عقلانیت ابزاری و ارزشی

**عقلانیت ابزاری و ارزشی**  اصطلاحاتی هستند که پژوهشگران از این دو اصطلاح برای شناسایی دو روشی استفاده می‌کنند که افراد برای بهینه‌سازی رفتار خود به آن روش‌های دوگانه عمل می‌کنند. «عقلانیت ابزاری»، ابزارهایی را به رسمیت می‌شناسد که به‌طور مؤثر برای دستیابی به اهداف «کار می‌کنند.» «عقلانیت ارزشی»، اهدافی را به رسمیت می‌شناسد که به خودی خود «درست» و مشروع هستند.

این اصطلاحات توسط ماکس وبر (۲۱ آوریل ۱۸۶۴–۱۴ ژوئن ۱۹۲۰) جامعه‌شناس آلمانی معرفی شد. وبر مشاهده کرد افراد به کنش‌های خود، معانی ذهنی نسبت می‌دهند. کنش‌هایی که توسط افراد به عنوان وسیله مشروط در نظر گرفته می‌شوند، وبر آنها را «عقلانیت ابزاری» نامید. کنش‌هایی که توسط افراد به عنوان اهداف نامشروط در نظر گرفته می‌شوند، وبر آنها را «عقلانیت ارزشی» نامید. وی دریافت که همه به هر دو نوع دلیل عمل می‌کنند ولی اعمال فردی را با یکی از این دو دلیل توجیه می‌کنند.

## تعاریف و مفاهیم
وبر اصطلاحات «عقلانیت ابزاری و ارزشی» را در کتاب «اقتصاد و جامعه» تعریف کرده است:
::کنش اجتماعی، همانند همه کنش‌ها، ممکن است…:
:# «عقلانی ابزاری» ('zweckrational*)، یعنی توسط انتظارات مربوط به رفتار اشیاء در محیط و سایر انسان‌ها تعیین می‌شود؛ این انتظارات به عنوان «شرایط» یا «وسیله» برای دستیابی به اهداف عقلانی و محاسبه‌شده خود کنشگر استفاده می‌شوند.
:# «عقلانی ارزشی» (*wertrational'')، یعنی توسط باور آگاهانه به ارزش نوعی رفتار اخلاقی، زیبایی‌شناختی، مذهبی یا سایر اشکال آن، مستقل از چشم‌انداز موفقیت آن، تعیین می‌شود؛..
::... هرچه ارزشی که کنش به آن معطوف است به جایگاه یک ارزش مطلق ارتقا یابد، کنش مربوطه در این معنای [ابزاری] «غیرعقلانی‌تر» است؛ زیرا هرچه کنشگر بدون قید و شرط خود را وقف این ارزش به خاطر خود آن کند، … کمتر تحت تأثیر ملاحظات مربوط به پیامدهای [شرطی] کنش خود قرار می‌گیرد.

وبر گاهی وسایل ابزاری را «محاسبه منافع مادی» یا «رفتار هدفمند روزمره» می‌نامید. او همچنین اهداف ارزشی-عقلانی را «انگیزه‌های آرمانی می‌نامید که توسط دین یا جادو توصیه می‌شوند». ناهماهنگی او - که توسط پژوهشگران بعدی نیز دنبال شد - تصمیم‌گیری در این مورد را دشوار می‌سازد که کدام نوع کنش مورد بررسی است ولی تمایز اولیه وی به عنوان هسته اصلی توضیحات مدرن در مورد کنش اجتماعی عقلانی باقی مانده است: تصور می‌شود که وسایل ابزاری، ابزارهایی با کارایی مشروط و بدون ارزش هستند و اهداف ارزشی-عقلانی، ابزارهایی بدون واقعیت هستند، قوانینی که مشروعیت بی‌قید و شرط دارند.

## افسون‌زدایی
هنگامی که وبر کنش انسان را در محیط‌های مذهبی، حکومتی و اقتصادی مطالعه می‌کرد، او دریافت که استدلال مردم در حال تکامل است و اغلب با تبدیل ابزارهای مشروط به اهداف نامشروط، خود را آلوده می‌کند. مردمان پیشامدرن، اراده آزاد و هدفی را که در کنش انسانی می‌یابند، به اشیاء جاندار و بی‌جان به طور یکسان نسبت می‌دهند - باوری که انیمیسم نامیده می‌شود. آنها از ابزارهای کارآمد، ابزاری برای کنترل اراده‌های غیرانسانی استفاده می‌کنند ولی به‌کارگیری استدلال وسیله-هدف برای کنترل ارواح و اشیاء بی‌جان، دانش انسانی را آلوده می‌کند. رقص بارانی که به اشتباه تصور می‌شود که به صورت ابزاری عمل می‌کند، به یک کنش آیینی تجویز شده تبدیل می‌شود که صرف نظر از پیامدهای واقعی، برای همیشه مشروع اعلام می‌شود. ابزارهای بی‌اثر ابزاری به اهداف فی‌نفسه ارزشی-عقلانی تجویز شده تبدیل می‌شوند. آلودگی مشابهی در جوامع مدرن رخ می‌دهد، زمانی که اعمال ابزاری که در واقع "کار می‌کنند" موقتاً به عنوان ذاتاً کارآمد پذیرفته می‌شوند و کنش وابسته به زمینه به عنوان وسیله را به کنش مشروع دائمی به عنوان هدف تبدیل می‌کنند.

وبر می‌دانست (و شخصاً متاسف بود) که جوامع اروپایی از عصر روشنگری قوانین ماوراء طبیعی رفتار را رد می‌کردند. او این بی‌اعتبار کردن اهداف ارزشی-عقلانی را «افسون‌زدایی» نامید. و از این بیم داشت که ایمان به اهداف عملی مشروط، آزادی انسان را برای باور به اهداف اخلاقی نهایی از بین ببرد. 

یورگن هابرماس جامعه شناس آلمانی از وبر نقل قولی می‌کند که از این نابودی یک قطب‌نمای اخلاقی ذاتی برای جوامع انسانی ابراز نگرانی می‌کند:
::هر جا که دانش عقلانی و تجربی به طور مداوم باعث افسون‌زدایی از جهان و تبدیل آن به یک مکانیسم علّی شده باشد، فشاری قطعی علیه ادعاهای این اصل اخلاقی ایجاد می‌شود که «جهان یک کیهانِ دارای نظم الهی هست و به نوعی از نظر اخلاقی معنادار است».

وبر به عنوان یک دانشمند، افسون‌زدایی را قضاوت نکرد ولی او همچنان باورمند بود که وسایل ابزاری بدون اهداف ارزشی-عقلانی نه مشروع هستند و نه قابل اجرا. وی استدلال کرد که حتی پژوهش های علمی ظاهراً غیرشخصی نیز به اندازه دین به باورهای ذاتی ارزشی-عقلانی وابسته است.

## فلسفه سیاسی
### جان رالز
جان رالز (۲۱ فوریه ۱۹۲۱–۲۱ نوامبر ۲۰۰۲) فیلسوف آمریکایی، حقیقت دو نوع عقلانیت وبر را پذیرفت. او ارزش را به صورت عقلانی استدلال کرد تا الگوهای کنش اجتماعیِ بی‌قید و شرط عادلانه را شناسایی کند که قادر به ارائه یک قطب‌نمای اخلاقی ابزاری دائمی به انسان‌ها هستند. وی در دو اثر، «نظریه عدالت» (۱۹۷۱) و «عدالت به‌مثابه انصاف» (۲۰۰۲)، ادعا کرد چنین الگویی را شناسایی کرده‌است که هم به دلیل مشروعیت ذاتی و هم به دلیل کارایی ابزاری‌اش ارزشمند است.

رالز از برچسب‌های وبر استفاده نکرد، بلکه تمایز وبر را اعمال کرد. او کنش اجتماعی را «نهادها» نامید تا الگوهای عقلانی رفتار تجویز شده اجتماعی را شناسایی کند. او عقلانیت ابزاری را «عقلانی» نامید تا نهادهایی را شناسایی کند که گمان می‌رود مشروط کار می‌کنند. وی عقلانیت ارزشی را «معقول» نامید تا نهادهایی را شناسایی کند که گمان می‌رود بی‌قید و شرط مشروع هستند. رالز تشخیص داد که افراد دارای منافع و قضاوت‌های اخلاقی متضادی هستند ولی او گروه‌هایی از مردم را در یک موقعیت اولیه فرضی - عاری از منافع و شرایط شخصی - تصور می‌کرد که به طور عقلانی بر نهادهای ذاتاً عادلانه ارزش می‌گذارند که برای همیشه شایسته اطاعت داوطلبانه هستند.
::بیایید فرض کنیم هر فردی فراتر از سن خاصی و با داشتن ظرفیت فکری لازم، در شرایط عادی حس عدالت [ارزش-عقلانی] را در خود پرورش می‌دهد. ما در قضاوت در مورد عادلانه یا ناعادلانه بودن امور و در حمایت از این قضاوت‌ها با دلایل [ابزاری] مهارت کسب می‌کنیم.

### رابرت نوزیک

رابرت نوزیک (۱۶ نوامبر ۱۹۳۸–۲۳ ژانویه ۲۰۰۲) فیلسوف سیاسی آمریکایی، به‌ویژه در پاسخ خود به رالز، «بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر»، (۱۹۷۴) و در اثر بعدی خود، «ماهیت عقلانیت» (۱۹۹۳)، به تمایز ماکس وبر پرداخت. در کتاب «بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر»، نوزیک یک اصل ارزشی-عقلانی از عدالت را ارائه داد که بر حقوق فردی و حق برخورداری از شایستگی‌های عادلانه متمرکز بود.

نوزیک استدلال کرد که حق فایده‌گرایانه برای برآوردن اهداف فردی به عنوان یک "محدودیت اخلاقی جانبی" عمل می‌کند و قوانین اجتماعی را ممنوع می‌کند که افراد را ملزم به خدمت به منافع دیگران می‌سازد. این حق را به هر شخصی می‌دهد که به عنوان یک هدف ارزشی-عقلانی رفتار شود، نه به عنوان وسیله‌ای برای رسیدن به یک هدف.

در "ماهیت عقلانیت"، نوزیک بحث خود در مورد عقلانیت ابزاری و ارزشی را بیشتر اصلاح کرد. نوزیک پیشنهاد می‌کرد توضیح دهد که چگونه اصول - گزاره‌های کلی که اهداف بی‌قید و شرط را به وسایل مشروط متصل می‌کنند - به صورت ابزاری برای شناسایی وسایلی عمل می‌کنند که به طور مشروط کارآمد ولی بدون قید و شرط ارضاکننده خواسته‌ها هستند. او معیارهای وبر را "عقلانیت [ابزاری] تصمیم‌گیری" و "عقلانیت [ارزشی] باور" نامگذاری کرد.

نوزیک به عقلانیت ابزاری به عنوان "ارتباط وسیله-هدف" و "دستیابی کارآمد و مؤثر به اهداف" اهمیت داد.   در عین حال، وی این گزاره سنتی را پذیرفت که عقلانیت ابزاری ناقص است زیرا فقط به دنبال کردن مؤثر اهداف معین می‌پردازد، نه به ارزش خود اهداف.
::چیزی از نظر ابزاری در رابطه با اهداف، اهداف، خواسته‌ها و مطلوبیت‌های معین عقلانی است که در تحقق یا ارضای آنها از نظر علّی مؤثر باشد ولی مفهوم عقلانیت ابزاری هیچ راهی برای ارزیابی عقلانیت خود این اهداف، اهداف و خواسته‌ها به ما نمی‌دهد، مگر اینکه به عنوان ابزاری مؤثر در دستیابی به اهداف بیشتر در نظر گرفته شود که به عنوان داده شده در نظر گرفته می‌شوند. حتی برای اهداف شناختی مانند باور به حقیقت، به نظر می‌رسد که ما فقط یک توجیه ابزاری داریم. در حال حاضر ما هیچ نظریه‌ی کافی در مورد عقلانیت ذاتی [ابزاری] اهداف و خواسته‌ها نداریم...

## انتقادگرایی
### درباره نظام سرمایه‌داری
در کتاب های «نقد عقل ابزاری» و «وسیله و هدف»، ماکس هورکهایمر  (۱۴ فوریه ۱۸۹۵-۷ ژوئیهٔ ۱۹۷۳) فیلسوف و جامعه‌شناس آلمانی و نظریه‌پرداز مکتب فرانکفورت استدلال کرده‌است: عقلانیت ابزاری نقش کلیدی در فرهنگ صنعتی سرکوبگر سرمایه‌داری ایفا می‌کند. استدلال‌های او در «درباره نقد عقل ابزاری» و «وسیله و هدف» ارائه شده است.

### درباره عقلانیت ارزشی
جیمز گوینلاک، فیلسوف آمریکایی، دو نوع عقلانیت ماکس وبر را در رابطه با توصیف جان دیویی از «هوش انسانی» نقد می‌کند. گوینلاک و دیویی با ایده عقلانیت مبتنی بر دوگانه‌گرایی، به ویژه این مفهوم مخالف بودند که یک ارزش می‌تواند «به خاطر خودش» خوب باشد.

گوینلاک در مقدمه خود بر جلد دوم مجموعه آثار دیویی، با عنوان «جان دیویی، آثار متاخر ۱۹۲۵-۱۹۵۳» (۱۹۸۴)، از رویه مدرن عقلانیت ارزشی انتقاد کرد که توسط رالز و نوزیک ارائه شده است. وی این انتقاد را در مطالعه خود در سال ۱۹۹۳ با عنوان «کشف مجدد زندگی اخلاقی» بیشتر بسط داد.

مقدمه گوینلاک در سال ۱۹۸۴، تبیین دیویی از عقلانیت - که خود گاهی «ابزارگرایی» نامیده می‌شود و با «پراگماتیسم» یکی گرفته می‌شود - را از دو مکتب سنتی فلسفه متمایز کرد: عقل‌گرایی و تجربه‌گرایی کلاسیک، که عقلانیت تقسیم‌شده را مفروض می‌گرفتند.
::عقل‌گرا فرض می‌کند که دانش، شهود مستقیم ذات‌ها [اهداف عقلانی ارزشی] است؛ تجربه‌گرا فرض می‌کند که دانش چکیده‌ای از داده‌های حسیِ از پیش داده شده [وسایل ابزاری] است.

گوینلاک دلایل دیویی برای رد هر دو قطب این تقسیم‌بندی سنتی را توضیح داد. وی از مقاله‌ای از دیویی در مورد پراگماتیسم نقل قول کرد تا نشان دهد که چگونه دیویی اشیاء عقلانی ارزشی را که رالز آنها را «نهادها» و نوزیک آنها را «اصول» می‌نامید، با «ایده‌های کلی» جایگزین کرد - ابزاری فکری که ابزارها را به صورت سریالی و مستقل به اهداف مشروط مرتبط می‌کند. ارزش [اهداف پیشنهادی] به معنای حرکت از یک شرط به شرط دیگر است [که] به معنای یک عملکرد ایده‌پردازانه است. اگر قرار باشد هدف [هدف] به طور آگاهانه جستجو شود، باید حداقل یک مفهوم اولیه از ابزارهای [ابزاری] وجود داشته باشد، نوعی برنامه که مطابق با آن حرکت به سمت هدف پیش برود.}}

دیویی از «هوش» به جای «عقلانیت» نوشت، زیرا او استدلال را یک روش دو مرحله‌ای تفکر می‌دانست، نه دو ظرفیت ساختاری متمایز. این شامل پیوند بی‌پایان ابزارهای موجود با اهداف پیشنهادی است. گوینلاک نوشت: «تحقق زندگی خوب [یک هدف زمینه‌ای برای دیویی، نه ارضای خواسته‌های جهانی نوزیک] به ... به کارگیری هوش بستگی دارد. در واقع، ابزارگرایی او ... نظریه‌ای در مورد ماهیت رفتار هوشمندانه است.»

گوینلاک از رالز و نوزیک به دلیل آلوده کردن استدلال ابزاری شرطی با جدا کردن اصول عقلانی ارزشی حقیقت و عدالت از شرایط تجربه شده انتقاد کرد.[9]:xxx, xxxv–vi
::البته دیویی دشمن قسم خورده همه اشکال فلسفه‌ورزی عقل‌گرایانه و مطلق‌گرایانه بود ... درست همانطور که این ویژگی‌ها در اندیشه اخلاقی معاصر دوباره ظاهر می‌شوند. برجسته‌ترین نمونه، "نظریه عدالت" اثر رالز است. این متن در پی استنتاجی عقلانی از اصول عدالتِ جاودانه و معتبر است. این کتاب، کتاب دیگری با عنوان «بی دولتی، دولت و آرمان‌شهر» نوشته‌ی همکارش، رابرت نوزیک، را مطرح کرد که استنتاج خود را ارائه داد.

«ایده‌های کلی» دیویی، اهداف مشروع از پیش شناخته‌شده‌ای نبودند که کنشگران قصد دستیابی به آنها را داشته باشند. آنها چشم‌اندازهای فرضی از روش‌های کنش بودند که می‌توانستند مشکلات موجود را به صورت توسعه‌ای حل کنند و رفتار هماهنگ را در شرایطی که مانع آن می‌شوند، بازیابی کنند. آنها تجسم می‌کنند که یک موقعیت باید به کجا برود؛ «از اینجا به آنجا» چگونه به نظر می‌رسد.

گوینلاک در کتاب «کشف دوباره زندگی اخلاقی»، دوباره رالز و نوزیک را به خاطر تصور اصول عقلانی ارزشی در ذهنشان، در حالی که واقعیت‌های طبیعت انسان و شرایط اخلاقی زندگی واقعی را نادیده می‌گیرند، مورد انتقاد قرار داد. وی اشکال سنتی عقلانیت ارزشی را فهرست کرد که همه آنها را برای خدمت به انسان‌ها به عنوان قطب‌نمای اخلاقی ناکارآمد می‌دانست.
::با این حال، فیلسوفان معمولاً توجیه را به عنوان توسل به چیزهایی مانند یک صورت افلاطونی، یک اصل عقلانی، یک فرمان الهی، یک حقیقت بدیهی، توصیف یک عامل عقلانی، ترسیم یک خیر نهایی [که همه با عقلانیت ارزشی مشخص می‌شوند] در نظر گرفته‌اند...
::...اگر تعارضات بین مواضع اخلاقی همگی به ادعاهای شناختی [از آنچه درست است] قابل تقلیل بودند، می‌توانستیم چنین مسائلی را با توسل به رویه‌های [قیاسی] آشنا حل کنیم. آنها قابل تقلیل نیستند، بنابراین باید ملاحظات [استقرایی] بیشتری به کار گرفته شوند.

«ملاحظات اضافی» گوینلاک ادعاهایی مبنی بر اینکه اهداف مشروع با به حداکثر رساندن سودمندی عمل می‌کنند را نادیده گرفت. فضایل او باید مشکلات را به صورت توسعه‌ای حل کند. وی به جای تلاش برای شناسایی نهادهای مشروع ابدی، به دنبال تداوم در شیوه‌های فضیلت‌مندانه رفتار بود.

::در حالی که نه اصول بدیهی و نه استثناناپذیر وجود ندارد، فضایل تمایلات پایداری برای رفتار به شیوه‌های خاص  وجود دارد که متناسب با شرایط اخلاقی هستند و دقیقاً در همان ظرفیت قابل دفاع هستند....
::فضایل، سازه‌های فلسفی نیستند. آنها از خواسته‌ها و فرصت‌های [ابزاری] زندگی مرتبط در محیط‌های مختلف زاده می‌شوند. شجاعت، راستگویی، پایداری، قابل اعتماد بودن، همکاری، سازگاری، نیکوکاری، حساسیت، عقلانیت و موارد مشابه به دلیل اثربخشی‌های [ابزاری] زیادشان در زندگی یک ملت متمایز می‌شوند.
::ولی این فضایل را با شرایط اخلاقی متناسب می‌کنیم، نه با عقل انتزاعی [ارزش-عقلانی] یا با احساسات اخلاقی. ما به دنبال رفتاری هستیم که به مشکلات ما رسیدگی کند، نه اینکه آنها را پیچیده‌تر کند. یکی از کلیدهای این هدف، اندیشیدن به گرایش‌های [ابزاری] مناسب برای شروع و حفظ گفتمان و عمل اخلاقی است، نه اینکه آنها را به قطعیتی انکارناپذیر برساند. آنها باید در فرآیندهای زندگی اخلاقی مؤثر باشند، نه در تعیین نتیجه‌ای انعطاف‌ناپذیر برای آنها.»

گوینلاک با در نظر گرفتن عقلانیت به عنوان معیاری برای قضاوت در مورد وسیله-هدف که برای ایجاد پیامدهای توسعه‌ای عمل می‌کنند، به استدلال ابزاری دیویی معنای عملی بخشید: «برای فضیلت عقلانیت، چیزی بیش از تلاشی صادقانه برای جستجوی حقیقت مربوط به یک موقعیت معین نمی‌خواهم.»
::آنچه در نهایت در معرض خطر است ... تدوین یک سیستم اصول اخلاقی نیست، بلکه یک شیوه زندگی استزندگی با یک ویژگی و کیفیت [نهادی] خاص.»

## آمارتیا سن
در اوایل سده بیست و یکم، آمارتیا سن (زادۀ ۳ نوامبر  ۱۹۳۳) اقتصاددان هندی و برنده جایزه نوبل اقتصاد در مورد جدایی عقلانیت ابزاری از عقلانیت ارزشی ابراز تردید کرد، مشابه تردیدهایی که ماکس وبر در اوایل سده بیستم ابراز کرده بود. در سال ۲۰۰۲، او مجموعه‌ای از مقالات خود را با عنوان «عقلانیت و آزادی» منتشر کرد تا توضیح دهد که چگونه این دو مفهوم هنجاری مشروط و بهم مرتبط هستند. در سال ۲۰۰۹، او کتاب «اندیشه عدالت» را منتشر کرد و این پرسش را مطرح نمود که آیا عقلانیت ارزشی بی‌قید و شرط اصلاً مشروع است یا خیر که توسط همکاران هارواردی رالز و نوزیک به طور غیرقطعی استفاده می‌شد. او تشخیص داد که جایگزین عقلانیت انسانی به ندرت جنون است. اغلب این مفاهیم هستند که استدلال را آلوده می‌کنند.
::... تعصبات معمولاً بر پشت نوعی استدلال سوار می‌شوند، هرچند که ضعیف و دلخواه باشد. در واقع، حتی افراد بسیار جزم‌اندیش نیز تمایل دارند تا برای حمایت از اصول خود، دلایلی، احتمالاً بسیار خام، داشته باشند... بی‌منطقی عمدتاً به معنای عمل بدون استدلال نیست، بلکه به معنای تکیه بر استدلال بسیار ابتدایی و بسیار ناقص است.

در کتاب «عقلانیت و آزادی»، سن عقلانیت را به عنوان رشته‌ای تعریف کرد که «انتخاب‌های فرد در مورد اعمال [ابزاری] و همچنین اهداف، ارزش‌ها و اولویت‌های [ارزشی-عقلانی] را تحت بررسی دقیق و مستدل قرار می‌دهد».  او با قاطعیت بیشتری نسبت به وبر، عقلانیت این باور را زیر سوال برد که اهداف مشروع نامشروط می‌توانند با ابزارهای مشروط کارآمد هماهنگ شوند. وی اساساً هم عقلانیت ابزاری و هم عقلانیت ارزشی را مشروط کرد و پارادوکس آلوده شدن عقل به عقل را از بین برد. به نظر می‌رسد بررسی دقیق انتخاب‌ها به معنای برخورد با آنها به عنوان فرضیه‌هایی است که باید آزمایش شوند، نه به عنوان دانشی که از قبل به دست آمده است. همه دانش‌ها مشروط و در معرض تجدیدنظر هستند.

سن با نام بردن از کاستی‌های سنتی آنها، عقلانیت ابزاری و ارزشی را تغییر نام داد. عقلانیت ارزشی وبر به استدلال «مستقل از فرآیند» تبدیل شد. این عقلانیت، وسایل ابزاری را نادیده می‌گیرد، زیرا پیامدهای مورد نظر را قضاوت می‌کند: «خوبی پیامدها» همیشه به خودی خود ارزشمند هستند. استفاده از آن، دانش ذاتاً خوب و عاری از واقعیت تولید می‌کند. عقلانیت ابزاری وبر به نظریه «مستقل از نتیجه» تبدیل شد، زیرا متخصصان آن «رویه‌های درست» را بدون ارزیابی اهداف، ابزارهای ابزاری برای استدلال توسعه می‌دهند. استفاده از آن، حقایق عاری از ارزش تولید می‌کند.  پیامش این بود که عقلانیت مستلزم استفاده از «هم «درستی» [ابزاری] فرآیندها و هم «خوبی» [ارزش-عقلانی] «نتایج» به طور محدود تعریف شده» است.
::عقل نه تنها در پیگیری مجموعه‌ای از اهداف و ارزش‌های معین، بلکه در بررسی دقیق خود اهداف و ارزش‌ها نیز کاربرد دارد. ... عقلانیت نمی‌تواند فقط یک الزام ابزاری برای پیگیری مجموعه‌ای از اهداف و ارزش‌های معین و بررسی نشده باشد.

سن تناقض اعتقاد به اهداف عاری از واقعیت و ابزارهای عاری از ارزش را نشان داد. اقتصاددانان مدلی از «کنش عقلانی» را توسعه داده‌اند که «احمق‌های عقلانی» را هم از دانشمندان علوم اجتماعی و هم از افرادی ایجاد می‌کند که مورد مطالعه قرار می‌دهند. سن این دانشمند را «عقلگرای ابزاری» نامید.

دانشمندی را تصور کنید که مردی را در حال بریدن انگشتان پایش با خوشحالی با چاقوی کند قضاوت می‌کند. آیا این دانشمند در مورد عقلانی بودن یا نبودن آن مرد قضاوت می‌کند؟ با توجه به این اصل که ارضای خواسته‌ها به خودی خود خوب است، دانشمند فقط می‌تواند در مورد وسایل قضاوت کند.
::یک «عقلگرای ابزاری» یک متخصص تصمیم‌گیری است. واکنش او به دیدن مردی که مشغول بریدن انگشتان پایش [هدف عقلانی ارزشی-بدون واقعیت مرد] با چاقوی کُند [وسیله ابزاری-بدون ارزش مرد] هست، آنست که با عجله به او توصیه کند که باید از چاقوی تیزتری استفاده کند تا [به طور ابزاری] هدف بدیهی [عقلانیت ارزشی] خود را بهتر انجام دهد.

در مورد همکارانش، رالز و نوزیک، سن انتقاد کمی از عملکرد آنها در عقلانیت ابزاری داشت ولی کاملاً منتقد عملکرد آنها در عقلانیت ارزشی بود. نظریه‌های آنها عمدتاً "مستقل از پیامد" بدون واقعیت، و صرف نظر از پیامدهای واقعی صحیح بودند. "عدالت به‌مثابه انصاف" و "نظریه استحقاق" "نه تنها غیر پیامدگرا هستند، بلکه به نظر می‌رسد فضای کمی برای توجه اساسی به پیامدها در اصلاح یا تعیین صلاحیت حقوق تحت پوشش این اصول باقی می‌گذارند."
::نخستین [اصل عقلانی ارزشی لیبرال‌ها] آزادی است: اینکه «نه تنها عادلانه و عاقلانه است، بلکه سودآور نیز هست... که به مردم اجازه دهیم هر کاری که می‌خواهند انجام دهند.» دومین اصل، منافع مشترک است: اینکه «جامعه بشری... می‌تواند انجمنی برای رفاه همه باشد.» }}

باور به عقلانیت ارزشیکه بدون قید و شرط درست و عادلانه استهمچنان عقلانیت ابزاری مشروط را آلوده می‌کند.

## تالکوت پارسونز
تالکوت پارسونز (۱۳ دسامبر ۱۹۰۲–۸ می ۱۹۷۹) جامعه‌شناس آمریکایی، از اصطلاحات کلاسیک وبر برای الگوهای کنش عقلانی در سطح جامعه استفاده کرد. او در اثر خود در سال ۱۹۳۸ با عنوان «ساختار کنش اجتماعی» از تعاریف وبر نقل قول کرد و آنها را در نظریه‌ای ادغام کرد که آن را «نظام‌های کنش هماهنگ اجتماعی» نامید. او چارچوب نظری خود را «طرحواره وسیله-هدف» نامید که در آن افراد کنش‌های ابزاری خود را با «هنجار کارایی» و کنش‌های ارزشی-عقلانی خود را با «هنجار مشروعیت» هماهنگ می‌کنند. مثال اصلی او از کنش ابزاری همان مثال وبر بود: استفاده گسترده از ابزارهای فایده‌گرایانه برای ارضای اهداف فردی. مثال اصلی او از کنش ارزشی-عقلانی، آیین‌های نهادینه‌شده‌ای بود که در همه جوامع یافت می‌شوند: اهدافی که از نظر فرهنگی تجویز شده‌اند ولی از نظر ابدی مشروع هستند.

انسان‌های عاقل با استفاده از ابزارهای ابزاری کارآمد عملیاتی، اهداف ارزشی-عقلانی مشروع اجتماعی را دنبال می‌کنند.
::واقعیت اصلی - واقعیتی فراتر از هرگونه تردید - این است که از جنبه‌های خاص و تا درجات خاص، ... کنش انسان عقلانی است. یعنی انسان‌ها خود را با شرایطی که در آن قرار دارند تطبیق می‌دهند و ابزارها را با اهداف خود به گونه‌ای تطبیق می‌دهند که به کارآمدترین روش برای دستیابی به این اهداف نزدیک شوند.

:: نقطه شروع ... مفهوم عقلانیت ذاتی کنش است. این شامل عناصر اساسی "اهداف"، "وسیله" و "شرایط" کنش عقلانی و هنجار رابطه ذاتی وسیله-هدف است.ژ

بنابراین پارسونز کنش‌های عقلانی وبر را در یک "نظم هنجاری الگودار" از "الگوهای ارزش فرهنگی" قرار داد. کنش اجتماعی عقلانی به دنبال حفظ یک نظم ارزشی-عقلانی وابسته به فرهنگ است که به خودی خود مشروع است. این نظام خود را از طریق چهار کارکرد ابزاری حفظ می‌کند: حفظ الگو، دستیابی به هدف، سازگاری و ادغام. کنش ابزاری و ارزشی-عقلانی وبر در نظام ابزار و اهداف هم‌بسته فرهنگی پارسونز همچنان پابرجاست.

## یورگن هابرماس
یورگن هابرماس (زاده ۱۸ ژوئن ۱۹۲۹) جامعه‌شناس، فیلسوف، نظریه‌پرداز اجتماعی آلمانی با وجود ابداع نام‌های جدید، در استفاده از انواع کلاسیک کنش عقلانی وبر برای توضیح رفتار انسان از تالکوت پارسونز پیروی کرد. او در کتاب خود در سال ۱۹۸۱ با عنوان «نظریه کنش ارتباطی»، گاهی کنش ابزاری را کنش «غایت‌شناختی» یا به سادگی «کار» می‌نامید. کنش ارزشی-عقلانی به عنوان «کنش هنجاری تنظیم‌شده» ظاهر شد.  

هابرماس در آثار بعدی خود، دو نوع کنش را بر اساس انگیزه‌ها از هم متمایز کرد:
# کنش ابزاری که «دلایل غیرعمومی و وابسته به کنشگر» دارد و
# کنش ارزشی-عقلانی که «دلایل قابل دفاع عمومی و مستقل از کنشگر» دارد.

علاوه بر این، او نوع جدیدی از کنش اجتماعی - ارتباطی - را پیشنهاد کرد که برای توضیح چگونگی تجویز کنش ابزاری فردی در الگوهای مشروع تعامل اجتماعی و در نتیجه از بین بردن جدایی آنها ضروری است. 

جیمز گوینلاک پیشنهاد هابرماس را به شرح زیر بیان کرد:
::کنش انسانی مبتنی بر عقل فردی، هیچ هنجار [ارزش-عقلانی] جهان‌شمول معتبری به بار نمی‌آورد. برای دستیابی به مورد اخیر، باید به کنش «ارتباطی» متوسل شویم؛ یعنی باید از طریق گفتمان عقلانی آزاد و برابر به هنجارها و کنش دست یابیم.

هابرماس استدلال کرد که جوامع زبانی پیشینه‌ای از نمادهای ارزشی-عقلانی دارند که «یک زمینه هنجاری را تشکیل می‌دهد که مشروع شناخته می‌شود».  این یک "جهان زیست" مشترک بین‌الاذهانی از دانش ایجاد می‌کند که نقش مرتبط‌کننده کنش های اخلاقی را ایفا می‌کند که ماکس وبر آن را به عقلانیت ارزشی و پارسونز آن را به نهادها نسبت می‌داد - یک قلمرو فراتجربی از باورهای مشترک. درک مشترک حاصل از ارتباط مستقیم، آگاهی جمعی از دانش ابزاری - واقعیت تکنولوژیکی - و از قواعد اخلاقی - واقعیت ارزشی - ایجاد می‌کند که قادر به ایجاد الگوهای تجویز شده از رفتار همبسته است.
::ما کنشی را که معطوف به موفقیت است، زمانی "ابزاری" می‌نامیم که آن را از جنبه پیروی از قواعد انتخاب عقلانی در نظر بگیریم و کارایی تأثیرگذاری بر تصمیمات یک حریف عقلانی را ارزیابی کنیم. ... در مقابل، من از کنش "ارتباطی" سخن خواهم گفت، هر زمان که کنش های عاملان درگیر هماهنگ باشند نه ... از طریق محاسبات خودمحورانه [ابزاری] موفقیت، بلکه از طریق اعمال [ارزش-عقلانی] رسیدن به تفاهم.
::در کنش ارتباطی، شرکت‌کنندگان در درجه اول به موفقیت‌های فردی خود گرایش ندارند؛ آنها اهداف فردی خود را در شرایطی دنبال می‌کنند که بتوانند برنامه‌های کنش خود را بر اساس تعاریف مشترک از موقعیت هماهنگ کنند. از این نظر، مذاکره در مورد تعاریف موقعیت، عنصر اساسی دستاوردهای تفسیری مورد نیاز برای کنش ارتباطی است.

هابرماس استدلال کرد: درک متقابل حاصل از کنش ارتباطی هنجارهای ارزشی-عقلانیِ از نظر اجتماعی مشروع را فراهم می‌کند ولی ساختارهای قدرت، همانند ادیان، بوروکراسی‌ها و بازارهای وبر، الگوهای رفتاری آلوده‌ای را تجویز می‌کنند که منجر به "فقر فرهنگی" مشابه افسون‌زدایی وبر می‌شود. او با وبر از تسلط کنش ابزاری بر کنش ارزشی-عقلانی ابراز نگرانی کرد: "... عقلانیت ابزاری (به عنوان عقل کارکردگرا) از قلمرو مناسب خود در سازماندهی نظام به زیست‌جهان گسترش یافته و از این طریق شروع به فرسایش شایستگی‌های ارتباطی اعضای آن زیست‌جهان کرده است." انگیزه‌های ابزاری برای انطباق با هنجارهای نهادی غیراخلاقی جایگزین هنجارهای داوطلبانه مشترک کنش ارتباطی می‌شوند.

هابرماس، اهداف ارزشی-عقلانی بی‌قید و شرط وبر و حفظ بی‌قید و شرط اهداف هنجاری الگودار پارسونز را با کنش ارتباطی جایگزین کرد تا کنش مشاهده‌شده‌ای را توضیح دهد که وسایل ابزاری و اهداف ارزشی-عقلانی را بهم مرتبط می‌کند.
::اگر فرض کنیم که گونه‌ی انسان خود را از طریق فعالیت‌های هماهنگ اجتماعی اعضایش حفظ می‌کند و این هماهنگی باید از طریق ارتباط برقرار شود... پس تولید مثل گونه نیز مستلزم برآوردن شرایط عقلانیتی است که ذاتی کنش ارتباطی است.

## جان دیویی
جان دیویی (۲۰ اکتبر ۱۸۵۹–۱ ژوئن ۱۹۵۲) فیلسوف آمریکایی و از پیشتازان پراگماتیسم یا عمل‌گرایی می‌توانست با این نظر ماکس وبر موافق باشد که مردم طوری عمل می‌کنند که گویی جداگانه بر اساس وسایل ابزاری و اهداف ارزشی-عقلانی قضاوت و عمل می‌کنند ولی او این را رد کرد که این کنش دو نوع رفتار عقلانی جداگانه ایجاد می‌کند. وقتی به طور مستقل قضاوت شوند، ابزارها نمی‌توانند کار کنند و اهداف مشروع نیستند..
::از طریق بررسی «روابط» موجود بین ابزارها (روش‌های) به کار رفته و نتایج به دست آمده به عنوان پیامد آنها، دلایل [ابزاری] کشف می‌شوند که چرا برخی روش‌ها موفق می‌شوند و برخی دیگر شکست می‌خورند. ... عقلانیت امری مربوط به رابطه ابزارها و پیامدها است، نه اصول اولیه ثابت [ارزش-عقلانی] به عنوان مقدمات نهایی...

دیویی استدلال می‌کرده اعمال منفرد انسان را نمی‌توان با انگیزه‌های منفرد توضیح داد، همان طور که وبر در پی انجام آن بود. برای انسان‌ها در جامعه، بخش عمده‌ای از اعمال فردی، "شیوه‌های کنشط" عادتی هستند، مانند رانندگی با ماشین. هر عملی در محیط‌های بیولوژیکی و فرهنگی نهفته است، که انسان‌ها به طور مداوم آنها را به صورت ابزاری تغییر شکل می‌دهند تا الگوهای رشدی رفتار را ارتقا دهند: رانندگی کارآمد دائماً با شرایط جاده سازگار می‌شود.
:: به عنوان یک اصطلاح کلی، «ابزاری» به رابطه «وسیله-نتیجه» به عنوان مقوله اساسی برای تفسیر صورت‌های منطقی اشاره دارد، در حالی که «عملیاتی» به شرایطی اشاره دارد که در آن موضوع مورد مطالعه ۱) برای خدمت به عنوان وسیله مناسب می‌شود و ۲) در واقع به عنوان وسیله در تحقق دگرگونی عینی عمل می‌کند که هدف [شرطی] تحقیق است.

دیویی پیش از یورگن هابرماس استدلال کرده بود که کنش همبسته به ارتباط بستگی دارد ولی ارتباط، شکل جداگانه‌ای از کنش نیست که مقدم بر کنش ابزاری باشد و آن را ممکن سازد. بلکه، به گفته جیمز گوینلاک، دیویی باورمند بود که ارتباط در ذات تمام رفتارهای همبسته وجود دارد.
::دیویی استدلال کرد که کنش اجتماعی مؤثر نیازمند مشورت عمومی و اجتماعی است که «ارتباط» جزء جدایی‌ناپذیر آن است. مشورت اجتماعی فرآیندی از به اشتراک گذاشتن دغدغه‌هاست؛ تبادل پیشنهادها برای فعالیت هماهنگ؛ بررسی، اصلاح، متحد کردن آنها ... و تلاش برای دستیابی به حداکثر اجماع ممکن در مورد اینکه در نهایت به کدام یک عمل شود.

هنگامی که الگوهای رفتاری مرتبط به عادت‌های نهادینه تبدیل می‌شوند، همانطور که وبر تشخیص داد، به تفکر کمی نیاز دارند. "... زندگی بدون روش‌های عملی که به اندازه کافی کلی باشند تا به درستی عادت نامیده شوند، غیرممکن است." ولی عادت‌ها تنها پس از دستیابی موفقیت‌آمیز کنش‌های ابزاری به هر هدف ارزشمند، پدید می‌آیند. آنها نه غیرعقلانی هستند، همانطور که وبر آنها را طبقه‌بندی کرده است، و نه کنش‌های عقلانی-ارزشیِ بی‌واسطه شناخته شده، همانطور که سایر فیلسوفان آنها را طبقه‌بندی کرده‌اند، که بدون توجه به وسایل موجود انجام می‌شوند.
::معقولیت یا عقلانیت، طبق موضعی که در اینجا اتخاذ شده است، ... امری مربوط به رابطه ابزارها و پیامدها است. در چارچوب‌بندی اهداف، غیرمنطقی است که اهدافی را تعیین کنیم که هیچ ارتباطی با ابزارهای موجود و بدون اشاره به موانع موجود در مسیر دستیابی به هدف ندارند. جستجو و انتخاب ابزارهایی منطقی است که با حداکثر احتمال، پیامدهای مورد نظر را به همراه داشته باشند.

در حالی که تالکوت پارسونز و یورگن هابرماس نتیجه گرفتند که نهادهای معتبر فرهنگی، اهداف ارزشی-عقلانی را مشروعیت می‌بخشند، جان دیویی نتیجه گرفت که آنها اغلب ارزش‌گذاری‌های ابزاری آلوده - تعمیم‌های استقرایی ناقص - هستند که باید بازسازی شوند، نه اینکه به عنوان تأیید اخلاقی کنش عقلانی تلقی شوند.

## جستارهای وابسته
* امر مطلق
* عقلانیت ارتباطی
* تمایز واقعیت-ارزش
* ارزش ابزاری و ذاتی
* همگرایی ابزاری § بیشینه‌ساز گیره کاغذ
* ابزارگرایی
* عینیت‌گرایی (فلسفه)
* عقلانیت (فرآیند اجتماعی)

## پانویس

رده:اصطلاحات جامعه‌شناسی
رده:جامعه‌شناسی
رده:ماکس وبر
رده:نظریه انتقادی