداخت دستمزدها علیه رستم پارمانبکوف، مدیر کارخانه، تشکیل شد و دفتر دادستانی محیط زیست، خسارت زیست‌محیطی را ۷ میلیون تنگه تخمین زد.

در سپتامبر سال ۲۰۱۲، «آژانس ساخت‌وساز، مسکن و خدمات شهری جمهوری قزاقستان» برنامه‌ای برای احداث ۴۱ کارخانه پردازش پسماند در سراسر کشور طی مدت ۱۰ تا ۱۵ سال آینده ارائه داد. به‌ویژه، این آژانس قصد دارد تا سال ۲۰۱۵ ده کارخانه را افتتاح کند. به گفته آژانس، پروژه‌های پایلوت در شهرهای آکتوبه، آتیراو، کاراگاندا، آبای، ساران، شاختینسک، کوستانای، پاولودار، تالدی‌کورگان، تاراز، اوست‌کامنогорسک و کوکشتائو اجرا خواهند شد. این اقدامات به توسعه سازوکارهای ویژه برای مدیریت پسماندهای جامد در قزاقستان کمک کرده و فرصت تازه‌ای برای جذب سرمایه‌گذاری در این حوزه فراهم می‌کنند.

نخستین پروژه در چارچوب این برنامه، کارخانه پردازش پسماند آستانه بود که قرار بود در اکتبر ۲۰۱۲ افتتاح شود و تمامی نیازهای شهر را در زمینه بازیافت پسماندهای جامد شهری (MSW) با ظرفیت سالانه ۴۰۰ هزار تن پوشش دهد. مراسم افتتاح این کارخانه در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۲ برگزار شد. این کارخانه دومین واحد پردازش پسماند در قزاقستان پس از کارخانه آلماتی به‌شمار می‌رود. کارخانه آستانه بر پایه فناوری اسپانیایی ساخته شده است. در مورد کارخانه آلماتی، که همچنان غیرفعال است، آژانس اعلام کرده است که مالکان آن باید مشکلات اقتصادی خود را به‌صورت مستقل حل‌وفصل کنند.

این برنامه همچنین شهر شیمکنت را پوشش می‌دهد که با وضعیت نگران‌کننده‌ای از رشد خودجوش زباله در نزدیکی مناطق مسکونی شهر مواجه است. برای ساکنان این محله‌ها، نزدیکی به زباله‌دان به مشکلات جدی سلامتی تبدیل شده است. به دلیل دود تند و مداوم و بوی سوختگی، مردم به بیماری‌هایی مانند آسم، برونشیت و غیره مبتلا می‌شوند. قرار بود کارخانه در شیمکنت در سال ۲۰۰۷ ساخته شود: «قرار است ساخت و ساز از بهار آینده آغاز شود و تا پاییز به پایان برسد.» - پیمانکار فرعی در ژانویه ۲۰۰۷ اعلام کرد. اما انتخاب محل دفن زباله و سایر مسائل بیشتر از زمان برنامه‌ریزی شده طول کشید. تنها در دسامبر ۲۰۰۹ یک قرارداد سرمایه‌گذاری با آکیمات شیمکنت امضا شد و مساحت پلی‌گون و کارخانه مشخص شد. در پاییز ۲۰۱۱ دوباره اعلام شد که ساخت کارخانه آغاز می‌شود. بودجه شهرداری ۴۳۰ میلیون تنگه برای نیازهای زیرساختی لازم اختصاص داده شده است. تا پایان سال، سازندگان تقریباً ۲۰ میلیون تنگه به دست آوردند.

اما در آوریل ۲۰۱۲، آکیمات از ادامه تأمین مالی پروژه خودداری کرد. در حال حاضر، این پروژه همچنان متوقف شده است. بهره‌برداری از این کارخانه اکنون به دلیل بودجه ناکافی برای بازسازی و افزایش دائمی مساحت محل دفن زباله، در معرض خطر است.

آژانس ساخت و ساز، مسکن و خدمات رفاهی جمهوری قزاقستان همچنین شهر پاولودار را در میان اولین شهرهایی قرار داده است که تا سال ۲۰۱۵ این کارخانه‌ها در آنها ساخته خواهند شد. در حال حاضر، آکیمات پاولودار اعلام کرده است که آنها قبلاً ۱۰۰ هکتار زمین را برای ساخت پلیگون انتخاب کرده‌اند. انتظار می‌رود کار بر روی محل دفن زباله موجود شهر آغاز شود.

قرار است کارخانه دیگری در کاراگاندا ساخته شود. تا به امروز، شرکت «تازا دالا» برای مدیریت این پروژه تأسیس شده است، مکان‌های ساخت و ساز و پلیگون انتخاب شده‌اند. اکنون مذاکراتی با چندین بانک برای مشارکت در این پروژه در حال انجام است. سرانجام، در دسامبر ۲۰۱۲ اعلام شد که کارخانه مدرن پردازش زباله‌های شهری با حمایت بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD) در آکتائو ساخته خواهد شد: وام ۲٫۴ میلیارد تنگه (معادل ۱۲٫۷ میلیون یورو) به شرکت دولتی کوکتم، شرکت مدیریت پسماند آکتائو، تأمین مالی مشترک تأسیسات جدید تصفیه مکانیکی-بیولوژیکی یکپارچه و یک محل دفن بهداشتی جدید را بر عهده خواهد داشت. این پروژه توسط صندوق فناوری پاک که وام ۸ میلیون دلاری آمریکا ارائه می‌دهد، تأمین مالی خواهد شد.

این پروژه همچنین توسط کمک هزینه سرمایه‌ای از بودجه دولتی پشتیبانی خواهد شد. صندوق اهداکنندگان کره‌ای نزدیک به ۳۰۰۰۰۰ یورو و صندوق ویژه سهامداران بانک اروپایی بازسازی و توسعه نزدیک به ۸۰۰۰۰۰ یورو کمک هزینه برای مدیریت پروژه، طراحی، مهندسی، آموزش، بهبود عملیاتی و سایر هزینه‌های مرتبط ارائه می‌دهند.

## منابع

رده:اقتصاد قزاقستان
رده:محیط زیست قزاقستان
رده:مدیریت پسماند بر پایه کشور