خاندان سرسق

**خانواده سرسق** (همچنین **سرسوق**) (به انگلیسی: Sursock family؛ به عربی: سرسق) یکی از خانواده‌های مسیحی ارتدکس رومی از لبنان است که زمانی از مهم‌ترین خانواده‌های بیروت به‌شمار می‌رفت. خاستگاه این خانواده قسطنطنیه در دوران امپراتوری بیزانس بود و از سال ۱۷۱۲ میلادی در بیروت ساکن شدند؛ هنگامی که نیای آنان جبور عون (که بعدها نام خانوادگی سرسق را برگزید) روستای برباره را ترک کرد. پس از آغاز سده نوزدهم میلادی، اعضای خانواده جایگاه‌های قدرت چشمگیری در امپراتوری عثمانی به دست آوردند. این خانواده از راه کسب‌وکارهای پرسود، مانورهای سیاسی زیرکانه و ازدواج‌های راهبردی آنچه را لیلا فواز «شگفت‌انگیزترین صعود اجتماعی سده نوزدهم» نامیده‌است پیش گرفتند.

خانواده سرسق در اوج شکوفایی خود شبکه‌ای گسترده از پیوندها با اشرافیت مصری، فرانسوی، ایرلندی، روسی، ایتالیایی و آلمانی برقرار کرد و امپراتوری تولید و بازرگانی آنان سراسر دریای مدیترانه را دربرمی‌گرفت. ثروت و نفوذ گسترده مالی خانواده سبب شد تا لقب «روچیلدهای شرق» به آنان داده شود. با این حال، اعضای خانواده به دلیل فروش زمین‌های گسترده عربی در فلسطین به مهاجرنشینان یهودی و نیز سوءاستفاده از قحطی لبنان در جنگ جهانی اول بدنامی نیز کسب کردند.

## دیدگاه کلی

خانواده سرسق یکی از خانواده‌های اشرافی مسیحی بیروت بود که آزادانه در محافل عالی عثمانی، مصری و اروپایی رفت‌وآمد داشت. آنان بخش جدایی‌ناپذیری از بورژوازی بین‌المللی با محوریت اسکندریه، بیروت، قاهره، قسطنطنیه، پاریس و رم بودند. سرسق‌ها یکی از «هفت خانواده» اشرافیت بیروت به‌شمار می‌رفتند. ثروت و فرهیختگی آنان در اقامتگاه‌هایشان نیز بازتاب یافته بود؛ خانه‌هایی که در زیبایی همتای هر کاخ ایتالیایی بودند و با وجود پانزده سال آتش خمپاره و خشونت در دوران جنگ داخلی لبنان تا حد زیادی آسیب‌ندیده باقی ماندند.

در سده هفدهم میلادی، اعضای خانواده سرسق به‌عنوان مالیات‌بَر و در دیگر پست‌های کلیدی به نمایندگی از امپراتوری عثمانی خدمت کردند. در نتیجه، آنان از اصلاحات ارضی عثمانی ۱۸۵۸ بهره فراوانی بردند و طی آن زمین‌های حاصلخیز گسترده‌ای در فلسطین و سوریه و همچنین دارایی‌های وسیعی از مصر تا بیروت به دست آوردند. این خانواده ارتدکس رومی عثمانی از راه پیوندهای دیرینه با مالکیت زمین و مالیات‌بَری توانست با بهره‌گیری از ارتباط با کنسول‌های آمریکایی، روسی، آلمانی و فرانسوی شبکه‌ای گسترده از پیوندهای اقتصادی و سیاسی برقرار کند.

خانواده پیوندهای اجتماعی گسترده‌ای داشت و با شخصیت‌های کلیدی عثمانی و اروپایی نزدیک بود و بارها میزبان شاهان و دیپلمات‌هایی از جمله ملک عبدالعزیز عربستان سعودی، امپراتور ویلهلم یکم آلمان، سلطان عثمانی عبدالحمید دوم و امپراتور فرانتس یوزف اتریش بود.

سرسق‌ها ثروت خود را از راه امپراتوری موفق تولید و حمل‌ونقل خود که از ترکیه تا مصر و سرانجام تا بریتانیا گسترده بود، ساختند.

دیمیتری سرسق بنیان‌گذار شرکت «سرسق و برادران» (به انگلیسی: ) بود؛ بنگاهی برجسته در بیروت سده نوزدهم که به‌عنوان نمایندگی شرکت لاسکاریدی در دهه‌های ۱۸۵۰ و ۱۸۶۰ کار می‌کرد و غلات را به لندن، قبرس و سراسر اروپا حمل می‌نمود. پس از مرگ دیمیتری، پسرانش نیکلا، موسی، لطف‌الله، خلیل، ابراهیم و یوسف بنگاه و دارایی‌های آن را بر عهده گرفتند.

افزون بر کنش‌های تولیدی و صادراتی، خانواده از راه مالکیت زمین در شام عثمانی و سود حاصل از اجاره، مالیات‌بَری و فروش دارایی‌ها ثروت خود را افزایش داد. خانواده بیش از یک‌صد سال دارایی‌های چشمگیری در قلب شهر مرسین ترکیه از جمله مغازه‌ها و املاک فراوان در محله‌ای به نام سرسق داشت.

سرسق‌ها همچنین به‌شدت در بانکداری در مصر و لبنان درگیر شدند و به تأمین مالی پروژه‌های بزرگی از جمله کانال سوئز، بزرگراه بیروت–دمشق و شرکت بندر بیروت یاری رساندند. خانواده همچنین به‌عنوان بستانکار مستقیم اسماعیل پاشا و دیگر اعضای خاندان سلطنتی مصر خدمت کرد که به‌زودی خود را عمیقاً بدهکار این خانواده یافتند. در نتیجه این کنش‌های مالی گسترده، خانواده لقب «روچیلدهای شرق» را گرفت و در واقع هنگام فروش مرج ابن عامر به صندوق ملی یهود در ۱۹۰۶ با خانواده بانکدار روچیلد وارد معامله شد. خانواده سرسق در آن زمان پیوندهای عمیقی با فراماسونری زیر نظر گراند اوریان فرانسه داشت و جرج دیمیتری سرسق، استاد اعظم لژ گراند اوریان، معاملات گسترده خود با فراماسونری و به نمایندگی از آن را ثبت کرده‌است.

با این حال، اعضای خانواده به سبب سوءاستفاده از قحطی لبنان در جنگ جهانی اول از راه فروش مواد غذایی پایه با بهایی گزاف بدنام شدند و همچنین به دلیل فروش زمین‌های گسترده عربی در فلسطین به مهاجرنشینان یهودی که اخراج اجباری ساکنان روستایی را خواستار بودند.

پس از جنگ داخلی لبنان، بسیاری از اعضای خانواده به پایتخت‌های گوناگون اروپایی و آسیایی نقل مکان کردند؛ اما لیدی کوکرین سرسق به‌عنوان مادربزرگ خانواده در بیروت ماند. با وجود ویرانی‌های گسترده بیروت در جریان جنگ، اقامتگاه اصلی سرسق دست‌نخورده در کنار ساختمان‌هایی قرار داشت که دیوارهای بیرونی‌شان آثار سال‌ها خشونت را بر خود داشتند.

## پیشینه
خانواده سرسق برای چندین دهه خانواده پیشتاز بازرگانی لبنان بود. آنان به‌عنوان شریک تجاری شرکت آسانسور اوتیس صنعتگرانی کامیاب بودند و نقش کلیدی در توسعه و ساخت آسانسور ایفا کردند.

سرسق‌ها از اواخر دوران عثمانی تا به امروز پیشینه لبنان را شکل داده‌اند؛ در واقع گزینش بیروت که بعدها به «مروارید شرق» شهره شد به‌عنوان مرکز ایالت تا حد زیادی نتیجه درخواست‌های آنان از باب عالی بود.

### ریشه‌شناسی نام
بنا بر گفته لیدی کوکرین سرسق، دختر آلفرد بیگ سرسق و دونا ماریا ترزا سرا دی کاسانو، نام سرسق تحریفی از  (کیریه ایساک، به معنی «سرور اسحاق») است. نظریه‌ای دیگر خاستگاه نام را واژه ارمنی «سورسوک» (به ارمنی: ) به معنی «شاخه تاک» می‌داند که به خانواده‌ای سرشناس از کیلیکیه بازمی‌گردد. برخی منابع دیگر نیز نام را برگرفته از واژه‌های عربی «سِرّ» (رازها) و «سوق» (بازار) دانسته‌اند. خانواده پس از فتح قسطنطنیه در ۱۴۵۳ آنجا را ترک کرد و در نزدیکی جبیل (بیبلوس) ساکن شد.

در اواخر سده هجدهم، خانواده سرسق به بیروت نقل مکان کرد و به بازرگانان کامیابی بدل شد که غلات را از مدیترانه شرقی به بریتانیا صادر و پارچه‌های اروپایی را برای فروش در سراسر خاورمیانه وارد می‌کردند. نیکلا سرسق در ۱۸۵۸ بانک سرسق و برادران (به فرانسوی: ) را بنیان نهاد و املاک گسترده‌ای در بخش‌های گوناگون امپراتوری عثمانی خرید.

### پیوندهای سیاسی و دیپلماتیک
سرسق‌ها به‌زودی تحت‌الحمایه و ترجمان (دراگومان) کنسول‌های عمومی اروپایی و آمریکایی شدند و از کشورهای گوناگونی از جمله روسیه، آلمان، یونان، ایرلند و ایالات متحده آمریکا امتیازات سیاسی و حمایت دریافت کردند. موسی سرسق، برادرانش و پدرش آلفرد با گذرنامه‌های یونانی و روسی سفر می‌کردند و از وضعیت تحت‌الحمایگی در دیگر کنسولگری‌های اروپایی بیروت بهره‌مند بودند. افزون بر این، مشارکت گسترده سرسق‌ها در امور مصر به خانواده اجازه داد تا روابط نزدیکی با اعضای خاندان سلطنتی از جمله خدیو سعید مصر (حکمرانی ۱۸۵۴–۱۸۶۳) و برادرزاده‌اش اسماعیل پاشا (۱۸۶۳–۱۸۷۹) برقرار کند که معامله‌های ترجیحی در پروژه‌های زیرساختی بزرگ و کارهای عمومی باشکوه به آنان رسید.

کامیابی سرسق‌ها با راه‌یابی به بالاترین محافل سیاسی نخبگان عثمانی و اروپایی سنجیده می‌شد. آنان پیوندهای نزدیکی با مقامات قسطنطنیه داشتند و اشراف‌زادگان اغلب برای میانجیگری نزد دولت عثمانی به آنان روی می‌آوردند. نشانه‌ای از نزدیکی آنان با سرچشمه‌های قدرت عثمانی انتصاب آلفرد سرسق به سمت دبیر سفارت عثمانی در پاریس در ۱۹۰۵ بود؛ او سپس به موسی، میشل و یوسف سرسق در کسب جایگاه‌هایی در ساختار قدرت عثمانی پیوست. گزارشی فرانسوی در سال بعد موسی سرسق را دراگومان کنسول آلمان معرفی کرد و یک سال پس از آن ماتیلد سرسق با آلبرتو تئودولی، رئیس ایتالیایی کمیسیون دائمی قیمومت‌ها در جامعه ملل، در پاریس ازدواج کرد و بدین‌سان دامنه نفوذ خانواده را در مدیترانه گسترش داد. گواه دیگری بر نفوذ سرسق‌ها در گزارش‌های دربار گراند دوک روسی نیکلای نیکلایویچ یافت می‌شود که نیکلا سرسق را «دراگومان افتخاری» روسیه شناسایی کرده‌است.

آلفرد در محافل اشرافی اروپا رفت‌وآمد داشت و با دونا ماریا ترزا سرا دی کاسانو، دختر فرانچسکو سرا دوک هفتم کاسانو از خانواده‌ای شاهزاده‌نشین کهن ایتالیایی از ناپل ازدواج کرد. دخترشان ایوون پس از ازدواج با سر دزموند کوکرین، بارونت سوم، به لیدی کوکرین شهره شد و چهار فرزند به دنیا آورد.

میشل سرسق، نماینده پارلمان عثمانی، در جریان قحطی بزرگ جنگ جهانی اول به دلیل احتکار غلات و سفته‌بازی بر آذوقه بدنام شد. او غلاتی را که در زمان صلح ۴۰ قروش بود به کمتر از ۲۵۰ قروش نمی‌فروخت.

## فروش زمین به مهاجرنشینان صهیونیستی

خانواده سرسق بیش از ۴۰۰٬۰۰۰ دونم (۳۶۴ کیلومتر مربع) زمین در مرج ابن عامر در سرزمین فلسطین در اختیار داشت که آن را طی معاملات خود با مقامات عثمانی خریداری کرده بود.

در ۱۸۷۲ دولت عثمانی مرج ابن عامر (دره اسدرائلون) را به خانواده سرسق فروخت. صهیونیست‌ها از ۱۸۹۱ به خرید دره علاقه نشان دادند، اما شرکت توسعه زمین فلسطین نخستین خریدهای خود را در ۱۹۱۰ انجام داد. در ۱۸۹۷ تئودور هرتسل در خاطرات خود از خانواده سرسق یاد کرد و به آغاز مذاکرات با سازمان استعمار یهودی برای خرید ۹۷ روستا در فلسطین اشاره نمود.

در ۱۸ دسامبر ۱۹۱۸ شرکت توسعه زمین فلسطین قراردادی با نجیب و آلبر سرسق برای خرید ۷۱٬۳۵۶ دونم در مرج ابن عامر از جمله تل عدشیم منعقد کرد. یهوشوا حنکین خرید نهایی را در ۱۹۲۱ به سرانجام رساند.

### پیامدهای فروش زمین
در دوران قیمومت بریتانیا بر فلسطین، قوانین ارضی بازنویسی شد و کشاورزان فلسطینی منطقه از سوی مقامات بریتانیایی «اجاره‌نشین» شناخته شدند. چون روستاییان عشریه (ده‌یک) به خانواده سرسق در بیروت برای حق کار بر زمین‌های کشاورزی می‌پرداختند، مقامات قیمومت حق خانواده سرسق برای فروش زمین به صندوق ملی یهود را تأیید کردند. خریداران خواستار جابه‌جایی ساکنان موجود شدند و در نتیجه کشاورزان اجاره‌نشین عرب فلسطینی اخراج شدند؛ برخی از آنان غرامتی دریافت کردند که خریداران بر پایه قانون جدید قیمومت بریتانیا ملزم به پرداخت آن نبودند. اجاره‌نشینان اخراج‌شده (۱٬۷۴۶ خانوار کشاورز عرب شامل ۸٬۷۳۰ تن در بزرگ‌ترین گروه خریدها) غرامتی معادل ۱۷ دلار به ازای هر نفر دریافت کردند.

بر پایه منبع عبری، خانواده سرسق در مجموع نزدیک به ۸۰۰٬۰۰۰ دونم زمین در سراسر فلسطین در اختیار داشت. فروش زمین‌ها به نهادهای صهیونیستی از دهه ۱۹۱۰ آغاز شد و تا دهه ۱۹۳۰ ادامه یافت. در ۱۹۰۹ حنکین و آرتور روپین نزدیک به ۱۰٬۰۰۰ دونم از زمین‌های روستای الفوله را از خانواده خریدند. در ۱۹۲۱ حنکین نزدیک به ۵۱٬۰۰۰ دونم در ناحیه معلول و نوریس خرید و در ۱۹۲۴ زمین الفوله که ویلای خانواده نیز در آن قرار داشت خریداری شد و بر روی آن شهر عفوله بنا شد. در ۱۹۳۳ حنکین ۱۰٬۰۰۰ دونم دیگر در غرب مرج ابن عامر خرید.

### راه‌آهن دره
خانواده سرسق برای افزایش ارزش زمین‌های خود در مرج ابن عامر خواهان دریافت امتیاز (فرمان) ساخت خط آهن دره بودند. در ۱۸۸۲ حکومت عثمانی این امتیاز را در برابر سپرده ۵۰٬۰۰۰ فرانک به خانواده اعطا کرد. اما چون خانواده توان مالی اجرای پروژه را نداشت، شرکت سرمایه‌گذاری موسوم به «شرکت حمیدیه» را تأسیس کرد و کوشید سرمایه‌گذاران جذب کند؛ ولی این تلاش‌ها ناکام ماند و در ۱۸۸۴ امتیاز و سپرده را از دست داد.

## دارایی‌ها
### گستره جغرافیایی
هنگامی که موسی سرسق در ۱۸۸۸ درگذشت، سهم بزرگ او از دارایی‌های خانواده میان برادران، برادرزادگان، همسر، سه پسر و پنج دخترش تقسیم شد. این دارایی‌ها دربرگیرنده طیف گسترده‌ای از املاک در بیروت و پیرامون آن، مرسین (آدانا، ترکیه)، طرطوس (سوریه) و اسکندریه (مصر) بود که به وارثان نفوذ چشمگیری بر منطقه می‌بخشید. موسی همچنین دارایی‌های روستایی گسترده‌ای از جمله روستاهای کامل در مصر و فلسطین، زمین‌هایی در جبل لبنان و به‌ویژه کاخی که بعدها به تفرجگاه شیک صوفر در جبل لبنان بدل شد بر جای گذاشت.

### ویلای آلفرد سرسق در صوفر
ویلای سرسق در صوفر که در آغاز سده بیستم توسط آلفرد سرسق برای همسرش دونا ماریا دی کاسانو ساخته شد، کتیبه‌های بنیادگذاری اصلی‌ای دارد که ثروت این بازرگانانِ اشراف‌شده را آشکار می‌کند. هرچند این خانواده ارتدکس رومیِ تحت‌الحمایه خارجی اغلب سبک و رفتار نخبگان فرانسوی و دیگر اروپاییان را پذیرفته بود، کتیبه‌های عربی نشانگر ردپای ژرف اتحادی عثمانی است که به سده‌ها پیش بازمی‌گردد.

### خانه سرسق و خیابان سرسق در بیروت

خیابان سرسق (به فرانسوی: ) در محله اشرفیه بیروت به نام این خانواده نامگذاری شده که خانه‌های کاخ‌مانندی مانند خانه سرسق را در آن خیابان در تملک داشت و هنوز دارد. لیدی کوکرین سرسق که در ۱۹۴۶ با سر دزموند کوکرین ازدواج کرد، مالک خانه سرسق و نیز شمار زیادی از املاک خیابان سرسق تا خیابان شیک گورو (به فرانسوی: ) بود.

نیکلا سرسق خانه را به موزه هنری بدل کرد و مجموعه بزرگی از آثار هنری و شیشه گردآوری نمود. اما پدر لیدی کوکرین، آلفرد بیگ سرسق، بود که نخست اندازه باغ‌های کاخ سرسق را گسترش داد و بیشترین سهم را در گردآوری مجموعه‌های هنری، فرش‌ها و اشیای نفیس داشت که از بهترین و نگهداری‌شده‌ترین مجموعه‌های خاورمیانه به‌شمار می‌روند. کاخ همچنین مجموعه بزرگی از آثار هنری ایتالیایی سده‌های شانزدهم و هفدهم، آثار معاصر لبنانی و جواهرات کهن لبنانی را در خود جای داده‌است.

### ویلای نیکلا سرسق (موزه)
نیکلا سرسق ویلای خصوصی باشکوهی را در ۱۹۱۲ ساخت و در وصیت‌نامه خود مقرر داشت که پس از مرگش به شهرداری بیروت واگذار شود تا به موزه‌ای هنری بدل گردد. این ساختمان اکنون به‌عنوان موزه سرسق شناخته می‌شود.

### دارایی‌ها پس از انفجار بندر بیروت
در ۴ اوت ۲۰۲۰ کاخ سرسق در پی انفجار بندر بیروت آسیب شدیدی دید. لیدی کوکرین سرسق که در زمان انفجار ۹۸ ساله بود بر اثر جراحت‌های ناشی از آن نزدیک به چهار هفته بعد درگذشت. پسرش رودریک اکنون بازسازی کاخ را بر عهده دارد.

## اعضای برجسته
* **دیمیتری سرسق** – بنیان‌گذار شرکت «سرسق و برادران»
* **نیکلا سرسق** – بنیان‌گذار بانک سرسق و برادران (۱۸۵۸)؛ دراگومان افتخاری روسیه
* **موسی سرسق** – از ارکان خانواده؛ دراگومان کنسول آلمان
* **آلفرد بیگ سرسق** – دبیر سفارت عثمانی در پاریس (۱۹۰۵)؛ همسر دونا ماریا ترزا سرا دی کاسانو
* **میشل سرسق** – نماینده پارلمان عثمانی؛ بدنام به دلیل احتکار غلات در جنگ جهانی اول
* **ماتیلد سرسق** – همسر آلبرتو تئودولی رئیس کمیسیون دائمی قیمومت‌های جامعه ملل
* **لیدی ایوون کوکرین سرسق** – دختر آلفرد بیگ سرسق؛ مادربزرگ خانواده که تا مرگش در ۲۰۲۰ در بیروت ماند

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* پایگاه رسمی خانه سرسق

رده:مسیحیان ارتدکس یونانی اهل لبنان
رده:خانواده‌های سیاسی لبنان