ریشه طلایی (افسانه ایتالیایی)

**ریشه طلایی** یا **تنه طلایی** (به ناپلی: *Lo turzo d'oro*؛ به ایتالیایی: *Il ceppo d'oro*) یک افسانه ادبی است که توسط جیامباتیستا باسیله در *[[پنتامرونه]]*، به عنوان داستان چهارم از روز پنجم، نوشته شده است. این داستان، یکی از دو بازنویسی اسطوره یونانی-رومی «پسوخه و کوپیدو» توسط باسیله در نظر گرفته می‌شود، دیگری «Lo Catenaccio» است.

با وجود اینکه این داستان ریشه در ادبیات دارد، با چرخهٔ بین‌المللی «جانور همچون داماد» یا «جستجوی همسر گمشده» مرتبط است، به این معنا که دختری انسانی با همسری ماوراءطبیعی یا افسون‌شده ازدواج می‌کند، او را از دست می‌دهد و باید به جستجوی او بپردازد. داستان‌های مشابهی از سنت شفاهی در ایتالیا نیز جمع‌آوری شده‌اند.

## خلاصه داستان
چپ|بندانگشتی|دوشیزه از سوراخ به سمت کاخ زیرزمینی پایین می‌رود. تصویرگری از جان باتن برای ''کتاب پریان اروپا'' اثر جوزف جیکوبز (۱۹۱۶).
داستان بر پارمتلا تمرکز دارد، دختری فقیر و کوچک‌ترینِ سه خواهر: او، پاسکوزا و چیسه. آن‌ها دختران یک باغبان هستند که به آن‌ها خوک می‌دهد تا پرورش دهند، به امید اینکه در آینده جهیزیه‌ای به دست آورند. خواهرانش اغلب پارمتلا را مجبور می‌کنند تا خوک‌ها را به بخش دیگری از چمنزار هدایت کند، جایی که او در نهایت به چشمه‌ای و درختی با برگ‌های طلایی در کنار آن می‌رسد. پارمتلا مقداری از برگ‌ها را جمع‌آوری کرده و به پدرش می‌دهد تا او آن‌ها را بفروشد. این کار را تکرار می‌کند تا جایی که تمام برگ‌های درخت جمع‌آوری می‌شوند و درخت عاری از برگ می‌شود.

چندی بعد، پارمتلا متوجه می‌شود که درخت با برگ‌های طلایی، ریشه‌ای طلایی دارد. او با تبر به ریشه حمله می‌کند و پله‌هایی را که به زیرزمین می‌رود، پیدا می‌کند. پارمتلا از سوراخی که تنهٔ درخت قبلاً در آن قرار داشت، پایین می‌رود و به کاخی لوکس می‌رسد. او در کاخ پرسه می‌زند و از مناظر آن شگفت‌زده می‌شود، تا اینکه میز غذا و نوشیدنی را می‌بیند. هنگامی که به میز نزدیک می‌شود، یک بردهٔ مورویی در برابرش ظاهر می‌شود و از او می‌خواهد که همسر او شود. پارمتلا پیشنهاد را می‌پذیرد، پیش از آنکه برده به او بگوید باید قول بدهد هرگز شب‌ها چراغی روشن نکند، و او نیز با این شرط موافقت می‌کند.

پارمتلا کاخ را ترک می‌کند و درست بیرون از غار با یک پری ملاقات می‌کند. پری به او هشدار می‌دهد که «به کشتارگاه می‌رود» و هفت دوک، هفت انجیر، یک شیشه عسل و هفت جفت کفش آهنین به او می‌دهد. او به پارمتلا دستور می‌دهد که به مسیر خود ادامه دهد، از روی پلی باریک و مستقیم که به نازکی یک تار مو است عبور کند، تا به هفت اُگر استخوان‌خوار برسد که روی بالکن خانه‌ای روی استخوانی مشغول نخ ریسی هستند. پارمتلا باید صبر کند تا آن‌ها استخوان را پایین بیاورند و آن را با یک دوک آغشته به عسل جایگزین کند و یک انجیر به جای دکمه قرار دهد؛ اُگرها از او خواهند خواست بیرون بیاید، اما پارمتلا باید پاسخ منفی بدهد. آن‌ها به جستجوی اشیاء مختلف برای سوگند ادامه خواهند داد، تا اینکه نام **تروونه-ا-لامپه** («رعد و برق») را بر زبان آورند — آن زمان است که او می‌تواند ظاهر شود.

پس از هفت سال راه رفتن با کفش‌های آهنی‌اش، به یک بالکن بزرگ می‌رسد که هفت غول روی آن قدم می‌زنند، درست همان‌طور که پری پیش‌بینی کرده بود. پارمِتِلا طبق دستورالعمل پری، دوک نخ‌ریسی آغشته به عسل و انجیرها را به آنها می‌دهد و منتظر می‌ماند تا آنها به نام ترونه-ای-لامپ قسم بخورند که به او آسیبی نرسانند. پس از اینکه آنها قول می‌دهند، پارمِتِلا بر آنها ظاهر می‌شود. غول‌ها او را مسخره و سرزنش می‌کنند، زیرا پارمِتِلا را به خاطر برادرشان ترونه-ای-لامپ که به مدت ۱۴ سال به عنوان یک سیاه‌پوست در غاری دور از آنها زندگی کرده بود، سرزنش می‌کنند. با وجود اختلاف اولیه، هفت غول به پارمِتِلا توصیه می‌کنند که قبل از رسیدن مادر غولشان پنهان شود و وقتی گاردش را پایین آورد، با گرفتن سینه‌هایش او را غافلگیر کند و او را وادار کند که به نام پسرش، ترونه-ای-لامپ، قسم بخورد که به او آسیبی نرساند.

پارمِتِلا به دنبال نصیحت دختر غول، مادرِ غول خود را از پشت می‌گیرد و به نام پسرش قسم می‌خورد که به او آسیبی نرساند. پس از آزادی، مادر غول، خشمگین، ادعا می‌کند که در فرصت مناسب، انتقام او را خواهد گرفت. سپس مادر غول به عنوان اولین وظیفه، به پارمِتِلا دستور می‌دهد که دوازده کیسه غلات را که در یک توده واحد مخلوط شده‌اند، جدا کند. شوهرش، ترونه-ای-لامپ، دوباره در مقابل او ظاهر می‌شود و لشکری از مورچه‌ها را احضار می‌کند تا برای جدا کردن غلات از آنها استفاده کنند و در این فرایند به او کمک کنند. به عنوان وظیفه دوم، غول از او می‌خواهد که دوازده تشک را با پر پر کند، که او نیز با نصیحت شوهرش این کار را انجام می‌دهد: تشک‌ها را روی زمین پهن می‌کند و فریاد می‌زند که پادشاه پرندگان مرده است، و همه پرندگان ظاهر می‌شوند تا مقداری از پرهای خود را به او بدهند.

آخرین وظیفه‌ای که به او محول شده این است که به خانه خواهر غول برود و جعبه‌ای از آلات موسیقی از او بیاورد تا در عروسی آینده ترونه-ای-لامپ با عروس دیگری از آن استفاده کند. او به توصیه شوهرش وارد خانه خواهر می‌شود، به اسب و سگ غذا می‌دهد و لولاهای در را به او تعارف می‌کند. سپس خواهرزاده غول را فریب می‌دهد که به جای او با او به داخل تنور می‌رود و جعبه آلات موسیقی را برمی‌دارد، قبل از اینکه جادوگر به لولاهای در، اسب و سگ دستور دهد که او را متوقف کنند. با این حال، پارمِتِلا به دلیل اعمال قبلی‌اش آسیبی نمی‌بیند. در فاصله‌ای امن از جادوگر، کنجکاوی دوباره او را فرا می‌گیرد و جعبه را باز می‌کند و باعث می‌شود آلات موسیقی در این حین به بیرون پرتاب شوند. خوشبختانه ترونه-ای-لامپ دوباره در مقابل او ظاهر می‌شود و با سوت، آلات موسیقی را به داخل جعبه برمی‌گرداند.

سرانجام، مادرِ غول‌پیکر، عروسی پسرش را آماده می‌کند: او به هر یک از هفت دخترش یک مشعل و به پارمِتِلا دو مشعل می‌دهد تا نگه دارند و او را نزدیک چاهی قرار می‌دهد تا وقتی به خواب می‌رود، در آن بیفتد. عروس زشتِ ترونه-ای-لامپه از کنار پارمِتِلا می‌گذرد و او را به خاطر نبوسیدن داماد مسخره می‌کند، در حالی که ادعا می‌کند برای گرفتن شاه‌بلوط، چوپانی را بوسیده است. ترونه-ای-لامپه اعتراف عروس را می‌شنود و بی‌صدا دود می‌کند. پس از پایان جشن عروسی، ترونه-ای-لامپه در حجلهٔ عروسی خود، عروسش را می‌کشد.

مادر غول بعداً پسرش را در آغوش پارمِتِلا می‌بیند. او که خشمگین شده، تصمیم می‌گیرد با خواهرش توطئه کند تا از شر او خلاص شود. وقتی وارد خانه خواهرش می‌شود، غول متوجه می‌شود که خواهرش از غم از دست دادن فرزندش، به داخل تنور پریده تا در کنار او بمیرد. غول به قوچ تبدیل می‌شود و سرش را به دیوار می‌کوبد و سرنوشت او نامعلوم می‌ماند. ترونه-ای-لامپ و پارمِتِلا در نهایت با خواهرشوهرهایشان صلح می‌کنند و با خوشحالی زندگی می‌کنند.

## تحلیل
### نوع داستان
این داستان به چرخه بین‌المللی *[[جانور همچون داماد]]* یا *«در جستجوی شوهر گمشده*» تعلق دارد که در فهرست آرن-تامپسون-اوتر با نوع داستان ATU 425، «در جستجوی شوهر گمشده» و زیرگونه‌های آن مطابقت دارد. زبان‌شناس جیان‌فرانکو دارونکو آن را به عنوان نوع ایتالیایی ۴۲۵، («همسر گمشده»)» طبقه‌بندی کرده است. نانسی کانپا آن را به عنوان نوع ۴۲۵A، «حیوان به عنوان داماد» فهرست کرده است. رناتو آپریل، ویراستار فهرست ایتالیایی داستان‌های جادویی، داستان را از منطقهٔ کامپانیا استخراج کرده و آن را بخشی از چرخهٔ «آمور و پسیکه» (نوع ۴۲۵)، به عنوان زیرنوع ۴۲۵B طبقه‌بندی کرده است.

پژوهشگران به شباهت‌های ساختاری بین این داستان و اسطورهٔ آفرودیت پسوخه و کوپیدو در فرهنگ یونانی-رومی، همان‌طور که توسط آپولیوس در قرن دوم میلادی نقل شده، اشاره کرده‌اند. در واقع، ریشهٔ طلایی به عنوان یکی از نسخه‌های باسیل از این اسطوره در نظر گرفته می‌شود، نسخهٔ دیگر آن Il catenaccio («قفل»، نوع داستان سابق AaTh 425L، «قفل بر داماد افسون‌شده») است. جوزف جیکوبز، فولکلور پژوه، بیان کرده است که ریشهٔ طلایی نخستین ظهور در دوران نوین آغازین داستان «آفرودیت و پسیکه» است که شامل ویژگی‌های زیر می‌باشد: همسر نامرئی، شکستن تابو و وظایف قهرمانه برای مادرشوهر.

### نقوش
#### وظایف قهرمان زن
[چپ|بندانگشتی|از مرکز: پارمِتِلا جعبه را باز می‌کند و سازها از آن بیرون می‌پرند. تصویرسازی از [جرج کروکشنک|جورج کروکشنک برای *کتاب «داستان داستان‌ها»* (۱۸۵۰).]]
محققان معمولاً متوجه شباهت بین جستجوی پارمِتِلا برای جعبه سازها و جستجوی سایکی برای تابوت پرسفونه و نتیجه کنجکاوی هر دو زن شده‌اند. محققان کاتالان، نقش جعبه سازها را در گونه‌های یونانی، ترکی و ایتالیایی جنوبی یافتند. در همین راستا، سوان، در مطالعه خود در مورد *کوپید و سایکی*، اظهار داشت که سازها به عنوان محتویات جعبه، در سنت مدیترانه‌ای «مشترک» هستند.

قهرمان داستان همچنین توسط مورچه‌ها برای حمل غلات از یک مکان به مکان دیگر کمک می‌شود. رویداد مشابهی در اسطوره سایکی و در دیگر افسانه‌ها، مانند *[[ملکه زنبورها]]*، اثر برادران گریم، رخ می‌دهد. اظهار داشت که در داستان‌هایی از نوع «جستجوی شوهر گمشده»، وظیفه دسته‌بندی دانه‌ها یا غلات در گونه‌های مدیترانه‌ای و خاور نزدیک از نوع ATU 425B، «وظایف جادوگر» دیده می‌شود.

## انواع مختلف
### ایتالیا
#### مارویزیا
در یک داستان سیسیلی که توسط جوزپه پیتره با عنوان *مارویزیا* گردآوری شده است، دختر شاهزاده‌ای صاحب گلدانی است که گل رزی با دانه‌های خوراکی خوب تولید می‌کند. پرنده‌ای سبز می‌آید و دانه‌ها را می‌خورد. دختر می‌خواهد صاحب این پرنده سبز شود، اما خدمتکاران شاهزاده نمی‌توانند آن را بگیرند. سپس، او لباس مبدل زائر می‌پوشد و پرنده را به روستاهای مختلف دنبال می‌کند، به این بهانه که در حال گذراندن هفت سال توبه است. او به شهری می‌رسد که ملکه‌اش دلتنگ پسرش است. ملکه خیلی زود دختر را پناه می‌دهد. در عوض، دختر انگشتر ملکه، یادگاری از پسر گمشده‌اش، را به عنوان تلاشی برای اطمینان خاطر او درخواست می‌کند. ملکه موافقت می‌کند و دختر زائر به سفر خود ادامه می‌دهد. او به خانه یک *مامادراگا* می‌رسد و درخواست اقامت می‌کند. مامادراگا او را به داخل دعوت می‌کند، او را ماروایزیا (از *ماروا*، گیاهی برای گل ختمی) می‌نامد و او را به انجام کارهای سخت و طاقت‌فرسا وامی‌دارد. اول، دختر، مرویزیا، باید تمام ظروف مسی را تمیز کند و این راز را با علی، خدمتکار غول‌پیکر ممدرگا، در میان بگذارد. پرنده سبز روی طاقچه پنجره ظاهر می‌شود و دختر را نصیحت می‌کند. بعد، باید تمام تشک‌ها را بشوید و در نهایت برای ممدرگا لباس ببافد. روز بعد، ممدرگا پرنده سبز را به یک مرد تبدیل می‌کند و خدمتکار غول‌پیکرش علی را مأمور می‌کند تا مرویزیا را ببرد تا بزها او را بخورند. علی با پرنده سبز ملاقات می‌کند که به او عصای جادویی می‌دهد تا برای سیر کردن بزها علف درست کند. یک دختر چوپان به ممدرگا غذا می‌دهد و ممدرگا پس از تشکر از او تصمیم می‌گیرد دختر را عروس خود کند. پرنده سبز با تصمیم ممدرگا موافقت می‌کند، اما مخفیانه از حلقه فرمان برای ساختن مشعلی با باروت و گلوله در داخل آن استفاده می‌کند. پس از ازدواج آنها، در حالی که مرویزیا مشعل را در پایین تخت عروس نگه داشته است، پرنده سبز از همسر جدیدش می‌خواهد که مشعل را نگه دارد. مشعل روی دستان چوپان منفجر می‌شود و خانهٔ مامدرگا را با خود می‌برد. مارویزیا، پرندهٔ سبز که حالا انسان شده و غول، خیلی زود تلاش می‌کنند با حلقه و کتاب فرمان از مامدرگا فرار کنند، و زن شرور به شدت در تعقیب آنهاست. این سه نفر در نهایت فرار می‌کنند و با ملکه‌ای که حلقه را به مارویزیا داده بود، ملاقات می‌کنند. نویسنده ولدمار کادن این داستان را به نامگل رز صنوبر ترجمه کرد، و اظهار داشت که این نوع دیگری از اسطوره کوپید و روان است. روث منینگ-ساندرز این داستان را در اثر خود با عنوان *"کتاب غول‌ها و ترول‌ها"* به صورت *پرنده سبز* ترجمه کرد.

#### رعد و برق
نویسنده هاینریش زچالیگ داستانی از جزیره کاپری با عنوان *«رعد و برق و صاعقه»* منتشر کرد: دختری به نام روزینلا با پدر فقیرش زندگی می‌کند. روزی، او خوک خود را برای چرا به جنگل می‌برد و درختی با برگ‌ها و شاخه‌های طلایی پیدا می‌کند. او مقداری شاخ و برگ برای پدرش می‌برد. آنها سرانجام روز بعد دوباره به جنگل می‌روند تا اینکه درخت را در حال افتادن می‌بینند. پس از افتادن درخت، آنها راه پله‌ای را می‌بینند که به زیر زمین منتهی می‌شود. پدرش تمایلی به پایین رفتن از پله‌ها ندارد، اما روزینلا خیلی زود از سوراخ پایین می‌رود و یک کاخ بزرگ زیرزمینی پیدا می‌کند. در یکی از اتاق‌ها، روزینلا با موجودی سایه‌دار ملاقات می‌کند و به او پیشنهاد خدمت می‌دهد. سایه موافقت می‌کند و به او اجازه می‌دهد بماند، به شرطی که نه در طول روز و نه در شب وارد اتاق خواب او نشود. او از یک سالگی از دستورالعمل‌های او پیروی می‌کند تا اینکه وارد اتاق‌های او می‌شود و جوانی زیبا را می‌بیند که روی تخت خوابیده است. صبح روز بعد، مرد سایه‌دار، روزینلا را سرزنش می‌کند، اما به او کفش‌های آهنی و مقداری انجیر می‌دهد. او توضیح می‌دهد که انجیرها برای خواهرانش هستند و اگر او یک سال، سه ماه و سه هفته رنج بکشد، مردی به نام رعد و برق با او ازدواج خواهد کرد. روزینلا به شهر می‌رود و به تراسی که سه خواهر در آن هستند می‌رسد و انجیرها را به آنها می‌دهد. خواهران از او استقبال می‌کنند، اما هشدار می‌دهند که مادرشان، لوئیزا، آدمخوار است و ممکن است او را ببلعد، اما دختر می‌تواند با کشیدن موهایش و مجبور کردن او به قسم خوردن به نام پسرش، نظر او را جلب کند. لوئیزا ظاهر می‌شود و بوی «گوشت مسیحی» روزینلا را استشمام می‌کند. روزینلا، لوئیزا را مجبور می‌کند که به نام پسرش به او آسیبی نرساند. لوئیزا دختر انسان را مجبور به انجام کارهای دشوار می‌کند: پر کردن دو کیسه با پر و جدا کردن یک توده بزرگ از دانه‌های مخلوط. رعد و برق به او کمک می‌کنند: او همه پرندگان را احضار می‌کند تا پرهای خود را بدهند و ارتشی از مورچه‌ها را برای جدا کردن دانه‌ها. سپس، لوئیزا، روزینلا را به همراه نامه‌ای و دستوری برای برداشتن تابوت از کابینت، نزد خواهرش، که او هم آدمخوار است، می‌فرستد. در راه، مرد دوباره ظاهر می‌شود و به او می‌گوید که این کار یک تله است؛ او کیسه‌ای پر از بلغور جو دوسر و بیسکویت به او می‌دهد و به او دستور می‌دهد که بلغور جو دوسر را به اسب و بیسکویت را به طوطی بدهد، تابوت را بردارد و فرار کند. روزینلا آن چیز را می‌گیرد و در راه برگشت، آن را باز می‌کند و دسته‌ای از پرندگان فرار می‌کنند. همان مرد از قدرت جادویی خود برای کشاندن پرندگان به سمت تابوت استفاده می‌کند. در نهایت، لوئیزا عروسی پسرش را با زنی زشت ترتیب می‌دهد. قبل از مراسم، تندر و لایتنینگ از روزینلا بوسه می‌خواهند، اما او امتناع می‌کند. عروس زشت اعتراف می‌کند که یک چوپان خوک را به خاطر سه آجیل بوسیده است. تندر و لایتنینگ عروس زشت را سرزنش می‌کنند و روزینلا را انتخاب می‌کنند. لوئیزا، مادر لوئیزا، که از شکست‌هایش خسته شده است، به درون چاهی می‌پرد.

#### کریستینا و هیولا
در یک داستان ایتالیایی که اولین بار توسط سیرو مارزوکی از توسکانی در سال ۱۸۷۹ با عنوان *کریستینا ای ایل موسترو* ("کریستینا و هیولا") جمع‌آوری شد، و توسط محقق آلمانی ترجمه شده است. با عنوان کریستینا و هیولا، مادری سه دختر در سن ازدواج دارد؛ کوچک‌ترین آنها، کریستینا، زیباترین آنهاست، اما خواستگار مناسبی پیدا نمی‌کند. روزی، مادر برای اطلاع از سرنوشت کوچک‌ترین دخترش با یک جادوگر مشورت می‌کند. جادوگر پاسخ می‌دهد که سرنوشت او از بین سه خواهر، خوش‌شانس‌ترین خواهد بود و پیشنهاد می‌دهد که کریستینا را برای قدم زدن در کوهستان ببرند، غذایش را با تریاک مزه‌دار کنند و پس از اینکه دختر به خواب رفت، او را آنجا بگذارند و به خانه برگردند که کمی بعد او به دنبالش می‌رود. کریستینا سرانجام از خواب بیدار می‌شود و خود را در یک کاخ بزرگ می‌بیند و صدایی به او می‌گوید که کاخ و هر آنچه در آن است متعلق به اوست. زمان می‌گذرد و او می‌خواهد به دیدار خانواده‌اش برود. صدا یک حلقه جادویی به او می‌دهد و به او هشدار می‌دهد که به مادر یا خواهرانش در مورد زندگی‌اش چیزی نگوید. مادر کریستینا با جادوگر مشورت می‌کند و متوجه می‌شود که دخترش در قصر شاهزاده‌ای به نام کوپید زندگی مرفهی دارد که توسط یک *ماگا* (جادوگر) به یک هیولا تبدیل شده است. کریستینا اعتماد صدا را می‌شکند: او شب هنگام شمعی روشن می‌کند و نه یک هیکل هیولایی، بلکه جوانی خوش‌قیافه با بال‌هایی بر روی شانه‌هایش می‌بیند. کمی موم سینه‌اش را می‌سوزاند، او از خواب بیدار می‌شود، کریستینا را نفرین می‌کند و ناپدید می‌شود. حالا کریستینا باید توبه کند، بنابراین در *Ungeheuer* (هیولا) کاری پیدا می‌کند. اولین وظیفه‌ای که به کریستینا داده می‌شود این است که قله کوه را پاکسازی کند؛ سپس یک تخم مرغ را از اعماق آن بیرون بیاورد. به زودی به او دستور داده می‌شود که به کوه دیگری پر از ببر برود و پوست کافی برای دوختن یک جفت دستکش پیدا کند. آخرین وظیفه کریستینا این است که به جهنم برود و جعبه‌ای را از شیطان بگیرد، بدون اینکه آن را باز کند. کریستینا جعبه‌ای را از شیطان می‌گیرد و کمی در راه توقف می‌کند؛ او جعبه را باز می‌کند و مهی تیره از آن بیرون می‌آید و جهان را در تاریکی فرو می‌برد. در این داستان، یاور قهرمان زن، پیرزنی است: او عصایش را تکان می‌دهد و تاریکی به جعبه برمی‌گردد.

## منابع

رده:قصه‌های پریان درباره سحر و جادو
رده:ATU ۴۰۰−۴۵۹
رده:سحر در متل