قطعنامه ۱۹۴ مجمع عمومی سازمان ملل متحد

**قطعنامه ۱۹۴ مجمع عمومی سازمان ملل متحد** قطعنامه‌ای است که در ۱۱ دسامبر ۱۹۴۸ (۲۰ آذر ۱۳۲۷) نزدیک به پایان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسید. این قطعنامه اصولی را برای دستیابی به یک راه‌حل نهایی و بازگشت پناهندگان فلسطینی به خانه‌هایشان تعیین می‌کند. بند ۱۱ قطعنامه مقرر می‌دارد که به پناهندگانی که مایل به بازگشت به خانه‌هایشان و زندگی در صلح با همسایگانشان هستند باید اجازه داده شود که در اولین فرصت عملی ممکن چنین کنند و بابت اموال کسانی که بازگشت را انتخاب نمی‌کنند و نیز بابت از دست رفتن یا آسیب به اموال که بر اساس اصول حقوق بین‌الملل یا انصاف باید جبران شود، غرامت پرداخت گردد. همچنین این قطعنامه خواستار ایجاد کمیسیون سازش سازمان ملل متحد برای تسهیل صلح میان اسرائیل و کشورهای عربی و ادامه تلاش‌های میانجی سازمان ملل فولکه برنادوت پس از ترور او شد.

از میان ۵۸ عضو سازمان ملل متحد در آن زمان، قطعنامه با اکثریت ۳۵ رأی موافق، ۱۵ رأی مخالف و ۸ رأی ممتنع به تصویب رسید. شش کشور عضو اتحادیه عرب که در آن زمان در سازمان ملل حضور داشتند و در جنگ نیز شرکت کرده بودند، به قطعنامه رأی مخالف دادند. گروه مهم دیگری که رأی مخالف داد کشورهای بلوک کمونیستی بودند که همگی پیش‌تر اسرائیل را به‌عنوان یک دولت به رسمیت شناخته بودند. اسرائیل در آن زمان عضو سازمان ملل نبود و به بسیاری از بندهای قطعنامه اعتراض داشت. نمایندگان فلسطینی نیز قطعنامه ۱۹۴ را رد کردند.

این قطعنامه به‌ویژه بند ۱۱ آن در قطعنامه ۳۰۲ مجمع عمومی سازمان ملل که آنروا را تأسیس کرد و دیگر قطعنامه‌های سازمان ملل مورد استناد قرار گرفته‌است. بسیاری بر این باورند که این قطعنامه حق بازگشت پناهندگان فلسطینی را تثبیت کرده‌است؛ ادعایی که اسرائیل آن را رد می‌کند.

## پیشینه

در جریان جنگ ۱۹۴۸ فلسطین در حدود ۷۰۰٬۰۰۰ فلسطینی عرب یعنی ۸۵ درصد کل جمعیت سرزمین‌هایی که اسرائیل تصرف کرد آواره یا اخراج شدند. میانجی سازمان ملل در فلسطین، کنت فولکه برنادوت بر این باور بود که فلسطینیان آواره‌شده حق بازگشت به خانه‌هایشان را دارند و گزارش‌های متعددی در این خصوص به سازمان ملل ارائه داد. در ۲۸ ژوئن ۱۹۴۸ در جریان آتش‌بسی که خود ترتیب داده بود، مجموعه‌ای از پیشنهادها را برای حل مسالمت‌آمیز مناقشه فلسطین ارائه کرد. یکی از این پیشنهادها آن بود که سازمان ملل باید «حق ساکنان فلسطین را که به دلیل شرایط ناشی از جنگ، محل سکونت عادی خود را ترک کرده‌اند، برای بازگشت بدون محدودیت به خانه‌هایشان و بازپس‌گیری اموالشان» به رسمیت بشناسد. پیشنهاد دیگر او الحاق بیت‌المقدس به سرزمین‌های عربی بود که خشم اسرائیلی‌ها را برانگیخت.

در گزارشی که برنادوت در ۱۶ سپتامبر ارائه داد نوشت:

اسرائیل این گزارش را علناً رد کرد اما موشه شارت وزیر امور خارجه اذعان داشت که «مخالفت با چیزی که بسیار بنیادین و ساده است، یعنی حق یک شخص برای بازگشت به خانه‌ای که با زور از آن رانده شده، کار زیبا یا انسانی نیست».

در حالی که برنادوت توسط نیروهای شبه‌نظامی یهودی ترور شد، پافشاری او بر حق بازگشت پناهندگان، پایه و اساس قطعنامه ۱۹۴ را شکل داد.

## دیدگاه‌ها

چندین سازمان و فرد بر این باورند که قطعنامه ۱۹۴ حق بازگشت پناهندگان فلسطینی به خانه‌هایشان در سرزمین‌هایی را که اسرائیل در جنگ ۱۹۴۸ اشغال کرد، تثبیت کرده‌است. مجمع عمومی سازمان ملل متحد هر سال از ۱۹۴۹ تاکنون قطعنامه ۱۹۴ را تأیید مجدد کرده‌است و قطعنامه‌های دیگر سازمان ملل نیز حق بازگشت را تأیید کرده‌اند از جمله قطعنامه ۱۶۹ مجمع عمومی در سال ۱۹۸۰.

جاشوا مورافچیک بر این باور نیست که قطعنامه ۱۹۴ حق بازگشت را تثبیت کرده‌است و اشاره می‌کند که متن قطعنامه بیان می‌دارد که به پناهندگان «باید اجازه داده شود» در «اولین فرصت عملی ممکن» بازگردند و این توصیه تنها شامل کسانی می‌شود که مایل به «زندگی در صلح با همسایگانشان» هستند.

### دیدگاه فلسطینی و عربی
کشورهای عربی در ابتدا به قطعنامه ۱۹۴ رأی مخالف دادند اما تا بهار ۱۹۴۹ موضع خود را تغییر دادند و به‌زودی به قوی‌ترین مدافعان آن تبدیل شدند. ابتکار صلح عربی سال ۲۰۰۲ موضع آن‌ها را با درخواست «راه‌حلی عادلانه که اسرائیل نیز باید آن را بپذیرد» نرم‌تر کرد.

نمایندگان فلسطینی در ابتدا قطعنامه ۱۹۴ را رد کردند زیرا آن را مبتنی بر نامشروع بودن دولت اسرائیل می‌دانستند. به استدلال آن‌ها اسرائیل حقی برای جلوگیری از بازگشت «مردم بومی عرب فلسطین» نداشت. بعدها سازمان آزادی‌بخش فلسطین و دیگر سازمان‌های فلسطینی قطعنامه ۱۹۴ را به‌عنوان یکی از منابع اقتدار حقوقی برای حق بازگشت پذیرفتند.

محمود عباس رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین در سخنرانی‌ای در سال ۲۰۰۹ اظهار داشت:

حنان عشراوی عضو کمیته اجرایی سازمان آزادی‌بخش فلسطین نیز اعلام کرده‌است که قطعنامه ۱۹۴ حقی غیرقابل‌مذاکره برای بازگشت را تثبیت کرده‌است:

جنبش تحریم، سلب سرمایه‌گذاری و تحریم (بی‌دی‌اس) که به رهبری فلسطینیان فعالیت می‌کند، بر آن است که اسرائیل باید با پایبندی به حقوق بین‌الملل از جمله «پاسداشت، حفاظت و ترویج حقوق پناهندگان فلسطینی برای بازگشت به خانه‌ها و اموالشان بر اساس قطعنامه ۱۹۴ سازمان ملل» اقدام کند.

### دیدگاه اسرائیل
اسرائیل بر این باور نیست که تعهدی به اجازه بازگشت پناهندگان دارد؛ دیدگاهی که حتی پیش از تصویب قطعنامه ۱۹۴ از سوی رهبران اسرائیل مطرح شده بود. داوید بن گوریون نخستین نخست‌وزیر اسرائیل در نشست کابینه در ژوئن ۱۹۴۸ اظهار داشت: «آن‌ها [فلسطینیان] باختند و گریختند. اکنون باید از بازگشتشان جلوگیری شود… و من پس از جنگ نیز با بازگشتشان مخالفت خواهم کرد.» سخنان بن‌گوریون را نخست‌وزیر اسحاق شامیر بازتاب داد که در سال ۱۹۹۲ اعلام کرد بازگشت پناهندگان فلسطینی «هرگز به هیچ شکلی رخ نخواهد داد. تنها یک حق بازگشت یهودی به سرزمین اسرائیل وجود دارد.»

اسرائیل همچنین استدلال کرد که ملزم به پرداخت غرامت به پناهندگان بابت زمین و اموالی که رها کرده بودند نیست. موشه شارت در یک کنفرانس مطبوعاتی در سال ۱۹۴۹ اظهار داشت:

در مباحثات مربوط به قطعنامه ۲۷۳ سازمان ملل در ماه مه ۱۹۴۹ دربارهٔ پذیرش اسرائیل در سازمان ملل، نماینده اسرائیل آبا ابن وعده داد که دولت به تعهدات خود بر اساس قطعنامه ۱۸۱ و قطعنامه ۱۹۴ پایبند خواهد بود. نماینده السالوادور پرسید:

ابن پاسخ داد:

بدین ترتیب اسرائیل در ماه مه ۱۹۴۹ به عضویت سازمان ملل پذیرفته شد به شرطی که «بدون قیدوشرط تعهدات منشور سازمان ملل را بپذیرد و متعهد شود از روزی که عضو سازمان ملل می‌شود به آن‌ها پایبند باشد.» اما اسرائیل به حق بازگشت مندرج در قطعنامه ۱۹۴ عمل نکرد.

اسرائیل در چارچوب مذاکرات مختلف پیشنهاد بازگرداندن شماری از پناهندگان را مطرح کرده‌است از جمله در کنفرانس لوزان (آوریل تا سپتامبر ۱۹۴۹) و مذاکرات کمپ دیوید ۲۰۰۰.

### نظرسنجی‌ها
مردم فلسطین پشتیبانی گسترده‌ای از حق بازگشت بر پایه قطعنامه ۱۹۴ نشان داده‌اند. در نظرسنجی سال ۱۹۹۹ توسط الیا زریق نزدیک به ۶۱٫۴ درصد فلسطینیان ساکن اسرائیل گفتند راه‌حل مناسب مسئله پناهندگان باید بر اساس قطعنامه ۱۹۴ باشد و نیمی از آنان این راه‌حل را عملی دانستند. در سرزمین‌های فلسطینی بیش از ۸۰ درصد فلسطینیان قطعنامه ۱۹۴ را راه‌حلی عادلانه برای مشکل پناهندگان می‌دانستند و در حدود ۵۰ درصد اجرای آن را شدنی می‌شمردند. در مقابل کمتر از ۵ درصد پاسخ‌دهندگان یهودی اسرائیلی قطعنامه ۱۹۴ را عادلانه یا عملی می‌دانستند.

## نتایج رأی‌گیری
نتیجه رأی‌گیری به شرح زیر بود:

**موافق:**
آرژانتین، استرالیا، بلژیک، برزیل، کانادا، چین، کلمبیا، دانمارک، جمهوری دومینیکن، اکوادور، السالوادور، اتیوپی، فرانسه، یونان، هائیتی، هندوراس، ایسلند، لیبریا، لوکزامبورگ، هلند، نیوزیلند، نیکاراگوئه، نروژ، پاناما، پاراگوئه، پرو، فیلیپین، آفریقای جنوبی، سوئد، تایلند، ترکیه، بریتانیا، ایالات متحده آمریکا، اروگوئه، ونزوئلا.

**مخالف:**
افغانستان، جمهوری شوروی سوسیالیستی بلاروس، کوبا، چکسلواکی، مصر، عراق، لبنان، پاکستان، لهستان، عربستان سعودی، سوریه، جمهوری شوروی سوسیالیستی اوکراین، اتحاد جماهیر شوروی، یمن، یوگسلاوی.

**ممتنع:**
بولیوی، برمه، شیلی، کاستاریکا، گواتمالا، هند، ایران، مکزیک.

## قطعنامه‌های مرتبط
قطعنامه ۲۳۷ شورای امنیت که در پی جنگ شش‌روزه در سال ۱۹۶۷ تصویب شد از اسرائیل خواست «بازگشت ساکنانی را که از مناطق [اشغال‌شده توسط اسرائیل] پس از آغاز درگیری‌ها گریخته‌اند تسهیل کند».

قطعنامه‌های ۳۲۳۶ و ۳۲۳۷ مجمع عمومی مصوب ۱۹۷۴ و قطعنامه ۳۳۷۹ مصوب ۱۹۷۵ به‌ترتیب حق تعیین سرنوشت فلسطین، جایگاه ناظر سازمان آزادی‌بخش فلسطین در مجمع عمومی و تبعیض نژادی را مورد توجه قرار دادند.

## اهمیت قطعنامه برای پناهندگان فلسطینی

قطعنامه ۱۹۴ از چند جهت برای پناهندگان فلسطینی اهمیت ویژه‌ای دارد. نخست آنکه فلسطینیان را به‌عنوان مردمی شناسایی کرد که از سرزمین خود رانده شده‌اند و حق بازگشت به‌عنوان یک ملت و نه صرفاً مجموعه‌ای از افراد آسیب‌دیده از جنگ را دارند. دوم آنکه این قطعنامه سازوکاری یکپارچه برای بازگشت پناهندگان فراهم آورد شامل: تأیید حق بازگشت و پرداخت غرامت؛ ایجاد نهادی بین‌المللی برای امدادرسانی به پناهندگان که بعدها آنروا نام گرفت؛ و تأسیس کمیسیون سازش بین‌المللی برای تسهیل بازگشت و توان‌بخشی اقتصادی و اجتماعی آنان.

## جایگاه حقوقی
قطعنامه‌های مجمع عمومی سازمان ملل بر خلاف قطعنامه‌های شورای امنیت از نظر حقوقی الزام‌آور نیستند. با این حال پذیرش قطعنامه ۱۹۴ از سوی اسرائیل یکی از شرایط پذیرش این کشور در سازمان ملل بود. بسیاری از مفاد این قطعنامه تا به امروز اجرا نشده‌است و سازمان ملل تقریباً هر سال نگرانی خود را دربارهٔ عدم اجرای آن بیان داشته و از اسرائیل خواسته‌است که حقوق پناهندگان را رعایت کند، اما هیچ اقدام عملی برای اجرای آن صورت نگرفته‌است.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن کامل قطعنامه ۱۹۴ (به انگلیسی)

رده:قانون در ۱۹۴۸ (میلادی)
رده:فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
رده:اورشلیم در درگیری اسرائیل و فلسطین
رده:سازمان ملل متحد در ۱۹۴۸ (میلادی)
رده:دسامبر ۱۹۴۸ (میلادی)