شورش فیض‌الله خان

**شورش فیض‌الله خان** قیامی نافرجام و تلاشی برای ترور تیمور شاه درانی، فرمانروای امپراتوری درانی، بود که در ژانویه ۱۷۷۵ در پیشاور رخ داد. این شورش به رهبری فیض‌الله خان خلیل، زمیندار برجسته و رهبر قبیله‌ای، سازمان‌دهی شد. وی کوشید با بهره‌گیری از نگرانی‌ها درباره گسترش قدرت سیک‌ها در پنجاب و بسیج حمایت قبایل، تیمور شاه را براندازد. توطئه کشف و به‌طور خشونت‌آمیز سرکوب شد که به کشته شدن هزاران نفر و اعدام فیض‌الله خان انجامید. این شورش در تصمیم تیمور شاه برای تقویت اقتدار مرکزی و انتقال دائمی پایتخت از قندهار به کابل نقش داشت.

## پیش‌زمینه
فیض‌الله خان خلیل یکی از زمینداران برجسته در منطقه پیشاور بود و جوامع روستایی اغلب برای رهبری و مشورت به او رجوع می‌کردند. او به قبیله خلیل تعلق داشت؛ قبیله‌ای بزرگ از افغان‌ها که در پیرامون پیشاور ساکن بودند و از نظر تبار با دودمان درانی پیوند داشتند. نفوذ او در میان قبایل و مالکان محلی، وی را به قدرتی مهم در سطح منطقه تبدیل کرده بود.

در دوران سلطنت تیمور شاه درانی، به دلیل تمرکزگرایی اداری، رقابت‌های قبیله‌ای و فشارهای نظامی در مرزهای هند، تنش‌هایی در امپراتوری وجود داشت. نیروهای سیک در پنجاب فعال‌تر شده بودند و این امر موجب نگرانی گسترده در میان مقامات افغان و جوامع مسلمان شده بود. فیض‌الله خان از این نگرانی‌ها برای گردآوری نیروهای مسلح بهره برد.

## توطئه
فیض‌الله خان خلیل به همراه چند تن از سرداران طرحی برای ترور تیمور شاه به منظور دستیابی به قدرت ریخت. از همدستان اصلی او یاقوت خان، خواجه‌سرایی که ریاست محافظان حرمسرا را برعهده داشت و مورد اعتماد شاه بود، و اسدالله خان مهمند (معروف به ارسلان خان)، از زمینداران برجسته پیشاور، بودند.

توطئه‌گران پیامی به تیمور شاه فرستادند و مدعی شدند که نیروهای سیک مسلمانان پنجاب را آزار می‌دهند و درخواست کردند تا نیروهای قبیله‌ای را برای سرکوب آنان بسیج کنند. تیمور شاه که از نیت واقعی آنان بی‌خبر بود، این درخواست را پذیرفت. فیض‌الله خان سپس نیرویی بزرگ از پیشاور و کشمیر گرد آورد که شمار آن میان ۲۰٬۰۰۰ تا ۲۵٬۰۰۰ نفر پیاده و سواره ذکر شده است. اسدالله خان نیز نیرویی مستقل متشکل از ۲٬۵۰۰ نفر از افراد قبیله خود در اختیار داشت.

## سوءقصد در بالاحصار
در زمانی که تیمور شاه در بالاحصار پیشاور اقامت داشت، توطئه‌گران بعدازظهری را که شاه در حال استراحت بود برای اقدام برگزیدند. آنان با این ادعا که شاه برای بازبینی نیروها آنان را فراخوانده است، کوشیدند وارد دژ شوند. هنگامی که نگهبانان کاخ مانع ورود شدند، شورشیان به زور وارد شدند و شماری از نگهبانان را کشتند و چند تن از کارکنان آشپزخانه سلطنتی را زخمی کردند. تیمور شاه از خطر آگاه شد و به بالای یکی از برج‌های دژ گریخت. نیروهای وفادار، از جمله غلامان، واحدهای قزلباش و دیگر محافظان دربار، برای سرکوب قیام فراخوانده شدند. نبردی سنگین در داخل و اطراف بالاحصار درگرفت.

## سرکوب و کشتار
نیروهای امپراتوری شورشیان را به‌طور قاطع شکست دادند و آنان را چند کیلومتر از شهر عقب راندند. منابع معاصر از خونریزی گسترده خبر می‌دهند و شمار کشته‌شدگان را حدود ۶٬۰۰۰ نفر ذکر کرده‌اند که شامل شورشیان و غیرنظامیانی بود که به دلیل شباهت پوشش با شورشیان به اشتباه هدف قرار گرفتند. فیض‌الله خان خلیل و پسرش دستگیر و اعدام شدند. یاقوت خان نیز بازداشت و به سبب نقش خود در توطئه کشته شد. چندین روستا که مظنون به حمایت از شورشیان بودند مورد یورش قرار گرفتند، هرچند خشونت‌ها بعدها با میانجیگری برخی سرداران محلی کاهش یافت. اسدالله خان مهمند توانست به کوهستان‌های باجور بگریزد.

## دستگیری و اعدام فیض‌الله خان
بر پایه روایت‌های بعدی، فیض‌الله خان در ابتدا با گریختن به تپه‌های هشت‌نگر از دستگیری گریخت. تیمور شاه که نتوانست او را با زور دستگیر کند، از فریب استفاده کرد و به‌طور علنی اعلام نمود که وی را بخشیده است. نامه عفو بر برگی از قرآن نوشته و مُهر شد و برای او فرستاده شد. فیض‌الله خان با اعتماد به قداست این سند، به کابل رفت تا اظهار پشیمانی کند، اما پس از ورود دستگیر و در همان روز گردن زده شد.

## پیامدها
پس از سرکوب شورش، تیمور شاه به کابل بازگشت و آن را به‌طور رسمی به جای قندهار به عنوان پایتخت امپراتوری برگزید. این تصمیم تحت تأثیر موقعیت مرکزی کابل در قلمرو افغانستان و حضور مدیران قزلباش که مورد حمایت تیمور شاه بودند، اتخاذ شد.

## منابع

رده:شورش‌ها در افغانستان
رده:ستیزه‌های ۱۷۷۵
رده:درگیری‌های سده ۱۸ (میلادی)
رده:تاریخ پیشاور
رده:آسیا در دهه ۱۷۷۰ (میلادی)
رده:شورش‌های سده ۱۸ (میلادی)
رده:سلطنت درانی در سده ۱۸ (میلادی)