کلاه‌سازی

**کلاه‌سازی** () یا **میلینری** () به طراحی، ساخت و فروش کلاه و دیگر پوشش‌های سر گفته می‌شود. به کسی که در این پیشه کار می‌کند «میلینر» () یا «هتر» () می‌گویند. از دید پیشینه‌ای، میلینرها افزون بر کلاه، دامنه گسترده‌ای از افزونه‌های پوشاک و آرایش مو را نیز می‌ساختند و می‌فروختند. در فرانسه میلینرها به «بازرگانان مد» شناخته می‌شدند، اما در بریتانیا از آغاز دوره ویکتوریا میلینرها به‌ویژه در زمینه کلاه تخصص یافتند.

صنعت کلاه‌سازی از صنعتی‌شدن در سده نوزدهم میلادی بهره‌مند شد. در سال ۱۸۸۹ در لندن و پاریس بیش از ۸٬۰۰۰ زن در کلاه‌سازی کار می‌کردند و در سال ۱۹۰۰ در نیویورک نزدیک به ۸۳٬۰۰۰ نفر، بیشتر زنان، در این صنعت اشتغال داشتند. با آنکه پیشرفت فناوری به میلینرها سود رساند، مهارت‌های دستی، ظرافت‌کاری و خلاقیت همچنان ضروری است. از زمانی که کلاه‌ها به‌صورت انبوه تولید شده و به‌شکل آماده‌پوش در فروشگاه‌های بزرگ فروخته می‌شوند، واژه «میلینر» بیشتر به کسی اطلاق می‌شود که با صنعت‌گری سنتی دستی به طراحی و ساخت کلاه برای مشتریان عمدتاً زن می‌پردازد.

بسیاری از طراحان سرشناس مد، از جمله رز برتن، جین لنوین و کوکو شنل کار حرفه‌ای خود را به‌عنوان میلینر آغاز کردند.

## ریشه واژه میلینر
واژه «میلینر» (Milliner) یا «میلنر» (Milener) در اصل به معنی اهل میلان در شمال ایتالیا بود و در آغاز سده شانزدهم میلادی به بازرگانان میلانی گفته می‌شد که کلاه‌های آراسته، دستکش، جواهرات و کارد و چنگال می‌فروختند. از سده شانزدهم تا هجدهم، معنای واژه به‌تدریج از «بازرگان خارجی» به «فروشنده خرده‌کالاهای مربوط به پوشاک» دگرگون شد. هرچند این واژه نخست به مردان اطلاق می‌شد، از سال ۱۷۱۳ میلادی به‌تدریج به معنی زنی درآمد که کلاه‌پوش و دیگر پوشش‌های سر زنانه می‌ساخت و می‌فروخت.

## آموزش کلاه‌سازی
فرهنگ شاگردی در صنعت کلاه‌سازی از سده هجدهم میلادی رایج بوده‌است. در آن دوره میلینر بیشتر نقش یک آرایشگر سبک (استایلیست) را داشت و کلاه‌ها یا کلاه‌پوش‌ها را متناسب با لباس طراحی می‌کرد و توری‌ها، آراستمان‌ها و افزونه‌ها را برای تکمیل یک مجموعه برمی‌گزید. شاگردان میلینری ساخت و سبک‌پردازی کلاه، اداره کسب‌وکار و مهارت‌های ارتباط با مشتری را فرامی‌گرفتند. امروزه نیز این شاگردی همچنان فرایند استانداردی برای دانشجویانی است که تازه از مدرسه‌های کلاه‌سازی فارغ‌التحصیل شده‌اند. برای نمونه رز برتن پیش از شهرت خود شاگرد یک بازرگان موفق مد به نام مادمازل پاژل بود.

مدرسه‌های سرشناس کلاه‌سازی بسیاری در اروپا، به‌ویژه در لندن، پاریس و ایتالیا وجود دارد. در دوره دنیاگیری کووید-۱۹ بسیاری از دوره‌های کلاه‌سازی به‌صورت مجازی برگزار شدند.

## ابزارها و مواد ویژه
### قالب کلاه
قالب کلاه () قطعه‌ای چوبی با تراش ظریف است که چوب‌کاران ماهر آن را شکل می‌دهند. قالب‌های کلاه ابزار اصلی میلینرها برای ساختن شکل تاج کلاه هستند. برخی قالب‌ها مجموعه‌ای از تاج و لبه‌اند و برخی تنها تاج یا لبه یا ویژه فسیناتورها (سرآراینده‌ها) هستند. میلینرها معمولاً مجموعه گسترده‌ای از قالب‌های گوناگون دارند زیرا هر قالب اندازه و شکل خاصی دارد. در فرایند قالب‌گیری کلاه، میلینرها از سنجاق فشاری و چکش برای نگه‌داشتن نخ قابل تنظیم در امتداد یقه تاج و لبه کلاه بهره می‌گیرند.

### اتوی گل‌سازی
اتوی گل‌سازی ابزار ویژه‌ای است که میلینرها برای ساختن گلبرگ‌ها و برگ‌های مصنوعی به‌عنوان آراستمان کلاه به کار می‌برند. در گذشته از شمع برای گرم‌کردن این اتوها با سرهای فلزی گوناگون بهره می‌گرفتند، اما امروزه این اتوها برقی هستند. سر فلزی گلوله‌ای شکل رایج‌ترین نوع برای ایجاد انحنای گلبرگ‌هاست.

### باکرام
میلینرها اغلب از باکرام () بهره می‌گیرند؛ پارچه‌ای سفت از پنبه (و گاهی کتان یا موی اسب) با بافت باز. باکرام کلاه‌سازی با نشاسته آغشته شده‌است که پس از نرم‌شدن در آب، روی قالب کلاه کشیده می‌شود و پس از خشک‌شدن شکل سختی به خود می‌گیرد. باکرام کلاه‌سازی در وزن‌های گوناگون تولید می‌شود، از جمله باکرام سبک یا «بیبی» (که اغلب برای کلاه کودکان و عروسک‌ها به کار می‌رود)، باکرام تک‌لایه و باکرام دولایه (که «باکرام تئاتری» یا «باکرام تاج» نیز نامیده می‌شود).

## کلاه‌سازان «دیوانه»

در انگلستان سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی، جیوه در تولید نمد به کار می‌رفت و نمد یکی از رایج‌ترین مواد کلاه‌سازی بود. بهره‌گیری درازمدت از فرآورده‌های جیوه‌ای اغلب به مسمومیت جیوه و بروز آشفتگی عصبی (اِرِتیسم) در میان کلاه‌سازان می‌انجامید. این پدیده را گاه سرچشمه اصطلاح انگلیسی «دیوانه مثل کلاه‌ساز» () دانسته‌اند. منبع ایسلندی نیز تأیید می‌کند که در انگلستان کاربرد جیوه در کلاه‌سازی سبب بروز اختلال روانی در کلاه‌سازان می‌شد.

## کلاه‌سازان و میلینرهای سرشناس
### کلاه‌سازان
* **جوزپه [[بورسالینو]]**، سازنده شاپوی معروف «بورسالینو»
* **جان کاوانا**، کلاه‌ساز آمریکایی که نوآوری‌هایش ساخت کلاه در اندازه‌های معمولی، بلند و بیضی پهن بود تا مشتریان کلاه آماده‌پوش مناسب‌تری بیابند
* **تئوفیلو گارسیا**، شناخته‌شده به‌عنوان گنجینه زنده ملی در فیلیپین به خاطر پیشگامی در ساخت کلاه «تابونگاو» از کدو قلیایی
* **جان جنین**، کلاه‌ساز آمریکایی از نیویورک که در دهه ۱۸۵۰ به خاطر شیرین‌کاری‌های تبلیغاتی‌اش مشهور بود
* **جیمز لاک و شرکا** در لندن (بنیانگذاری ۱۶۷۶)، که ابداع کلاه بولر در سال ۱۸۴۹ به آنها نسبت داده می‌شود
* **جان بترسون استتسون**، آفریننده کلاه گاوچرانی کلاسیک

### میلینرها
* **رز برتن**، میلینر و مدساز ماری آنتوانت که اغلب از او به‌عنوان نخستین طراح مد مشهور جهان یاد می‌شود
* **میلدرد بلانت**، نخستین میلینر آفریقایی‌تبار آمریکایی که برای فیلم‌های هالیوودی از جمله «بربادرفته» کلاه طراحی کرد و مشتریانش شامل جوآن کراوفورد، لوئیز بیورز، مارین اندرسون و گلوریا وندربیلت بودند
* **جان بوید**، میلینر لندنی که به خاطر کلاه سه‌گوشه صورتی دایانا، شاهدخت ولز شناخته می‌شود
* **[[کوکو شنل]]**، بنیانگذار خانه مد شنل
* **آکیو هیراتا**، میلینر ژاپنی که با طراحان مد ژاپنی چون یوجی یاماموتو همکاری داشت و از ۱۹۶۶ برای ملکه میچیکو کلاه طراحی کرد
* **مستر جان**، میلینر آمریکایی که برخی او را معادل کریستیان دیور در دنیای کلاه‌سازی دهه‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ می‌دانند
* **استیون جونز**، میلینر لندنی که یکی از بنیادی‌ترین و مهم‌ترین میلینرهای اواخر سده بیستم و آغاز سده بیست‌ویکم به‌شمار می‌آید
* **سیمون میرمان**، شناخته‌شده به خاطر طراحی‌هایش برای الیزابت دوم و دیگر اعضای خانواده سلطنتی بریتانیا
* **فیلیپ تریسی**، میلینر ایرلندی‌تبار که نخستین میلینر در هشتاد سال بود که به نمایشگاه‌های اوت‌کوتور پاریس دعوت شد
* **گلادیس تامز**، میلینر مکزیکی‌آمریکایی که برای بیانسه، لیدی گاگا و کندال جنر کلاه طراحی کرده‌است

## جستارهای وابسته
* کلاه
* نمد
* طراحی مد
* قالب کلاه
* پارچه‌فروشی
* مسمومیت جیوه
* کلاه بولر
* صنایع دستی

## منابع

* 

## پیوند به بیرون
* مجموعه کتاب‌های کلاه‌سازی و خیاطی در کتابخانه دیجیتال ویسکانسین
* ساخت انبوه کلاه، مجله پاپیولر ساینس، نوامبر ۱۹۴۱

رده:کلاه‌سازی
رده:کلاه‌ها
رده:پیشه‌های مد