گذرگاه مرزی رفح

**گذرگاه مرزی رفح** تنها گذرگاه میان مصر و نوار غزه در فلسطین و یگانه نقطهٔ مرزی غزه با کشوری غیر از اسرائیل است. این گذرگاه در جنوب شهر رفح در نوار غزه و شمال شرق شهر رفح مصری و در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی یاسر عرفات قرار دارد. گذرگاه رفح نقطهٔ آغاز جنوبی جادهٔ صلاح‌الدین است که نوار غزه را تا گذرگاه اِرِز در شمال درمی‌نوردد.

گذرگاه رفح پس از پیمان صلح مصر و اسرائیل در سال ۱۹۷۹ و عقب‌نشینی اسرائیل از شبه‌جزیره سینا در سال ۱۹۸۲ ساخته شد و تا سال ۲۰۰۵ زیر نظارت مقامات اسرائیلی اداره می‌شد. پس از خروج اسرائیل از نوار غزه در سپتامبر ۲۰۰۵، مدیریت آن به تشکیلات خودگردان فلسطین و ناظران اتحادیه اروپا سپرده شد. با تسلط حماس بر نوار غزه در ژوئن ۲۰۰۷، ناظران اروپایی خارج شدند و مصر گذرگاه را بست. از آن زمان تاکنون این گذرگاه تنها به‌شکل محدود و مقطعی باز بوده‌است. در ۷ مه ۲۰۲۴ ارتش اسرائیل سمت فلسطینی گذرگاه را تصرف کرد و در ژانویه ۲۰۲۵ در چارچوب توافق آتش‌بس عقب‌نشینی کرد؛ اما در مارس ۲۰۲۵ بار دیگر آن را اشغال نمود. در ۲ فوریه ۲۰۲۶ گذرگاه به‌شکل محدود بازگشایی شد.

## پیشینه
### توافق عثمانی-بریتانیا (۱۹۰۶)
بر پایهٔ توافق عثمانی-بریتانیایی اول اکتبر ۱۹۰۶، مرز میان فلسطین عثمانی و مصر بریتانیایی از طابا تا رفح تعیین شد.

### ۱۹۴۸ تا ۱۹۷۹: اشغال‌ها و جنگ‌ها
از سال ۱۹۴۸ نوار غزه زیر اشغال مصر قرار گرفت و در نتیجه مرزی میان غزه و مصر وجود نداشت. در جنگ شش‌روزه سال ۱۹۶۷، اسرائیل هم نوار غزه و هم شبه‌جزیره سینا را از مصر گرفت و هر دو به سرزمین‌های اشغالی تبدیل شدند. پیش از آن، مرز مشخصی میان رفح مصری و رفح فلسطینی وجود نداشت و خانواده‌ها آزادانه رفت‌وآمد می‌کردند.

### ۱۹۷۹ تا ۲۰۰۵: مرز مصر و اسرائیل در رفح

در سال ۱۹۷۹ اسرائیل و مصر پیمان صلح امضا کردند که سرانجام سینا را به مصر بازگرداند. بر پایهٔ این پیمان، نوار زمینی صدمتری به نام گذرگاه فیلادلفی به‌عنوان منطقهٔ حائل میان غزه و مصر ایجاد شد. با اجرای این پیمان و عقب‌نشینی اسرائیل از سینا در سال ۱۹۸۲، شهر رفح به دو بخش مصری و فلسطینی تقسیم شد و خانواده‌ها با حصارهای سیم‌خاردار از یکدیگر جدا شدند. این جداسازی بحران انسانی بزرگی به‌ویژه پس از آنکه اسرائیل بر گذرگاه مسلط شد به وجود آورد.

در تمام این دوره، هیئت فرودگاه‌های اسرائیل مسئول ادارهٔ گذرگاه بود و نیروهای اسرائیلی عبور فلسطینیان را به‌شدت محدود می‌کردند.

### ۲۰۰۵: خروج اسرائیل و واگذاری مدیریت
در ۱۶ فوریه ۲۰۰۵ پارلمان اسرائیل طرح خروج یک‌جانبه اسرائیل از نوار غزه را تصویب کرد. اسرائیل در سپتامبر ۲۰۰۵ از غزه خارج شد و گذرگاه رفح موقتاً بسته شد. بر پایهٔ «توافقنامهٔ دسترسی و تردد» (نوامبر ۲۰۰۵)، تشکیلات خودگردان فلسطین به رهبری فتح مسئولیت ادارهٔ سمت غزه‌ای گذرگاه را بر عهده گرفت و مأموریت کمک مرزی اتحادیه اروپا در رفح بر عملکرد آن نظارت کرد.

«توافقنامهٔ فیلادلفی» میان اسرائیل و مصر که بر پایه‌های پیمان صلح ۱۹۷۹ استوار بود، استقرار ۷۵۰ مرزبان مصری در سراسر مرز را پیش‌بینی می‌کرد. هر دو کشور متعهد شدند برای جلوگیری از قاچاق سلاح و تروریسم همکاری کنند. این توافقنامه همچنین به اسرائیل اختیار می‌داد که به ورود هر فردی از گذرگاه اعتراض کند.

در ۲۶ نوامبر ۲۰۰۵ گذرگاه رفح برای نخستین بار زیر نظارت اتحادیه اروپا بازگشایی شد. ارتش اسرائیل از پایگاهی نزدیک به‌صورت ویدئویی بر آن نظارت داشت و همچنان بر تردد تمام کالاها و بازرگانی به نوار غزه و از آن نظارت کامل داشت. به مدت هفت ماه گذرگاه به‌خوبی کار می‌کرد و روزانه نزدیک به ۱٬۳۲۰ نفر از آن می‌گذشتند.

هرچند بنا بر توافقنامه قرار بود رفح برای صادرات کالا به مصر نیز به‌کار رود، سندی محرمانه از سازمان آزادی‌بخش فلسطین نشان داد که مصر در دوران حسنی مبارک چنین صادراتی را اجازه نداد. همهٔ واردات کالا به گذرگاه کرم ابوسالم زیر نظارت اسرائیل منتقل شد، زیرا اسرائیل تهدید کرده بود غزه را از اتحادیهٔ گمرکی کنار می‌گذارد. فلسطینیان با این انتقال موافقت کردند تا دخالت اسرائیل در رفح کاهش یابد، اما واردات از طریق رفح هرگز عملی نشد و اقتصاد تونل‌های قاچاق شکل گرفت.

## بسته شدن گذرگاه
### ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۷
در ۲۳ ژوئن ۲۰۰۶ اسرائیل هشدارهای امنیتی صادر کرد که مانع رفتن ناظران اروپایی به پایانه شد و گذرگاه ناگزیر بسته شد و صدها فلسطینی سرگردان ماندند. در ۲۵ ژوئن ۲۰۰۶ شبه‌نظامیان فلسطینی به گذرگاه کرم ابوسالم حمله کردند و سرباز اسرائیلی گلعاد شالیط را اسیر گرفتند. اسرائیل سپس گذرگاه رفح را به بهانهٔ امنیتی بست و پس از آن تنها گاه‌به‌گاه و بدون اطلاع پیشین باز می‌شد. میان آن تاریخ و ژوئن ۲۰۰۷، گذرگاه ۲۶۵ روز بسته بود.

در ژوئن ۲۰۰۷ حماس طی درگیری با فتح نوار غزه را به تصرف درآورد. اسرائیل اعلام کرد توافقنامهٔ معابر را به حالت تعلیق درمی‌آورد و ناظران اروپایی منطقه را ترک کردند. مصر نیز گذرگاه رفح را به‌طور کامل بست.

### شکستن مرز در ژانویه ۲۰۰۸
در ۲۳ ژانویه ۲۰۰۸ شبه‌نظامیان فلسطینی استحکامات مرزی در رفح را منفجر کردند و ده‌ها هزار نفر به‌طور خودجوش به مصر سرازیر شدند. مصر پس از مدت کوتاهی مرز را دوباره بست، زیرا از قاچاق سلاح و نفوذ نیروهای حماس به خاک خود نگران بود.

### ۲۰۱۰: بازگشایی محدود
در اول ژوئن ۲۰۱۰ حسنی مبارک دستور بازگشایی گذرگاه رفح را برای مدت نامحدود صادر کرد. این تصمیم پس از حملهٔ نیروهای ویژهٔ اسرائیل به ناوگان آزادی غزه گرفته شد. با این حال تردد همچنان به‌شدت محدود بود و تنها دارندگان ویزا یا گذرنامهٔ خارجی می‌توانستند از مرز بگذرند.

## انقلاب مصر و بازگشایی دائمی
پس از سرنگونی حسنی مبارک در فوریه ۲۰۱۱، وزیر خارجهٔ مصر بازگشایی کامل گذرگاه را اعلام کرد. در ۲۸ مه ۲۰۱۱ گذرگاه پس از نزدیک به چهار سال بسته بودن برای تردد افراد باز شد، هرچند تنها زنان و کودکان با مجوز ویژه حق خروج از غزه را داشتند. گذرگاه روزانه ۶ ساعت کار می‌کرد تا زمان کودتای ۲۰۱۳ مصر که پس از آن بار دیگر بسته شد و دیوار حائل مصری ساخته شد.

## پیامدهای حملهٔ کرم‌القوادیس (۲۰۱۴)
پس از حملات شمال سینا (اکتبر ۲۰۱۴) که در آن ۳۰ سرباز مصری کشته شدند، دولت مصر گذرگاه رفح را تا اطلاع ثانوی بست. مقامات مصری تنها در پایان نوامبر و سپس در دسامبر ۲۰۱۴ گذرگاه را برای مدت محدودی باز کردند.

## سال ۲۰۱۵: بدترین وضعیت بسته بودن
بنا بر گزارش مدیرکل گذرگاه رفح، تردد مسافران در سال ۲۰۱۵ بدترین وضعیت را در مقایسه با سال‌های پیشین داشت و ساعات کاری از ۱۲۰ ساعت فراتر نرفت. مصر در سال ۲۰۱۵ تنها شش بار و در مجموع ۱۹ روز با روزانه ۶ ساعت گذرگاه را باز کرد. با وجود آنکه مصر تنها اجازهٔ عبور موارد انسانی را می‌داد، بیش از ۱۵ هزار مورد انسانی در نوار غزه در انتظار خروج بودند.

همزمان مقامات مصری در سمت مصری رفح به تخریب ساختمان‌ها آغاز کردند تا تونل‌های قاچاق را نابود سازند. در مرحلهٔ نخست نوار حائل ۵۰۰ متری در سراسر مرز ۱۳٫۵ کیلومتری ایجاد شد و ۸۲۰ خانه تخریب گردید. سپس این نوار به ۱۰۰۰ متر گسترش یافت و بنا بر برنامهٔ چهارمرحله‌ای، منطقهٔ حائل باید تا ۵ کیلومتر گسترده می‌شد.

## واگذاری به تشکیلات خودگردان (۲۰۱۷)
در نوامبر ۲۰۱۷ حماس نظارت بر گذرگاه رفح را به تشکیلات خودگردان فلسطین واگذار کرد. مراسم تحویل با حضور فرماندهان امنیتی مصری در محوطهٔ گذرگاه برگزار شد و قرار بر آن بود که گذرگاه از ۱۵ نوامبر همان سال به‌طور نهایی باز شود و به یازده سال بسته بودن تقریباً مداوم پایان دهد.

## همه‌گیری کووید-۱۹
در ۱۱ اوت ۲۰۲۰ مصر گذرگاه رفح را پس از پنج ماه بسته بودن ناشی از همه‌گیری کووید-۱۹ برای سه روز و تنها برای دارندگان گذرنامه یا اقامت خارجی و موارد پزشکی اضطراری باز کرد. بازگشت‌کنندگان به نوار غزه باید ۲۱ روز قرنطینه می‌شدند.

## جنگ غزه و تصرف اسرائیل (۲۰۲۳–۲۰۲۶)
در جریان جنگ غزه از اول نوامبر ۲۰۲۳ گذرگاه برای شمار محدودی از مجروحان سخت و دارندگان گذرنامهٔ خارجی باز شد.

در ۷ مه ۲۰۲۴ ارتش اسرائیل اعلام کرد که سمت فلسطینی گذرگاه رفح را تصرف کرده‌است. هیئت معابر غزه اعلام کرد تردد مسافران و ورود کمک‌ها به‌طور کامل متوقف شده‌است. اسرائیل مدعی شد که حماس از گذرگاه برای مقاصد تروریستی بهره‌گیری می‌کرده‌است.

در ژانویه ۲۰۲۵ اسرائیل در چارچوب توافق آتش‌بس از گذرگاه عقب‌نشینی کرد و نظارت آن را به نیروهای اتحادیه اروپا واگذار نمود. اول فوریه ۲۰۲۵ گذرگاه به‌طور موقت برای تخلیهٔ بیماران بازگشایی شد. اما در ۱۸ مارس ۲۰۲۵ اسرائیل در عملیات موسوم به «شمشیر و توان» دوباره گذرگاه را اشغال کرد.

در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۵ کامیون‌ها از طریق رفح وارد غزه شدند اما دو روز بعد اسرائیل دوباره گذرگاه را بست. سرانجام در ۲ فوریه ۲۰۲۶ گذرگاه به‌شکل بسیار محدود بازگشایی شد؛ روزانه تنها نزدیک به ۵۰ نفر پس از بررسی امنیتی اسرائیل اجازهٔ عبور می‌یافتند و گذرگاه برای کالا باز نبود.

## گذرگاه زمینی رفح
گذرگاه زمینی رفح که به «دروازهٔ صلاح‌الدین» شناخته می‌شود در محل گذرگاه اصلی بر جادهٔ صلاح‌الدین (شاهراه اصلی غزه از اِرِز تا رفح) قرار دارد. گذرگاه زمینی در اکتبر ۲۰۰۹ هدف بمباران اسرائیل قرار گرفت که ادعا می‌شد هدف آن نابودی تونل‌هاست.

گذرگاه نوین رفح که گاه به عربی **العوده** (بازگشت) خوانده می‌شود در جنوب شهر رفح ساخته شد. همچنین دروازهٔ بازرگانی جداگانه‌ای به نام «دروازهٔ صلاح‌الدین» در سال ۲۰۱۸ بر جادهٔ صلاح‌الدین برای تردد کامیون‌ها میان مصر و غزه گشایش یافت.

## جستارهای وابسته
* نوار غزه
* محاصرهٔ نوار غزه
* گذرگاه فیلادلفی
* کرم ابوسالم
* درگیری اسرائیل و فلسطین

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* گزارش فرانس ۲۴ دربارهٔ گذرگاه رفح

رده:رفح در درگیری اسرائیل و فلسطین
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۷۹ (میلادی) در مصر
رده:زیرساخت‌های ترابری کامل‌شده در ۱۹۷۹ (میلادی)