نصرالله خان (بخارا)

**امیر نصرالله** **یا نصرالله خان** (چغتایی: نصرالله خان) یا **امیر محمد نصرالله بهادر خان**، از ۲۴ آوریل ۱۸۲۷ تا ۲۰ اکتبر ۱۸۶۰ امیر بخارا بود. پدر او امیر حیدر بن شهمراد (۱۸۰۰–۱۸۲۶) بود. تشخیص اینکه آیا امیر نصرالله فرزند دوم یا سوم امیر حیدر بود، دشوار است. جایگاه نصرالله در مسئله جانشینی مشروع او پس از مرگ امیر حیدر، نقشی محوری داشت. ن.و. خانیکوف استدلال کرد که امیر نصرالله دومین فرزند ارشد بود و *ظفر نامه خسروی* ادعا کرد که او دومین پسر از شش پسر امیر حیدر بود و امیر عمر را به عنوان پسر سوم نام برد. با این حال، سایر آثار بعدی این ادعا را رد می‌کنند. احمد دانش معتقد بود که امیر عمر از امیر نصرالله که پسر سوم بود، بزرگتر بود. *فتح نامه سلطانی* محمد میرعلیم بخاری نیز امیر نصرالله را به عنوان پسر سوم توصیف کرد. عبدالعظیم سامی و ملا عبادالله و ملا محمد شریف که *کتاب «تاریخ امیر حیدر» را* نوشته‌اند، ادعا کرده‌اند که این دو شاهزاده همسن بوده‌اند. به نظر می‌رسد که اکثر محققان ازبک و شوروی تصمیم گرفتند از این ادعا که امیر نصالله پسر دوم امیر حیدر بوده است، پیروی کنند، که به احتمال زیاد از نظر ن.و. خانیکوف پیروی می‌کند.

## ظهور امیر نصرالله
آسیای مرکزی در قرن نوزدهم توسط حکومت‌های قبیله‌ای محلی مختلف اداره می‌شد. منغیت‌ها در بخارا، مینگ‌ها در خوقند و قونقیرات‌ها در خیوه حکومت می‌کردند. شهرسبز توسط کناگاها اداره می‌شد در حالی که قبایل یوز بر استروشن تسلط داشتند. خانواده سلطنتی و روسای قبایل محلی در مناطق کوچک‌تر مانند شهرسبز و اوراتیپا تلاش می‌کردند با ایجاد تعادل در برابر نفوذ خارجی از بخارا و خوقند، در قدرت باقی بمانند.

### شورش خیتوی-قیچاق
شورش خیتوی-قیچاق نقش مهمی در تعیین زندگی امیر نصرالله به عنوان یک رهبر داشت. خیتوها و قیپچوق‌ها از دشت قبچاق به ماوراءالنهر مهاجرت کردند و با اقامت در میونکول، کنفدراسیون قبیله‌ای مانند منغیت‌ها و کناگاها را تشکیل دادند. شیوه ظالمانه جمع‌آوری مالیات و سربازگیری از بخارا برای مقاومت در برابر خطر نیروهای خیوان-ترکمن باعث ظهور این شورش شد. دلاوری امیر نصرالله در طول شورش خیتو-قیپچوق، جایگاه او را در قرشی تثبیت کرد. او بر خلاف امیر حسین که سوءظن امیر حیدر را به خیانت برانگیخت و امیر عمر که در طول شورش عملکرد ضعیفی داشت، حاکم قرشی باقی ماند.

### مبارزه برای جانشینی
پس از مرگ حیدر، میرحسین بن حیدر به قدرت رسید. او دو ماه بعد درگذشت و عمر بن حیدر جانشین او شد. جنگ قدرت بین نیروهای عمر و نصرالله درگرفت. نصرالله از روی تجربه شخصی می‌دانست که برای شکست دادن عمر، به حمایت مردم سمرقند و میونکول (منطقه‌ای بین سمرقند و بخارا) نیاز دارد. یکی از اولین اقدامات او ورود به سمرقند و جلب حمایت رهبران محلی بود. سپس او در سراسر دره زرافشان لشکرکشی کرد، جایی که قبایل و طوایف محلی ازبک در طول مسیر از او اطاعت کردند. امیرنصرالله با تکیه زیاد بر قبایل قرشی و سمرقند، از جنگ جانشینی با برادرانش بیرون آمد. پس از رسیدن به تخت سلطنت بخارا، او مردم را برای چندین سال از مالیات معاف کرد و برای جلب حمایت آنها، انتصابات جدیدی را در بین ثروتمندان، اشراف و علما انجام داد.

### سلطنت
نصرالله بن حیدر تورا در زمانی حاکم بود که کشورهای آسیای مرکزی تحت فشار پیشروی امپراتوری روسیه در شمال و امپراتوری هند بریتانیا در جنوب بودند. نصرالله در غرب بیشتر به عنوان امیری شناخته می‌شود که چارلز استودارت و آرتور کانولی، فرستادگان بریتانیا، را زندانی و سرانجام در سال ۱۸۴۲ اعدام کرد و جوزف ولف را که در سال ۱۸۴۳ برای کسب خبر از آنها آمده بود، زندانی اما سرانجام آزاد کرد. &#x5B; *[[ویکی‌پدیا:نیازمند منبع|<span title="This claim needs references to reliable sources. (مارس ۲۰۲۵)">نیازمند منبع</span>]]* &#x5D; در تاریخ‌نگاری روسیه تزاری و شوروی، امیر نصرالله به عنوان یک امیر قصاب (امیر قصاب)، خونخوار، ستمگر و مستبد شناخته می‌شد، زیرا برادران خود را اعدام کرد و علیه همسایگان خود در منطقه لشکرکشی کرد.

### روابط بین بخارا و شهرسبز
منغیت‌ها و کناگاها از دشتی قپشوق به ماوراءالنهر مهاجرت کردند و روابط آنها از همکاری تا رقابت متغیر بود. هر قبیله برای قدرت و نفوذ بیشتر تلاش می‌کرد که منجر به سازماندهی کنفدراسیون قبیله‌ای شد. این کنفدراسیون حدود ۱۵۰ سال تا زمان فتح بخارا توسط روسیه در سال ۱۸۶۵ فعال بود. شهرسبز دژ نخبگان حاکم کناگاها بود که برای حفظ استقلال خود از امارت بخارا سرپیچی کردند. رابطه بین امیر نصرالله و رهبران کناگاها از شهرسبز پیچیده بود. با این حال، این شهر همچنان به عنوان پناهگاه سیاسی برای رهبران برکنار شده بخارا، خوقند و حتی افغانستان عمل می‌کرد. چنین وضعیتی اراده بخارا و خوقند را برای مطیع کردن شهرسبز افزایش داد. خانواده‌های حاکم کناگاها نیز سعی کردند از طریق روابط خانوادگی، بخارا و خوقند را متعادل کنند.

### روابط بخارا و خوقند
منغیت‌های بخارا و مینگ‌های خوقند برای برتری در منطقه با هم رقابت می‌کردند. هر دو نهاد سیاسی تلاش می‌کردند تا از طریق توجیه سلسله‌ایِ تعلق به یک قبیله قدرتمند، سلطنت محلی و بیش از آن از طریق اعتبار اسلامی و مذهبی، حکومت خود را مشروعیت بخشند. امیر نصرالله و محمد علیخان خوقندی هر دو به امپراتوری عثمانی برای عناوین مذهبی مختلف نگاه می‌کردند تا حکومت خود را به عنوان رهبران عادل در منطقه مشروعیت بخشند. نصرالله بن حیدر تورا چندین لشکرکشی نظامی ناموفق علیه خانات خوقند ترتیب داد. در سال ۱۸۳۹، او به دلیل ساخت قلعه پیشاغار در نزدیکی جبهه بخارا توسط آنها، علیه خوقند اعلام جنگ کرد. او دو بار در سال‌های ۱۸۳۹ و ۱۸۴۱ خجند را فتح کرد و خان خوقند را مجبور به صلح به نفع خود کرد و اوراتیپا و خجند را به عنوان غرامت تصرف کرد. خان خوقند نیز مجبور شد مبلغ سنگینی بپردازد و او را به عنوان ارباب به رسمیت بشناسد و نام او را روی سکه‌ها و خطبه‌ها بنویسد. پس از شورشی در خجند، نیروهای امیر، خجند و خوقند را اشغال کردند. هنگامی که محمد علیخان با پادشاه آییم، بیوه پدرش، ازدواج کرد، مرجع مذهبی خوقند این اقدام او را نپسندید و به بخارا چشم دوخت تا در ایجاد نظم اسلامی، شریعت که یکی از ارکان بخارا بود، دخالت کند. پس از سال‌ها جنگ نیابتی در داخل و اطراف اوراتیپها که برای تسلط بر منطقه رقابت می‌کردند، امیر نصرالله در سال ۱۸۴۲ به خوقند حمله کرد. نودیرابیگیم، شاعره برجسته، بیوه محمد عمرخان و دیگر اعضای خانواده سلطنتی همگی اعدام شدند. محکوم کردن امیر نصرالله به خاطر حکومت ظالمانه‌اش توسط عوض محمد، در توصیف امیر نصرالله به عنوان فردی بی‌رحم و سنگدل نقش داشت، اگرچه اعدام یک حاکم سرنگون شده در آسیای میانه غیرمعمول نبود. بی‌رحمی امیر نصرالله در خوقند و تحمیل مالیات‌های سنگین توسط او، خیانت به انتظارات علما و شهروندان خوقند بود. اگرچه حکومت مینگ در خوقند توسط شیرعلیخان و با کمک قبایل قرقیز و قپچاق احیا شد، اما بخارا به دخالت در سیاست داخلی خوقند ادامه داد که حتی پس از مرگ امیر نصرالله نیز در تضعیف خوقند مؤثر بود.

## پانویس

## منابع

* Fitzroy Maclean: *A Person from England and Other Travellers*, 1958
* Fitzroy Maclean, *[[:en:Eastern_Approaches|Eastern Approaches]]*, chap. 6 "Bokhara the Noble", 1949.
* Joseph Wolff: *Narrative of a Mission to Bokhara, in the years 1843-1845, to ascertain the fate of Colonel Stoddart and Captain Conolly*. London, J. W. Parker, 1845.
* Lee, Kwang Tae. (2020) “The Myth of the Butcher Amir: Tribal Politics and Early Modernization in 19th century Central Asia”.
* *Lee, Jonathan (1996). The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731-1901. BRILL. p. 276. .*
* *Wilde, Andreas (2016). What is Beyond the River?: Power, Authority, and Social Order in Transoxania 18th-19th Centuries. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]]&nbsp;[[:en:Special:BookSources/978-3-7001-7866-8|<bdi>978-3-7001-7866-8</bdi>]].*
* Wilde, Andreas: What is Beyond the River?: Power, Authority, and Social Order in Transoxania 18th-19th Centuries, Volume 2. Austrian Academy of Sciences, 2016.

رده:اهالی بخارا
رده:درگذشتگان ۱۸۶۰ (میلادی)
رده:زادگان ۱۸۰۶ (میلادی)