ابو زریق

**ابو زریق** (به عربی: ) مجموعه‌ای از محوطه‌های باستانی در لبه غربی دره جزرعیل و گذرگاه آن به ارتفاعات منشه است که در کنار جاده ۶۶ اسرائیل، میان کیبوتص‌های هازوریا و میشمار هایمک جای دارد. این محوطه دربرگیرنده یک تل باستان‌شناختی به نام تل زریق، چشمه عین زریق و چندین اثر پیرامونی است. بر پایه بررسی‌های سفالی، این مکان از دوره نوسنگی تا دوره عثمانی پیوسته مسکون بوده‌است.

در سده بیستم میلادی، ابو زریق روستایی فلسطینی با جمعیت ترکمن‌تبار در بخش حیفا از قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود. ساکنان آن که زبان عربی سخن می‌گفتند و خود را عرب می‌دانستند، عمدتاً از تیره توَهشه از قبیله التواطیحه بودند. این روستا در جریان نبرد میشمار هایمک در ۱۲–۱۳ آوریل ۱۹۴۸ از سکنه تخلیه و ویران شد.

## موقعیت جغرافیایی و دیرین‌بوم‌شناسی
روستای ابو زریق در دامنه‌های شمالی منطقه‌ای مشرف بر دره جزرعیل قرار داشت که «بلاد الروحا» (سرزمین خوش‌بو) نامیده می‌شد. این روستا در حدود ۲۴ کیلومتری جنوب شرقی حیفا و در ارتفاع ۱۰۰ متری از سطح دریا جای داشت. منابع آبی متعددی شامل چشمه عین ابو زریق، وادی ابو زریق و یک چاه در پیرامون آن وجود داشت.

محوطه پیش‌ازتاریخ ابو زریق در جنوب تل و بر تراس شرقی دامنه‌های ارتفاعات منشه یافت شده‌است. در دوره نوسنگی، دریاچه بزرگی بخشی از دره جزرعیل کنونی را پوشانده بود.

## کاوش‌های باستان‌شناختی
سه هیئت کاوش در این محوطه پژوهش کرده‌اند. نخستین کاوش به سرپرستی ژان پرو در سال ۱۹۶۲ در جنوب تل انجام شد و گزارش نهایی آن را یوسف گارفینکل و زینوی ماتسکویچ در سال ۲۰۰۲ منتشر کردند. هیئت دوم شامل پژوهشگران ایتالیایی از مرکز کامونو پژوهش‌های پیش‌ازتاریخ و اسرائیلی‌هایی از دانشگاه تل‌آویو و موزه ویلفرید اسرائیل بود که از دسامبر ۱۹۷۰ تا آوریل ۱۹۷۱ در محوطه کاوش کردند. هیئت سوم به سرپرستی اویرام اُشری از سوی سازمان باستان‌شناسی اسرائیل، کاوش نجات‌بخشی را پس از آسیب‌دیدن آثار در اثر نصب تیرهای روشنایی در تقاطع زریق انجام داد.

## دوره‌های باستان‌شناختی
### پارینه‌سنگی
کاوش‌های پرو چند تراشه سنگ چخماق از دوره پارینه‌سنگی در وضعیت بسیار نامناسب به‌دست داد. هیئت ایتالیایی-اسرائیلی یافته‌های مشابهی را به دوره پارینه‌سنگی زبرین نسبت داد. هیچ‌یک از این دو هیئت آثاری از دوره فراپارینه‌سنگی (Epipalaeolithic) نیافتند؛ بنابراین چنین برداشت می‌شود که محوطه در آن دوره متروک بوده و تنها در دوره نوسنگی دوباره مسکون شده‌است.

### نوسنگی و مس‌سنگی
#### هزاره ششم پیش از میلاد
هیئت ایتالیایی-اسرائیلی بقایای خوب‌حفظ‌شده‌ای از دوره‌های نوسنگی و مس‌سنگی یافت. امانوئل آناتی یافته‌ها را به دو دوره اصلی تقسیم کرد: «نوسنگی میانه» از هزاره ششم پ.م. و «نوسنگی پسین» از هزاره پنجم پ.م. در یکی از بخش‌های کاوش‌شده، ۱۵ لایه سکونتی از این دوره‌ها شناسایی شد.

نخستین کشاورزان نوسنگی خانه‌هایی گودالی داشتند که تا ۱٫۵ متر زیر سطح زمین کنده شده و سقف آن‌ها از گل سفت‌شده آمیخته با کاه ساخته شده بود. اقتصاد این سکونتگاه بر شکار، ماهیگیری، دامپروری، کشاورزی و بازرگانی استوار بود. ابزارهای سنگ چخماقی شامل تبر، اره، داس و سرنیزه و سرپیکان بود. سفال این فرهنگ ضخیم و سخت اما خوب‌پخته بود و بیشتر ظروف بزرگ انبارداری و پخت‌وپز صیقلی (burnished) را دربرمی‌گرفت. اشیای سنگی شامل سنگ آسیاب، هاون و وزنه‌هایی بود که احتمالاً برای تور ماهیگیری به کار می‌رفت.

#### هزاره پنجم پیش از میلاد (فرهنگ وادی ربا)
در کاوش‌های ایتالیایی-اسرائیلی دست‌کم هشت لایه سکونتی از فرهنگ «نوسنگی پسین» هزاره پنجم پ.م. شناسایی شد. معماری این دوره پیشرفته‌تر بود و دیوارهای استوار و کف‌های گچ‌اندود یا سنگ‌فرش داشت. سفال آغازین این دوره عمدتاً سرخ‌رنگ بود و به‌تدریج تزیینات قالبی و خطی بر آن افزوده شد. در مراحل پایانی، سفال‌ها براق و سرخ‌وسیاه‌رنگ و صیقلی بودند. سفال‌های غیربومی از جمله سفال فرهنگ یرموکی و نمونه‌هایی از دره عموق و مرسین در کیلیکیه نشانه بازرگانی برون‌منطقه‌ای‌اند.

گارفینکل و ماتسکویچ فرهنگ «نوسنگی پسین» را بخشی از فرهنگ وادی ربا (Wadi Raba culture) شناسایی کردند. در کاوش پرو بقایای دیوارهای سنگی، کف‌های سنگلاخی، گودال‌ها و تأسیسات یافت شد. یافته‌ها نشان‌دهنده واحد خودبسنده‌ای بود که بر جانوران و گیاهان اهلی تکیه داشت و مواد خام وارداتی مانند بازالت، صدف دریایی و ابسیدین به آنجا می‌رسید.

سفال‌ها به سه رده کیفی تقسیم شدند: ظروف بزرگ از گل خام ناپالوده و کم‌حرارت‌پخته؛ ظروف میانه از گل پالوده‌تر و خوب‌پخته؛ و گروه سوم که نسبت کوچکی از یافته‌ها بود، از گل بسیار پالوده و سرشار از کربنات با نمای سفید ساخته شده بود. بیشتر سفال‌ها آراسته بودند، عمدتاً با لعاب (slip)، نقاشی و فرورفتگی. از میان اشیای سنگی بیش از یکصد ابزار با کاربردهای گوناگون از جمله کشاورزی و چوب‌تراشی یافت شد. دیگر یافته‌ها شامل سنگ‌های فلاخن، دو پیکرک (یکی سگ‌شکل و دیگری زنانه)، ابزار استخوانی، صدف‌های سوراخ‌دار و قطعه‌ای ماسه‌سنگ رنگ‌شده با اخرا بود.

کاوش نجات‌بخش ۱۹۹۶ یک سیلو از فرهنگ وادی ربا به ژرفا و قطر یک متر آشکار کرد که در مقطعی به زباله‌دان تبدیل شده بود. در کنار سیلو گوری با اسکلت انسانی یافت شد که پیش از دفن، استخوان ران از آن جدا شده بود.

### عصر برنز
بر پایه بررسی رابان، در دوره برنز آغازین II–III (هزاره سوم پ.م.)، نخستین دوره شهرنشینی در این سرزمین، سکونتگاهی به وسعت ۰٫۴ تا ۱ هکتار در ابو زریق وجود داشت. در دوره برنز میانه II (۲۵۰۰–۲۰۰۰ پ. م) وسعت سکونتگاه به حدود ۰٫۸ هکتار رسید.

در جنوب تل کاوش‌نشده، غاری تدفینی در بستر نرم سنگ آهک با دو اتاقک و درازای کلی ۹ متر کنده شده بود. دست‌کم ده تن در این غار دفن شده بودند و سفال‌های یافت‌شده بازه زمانی سده‌های هفدهم تا چهاردهم پ.م. (از برنز میانه II تا برنز پسین II) را پوشش می‌داد. بسیاری از ظروف خاستگاه قبرسی و یکی خاستگاه میسنی داشت. یک پیکرک تراکوتایی زنانه پرنده‌سان با گوش‌های بزرگ سوراخ‌دار نیز یافت شد که سبکی رایج در قبرس برنز پسین II بود و احتمالاً وارداتی است.

## تاریخ نوین
### دوره عثمانی
بنونیستی می‌نویسد که آرامگاه ابو زریق العطیلی، ولیّ مسلمان محلی از عتیل، پیش از پیدایش روستا وجود داشته و نام خود را به محل داده‌است. در سال ۱۸۷۸ ابو زریق تنها به عنوان چشمه‌ای ثبت شده بود نه مکانی مسکون. پیش از آغاز جنگ جهانی اول، نخستین خانه روستا را سمیر العیسی ساخت و دومین خانه در جریان جنگ بنا شد.

### دوره قیمومت بریتانیا: روستای ترکمن‌نشین
جنگ جهانی اول به دوره عثمانی پایان داد و پس از دوره‌ای کوتاه حکومت نظامی، قیمومت بریتانیا بر فلسطین آغاز شد. روستای ابو زریق در این سال‌های گذار شکل گرفت. ساکنان آن عمدتاً از تبار ترکمن‌های کوچ‌نشین بودند، هرچند در سده بیستم تنها عربی سخن می‌گفتند و خود را عرب می‌دانستند. آنان بخشی از جامعه ترکمن کوچ‌نشینی بودند که در دشت مرج ابن عامر (دره جزرعیل) زندگی می‌کرد و در گذار به یکجانشینی، روستاهای نزدیک ابو شوشه، المنسی، عین المنسی، خربت لد و الغبیه را نیز تقریباً هم‌زمان بنیان نهادند. تقریباً همه ساکنان از تیره توَهشه از ترکمنان بودند، هرچند یک خانواده خود را از نوادگان ابو زریق نام‌آور و خانواده‌ای دیگر تبار یهودی ادعا می‌کرد. چهار خانواده آفریقاتبار نیز در روستا بودند که یا با لشکر ابراهیم پاشا در اواسط سده نوزدهم آمده بودند یا از فرزندان بردگان آفریقایی بودند. خاندان‌های ترکمن پیوند خویشاوندی با بنی‌صخر در فرااُردن را نیز مدعی بودند. همه ساکنان مسلمان سنی بودند ولی به‌طور کلی پای‌بندی چندانی به شعائر دینی نداشتند.

در سرشماری ۱۹۲۲ جمعیت ۳۰۱ نفر (۱۴۲ مرد و ۱۵۹ زن) همه مسلمان بود. در سرشماری ۱۹۳۱ جمعیت به ۳۶۱ نفر در ۷۸ خانه رسید که همگی مسلمان بودند. در اواسط ۱۹۳۷ جمعیت حدود ۴۰۶ مسلمان و در آمار ۱۹۴۵ به ۵۵۰ نفر رسیده بود.

در جریان شورش بزرگ عربی (۱۹۳۶–۱۹۳۹)، ساکنان ابو زریق در نبرد شرکت نکردند و بیشترشان بی‌سروصدا با شورش مخالف بودند. مختار روستا به نام دهموس در ۱۹۳۷ با عبدالخالق الشَبَش که طرفدار شورشیان بود جایگزین شد. در ۱۹۳۸ مسجدی کوچک و ساده در روستا ساخته شد و امام آن ابتدا ساکن ام‌الزینات و سپس فردی از حیفا بود.

کل زمین روستا ۶٬۴۹۳ دونوم بود که ۴٬۴۰۱ دونوم مِلکِ خصوصی عربی و بقیه زمین عمومی بود. از این مقدار ۴٬۰۹۲ دونوم زیر کشت غلات، ۲۸۲ دونوم باغات و زمین آبی و یک دونوم مرکبات و موز بود. در سال‌های ۱۹۴۲–۱۹۴۳ حدود ۱۰۰ دونوم درختان زیتون داشت. خانه‌های روستا از سنگ ساخته شده بودند و سقف‌هایشان بتنی یا از گل، کاه و چوب بود.

### جنگ ۱۹۴۸ و ویرانی روستا
ساکنان ابو زریق به‌طور سنتی روابط دوستانه‌ای با کیبوتص یهودی هازوریا داشتند و همکاری اقتصادی محدودی به‌ویژه در زمینه کشاورزی میانشان برقرار بود. نشریه‌ای کارگری به زبان عربی نیز مرتباً در روستا پخش می‌شد.

در ۱۲ آوریل ۱۹۴۸ در جریان نبرد میشمار هایمک و در چارچوب تلاش‌های یه‌شو برای پاکسازی منطقه پیرامون میشمار هایمک از فلسطینیان، نیروهای پالماخ از هاگانا ابو زریق را تصرف کردند. ۱۵ مرد و حدود ۲۰۰ زن و کودک دستگیر شدند و سپس همه زنان و کودکان اخراج گردیدند. تخریب خانه‌ها شب همان روز آغاز و تا ۱۵ آوریل کامل شد. روزنامه «فلسطین» گزارش داد که از ۳۰ خانه ویران‌شده، پنج خانه هنوز ساکنانی درون خود داشت.

بر پایه گزارش الیعزر باور، پژوهشگر خاورمیانه و ساکن هازوریا، مردان روستا که به هیچ شبه‌نظامی فلسطینی وابسته نبودند و مقاومت نکرده بودند «کوشیدند بگریزند و خود را به دشت‌ها برسانند» اما ساکنان مسلح کیبوتص‌ها و موشاو‌های مجاور راهشان را سد کردند. پس از درگیری مسلحانه‌ای که شمار زیادی از مردان روستا در آن کشته شدند، برخی بازماندگان تسلیم شدند و بیشتر اسیران غیرمسلح کشته شدند. مردانی که در خود روستا پنهان شده بودند نیز اعدام و خانه‌ها پیش از تخریب غارت شدند. شورای کیبوتص هازوریا رویدادهای پیرامون تصرف ابو زریق را محکوم کرد.

بیشتر گریختگان و رانده‌شدگان ابو زریق در اردوگاه‌های موقت اطراف جنین جای گرفتند. آنان به همراه آوارگان روستاهای دیگر از کمیته عالی عرب خواستار کمک بشردوستانه و اعزام نیروی نظامی عرب برای بازگرداندن سرزمین‌هایشان شدند.

### دوره اسرائیل
پس از جنگ ۱۹۴۸ منطقه به اسرائیل ملحق شد. تا سال ۱۹۹۲ زمین‌ها توسعه‌نیافته باقی مانده بود و نزدیک‌ترین مکان مسکونی کیبوتص هازوریا بود. بخش زیادی از زمین‌ها برای کشاورزی یا چرای دام به کار می‌رفت و درختان کاکتوس، زیتون و انجیر بخش بزرگی از پوشش گیاهی را تشکیل می‌داد. هیچ شهرک‌نشینی اسرائیلی بر بستر روستا ساخته نشد. در سال ۱۹۹۸ شمار آوارگان و فرزندان ساکنان اخراج‌شده ابو زریق حدود ۳٬۹۱۸ نفر برآورد شد.

## جستارهای وابسته
* پرونده روستاهای عرب‌نشین
* فهرست شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
* نبرد میشمار هایمک
* اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* ابو زریق در وبگاه «فلسطین در خاطره»
* ابو زریق در وبگاه زُخروت

رده:محوطه‌های باستان‌شناختی در اسرائیل
رده:مناطق مسکونی نوسنگی
رده:بخش (تقسیم کشوری) حیفا
رده:روستاهای عربی خالی از سکنه پیش از جنگ ۱۹۴۸ عرب‌ها و اسرائیل
رده:مکان‌های پیشاتاریخ در خاور نزدیک
رده:محوطه‌های عصر آهن در اسرائیل
رده:مناطق عصر برنز در اسرائیل
رده:اکتشافات باستان‌شناسی ۱۹۶۲ (میلادی)
رده:محوطه‌های نوسنگی آسیا
رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در هزاره ۷ (پیش از میلاد)