دودمان زیانی

**دودمان زیانی** یا **زیانیان** () یا **بنو عبدالواد** () دودمانی بربر از شاخهٔ زناته بود که بر پادشاهی تلمسان در مغرب عربی، عمدتاً در الجزایر کنونی و با مرکزیت شهر تلمسان در شمال‌غربی الجزایر فرمان راند. فرمانروایی زیانیان از ۱۲۳۵ تا ۱۵۵۷ میلادی ادامه یافت.

زیانیان پس از فروپاشی خلافت موحدون به استقلال رسیدند و یغمراسن بن زیان نخستین فرمانروای این دودمان بود. قلمرو آنان میان دو قدرت بزرگ همسایه یعنی مرینیان در مراکش و حفصیان در افریقیه قرار داشت و پیوسته از سوی این دو دولت تهدید می‌شد. زیانیان در طول سه سدهٔ حکمرانی خود دوره‌هایی از شکوفایی و دوره‌هایی از انقیاد و اشغال را تجربه کردند تا سرانجام در سدهٔ شانزدهم میلادی با تسلط عثمانیان بر تلمسان منقرض شدند.

## خاستگاه
بنو عبدالواد شاخه‌ای از قبیلهٔ بربری زناته بودند که از بزرگ‌ترین و نام‌آورترین قبایل بربر در مغرب اسلامی به‌شمار می‌رفت. بر پایهٔ تبارشناسی ابن‌خلدون، بنو عبدالواد از تیرهٔ بنو واسین بودند و سرزمین نخستین آنان در جنوب‌شرقی مغرب میانی، در ناحیهٔ اوراس () قرار داشت. این کوچ‌نشینان صحرایی سرزمین گسترده‌ای را در اختیار داشتند. با ورود قبایل بنی‌هلال به مغرب، بنو عبدالواد ناگزیر شدند سرزمین‌های خود را رها کرده و در ناحیهٔ تلمسان اسکان یابند.

بر پایهٔ روایتی دیگر، زیانیان از فرزندان القاسم و از تبار ادریسیان بودند؛ اما خود یغمراسن بن زیان، بنیادگذار دودمان، این تبارنامه را نپذیرفت و به زبان بربری زنته‌ای گفت: «ما مال دنیا و فرمانروایی را با شمشیرهایمان به دست آورده‌ایم نه با این نسب؛ و سودمندی آن در آخرت تنها به خداوند بازمی‌گردد.»

در رده‌بندی ابن‌خلدون از قبایل زناته بر پایهٔ شمار و توان نظامی‌شان در دوران خلافت موحدون، مرینیان (بنو مرین) در جایگاه نخست، زیانیان (بنو زیان) در جایگاه دوم و بنو توجین در جایگاه سوم قرار داشتند.

## تاریخ
### بنیادگذاری و دوران یغمراسن
بنو عبدالواد از متحدان موحدون بودند و موحدون دفاع از ناحیهٔ تلمسان را به آنان سپرده بودند. با فروپاشی دولت موحدون در حدود ۱۲۳۶ میلادی، پادشاهی تلمسان زیر فرمانروایی زیانیان استقلال یافت و یغمراسن بن زیان نخستین سلطان آن شد. یغمراسن توانست بر قبایل رقیب بربری چیره شود و نخست به جنگ با بنو توجین و مغراوه پرداخت تا قلمرو خود را گسترش دهد. در برابر تهدید بیرونی مرینیان، وی با سلطان غرناطه و پادشاه قشتاله، آلفونسوی دهم، اتحاد بست.

یغمراسن شخصیتی جنگاور، مدیر و دین‌دار بود و فرمانروایی ۴۴ سالهٔ او (۱۲۳۶–۱۲۸۳) به وی فرصت داد تا بنیادهای استوار یک دولت بربری را پی بریزد. قلمرو زیانیان در آغاز از درّهٔ زا تا البطحاء گسترده بود و تلمسان شهر اصلی پایگاه سرزمینی آنان به‌شمار می‌رفت.

### اوج نخست و رویارویی با مرینیان
پس از یغمراسن، مرینیان شهر تلمسان را هشت سال (۱۲۹۹–۱۳۰۷) محاصره کردند. با پایان این محاصره، دوران فرمانروایی ابوحمو اول (حکومت ۱۳۰۸–۱۳۱۸) و ابوتاشفین اول (حکومت ۱۳۱۸–۱۳۳۷) اوج سیاسی دوم زیانیان را رقم زد و آنان بر مغرب میانی چیرگی یافتند. این دوران شکوفایی با اشغال تلمسان به دست مرینیان میان ۱۳۳۷ تا ۱۳۵۹ (با وقفه‌ای از ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۲) به پایان رسید. مرینیان تا ۱۳۷۰ چند بار کوشیدند تلمسان را بازپس گیرند اما در برابر مقاومت محلی ناکام ماندند.

### دوران ابوحمو دوم
زیر فرمانروایی درازمدت ابوحمو دوم موسی (حکومت ۱۳۵۹–۱۳۸۹)، دولت زیانی سومین دوران شکوفایی سیاسی خود را تجربه کرد. ابوحمو دوم استقلال از دست رفته را بازیافت و فرهنگ و دانش در تلمسان به اوج خود رسید. با این حال، فرمانروایی او با کشمکش‌های مکرر با ابوزیان دوم همراه بود و این دو پنج بار جای خود را با یکدیگر عوض کردند.

### افول و وابستگی
در سدهٔ پانزدهم میلادی، زیانیان کوشیدند به سوی شرق گسترش یابند اما این لشکرکشی‌ها فاجعه‌بار بود و آنان را چنان ناتوان ساخت که در دو سدهٔ بعد، پادشاهی تلمسان گاه دست‌نشاندهٔ حفصیان در افریقیه، گاه دست‌نشاندهٔ مرینیان در مراکش و گاه دست‌نشاندهٔ تاج آراگون بود. در اوایل سدهٔ پانزدهم، به‌ویژه از ۱۴۱۱، زیانیان ناگزیر به پذیرش برتری حفصیان شدند. کشمکش‌های درونی و شورش‌های بدوی نیز بر ناتوانی دولت افزود.

### تهدید اسپانیا و فرجام دودمان
در ۱۵۰۹ میلادی، اسپانیایی‌ها شهر وهران را تصرف کردند و زیانیان ناگزیر شدند برتری امپراتوری اسپانیا را بپذیرند. در نیمهٔ نخست سدهٔ شانزدهم، امپراتوری اسپانیا و ایالت عثمانی الجزایر بر سر تلمسان کشمکش داشتند و سلاطین زیانی غالباً دست‌نشاندهٔ یکی از این دو نیرو بودند. برادران بربروس (عروج بربروس و خیرالدین بربروس) با پشتیبانی امپراتوری عثمانی به منطقه آمدند و در نبرد با اسپانیایی‌ها نقش کلیدی ایفا کردند.

تا ۱۵۵۱ میلادی عثمانیان تلمسان را تصرف کردند و واپسین فرمانروای زیانی، حسن بن عبدالله، به وهران زیر حمایت اسپانیا گریخت و چند سال بعد درگذشت. بدین‌سان فرمانروایی زیانیان پایان یافت و قلمرو آنان به ایالت الجزایر عثمانی ضمیمه شد.

## گسترهٔ جغرافیایی
قلمرو دولت زیانی مغرب میانی (شمال‌غربی الجزایر کنونی) را دربرمی‌گرفت. مرزهای آن از حوالی بجایه و ناحیهٔ زاب در شرق تا وادی ملویه در غرب و از ساحل دریای مدیترانه در شمال تا اقلیم توات در جنوب کشیده شده بود. این مرزها هیچ‌گاه ثابت نبودند و بسته به شرایط سیاسی و تهدیدهای بیرونی دستخوش کاهش و افزایش می‌شدند؛ چنان‌که در دوران محاصرهٔ مرینی (۱۲۹۹–۱۳۰۷) قلمرو زیانیان به دیوارهای شهر تلمسان محدود شد.

دولت زیانی از جایگاه اقتصادی مهمی برخوردار بود زیرا در تقاطع راه‌های بازرگانی شرقی-غربی و نیز بازرگانی فراصحرایی قرار داشت.

## اهمیت فرهنگی
تلمسان در دوران زیانیان به کانون مهمی برای گسترش فرهنگ و بازرگانی تبدیل شد. این شهر پذیرای دانشمندان و هنرمندان بسیاری بود و به‌ویژه در دوران ابوحمو دوم فرهنگ و ادب به اوج شکوفایی رسید.

## فهرست فرمانروایان
تاریخ‌ها و نام‌های جایگزین عمدتاً برگرفته از کتاب «دولت‌ها و فرمانروایان آفریقایی» اثر جان استوارت (۱۹۸۹) است.

## جستارهای وابسته
* پادشاهی تلمسان
* تاریخ الجزایر
* مرینیان
* حفصیان
* وطاسیان
* الجزایر عثمانی

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* دودمان عبدالوادی در دانشنامهٔ بریتانیکا

رده:دولت‌های آفریقا در قرون وسطی
رده:زناته
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۲۳۶ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۵۵۶ (میلادی)
رده:الجزایر قرون وسطی
رده:الجزیر در سده ۱۶ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌ها در سده ۱۳ (میلادی) در آفریقا
رده:سلسله‌های مسلمان سنی
رده:انحلال‌های دهه ۱۵۵۰ (میلادی) در آفریقا