چاه ناامیدی

**چاه ناامیدی** یا **چاه یأس** نامی بود که هری هارلو، روان‌شناس تطبیقی آمریکایی، برای ابزاری که طراحی کرده بود به‌کار برد. این وسیله که در اصطلاح فنی **دستگاه اتاقک عمودی** نام داشت، در دههٔ ۱۹۷۰ در آزمایش‌هایی بر روی ماکاک رزوس در دانشگاه ویسکانسین-مدیسون استفاده شد. هدف پژوهش، ایجاد یک مدل جانوری افسردگی بود. استفان سوومی، یکی از پژوهشگران، این وسیله را «چیزی بیش از یک حوضچهٔ ساخته‌شده از فولاد زنگ‌نزن با دیواره‌هایی شیب‌دار به‌سوی کف گرد» توصیف کرد:


کف اتاقک از توری سیمی به ضخامت  اینچ ساخته شده بود که یک اینچ بالاتر از کف قرار می‌گرفت تا فضولات از طریق آن به مجرا و سوراخ‌های تعبیه‌شده در فولاد زنگ‌نزن بریزد. اتاقک مجهز به جعبهٔ غذا و جایگاه بطری آب بود و سقفی هرمی‌شکل داشت [که در عکس پیوست برداشته شده‌است] تا مانع شود حیوان زندانی از بخش بالایی اتاقک آویزان شود.


هارلو پیش‌تر میمون‌های تازه متولدشده را تا یک سال در اتاقک‌های انزوا قرار داده بود. با استفاده از «چاه یأس»، او میمون‌های سه‌ماهه تا سه‌ساله‌ای را که پیش‌تر با مادرانشان پیوند یافته بودند، به‌تنهایی و تا ده هفته در اتاقک حبس کرد. تنها پس از چند روز، آن‌ها حرکت خود را متوقف کرده و در گوشه‌ای جمع می‌شدند.
## پیشینه
بخش زیادی از زندگی علمی هارلو صرف مطالعهٔ پیوند مادری شد؛ چیزی که او آن را «ماهیت عشق» توصیف می‌کرد. این آزمایش‌ها شامل پرورش نوزادان «کاملاً منزوی» و همچنین میمون‌هایی با «مادران جانشین» بود؛ مادرانی که از مخروط‌های پوشیده‌شده با حوله گرفته تا دستگاه‌هایی را شامل می‌شدند که نقش «مادران آزارگر» را شبیه‌سازی می‌کردند و نوزادان میمون را با هوای سرد یا خارها آزار می‌دادند.

در سال ۱۹۷۱، همسر هارلو بر اثر سرطان درگذشت و او دچار افسردگی شد. او تحت درمان قرار گرفت و به کار بازگشت، اما همان‌طور که لارن اسلیتر نوشته‌است، همکارانش متوجه تغییر در رفتار او شدند. او پژوهش دربارهٔ دلبستگی مادری را رها کرد و به انزوا و افسردگی علاقه‌مند شد.

نخستین آزمایش‌های هارلو شامل قرار دادن یک میمون در قفسی با دیوارهای فولادی و مجهز به آینهٔ یک‌طرفه بود؛ به‌گونه‌ای که پژوهشگران می‌توانستند درون قفس را ببینند، اما میمون قادر به دیدن بیرون نبود. تنها ارتباط میمون با جهان، زمانی بود که پژوهشگران بسترش را عوض می‌کردند یا آب و غذای تازه به او می‌دادند. نوزادان میمون اندکی پس از تولد در این جعبه‌ها قرار داده می‌شدند؛ چهار مورد به‌مدت ۳۰ روز، چهار مورد برای شش ماه، و چهار مورد برای یک سال. پس از ۳۰ روز، «منزویان کامل» به‌شدت «آشفته» توصیف شدند. پس از یک سال انزوا، آن‌ها تقریباً هیچ حرکتی نمی‌کردند، نه کاوش می‌کردند و نه بازی، و قادر به برقراری رابطهٔ جنسی نبودند. هنگامی که برای جلسات روزانهٔ بازی در کنار دیگر میمون‌ها گذاشته می‌شدند، به‌شدت اذیت و آزار می‌شدند. دو مورد از آن‌ها از خوردن امتناع کردند و خود را از گرسنگی کشتند.

هارلو همچنین می‌خواست بررسی کند که انزوا چه اثری بر توانایی مادری دارد، اما میمون‌های منزوی قادر به جفت‌گیری نبودند. از این‌رو او ابزاری طراحی کرد که آن را «تختهٔ تجاوز» می‌نامید؛ در آن ماده‌های منزوی در وضعیت معمول جفت‌گیری میمون‌ها بسته می‌شدند. نتیجه این بود که همان‌طور که قادر به رابطهٔ جنسی نبودند، توانایی نگهداری از نوزادانشان را هم نداشتند؛ آن‌ها یا فرزندانشان را آزار می‌دادند یا نادیده می‌گرفتند. هارلو نوشت: «حتی در پلیدترین رؤیاهایمان هم نمی‌توانستیم مادری جانشین را آن‌قدر شریر طراحی کنیم که به پای این مادران واقعی برسد.» این میمون‌ها که خود هیچ تجربهٔ اجتماعی نداشتند، قادر به تعامل اجتماعی مناسب نبودند. یکی از مادرها صورت بچه‌اش را به زمین فشرد و انگشتان و پای او را جوید. دیگری سر بچه‌اش را خرد کرد. بیشترشان به‌سادگی فرزندانشان را نادیده می‌گرفتند.

این آزمایش‌ها نشان دادند که انزوای کامل و نسبی چه اثری بر رشد میمون‌ها دارد. اما هارلو احساس می‌کرد هنوز ماهیت افسردگی را به‌درستی بازنمایی نکرده‌است؛ افسردگی‌ای که به باور او با احساس تنهایی، درماندگی، و گرفتارشدن در تله‌ای تاریک و «فرورفتن در چاه یأس» شناخته می‌شد.

## دستگاه اتاقک عمودی
نام فنی این محفظهٔ تازه برای القای افسردگی، «دستگاه اتاقک عمودی» بود، هرچند هارلو خود بر استفاده از عبارت «چاه یأس» اصرار داشت. او در آغاز می‌خواست آن را «سیاهچال یأس» بنامد و همچنین از اصطلاح‌هایی مانند «چاه یأس» و «چاه تنهایی» استفاده می‌کرد. دبورا بلوم می‌نویسد که همکاران هارلو تلاش کردند او را متقاعد کنند از چنین نام‌های توصیفی استفاده نکند، چراکه نامی کمتر تصویری از نظر سیاسی آسان‌تر پذیرفته می‌شد. جین ساکت از دانشگاه واشینگتن در سیاتل، یکی از دانشجویان دکتری هارلو که بعدها خود مطالعات محرومیت بیشتری انجام داد، گفته‌است: «او نخست می‌خواست آن را سیاهچال یأس بنامد. تصور کنید واکنش‌ها به چنین نامی چه می‌شد.»

بیشتر میمون‌هایی که در این اتاقک قرار داده می‌شدند دست‌کم سه‌ماهه بودند و پیش‌تر با دیگران پیوند یافته بودند. هدف آزمایش، شکستن این پیوندها برای ایجاد نشانه‌های افسردگی بود. اتاقک شکلی شبیه هرم فلزی وارونه داشت با دیواره‌های لغزنده که به‌سمت نوک پایین می‌رفت. میمون در پایین‌ترین نقطه قرار می‌گرفت و دهانهٔ بالایی با توری پوشانده می‌شد. میمون‌ها یک یا دو روز نخست تلاش می‌کردند از دیواره‌های لغزنده بالا بروند. اما پس از چند روز، تسلیم می‌شدند. هارلو نوشت: «بیشتر سوژه‌ها معمولاً در گوشهٔ کف دستگاه حالتی قوزکرده به خود می‌گیرند. می‌توان چنین پنداشت که در این مرحله آن‌ها وضعیت خود را کاملاً بی‌امید تلقی می‌کنند.»  استفان سوومی، یکی دیگر از دانشجویان دکتری هارلو، در سال ۱۹۷۰ برای رسالهٔ خود چند میمون را در این اتاقک قرار داد. او نوشت که هیچ میمونی را نیافت که بتواند در برابر این آزمایش مقاومتی نشان دهد؛ حتی شادترین میمون‌ها نیز پس از آن دچار آسیب می‌شدند.

## واکنش
این آزمایش‌ها چه در زمان خود و چه بعدها، هم در درون جامعهٔ علمی و هم در دیگر حوزه‌های دانشگاهی محکوم شدند. در سال ۱۹۷۴، وین سی. بوث، منتقد ادبی آمریکایی، نوشت: «هری هارلو و همکارانش دهه‌هاست که به شکنجهٔ نخستی‌های غیرانسانی ادامه می‌دهند و همواره چیزی را ثابت می‌کنند که همه از پیش می‌دانستیم ــ اینکه موجودات اجتماعی با از بین رفتن پیوندهای اجتماعی‌شان نابود می‌شوند.» او نوشت که هارلو هیچ اشاره‌ای به نقدهای اخلاقی وارد بر کارش نکرد.

*چارلز اسنودن*، که آن زمان عضو جوان هیئت علمی بود و بعدها ریاست روان‌شناسی در ویسکانسین را بر عهده گرفت، گفت که خود هارلو از سرطان همسرش به‌شدت افسرده بود. اسنودن از طراحی اتاقک‌های عمودی وحشت‌زده شد. او از سوومی پرسید چرا از آن‌ها استفاده می‌کنند و هارلو پاسخ داد: «چون وقتی افسرده‌ای همین‌طور احساس می‌کنی.» *لئونارد روزنبلوم*، که نزد هارلو درس خوانده بود، به لورن اسلیتر گفت که هارلو از به‌کاربردن اصطلاحات تکان‌دهنده برای ابزارهایش لذت می‌برد، چون «همیشه می‌خواست واکنش دیگران را برانگیزد».

یکی دیگر از شاگردان هارلو، *ویلیام میسون*، که خود نیز در جای دیگری آزمایش‌های محرومیت انجام داده بود، گفت که هارلو «این کار را آن‌قدر ادامه داد تا برای بسیاری آشکار شد که این پژوهش واقعاً برخلاف احساسات عادی است؛ هر کسی که به زندگی یا به انسان‌ها احترام می‌گذاشت، آن را توهین‌آمیز می‌دید. انگار او نشسته بود و گفته بود: ‹من فقط ده سال دیگر زنده‌ام. کاری که می‌خواهم بکنم این است که یک آشفته‌بازار بزرگ به‌جا بگذارم.› اگر این هدفش بود، کارش بی‌نقص بود.»

## پانویس

## منابع

## مراجع

* 
* 
* 
* 
* Stephens, M.L. *Maternal Deprivation Experiments in Psychology: A Critique of Animal Models*. AAVS, NAVS, NEAVS, 1986.
* Suomi, Stephen John. "Experimental Production of Depressive Behavior in Young Rhesus Monkeys: Thesis submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy (Psychology) at the University of Wisconsin," University of Wisconsin, 1971, p.&nbsp;33.

رده:علم در دهه ۱۹۷۰ (میلادی)
رده:علم در ۱۹۷۱ (میلادی)
رده:رخدادهای جانورآزاری
رده:آزمایش بر پستانداران غیرانسان
رده:جنبش‌های ضدزنده‌شکافی
رده:جانورآزاری
رده:آزمایش‌های روان‌شناسی