نخستین کنگره ترک‌شناسی سراسر اتحادیه شوروی

**نخستین کنگرهٔ ترک‌شناسی سراسر شوروی** (انگلیسی First All-Union Turkological Congress)  (آذربایجانی Birinci Türkoloji Qurultay) در تاریخ ۲۶ فوریه تا ۶ مارس ۱۹۲۶ (۷ تا ۱۵ اسفند ۱۳۰۴) در باکو به ابتکار و با حمایت نهادهای فرهنگی و علمی شوروی، به ویژه کمیته اجرایی آذربایجان شوروی و با ریاست صمدآغا آغامعلی‌اوغلو برگزار شد. هدف اصلی این کنگره، اتخاذ تصمیماتی در خصوص زبان، ادبیات، الفبا، قوم‌نگاری و فرهنگ اقوام ترک‌زبان تحت حاکمیت اتحاد جماهیر شوروی بود. در این نشست، ۱۳۱ نماینده حضور داشتند. یکی از تصمیمات کلیدی کنگره، تدوین اصول علمی ـ روش‌شناختی برای گذار به الفبای لاتین و ممنوعیت استفاده از الفبای عربی از ۱ ژانویه ۱۹۲۹ (۱۱ دی ۱۳۰۷) بود. در پی این کنگره، بیش از ۱۰۰ نفر از شرکت‌کنندگان به اتهام پان‌ترکیسم مورد سرکوب و تصفیه قرار گرفتند. در ۱۹۳۹/ ۱۳۱۸، تصمیم مبنی بر استفاده از الفبای لاتین لغو و الفبای سیریلیک به طور رسمی برای اقوام ترک‌زبان شوروی اجباری شد.

## زمینه
مسئله اصلاح الفبا در میان خلق‌های ترک‌زبان پس از الحاق آذربایجان به روسیه، ابتدا توسط میرزا فتحعلی آخوندزاده مطرح شد. تلاش‌های او برای تغییر الفبا، شامل طرح‌های مختلفی بود که با مخالفت دولت روسیه مواجه شد. با این حال، ایده‌های او در جامعه مطرح و باعث بحث میان برخی دانشمندان شد. در دهه‌های بعد، افرادی چون جلیل محمدقلی‌زاده و نریمان نریمان‌اف نیز بر لزوم اصلاح الفبای عربی تأکید کردند، هرچند راه‌حل‌های متفاوتی مانند استفاده از الفبای لاتین یا سیریلیک را پیشنهاد دادند. شخصیت‌های دیگری نیز در این دوره در جهت اصلاح الفبا فعالیت داشتند، اما فرصت تحقق آن در دوران جمهوری آذربایجان فراهم نشد.

پس از شوروی شدن آذربایجان، مسئله اصلاح الفبا اهمیت بیشتری یافت. در ۱۹۲۲/ ۱۳۰۱، کمیته‌ای برای گذار به الفبای لاتین تشکیل شد و روزنامه‌ها و نهادهای مختلفی از جمله «کمیته الفبای نوین ترکی» به رهبری صمدآغا آغامعلی‌اوغلو فعالیت خود را آغاز کردند. در سال ۱۹۲۵/ ۱۳۰۴، شورای کمیسرهای خلق شوروی تصمیم به برگزاری کنگره ترک‌شناسی سراسر شوروی گرفت که در آن ضرورت حل مسائل مربوط به الفبای لاتین نیز مطرح شد. کمیته سازماندهی این کنگره با حضور دانشمندان برجسته تشکیل، و نشریاتی برای اطلاع‌رسانی در مورد اقدامات مقدماتی منتشر شد.

## کنگره
نخستین کنگره ترکی‌شناسی در ۲۶ فوریه ۱۹۲۶ (۷ اسفند ۱۳۰۴) در کاخ اسماعبلیه باکو آغاز به کار کرد. در این کنگره ۱۳۱ نماینده، شامل ۲۰ نماینده از جامعه علمی بین‌المللی، حضور داشتند و ۱۷ جلسه برگزار شد. در این جلسات، ۳۸ مقاله در زمینه‌های زبان، تاریخ، خاستگاه قومی، قوم‌نگاری، ادبیات و فرهنگ اقوام ترک و جهان ترک‌زبان ارائه شد. ریاست کنگره بر عهده صمداغا بود. هیئت رئیسه کنگره شامل چهره‌های برجسته‌ واسیلی بارتلد، سرگئی اولدنبورگ(Sergey Oldenburg)، تئودور منزِل، باقر چوبان‌زاده، الکساندر ساموוویچ (Alexander Samoylovich)، احمد بای‌تورونوف (Ahmet Baitursynuly) (قزاقستان)، و محمدفؤاد کوپرولو از ترکیه بود. همچنین، چهره‌هایی چون آناتولی لوناچارسکی و نیکولای مار به عنوان اعضای افتخاری هیئت رئیسه انتخاب شدند. غضنفر موسی‌بگوف، رئیس کمیته اجرایی مرکزی شوروی، در سخنرانی افتتاحیه خود ضمن خوشامدگویی به شرکت‌کنندگان، کنگره را به افتخار ترک‌شناسان بزرگی چون رادلوف و اسماعیل غصپرینسکی نام‌گذاری کرد.

در طول کنگره، مقالات علمی مهمی ارائه شد، از جمله سخنرانی واسیلی بارتلد درباره وضعیت فعلی تاریخ خلق‌های ترک و وظایف آینده در این حوزه، و مقاله الکساندر ساموוویچ درباره وضعیت فعلی و وظایف آتی مطالعات زبان‌های ترکی. همچنین مقالاتی در زمینه هنر تصویری خلق‌های ترک، توسعه زبان‌های ادبی آنها، سیستم واژگان علمی در زبان‌های ترکی، و مشکلات ایجاد سیستم الفبایی با توجه به شرایط اجتماعی و فرهنگی ملت‌های ترک ارائه گردید. مقاله زبان‌شناس ارمنی، R.Y.Acharayan، درباره تأثیر متقابل زبان‌های ترکی و ارمنی، که در آن ایده تأثیر زبان ترکی بر زبان ارمنی از دوران باستان مطرح شده بود، نیز ارائه شد. غلام ابراهیموف از تاتارستان، هرچند با اصل گذار به الفبای جدید بر اساس خط عربی مخالف نبود، اما بر عدم عجله در این زمینه تأکید کرد و مقاله‌ای درباره اصلاحات املایی ارائه داد که شامل تجزیه و تحلیل انتقادی املای قدیمی و اصلاح الفبای عربی و در نهایت املای خلق‌های ترک بود.

### تصمیم‌ها
چپ|بندانگشتی|331x331پیکسل|یانالیف - اولین الفبای ترکی رایج با رسم‌الخط لاتین اقتباس‌شده
اولین کنگره ترک‌شناسی در باکو، تصمیمات مهمی را در هفت حوزه کلیدی اتخاذ کرد: مسئله الفبا، املای واژگان (orthography)، واژگان تخصصی (terminology)، روش‌های آموزشی، تعامل و تداخل زبان‌های خویشاوند و همسایه، مسائل زبان‌های ادبی ترکی و زبان ادبی مشترک، و نظریه زبان مادر و مسائل تاریخی زبان‌های ترکی. در اتخاذ این تصمیمات، اصول مختلفی از جمله اولویت دادن به اصل آوایی در املای واژگان (با در نظر گرفتن اصول مورفولوژیکی و تاریخی-سنتی)، استفاده از ظرفیت‌های داخلی زبان‌های ترکی و واژگان بین‌المللی برای واژگان تخصصی، و توجه به سنت‌های ملی در کنار استانداردهای اروپایی برای آموزش زبان مادری، مد نظر قرار گرفت. همچنین، اهمیت چشم‌اندازهای زبان‌شناسی آلتايی و تطبیقی در مطالعه علمی زبان‌های خویشاوند و همسایه مورد تأکید قرار گرفت. در این کنگره، مسائل مربوط به ویژگی‌های هنجاری و سبکی زبان‌های ادبی ترکی و مسئله وطن مادری خلق‌های ترک نیز مورد بحث قرار گرفت. هرچند قرار بود دومین کنگره ترک‌شناسی در سال ۱۹۲۷ در سمرقند برگزار شود، این امر به دلیل تغییر سیاست‌های دولتی محقق نشد.

**نتایج:**

الفبای نوین ترکی از سال ۱۹۲۳/ ۱۳۰۲  در آذربایجان به عنوان الفبای رسمی پذیرفته شده بود، اما پس از این کنگره، گذار به الفبای لاتین به طور رسمی و یکپارچه صورت گرفت. پیش از آن، استفاده از الفبای عربی نیز در منطقه رایج بود. بر اساس تصمیم کنگره، دولت شوروی از اول جنوری ۱۹۲۹/ دی ۱۳۰۷ استفاده از الفبای عربی را ممنوع کرد و کمپین‌های گسترده‌ای برای از بین بردن این خط برگزار شد. تصمیم کنگره منجر به پذیرش الفبای لاتین در سایر جمهوری‌های ترک‌زبان شوروی نیز شد؛ به طوری که در ۳ جولای ۱۹۲۷ (تابستان ۱۳۰۶)، تاتارستان رسماً به الفبای نوین (Jaŋalif) روی آورد. پنج سال پس از گذار آذربایجان به الفبای لاتین، جمهوری ترکیه نیز این الفبا را پذیرفت. در نتیجه تصمیمات کنگره، در دوره ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۹ (۱۳۰۸ تا ۱۳۱۸)، الفبای لاتین در سراسر جمهوری‌های ترک‌زبان استفاده شد. اما در اواخر دهه ۱۹۳۰، رهبری شوروی شروع به تغییر الفبای لاتین کرد و در سال ۱۹۳۹، تصمیم به استفاده از الفبای سیریلیک در جمهوری‌های ملی شوروی گرفته شد که این تغییر تحت عنوان «خواسته عمومی زحمتکشان» توجیه شد. بسیاری از شرکت‌کنندگان کنگره در اواخر دهه ۱۹۳۰ به اتهام پان‌ترکیسم، ناسیونالیسم و فعالیت‌های ضد انقلابی سرکوب و کشته شدند، از جمله ۱۰۰ نفر از شرکت‌کنندگان به اشکال مختلف مورد سرکوب قرار گرفتند.

## منابع
رده:جمهوری آذربایجان در ۱۹۲۶ (میلادی)
رده:ترک‌شناسی


## پیوندهای خارجی

* کنگره دوم ترک‌شناسی باکو — ۱۹۲۶
* کنفرانس علوم ترکی باکو ۱۹۲۶ پذیرش الفبای لاتین در جهان ترک
* درباره زبان آذربایجانی
* قواعد نگارش زبان آذربایجانی با الفبای عربی (قوانین مصوب اولین و دومین سمینار املای زبان ترکی) [ لینک غیرفعال ]
* الفبای گرافیکی آذربایجانی لاتین و عربی   
* یادگیری زبان آذربایجانی   
* الفبای ترکی جدید مبتنی بر لاتین و اولین کنگره ترک‌شناسی باکو [ لینک غیرفعال ]
* معاون اول رئیس ANAS در کنفرانس بین‌المللی اختصاص داده شده به نودمین سالگرد اولین کنگره ترک‌شناسی در ترکیه شرکت کرد [ لینک غیرفعال ]
رده:همایش‌های علمی
رده:کنگره‌ها