نبرد قارص (۱۷۴۵)

**نبرد قارص** (۱۹ اوت ۱۷۴۵) آخرین درگیری بزرگ جنگ ایران و عثمانی بود. این نبرد منجر به نابودی کامل و مطلق ارتش عثمانی شد. این نبرد همچنین آخرین پیروزی بزرگ نظامی نادرشاه بود. در واقع این نبرد طی یک دوره ده روزه رخ داد که در روز اول عثمانی‌ها از میدان نبرد گریختند و به دنبال آن یک سری محاصره و تعقیب و گریز تا نابودی نهایی ارتش عثمانی رخ داد. شدت این شکست، همراه با شکستی دیگر در نزدیکی موصل، به هرگونه امید عثمانی به پیروزی پایان داد و آن‌ها را مجبور کرد با موضعی به مراتب ضعیف‌تر از آنچه می‌توانستند داشته باشند، وارد مذاکره شوند.

## لشکرکشی ارتش‌های عثمانی به سمت شرق

در طی آخرین لشکرکشی تنبیهی نادر در داغستان، سپاه ایران پس از ویران کردن منطقه و خاک یکسان کردن بسیاری از سکونتگاه‌ها و کشته شدن ساکنان آن‌ها، به سمت جنوب حرکت کرد. در ۱۴ ژوئن ۱۷۴۵ نادر به دربند بازگشت و ماه‌ها قبل از حرکت به سمت جنوب در آنجا ماند. او به شدت بیمار شد و مجبور شد با تخت روان حمل شود تا اینکه سپاه در ایروان توقف کرد.

پزشکان دربار شاه را دوباره سلامت بخشیدند. به نادرشاه اطلاع داده شد که دو ارتش بزرگ عثمانی به سمت شرق و به سوی مرزهایش در حرکتند. یکی به سمت قارص و دیگری به سمت موصل می‌رفت. نادرشاه بلافاصله به حالت تهاجمی درآمد و نیروهای خود را نیز به دو بخش تقسیم کرد. نصرالله میرزا، پسر نادر، بخش بزرگی از سپاه ایران را دریافت کرد با هدف شکست دادن عثمانی‌هایی که به سمت موصل می‌رفتند، و خود نادر عازم قارص شد، شهری که در سال ۱۷۴۴ به طور ناموفق محاصره کرده بود.

## نبرد
سپاه نادر با گذشتن از غرب ایروان پیشروی کرد، زمانی که خبر حرکت ارتش عثمانی به فرماندهی یگن محمد پاشا از قارص رسید. نادر به سمت غرب ادامه داد و بر روی تپه‌ای نزدیک یغِوارْد اردو زد. این همان تپه‌ای بود که نادر تقریباً ۱۰ سال پیش در هنگام درهم شکستن ارتش عثمانی در نبرد یغِوارْد در آن اردو زده بود. یگن پاشا تا فاصله ۱۰-۱۲ کیلومتری سپاه ایران پیشروی کرد و به افراد خود دستور داد استحکامات گسترده‌ای پیرامون اردوگاه خود بسازند.

### روز اول نبرد
در ۹ اوت، عثمانی‌ها شروع به آرایش ۴۰٬۰۰۰ پیاده‌نظام ینی‌چری و ۱۰۰٬۰۰۰ سواره‌نظام سپاهی به "شیوه اروپایی" کردند، با ستون‌هایی از پیاده‌نظام در مرکز، باتری‌های توپخانه در میان این ستون‌ها و سواره‌نظام در دو گروه، هر یک در یک جناح. نادر به جزایرچی‌های خود دستور داد که به سمت مرکز پیشروی کنند و پس از شلیک یک رگبار جمعی، شمشیرهای خود را کشیده و حمله کنند. نبرد با شدت ادامه یافت و هر دو طرف جریانی پیوسته از نیروهای کمکی را به مرکز می‌فرستادند.

سواره‌نظام عثمانی به دلیل ضعف خود در برابر همتایان ایرانی، از حمله خودداری کرد. برخلاف بسیاری از نبردهای دیگر که نادر در دوران حرفه‌ای خود جنگید، او نبرد قارص را از اردوگاه خود با فرستادن قاصدان برای ابلاغ دستورات و بازگشت آن‌ها با گزارش‌هایی از میدان نبرد رهبری کرد. تا بعد از ظهر، همراهان نادر گزارش‌هایی از میدان نبرد آوردند که نشان می‌داد به هر حال نتیجه قاطعی حاصل نخواهد شد. نادر تصمیم گرفت زره خود را بپوشد و سوار اسب شود.

نادر یک نیروی ۴۰٬۰۰۰ نفره از سواران نخبه از *[[ارتش ایران افشاری#سواران ذخیره|سواران سپاه خراسان]]* که به عنوان ذخیره نگه داشته بود را در یک حمله عظیم علیه جناح ارتش عثمانی رهبری کرد. شدت درگیری به حدی بود که دو اسب از زیر پای نادر تیر خوردند، اما ارتش عثمانی نتوانست در برابر فشار این حمله مقاومت کند و از هم پاشید. یک گروه از نیروهای آناتولیایی از آسیای صغیر (در مجموع ۱۵٬۰۰۰ نفر) گریختند و بقیه ارتش عثمانی را در هرج و مرج و آشفتگی کامل به عقب‌نشینی واداشتند. سپاه ایران تا غروب به تعقیب پرداخت و سپس به اردوگاه خود بازگشت.

### محاصره عثمانی‌ها
روز بعد نادر یک  را برای قطع خط تدارکاتی ارتش عثمانی به قارص فرستاد. سپاه ایران شروع به محاصره اردوگاه عثمانی کرد. چند درگیری جزئی رخ داد اما تمام تلاش‌های عثمانی‌ها برای شکستن محاصره ناموفق بود. یگن پاشا سعی کرد با به کارگیری توپ‌هایش این وضعیت را علاج کند. باتری‌های توپخانه ایران مستقر شدند و آتش متقابل توپخانه آغاز شد که در آن توپخانه عثمانی هم از نظر دقت و هم از نظر سرعت آتش مغلوب شد. بسیاری از ادوات توپخانه یگن پاشا نابود شدند و اجزای آن‌ها در سراسر میدان پراکنده گردید. این رویداد تضعیف‌کننده، عثمانی‌های گرفتار در داخل دیوارهای اردوگاه را تا آستانه شورش پیش برد. جریانی از فراریان به اردوگاه ایران آمدند و اخباری از آشفتگی در حال وقوع در استحکامات عثمانی آوردند. در دل شب، ارتش عثمانی بی‌صدا استحکامات خود را رها کرد و به سمت غرب حرکت کرد، اما سپاه ایران بلافاصله به راه افتاد و از نزدیک آن‌ها را تعقیب کرد و بار دیگر آن‌ها را به محاصره خود درآورد.

در ۱۹ اوت نامه‌ای به نادر رسید که خبر از نتیجه نبرد موصل می‌داد. نصرالله میرزا ارتش عثمانی را که به سمت ایالت موصل فرستاده شده بود، درهم کوبیده بود و از شاه اجازه می‌خواست تا به عمق میان‌رودان عثمانی پیشروی کند. نادرشاه دستور داد این نامه را نزد یگن پاشا ببرند تا او را به بی‌ثمری مقاومت بیشتر متقاعد کند. با این حال، هنگامی که فرستادگان ایرانی وارد اردوگاه شدند، دریافتند که سربازان عثمانی شورش کرده‌اند. مشخص نیست که آیا آن‌ها پس از شنیدن خبر خودکشی یگن پاشا شورش کردند یا در واقع یگن پاشا را در یک اقدام شورشی کشته بودند.  پشت  از عثمانی‌ها از اردوگاه جدا شده و به شدت فرار کردند. سربازان عثمانی فریاد می‌زدند "ای مردم محمد، فرار کنید، فرار کنید!" در حالی که بی‌رحمانه توسط سواره‌نظام ایرانی تعقیب و قطعه قطعه می‌شدند. 

### تلفات
سرنوشت هولناک ارتش عثمانی به هرگونه امید به پیروزی نظامی برای استانبول پایان داد. شمار زیاد کشته‌ها و زخمی‌ها در دو طرف نشان‌دهنده سختی نبرد و همچنین شجاعت و کیفیت سربازان عثمانی بود. ۸٬۰۰۰ تلفاتی که ارتش ایران در روز اول نبرد متحمل شد، گواهی بر شدت درگیری بود، اگرچه ایرانیان پس از آن تقریباً هیچ تلفاتی ندادند در حالی که تلفات عثمانی همچنان به صورت تصاعدی افزایش می‌یافت.

تخمین‌ها از ۲۸٬۰۰۰ تا ۵۰٬۰۰۰ نفر در مجموع متغیر است. محتمل‌ترین آن ۱۲٬۰۰۰ کشته، ۱۸٬۰۰۰ زخمی و ۵٬۰۰۰ اسیر است که مجموع افراد از رده خارج را به ۳۵٬۰۰۰ می‌رساند. نادر به تمام سربازان مجروحی که اسیر شده بودند اجازه داد به قارص بازگردند تا برای جراحات خود درمان یابند.

## نبرد نزدیک موصل
یک نبرد جداگانه تقریباً در همان زمان در نزدیکی موصل رخ داد. پس از دریافت خبر نزدیک شدن دو ارتش عثمانی از غرب به سوی مرزهایش، شاه ایران، نادرشاه، نیروهای خود را به دو بخش تقسیم کرده بود. یک گروه به فرماندهی پسر نادر، نصرالله میرزا، که پس از پیروزی در کرنال به این نام خوانده شد، قرار گرفت. نصرالله میرزا به سمت جنوب غربی حرکت کرد تا ارتش عثمانی را پیدا و نابود کند.

فرمانده عثمانی، عبدالله پاشا، به ایالت موصل لشکر کشید و در آنجا نیروهای محلی عثمانی و همچنین یک گروه بزرگ از مزدوران کرد به او پیوستند. با این حال، هنگامی که سپاه ایران جنگ را آغاز کرد، شکستی کوبنده وارد آورد. شدت شکست عثمانی به حدی بود که نصرالله میرزا به پدرش نادر نامه نوشت و درخواست اجازه برای تبدیل وضعیت به یک تهاجم تمام‌عیار به عراق عثمانی کرد. این نامه در آخرین روز نبرد قارص به نادرشاه رسید، جایی که نادر نیز پیروزی قاطعی علیه یگن پاشا به دست آورده بود.

## پیامدها
نتیجه کلی هر دو پیروزی، عثمانی‌ها را مجبور کرد تا تحت شرایط نامطلوب به مذاکره تن دهند. با نابودی هر دو ارتش خود، قسطنطنیه (استانبول امروزی) هرگونه امکان برای کسب اهرم فشار نظامی علیه ایران را از دست داد. با این حال، نادرشاه علی‌رغم نابود کردن هرگونه توان تهاجمی عثمانی و قرار دادن آن‌ها کاملاً در موضع دفاعی، ترجیح داد حمله متقابلی به امپراتوری عثمانی آغاز نکند. در عوض، او راه‌حلی دیپلماتیک برای توقف خصومت‌ها دنبال کرد. مدت کوتاهی پس از تبادل دیپلمات‌ها، عهدنامه کردان امضا شد که رسماً به جنگ در سال ۱۷۴۶ پایان داد.

هم‌چنان که امپراتوری‌های عثمانی و صفوی رو به زوال می‌رفتند، درگیری‌های آن‌ها به شکل‌گیری مرزهای سیاسی ایران و ترکیه امروزی تا قرن هفدهم کمک کرد و بر ترکیب فرقه‌ای کنونی اسلام تأثیر گذاشت. امروزه شیعیان اکثریت جمعیت ایران، عراق، جمهوری آذربایجان و بحرین را تشکیل می‌دهند و بخش قابل توجهی از لبنان نیز شیعه هستند، در حالی که اهل سنت در بیش از ۴۰ کشور از مراکش تا اندونزی اکثریت دارند.

## جستارهای وابسته
*عهدنامه کردان
*نادرشاه
*امپراتوری عثمانی
*دودمان افشار
*جنگ ایران و عثمانی (۱۷۴۳–۱۷۴۶)

## منابع

## کتاب‌شناسی
*

رده:امپراتوری عثمانی در ۱۷۴۵ (میلادی)
رده:ایران در دهه ۱۷۴۰ (میلادی)
رده:آسیا در ۱۷۴۵ (میلادی)
رده:جنگ‌های نادرشاه
رده:نبردهای امپراتوری عثمانی