شهرهای باستانی عربستان سعودی

**شهرهای باستانی عربستان سعودی** به شهرها و سکونتگاه‌هایی اطلاق می‌شود که در سرزمین عربستان سعودی کنونی واقع شده‌اند و پیشینه آن‌ها به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد. تاکنون سیزده شهر باستانی در این کشور شناسایی شده‌اند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به قریه الفاو، اخدود، مدائن صالح، جبه، جزیره تاروت، شویحطیه، ثاج، تیما و دومة الجندل اشاره کرد.

عربستان سعودی به سبب موقعیت جغرافیایی ویژه خود پلی میان تمدن‌ها و قاره‌ها بوده‌است. در دوران باستان شبه‌جزیره عربستان گذرگاه بازرگانی میان آفریقا، آسیا و اروپا به‌شمار می‌رفت و از همین رو گهواره تمدن‌های بسیاری بود که بازمانده‌های آن‌ها هنوز پابرجاست. دولت عربستان سعودی برای پاسداری از این میراث، هیئت عمومی گردشگری و میراث ملی را بنیان نهاده‌است که مسئولیت نگهداری و حفاظت از این مواضع باستانی را بر عهده دارد.

## قریه الفاو

قریه الفاو (به عربی: ) که در متون جنوبی با نام‌های قریه ذوکهل (در پیوند با خدای کهل)، قریه الحمراء و ذات الجنان نیز شناخته می‌شود، نام خود را از موقعیت جغرافیایی‌اش در گذرگاهی میان کوه‌های طویق و وادی الدواسر گرفته‌است که بر لبه شمال غربی بیابان ربع‌الخالی قرار دارد. این شهر در فاصله نزدیک به ۷۰۰ کیلومتری جنوب غربی ریاض جای دارد و یکی از مهم‌ترین شهرهای باستانی عربستان سعودی به‌شمار می‌رود. قریه الفاو از سده یکم پیش از میلاد تا سده چهارم میلادی پایتخت پادشاهی کنده بود که از پادشاهی‌های کهن عربی در مرکز شبه‌جزیره عربستان به‌شمار می‌رفت.

این شهر در متن خط مُسند با نام ذات کهل شناخته می‌شد؛ هرچند در دوران شکوفایی آن را قریه الحمراء («شهر سرخ») و ذات الجنان («شهر باغ‌ها») می‌نامیدند. مساحت شهر نزدیک به سه کیلومتر در یک کیلومتر بود. شهر باستانی نزدیک به هشت سده سکونتگاه انسانی بود و در این مدت جنگ‌های متعددی با پادشاهی سبأ (حدود سده هشتم پیش از میلاد تا ۲۷۵ میلادی) داشت. در سال ۲۲۸ میلادی امرؤالقیس به این شهر حمله برد. با این حال این شهر در هیچ‌یک از کتاب‌های تاریخ عرب جز کتاب «صفة جزیرة العرب» نوشته ابومحمد الحسن الهمدانی یاد نشده‌است.

شهر بر سر یک مسیر بازرگانی مهم قرار داشت که بر زندگی ساکنان آن بسیار اثرگذار بود. کاوش‌های باستان‌شناختی نشان داده‌است که شهر به‌تدریج از یک ایستگاه بازرگانی به کانون اقتصادی، دینی، فرهنگی و اجتماعی مرکز شبه‌جزیره عربستان تبدیل شد و نقش پایتخت پادشاهی کنده را در دوره نخست آن ایفا کرد.

### کشف و کاوش
توجه به قریه الفاو به‌عنوان یک موضع باستان‌شناختی به دهه ۱۹۴۰ میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که برخی از کارکنان شرکت نفتی سعودی آرامکو به آن اشاره کردند. در سال ۱۹۵۲ سه تن از کارکنان این شرکت از شهر دیدن و دربارهٔ آن نوشتند. در سال ۱۹۶۶ کارشناسی از سازمان آثار باستانی و موزه‌ها از این روستا بازدید کرد. در سال ۱۹۷۶ نخست انجمن تاریخ و آثار باستانی دانشگاه ملک سعود در ریاض و سپس هیئت گردشگری و آثار باستانی عربستان سعودی به‌منظور بررسی محوطه از آن بازدید کردند. کاوش‌های باستان‌شناختی میان سال‌های ۱۹۷۰ تا ۲۰۰۳ به دست تیمی از دانشگاه ملک سعود انجام شد و دو بخش اصلی شهر را آشکار ساخت: بخش نخست منطقه مسکونی شامل خانه‌ها، میدان‌ها، خیابان‌ها و بازار بود و بخش دوم منطقه مقدس شامل معابد و گورها. عبدالرحمن الانصاری، استاد پیشین باستان‌شناسی دانشگاه ملک سعود و عضو مجلس شورای عربستان سعودی، بنیان‌گذار بازکشف شهر قریه الفاو شناخته می‌شود.

### بازار
در نزدیکی لبه غربی دره‌ای که کوه‌های طویق را از محدوده شهر جدا می‌کند و در شرق منطقه مسکونی، بازار بزرگی ساخته شده بود که درازای آن از غرب به شرق ۳۰٫۷۵ متر و پهنای آن از شمال به جنوب ۲۵٫۲۰ متر بود. این بازار با حصاری بزرگ متشکل از سه بخش به‌هم‌چسبیده احاطه شده بود؛ بخش میانی از سنگ آهک و بخش‌های درونی و بیرونی از گل ساخته شده بودند. بازار سه طبقه داشت و هفت برج در گوشه‌ها و سه برج در میانه دیواره‌های شمالی، جنوبی و شرقی آن قرار گرفته بود. تنها درِ ورودی بازار در نیمه جنوبی ضلع غربی بود و دری کوچک به میدانچه‌ای کوچک راه می‌برد.

### نوشته‌ها و ادبیات

ساکنان قریه الفاو به نوشتن اهمیت بسیاری می‌دادند و حجم زیادی از نوشته‌ها بر دامنه کوه‌ها، در بازار و معابد یافت شده‌است. همچنین نقاشی‌ها در بخش مسکونی شهر و سنگ‌نوشته‌های گورستانی، سفالینه‌ها و دیگر مواد باستان‌شناختی نیز به دست آمده‌اند. زبان نوشته‌ها آمیزه‌ای از زبان شمال و جنوب عربستان بود. درونمایه نوشته‌ها دینی، بازرگانی و شخصی بود و از رهگذر آن‌ها نام شماری از افراد، قبایل و خدایان شناسایی شده و روابط احتمالی قریه الفاو با پادشاهی‌های دیگر نیز آشکار گردیده‌است.

### معابد
در قریه الفاو سه معبد و یک قربانگاه یافت شده‌است؛ دو معبد در منطقه غربی بازار و یکی در بیرون محدوده بازار قرار داشتند. افزون بر این بیش از یک نوع گورستان در شهر وجود داشت که شامل گورستان‌های عمومی و خانوادگی می‌شد.

## اخدود

اخدود (به عربی: ) که پیش‌تر رقمات (به عربی: ) نامیده می‌شد، در جنوب عربستان سعودی در منطقه بئر حما/نجران در فاصله نزدیک به ۱۳۰۰ کیلومتری جنوب ریاض واقع است. کاوش این شهر از حدود سال ۱۹۹۷ به‌دست گروهی از پژوهشگران تاریخ سعودی آغاز شد. از آن زمان آثار باستانی فراوانی به دست آمده‌است و بزرگ‌ترین کشف در این شهر مکانی بود که حاکم پادشاهی حمیر آن را «اخدود» نامیده بود و برای کیفر مسیحیانی که از دین یهود روی‌گردانده بودند به کار می‌رفت. بر پایه برآورد کارشناسان، شهر میان سده یکم پیش از میلاد و سده یکم میلادی بنا شده‌است. داستان این مردمان در قرآن در سوره بروج آمده‌است.

## مدائن صالح

مدائن صالح (به عربی: ) یا حِجر که الحجر و هِگرا نیز نامیده می‌شود، شهری باستانی در بخش شمالی منطقه حجاز در عربستان سعودی است که در فاصله نزدیک به ۱۴۰۰ کیلومتری شمال ریاض قرار دارد. مدائن صالح یکی از مهم‌ترین و کهن‌ترین شهرهای باستانی این کشور به‌شمار می‌رود و در شمال غربی شهر العلا بر سر یکی از مهم‌ترین راه‌های بازرگانی باستانی جای گرفته‌است که جنوب شبه‌جزیره عربستان را به شمال و نیز به مراکز بزرگ اقتصادی و فرهنگی بین‌النهرین، شام و مصر پیوند می‌داد.

مدائن صالح دومین شهر بزرگ پادشاهی انباط (نبطیان) بود. نبطیان گروهی از قبایل عرب بودند که اقتصادشان بر دامداری استوار بود و به‌مرور زمان یکجانشین شدند، شهرهایی بنیاد نهادند و به بازرگانی روی آوردند. آن‌ها در جنوب سرزمین شام مستقر شدند و پادشاهی نبطی را پایه‌گذاری کردند؛ پایتختشان پترا در اردن بود که در سال ۲۰۰۷ یکی از عجایب هفت‌گانه جدید جهان برگزیده شد. زبانشان گونه‌ای از عربی شمالی کهن بود.

چشم‌انداز مدائن صالح با سازندهای صخره‌ای چشمگیر و تپه‌های ماسه‌سنگی رنگارنگ از سرخ تا زرد و سفید مشخص می‌شود. گستره محوطه نزدیک به ۱۶۲۱ هکتار است. گورها در گروه‌های گوناگون پراکنده‌اند:
* **قصر الصانع**: نخستین گروه گورها در بخش جنوبی محوطه بر دو تپه ماسه‌سنگی جای گرفته‌است. تپه غربی تنها یک گور بزرگ به نام قصر الصانع دارد و دومی شش اتاقک تدفینی کوچک بدون تاریخ‌گذاری.
* **گورهای منطقه مسکونی**: در جنوب منطقه مسکونی بر دو تپه ماسه‌سنگی قرار دارند؛ تپه بزرگ‌تر هجده گور دارد.
* **قصر فرید**: در جنوب غربی محوطه واقع شده و نامش از آن روست که کاملاً از دیگر گورها جدا افتاده‌است.
* **قصر البنت** (به عربی: ): این گروه در غرب جبل اثلب جای دارد و دو تپه ماسه‌سنگی دربرمی‌گیرد؛ یکی با بیست‌ونه گور و دیگری با دو گور.
* **جبال اثلب** (به عربی: ): نام مکانی است که به دو رشته‌کوه اشاره دارد و از شمال شرق بر محوطه چیرگی دارد.
* **جبل المحجر** (به عربی: ): در شمال غربی مجموعه قصر البنت بر سه تپه ماسه‌سنگی کشیده جای گرفته‌است و چهارده گور دارد.
* **خیمات** (به عربی: ): در غرب خط‌آهن حجاز واقع شده و پنجاه‌وسه گور دارد.
* **منطقه مسکونی**: در دشتی در میانه محوطه قرار گرفته‌است.

مدائن صالح از سوی یونسکو به‌عنوان نخستین میراث جهانی در عربستان سعودی ثبت شد. داستان این مردمان که قوم ثمود نامیده می‌شوند (از جمله پترا) بارها در قرآن همراه با پیامبر صالح آمده‌است.

## جبه

جبه (به عربی: ) در استان حائل در فاصله نزدیک به ۷۳۰ کیلومتری شمال ریاض واقع است. این شهر نزدیک به ۳۰۰۰ سال پیش بنا شده‌است. در این منطقه دو محوطه متعلق به عصر حجر میانی و نیز شمار زیادی نقوش ثمودی کشف شده‌است.

## جزیره تاروت

جزیره تاروت (به عربی: ) جزیره‌ای باستانی در خلیج فارس است که در برابر شهر قطیف جای دارد. گفته می‌شود نام آن از نام عشتروت، ایزدبانوی فنیقی و کنعانی عشق و جنگ گرفته شده‌است. آثاری با قدمت بیش از ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد در این جزیره یافت شده و آن را از کهن‌ترین مناطق شبه‌جزیره عربستان می‌سازد. تاروت به نشانه‌های تاریخی‌اش مانند قلعه تاروت شناخته می‌شود.

## شویحطیه
شویحطیه (به عربی: ) در شمال عربستان سعودی در منطقه الجوف، در فاصله نزدیک به ۱۳۰۰ کیلومتری شمال ریاض و ۴۵ کیلومتری شمال غربی شهر سکاکا قرار دارد. این موضع کهن‌ترین محوطه باستان‌شناختی سکونت انسان در شبه‌جزیره عربستان به‌شمار می‌رود.

## ثاج

ثاج (به عربی: ) در شمال غربی استان شرقی در فاصله نزدیک به ۶۰۰ کیلومتری شمال شرقی ریاض و ۹۰ کیلومتری ساحل خلیج فارس واقع است. بیشتر پژوهشگران بر این باورند که شهر ثاج در دوران یونانیان و پس از فتوحات اسکندر مقدونی در ۳۳۰ پیش از میلاد ساخته شده‌است. مهم‌ترین یافته‌های شهر نه سنگ حکاکی‌شده با خطوطی متعلق به میانه هزاره نخست پیش از میلاد بوده‌است.

ثاج بزرگ‌ترین محوطه استقراری پیش از اسلام در کرانه عربی خلیج فارس شناخته شده‌است. این محوطه شامل شهری حصاردار، حومه‌ها و گورستانی گسترده با بیش از هزار گور است. در میان یافته‌ها گنجینه‌ای شامل تاج، گردن‌بندها، دستبندها و نقاب و دست‌پوش زرین و صدها قطعه طلا یافت شد. این اشیا در سال ۲۰۱۰ در نمایشگاه «راه‌های عربستان» در موزه لوور پاریس به نمایش درآمد.

## دومة الجندل

دومة الجندل (به عربی: ) نام شهری باستانی در شمال غربی عربستان سعودی در منطقه الجوف است که پیشینه آن به سده دهم پیش از میلاد بازمی‌گردد. نام آن به‌معنای «دومه سنگی» است؛ زیرا این سرزمین متعلق به دومه، یکی از دوازده فرزند اسماعیل بود. نام اکدی کهن این شهر اَدوماتو بود.

## دیگر محوطه‌ها
افزون بر شهرهای یادشده، محوطه‌های باستانی دیگری نیز در عربستان سعودی شناسایی شده‌اند:

### جرش (عسیر)
شهری کهن در جنوب غربی عربستان در منطقه عسیر که بازمانده‌های ساختمان‌هایی از سنگ و گل متعلق به دوران پیش از اسلام در آن یافت شده‌است.

### فَید
شهری کهن در جنوب شرقی حائل بر سر جاده حج عراقی (درب زبیده) که نقوش و نگاره‌های صخره‌ای فراوانی در آن به دست آمده‌است.

### صفاقه
سکونتگاهی باستان‌شناختی در جنوب شرقی شهرستان دوادمی که آثار صنعتی متعلق به بازه زمانی عصر حجر کهن تا عصر حجر نو در آن یافت شده‌است.

### کیلوا
محوطه‌ای در نزدیک به ۳۰ کیلومتری مرز اردن که هیئت باستان‌شناسی فرانسوی-سعودی به سرپرستی صبا فارس از دانشگاه تولوز-ژان ژورس آثاری از حضور مسیحیان پیش از اسلام در آن کشف کرده‌است.

## جستارهای وابسته
* العلا (ددان – پادشاهی لحیان، حدود سده پنجم پیش از میلاد)
* کنده (قبیله یمنی، سده دوم پیش از میلاد)
* مدینه (یثرب، سده ششم پیش از میلاد)
* تیما (تیماء، سده هشتم پیش از میلاد)

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* هیئت گردشگری و آثار باستانی عربستان سعودی

رده:محوطه‌های باستان‌شناختی در عربستان سعودی
رده:خاور نزدیک باستان
رده:شهرهای باستانی خاورمیانه