مناقشه ۲۰۱۱–۲۰۱۲ تنگه هرمز

**مناقشه ۲۰۱۱–۲۰۱۲ تنگه هرمز** مناقشه‌ای سیاسی-نظامی میان ائتلافی از کشورهای غربی و ایران بود که در ۲۷ دسامبر ۲۰۱۱ (۶ دی ۱۳۹۰) آغاز شد. این مناقشه زمانی شکل گرفت که محمدرضا رحیمی، معاون اول رئیس‌جمهور ایران تهدید کرد که در صورت اعمال تحریم‌های اقتصادی علیه صادرات نفت ایران، تنگه هرمز را خواهد بست. پس از این تهدید، ایران چندین رزمایش دریایی و آزمایش موشکی انجام داد و ائتلافی از کشورها با گسیل ناوگانی از کشتی‌های جنگی به خلیج فارس و دریای عرب واکنش نشان دادند.

این مناقشه با تصویب تحریم‌های اتحادیه اروپا در ۲۳ ژانویه ۲۰۱۲ (۳ بهمن ۱۳۹۰) که صادرات نفت ایران به اروپا را ممنوع و دارایی‌های ایران را مسدود می‌کرد، وارد مرحله تازه‌ای شد. هدف این تحریم‌ها بازداشتن ایران از ادامه برنامه هسته‌ای بود. در سال ۲۰۱۲، صادرات نفت نزدیک به ۸۰ درصد درآمدهای عمومی ایران را تشکیل می‌داد و در حدود ۲۰ درصد آن به اروپا صادر می‌شد. کشورهای آسیایی مانند ژاپن و کره جنوبی نیز که روی‌هم‌رفته ۲۶ درصد صادرات نفت ایران را دریافت می‌کردند، آمادگی خود را برای کاهش واردات نفت از ایران اعلام کردند.

## پیش‌زمینه
تنگه هرمز در سواحل ایران واقع شده و یک آبراه شناخته‌شده بازرگانی بین‌المللی به‌شمار می‌رود. این تنگه در باریک‌ترین نقطه خود ۲۱ مایل دریایی (نزدیک به ۳۹ کیلومتر) پهنا دارد و به‌عنوان یک گلوگاه دریایی شناخته می‌شود. نفت کالای کلیدی است و نزدیک به ۲۰ درصد نفت حمل‌شده از راه دریا در جهان از تنگه هرمز عبور می‌کند.

تنگه هرمز پیش از این نیز صحنه رویارویی ایران و ایالات متحده بوده‌است. در ۱۸ آوریل ۱۹۸۸ (۲۹ فروردین ۱۳۶۷)، نیروی دریایی ایالات متحده در نبردی یک‌روزه با نیروهای ایرانی در این تنگه و اطراف آن درگیر شد. این نبرد که از سوی آمریکا عملیات آخوندک نامیده شد، در واکنش به مین‌گذاری علیه ناو  در ۱۴ آوریل توسط ایران انجام گرفت. نیروهای آمریکایی در این درگیری یک ناوچه نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، یک توپچی‌بان و تا شش قایق تندرو مسلح را غرق کردند و به ناوچه دیگری آسیب جدی وارد ساختند.

### راهبرد جنگ نامتقارن ایران
روزنامه کریستیان ساینس مانیتور در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۲ (۶ بهمن ۱۳۹۰) نوشت که راهبرد جنگ نامتقارن ایران بر این درک استوار است که از زمان انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، ایران شانس اندکی برای پیروزی در هرگونه رویارویی نظامی مستقیم با دشمنان نیرومندی چون ایالات متحده دارد. به‌جای آن، ایران درپی بهره‌گیری از آسیب‌پذیری‌های دشمن از راه تاکتیک‌های «ازدحامی» با قایق‌های کوچک مسلح و شناورهای تهاجمی تندرو است تا سرانجام نیروهای برتر فناورانه دشمن را نابود کند.

کریستیان ساینس مانیتور همچنین به رزمایش چالش هزاره ۲۰۰۲ اشاره کرد؛ یک مانور بزرگ جنگی که نیروهای مسلح ایالات متحده در میانه سال ۲۰۰۲ برگزار کردند و در آن نیروهای قرمز به فرماندهی سرلشکر بازنشسته تفنگداران دریایی پل ون رایپر با روش‌های سنتی از شبکه نظارت الکترونیکی پیشرفته نیروی آبی گریختند و بخش چشمگیری از نیروی دریایی آبی «غرق» شد.

## مناقشه
### تهدید ایران و واکنش‌های نخستین
در ۲۷ دسامبر ۲۰۱۱ (۶ دی ۱۳۹۰)، محمدرضا رحیمی، معاون اول رئیس‌جمهور ایران، تهدید کرد که در صورت اعمال تحریم‌های اقتصادی علیه صادرات نفت ایران، عرضه نفت از تنگه هرمز را قطع خواهد کرد. در همان روز، ناو هواپیمابر  پس از یک بازدید چهارروزه از بندر جبل علی در امارات متحده عربی، از تنگه هرمز عبور کرد و برای پشتیبانی از عملیات ائتلاف در افغانستان به شمال دریای عرب بازگشت.

هم‌زمان با این تهدید، ایران رزمایش ولایت ۹۰ را به مدت ۱۰ روز در آب‌های بین‌المللی نزدیک تنگه هرمز برگزار کرد. ایالات متحده با افزایش حضور نیروی دریایی خود در خلیج فارس و اطراف آن پاسخ داد و ناو هواپیمابر جان سی. استنیس توسط شناسایی ایران در خلیج فارس تصویربرداری شد. سخنگوی ناوگان پنجم ایالات متحده آمریکا اعلام کرد که ناوگان «همواره آماده مقابله با اقدامات خصمانه» است، در حالی که دریادار حبیب‌الله سیاری از نیروی دریایی ایران مدعی شد قطع محموله‌های نفتی «آسان» خواهد بود.

### هشدار ایران به ناو آمریکایی
در ۳ ژانویه ۲۰۱۲ (۱۳ دی ۱۳۹۰)، پس از پایان رزمایش ولایت ۹۰، امیر سرلشکر عطاءالله صالحی، رئیس ستاد ارتش ایران، در اظهاراتی که ایرنا نقل کرد، به ایالات متحده هشدار داد ناو جان سی. استنیس را به خلیج فارس بازنگرداند. ژنرال صالحی گفت: «ایران هشدار خود را تکرار نخواهد کرد… ناو هواپیمابر دشمن به‌خاطر رزمایش ما به دریای عمان رفته‌است. به ناو هواپیمابر آمریکایی توصیه و تأکید می‌کنم به خلیج فارس بازنگردد.»

در ۴ ژانویه ۲۰۱۲ (۱۴ دی ۱۳۹۰)، خبرگزاری فارس گزارش داد که لایحه‌ای در مجلس شورای اسلامی آماده می‌شود تا ورود کشتی‌های جنگی خارجی به خلیج فارس بدون اجازه نیروی دریایی ایران ممنوع گردد. نادر قاضی‌پور، نماینده مجلس، اظهار داشت: «اگر کشتی‌های نظامی و رزمناوهای هر کشوری بخواهند بدون هماهنگی و اجازه نیروی دریایی ایران از تنگه هرمز عبور کنند، باید از سوی نیروهای مسلح ایران متوقف شوند.» همچنین احمد وحیدی، وزیر دفاع ایران، تأکید کرد که «نیروهای فراملی» جایی در منطقه خلیج فارس ندارند.

سخنگوی نیروی دریایی آمریکا، فرمانده بیل اسپیکز، در پاسخ اعلام کرد: «نیروی دریایی ایالات متحده بر اساس مقررات بین‌المللی دریایی برای حفظ جریان ایمن و پیوسته ترافیک دریایی در آبراه‌های حیاتی بازرگانی جهانی فعالیت می‌کند.»

### اعزام ناوشکن بریتانیایی

در ۷ ژانویه ۲۰۱۲ (۱۷ دی ۱۳۹۰)، بریتانیا اعلام کرد ناوشکن تیپ ۴۵  را به خلیج فارس می‌فرستد. این ناوشکن که کشتی پیشتاز رده خود بود، یکی از «پیشرفته‌ترین ناوهای جنگی» جهان شمرده می‌شد و نخستین مأموریت خود را در خلیج فارس آغاز کرد. با این حال، دولت بریتانیا اعلام کرد این اقدام از پیش برنامه‌ریزی شده بوده و دِرینگ جایگزین ناوچه‌ای دیگر در گشت آرمیلا شده‌است.

### انکار ایران و افزایش حضور نظامی آمریکا
در ۹ ژانویه ۲۰۱۲ (۱۹ دی ۱۳۹۰)، احمد وحیدی، وزیر دفاع ایران، انکار کرد که ایران هرگز ادعا کرده باشد تنگه هرمز را خواهد بست و گفت: «جمهوری اسلامی ایران مهم‌ترین تأمین‌کننده امنیت در تنگه است… اگر کسی امنیت خلیج فارس را تهدید کند، همه تهدید می‌شوند.»

همچنین در ۹ ژانویه، گروه رزمی ناو هواپیمابر یکم به فرماندهی ناو  به گروه رزمی ناو هواپیمابر سوم به فرماندهی جان سی. استنیس در شمال دریای عرب پیوست. گروه رزمی ناو هواپیمابر نهم به فرماندهی ناو  نیز در میان تنش‌های فزاینده در راه دریای عرب بود.

### نامه ایالات متحده به ایران
وزارت امور خارجه ایران در ۱۶ ژانویه ۲۰۱۲ (۲۶ دی ۱۳۹۰) تأیید کرد که نامه‌ای از ایالات متحده دربارهٔ تنگه هرمز «از سه مجرای مختلف» دریافت کرده‌است. مقامات ایرانی در حال بررسی پاسخ‌دهی بودند، هرچند محتوای نامه فاش نشد. ایالات متحده پیش‌تر قصد خود را برای هشدار به ایران اعلام کرده بود که بستن تنگه هرمز «خط قرمزی» است که واکنش آمریکا را در پی خواهد داشت. ژنرال مارتین دمپسی، رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح ایالات متحده آمریکا، اعلام کرد که ایالات متحده «اقدام و تنگه را بازگشایی خواهد کرد» و این کار تنها با ابزارهای نظامی از جمله مین‌روب‌ها، اسکورت ناوهای جنگی و احتمالاً حملات هوایی امکان‌پذیر خواهد بود. لئون پانه‌تا، وزیر دفاع، نیز به سربازان آمریکایی گفت که ایالات متحده بسته‌شدن تنگه را تحمل نخواهد کرد.

### تشکیل ناوتیپ ائتلافی
در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۲ (۲۹ دی ۱۳۹۰)، گروه رزمی ناو هواپیمابر نهم وارد حوزه مسئولیت ناوگان پنجم آمریکا شد و جایگزین گروه رزمی سوم گردید. همچنین در همان تاریخ، محمد خزاعی، سفیر ایران در سازمان ملل متحد، در مصاحبه‌ای اعلام کرد که ایران بستن تنگه هرمز را در صورت به‌خطرافتادن امنیت خود گزینه‌ای ممکن می‌داند.

در ۲۲ ژانویه ۲۰۱۲ (۲ بهمن ۱۳۹۰)، ناوچه تیپ ۲۳ بریتانیایی  و ناوچه فرانسوی  به گروه رزمی نهم پیوستند و این ناوتیپ آمریکایی-بریتانیایی-فرانسوی بدون رویداد از تنگه هرمز به خلیج فارس عبور کرد. تا ۲۳ ژانویه، ناوتیپی از کشورهای مخالف تهدیدهای ایران در خلیج فارس و دریای عرب تشکیل شده بود. این ناوتیپ دربرمی‌گرفت: دو ناو هواپیمابر آمریکایی (کارل وینسون و آبراهام لینکلن)، سه ناوشکن آمریکایی (،  و ) و هفت ناو جنگی بریتانیایی شامل ناوشکن دِرینگ و چندین ناوچه تیپ ۲۳ (، آرگایل و ).

## تحریم‌های اتحادیه اروپا
در ۲۳ ژانویه ۲۰۱۲ (۳ بهمن ۱۳۹۰)، اتحادیه اروپا تحریم‌هایی را بر نفت ایران اعمال کرد. این تحریم‌ها صادرات نفت ایران به کشورهای اروپایی را ممنوع و دارایی‌های ایرانی را مسدود ساخت. هدف این اقدام بازداشتن ایران از ادامه برنامه هسته‌ای ایران بود.

در ۲۴ ژانویه تنش‌ها بیشتر شد. محمد کوثری، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، به خبرگزاری فارس گفت: «اگر هرگونه اختلالی در فروش نفت ایران رخ دهد، تنگه هرمز قطعاً بسته خواهد شد.»

## عبور ناو آبراهام لینکلن از تنگه

در ۱۴ فوریه ۲۰۱۲ (۲۵ بهمن ۱۳۹۰)، ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن، رزم‌ناو  و ناوشکن استرت از تنگه هرمز عبور کرده و به شمال دریای عرب رفتند و بدین ترتیب عملیات آغازین گروه رزمی نهم در خلیج فارس پایان یافت. قایق‌های گشتی و هواپیماهای ایرانی حرکات این گروه رزمی را در طول عبور زیر نظر داشتند.

## رزمایش‌های چندجانبه مین‌روبی

در پی تهدیدهای ایران، رزمایش‌های بین‌المللی مین‌روبی در خلیج فارس و تنگه هرمز برگزار شد تا آمادگی نیروهای ائتلاف برای حفظ آزادی کشتیرانی در این آبراه نشان داده شود.

## پیامدها
تهدید ایران به بستن تنگه هرمز نوسان‌های قابل‌توجهی در بازارهای جهانی نفت ایجاد کرد. ایران مدعی بود هرگونه اختلال در عرضه نفت شوکی به بازارها وارد می‌کند که «هیچ کشوری» توان مدیریت آن را ندارد. با این حال، تحلیلگران امنیتی غربی عمدتاً نسبت به توانایی ایران برای اختلال جدی در بازرگانی منطقه نگرانی چندانی نداشتند.

در اواخر آوریل ۲۰۱۹، ایران بار دیگر هشدار داد که در صورت ممانعت از بهره‌گیری خود از این آبراه راهبردی، ترافیک دریایی تنگه هرمز را مسدود خواهد کرد.

## جستارهای وابسته
* تنگه هرمز
* برنامه هسته‌ای ایران
* عملیات آخوندک
* چالش هزاره ۲۰۰۲
* خلیج فارس

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* تنگه هرمز: مهم‌ترین گلوگاه ترانزیت نفت جهان — اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده

رده:درگیری‌ها در ۲۰۱۱ (میلادی)
رده:درگیری‌ها در ۲۰۱۲ (میلادی)
رده:ایران در ۲۰۱۱ (میلادی)
رده:ایران در ۲۰۱۲ (میلادی)
رده:تاریخ خلیج فارس
رده:حادثه‌های دریایی بین‌المللی
رده:روابط نظامی ایران و ایالات متحده آمریکا
رده:روابط نظامی ایران و بریتانیا
رده:روابط ایران و فرانسه
رده:روابط استرالیا و ایران
رده:نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا در سده ۲۱ (میلادی)
رده:تاریخ نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا در سده ۲۱ (میلادی)
رده:تاریخ دریانوردی نظامی نیروی دریایی فرانسه
رده:تاریخ نیروی دریایی سلطنتی استرالیا
رده:ریاست‌جمهوری باراک اوباما
رده:رویدادهای دسامبر ۲۰۱۱ در آسیا