معماری یمن

[بندانگشتی|منظره تاریخی [ناحیه صنعاء القدیمة|شهر قدیمی صنعا، میراث جهانی یونسکو]]

معماری یمن به دوران باستان بازمی‌گردد، زمانی که بخشی از سنت معماری عربستان جنوبی بود. پیشرفت‌ها در دوره اسلامی نیز ادامه یافت و هم ویژگی‌های محلی و هم تأثیرات خارجی را نشان داد. شهرهای تاریخی یمن به خاطر برج‌های سنتی خود شناخته می‌شوند.

## یمن باستان
در دوران باستان، یمن محل سکونت چندین دولت‌شهر ثروتمند و سنت بومی معماری جنوب عربستان بود. متون تاریخی و شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که کاخ‌های بزرگ و با تزئینات غنی در چندین شهر، مانند کاخ غمدان در صنعا، وجود داشته است. بیشتر این سازه‌ها حفظ نشده‌اند، اگرچه بقایای شبوه، پایتخت سابق حضرموت، شواهدی از ساختار آنها ارائه می‌دهد.
[راست|بندانگشتی|بقایای [سد مأرب|سد باستانی مارب در سال ۱۹۸۸]]
در هزارهٔ اول پیش از میلاد، نخستین پادشاهی بزرگ عربستان جنوبی به نام «سبأ» توسط سبائیان با مرکزیت شهر مأرب بنیان‌گذاری شد و در کنار دیگر پادشاهی‌های منطقه، نفوذ آن تا سرزمین حبشه نیز گسترش یافت. واحه‌های این منطقه با بهره‌گیری از سیلاب‌ها، کشاورزی خود را توسعه دادند. شهر مأرب و برخی سازه‌ها در درهٔ «وادی دهنه» احتمالاً از هزارهٔ دوم پیش از میلاد پایه‌گذاری شده‌اند و شواهدی از آبیاری مصنوعی تا هزارهٔ سوم پیش از میلاد نیز وجود دارد. سد باستانی مأرب نخستین‌بار در قرن ششم پیش از میلاد ساخته شد و تا قرن پنجم یا ششم میلادی بارها مورد تعمیر قرار گرفت. این سد یکی از دستاوردهای بزرگ مهندسی در جهان باستان بود و برای مهار سیلاب‌های دوساله و فراهم‌سازی آبیاری منظم‌تر به‌کار می‌رفت. نخستین نسخهٔ سد، سازه‌ای خاکی به طول حدود ۵۸۰ متر و ارتفاع تقریبی ۴ متر بود که میان دو صخره قرار داشت. نسخهٔ دوم که حدود سال ۵۰۰ پیش از میلاد ساخته شد، به‌صورت یک خاکریز شیب‌دار با مقطع مثلثی طراحی شده بود و ارتفاعی حدود ۷ متر داشت و با سنگ و ملات پوشانده شده بود. بازسازی عمدهٔ بعدی توسط حمیریان در اواخر قرن دوم میلادی یا پس از آن انجام شد. آنان سد را به‌صورت سازه‌ای خاکی دیگر با پوشش سنگی بازسازی کردند که این‌بار ۷۲۰ متر طول، ۱۴ متر ارتفاع و سامانه‌های هیدرولیکی پیشرفته‌تری داشت.
[راست|بندانگشتی|کتیبه تزئینی از سرهای [بز کوهی سبک‌دار از دوره سبائیان در یمن، در موزه لوور به نمایش گذاشته شده است]]
معابد کلاسیک سبائیان سازه‌هایی با حیاط داخلی به شکل ستون‌های پیرااستیل (احاطه شده توسط ایوان‌ها) بودند. نمونه‌ای از این مورد، معبد عوام یا محرم بلقیس است که در لبه یک محوطه بزرگ، تقریباً بیضی شکل و دیواردار بنا شده است. برخی از معابد در منطقه جوف دارای شکل ستون‌دار بودند. در هر دو منطقه جوف و حضرموت، معابدی نیز وجود داشتند که از یک فضای داخلی تشکیل شده بودند که توسط دو ردیف سه یا چهار ستون تقسیم می‌شد و در حضرموت اغلب ورودی‌های خمیده داشتند. هنر این معابد با انتزاعی بودن آنها مشخص می‌شود، همان‌طور که در کتیبه‌های متمایز بز کوهی آنها نشان داده شده است. گذشته از معماری معبد، به نظر می‌رسد که خانه‌های برجی سنتی یمن نیز در حدود این دوره پدیدار شده‌اند که با پایه‌های سنگی و بخش‌های بالایی از چوب و خشت ساخته شده‌اند.

در قرن اول پیش از میلاد، رومی‌ها به منطقه دریای سرخ رسیدند که منجر به تغییر در قدرت و شبکه‌های تجاری شد. یک پادشاهی جدید حمیری کنترل یمن را به دست گرفت. در همان قرن، کاخ شقیر ("برج بلند") در شبوه ساخته شد. این کاخ حدود سال ۲۳۰ میلادی ویران شد، اما متعاقباً بازسازی و مرمت شد. این ساختمان که از خشت و چوب بر روی پایه‌های سنگی ساخته شده بود، شامل یک سازه چند طبقه بلند متصل به حیاطی بود که توسط گالری‌های دو طبقه احاطه شده بود. گالری‌ها دارای ستون‌های هشت ضلعی پوشیده از نقوش انگور حکاکی شده و سرستون‌هایی با تصاویر گریفین بودند. نقاشی‌های دیواری صحنه‌هایی با زنان و سایر نقوش تزئینی را به تصویر می‌کشیدند. این مجموعه زینتی، پیوندهایی با هنر هلنیستی اواخر آن زمان را نشان می‌دهد.

با قدرت‌گیری پادشاهی حِمیریان، دوره‌ای از صلح و تبادلات فرهنگی در منطقه شکل گرفت. پایتخت این پادشاهی در شهر ظفار (نزدیک یَریم) قرار داشت که با دیوارهای دوجداره و نه دروازه محصور شده بود. این شهر دارای ارگ سلطنتی به نام قلعه رَیدان یا کاخ رَیدان بود که مقر پادشاهان حِمیری محسوب می‌شد. قلعه‌های سنگی دیگری نیز در نقاط مختلف ساخته شدند.

تا قرن پنجم میلادی، شواهدی از تأثیر سبک‌های بومی توسط هنر بیزانسی و هنر مدیترانه‌ای دوران متأخر باستان دیده می‌شود. در قرون پنجم و ششم میلادی، مسیحیت در منطقه گسترش یافت و کلیساهایی ساخته شدند. ابرهه، فرمانروای محلی حبشی که صنعا را به‌عنوان پایتخت خود برگزید، حدود سال ۵۶۷ میلادی کلیسایی در آن‌جا بنا کرد که گفته می‌شود با کمک دو معمار اعزامی از سوی امپراتور بیزانس، ژوستینیان اول، ساخته شد.

کاخ غُمدان که احتمالاً نخستین‌بار در حدود سال ۲۰۰ میلادی ساخته شده بود، در حافظهٔ جمعی مردم حفظ شد و احتمالاً بر معماری کاخ‌های بعدی تأثیر گذاشت. این کاخ ظاهراً دارای طبقات متعدد، سقفی شفاف از سنگ آلاباستر، تزئینات سنگی رنگی در نماها، و مجسمه‌هایی از حیوانات بوده است.

## دوره اسلامی

### قرن هفتم تا سیزدهم میلادی
یمن در قرن هفتم اسلامی شد، اما امروزه تعداد کمی از ساختمان‌های دوره اولیه اسلامی دست نخورده باقی مانده‌اند. تنها از قرن دهم به بعد است که سبک‌های معماری اسلامی متمایزی را می‌توان مستند کرد. معماری یمن را می‌توان «محافظه‌کارانه» توصیف کرد، زیرا مردم یمن گذشته پیش از اسلام و اسلامی خود را با هم ترکیب می‌کنند. این فلسفه در ساخت مسجد سلیمان بن داوود در مارب، که مستقیماً بر روی یک معبد قدیمی ساخته شده است، نشان داده شده است.
راست|بندانگشتی|مسجد جامع جناد در سال‌های ۶۲۷ تا ۶۲۸ میلادی تأسیس شد، اما در قرن‌های بعدی بازسازی شد (عکس ۲۰۱۴)
قدیمی‌ترین مسجد در یمن به‌طور سنتی یا مسجد جامع جَنَد (واقع در منطقهٔ جند در شمال‌شرق تعز) دانسته می‌شود یا مسجد جامع صنعا. بنابر گزارش‌ها، مسجد جند در سال‌های ۶۲۷–۶۲۸ میلادی (سال ۶ هجری) توسط معاذ بن جبل، صحابی پیامبر اسلام، بنیان‌گذاری شده است. منابع سنتی اسلامی بر این باورند که مسجد جامع صنعا به دستور پیامبر اسلام و به‌دست یکی از یاران او ساخته شده است. با این حال، پژوهشی از عبدالمحسن المدعج نشان می‌دهد که این مسجد به‌احتمال زیاد در سال ۶۳۳ میلادی ساخته شده است.

پس از اوایل دوره خلافت، این منطقه توسط سلسله‌های مختلفی از جمله سلیحیان (قرن‌های ۱۱ تا ۱۲) اداره می‌شد. یکی از انواع مساجد که در این زمان وجودشان تأیید شده است، شامل یک اتاق مکعبی بزرگ با یک ورودی است که سابقه‌ای در معماری معابد پیش از اسلام در منطقه دارد. نمونه‌هایی از این مساجد عبارتند از مسجد العباس در اصناف (۱۱۲۶، نزدیک صنعا) و مسجد سرحه (قرن ۱۳، نزدیک اب) که هر دو دارای سقف‌های بسیار تزئین شده با نقوش ستاره‌ای درهم تنیده هستند. نوع دیگر شامل یک اتاق مستطیل شکل با جهت‌گیری عرضی، با چندین ورودی و ستون‌های نگهدارنده در داخل بود که گاهی اوقات قبل از آن یک حیاط قرار داشت. نمونه‌هایی از این موارد شامل مسجد سلیمان بن داوود (۱۰۸۹، با استفاده مجدد از بقایای باستانی) در مأرب و مسجد جامع دمار (قرن ۱۲ تا ۱۳) است. این نوع نیز سابقه‌ای پیش از اسلام دارد.
[راست|بندانگشتی|[مسجد اعظم صنعا|مسجد جامع صنعا (چپ) نمونه‌ای اولیه از مسجد حیاط‌دار ستون‌دار در یمن است. این مسجد که در قرن هفتم میلادی تأسیس شد، در قرن‌های بعدی بازسازی و به شکل فعلی خود گسترش یافت.]]
تالار ستون‌دار مسجد با حیاط، که در آن زمان در بیشتر جهان اسلام رایج‌تر بود، در اوایل دوران اسلامی یمن نسبتاً نادر بود. مسجد جامع صنعا یکی از معدود مساجد از این نوع در منطقه بود. پس از تأسیس، به دستور خلیفه اموی ، ولید ( به شکل بزرگ‌تری بازسازی شد.).  این بنا دوباره در سال‌های ۷۵۳–۷۵۴ و پس از ۸۷۵ بازسازی شد. در مورد اخیر، با دیوارهای سنگی و گچی و سقفی از جنس ساج بازسازی شد، اگرچه این دیوارها نیز در طول قرن‌ها تعمیر و مرمت شده‌اند. تزئینات مسجد نشان‌دهنده مرمت‌های متعدد است، اما همچنین بهترین تکنیک‌های هنری در یمن را در طول قرن‌ها، از جمله چوب‌های حکاکی شده و رنگ‌آمیزی شده، سنگ‌های حکاکی شده و گچبری‌های حکاکی شده، نشان می‌دهد. قدیمی‌ترین نمونه شناخته شده از یک ورودی بزرگ در یمن نیز در سال ۱۱۵۸ به مسجد جامع صنعا در ورودی در امتداد دیوار *[[قبله]]* اضافه شد.
[بندانگشتی|حیاط داخل مسجد عروه بنت احمد در [جبله (قرن یازدهم)]]
از دیگر نمونه‌های اولیهٔ مساجد حیاط‌دار با پلان شبستانی در منطقه می‌توان به مسجد جامع شبام کوکبان (قرون نهم تا دهم میلادی) و مسجد اروی بنت احمد (۱۰۸۷–۱۰۸۹ میلادی) در شهر جِبله اشاره کرد. مسجد جامع جند نیز دارای فرم حیاط‌دار است، اما در حدود سال ۱۲۰۰ میلادی بازسازی شده و طرح اولیهٔ آن به‌طور دقیق مشخص نیست.

مسجد جامع شبام، همانند مسجد جامع صنعا، دارای سقفی با نقاشی‌های غنی است، هرچند ستون‌ها و سرستون‌های آن شباهت‌هایی به فرم‌های پیشااسلامی دارند. مسجد اروی بنت احمد، طبق گزارش‌ها، بخشی از کاخ سُلیحی‌ها بوده که بعدها به مسجد تبدیل شده است. برخلاف دیگر مساجد شبستانی محلی در آن دوره، این مسجد دارای گنبدی بر فراز فضای جلوی محراب است که احتمالاً تحت تأثیر معماری فاطمی از طریق سلسلهٔ سُلیحیان شکل گرفته—سلسله‌ای که خلافت فاطمی را به‌رسمیت می‌شناخت.

محراب این مسجد قدیمی‌ترین محراب تزئین‌شدهٔ باقی‌مانده در یمن است؛ پوشیده از نقش‌های اسلیمی حجاری‌شده و دارای قاب مستطیلی با کتیبه‌ای به خط کوفی. این طراحی بعدها در محراب‌های دیگر منطقه تقلید شد.

### قرن سیزدهم و پس از آن
#### مساجد و مدارس
ایوبیان انواع مساجد گنبددار و همچنین مدارس به سبک سنی را به منطقه معرفی کردند، اما هیچ‌یک از ساختمان‌های آنها در یمن باقی نمانده است. با این حال، خاندان رسول پس از آنها (قرن‌های ۱۳ تا ۱۵) حامیان پرکار معماری بودند و این انواع ساختمان‌های جدید را تحت تأثیر پیوندهای سیاسی خود با مصر تداوم بخشیدند. رسولیان در تعز مستقر بودند و چندین ساختمان از آنها در آنجا باقی مانده است، از جمله مسجد مظفریه (ساخته شده توسط سلطان الملک المظفر یوسف در زمانی بین سال‌های ۱۲۴۹ تا ۱۲۹۵) و چندین مدرسه که شامل مساجد نیز می‌شوند.

## منابع

رده:تاریخ معماری
رده:معماری اهل یمن