تیغه (باستان‌شناسی)

thumb|چپ|upright=1.5|alt=|
در باستان‌شناسی، **تیغه** () به ابزار سنگی بلندی گفته می‌شود که با جدا کردن ورقه‌ای باریک از یک هستهٔ سنگی ساخته می‌شود. این فرایند را تکه‌برداری از سنگ می‌نامند و باستان‌شناسان از آن برای بررسی روش‌های ساخت ابزار و درک فناوری انسان‌های گذشته استفاده می‌کنند.

تیغه معمولاً دو برابرِ پهنای خود طول دارد و کناره‌های آن موازی یا تقریباً موازی است. سطح بیرونی آن نیز دست‌کم دو خط یا برآمدگی دارد. تیغه‌ها از سنگ‌هایی ساخته می‌شوند که ساختار بلوری ریز و شکننده دارند و می‌توان آن‌ها را به‌راحتی به شکل‌های صاف و تیز درآورد. این نوع ابزار در دورهٔ فراپارینه‌سنگی (پارینه‌سنگی پسین) رواج یافت، هرچند نمونه‌هایی از آن در دوره‌های قدیمی‌تر هم دیده می‌شود.

برای ساخت تیغه از ابزارهایی مانند چکش نرم یا سنگ‌چکش استفاده می‌شد. لبه‌های تیز تیغه‌ها کاربردهای گوناگونی داشتند، از جمله در ساخت نیزه، خراشنده برای کار با چرم یا چوب، و ابزارهای حکاکی به نام «بورَن».

سنگی که تیغه از آن جدا می‌شود «هستهٔ تیغه» نام دارد و اگر همهٔ زاویه‌های مناسبش برای تراش از بین برود، به آن «هستهٔ مصرف‌شده» می‌گویند. تیغه‌های کوچک‌تر از ۱۲ میلی‌متر را «ریزتیغه» می‌نامند که در دورهٔ میان‌سنگی به‌عنوان بخش‌هایی از ابزارهای مرکب به کار می‌رفتند. تیغه‌هایی که یک لبه‌شان به‌عمد کند شده باشد «تیغهٔ پُشتی» نام دارند.

باستان‌شناسان تیغه‌ها را بر اساس اندازه و شکل و حتی خراش‌های میکروسکوپیِ به‌جا مانده از تراش، دسته‌بندی می‌کنند تا دریابند این ابزارها چگونه، توسط چه کسانی و برای چه کاربردی ساخته شده‌اند.

## بررسی باستان‌شناسی
باستان‌شناسان برای مطالعهٔ تیغه‌های سنگی و ابسیدینی از روش‌های گوناگونی استفاده می‌کنند که هرکدام به درک بهتر نقش و کاربرد این ابزارها در جوامع کهن کمک می‌کند.
* تحلیل عناصر ردیاب (ابسیدین) – در این روش، ترکیب شیمیایی تیغه‌های ابسیدینی با استفاده از روش «فلوئورسانس پرتو ایکس» (XRF) بررسی می‌شود تا منشأ زمین‌شناختی سنگ‌ها و مسیرهای تهیه، تجارت و توزیع آن‌ها مشخص گردد.
* تحلیل سایش – آثار میکروسکوپی به‌جامانده از استفاده بر سطح تیغه‌ها بررسی می‌شود تا نوع کاربری آن‌ها مانند برش، خراش، اره‌کردن یا کوبیدن مشخص شود.
* تحلیل میکروسکوپی – با بهره‌گیری از میکروسکوپ، ساختار بیرونی و درونی تیغه‌ها بررسی می‌شود تا روش‌های ساخت مانند حرارت‌دهی یا فشاردهی در تیغه‌های سنگی و ویژگی‌های بافت شیشهٔ آتشفشانی در تیغه‌های ابسیدینی مشخص گردد.
* باستان‌شناسی تجربی – در این روش، پژوهشگران ابزارهای باستانی را با همان فنون قدیمی بازسازی می‌کنند تا تجربهٔ عملی از چگونگی ساخت و استفادهٔ آن‌ها به دست آورند.
* تحلیل باقیمانده‌ها – با بررسی آثار آلی و معدنی باقی‌مانده بر سطح ابزارها، می‌توان به نوع خوراک، آیین‌ها، اقتصاد و کاربرد ابزار پی برد. این کار با روش‌هایی مانند کروماتوگرافی مایع، گازی و سنجش ایزوتوپ پایدار انجام می‌شود.
* تاریخ‌گذاری هیدراسیون ابسیدین – روشی ژئوشیمیایی برای تعیین سن مطلق یا نسبی ابزارهای ساخته‌شده از ابسیدین است.

## کارکرد و استفاده
تیغه‌ها کاربردهای متنوعی در زندگی روزمرهٔ انسان‌های کهن داشتند:
* ذبح و برش – برای بریدن گوشت، آماده‌سازی خوراک، ساخت ابزار و تراش چوب یا استخوان به‌کار می‌رفتند.
* شکار – در ساخت پیکان و سرنیزه استفاده می‌شدند و کارایی در شکار و صید را افزایش می‌دادند.
* فرآوری گیاهان و مواد – برای درو، بریدن الیاف، آماده‌سازی مواد بافتنی و خردکردن دانه‌ها به کار می‌رفتند.
* کاربرد آیینی و نمادین – در میان برخی جوامع بومی کالیفرنیا، تیغه‌ها در آیین‌ها و رقص‌ها نماد قدرت و پیوند نیاکانی بودند.

کارکرد تیغه‌ها میان قبایل و مناطق متفاوت بود، اما در بیشتر فرهنگ‌ها نقش مهمی در زندگی روزانه داشتند.

## پیامدهای فرهنگی
بررسی فناوری تیغه‌ها به پژوهشگران در شناخت جنبه‌های اجتماعی و فرهنگی جوامع باستانی نیز کمک می‌کند.
در پژوهشی انجام‌شده در سال ۲۰۰۲ در تهران، باستان‌شناسان شش محوطهٔ پیشاتاریخی را بررسی کردند و نشان دادند که در اواخر نوسنگی و مس‌سنگی، با گسترش ابزارهای ساده‌تر، تخصص در ساخت ابزار سنگی کاهش یافت و مردم تیغه‌های خود را در خانه می‌ساختند.
در آن منطقه، ۹۲ درصد ابزارها از سنگ چرت محلی ساخته شده بود و وجود ابسیدین در میان آن‌ها، نشانهٔ دادوستد با مناطق دیگر برای به‌دست‌آوردن مواد خام بود. این یافته‌ها به درک الگوهای بازرگانی و نیازهای فنی جوامع آن زمان کمک می‌کند.

در بلیز نیز، تیغه‌های یافت‌شده در موزهٔ «اَمبرگریس کی» وابسته به دوران مایا، عمدتاً از ابسیدین وارداتی از هندوراس، مکزیک و گواتمالا ساخته شده بودند. این تیغه‌های فوق‌العاده تیز، ابزار اصلی برش در میان مایاها بودند.
در دههٔ ۱۸۹۰ نیز در کالیفرنیا، تیغه‌های ابسیدینی ارزش فرهنگی بالایی داشتند و در برخی قبایل به‌عنوان میراث خانوادگی نگهداری می‌شدند.

## منابع

* 

## پیوند به بیرون

رده:ابزارهای سنگی
رده:انواع دست‌ساخته باستان‌شناسی