فجه (روستای ویران‌شده فلسطینی)

**فجه** () شهرکی فلسطینی بود که در ۱۵ کیلومتری شمال شرقی یافا جای داشت. این شهرک در جریان نکبت در سال ۱۹۴۸ از سکنه تخلیه شد و زمین‌های آن امروزه بخشی از شهر پتخ تیکوا در اسرائیل است.

فجه بر روی محوطه‌ای باستان‌شناختی با بقایایی از دوران مس‌سنگی، عصر برنز، آهن، هخامنشی، روم و بیزانس بنا شده بود. بر پایه آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت آن ۱۲۰۰ مسلمان به‌همراه ۳۷۰ یهودی بود و مساحت زمین‌هایش به ۴٫۴۱۹ دونوم می‌رسید. در ۱۵ مه ۱۹۴۸ نیروهای هاگانا و ایرگون شهرک را بدون مقاومت تصرف کردند و در ژوئن همان سال بناهای آن بنا بر توصیه یوسف وایتس از صندوق ملی یهود ویران شد.

## پیشینه
### دوران باستان
بقایای سفالینه‌هایی از دوران مس‌سنگی، برنز میانه دوم، آهن، هخامنشی و رومی در این مکان یافت شده‌است.

کارگاه‌های شراب‌سازی متعلق به دوران رومی/بیزانسی (سده‌های پنجم و ششم میلادی) نیز در این محل کاوش شده‌اند. همچنین سفالینه‌هایی از دوره بیزانسی به دست آمده‌است.

سفالینه‌هایی از دوره آغازین اسلامی (سده‌های هشتم تا دهم میلادی) و اشیای شیشه‌ای از آغاز دوره اموی و کوزه‌های سفالین از دوره عباسی نیز کاوش شده‌است.

ظروف سفالین متعلق به سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی (دوره صلیبی یا ایوبی) از جمله «کاسه لعابدار زرد با نقش حکاکی‌شده‌ای که شاید نمایانگر حرفی لاتینی باشد» نیز یافت شده‌است.

منبع عبری اشاره می‌کند که خاستگاه نام «فجه» شاید تحریف واژه یونانی «پاگای» () به معنای «چشمه‌ها» باشد و این نام در منابع دوره هلنیستی و نیز منابع یهودی آمده‌است.

### دوره عثمانی
در سال ۱۸۵۶ این روستا با نام  در نقشه فلسطین اثر کیپرت درج شد.

در سال ۱۸۷۰ ویکتور گرن روستا را دارای دو محله یافت که هر یک شیخی جداگانه داشت و جمعیت آن را ۳۰۰ تن برآورد کرد. فهرست روستایی عثمانی از همان دوره جمعیت فجه را ۱۱۰ تن (تنها مردان) در ۳۵ خانه ثبت کرده‌است.

در سال ۱۸۸۲ بررسی فلسطین غربی (SWP) که از سوی صندوق اکتشاف فلسطین انجام شد، فجه را روستایی کوچک با ساختمان‌هایی از خشت توصیف کرد.

### دوره قیمومت بریتانیا
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که از سوی مقام‌های قیمومت بریتانیا انجام شد، فجه ۱۶۴ تن جمعیت داشت که همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به‌شدت افزایش یافت و به ۷۰۷ تن (همه مسلمان) در ۱۶۵ خانه رسید.

شهرک یک مدرسه ابتدایی داشت که در سال ۱۹۲۲ بنیان نهاده شد. تا سال ۱۹۴۵ این مدرسه ۱۸۱ دانش‌آموز از جمله ۱۰ دانش‌آموز دختر داشت.

بر پایه آمار سال ۱۹۴۵ فجه ۱۲۰۰ ساکن مسلمان و ۳۷۰ ساکن یهودی داشت و مساحت کل زمین‌هایش ۴۴۱۹ دونوم بود. از این مساحت ۷۶۸ دونوم برای کشت مرکبات و موز، ۶۱ دونوم آبیاری یا باغ، ۳۸۶۳ دونوم برای غلات و ۷ دونوم به‌عنوان بافت ساخته‌شده به کار می‌رفت.

### کاربری زمین در ۱۹۴۵
بر پایه منبع عربی، مالکیت زمین در فجه به این صورت بود: ۳۲۱۵ دونوم متعلق به فلسطینیان، ۱۵۸۰ دونوم در اختیار یهودیان و ۱۲۴ دونوم مشاع، با مجموع ۴۹۱۹ دونوم.

### رویدادهای ۱۹۴۸ و پس از آن
در اوایل آوریل ۱۹۴۸ ساکنان فجه از همسایگان یهودی خود درخواست آتش‌بس کردند. همچنین روستاییان با همسایگان یهودی تماس گرفته و قول «آرامش» دادند.

بر پایه منبع عبری، مختار روستا به نام عبداللّه الحاج به سرویس اطلاعاتی هاگانا خبر می‌رساند و می‌کوشید میان روستا و سکونتگاه‌های یهودی صلح برقرار کند؛ اما نیروهای «ارتش نجات» سرانجام او را دستگیر و شکنجه کردند.

در ۱۷ فوریه ۱۹۴۸ ایرگون به فجه حمله کرد و بسیاری از ساکنان پیش از تصرف نهایی گریختند. در ۱۵ مه ۱۹۴۸ نیروهای هاگانا و ایرگون بدون مقاومت فجه را تصرف کردند. در ژوئن ۱۹۴۸ بر اساس توصیه یوسف وایتس از صندوق ملی یهود بناهای شهرک تخریب شد. بیشتر زمین‌های شهرک اکنون در حوزه شهرداری پتخ تیکوا جای دارد.

در سال ۱۹۹۲ ولید خالدی محل روستا را چنین توصیف کرد: «روستا به‌طور کامل ویران شده به‌جز یک خانه و یک برکه. درختان اکالیپتوس و بوته‌های کاکتوس نیز نشانگر محل هستند. زمین‌های پیرامون تا اندازه‌ای ساختمان‌سازی شده و بقیه زیر کشت است.»

## پیشامد اتوبوس ۳۰ نوامبر ۱۹۴۷
بنا بر منبع عبری، در ۳۰ نوامبر ۱۹۴۷ — یک روز پس از تصویب قطعنامه تقسیم فلسطین — دو اتوبوس شرکت اگد نزدیک به ۲ کیلومتری جنوب فجه مورد حمله مسلحانه قرار گرفتند و هفت تن کشته شدند. این رویداد نخستین تیراندازی جنگ ۱۹۴۸ به‌شمار می‌آید.

## وضعیت کنونی
پس از تأسیس اسرائیل بر روی زمین‌های فجه محله‌هایی از شهر پتخ تیکوا ساخته شد که مهاجران تازه‌وارد یهودی در آنها اسکان یافتند. از جمله این محله‌ها قریات آلون، قریات داوید اِلعَزَر، عمیشَو، قریات حَزَنی و قریات ساپیر بودند. از روستای اصلی امروزه تنها یک آرامگاه شیخ (مقام) در محله قریات آلون و ساختمانی که در دوران روستا رستوران بوده و اکنون مرکز فرهنگی محله‌ای است باقی مانده‌است.

## جستارهای وابسته
* کفر آوراهام
* نکبت (فلسطین)
* پتخ تیکوا

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* فجه در Palestine Remembered
* فجه در ذاکرات
* فجه از مرکز فرهنگی خلیل سکاکینی

رده:روستاهای عربی خالی از سکنه پیش از جنگ ۱۹۴۸ عرب‌ها و اسرائیل
رده:مختصات در ویکی‌داده