حرف چاپی

**حرف چاپی** (محرف طباعی) قطعه‌ای کوچک است که در حروف‌چینی فیزیکی به کار می‌رود و بر سطح آن یک نویسه تایپوگرافیک به‌صورت برجسته و آینه‌ای حک شده‌است. این قطعات در کنار یکدیگر چیده می‌شوند تا متن مورد نظر برای چاپ شکل گیرد. در چاپ سربی، حروف چاپی از طریق ریخته‌گری در قالب‌های ماتریسی ساخته می‌شوند و حروف‌چین آن‌ها را به‌صورت دستی در سطرها کنار هم می‌چیند تا صفحهٔ چاپ آماده شود.

حروف چاپی معمولاً از آلیاژی فلزی متشکل از سرب، آنتیموان و قلع ساخته می‌شوند، هرچند حروف درشت‌تر گاه از چوب یا مواد مصنوعی تهیه می‌گردند. با ظهور حروف‌چینی عکسی در دههٔ ۱۹۷۰ میلادی و سپس نشر رایانه‌ای، حروف چاپی فلزی از صنعت چاپ کنار رفتند؛ هرچند برخی چاپخانه‌های هنری و سنتی همچنان از آن‌ها استفاده می‌کنند.

## پیشینه
از زمان اختراع چاپ سربی تا پیدایش حروف‌چینی فلز داغ، متن چاپی عمدتاً با برداشتن حروف از جعبهٔ حروف (کاسه) و چیدن دستی آن‌ها سطر به سطر تولید می‌شد. پس از پایان چاپ، همهٔ حروف باید در جای درست خود در جعبهٔ حروف بازگردانده می‌شدند؛ فرایندی بسیار وقت‌گیر که «توزیع» نامیده می‌شد. این فرایند مرتب‌سازی (sorting) سبب شد که به هر قطعه «سورت» (sort) گفته شود.

## تاریخچه
### حروف متحرک در چین و کره
تایپوگرافی با حروف متحرک در سدهٔ یازدهم میلادی در چین آغاز شد. بی شنگ میان سال‌های ۱۰۴۱ تا ۱۰۴۹ حروف متحرک سفالی را به کار برد که در قالب‌های آهنی ریخته می‌شدند. ونگ ژن در سال ۱۳۱۳ حروف متحرک چوبی را توسعه داد و روش‌های نگهداری آن‌ها را در رسالهٔ خود دربارهٔ کشاورزی شرح داد.

حروف متحرک فلزی احتمالاً حدود سال ۱۲۳۴ در کره اختراع شدند. قدیمی‌ترین کتاب موجود چاپ‌شده با حروف فلزی، «جیکجی» (Jikji) متعلق به سال ۱۳۷۷ است که در کتابخانهٔ ملی فرانسه نگهداری می‌شود.

### حروف چاپی در اروپا

یوهانس گوتنبرگ حدود سال ۱۴۵۰ مجموعه‌ای از فناوری‌های مرتبط را پدیدآورد: حروف متحرک از آلیاژ سرب چاپی (حدود ۷۰٪ سرب، ۲۵٪ آنتیموان و ۵٪ قلع) همراه با قالب ریخته‌گری، پرس چاپ و مرکب چرب بر پایهٔ روغن بزرک. این فناوری به‌سرعت گسترش یافت و در اکتبر ۱۴۶۵ نخستین اثر با حروف یونانی در صومعهٔ سوبیاکو نزدیک رم چاپ شد.

## ساختار و ابعاد حرف چاپی
هر حرف چاپی بدنه‌ای مستطیلی دارد که «ساقه» یا «کِگِل» نامیده می‌شود. در بالای ساقه سطحی قرار دارد به نام «رویه» که تصویر آینه‌ای و برجستهٔ نویسه بر آن حک شده و مرکب را دریافت می‌کند. بخش مقابل آن «پایه» نام دارد.

اجزای اصلی یک حرف چاپی عبارت‌اند از:
* **رویه** (Schriftbild): بخش برجستهٔ حامل نقش نویسه
* **شانه**: سطح بالایی ساقه که رویه بر آن قرار دارد
* **شیار نشانه** (Signatur/Nick): شیاری در کنارهٔ ساقه که حروف‌چین با لمس آن جهت صحیح حرف را تشخیص می‌دهد
* **گودال ریخته‌گری** (Gießrille/Groove): شیار ته ساقه ناشی از فرایند ریخته‌گری
* **ضخامت** (Dickte): پهنای ساقه که فاصلهٔ افقی میان نویسه‌ها را تعیین می‌کند
* **اندازهٔ ساقه** (Kegelstärke): ارتفاع ساقه که حداقل فاصلهٔ سطرها را مشخص می‌کند

ارتفاع چاپی (مجموع ارتفاع شانه و رویه) در نظام فرانسوی ۲۳٫۵۶ میلی‌متر، در نظام انگلیسی ۲۳٫۳۱ میلی‌متر و در نظام هلندی ۲۴٫۸۵ میلی‌متر است.

## مواد سازنده

حروف چاپی معمولاً از «فلز حروف» (Letternmetall) ساخته می‌شوند؛ آلیاژی متشکل از حدود ۶۷٪ سرب، ۲۸٪ آنتیموان و ۵٪ قلع و گاه مقدار اندکی مس. سرب نرمی و شکل‌پذیری لازم را فراهم می‌کند، قلع اتصال مناسب فلزات را تضمین می‌کند و آنتیموان با انبساط هنگام انجماد از ایجاد حفره‌های انقباضی جلوگیری می‌نماید.

حروف بزرگ‌تر از ۴۸ پونت (حدود ۱۸ میلی‌متر) به دلیل وزن زیاد سرب از چوب یا مواد مصنوعی تراشیده می‌شدند.

## حروف‌چینی و فرایند ترکیب

حروف مختلف در کشویی چوبی بزرگ به نام «کاسه» (Casse/Type case) نگهداری می‌شدند. کاسه به خانه‌هایی با اندازه‌های متفاوت تقسیم شده بود: بخش بالا حروف بزرگ و بخش پایین حروف کوچک، اعداد، فاصله‌ها و نشانه‌های سجاوندی را جای می‌داد.

حروف‌چین متن را سطر به سطر از چپ به راست (و وارونه) در ابزاری به نام «چوب حروف‌چینی» (Composing stick/Composteur) می‌چید و با قرار دادن فاصله‌ها (تیغه‌های نازک سربی) میان واژه‌ها، سطر را تنظیم می‌کرد. سطرهای تکمیل‌شده در سینی (Galée) قرار می‌گرفتند و سرانجام مجموعهٔ صفحه در قاب فلزی (Châssis) محکم می‌شد تا آمادهٔ چاپ گردد.

## دورهٔ حروف‌چینی فلز داغ
در دورهٔ حروف‌چینی فلز داغ، دستگاه‌های چاپ از ماتریس‌ها برای ریخته‌گری حروف در حین فرایند حروف‌چینی بهره می‌بردند. ماشین لاینوتایپ که رایج‌تر بود سطرهای کامل متن را یکجا می‌ریخت، در حالی که دستگاه مونوتایپ (Monotype) حروف را به‌صورت تکی می‌ریخت.

## افول حروف چاپی
با ظهور حروف‌چینی عکسی در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی، حروف چاپی فلزی به‌تدریج از صنعت چاپ اصلی کنار رفتند. امروزه نشر رایانه‌ای جایگزین فرایندهای سنتی شده و واژگان تخصصی نیز تغییر کرده‌است؛ «قلم» (font) و «پلیس حروف» اکنون به پرونده‌های رقمی نویسه‌ها اطلاق می‌شوند. با این حال برخی چاپخانه‌های هنری و کتاب‌های نفیس هنوز از حروف فلزی یا چوبی استفاده می‌کنند.

## جستارهای وابسته
* چاپ سربی
* تایپوگرافی
* حروف‌چینی
* حروف‌چینی عکسی
* تایپ‌فیس
* کالبدشناسی تایپ‌فیس

## منابع

## پیوند به بیرون

* Metal Type – For Those who Remember Hot Metal Typesetting

رده:تایپوگرافی
رده:حروف‌چینی