محمود خواجه بهبودی

**محمود خواجه بهبودی** (؛) (۲۰ ژانویه ۱۸۷۵ در سمرقند - ۲۵ مارس ۱۹۱۹ در قرشی) یک فعال جدیدیه ازبک، نویسنده، روزنامه‌نگار و شخصیت عمومی برجسته در ترکستان امپراتوری روسیه و شوروی بود.

وی همچنین برندهٔ جوایزی همچون نشان لیاقت برجسته شده است.

## زندگی
محمود خواجه بهبودی در 20 ژانویه 1875 (به گاه‌شماری میلادی) در حومه سمرقند در ترکستان روسیه متولد شد. بسیاری از اعضای خانواده او از علمای اسلامی بودند و بهبودی نیز پس از تحصیلات مدرسه‌ای، قاضی شد. پس از یک سفر هشت ماهه به عربستان، ماوراء قفقاز، استانبول و قاهره در سال 1899 که او را با جنبش‌های فرهنگی اسلام در جهان گسترده‌تر آشنا کرد، در سال 1903 فعالیت عمومی خود را در آسیای مرکزی آغاز کرد. او مشترک *روزنامه ترکومان* اسماعیل غصپرینسکی شد و نام خود را از *ابن بهبود* به *بهبودی* تغییر داد.  او همچنین مقالاتی در حمایت از جدیدگرایی در تمام روزنامه‌های آسیای مرکزی نوشت و در سال 1913 مجله هفتگی *آینه* ("آینه") را راه‌اندازی کرد که تقریباً به مدت بیست ماه توسط خودش منتشر می‌شد.  او همچنین روزنامه *سمرقند* را منتشر می‌کرد.  او با افرادی همچون صدیقی عجزی، عبدالقدیر شکوری و حاجی معین دوستی نزدیکی داشت.

پس از انقلاب فوریه در سال ۱۹۱۷، بهبودی یکی از دو عضو مسلمان اولین کمیته اجرایی در سمرقند شد.  در جریان بحث بر سر خودمختاری ارضی ترکستان در ماه‌های بعد، بهبودی یکی از معدود جدیدهایی بود که از آن حمایت کرد.

بهبودی در سال ۱۹۱۹ توسط امیر عالم‌خان آخرین امیر بخارا در قرشی، احتمالاً در مسیر رفتن به کنفرانس صلح پاریس، دستگیر شد.  پس از یک دوره شکنجه، که در آن آخرین وصیت‌نامه خود را نیز نوشت، اعدام شد.  شهر قرشی بعداً از سال ۱۹۲۲ تا ۱۹۳۷ به افتخار او *به بهبودی* تغییر نام داد 

## کار
بندانگشتی|صفحه عنوان چاپ اول کتاب ''آینه''
آثار بهبودی تا انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷ به دو مرحله تقسیم می‌شود. پیش از آن، بهبودی علاوه بر کتاب‌های درسی، مقالاتی برای روزنامه‌ها و مجلات نیز می‌نوشت که اولین اثر منتشر شده او مقاله‌ای در *روزنامه‌ی «ترکیستان ویلیاتینینگ گازتی»* بود. او همچنین یک اتاق مطالعه در سمرقند تأسیس کرد و تئاتر را ترویج داد، که آن را راهی مؤثر برای گسترش تبلیغات می‌دانست. در سال ۱۹۱۳، او همچنین اولین نمایشنامه مدرن آسیای مرکزی را با عنوان *«پادارکوش* » («پدرکشی») نوشت که به عنوان وزنه تعادل بومی در برابر نمایشنامه‌های مهمان تاتار دیده می‌شد. بسیاری از آثار او، که نمونه‌ای از نوشته‌های مدرنیستی در آسیای مرکزی است، پیام آموزشی قوی‌ای داشتند. پس از انقلاب، او مستقیماً درگیر سیاست شد، در کنگره‌ها شرکت کرد و برای نمایندگان دولت شوروی سخنرانی کرد.

یکی از دغدغه‌های او فرصت‌های برابر آموزشی برای همه شهروندان بود؛ او همچنین برای حقوق زنان مبارزه می‌کرد و می‌خواست هر دو جنس برابر باشند.

## کتابخانه «بهبودیه»
یکی از کارهای مثبتی که بهبودی برای بهبود کشور آغاز کرد، **کتابخانه «بهبودیه»** بود. بهبودی از اولین کسانی بود که کتابخانه تأسیس کرد. او اولین روزنامه محلی و مجله ملی را در سمرقند منتشر کرد، اولین نمایشنامه ملی را نوشت و همانطور که ب. قاسموف اشاره کرده است *، «اولین نظریه‌پرداز و مجری»* مدارس متدیست در ترکستان بود.

در ۱۱ سپتامبر ۱۹۰۸، این کتابخانه پس از تأیید رسمی فرماندار سمرقند، در «ینگی راستا ۹۹» افتتاح شد.

با این حال، خبر افتتاح کتابخانه مدتی پیش منتشر شد. **« [[:uz:Turkiston viloyatining gazeti|نشریه ترکستان ویلویاتینینگ گازتی]] »** (نشریه منطقه ترکستان) این خبر را گزارش داد. این برنامه که ۲۷ فصل داشت، تمام موضوعات رسمی کتابخانه را تعریف می‌کرد (نشریه منطقه ترکستان، ۱۹۰۸، شماره ۲۷). هزینه عضویت سالانه کتابخانه **۳ صوم** است. هدف اصلی کتابخانه تشویق جوانان مسلمان محلی و طلاب مدارس به دنبال کردن علوم مدرن است.

دوستان او، حاجی معین، وصلی سمرقندی و آموزگار عبدالقدیر شکوری، در تأسیس کتابخانه به او کمک کردند. کتابخانه به سرعت مجموعه‌ای بزرگ از نشریات ارزشمند محلی، ملی و بین‌المللی گرد آورد. به‌ویژه خوانندگان و استفاده‌کنندگان می‌توانستند در کتابخانه از آثار دینی و غیردینی کشورهای مختلف، کتاب‌های کودکان، کتاب‌های مصور، روزنامه‌ها، فرهنگ‌نامه‌ها، اطلس‌ها و دانشنامه‌ها بهره‌مند شوند.

کتابخانه در آغاز روزانه ۱۴ ساعت فعالیت داشت و با ۲۰۰ جلد کتاب شروع کرد که بعدها به ۲۲۵ جلد رسید. این کتابخانه طی هفت ماه فعالیت، ۱۲۵ عضو داشت و در این مدت به نیازهای معنوی نزدیک به ۲۰۰۰ خواننده پاسخ داد. در دو سال نخست، کار کتابخانه با حضور کافی مراجعه‌کنندگان و داوطلبان به‌خوبی پیش رفت. اما از سال ۱۹۱۰ فعالیت بهبودی کمتر شد. علت اصلی این کاهش، درگیری میان جریان‌های سنتی و اتهامات نادرست علمای قدیم علیه او بود. مردم عادی که آموزش و درک کافی نداشتند، در این کشمکش گرفتار شدند. علما در شماره شانزدهم «روزنامه ترکستان» در سال ۱۹۱۰ کتابخانه را کافر و خطرناک خواندند و حتی فتوا دادند که والدین فرزندان خود را به چنین مکانی نفرستند.

تا سال ۱۹۱۲ کتابخانه به‌طور کامل رو به زوال رفت و مشکلات مالی در دستور کار قرار گرفت. با وجود این، تلاش‌های بهبودی باعث شد کتابخانه همچنان ادامه یابد. در آغاز سال ۱۹۱۴ اداره کتابخانه با دشواری‌های جدی روبه‌رو شد. در نشست سالانه همان سال تصمیم گرفته شد با همکاری ۱۵ نفر از اعضا نمایشی اجرا شود تا مشکلات مالی برطرف گردد، اما این اقدام هیچ سودی برای کتابخانه نداشت. بهبودی آرزو داشت کتابخانه کشور برای مدت طولانی در خدمت مردم باشد، اما چنین نشد. در نهایت او کتابخانه را به حیاط خانه‌اش منتقل کرد و نام آن را «**کتابخانه بهبودیّه**» گذاشت.

## سفرها
در ۲۹ مه ۱۹۱۴، بهبودی برای دومین بار به کشورهای عربی سفر کرد. در طول سفرش، از شهرهایی مانند بایرامعلی، عشق‌آباد، ترکمن‌باشی ، کیسلوفودسک، پیتیگورسک، ژلزنوودسک، روستوف و اودسا بازدید کرد و در ۸ ژوئن به استانبول رسید. از آنجا به آدارنا رفت و در ۲۰ ژوئن به استانبول بازگشت و با اسماعیل غصپرینسکی ملاقات کرد. سپس به اورشلیم، بیروت، یافا، الخلیل، پورت سعید و شام رفت. خاطرات سفر در مجله «آینه» منتشر شد. این خاطرات از هر نظر مهم بودند و نمونه‌ای بی‌نظیر از ژانر سنتی خاطرات تاریخی اوایل قرن بیستم بودند. نویسنده فضای زیادی را به برداشت‌های جاده و جنبه‌های آموزنده دیدارهایش با مردم اختصاص داده است. فرقی نمی‌کرد به کدام شهر سفر کند، او اطلاعاتی در مورد تاریخ، بناهای تاریخی و افراد بزرگی که از آن مکان آمده بودند، جمع‌آوری می‌کرد. او به ملل مختلف، سنت‌ها و سبک زندگی آنها علاقه‌مند بود. او به ویژه به مسائل دینی و مذهبی اهمیت زیادی می‌داد.

## انتشارات
با وجود اینکه شواهد زیادی وجود دارد که نشان می‌دهد **بهبودی در حوزه نشر نیز فعالیت داشته است، اطلاعات کافی در مورد انتشارات** او در دست نیست.

کتاب‌های تولیدی بهبودی در چاپخانه‌های سمرقند چاپ می‌شدند، زیرا این انتشارات، چاپخانه‌ی مخصوص به خود را نداشت و بیشتر به عنوان بخشی از کتابخانه فعالیت می‌کرد. دلیل این امر این بود که برای تجهیزات و بودجه‌ی چاپخانه، الزامات جداگانه‌ای باید همزمان رعایت می‌شد.

نقشه ترکستان، بخارا، خیوه، کتاب‌های درسی بهبودی، نمایشنامه « پادرش » و «مسافر هندی» فطرت برای اولین بار در «نشریه بهبودی» به روسی ترجمه شدند.

بهبودی برای مدارسی که تحت مدیریت او تأسیس شده بودند، کتاب‌های درسی تألیف و منتشر می‌کرد. او تنها مدرسی بود که آزادانه آنها را "توزیع" می‌کرد.

حتی امروزه، انتشاراتی‌ها که بخشی از کتابخانه‌ها هستند، هنوز هم به طور فعال فعالیت می‌کنند. هم «نشریات بهبودی» و هم «کتابخانه بهبودی» مراکز دانشگاهی بودند که به نفع مردم عمل می‌کردند و درک معاصر از بهبودی را روشن می‌کردند. 

## آثار (منتخب)
بهبودی در طول زندگی خود، سهم مهمی در ادبیات ازبک داشت. تا زمان مرگش، بیش از ۲۰۰ مقاله، کتاب درسی و نمایشنامه تئاتر برای مجلات و روزنامه‌های مختلف، از جمله *ترکومان* و *وقت* ، نوشته بود.

* ۱۹۰۳: منتخب جغرافیای عمومی (کتاب درسی جغرافیا)
* ۱۹۰۴: کتاب‌الاطفال (کتاب کودکان)
* ۱۹۰۴: مختصر تاریخ اسلام (تاریخ مختصر اسلام)
* ۱۹۰۸: جغرافیای مختصر روسیه
* ۱۹۱۳: پدرکُش (نمایشنامه «پدرکُش»)

### درام "پدرکش"
بهبودی نمایشنامه «پدرکُش» را در سال ۱۹۱۱ نوشت. این اثر نخستین نمایشنامه ازبکی بود. نمایش در سه پرده و چهار صحنه تنظیم شده و محتوای ساده‌ای داشت که داستان پسری بی‌سواد و نادان را روایت می‌کرد که پدر خود را می‌کشد. بهبودی این اثر را «تراژدی ملی» نامید. سانسور حکومت تزاری اجازه انتشار آن را نداد. این نمایشنامه که «به مناسبت صدمین سالگرد نبرد بورودینو و آزادی روسیه از یورش فرانسه» نوشته شده بود، در تفلیس سانسور شد. در سال ۱۹۱۳ منتشر گردید، اما یک سال طول کشید تا روی صحنه برود. نخستین اجرای آن در سمرقند در ۲۵ ژانویه ۱۹۱۴ برگزار شد. این نمایش تأثیر عمیقی بر مردم گذاشت. «پدرکُش» آغازی تازه در ادبیات ازبکی بود، هم از نظر گونه و هم از نظر محتوا. این نمایش در ۲۷ فوریه ۱۹۱۴ توسط اَولَنی در تاشکند دوباره اجرا شد.

## منابع

## ادبیات

* ادیب خالید: سیاست اصلاح فرهنگی مسلمانان: جنبش جَدیدیه در آسیای مرکزی، برکلی و لس‌آنجلس ۱۹۹۸.
* احمد علی‌اف: محمودخواجه بهبودی، تاشکند ۱۹۹۴.
* د. علیمووا، د. رشیدوا: محمود خواجه بهبودی و دیدگاه تاریخی او، تاشکند ۱۹۹۸.
* چارلز کوداکبان مول عزت: اسلام مدرن، ۱۸۴۰–۱۹۴۰. منبع‌شناسی، نیویورک ۲۰۰۲، ص. ۲۵۷.

رده:اهالی سمرقند
رده:جدیدیه
رده:درگذشتگان ۱۹۱۹ (میلادی)
رده:روزنامه‌نگاران اهل اتحاد شوروی
رده:روزنامه‌نگاران اهل ازبکستان
رده:زادگان ۱۸۷۵ (میلادی)
رده:سوسیالیست‌های مسلمان
رده:نویسندگان اهل اتحاد شوروی
رده:نویسندگان اهل ازبکستان