کشتار رفح

**کشتار رفح** رویدادی است که در ۱۲ نوامبر ۱۹۵۶ در جریان اشغال شبه‌جزیره سینا و تحت‌الحمایه غزه توسط اسرائیل پس از بحران سوئز رخ داد. شهر رفح که بر روی مرز مصر و غزه قرار دارد، یکی از دو نقطه‌ای بود که نیروهای دفاعی اسرائیل در اول نوامبر از آنجا وارد نوار غزه شدند. در این رویداد نزدیک به ۱۱۱ فلسطینی کشته شدند.

جزئیات این کشتار همچنان محل بحث است. اسرائیل نه آن را انکار کرد و نه مسئولیت هیچ‌گونه تخلفی را پذیرفت، هرچند اذعان داشت که شماری از آوارگان کشته شده‌اند. روایت فلسطینی بر این است که هنگام وقوع کشتار هر گونه مقاومتی پایان یافته بود. بر پایه شهادت بازماندگان، سربازان اسرائیلی مردان بالای پانزده سال را در سراسر نوار غزه گرد آوردند تا اعضای فدائیان فلسطین و تیپ فلسطینی ارتش مصر را شناسایی کنند. اسرائیل اعلام کرده بود که جمعیت غیرنظامی در برابر هرگونه حمله به سربازان اسرائیلی در دوره اشغال — از اول نوامبر ۱۹۵۶ تا ۷ مارس ۱۹۵۷ — مسئولیت جمعی خواهد داشت. برآوردها از مجموع فلسطینیان کشته‌شده در این دوره چهارماهه بین ۹۳۰ تا ۱۲۰۰ نفر از جمعیت ۳۳۰٬۰۰۰ نفری نوار غزه متغیر است.

## پیشینه

تهاجم به رفح و شهر نزدیک آن عریش در ساعات نخستین اول نوامبر ۱۹۵۶ آغاز شد. موشه دایان، رئیس ستاد کل نیروهای دفاعی اسرائیل، در خاطرات خود با عنوان «یادنامه نبرد سینا» دربارهٔ اهمیت راهبردی تصرف رفح نوشت: «اگر عریش و رفح به دست ما بیفتد، نوار غزه منزوی خواهد شد و به تنهایی توان مقاومت نخواهد داشت.» پدافند رفح ظرف چند ساعت پس از ورود اسرائیلی‌ها فروپاشید و تا اواسط صبح سربازان اسرائیلی در خیابان‌های شهر گشت‌زنی می‌کردند. افسران ارتش مصر در منطقه لباس نظامی خود را کنار گذاشتند و به داخل رفح گریختند تا در میان مردم ناپدید شوند. درگیری‌ها میان نیروهای اسرائیلی و نیروهای مصری و شبه‌نظامیان محلی در ۷ نوامبر پایان یافت.

## رویدادها
### زمینه — شناسایی فدائیان
تلاش‌های اسرائیل برای یافتن فدائیان در میان جمعیت رفح در اول نوامبر بی‌ثمر بود، به جز دستگیری یک سرباز به نام احمد جوده. جوده اندکی پس از ورود اسرائیلی‌ها از خانه‌اش بیرون کشیده شد، به بیابان برده و کشته شد. با تسلط اسرائیل بر نوار غزه، به شکل سامان‌مند درصدد جمع‌آوری نیروهای فدایی برآمد که شمار آنان را چند صد نفر برآورد می‌کردند و این امر را بر بازداشت نزدیک به ۴۰۰۰ سرباز مصری و نیروی کمکی فلسطینی گرفتار در این سرزمین ترجیح می‌دادند. در ۳ نوامبر نیروهای اسرائیلی کشتار خان یونس را مرتکب شدند که طی آن بسیاری از مردان فلسطینی بازداشت و اعدام شدند و همه مردان ۱۵ تا ۶۰ ساله موظف شدند خود را به مقامات معرفی کنند.

بازداشت‌های گسترده فلسطینیان همچنین در دیر البلح (۳ نوامبر)، مغازی (۴ نوامبر) و نصیرات (۶ تا ۷ نوامبر) صورت گرفت و بازداشت‌شدگان یا به غزه و یا به زندان عتلیت در نزدیکی حیفا در اسرائیل انتقال یافتند که انتقال ساکنان سرزمین اشغالی به خاک اشغالگر نقض کنوانسیون‌های ژنو بود. در شهر غزه در بامداد ۱۰ نوامبر، بلندگوها از مردان خواستند در میدان‌های محلی برای بازجویی گرد آیند. در محله زیتون ده‌ها جوان ۱۷ تا ۲۵ ساله بازداشت شده و با چشم‌بند به مکان نامعلومی برده شدند. سرنوشت آنان نامعلوم ماند اما پس از عقب‌نشینی اسرائیل گورگاهی کاوش شد و ۳۶ جسد بازیافته شد که پزشک قانونی غزه آنان را از ناپدیدشدگان زیتون شناسایی کرد.

### گردآوری مردان
اردوگاه آوارگان رفح در آن زمان نزدیک به ۳۲٬۰۰۰ نفر جمعیت داشت. در ۱۲ نوامبر بین ساعت ۶ تا ۶:۳۰ بامداد، از طریق بلندگو اعلام شد که همه مردان ۱۵ تا ۶۰ ساله (سن دقیق خواسته‌شده در گزارش‌های شاهدان متفاوت است) باید در مدرسه محلی گرد آیند. سربازان اسرائیلی مردان عرب را با شلیک هوایی و کتک زدن با چوب‌دستی وادار به شتاب کردند. در راه رسیدن به مدرسه بر چند فلسطینی بدون هشدار تیراندازی شد. بنا بر گزارش یک مسئول آنروا، فراخوان بلندگویی در سراسر رفح شنیده نشده بود و فرصت کافی برای رسیدن به محل غربالگری داده نشده بود؛ بنابراین بسیاری از آوارگان دویدند تا دیر نرسند و به نظر می‌رسد سربازان با دیدن ازدحام دچار وحشت شده و به سوی جمعیت آتش گشودند.

هنگامی که مردان در مدرسه آنروا در خیابان البحر گرد می‌آمدند، سربازان اسرائیلی مستقر در طول خیابان بالای سر آنان تیر می‌انداختند تا آنان را بشتابانند و همچنین عقب‌ماندگان را هدف گرفته و می‌کشتند یا زخمی می‌کردند و مدعی بودند که آنان فدایی هستند. نیروهای اسرائیلی همزمان خانه‌های منطقه را برای یافتن مردانی که از فرمان سرپیچی کرده بودند تفتیش می‌کردند و هر مردی را که می‌یافتند می‌کشتند. بنا بر روایت‌های شفاهی گردآوری‌شده سال‌ها بعد، ادعا می‌شود سربازان اسرائیلی مردان را مسخره کرده و فریاد می‌زدند: «این یکی فدایی است!» و با اسلحه به سوی آنان نشانه می‌رفتند. در طول مسیر تا مدرسه تیراندازی پراکنده ادامه داشت و چندین نفر کشته شدند.

در روایت‌های شفاهی آمده‌است که صف غیرنظامیان سرانجام به دیواری رسید که مدرسه را از خیابان جدا می‌کرد و مردان وادار شدند با دست بر دیوار راه بروند در حالی که از مواضع ثابت تیربار به سوی آنان شلیک می‌شد. بازماندگان سپس از دروازه مدرسه وارد شدند؛ در ورودی سربازان با چوب‌دستی‌های سنگین آنان را می‌زدند و وادارشان می‌کردند از روی سیم خاردار بپرند. پس از این مراحل، گروه در حیاط مدرسه نشانده شدند.

مردان تا ساعت ۱۱ صبح به طور پیوسته به حیاط مدرسه می‌رسیدند. شاهدان عینی گزارش دادند که سربازان آنان را ارعاب و تحقیر می‌کردند. نشسته‌ها موظف بودند سر بر زمین بگذارند در حالی که گلوله‌ها یکی دو متر بالای سرشان شلیک می‌شد. نگهداشته‌شدن طولانی‌مدت بسیاری را ناچار کرد در برابر همگان آبریزش کنند.

بیرون حیاط مدرسه، نیروهای اسرائیلی خانه‌ها را بازرسی می‌کردند و دیوار خانه‌های بازرسی‌شده را با رنگ نشان‌گذاری می‌کردند. گروه جداگانه‌ای از مردان فلسطینی — بیشتر افراد مسن‌تر — در حومه شهر نگه داشته شده بودند که بسیاری از آنان پس از بازجویی آزاد شدند.

#### عملیات غربالگری
با رسیدن چند افسر بلندپایه اسرائیلی، به سربازان دستور داده شد تیراندازی بالای سر بازداشت‌شدگان را متوقف کنند و به اسیران اجازه داده شد سر بلند کنند. سپس اسرائیلی‌ها مظنونان به شبه‌نظامی بودن را در داخل مدرسه بازجویی کردند و فهرستی از اسامی مرجع داشتند. آنان همچنین از افرادی که نامشان در فهرست نبود خواستند تسلیم شوند وگرنه با مرگ روبه‌رو خواهند شد. سربازان فلسطینی کم‌کم در میان جمعیت برخاستند و سربازان اسرائیلی آنان را تشویق می‌کردند کسانی را که هنوز برنخاسته‌اند نشان دهند. سرانجام تک‌تک مردان — رزمنده یا غیرنظامی — بازجویی شدند. سربازان تأییدشده و مظنونان با اتوبوس به اردوگاه بازداشت عتلیت در شمال اسرائیل فرستاده شدند. در جریان بازجویی‌ها، شهادت همکاران می‌توانست به اعدام بی‌دادگاه بینجامد و مظنونان باقی‌مانده نیز با اتوبوس به عتلیت انتقال یافتند.

## پیامدها
پیکرهای کشته‌شدگان در محله تل زعرب در بخش غربی رفح رها شدند. خانواده‌ها با سرپیچی از حکومت نظامی و منع رفت‌وآمد به آنجا رفتند و اجساد خویشاوندان خود را برداشته و به خاک سپردند. این خاک‌سپاری‌ها بدون شناسایی هویت اجساد انجام شد و تلاش‌های بعدی برای رسیدن به‌شمار دقیق کشته‌شدگان را دشوار ساخت. زندانیان عتلیت سرانجام بازگردانده شدند.

اسرائیل پس از تهدید دوایت آیزنهاور، رئیس‌جمهور آمریکا، به اعمال تحریم اقتصادی از سوی سازمان ملل متحد، در ۱۶ مارس ۱۹۵۷ از نوار غزه عقب‌نشینی کرد. خبر کشتار رفح به‌سرعت در مطبوعات خارجی بازتاب یافت و روزنامه تایمز لندن گزارش داد که نزدیک به ۶۰ آواره کشته شده‌اند. در ۲۸ نوامبر، نخست‌وزیر اسرائیل، داوید بن گوریون، در پاسخ به پرسش نماینده‌ای از حزب ماکی (کمونیست) در کنست، روایت رسمی رویدادها را ارائه داد: به گفته او شورشی در رفح با تحریک مصر رخ داده و ساختمان آنروا مورد حمله قرار گرفته بود و در سرکوب آن نزدیک به ۴۸ نفر کشته شده بودند. در پی پوشش رسانه‌ای خارجی، کشتارهای دسته‌جمعی در نوار غزه پایان یافت هرچند اسرائیل به اعدام‌های صحرایی ادامه داد. رئیس هیئت ناظران سازمان ملل این اقدامات را به قصد خالی کردن نوار غزه از جمعیت آوارگان تفسیر کرد.

### گزارش سازمان ملل
در ۱۵ دسامبر ۱۹۵۶، گزارش ویژه مدیر آژانس امداد و کار سازمان ملل متحد برای آوارگان فلسطینی در خاور نزدیک (آنروا) که دوره اول نوامبر تا نیمه دسامبر ۱۹۵۶ را پوشش می‌داد به مجمع عمومی سازمان ملل متحد ارائه شد. این گزارش با اذعان به اینکه شرایط پیرامون کشتار جای پرسش داشت، مجموع تلفات غربالگری ۱۲ نوامبر را ۱۱۱ نفر اعلام کرد: ۱۰۳ آواره، هفت ساکن بومی و یک مصری. بنا بر روایت فلسطینی، ۱۹۷ نفر کشته و ۲۳ نفر دیگر ناپدید شده بودند. افسران اسرائیلی به آنروا گفتند که رفتار آوارگان نسبت به عملیات غربالگری «خصمانه» بوده و مقاومت آوارگان مسئول تلفات بوده‌است. یادداشت‌های مدیر همچنین به کشتار خان یونس اشاره دارد، عملیات غربالگری مشابهی در خان یونس که هشت روز پیش از رویداد رفح انجام شده بود و گفته می‌شد دست‌کم ۲۷۵ فلسطینی در آن کشته شده بودند.

### پوشش رسانه‌ای
در سال ۲۰۰۹ رویداد رفح با انتشار رمان گرافیکی *پانوشت‌هایی در غزه* () نوشته جو ساکو، روزنامه‌نگار مالتی‌تبار آمریکایی، تا حدی مورد توجه افکار عمومی قرار گرفت. این اثر گزارشی مبتنی بر شهادت شاهدان عینی از کشتارهای خان یونس و رفح بود.

## جستارهای وابسته
* کشتار خان یونس
* کشتار کفرقاسم

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:بحران کانال سوئز
رده:تحت‌الحمایه سراسری فلسطین در ۱۹۵۶ (میلادی)
رده:کشتارهای اسرائیل علیه فلسطینی‌ها
رده:کشتارهای مرتکب‌شده توسط اسرائیل
رده:خشونت علیه مردان در آسیا
رده:رفح در درگیری اسرائیل و فلسطین