مته دستی

**مته دستی** (به انگلیسی: *Brace*) یک ابزار دستی است که همراه با یک سری (مته یا مته حلزونی) برای ایجاد سوراخ، معمولاً در چوب، استفاده می‌شود. فشار از بالا به ابزار وارد می‌شود در حالی که دسته می‌چرخد. اگر رزوه راهنمای مته و لبه‌های برش آن در شرایط کاری خوبی باشند، کاربر نباید فشار دیگری غیر از فشار برای حفظ تعادل اعمال کند: رزوه راهنما، مته را درون چوب می‌کشد. قدیمی‌ترین مته‌های دستی نجاری مجهز به دسته U شکل، یعنی با میل‌لنگ مرکب، بین سال‌های ۱۴۲۰ و ۱۴۳۰ میلادی در فلاندر ظهور کردند.

## انواع سری‌ها
سری‌های مته در انواع مختلفی وجود داشتند، اما انواع رایج‌تر مانند الگوی ریجوی و الگوی اروین به نوکی به نام «حلزون» (snail) متکی هستند که یک پیچ رزوه‌دار مخروطی است و مته را به جلو می‌کشد.

## دسته
دسته U شکل یک میل‌لنگ است. این طراحی به مته دستی گشتاور بسیار بیشتری نسبت به سایر انواع مته‌های دستی می‌دهد. از یک مته دستی می‌توان برای ایجاد سوراخ‌های عریض‌تر و عمیق‌تری نسبت به مته‌های دستی چرخ‌دنده‌ای استفاده کرد. هزینه این گشتاور بیشتر، سرعت چرخش پایین‌تر است؛ دستیابی به سرعت چرخش چند صد دور بر دقیقه برای یک مته دستی چرخ‌دنده‌ای آسان است، در حالی که رسیدن به حتی ۱۰۰ دور بر دقیقه با مته دستی نیاز به تلاش قابل توجهی دارد.

## محور (اسپیندل)
جلوی مته دستی از یک سه‌نظام تشکیل شده است که دارای براکت‌های V شکل یا گیرههایی در داخل است. چرخاندن محور سه‌نظام در جهت عقربه‌های ساعت، مته را در سه‌نظام محکم می‌کند؛ چرخاندن در خلاف جهت عقربه‌های ساعت، مته را برای خارج کردن آزاد می‌کند.

روی دسته U شکل یک دستگیره چوبی قرار دارد که – همراه با محور بالایی – اجازه می‌دهد ابزار آزادانه زیر دست‌ها بچرخد بدون اینکه به دست‌ها فشار وارد کند، و بدین ترتیب از ایجاد تاول جلوگیری می‌کند.

## آزادسازی چرخ‌دنده (مکانیزم ضامن)
در بیشتر مته‌های دستی مدرن، بلافاصله پشت سه‌نظام، یک اهرم تنظیم چرخ‌دنده سه حالته وجود دارد که در فضاهای تنگ امکان عملکرد ضامن‌دار (راتتینگ) دسته را فراهم می‌کند. چرخاندن اهرم تنظیم از حالت مرکزی، امکان عملکرد ضامن‌دار مته دستی را در جهت مورد نظر فراهم می‌کند. چرخاندن کامل اهرم تنظیم در جهت عقربه‌های ساعت، امکان سوراخ‌کاری در جهت عقربه‌های ساعت را با عملکرد ضامن‌دار در خلاف جهت عقربه‌های ساعت فراهم می‌کند. قرار دادن اهرم تنظیم در حالت کاملاً خلاف جهت عقربه‌های ساعت، امکان چرخاندن مته دستی را در خلاف جهت عقربه‌های ساعت فراهم می‌کند که معمولاً برای خارج کردن مته از سوراخ استفاده می‌شود. حالت مرکزی اهرم تنظیم، عملکرد ضامن‌دار را غیرفعال می‌کند.

## نام‌های دیگر
این ابزار نام‌های دیگری نیز دارد. رایج‌ترین نام، *مته دستی* است، اما نام‌های *درفش دستی نجاری*، *مته دستی ضامن‌دار* (در صورت وجود مکانیزم ضامن) و *مته دستی چرخان* نیز معمولاً استفاده می‌شوند.

## جستارهای وابسته
* مته دستی چرخ‌دنده‌ای برای ابزارهای مشابه، از جمله نوعی که گاهی به عنوان آچار چرخ (wheel brace) شناخته می‌شود.

## منابع

## منابع عمومی و استناد شده
* Adamson, John, "The Ultimatum brace: a feat of engineering", *Furniture & Cabinetmaking*, issue 264, December 2017, pp.&nbsp;52–5
* Eaton, Reg (1989). *The Ultimate Brace: A Unique Product of Victorian Sheffield*. King's Lynn: Erica Jane Publishing  
* Russell, David R., with Robert Lesage and photographs by James Austin, cataloguing assisted by Peter Hackett (2010). *[http://www.antiquewoodworkingtools.co.uk Antique Woodworking Tools: Their Craftsmanship from the Earliest Times to the Twentieth Century]*  Cambridge: John Adamson , "Boring tools: drills and braces", pp. 459–90
* 

رده:ابزارهای دستی مکانیکی
رده:ابزارهای دستی چوب‌کاری
رده:اختراع‌های سده ۱۵ (میلادی)
رده:سوراخ‌کاری
رده:مته‌کاری و رزوه‌تراشی
رده:ابزارهای مکانیکی دستی
رده:ابزارهای دستی نجاری