سه قانون کلارک

**سه قانون کلارک** (به انگلیسی: Clarke's three laws) مجموعه‌ای از سه اصل است که آرتور سی. کلارک، نویسنده بریتانیایی علمی‌تخیلی، در نوشته‌های خود طرح کرده است. این قوانین بخشی از اندیشه‌های گسترده وی درباره آینده‌اند و از مشهورترین گزاره‌های فلسفی در ادبیات علمی‌تخیلی به شمار می‌روند.

از میان این سه قانون، قانون سوم بیشترین شهرت را یافته و بیشترین استناد را دارد. این قانون که می‌گوید «هر فناوری به‌اندازه کافی پیشرفته‌ای از جادو تمییزناپذیر است»، نه تنها در ادبیات علمی‌تخیلی بلکه در فلسفه علم و فرهنگ عامه نیز جایگاهی ویژه یافته است. از منظر اهمیت برای ژانر ادبیات علمی‌تخیلی، سه قانون کلارک همتای سه قانون ربات‌های آیزاک آسیموف به شمار می‌روند.

هر سه قانون در مقاله کلارک با عنوان «خطرات پیشگویی: شکست تخیل» (Hazards of Prophecy: The Failure of Imagination) آمده‌اند که نخستین بار در کتاب *سیمای آینده* (*Profiles of the Future*) در سال ۱۹۶۲ (۱۳۴۱) منتشر شد؛ اما همه این قوانین در یک زمان نگاشته یا منتشر نشدند.

## قوانین

سه قانون کلارک عبارتند از:

# **قانون اول کلارک:** هنگامی‌که یک دانشمند برجسته اما کهنسال اعلام می‌کند که چیزی ممکن است، تقریباً به‌یقین حق با اوست. هنگامی‌که اعلام می‌کند چیزی ناممکن است، احتمال بسیار زیادی وجود دارد که اشتباه می‌کند.
# **قانون دوم کلارک:** تنها راه کشف مرزهای ممکن، پیشروی اندکی فراتر از آن‌ها به درون ناممکن است.
# **قانون سوم کلارک:** هر فناوری به‌اندازه کافی پیشرفته‌ای از جادو تمییزناپذیر است.

## خاستگاه

روایتی حاکی است که قوانین کلارک پس از آن شکل گرفتند که ویراستار آثار او به زبان فرانسوی آغاز به شماره‌گذاری گزاره‌های نویسنده کرد. هر سه قانون در مقاله «خطرات پیشگویی: شکست تخیل» آمده‌اند که نخستین بار در *سیمای آینده* (۱۹۶۲/۱۳۴۱) منتشر شد؛ با این حال، همه آن‌ها در یک زمان منتشر نشدند. قانون اول کلارک در ویرایش ۱۹۶۲ (۱۳۴۱) این مقاله، با عنوان «قانون کلارک»، در *سیمای آینده* پیشنهاد شد.

قانون دوم در همان مقاله به‌صورت یک مشاهده ساده ارائه شده بود و جایگاه آن به‌عنوان قانون دوم کلارک از سوی دیگران به آن اعطا شد. این قانون ابتدا مشتق‌شده از قانون اول بود و رسماً به قانون دوم کلارک تبدیل شد زمانی که نویسنده در بازبینی ۱۹۷۳ (۱۳۵۲) *سیمای آینده* قانون سوم را پیشنهاد کرد و این جایگاه را با یادداشتی تأیید نمود. در همین بازبینی بود که کلارک درباره قانون سوم نوشت: «از آنجا که سه قانون برای نیوتن کافی بود، من نیز با فروتنی تصمیم گرفتم در همین عدد بمانم.»

قانون سوم مشهورترین و پرارجاع‌ترین قانون است. این قانون در ژانویه ۱۹۶۸ (دی ۱۳۴۶) در نامه‌ای به مجله ساینس منتشر شد و سرانجام به بازبینی ۱۹۷۳ (۱۳۵۲) مقاله «خطرات پیشگویی» افزوده شد.

## گونه‌های قانون سوم

قانون سوم کلارک الهام‌بخش گونه‌ها و تغییرات بسیاری شده است:

* **آخرین قانون شرمر:** «هر هوش فرازمینی به‌اندازه کافی پیشرفته‌ای از خدا تمییزناپذیر است.» (مایکل شرمر)
* «هر عمل نیک‌خواهانه به‌اندازه کافی پیشرفته‌ای از بدخواهی تمییزناپذیر است.» (در اشاره به هوش مصنوعی)
* **قانون گری:** «هر بی‌کفایتی به‌اندازه کافی پیشرفته‌ای از بدخواهی تمییزناپذیر است.»
* **نتیجه استرلینگ بر قانون کلارک:** «هر زباله به‌اندازه کافی پیشرفته‌ای از جادو تمییزناپذیر است.» این اندیشه همچنین زیربنای رمان پیک‌نیک کنار جاده اثر آرکادی و بوریس استروگاتسکی را تشکیل می‌دهد؛ در آن رمان، آدم‌های «گشت‌زن» می‌کوشند محل بازدید موجودات فضایی را بیابند و اشیاء فنی رهاشده توسط آن‌ها را درک کنند.
* «هر فناوری به‌اندازه کافی آشنایی از طبیعت تمییزناپذیر است.»

## نتیجه‌های مترتب

آیزاک آسیموف نتیجه‌ای بر قانون اول کلارک مترتب ساخت:

هنگامی‌که مردم عادی از اندیشه‌ای حمایت می‌کنند که دانشمندان برجسته و کهنسال آن را رد کرده‌اند و این اندیشه را با شور و شوق و احساسات تأیید می‌کنند — آنگاه دانشمندان برجسته و کهنسال، با این همه، احتمالاً حق دارند.

نقیض قانون سوم کلارک این است: «هر فناوری که از جادو قابل تمییز باشد، به‌اندازه کافی پیشرفته نیست.» این گزاره به «نتیجه گِهم» (Gehm's corollary) شهرت دارد.

## همچنین ببینید
* فهرست قوانین هم‌نام
* قوانین نیون
* قانون پارکینسون
* سه قانون ربات‌ها

## منابع


## پیوند به بیرون
* خاستگاه سه قانون (به انگلیسی)
* «قانون شما چیست؟» — فهرستی از برخی نتیجه‌ها (به انگلیسی)
* «ابزاری بیش از اندازه» اثر دیوید لَنگفورد، در Infinity Plus (به انگلیسی)

رده:حکایت‌های اخلاقی
رده:آرتور سی کلارک
رده:اصل‌ها
رده:فناوری در فرهنگ مردم
رده:پیش‌بینی فناوری