اشرافیت مدنی در مارکه پاپی

**اشرافیت مدنی در مارکه پاپی** نوعی اشرافیت شهری موروثی بود که از اواخر قرون وسطی تا دوران مدرن بر بسیاری از مراکز شهری مارکه آنکونیتانا، از ایالات پاپی (تقریباً منطبق با منطقه امروزی مارکه در ایتالیا)، حکومت می‌کرد.

خانواده‌های این اشرافیت در شوراهای شهری عضویت داشتند و عملاً مناصب اداری و قضایی را در اختیار می‌گرفتند و بر نواحی روستایی وابسته نیز اعمال قدرت می‌کردند.

این نخبگان شهری که در چارچوب نهادهای کمون‌های قرون وسطایی شکل گرفته بودند، میان سده‌های شانزدهم تا هجدهم تثبیت شدند؛ زمانی که دسترسی به مناصب عمومی به امتیازی موروثی تبدیل شد و بدین ترتیب قشری نسبتاً بسته پدید آمد.

پایه اقتصادی این طبقه عمدتاً بر مالکیت زمین و درآمدهای ناشی از تصدی مناصب عمومی استوار بود. آنان در چارچوب حاکمیت پاپی، با درجه قابل‌توجهی از خودمختاری عمل می‌کردند و چه در شهرها و چه در برخی جوامع کوچک‌تر، نقش واسطه میان جوامع محلی و قدرت مرکزی را ایفا می‌کردند.

این نظام اشرافی برای چندین سده تداوم یافت و تأثیر عمیقی بر ساختار مالکیت، شبکه‌های اجتماعی، روابط میان شهر و روستا، سازمان فضایی شهرها و شکل‌گیری حافظه مدنی برجای گذاشت. این نظام در دوره عصر ناپلئونی و سپس دوران بازگشت، با گسترش مشارکت در شوراها و اصلاحات اداری، به تدریج از میان رفت.

پس از اتحاد ایتالیا، خانواده‌های حاکم بخش بزرگی از امتیازات حقوقی و سیاسی خود را از دست دادند، هرچند برای چند دهه همچنان در میان نخبگان محلی نقش داشتند.

## ماهیت اشرافیت مدنی

اشرافیت مدنی در مارکه پاپی با پیوند تنگاتنگ میان قدرت شهری و نفوذ بر نواحی روستایی وابسته شناخته می‌شد. بسته‌شدن شوراهای شهری موجب شد دسترسی به مناصب حکومتی به امتیازی موروثی تبدیل شود. هم‌زمان، تمرکز فزاینده مالکیت زمین با افزایش کنترل خانواده‌های حاکم بر نظام مالیاتی، نیروهای نظامی محلی و اداره عدالت همراه بود. نتیجه این روند، شکل‌گیری الگویی الیگارشیک بود که در آن منزلت اجتماعی، حقوق سیاسی و پایه قدرت محلی یکدیگر را تقویت می‌کردند.

### از نخبگان کمونال تا اشرافیت مدنی

در بخش بزرگی از ایتالیا مرکزی و شمالی، در حدود سال ۱۱۰۰، کمون‌های شهری خودمختار پدید آمدند که تا حد زیادی از اقتدار پادشاهی یا اسقفی مستقل بودند و در سرزمین‌های پاپی نیز تنها به‌طور اسمی تابع قدرت پاپ یا امپراتوری محسوب می‌شدند.

در همین دوره، در مارکه آنکونیتانا نیز کمون‌هایی با اداره کنسولی شکل گرفتند که نماینده خانواده‌های دارای سنت شوالیه‌گری بودند. در سده چهاردهم، در واکنش به درگیری‌های درونی میان خاندان‌های اشرافی و تلاش آنان برای حفظ برتری خود در برابر صعود طبقات مردمی پویاتر، بسیاری از این شهرها اقداماتی برای محدود کردن نفوذ اشراف اتخاذ کردند.

در چینگولی، اساسنامه سال ۱۳۰۷ — که از کهن‌ترین قوانین شهری منطقه به‌شمار می‌رود — مقرراتی صریح علیه اشرافیت وضع کرد و وظایف نظامی شهر را به «سوگندخوردگان مردم» سپرد. در روکاکونترادا (آرتسویا امروزی)، حتی در اواخر همان سده نیز قوانین شهری به‌صراحت اشراف را از حکومت شهر کنار می‌گذاشت.

با این حال، این اقدامات مانع از آن نشد که در دو سده بعد — که با تجربه‌های گسترده حکومت‌های شهری متمرکز همراه بود — نخبگان شهری جدیدی پدید آیند که تنها تا حدی وارث طبقات اشرافی پیشین بودند. این گروه‌ها از طریق تثبیت تدریجی قدرت سیاسی و اقتصادی، کنترل شهرها و نواحی پیرامونی آن‌ها را به دست گرفتند.

از سده پانزدهم، پس از کاهش شدید جمعیت ناشی از طاعون سیاه، قدرت شهری به‌طور فزاینده‌ای بر مناطق روستایی پیرامون خود گسترش یافت. خانواده‌هایی که مناصب حکومتی را در اختیار داشتند، به‌تدریج به یک قشر نسبتاً همگن تبدیل شدند که از طریق تمرکز موروثی و انحصاری وظایف قانون‌گذاری، اجرایی و قضایی به جایگاه اشرافی دست یافتند.

در سده شانزدهم، الیگارشی‌های شهری این تحول را با حذف رسمی سایر طبقات از نهادهای حکومتی تثبیت کردند. این اقدامات حقوقی و نهادی، دسترسی به مناصب را به خانواده‌های اشرافی محدود کرده و آن را عملاً به امری موروثی تبدیل کردند؛ خانواده‌هایی که با گردش منظم در مناصب، کنترل پایدار جامعه را در دست گرفتند.

برای آن‌که تمایز اشرافی فراتر از سطح محلی اعتبار یابد، این جدایی اجتماعی می‌بایست از یک واقعیت عملی به یک وضعیت حقوقی تبدیل شود. چنین گذاری مستلزم تأیید رسمی — چه صریح و چه ضمنی — از سوی نهادهای مرکزی دولت پاپی بود.

در این زمینه، تاریخ‌نگار Claudio Donati یادآور شده است که این روند در بسیاری از موارد به‌صورت فرایندی خودجوش شکل گرفت و تنها در مرحله‌ای بعدی از سوی دستگاه مرکزی کلیسا تأیید شد.

به‌طور میانگین، این بسته‌شدن‌های اجتماعی در شهرها حدود ۲۱۵ سال و در جوامع کوچک‌تر حدود ۱۷۵ سال دوام داشتند و در برخی موارد به‌ترتیب به سه قرن و نیم و سه قرن نیز رسیدند؛ وضعیتی که برای مدت طولانی جدایی حقوقی روشنی میان طبقه اشراف و سایر ساکنان ایجاد کرد.

### چارچوب نهادی و اصطلاحات

اصطلاح «پاتریسی» که به «پدران» خاندان‌های اشرافی در جمهوری روم اشاره دارد — یعنی سران خانواده‌هایی که نخستین سنای روم را تشکیل می‌دادند — در دوره‌های میانه و مدرن برای نامیدن طبقات حاکم در جمهوری‌های شهری مستقل به کار می‌رفت؛ از جمله در ونیز، جنوا و لوکا، که در آن‌ها عنوان پاتریسی یک مقوله نهادیِ رسمی محسوب می‌شد.

در شهرهای مارکه آنکونیتانا، منابع بیشتر از اصطلاحاتی مانند «اشراف» یا «سروران عالی‌مقام» استفاده می‌کنند؛ در حالی که عنوان «پاتریسی» گاه به خانواده‌هایی با کهن‌ترین پیشینه اشرافی شهری اختصاص می‌یافت.

با این حال، در هر دو مورد با اشرافیت‌های شهری مواجهیم که از نظر ساختار نهادی و انتقال موروثی مناصب، ویژگی‌هایی مشابه با پاتریسیات جمهوری‌های شهری داشتند، هرچند در چارچوب حاکمیت دولت پاپی عمل می‌کردند.

در این مقاله، اصطلاحات «اشرافیت مدنی» و «پاتریسیات شهری» عمدتاً به‌صورت معادل نهادی به کار رفته‌اند، مگر در مواردی که لازم باشد میان پاتریسیات جمهوری‌های مستقل و اشرافیت مدنی شهرهای مارکه پاپی تمایز قائل شد.

برای روشن‌تر شدن اصطلاحات، جدول زیر برخی مفاهیم کلیدی به‌کاررفته در این مقاله را خلاصه می‌کند.

### اشرافیت مدنی و اشرافیت فئودالی

رابطه میان اشرافیت مدنی و اشرافیت فئودالی یا دارای عنوان، بسته به مکان تفاوت‌های قابل‌توجهی داشت؛ این دو گروه می‌توانستند هم‌زمان وجود داشته باشند و گاه با یکدیگر درآمیزند.

خانواده‌های عضو شوراهای شهری در مارکه، در اغلب موارد، به اشرافیت فئودالی یا دارای عنوان تعلق نداشتند. اشرافیت مدنی در نظام قدیم، نه بر پایه دارا بودن عنوان رسمی، بلکه بر اساس عضویت موروثی در طبقه‌ای تعریف می‌شد که عهده‌دار اعمال قدرت‌های عمومی بود. Zenobi (1976) این نوع اشرافیت را «حق اعمال موروثی بخشی—even بسیار اندک یا حتی صرفاً نمادین—از قدرت‌های حاکمیتی» تعریف می‌کند.

با وجود تفاوت در منشأ — اشرافیت فئودالی که از اعطای حاکمیت سرچشمه می‌گرفت، در برابر اشرافیت مدنی که به‌طور خودجوش در بستر نهادهای شهری شکل گرفت — این دو طبقه در عمل شباهت‌های مهمی داشتند.

در چارچوبی حقوقی و تطبیقی، که به بررسی همگرایی اشکال مختلف اقتدار عمومی در نظام قدیم می‌پردازد، حقوق‌دان Giorgio Cansacchi اشاره کرده است که «خودمختاری فئودها را می‌توان کاملاً با خودمختاری کمون‌های آزاد مقایسه کرد؛ همان‌گونه که در اولی، ارباب فئودالی دارای اختیاراتی با ماهیت عمومی بود، در دومی نیز الیگارشی‌های شهری از اختیارات مشابهی برخوردار بودند. به همین دلیل، شوراهایی که خانواده‌های اشرافیت مدنی در آن‌ها حضور داشتند و حکومت شهر را در دست داشتند، گاه «حاکم» نامیده می‌شدند. همچنین، انتقال موروثی قدرت در هر دو نوع اشرافیت مشابه بود، زیرا چه در فئودها و چه در شهرهای اشرافی، حکومت به‌واسطه حق تولد به خانواده‌های خاص منتقل می‌شد.»

### مالکیت زمین و قدرت سیاسی

اشرافیت خانواده‌های عضو شوراهای شهری بیانگر جایگاهی بود که طی نسل‌ها تثبیت شده بود و به‌تدریج از سوی الیگارشی‌های شهری، در واکنش به تمرکز فزاینده اداری دولت پاپی، صورت‌بندی نهادی یافت. این خاندان‌ها به کانون‌های میانجی‌گری میان قلمروهای محلی و اقتدار پاپی بدل شدند و در تنظیم تعادل میان منافع جوامع پیرامونی و قدرت مرکزی نقش داشتند.

قدرت اقتصادی پاتریسیات شهری عمدتاً بر مالکیت زمین استوار بود. از داده‌های کاداستر رکاناتی در سال ۱۵۳۰ برمی‌آید که نزدیک به هشتاد درصد از مالکیت غیرکلیسایی — معادل حدود نیمی از اراضی کمون — در اختیار تنها شصت‌وهشت خانواده قرار داشت. در بسیاری از موارد، همین خانواده‌ها مناصب عالی در نهادهای کلیسایی را نیز در دست داشتند و از طریق اجاره و قراردادهای بلندمدت، بخش مهمی از املاک کلیسایی را نیز به‌طور غیرمستقیم کنترل می‌کردند.

اشراف، افزون بر اقتدار ناشی از مالکیت بر نواحی روستایی، وظایف حکومتی و مدیریت خدمات عمومی را نیز بر عهده داشتند. آنان در مقام مقامات شهری، مسئول امور قضایی، اداری و دفاعی بودند؛ بر توزیع غلات و نهادهای اعتباری نظارت می‌کردند؛ بار مالیاتی را تقسیم می‌نمودند؛ و در رأس مؤسسات خیریه و نهادهای مذهبی قرار داشتند، در حالی که هم‌زمان از قدرت‌های غیررسمی گسترده‌ای نیز برخوردار بودند.

در سده هجدهم، خانواده‌های اشرافیت مدنی کمتر از دو درصد از جمعیت کل منطقه مارکه را تشکیل می‌دادند. نمونه‌ای گویا از کارکرد الیگارشیک حکومت‌ها در شهر آرچویا دیده می‌شود: در اواخر این سده، از میان بیش از هشت هزار نفر جمعیت، تنها شانزده نفر — همگی از طبقه اشراف — عملاً قدرت را در دست داشتند.

مبنای نهادی اشرافیت مدنی — یعنی جدایی حقوقی میان خانواده‌ها همراه با اعمال صلاحیت قضایی — به‌روشنی در نوشته‌های Francesco Brunamonti، از اعضای یکی از خاندان‌های حاکم در آرچویا در نیمه دوم سده هجدهم، بیان شده است:


«آشکارترین نشانه ارزیابی‌ای که سرزمین ما همواره از خود داشته، همان تمایزی است که از دیگر خانواده‌ها — هرچند محترم و متمول — قائل شده و تنها گروهی اندک و برگزیده را از آنان جدا کرده است؛ خانواده‌هایی که تا زمانی که پابرجا هستند، به‌طور انحصاری منصب عالی عدالت را در اختیار دارند. این همان جدایی حقوقی واقعی است که، همراه با صلاحیت قضایی، بنیاد اشرافیت را تشکیل می‌دهد. در شهرهایی که چنین تمایزی وجود ندارد، در میان نمایندگان عمومی نوعی برابری دیده می‌شود که هرگونه اشرافیت را از میان می‌برد، زیرا هیچ تمایز عمومی میان خانواده‌ها برقرار نمی‌کند تا آن‌ها را از دیگران جدا و برتر سازد.»


— Francesco Brunamonti (حدود ۱۷۵۰)


## شهرها، «تره»‌ها و سلسله‌مراتب شهری

برای تحلیل پاتریسیات‌های مارکه، تمایز میان «شهرها» و «تره»‌ها در شبکه شهری منطقه اهمیت دارد.

اصطلاح «تره» که از اواخر سده سیزدهم در دستگاه اداری دولت پاپی به‌کار رفت، به آن دسته از کمون‌ها اطلاق می‌شد که به‌سبب نداشتن کرسی اسقفی، عنوان رسمی شهر را نداشتند. با این حال، این مراکز از نظر اهمیت نهادی، فعالیت اقتصادی و اجتماعی، حیات دینی و گاه اندازه، اغلب کارکردهایی مشابه شهرها داشتند.

افزون بر این، مراکز شهری بر اساس میزان اختیارات حکومتی و قضایی، در چارچوبی سلسله‌مراتبی از سوی دستگاه پاپی طبقه‌بندی می‌شدند.

### سلسله‌مراتب اداری مراکز شهری

نخستین نظام طبقه‌بندی مراکز، با اهداف مالیاتی، در «قوانین اگییدی» (۱۳۵۷) و سپس در توصیف اداری مارکه آنکونیتانا (۱۳۶۲–۱۳۶۷) تدوین شد.

در این چارچوب، دو دسته اصلی از مراکز شهری متمایز می‌شدند:

* مراکز تابع مستقیم (immediate subiecti)، که مستقیماً زیر نظر نهادهای مرکزی پاپی بودند؛  
* مراکز تابع غیرمستقیم (mediate subiecti)، که به یک شهر دیگر یا به قدرتی محلی وابسته بودند.

دسته دوم عمدتاً شامل روستاها، دژها و مراکز کوچک‌تری بود که تحت سلطه شهرهای بزرگ‌تر قرار داشتند.

در مقابل، مراکز تابع مستقیم — شامل شهرها و برخی «تره»‌های مستقل — از درجه بالایی از خودمختاری برخوردار بودند و در عمل، حکومت آن‌ها توسط نهادهای محلی اداره می‌شد، در حالی که اقتدار پاپی بیشتر جنبه صوری داشت.

در سده هجدهم، اکثریت مراکز از نوع تابع غیرمستقیم بودند: از میان ۳۸۳ مرکز، ۳۰۴ واحد فاقد خودمختاری کامل بودند.

در مقابل، مراکز تابع مستقیم از اختیارات گسترده‌ای برخوردار بودند، از جمله:
- قدرت قانون‌گذاری،
- انتخاب مقامات و کارگزاران،
- رسیدگی به دعاوی در سطح نخست (حتی در برخی موارد کیفری)،
- و کنترل بر مناطق روستایی وابسته.

در چنین چارچوبی، نظام‌های حکومتی اشرافی در بیست‌ودو شهر و شمار قابل‌توجهی از «تره»های مستقل شکل گرفتند — یعنی در همان مراکزی که اختیارات سیاسی و قضایی مؤثر را حفظ کرده بودند. با تثبیت فرایندهای نهادی، این اختیارات به‌تدریج در انحصار اشراف شهری قرار گرفت.

### توزیع جغرافیایی حکومت‌های شهری

نقشه زیر توزیع شهرها (آبی) و «تره»ها (نارنجی) با حکومت اشرافی، و همچنین «تره»های فاقد چنین ساختاری (خاکستری) را نشان می‌دهد.

شهرها مهم‌ترین کانون‌های جذب سرزمینی را تشکیل می‌دادند، در حالی که «تره»های دارای حکومت اشرافی غالباً در حاشیه حوزه نفوذ نواحی روستایی خود پدید آمدند.

دو ناحیه اصلی با تمرکز بالاتر قابل تشخیص است: (۱) ناحیه‌ای جنوبی، میان تولنتینو، ماچراتا و رکاناتی، و نیز میان آسکولی پیچنو، مونتالتو دله مارکه و فرمو؛ (۲) ناحیه‌ای شمالی، محدود به کورینالدو، اوسترا، یزی و محور چینگولی–فابریانو. این الگوی مکانی با فرایند جذب مراکز کوچک‌تر توسط شهرهای بزرگ‌تر در قلمرو پیرامونی آن‌ها سازگار است. در مناطقی که یک قطب شهری قدرتمند وجود نداشت، کمون‌های کوچک‌تری پدید آمدند که در مقیاسی محدودتر، الگوهای مشابهی از سلطه بر نواحی روستایی را بازتولید کردند.

در مقابل، بخش عمده‌ای از «تره»های مستقل فاقد حکومت اشرافی در ناحیه مرکزی–جنوبی مارکه قرار داشتند، به‌ویژه در محدوده میان حوزه‌های روستایی آسکولی پیچنو، مونتالتو دله مارکه و ریپاترانسونه، و نیز در مجاورت مراکز اشرافی مانند آماندولا و مونتلپارُو که از نخستین موارد تثبیت ساختارهای بسته اجتماعی در منطقه بودند. در بخش‌های شمالی‌تر، مراکزی چون بلفورته دل کیئنتی، کالدارولا و اوربیسالیا در منطقه‌ای واقع بودند که در تماس مستقیم با شهرهای مهم‌تر، مانند کامرینو و تولنتینو، قرار داشتند.

کوچکی قلمروهای وابسته — که ناشی از تراکم بالای سکونتگاه‌ها و نزدیکی به مراکز شهری مهم‌تر بود — در این موارد با سطح پایین‌تر توسعه شهری و نبود فرایندهای شکل‌گیری الیگارشی‌های اشرافی در حکومت‌های محلی همراه بود.

## اوج‌گیری و افول اشرافیت مدنی

از میانه سده شانزدهم، دولت پاپی الگویی از حکومت را برگزید که به الیگارشی‌های شهری درجه قابل‌توجهی از خودمختاری اعطا می‌کرد و بدین‌سان، نظام‌های پاتریسی را در جهت حفظ تعادل‌های اجتماعی و تضمین اخذ مالیات تقویت می‌نمود.

اشرافیت مدنی ماهیتی خانوادگی داشت و از طریق عضویت در شوراهای شهری تداوم می‌یافت: این عضویت نه خالق اشرافیت، بلکه بیانگر به‌رسمیت‌شناختن و صورت‌بندی حقوقی جایگاهی بود که پیش‌تر در میان خاندان‌های پذیرفته‌شده — عمدتاً با منشأ شهری و نه فئودالی — تثبیت شده بود.

در کنار کارکردهای حکومتی، پاتریسیات‌های شهری به پرورش حافظه مدنی و بازنمایی خود از طریق نگارش تاریخ‌های محلی، تبارنامه‌ها و گردآوری اسناد پرداختند. این روند با راهبردهای مشروعیت‌بخشی نمادین، به‌ویژه از طریق اقامتگاه‌های اشرافی و سازمان‌دهی فضای شهری، همراه بود.

با پایان نظام قدیم، گشایش شوراهای شهری به روی طبقات بورژوایی آغازگر افول قدرت سیاسی اشرافیت مدنی شد؛ پس از اتحاد ایتالیا نیز، لغو نهادهایی که از یکپارچگی دارایی‌های این خاندان‌ها محافظت می‌کردند، به تضعیف موقعیت اقتصادی آن‌ها شتاب بخشید.

### پیمان میان قدرت مرکزی و اشرافیت‌های شهری





از میانه سده شانزدهم، دولت پاپی وارد مرحله‌ای از تحولات عمیق شد.

صلح ۱۵۵۹ و آغاز اصلاحات کاتولیکی، نقطه عطفی در ساختار نهادی این دولت به‌شمار می‌آید و به بازتعریف روابط میان مرکز و نهادهای محلی انجامید.

در این چارچوب، نظمی شکل گرفت که در آن پاپ، در مقام حاکم، نه‌تنها به‌طور مستقیم، بلکه از طریق میانجی‌گری و تأیید نخبگان شهری حکومت می‌کرد، در حالی که نقش حکومت‌های محلی مستقل و ساختارهای فئودالی به‌تدریج محدود شد.

در نتیجه، ساختار قدرت در عمل به نوعی «دوگانگی» میان دستگاه مرکزی کلیسایی و اشرافیت‌های محلی در مناطق پیرامونی تبدیل شد.

این الگو در مارکه پاپی زمینه‌ای به‌ویژه مساعد یافت، به‌دلیل تراکم بالای مراکز شهری و سنت‌های دیرینه خودگردانی کمونال. به همین دلیل، این نوع سازمان سیاسی در تاریخ‌نگاری به‌عنوان نظامی «پیمانی» توصیف شده است.

در این نظام، مناصب عمومی در شهرها و مراکز کوچک‌تر اغلب در اختیار خانواده‌هایی قرار داشت که با دربار پاپی پیوند داشتند، اما انتخاب آن‌ها معمولاً از درون خود الیگارشی‌های شهری و از طریق سازوکارهای داخلی صورت می‌گرفت.

تنها در مواردی محدود، فرایند شکل‌گیری این اشرافیت‌ها مستقیماً توسط نمایندگان پاپی هدایت می‌شد، امری که به تداوم تنوع و پراکندگی ساختارهای سیاسی در سطح محلی انجامید.

در چنین چارچوبی، به‌گفته مورخ Sandro Carocci، قدرت مرکزی نه‌تنها با نیروهای محلی به تعادل رسید، بلکه عملاً با آن‌ها متحد شد و اشرافیت‌های شهری را به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی حفظ نظم اجتماعی و اداره مالی قلمرو به رسمیت شناخت.

این همگرایی همچنین از اشتراک خاستگاه اجتماعی نخبگان تقویت می‌شد. از اواخر سده هفدهم، خاستگاه پاپ‌ها که پیش‌تر متنوع‌تر بود، به‌تدریج به اشرافیت‌های محلی دولت کلیسا محدود شد؛ روندی که تا قرن نوزدهم ادامه یافت.

### انتخاب در شوراهای شهری به‌عنوان شناسایی اشرافیت خانوادگی

در این چارچوب، نظمی پاتریسی شکل گرفت که بازتابی از لایه‌بندی اجتماعی و ساختار سلسله‌مراتبی جوامع شهری بود.

کنترل انحصاری مناصب شهری — از جمله شوراها، مقام پریور و منصب گنفالونیِره — به الیگارشی‌ها امکان می‌داد قدرت سیاسی و اداری را به‌صورت موروثی اعمال کنند. این قدرت شامل صلاحیت قضایی در سطح نخست نیز می‌شد، یعنی اختیار رسیدگی به دعاوی مدنی و کیفری که از سوی قدرت پاپی به جوامع محلی واگذار شده و از طریق نهادهای شهری اعمال می‌گردید.

این ساختار، همراه با شیوه زندگی اشرافی، به شناسایی و تثبیت جایگاه نخبگان خانوادگی انجامید؛ روندی که از سده شانزدهم به بعد به‌تدریج صورت‌بندی روشن‌تری یافت.

از جمله معیارهای غیررسمی تمایز اشرافی، ازدواج درون‌گروهی طی چندین نسل — معمولاً دست‌کم چهار نسل — بود، که نشان‌دهنده تداوم تاریخی منزلت اجتماعی بیش از یک اعطای حقوقی واحد به‌شمار می‌رفت. مقررات مربوط به ازدواج نیز، با الزام به رضایت خانوادگی و نقش مهریه در تنظیم روابط اقتصادی، به حفظ انسجام طبقاتی و یکپارچگی دارایی‌ها کمک می‌کرد.

در چنین چارچوبی، انتخاب یک عضو از یک خانواده به شوراهای شهری، نشانه‌ای علنی از تعلق آن خانواده به طبقه اشراف بود، اما به‌خودی‌خود عمل اعطای اشرافیت محسوب نمی‌شد.

برعکس، دسترسی به این مناصب مستلزم برخورداری از جایگاه اشرافی پیشین بود؛ جایگاهی که عمدتاً بر پایه عرف و به‌ویژه بر شناسایی اجتماعی خانواده از سوی دیگر خاندان‌های هم‌رتبه استوار بود.

به‌گفته Carmelo Arnone، «زمانی که شوراهای اشرافی فردی را می‌پذیرفتند، در واقع اشرافیت جدیدی برای او ایجاد نمی‌کردند، بلکه صرفاً تأیید می‌کردند که او و خانواده‌اش، به‌سبب پیشینه، شیوه زندگی، موقعیت اجتماعی و اقتصادی و پیوندهای خویشاوندی، واجد شرایط عضویت در شورا هستند. بنابراین اشرافیت اعضای شوراهای شهری ماهیتی اعلامی داشت، نه اعطایی، و ریشه در تداوم نسلی داشت، به‌گونه‌ای که می‌توانست به‌عنوان معیار اثبات اشرافیت برای ورود به نهادهای نظامی نیز به‌کار رود.»

از این‌رو، عضویت در شوراهای شهری بیانگر کارکردی فراتر از اداره امور بود: این نهادها هم‌زمان نقش تأیید رسمی تعلق به طبقه اشراف و نظارت بر فرایندهای تحرک اجتماعی را ایفا می‌کردند.

### خاستگاه خاندان‌های اشرافی

بررسی خاستگاه‌های اجتماعی خاندان‌های اشرافی، ماهیت پاتریسیات شهری در مارکه را روشن می‌سازد و نشان می‌دهد که این طبقه تا چه اندازه از دل گروه‌هایی پدید آمد که پیش‌تر در نهادهای کمونالی فعال بودند و به درون الیگارشی جذب شدند، نه آن‌که صرفاً ادامه‌ای مستقیم از دودمان‌های فئودالی پیشاکمونالی باشند.

Bandino Giacomo Zenobi نشان می‌دهد که در سده هجدهم، در میان حکومت‌های اشرافی «تره»، تقریباً یک‌سوم خاندان‌ها به پیش از سده شانزدهم بازمی‌گشتند و تنها یک‌پنجم به دوره کمون‌های قرون میانه (سده‌های یازدهم تا چهاردهم) تعلق داشتند؛ در میان همین گروه اخیر نیز کمتر از نیمی دارای منشأ فئودالی بودند، یعنی حدود ۷ درصد از کل.

همین غلبه منشأ شهری بر منشأ فئودالی در شهرها نیز دیده می‌شود، هرچند با حضور قوی‌تر عنصر فئودالی و قدمتی بیشتر، که ناشی از ساختار اجتماعی و سیاسی دیرپاتر و منسجم‌تر آن‌هاست.

در مقابل، فرضیه منشأ گرفتن این خاندان‌ها از میان پیشه‌وران طبقات مردمی (artifices) چندان پشتوانه‌ای در منابع ندارد.

در نتیجه، Zenobi پیشنهاد می‌کند که این خاندان‌ها بیشتر از میان «boni homines» برخاسته‌اند؛ یعنی از نخبگان شهری که در مرتبه‌ای بلافاصله پایین‌تر از جنگاوران فئودالی قرار داشتند — و اغلب نیز در طول زمان با آنان پیوند خویشاوندی یافته بودند — و از همان آغاز دوره کمونالی، بر پایه مالکیت زمین و ایفای نقش‌های دیوانی و قضایی، برتری اجتماعی خود را تثبیت کرده بودند.

### حافظه مدنی و خودبازنمایی

در سده‌های هفدهم و هجدهم، در کنار شیوه‌های حکومت و اداره نهادهای شهری، نخبگان شهری مارکه پاپی به تولید گسترده‌ای از تاریخ‌نگاری شهری پرداختند: آثار تاریخ محلی، مجموعه‌های اسنادی، تبارنامه‌ها، اسطوره‌های خاستگاه شهری و حافظه‌های مدنی که عمدتاً به دست عالمان — اغلب روحانی — و در چارچوب شبکه‌های اشرافی شهرها تدوین می‌شدند.

این تولید، که بر استفاده نظام‌مند از آرشیوها و منابع استوار بود و از الگوی تاریخ‌نگاری Ludovico Antonio Muratori الهام می‌گرفت، به شکل‌گیری حافظه مدنی کمک کرد و در عین حال به‌عنوان ابزاری برای خودبازنمایی طبقات حاکم محلی عمل نمود.

به‌گفته Francesco Pirani، تاریخ‌های شهری سده هجدهم «آزمایشگاهی ممتاز برای صورت‌بندی هویت‌های شهری و نیز گروه‌های حاکم آن‌ها بودند، در نوعی هم‌جوشی فرهنگی مستمر میان تولید حافظه شهری و ساخت حافظه اشرافی؛ یا به‌بیان دیگر، در فرافکنی مداوم معیارها، سلیقه‌ها و آرمان‌های دومی بر اولی»، بر پایه این باور که «میان اشرافیت و تاریخ رابطه‌ای ممتاز وجود دارد و گذشته یک شهر و یک سرزمین با گذشته خاندان‌های حاکم به‌طور متقابل درهم‌تنیده است».

در مقیاس منطقه‌ای، نمونه‌ای شاخص از این روند، اثر جمعی در سی‌ودو جلد «Delle antichità picene» (1792) بود که به سرپرستی Giuseppe Colucci تدوین شد و به‌عنوان تلاشی برای یکپارچه‌سازی حافظه‌های محلی در افقی هویتی گسترده‌تر — که بتواند کثرت شهرهای مارکه را در بر گیرد — عرضه گردید.

در موازات این جریان، در حوزه تاریخ کلیسایی — که غالباً با هویت مدنی شهرهای اسقفی درهم‌تنیده بود — آثاری مانند «De ecclesiae Camerinensis pontificibus» (1762) اثر Ottavio Turchi، یا «Memorie istorico-critiche della chiesa e de’ vescovi di Osimo» (1783) اثر Pompeo Compagnoni قرار می‌گیرند.

تمامی نویسندگان یادشده از اشرافیت شهری مارکه بودند: خاندان Colucci از اشراف آسکولی، کامرینو و پنا سان جووانی؛ خاندان Turchi از اشراف آپیرو و تولنتینو و پاتریسی‌های کامرینو؛ و خاندان Compagnoni از پاتریسی‌های ماچراتا، که به دیگر مراکز نیز وابسته بودند.

اگرچه در بخش عمده سده هجدهم، نگارش تاریخ همچنان در چارچوب محلی باقی ماند، در اواخر این سده تلاش‌هایی برای بازسازی حافظه بر پایه‌ای منطقه‌ای پدید آمد؛ تلاش‌هایی که ناتمام ماندند و به‌زودی با اشغال فرانسه متوقف شدند.

### فضای شهری و نمایش‌مندی معماری

پاتریسیات شهری با استقرار کاخ‌های خود، کنترل محورهای اصلی و ارتقای کیفیت نمایشی میدان‌ها، به شکل‌دادن فضای شهری پرداخت.

میان سده پانزدهم تا هجدهم، شهر به‌تدریج ساختاری سلسله‌مراتبی‌تر و کارکردی‌تر یافت: تمرکز سکونتگاه‌های اشرافی، شکل‌گیری «میدان‌های نجیبانه» و تمایز روشن‌تر میان فضاهای شهری.

در تقویت این روند، افزایش صادرات غله از بندر آنکونا نیز نقش داشت؛ امری که به‌واسطه امتیاز بندر آزاد اعطاشده از سوی پاپ کلمنت دوازدهم در سال 1732 تسهیل شد. این رشد، درآمد طبقات مالک را افزایش داد و راهبردهای مشروعیت‌بخشی آنان را تقویت کرد.

در این دوره، به‌گفته Fabio Mariano، نوسازی معماری اشرافی در مارکه عمدتاً بر دگرگونی فضاهای داخلی کاخ‌ها — شامل دهلیزها، پلکان‌های باشکوه و تالارهای پذیرایی — متمرکز بود، نه بر نمایش بیرونی نماها که اغلب ساده باقی می‌ماندند.

نمونه‌هایی چون کاخ پیانتی در یزی، کاخ فرِتّی در آنکونا، کاخ کامپانا در اوزیمو و کاخ آکورِتّی در فیلوترانو نشان می‌دهند که فضاهای داخلیِ نمایشی، اغلب با تزیینات غنی، به کانون نمایش منزلت اجتماعی بدل شدند. در نتیجه، کارکرد نمادین از نمای بیرونی به سازمان‌دهی درونی فضا منتقل شد.

این تحول پاسخ‌گوی نیازهای جدید به نمایش اجتماعی و معاشرت بود؛ معاشرتی که غالباً در قالب محافل خصوصی و گزینشی انجام می‌شد، در بستری که الگوهای زندگی اشرافی شهرهای بزرگ ایتالیا از طریق تجربه‌هایی چون Grand Tour بیش از پیش گسترش می‌یافت.

اقتباس از الگوهای رم و بولونیا و مشارکت معماران وابسته به شبکه‌های قدرت پاپی، نخبگان شهری مارکه را به جریان‌های معماری گسترده‌تر پیوند داد. از مهم‌ترین نمونه‌ها می‌توان به طرح‌های Luigi Vanvitelli برای کاخ Ercolani در آنکونا اشاره کرد.

در اوایل سده نوزدهم، با فروپاشی ساختارهای نهادی نظام کهن، بخشی از کارکردهای نمایشی و اجتماعی نخبگان شهری به فضاهای جدید منتقل شد.

در این چارچوب، الگوی «تئاترهای اشتراکی» (teatri di condominio) در مارکه گسترش یافت؛ فضاهایی که توسط مالکان جایگاه‌ها تأمین مالی و اداره می‌شدند و مالکیت هر جایگاه، نشانه‌ای از تمایز اجتماعی به‌شمار می‌رفت.

این تئاترها به محل نمایش جمعی اعتبار اجتماعی نخبگان شهری بدل شدند و در کنار فضاهای پذیرایی کاخ‌های اشرافی، نقش مکملی در بازنمایی منزلت اجتماعی ایفا کردند.

### پایان نظام کهن و افول اشرافیت شهری

اشرافیت‌های شهری، از نظر شأن، اعتبار، فرهنگ و نفوذ سیاسی، نسبت به خاندان‌های کم‌برخوردارتر با منشأ فئودالی جایگاهی برتر یافتند و در عین حال سبک‌های زندگی آنان را نیز اقتباس کردند.

این گروه‌ها تا زمان وحدت ایتالیا برتری اقتصادی خود را حفظ کردند؛ برتری‌ای که تنها در نیمه دوم سده نوزدهم، در پی تجزیه تدریجی دارایی‌ها — ناشی از لغو نهادهایی چون فیده‌کومیس، حقوق پاتروناژ و مزایای لائیک — به‌طور قطعی تضعیف شد.

افول نظام کهن دگرگونی عمیقی در بنیان‌های نهادی‌ای پدید آورد که اشرافیت شهری طی قرن‌ها بر آن‌ها استوار بود.

این فرایند با لشکرکشی‌های ناپلئونی در ایتالیا آغاز شد، که عنصر اساسی قدرت پاتریسیات‌های شهری — یعنی هژمونی سیاسی — را از میان برد؛ امری که حتی پس از بازگشت نظم پیشین نیز بازیابی نشد.

در دوره بازگشت نظم پیشین، دولت پاپی با احتیاط برخی عناصر اصلاحی تجربه ژاکوبنی و ناپلئونی را پذیرفت: اساسنامه‌های شهری را لغو کرد، وابستگی تاریخی نواحی روستایی به شهرها را پایان داد و شوراهای شهری را به روی اقشار غیر اشرافی گشود.

اصلاحات، چه در دوره ناپلئونی و چه در دوره پاپی، الگوهای اداری‌ای را وارد کردند که دیگر با بسته‌بودن موروثی شوراها سازگار نبودند. این تحولات، هرچند به تداوم جایگاه اجتماعی و سلسله‌مراتب طبقاتی انجامید، اما به از میان رفتن پاتریسیات‌ها به‌عنوان نهادهای سیاسی خودمختار انجامید؛ فرایندی که پیش از پایان قدرت دنیوی دولت پاپی تکمیل شد.

## کشاورزی، مالکیت ارضی و قدرت شهری

چارچوب نهادی ترسیم‌شده بر پس‌زمینه دگرگونی‌های عمیق در ساختار مالکیت زمین قرار دارد. بخشی از تاریخ‌نگاری این تحولات را مبنای بسیاری از پویایی‌های سیاسی، نهادی و اقتصادی نخبگان شهری دانسته است.

به‌ویژه، ساختار مالکیت و روابط با نواحی روستایی در شکل‌دهی به توازن‌های قدرت محلی نقش تعیین‌کننده‌ای داشت.

### گسترش نظام مزارعه و امتداد نفوذ نخبگان شهری به روستا

از سده سیزدهم، در مارکه آنکونیتانا، مالکیت زمین به‌تدریج بر پایه سازمان‌دهی واحدهای کشاورزی (podere) و نظام مزارعه (mezzadria) شکل گرفت.

میان سده‌های سیزدهم تا پانزدهم، واحدهای کشاورزی نسبتاً یکپارچه‌ای پدید آمد که برای اداره خانوادگی طراحی شده بودند و شامل خانه روستایی و زیرساخت‌های تولیدی می‌شدند. این واحدها معمولاً در قالب قراردادهای کوتاه‌مدت و دقیق به کشاورزان واگذار می‌شدند و تقسیم محصول به‌صورت مساوی میان مالک و زارع انجام می‌گرفت، همراه با مشارکت در هزینه‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها.

در میانه سده چهاردهم، بحران جمعیتی ناشی از طاعون سیاه به گسترش مالکیت شهری به زیان مالکیت‌های متوسط و خرد روستایی انجامید. در مارکه، گسترش گسترده نظام مزارعه در سده پانزدهم، در چارچوب فرایند بازاسکان کشاورزی پس از موج ترک زمین‌ها در سده چهاردهم، به‌خوبی مستند شده است.

استقرار این نظام — که عمدتاً از سوی مالکان شهری ترویج می‌شد — به یکی از مهم‌ترین جلوه‌های سلطه شهر بر روستا بدل شد.

پیامدهای بلندمدت این روندها به‌ویژه در مورد ماچراتا به‌وضوح قابل مشاهده است، جایی که تمرکز مالکیت زمین پیوند میان قدرت اقتصادی و ساختارهای الیگارشیک را آشکار می‌سازد.

### تمرکز مالکیت و پویایی‌های الیگارشیک: مورد ماچراتا

تمرکز تدریجی مالکیت زمین در دست اشراف در شهر ماچراتا به‌خوبی مستند شده است.

در میانه سده سیزدهم، در دوره کمون مردمی، حدود 1900 مالک در شهر وجود داشت؛ سه قرن بعد، در میانه سده شانزدهم، این تعداد به 650 کاهش یافت و در سرشماری 1778 به 388 رسید. در همین دوره، پس از افت جمعیتی ناشی از طاعون سیاه، جمعیت شهر به‌شدت افزایش یافت: از حدود 2200 نفر در 1450 به 3600 در 1550 و به بیش از 12000 نفر در آستانه 1800.





هم‌زمان با کاهش شدید تعداد مالکان، سهم مالکیت زمین در دست اشراف به‌شدت افزایش یافت و در اواخر سده هجدهم به حدود 85 درصد رسید. همچنین مالکیت نهادهای کلیسایی — که اغلب توسط همان نخبگان شهری اداره می‌شد — از 18 درصد در میانه سده شانزدهم به 40 درصد در اواخر سده هجدهم افزایش یافت.

گسترش مالکیت شهری روابطی از نوع وابستگی و پیوندهای حامی‌‌پیرو ایجاد کرد که به‌تدریج وضعیت زارعان را به‌شدت وابسته ساخت.

به‌تدریج، نظام مزارعه از یک مشارکت نسبتاً متوازن به قراردادی نابرابر به زیان کشاورزان تبدیل شد؛ به‌گونه‌ای که تعهدات آنان در تأمین محصولات و خدمات برای مالک افزایش یافت.

تمرکز مالکیت، نظام مزارعه و انحصار اشرافی قدرت — در چارچوب کلی حاکمیت مطلقه پاپی — دوره‌ای طولانی از ثبات را تضمین کرد. با این حال، به‌گفته Troscé (1972)، این ساختارها به رکود اجتماعی عمیقی نیز انجامیدند که خروج از آن تنها در آستانه سده بیستم آغاز شد.

در سال 1911، بیش از 60 درصد کشاورزان مارکه همچنان در قالب نظام مزارعه فعالیت می‌کردند.

در مجموع، تحول در روابط مالکیت زمین و تحول در نهادهای شهری به‌طور متقابل یکدیگر را تقویت کردند و به تحکیم قدرت الیگارشی‌های شهری انجامیدند.

## مقایسه با دیگر اشرافیت‌های مدنی ایتالیایی و اروپایی

پدیدهٔ اشرافیت مدنی در مارکهٔ پاپی در چارچوب گسترده‌تر نخبگان شهری قرار می‌گیرد که میان اواخر قرون وسطی و دوران جدید، بسیاری از شهرهای ایتالیا را اداره می‌کردند و امتیازات سیاسی و اجتماعی موروثی را تثبیت نمودند. این ساختارها — که با نام‌هایی چون «اشرافیت مدنی»، «دکور‌یونی» یا «پاتریسیای شهری» شناخته می‌شوند — در تاریخ‌نگاری به‌عنوان یکی از بارزترین نمودهای اشرافیت ایتالیایی توصیف شده‌اند؛ اشرافیتی که در شهروندی و در تصدی مناصب شهری ریشه داشت.

در این چارچوب، اشرافیت مدنی به‌مثابه نوعی اشرافیت با خصلت «جمهوری‌خواهانه» ظاهر می‌شود که تداوم میان قرون وسطی و دوران جدید را در اشکال حکومت شهری تضمین می‌کرد. در تاریخ نخبگان، این پدیده به‌عنوان یکی از ویژگی‌های تکرارشوندهٔ ایتالیا در دورهٔ کمون‌ها شناخته می‌شود؛ جایی که شهروندی فعال و دسترسی موروثی به مناصب، بر معیارهای صرفاً خاندانی یا اعطای اشرافیت از سوی قدرت‌های فئودالی برتری داشت و بدین‌سان «راه دومی» از اشرافیت را ترسیم می‌کرد که در کنار، اما متمایز از، الگوهای قدرت سرزمینی قرار داشت.

### اشرافیت‌های مدنی در اروپای رژیم قدیم

در سایر نقاط اروپا، با وجود نخبگان شهری و طبقات اداری، فقدان آن استقلال قضایی که ویژگی کمون‌های ایتالیایی بود — و در ایتالیا به حوزهٔ روستایی نیز گسترش می‌یافت — مانع از شکل‌گیری پاتریسیات‌های شهری هم‌سنگ شد.

در نتیجه، الگوهای متفاوتی پدید آمد: نخبگان شهری بدون منزلت اشرافی (مانند آلدرمن‌ها در انگلستان یا رجنتن در هلند)؛ وراثت محدود جایگاه اجتماعی (پاتریسیات در شهرهای آزاد امپراتوری در آلمان)؛ یا اعطای اشرافیت از طریق مناصب اداری تحت کنترل شدید سلطنت (نوبلس دُ روب در فرانسه). در اسپانیا، رخیدورها الیگارشی‌های شهری موروثی و قابل خرید و فروش را شکل دادند که تحت تابعیت مستقیم تاج بودند و فاقد استقلال قضایی بر نواحی روستایی پیرامون؛ در این ساختار، هیدالگوها با نخبگان شهری درهم آمیختند و نوعی اشرافیت گسترده اما نابرابر پدید آوردند.

این وضعیت‌ها را می‌توان به‌صورت مقایسه‌ای چنین خلاصه کرد:

### دیگر اشرافیت‌های مدنی ایتالیایی

برخی نمونه‌های شاخص از مناطق مختلف شبه‌جزیره امکان می‌دهند که مارکه در طیفی گسترده‌تر از الگوهای اشرافیت مدنی جای گیرد.

در جمهوری ونیز، پاتریسیات یک نهاد بستهٔ حقوق عمومی بود که بر پایهٔ عضویت موروثی در شورای بزرگ پس از «سِرّاتا»ی ۱۲۹۷ تعریف می‌شد و ثبات جمهوری اشرافی را برای قرن‌ها تضمین نمود.

در جمهوری جنوا، خانواده‌های اشرافی در قالب «آلبرگی» سازمان یافته بودند و قدرت را در میان خود تقسیم می‌کردند؛ اصلاحات ۱۵۲۸ این ساختار را در قالب یک پاتریسیات بسته تثبیت کرد.

در جمهوری لوکا، یک نظام پاتریسیایی حول کالج «آنزیانی» شکل گرفت که با اصلاحات ۱۶۲۸ به یک جمهوری الیگارشیک بسته تبدیل شد.

در جمهوری فلورانس، طبقهٔ حاکم شهری به‌صورت نوعی اشرافیت دکور‌یونی عمل می‌کرد و ساختار الیگارشیک را تثبیت نمود.

در پادشاهی ناپل، شهرها توسط اشرافیت «مدنی» یا «دکور‌یونی» اداره می‌شدند که در قالب «سِدِلی» سازمان یافته بودند و نقش مرکزی در ادارهٔ سیاسی و مالی شهر داشتند.

در دوک‌نشین میلان، «دکور‌یون‌ها» یک اشرافیت اداری شهری را تشکیل می‌دادند که در تقسیم مالیات‌ها و ادارهٔ امور عمومی نقش داشتند و در دورهٔ هابسبورگ به‌عنوان اشرافیت مدنی به رسمیت شناخته شدند.

در مقایسه با این الگوها، اشرافیت مدنی مارکهٔ پاپی ویژگی‌های خاصی داشت: میان الگوی شهری کمون‌ها و قدرت سرزمینی فئودالی قرار می‌گرفت. در این منطقه، قدرت پاتریسیایی بیش از سایر موارد بر مالکیت زمین و اقتدار بر حوزهٔ روستایی استوار بود، اما در چارچوب حاکمیت پاپی عمل می‌کرد.

از نظر نهادی، این ساختارها میان خودمختاری شهری و اقتدار مرکزی توازن ایجاد کردند و به نخبگان محلی امکان دادند که برای چندین قرن نقش‌های حکومتی، نمایندگی و قضایی خود را حفظ کنند.

## پانویس

### منابع
#### پژوهش‌های ثانویه (تک‌نگاری‌ها، مقالات و مطالعات علمی)

* Giovanna Accrescimbeni، La formazione del ceto di governo in una "Terra Mediocre" della Marca pontificia: Cingoli 1533–1650، Università di Pisa, Facoltà di Lettere e Filosofia، 1991.
* Francesco Adornato و Annalisa Cegna، Le Marche nella mezzadria, un grande futuro dietro le spalle، Macerata، Quodlibet، 2014.
* Marcella Aglietti، Nobiltà periferiche in Toscana tra Sette e Ottocento. Il caso di Colle Val d'Elsa، in Colle Val d'Elsa e l'Ordine di Santo Stefano. Istituzioni, economia e società، Pisa، Edizioni ETS، 2008، pp. 31-66.
* Marcella Aglietti، Restare nobili perdendo la nobiltà. Il caso del Granducato di Toscana tra Sette e Ottocento، in L'expérience du déclassement social. France-Italie, XVIe-premier XIXe siècle، Roma، Publications de l'École française de Rome، 2021، pp. 381-399.
* Francesco Ammannati، La disuguaglianza economica in area marchigiana: uno studio di lungo periodo (1400–1800)، in Disuguaglianza economica nelle società preindustriali: cause ed effetti، Università di Firenze، 2020.
* Sergio Anselmi، Contadini marchigiani del primo Ottocento. Una inchiesta del Regno Italico، Senigallia، Edizioni Sapere Nuovo، 1995.
* Paolo Appignanesi، Guida della città e del territorio. Cingoli. Natura. Arte. Storia. Costume، Cingoli، Tipografia Tecnostampa، 1994.
* Ian W. Archer، The Pursuit of Stability: Social Relations in Elizabethan London، Cambridge، Cambridge University Press، 1991.
* Elisabetta Archetti Giampaolini، Agricoltura, proprietà e società nel castello di Massaccio: catasto del 1471، Studia Picena، 1978.
* Elisabetta Archetti Giampaolini، Ricchezza fondiaria e aspetti sociali in un castello del contado di Jesi tra XIII e XIV secolo، in Scritti storici in memoria di Enzo Piscitelli، Padova، Antenore، 1982.
* Mario Ascheri، Istituzioni medievali. Una introduzione، Bologna، Il Mulino، 1994.
* Mario Ascheri، Le città-Stato، Bologna، Il Mulino، 2006.
* Maurice Aymard، Pour une histoire des élites dans l’Italie moderne، in La famiglia e la vita quotidiana in Europa dal '400 al '600: fonti e problemi، Roma، 1986، pp. 207-219.
* Lorenza Banci، Il ceto dirigente arceviese tra 1750 e 1815، Università di Macerata، 1996.
* Alberto Mario Banti، Note sulle nobiltà nell'Italia dell'Ottocento، Meridiana، 1994.
* Sergio Bertelli، Il potere oligarchico nello Stato-città medievale، La Nuova Italia، 1978.
* Filippo Bertini Frassoni، La nobiltà nello Stato Pontificio، Roma، Tipografia del Senato، 1933.
* Marino Berengo، La società veneta alla fine del Settecento. Ricerche storiche، Firenze، G. C. Sansoni، 1956.
* Marino Berengo، Nobili e mercanti nella Lucca del Cinquecento، Torino، Einaudi، 1965.
* Wim Blockmans و Walter Prevenier، The Promised Lands: The Low Countries under Burgundian Rule, 1369–1530، Philadelphia، University of Pennsylvania Press، 1999.
* Peter Burke، The Historical Anthropology of Early Modern Italy: Essays on Perception and Communication، Cambridge، Cambridge University Press، 1987.
* Paolo Cammarosano، Il ricambio e l'evoluzione dei ceti dirigenti nel corso del XIII secolo، in Magnati e popolani nell'Italia comunale، Pistoia، 1997، pp. 17-40.
* Giorgio Cansacchi، La cognomizzazione dei predicati di nobiltà civica، Giurisprudenza italiana، 1966.
* Bernardo Carfagna، Il lambello il monte e il leone. Storia e araldica della città di Ascoli e della Marchia meridionale tra Medioevo e fine dell'ancien régime، Lìbrati، 2014.
* Sandro Carocci، Vassalli del papa. Potere pontificio, aristocrazie e città nello Stato della Chiesa (XII–XV sec.)، Viella، 2010.
* Guido Castelnuovo، Renato Bordone و Gian Maria Varanini، Le aristocrazie: dai signori rurali al patriziato، Laterza، 2004.
* Guy Chaussinand-Nogaret، La noblesse au XVIIIe siècle. De la féodalité aux Lumières، Paris، Hachette، 1976.
* Alvise Cherubini، Presenza longobarda nel territorio jesino، Atti e Memorie di Storia Patria per le Marche، 1981.
* Giovanni Cherubini، Le campagne italiane dall’XI al XV secolo، in Storia d’Italia, IV: Comuni e signorie، Torino، UTET، 1981، pp. 267–450.
* Giorgio Chittolini، Alcune considerazioni sulla storia politico-istituzionale del tardo Medioevo: alle origini degli "stati regionali"، Annali dell'Istituto storico italo-germanico in Trento، 1976.
* Giorgio Chittolini، La formazione dello Stato regionale e le istituzioni del contado. Secoli XIV e XV، Torino، Einaudi، 1979.
* Giorgio Chittolini، Città, comunità e feudi negli Stati dell'Italia centro-settentrionale (XIV–XVI secolo)، Unicopli، 2004.
* Luigi Colini Baldeschi، Considerazioni sull'origine di alcuni Comuni nella Marca Anconitana، Rivista delle biblioteche e degli archivi، Firenze، 1900.
* Luigi Colini Baldeschi، Statuti del Comune di Cingoli، Firenze، 1904.
* Giuseppe Colucci، Delle antichità picene، Fermo، 1790.
* Fabio Cusin، Antistoria d'Italia، Torino، Einaudi، 1948.
* Carlo De Luca، Il tramonto delle aristocrazie cittadine nello Stato Pontificio. Tivoli nella prima metà dell'Ottocento، Roma، Edigraf، 2010.
* Máximo Diago Hernando، Las corporaciones de caballeros hidalgos en las ciudades castellanas a fines de la Edad Media. Su participación en el ejercicio del poder local، Anuario de Estudios Medievales، 2006، pp. 803-838.
* Emanuela Di Stefano، Popolamento e immigrazione a Macerata nel tardo Medioevo، Proposte e Ricerche، 1991.
* Roberto Domenichini، Il Dipartimento del Metauro nell'età napoleonica (1808-1815). Divisioni territoriali-amministrative e stato della popolazione، Atti e memorie della Deputazione di storia patria per le Marche، 1989، pp. 463-517.
* Claudio Donati، La nobiltà nell'età moderna، Studi Storici، 1977.
* Giuseppe Galasso، Potere e istituzioni in Italia. Dalla caduta dell'Impero romano a oggi، Torino، Einaudi، 1974.
* Camillo Giardina، I Boni homines in Italia. Contributo alla storia delle persone e della procedura civile e al problema dell'origine del consolato، Nicola Zanichelli Editore، 1932.
* Maria Ginatempo، La mezzadria delle origini. L'Italia centro-settentrionale nei secoli XIII–XV، Rivista di storia dell'agricoltura، 2002، pp. 49–110.
* Eberhard Isenmann، Die deutsche Stadt im Mittelalter 1150–1550، Köln-Weimar-Wien، Böhlau، 2014.
* Philippe Jansen، Elites urbaines, service de la commune et processus d'aristocratisation : le cas de Macerata aux XIVe–XVe siècles، in Les élites urbaines au Moyen Âge، Paris، Éditions de la Sorbonne، 1997، pp. 201–226.
* Gian Carlo Jocteau، Nobili e nobiltà nell'Italia unita، Roma-Bari، Laterza، 1997.
* Philip Jones، Economia e società nell'Italia medievale، Torino، Einaudi، 1980.
* Frederic C. Lane، Venice: A Maritime Republic، Baltimore، Johns Hopkins University Press، 1973.
* La nobiltà della Marca nei secoli XVI–XVIII: patrimoni, carriere, cultura، Macerata، Centro di Studi Storici Maceratesi، 1998.
* Jean-Claude Maire Vigueur، Comuni e Signorie in Umbria, Marche e Lazio، Torino، UTET Università، 1987.
* Jean-Claude Maire Vigueur، Cavalieri e cittadini. Guerra, conflitti e società nell’Italia comunale، Bologna، Il Mulino، 2004.
* Jean-Claude Maire Vigueur و Enrico Faini، Il sistema politico dei comuni italiani (secoli XII-XIV)، Bruno Mondadori، 2010.
* Jean-Claude Maire Vigueur، Così belle così vicine. Viaggio insolito nelle città dell'Italia medievale، Bologna، Il Mulino، 2023.
* Moroldo Maran، Cingoli Scomparsa، 2000.
* Fabio Mariano، Il rinnovamento dell’edilizia patrizia marchigiana nel ’700. Con una nota sui disegni del Vanvitelli per palazzo Ercolani in Ancona، in Il sistema delle residenze nobiliari. Stato Pontificio e Granducato di Toscana، Roma، De Luca Editori d'Arte، 2003، pp. 305-311.
* Danilo Marrara، Nobiltà civica e patriziato: una distinzione terminologica nel pensiero di alcuni autori italiani dell'età moderna، Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa، 1980، pp. 219–232.
* Lauro Martines، Potere e fantasia. Le città stato nel Rinascimento، Bari، Laterza، 1981.
* Carlo Alberto Mastrelli، Elementi germanici nella toponomastica dell'Alto Medioevo، Spoleto، 1973.
* Arno J. Mayer، Il potere dell'Ancien Régime fino alla prima guerra mondiale، Roma-Bari، Laterza، 1999.
* Marco Meriggi، Monaldo Leopardi cattolico radicale، Proposte e Ricerche، 1998.
* Igor Mineo، Famiglie e istituzioni in alcune comunità dell'Italia centrale nel basso Medioevo، in Famiglie e poteri in Italia tra Medioevo ed età moderna، Roma، 2009، pp. 283–299.
* Carlo Mistruzzi di Frisinga، La nobiltà nello Stato Pontificio، Rassegna degli Archivi di Stato، 1963.
* Raffaele Molinelli، Città e contado nella Marca pontificia in età moderna، Urbino، Argalia Editore، 1984.
* Marco Moroni، Proprietà della terra e classi sociali a Recanati nel primo Cinquecento، Proposte e ricerche، 1981.
* Marco Moroni، Sviluppo e declino di una città marchigiana. Recanati tra XV e XVI secolo، Quaderni di «Proposte e ricerche»، 1990.
* Marco Moroni، Castelfidardo da castello a città، Fermo، Andrea Livi Editore، 2015.
* Marco Moroni، La classe dirigente in età moderna، in Atlante storico delle città italiane. Marche. Cingoli، 2024، pp. 67-70.
* Cesare Mozzarelli، Stato, patriziato e organizzazione della società nell’Italia moderna، Annali dell'Istituto storico italo-germanico، 1976.
* Roland Mousnier، La vénalité des offices sous Henri IV et Louis XIII، Paris، Presses universitaires de France، 1971.
* Cristoforo Negri، Del vario grado d'importanza degli stati odierni، 1841.
* Renzo Paci، Demografia, disponibilità alimentari e crisi di mortalità nelle Marche tra XIV e XVIII secolo، Proposte e Ricerche، 1986، pp. 9–18.
* Renzo Paci، Vivere "more nobilium"، Proposte e Ricerche، 1987، pp. 30-36.
* Renzo Paci، Economia e società nelle Marche di fine Settecento، Proposte e Ricerche، 2001.
* Augusta Palombarini، Tra atti notarili e catasti: la mezzadria anconitana nel XVI secolo، Proposte e ricerche، 1990.
* Francesca Paoloni، Chiusure, conflittualità e autonomia del ceto dirigente nella Macerata del Settecento، Proposte e Ricerche، 1995.
* Francesco Pirani، L’officina dei «facchini eruditi»: storiografia municipale e centri minori nella Marca di Ancona durante l'antico regime، in Storiografia e identità dei centri minori italiani tra la fine del medioevo e l’Ottocento، Firenze، Firenze University Press، 2013، pp. 127–166.
* Francesco Pirani، Le "origini" dei comuni rurali nelle Marche: un tema storiografico nella medievistica del primo Novecento، in Città e campagne del basso medioevo، Firenze، Olschki، 2014.
* Francesco Pirani، «Multa notabilissima castra». I centri minori delle Marche، in I centri minori italiani nel tardo medioevo، Firenze، Firenze University Press، 2018، pp. 259-286.
* Francesco Pirani، La signoria rurale nell’Italia del tardo medioevo. Censimento e quadri regionali، 2021، pp. 511-518.
* Francesco Pompili، La Nobiltà dei Ceti Consiliari nelle Comunità pontificie، 2020.
* Paolo Prodi، Il sovrano pontefice. Un corpo e due anime: la monarchia papale nella prima età moderna، Bologna، Il Mulino، 2013.
* Gioacchino Quadri di Cardano، I processi nobiliari nell'Ordine di Malta، 2021.
* Piero Rasi، Exercitus Italicus e milizie cittadine nell'alto Medioevo، Padova، CEDAM، 1937.
* Sergio Raveggi، Gli aristocratici in città: considerazioni sul caso di Firenze (secc. XIII–XV)، in D'une ville à l'autre، Roma، École française de Rome، 1989، pp. 69–86.
* Arrigo Serpieri، La guerra e le classi rurali italiane، Bari، Laterza، 1930.
* Lawrence Stone، The Crisis of the Aristocracy 1558–1641، Oxford، Clarendon Press، 1965.
* Mariella Troscé، Governanti e possidenti nel XVI e XVII secolo a Macerata، Quaderni storici، 1972.
* Mariella Troscé، Elementi di toponomastica nella catastazione maceratese: secoli XIII–XVIII، Proposte e Ricerche، 1982.
* Julio Valdeón Baruque، Las oligarquías urbanas، in Concejos y ciudades en la Edad Media hispánica، 1990.
* Angelo Ventura، Nobiltà e popolo nella società veneta del Quattrocento e Cinquecento، Bari، Laterza، 1964.
* Bandino Giacomo Zenobi، La separazione di ceto in una "terra" della Marca: Montegiorgio nel secolo XVIII، Quaderni storici delle Marche، 1967.
* Bandino Giacomo Zenobi، Ceti e potere nella Marca pontificia. Formazione e organizzazione della piccola nobiltà fra '500 e '700، Bologna، Il Mulino، 1976.
* Bandino Giacomo Zenobi، Dai governi larghi all'assetto patriziale، Urbino، Argalìa Editore، 1979.
* Bandino Giacomo Zenobi، Catasti marchigiani: fonti e metodi. Il seminario di San Leo (11 giugno 1981)، Proposte e ricerche، 1982.
* Bandino Giacomo Zenobi، I caratteri della distrettuazione di antico regime nella Marca pontificia، in Scritti storici in memoria di Enzo Piscitelli، Padova، 1982.
* Bandino Giacomo Zenobi، Simbolica e forme del potere in antico regime. Il «Libro d'oro» della cittá di Montalto، QuattroVenti، 1988.
* Bandino Giacomo Zenobi، Le ben regolate città. Modelli politici nel governo delle periferia pontificia in età moderna، Bulzoni، 1994.
* Bandino Giacomo Zenobi، Da Ferrara a Benevento. I moduli del potere oligarchico tra basso Medioevo ed età barocca، Studi Urbinati، 2021.
* Carlo Vernelli، Corinaldo. Storia di una terra marchigiana. Età moderna، Ancona، Il lavoro editoriale، 2010.

#### فرهنگ‌ها و آثار مرجع

* Carmelo Arnone و Vittorio Burattini، Dizionario della Nobiltà, dei Titoli e degli Stemmi delle Famiglie Marchigiane، Ancona، Tipografia Venturini، 1951.
* Collegio Araldico، Libro d’Oro della Nobiltà Italiana، edizione 2015–2019.
* Vittorio Spreti، Enciclopedia storico-nobiliare italiana، Sala Bolognese، Arnaldo Forni Editore، 1981.
* Angelo Squarti Perla، Titoli e nobiltà nell’Umbria، edizione 2، Gambini Editore، 2014.
* Angelo Squarti Perla، Titoli e nobiltà nelle Marche، Gambini Editore، 2015.

رده:تاریخ ایتالیا
رده:اشرافیت
رده:ایالات پاپی
رده:تاریخ بر پایه شهر
رده:نجیب‌زادگی ایتالیا