جان لیدن

**جان لیدن** (;  – ) هندشناس، خاورشناس، نویسنده و مترجم اسکاتلندی اهل پادشاهی متحد بریتانیای کبیر و ایرلند بود. او همچنین ترجمه‌هایی از اشعار فاسی و عربی انجام داد.

## زندگی‌نامه
لیدن در دنهولم در کنار رود تیویوت، نزدیک هاویک زاده شد. پدرش که چوپان بود، ترتیبی داد تا او برای تحصیلات دینی مسیحیت در به دانشگاه ادینبرو برود. لیدن دانشجویی کوشا اما تا اندازه‌ای بی‌نظم بود و ظاهراً همه چیز را می‌خواند جز الهیات که انگار علاقه‌ای به آن نداشت. با اینکه دورهٔ الهیات خود را به پایان رساند و در سال ۱۷۹۸ از سوی هیئت رئیسهٔ سنت اندروز مجوز موعظه گرفت، اما خیلی زود روشن شد که منبر کلیسا پیشه او نیست.

در سال ۱۷۹۴، لیدن با دکتر رابرت اندرسون، ویراستار «شاعران بریتانیا» و «مجلهٔ ادبی» آشنا شد. این اندرسون بود که بعدها او را به دکتر الکساندر موری شناساند و احتمالاً موری بود که او را به پژوهش در زبان‌های شرقی کشاند. آنها دوستانی گرم و رقیبانی بزرگوار شدند؛ هرچند لیدن شاید در فراگیری سریع زبان‌های نو و آشنایی با ادبیاتشان برتری داشت، در حالی که موری زبان‌شناسی علمی‌تر بود.

از راه اندرسون همچنین با ریچارد هبر آشنا شد و از سوی او مورد توجه والتر اسکات قرار گرفت که در آن زمان سرگرم گردآوری مطالبی برای کتابش «نغمه‌سرایی مرزهای اسکاتلند» (۱۸۰۲) بود. لیدن برای یاری در این گونه کارها بسیار مناسب بود، زیرا خود مرزنشین بود و دلبستهٔ پرشور بالادهای کهن و فولکلور بود. اسکات نقل می‌کند که چگونه در یک مورد، لیدن ۴۰ مایل پیاده رفت تا دو بیت آخر یک بالاد را به دست آورد و نیمه‌شب بازگشت و تمام راه آن را با صدای بلند و خشن خود می‌خواند که مایهٔ شگفتی و هراس شاعر و خانواده‌اش شد.

دیگر کارهای او دربارهٔ آداب و رسوم اسکاتلندی دربرگیرندهٔ ویرایش رسالهٔ سدهٔ شانزدهم «گلایه اسکاتلند»، افزودن مقاله‌ای دربارهٔ موسیقی و آداب و رسوم مردمی اسکاتلند، چاپ مجموعه‌ای از اشعار توصیفی اسکاتلندی و تقریباً به پایان رساندن «صحنه‌های کودکی»، شعری پراکنده بر پایهٔ صحنه‌ها و سنت‌های مرزی است. لیدن در همین حال، کتابی با نام «اکتشافات و سکونتگاه‌های اروپاییان در شمال و غرب آفریقا» را به پیشنهاد سفرهای مانگو پارک گردآوری کرد. او همچنین ترجمه‌هایی از اشعار فارسی و عربی انجام داد.

سرانجام دوستانش برای او در هند در کادر پزشکی شغلی گرفتند که او با یک سال کار سخت، شایستگی آن را به دست آورد. در سال ۱۸۰۳، او با کشتی به چنای رفت و در بیمارستان عمومی آنجا مشغول به کار شد. او به مقام کارشناس تاریخ طبیعی برای کمیسیونرهایی که برای پیمایش میسور می‌رفتند، ارتقا یافت و در سال ۱۸۰۷، دانش او از زبان‌های هند باعث شد تا به عنوان استاد زبان هندوستانی در کلکته منصوب شود؛ او خیلی زود از این سمت برای رسیدن به مقام قضاوت استعفا داد و دوباره در سال ۱۸۰۵ آن را برای کمیسیونر شدن در دادگاه دادخواست‌ها رها کرد، سمتی که نیازمند آشنایی با چندین زبان شرقی بود.

در اکتبر ۱۸۰۵، لیدن برای بهبودی پس از یک بیماری به پنانگ (که جزیرهٔ پرنس ولز نیز نامیده می‌شود) رسید. آنجا بود که با استامفورد رافلز که در آن زمان دستیار دبیر زیر نظر جناب فیلیپ دونداس، فرماندار پنانگ بود، آشنا شد. لیدن باقی‌ماندهٔ اقامت خود در پنانگ را در خانهٔ رافلز گذراند و شیفتهٔ اولیویا رافلز شد و اشعار خود «کریسمس در پنانگ» و «مرثیهٔ سال گذشته» را به او تقدیم کرد. شعر دوم به دلیل کاربرد اولیهٔ واژهٔ «مالایای بریتانیا» برای اشاره به شبه‌جزیرۀ مالایی قابل توجه است. لیدن و رافلز علاقهٔ مشترکی به زبان‌های شرقی داشتند و در همین اقامت کوتاه بود که لیدن روی ترجمهٔ انگلیسی سالنامه مالایی کار کرد که پس از مرگش با مقدمه‌ای از رافلز در سال ۱۸۲۱ منتشر شد.

او پس از ترک جزیره در ۱۷ ژانویهٔ ۱۸۰۶ به مکاتبات خود با رافلز ادامه داد. لیدن در زمانی که در کلکته بود، رافلز را به گیلبرت الیوت، فرماندار کل هند، شناساند و بعدها زمینه‌ساز رویدادهای تهاجم بریتانیا به جاوه در سال ۱۸۱۱ شد. او در نامه‌اش به اولیویا رافلز، به تاریخ ۲۲ اکتبر ۱۸۱۰، فاش کرد که به جای مقام قضاوت، به سمت سنجشگر در ضرابخانۀ کلکته ارتقا یافته است. او همچنین با رافلز توافق کرده بود که وقتی رافلز فرماندار جاوه شد، او به عنوان منشی منصوب شود.

در سال ۱۸۱۱، لیدن در لشکرکشی به جاوه به گیلبرت الیوت و استامفورد رافلز پیوست. پس از ورود به کتابخانه‌ای که گفته می‌شد حاوی دست‌نوشته‌های شرقی فراوانی است، بدون اینکه هوای آنجا تهویه شده باشد، به بیماری باتاویا (احتمالاً مالاریا یا تب دنگی) دچار شد و پس از سه روز بیماری در ۲۸ اوت ۱۸۱۱ درگذشت. او را در همان جزیره، زیر کلونی کوچکی از کرم‌های شب‌تاب به خاک سپردند که تا امروز سنگ گور او باقی مانده است.

لیدن برای پنجاب و جامعهٔ سیک‌ها اهمیت دارد. دست‌نوشته‌هایی که اخیراً در کتابخانهٔ بریتانیا پیدا شده‌اند، نشان می‌دهند که او آثار پنجابی را به انگلیسی ترجمه کرده است. این آثار توسط مورخ سیک، گوریندر سینگ مان از لستر انگلستان، مورد شرح و بررسی قرار گرفته‌اند. انجمن فرهنگی پنجاب در نوامبر ۲۰۱۱ وب‌سایت www.drleyden.co.uk و کتابچه‌ای دربارهٔ این پروژه ایجاد کرد.

دست‌نویس «سفرنامهٔ گشتی در ارتفاعات اسکاتلند و جزایر غربی اسکاتلند در سال ۱۸۰۰» اثر لیدن پس از مرگش در سال ۱۹۰۳ منتشر شد. این اثر توسط عتیقه‌شناس، جیمز سینتون، ویرایش و کتاب‌شناسی جامعی از آثار و دست‌نوشته‌های لیدن به آن افزوده شد.

## آثار
*