خلاقیت و سلامت روان

**خلاقیت و سلامت روان** به بررسی پیوندهای احتمالی میان خلاقیت و سلامت روان می‌پردازد؛ پیوندهایی که طی سده‌ها موضوع بحث فیلسوفان، پزشکان، روان‌شناسان و پژوهشگران علوم شناختی بوده است. در این چارچوب، گاه میان خلاقیت و برخی اختلالات روانی مانند اختلال دوقطبی، اسکیزوفرنی، اختلال افسردگی اساسی، اختلال اضطراب، اختلال وسواسی-جبری، اوتیسم و اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی شباهت‌ها یا همبستگی‌هایی گزارش شده است. با این حال، در ادبیات پژوهشی به‌طور مکرر تاکید می‌شود که بیماری روانی شرط لازم برای خلاقیت نیست و همبستگی به معنای رابطهٔ علت و معلولی نیست.

## تاریخچه
این دیدگاه که میان خلاقیت و بیماری روانی پیوندهایی وجود دارد، سابقه‌ای دیرینه دارد. گزارش شده است که اختلال افسردگی اساسی در میان نویسندگان، شاعران و هنرمندان با نرخی بالاتر از جمعیت عمومی دیده می‌شود. اگرچه پژوهش‌های نظام‌مند دربارهٔ این موضوع از دههٔ ۱۹۷۰ وارد ادبیات دانشگاهی شد، گمانه‌زنی دربارهٔ پیوند میان نبوغ و جنون دست‌کم تا روزگار ارسطو سابقه دارد. جمله‌ای که سنکا آن را به ارسطو نسبت می‌دهد، چنین است: هیچ ذهن بزرگی بدون آمیختگی با نوعی جنون وجود نداشته است.

پیش از ارسطو، افلاطون نیز الهام هنری را حالتی از شوریدگی و خروج از عقل متعارف می‌دانست. واژهٔ نبوغ می‌تواند به نبوغ ادبی، هنری، علمی یا انواع دیگر خلاقیت اشاره داشته باشد. در باور یونان باستان، خلاقیت موهبتی الهی تلقی می‌شد که از سوی خدایان و به‌ویژه اسطوره‌های موز به انسان اعطا می‌شود. در سنت ارسطویی، نبوغ از منظری فیزیولوژیک فهم می‌شد و تصور می‌شد همان ویژگی انسانی می‌تواند هم منبع دستاوردهای استثنایی و هم زمینه‌ساز مالیخولیا باشد.

نویسندگان رمانتیک نیز دیدگاه‌هایی مشابه داشتند. برای نمونه، لرد بایرون اظهار کرده است که اهل این حرفه کمابیش همگی دیوانه‌اند و هر یک به شکلی از سرخوشی یا مالیخولیا متاثر می‌شوند. در برخی روایت‌ها گفته می‌شود افراد دارای حساسیت‌های روانی توانایی دیدن جهان به شیوه‌ای نو و اصیل را دارند؛ یعنی چیزهایی را می‌بینند که دیگران نمی‌بینند. با این حال، داشتن بیماری روانی برای خلاق بودن ضروری دانسته نمی‌شود.

## پژوهش‌ها
در دهه‌های اخیر، پژوهش‌های متعددی رابطهٔ میان خلاقیت و سلامت روان را بررسی کرده‌اند. برخی مطالعات نشان داده‌اند که هنرهای خلاق، از جمله هنرهای تجسمی، نوشتن، موسیقی و تئاتر، می‌توانند در درمان و حمایت از افرادی که در حال بهبود از بیماری روانی یا اعتیاد هستند نقش داشته باشند.

برخی پژوهش‌ها گزارش کرده‌اند که سطح بالاتری از خلاقیت در میان افراد دارای اختلال شخصیت اسکیزوتایپال در مقایسه با افراد مبتلا به اسکیزوفرنی یا افراد بدون تشخیص اختلال روانی دیده می‌شود. در یکی از این مطالعات، تفکر واگرا با فعال‌سازی دوطرفهٔ قشر پیش‌پیشانی مرتبط دانسته شد و گزارش شد افراد اسکیزوتایپال فعال‌سازی بیشتری در نیمکرهٔ راست این ناحیه دارند.

پژوهش‌های انجام‌شده توسط مارک بیتی و آدریان فرنهام نیز رابطهٔ میان اسکیزوتایپی، ویژگی‌های هیپومانیک و سنجه‌های مختلف خلاقیت را بررسی کرده‌اند.

پیوندهای پررنگ‌تری میان خلاقیت و اختلال خلقی گزارش شده است، به‌ویژه در مورد اختلال دوقطبی و افسردگی. کیرد فیلد جیمیسون در کتاب *لمس‌شده با آتش* پژوهش‌هایی را گردآوری کرده است که نرخ بالاتری از اختلالات خلقی را در میان نویسندگان، شاعران و هنرمندان نشان می‌دهند.

پژوهشی گسترده به سرپرستی سایمون کیاگا با بررسی داده‌های جمعیتی در سوئد گزارش کرد که برخی مشاغل خلاق در میان افراد مبتلا به اختلال دوقطبی و نیز خویشاوندان درجه‌یک افراد مبتلا به اسکیزوفرنی یا اختلال دوقطبی بیشتر یافت می‌شوند. با این حال، برای گروه کلی حرفه‌های خلاق چنین افزایشی مشاهده نشد.

همچنین گزارش شده است که استرس روانی می‌تواند خلاقیت خودانگیخته را کاهش دهد، اگرچه در برخی شرایط خاص، فشارهای ملایم ممکن است به شکل محدود با افزایش خلاقیت همراه باشند.

## خلق و خلاقیت
پژوهش‌های بسیاری رابطهٔ میان خلق و خلاقیت را بررسی کرده‌اند. برخی مطالعات افزایش خلاقیت را در پیوند با خلق مثبت گزارش کرده‌اند، در حالی که برخی دیگر نشان داده‌اند خلق منفی نیز می‌تواند در زمینه‌هایی خاص با خلاقیت مرتبط باشد. فرا تحلیل‌ها حاکی از آن است که رابطهٔ خلق و خلاقیت پیچیده است و به بافت، شدت هیجان و نوع فعالیت خلاق بستگی دارد.

## اختلال دوقطبی

اختلال دوقطبی از جمله اختلالاتی است که بیش از سایر اختلالات روانی با خلاقیت مرتبط دانسته شده است. دوره‌های شیدایی یا نیمه‌شیدایی ممکن است با افزایش انرژی، سرعت تداعی‌ها و کاهش بازداری شناختی همراه باشند. با این حال، شدت نشانه‌ها در بسیاری موارد می‌تواند کارکرد فرد را به‌شدت مختل کند و خلاقیت را کاهش دهد.

## اسکیزوفرنی

در مورد اسکیزوفرنی، برخی ویژگی‌ها مانند تفکر واگرا یا تداعی‌های نامعمول با جنبه‌هایی از خلاقیت مقایسه شده‌اند. با این حال، پژوهشگران تاکید می‌کنند که در دوره‌های فعال بیماری، خلاقیت لزوماً افزایش نمی‌یابد و اغلب دچار افت می‌شود.

## خلاقیت و بهزیستی روانی
در برخی دیدگاه‌های معاصر، فعالیت خلاق نه به‌عنوان نشانه‌ای از آسیب روانی، بلکه به‌عنوان منبعی برای بهزیستی و معنا در زندگی در نظر گرفته می‌شود. مشارکت در فعالیت‌های خلاق می‌تواند با افزایش احساس هدف، انسجام هویت و کاهش برخی نشانه‌های اضطراب و افسردگی همراه باشد.

## جستارهای وابسته

* دانشمند دیوانه
* سندرم ساوان
* اثر سیلویا پلات

## منابع

رده:خلاقیت
رده:سلامت روان
رده:نظریه‌های روان‌شناسی
رده:اختلال دوقطبی
رده:مفهوم‌های زیبایی‌شناسی
رده:مفهوم‌های فلسفه ذهن
رده:بیماری ذهنی و خلاقیت
رده:مفهوم‌های اگزیستیانسیالیست
رده:کیفیت زندگی
رده:نیک‌زیستی