ابتکار ژنو

**ابتکار ژنو** () که با نام **توافق ژنو** () نیز شناخته می‌شود، پیش‌نویس یک «توافقنامه وضعیت نهایی» برای پایان دادن به درگیری اسرائیل و فلسطین است. این سند بر پایه مذاکرات رسمی پیشین، قطعنامه‌های بین‌المللی، نقشه راه برای صلح، پارامترهای کلینتون و ابتکار صلح عربی تنظیم شده‌است. سند نهایی در ۱۲ اکتبر ۲۰۰۳ تکمیل و در ۱ دسامبر ۲۰۰۳ طی مراسمی رسمی در ژنو سوئیس رونمایی شد.

از پدیدآورندگان اصلی این طرح می‌توان به یوسی بیلین، سیاستمدار و وزیر پیشین اسرائیلی و یاسر عبد ربه، وزیر پیشین تشکیلات خودگردان فلسطین اشاره کرد. الکسیس کلر، حقوقدان سوئیسی نیز نقش مهمی در پیشبرد این ابتکار داشت. هر دو طرف تأکید کردند که این توافق برای دولت‌های متبوعشان الزام‌آور نیست. ابتکار ژنو حمایت گسترده بین‌المللی را به دست آورد اما از سوی آریل شارون، نخست‌وزیر وقت اسرائیل به‌شدت مورد انتقاد قرار گرفت.

این طرح پیشنهاد می‌کند که فلسطینیان تقریباً تمام کرانه باختری و نوار غزه را دریافت کنند و مرزهای اسرائیل نزدیک به خطوط پیش از جنگ ۱۹۶۷ ترسیم شود. اورشلیم میان دو کشور تقسیم می‌شود به‌گونه‌ای که بخش شرقی آن پایتخت فلسطین و بخش غربی آن پایتخت اسرائیل باشد. در سپتامبر ۲۰۰۹ نسخه گسترده‌تری از طرح منتشر شد و در ژانویه ۲۰۲۲ وزارت امور خارجه سوئیس اعلام کرد که حمایت مالی خود را از این ابتکار به‌تدریج قطع خواهد کرد.

## چکیده طرح
### مفاهیم کلیدی
مفاهیم کلیدی گنجانده‌شده در توافق ژنو عبارت‌اند از:
* اعلام متقابل اسرائیلی-فلسطینی مبنی بر پایان درگیری و دعاوی آینده
* به‌رسمیت‌شناختن متقابل هر دو ملت و حقشان برای داشتن کشور مستقل
* عقب‌نشینی تقریباً کامل اسرائیل به مرزهای ۱۹۶۷ با تبادل محدود سرزمین به نسبت ۱:۱
* راه‌حل جامع برای مسئله آوارگان فلسطینی بر پایه پارامترهای کلینتون (۲۰۰۰) که مؤلفه اصلی آن غرامت و بازگشت به کشور مستقل فلسطینی است
* اورشلیم یهودی‌نشین به‌عنوان پایتخت اسرائیل و اورشلیم عرب‌نشین به‌عنوان پایتخت فلسطین
* کشور فلسطینی غیرنظامی با ترتیبات امنیتی مفصل

### مرزها و سرزمین
توافق ژنو مرز بین‌المللی میان دو کشور فلسطین و اسرائیل را بر پایه خطوط ۴ ژوئن ۱۹۶۷ و مطابق با قطعنامه ۲۴۲ و قطعنامه ۳۳۸ و با تعدیلات متقابل در قالب تبادل زمین به نسبت ۱:۱ قرار می‌دهد. اسرائیل چند منطقه پرجمعیت یهودی‌نشین نزدیک خط سبز (مانند گوش عتصیون، معاله آدومیم، پیسگات زئو و گیوات زیو) را ضمیمه می‌کند. در مقابل، فلسطینیان سرزمینی هم‌اندازه و هم‌کیفیت در مجاورت نوار غزه دریافت می‌کنند. شهرک آریئل برچیده می‌شود و دولت اسرائیل مسئولیت جابه‌جایی شهرک‌نشینان ساکن در خاک فلسطینی را بر عهده می‌گیرد.

### اورشلیم
تقسیم اورشلیم بر اساس پارامترهای کلینتون صورت می‌گیرد. اورشلیم یهودی‌نشین پایتخت اسرائیل و اورشلیم عرب‌نشین پایتخت فلسطین خواهد بود. حاکمیت هر کشور بر محله‌هایی که عمدتاً ساکنان آن کشور در آنها زندگی می‌کنند اعمال می‌شود. شهر قدیمی برای رفت‌وآمد آزاد گشوده می‌ماند و طرفین متعهد به حفظ قداست و آزادی عبادت در شهر می‌شوند. گروه اجرا و نظارت (IVG) به‌عنوان نهاد بین‌المللی بی‌طرف بر حفاظت از میراث فرهنگی شهر قدیمی نظارت می‌کند.

### آوارگان
طرح پیشنهادی برای مسئله آوارگان فلسطینی بر پایه قطعنامه ۱۹۴ مجمع عمومی سازمان ملل، قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت و ابتکار صلح عربی تدوین شده‌است. این طرح شامل برنامه غرامت برای به‌رسمیت‌شناختن وضعیت آوارگی و از دست دادن دارایی‌ها و نیز برنامه جبران خسارت برای کشورهای میزبان آوارگان فلسطینی است. آوارگان می‌توانند از میان چندین گزینه برای محل اقامت دائمی خود انتخاب کنند: ماندن در کشور میزبان فعلی، نقل مکان به کشورهای ثالث و یا بازگشت به اسرائیل که تعداد آن به صلاحدید حاکمیتی اسرائیل بستگی دارد.

بر اساس بند مربوطه در توافقنامه، اسرائیل میانگین اعدادی را که کشورهای ثالث مختلف به کمیسیون بین‌المللی اعلام می‌کنند مبنای تعیین سهمیه پذیرش آوارگان فلسطینی قرار می‌دهد. طبق آمار مرکز فلسطینی پژوهش‌های سیاستی و نظرسنجی، تنها ۱۰ درصد آوارگان فلسطینی زندگی در اسرائیل را برمی‌گزینند و ۵۴ درصد ترجیح می‌دهند در کشور فلسطینی ساکن شوند.

### نظارت بین‌المللی
بر اساس توافقنامه، گروه اجرا و نظارت () برای تسهیل، یاری‌رسانی، تضمین، نظارت و حل اختلافات مربوط به اجرای توافقنامه تأسیس می‌شود. زیر نظر این گروه، نیروی چندملیتی () مستقر می‌شود که وظیفه آن تأمین تضمین‌های امنیتی برای طرفین، بازدارندگی و نظارت بر اجرای مفاد مربوطه توافقنامه است.

## ضمائم ۲۰۰۹
در سپتامبر ۲۰۰۹ نسخه گسترده‌تری از طرح همراه با ضمائم تفصیلی منتشر شد. این ضمائم به‌عنوان مکمل توافق ژنو، اقدامات عملی لازم برای اجرای موفق چاره دوکشوری را ترسیم می‌کنند و زمینه‌هایی چون امنیت، گذرگاه‌های مرزی، جاده‌ها، مدیریت آب، دغدغه‌های زیست‌محیطی، اقتصاد و تقسیم اورشلیم را دربرمی‌گیرند.

## حمایت‌ها
### فلسطین و اسرائیل
یاسر عرفات از این ابتکار به‌عنوان «ابتکاری شجاعانه که دروازه صلح را می‌گشاید» ستایش کرد. بر اساس منابع فلسطینی، عرفات و احمد قریع اصول کلی ابتکار ژنو را تأیید کردند هرچند جزئیات آن را نپذیرفتند و نمایندگان رسمی را به مراسم رونمایی فرستادند.

جروزالم پست در ۱۰ مارس ۲۰۰۸ گزارش داد که مروان برغوثی، چهره تأثیرگذار فلسطینی، به حاییم اورون سیاستمدار اسرائیلی گفته‌است که دستیابی به توافقی بر وضعیت نهایی در چارچوب خطوط کلی ابتکار ژنو امکان‌پذیر است.

نظرسنجی ژوئن ۲۰۱۰ مؤسسه هری ترومن دانشگاه عبری اورشلیم و مرکز فلسطینی پژوهش‌های سیاستی و نظرسنجی نشان داد که نزدیک به ۴۹ درصد فلسطینیان و ۵۲ درصد اسرائیلی‌ها از طرح ژنو/پارامترهای کلینتون حمایت می‌کنند. میزان مخالفت در جامعه فلسطینی ۴۹ درصد و در جامعه اسرائیلی ۳۷ درصد بود.

### ایالات متحده
جورج دبلیو بوش توافق ژنو را «سازنده» خواند به شرط آنکه طرفین به اصول مبارزه با تروریسم، تأمین امنیت و تشکیل کشور فلسطینی دموکراتیک و آزاد پایبند بمانند.

کالین پاول، وزیر امور خارجه آمریکا، اعلام کرد: «ایالات متحده به چشم‌انداز دوکشوری رئیس‌جمهور و نقشه راه پایبند است اما بر این باور است که پروژه‌هایی مانند پروژه شما در حفظ فضای امید میان اسرائیلی‌ها و فلسطینیان اهمیت دارند.» پاول در ۵ دسامبر ۲۰۰۳ با تدوین‌کنندگان طرح دیدار کرد.

بیل کلینتون نوشت: «به همین دلیل است که توافق ژنو اهمیت دارد… چنین تلاش‌هایی ثابت می‌کنند که اسرائیلی‌ها و فلسطینیان نیک‌نهاد می‌توانند حتی بر دشوارترین مسائل به توافق برسند.»

### سایر حمایت‌های بین‌المللی
پنجاه‌وهشت رئیس‌جمهور، نخست‌وزیر، وزیر امور خارجه و رهبر پیشین جهان از جمله میخائیل گورباچف رئیس‌جمهور پیشین اتحاد شوروی و اف. دبلیو. دکلرک رئیس‌جمهور پیشین آفریقای جنوبی بیانیه‌ای صادر کردند و از طرح «حمایت قوی» اعلام داشتند. از دیگر شخصیت‌هایی که در مراسم رونمایی حضور داشتند یا پیام حمایت فرستادند می‌توان به جیمی کارتر، تونی بلر، محمد ششم، پادشاه مراکش، حسنی مبارک، لخ والسا، نلسون ماندلا و سیمون وی اشاره کرد.

## انتقادها
### انتقادهای فلسطینی
حمایت فلسطینی از طرح یکپارچه نبود. برخی به‌شدت با آن مخالفت کردند و آن را مبادله حق بازگشت فلسطینیان با دولت‌مداری می‌دانستند. حماس و گردان‌های شهدای الاقصی این توافق را خیانت از سوی مذاکره‌کنندگان فلسطینی خواندند؛ زیرا حق بازگشت را از دیدگاه سازمان‌های تندرو فلسطینی عنصری غیرقابل مذاکره می‌دانستند.

جمال زکوت، یکی از شرکت‌کنندگان و تدوین‌کنندگان فلسطینی طرح، استدلال کرد که بخش مربوط به آوارگان «ابهاماتی» دارد و هدف کل سند صرفاً ارائه الگویی برای توافقنامه آینده است. به گفته او: «سند بازگشت کامل و جمعی میلیون‌ها فلسطینی را تضمین نمی‌کند اما این حق را نیز نفی نمی‌کند… سند فقط ابزاری دیگر برای ادامه مبارزه جهت بازپس‌گیری حقوق ملی‌مان است.»

### انتقادهای اسرائیلی
دولت اسرائیل به رهبری آریل شارون پس از انتشار توافقنامه در ۲۰۰۳ آن را مورد انتقاد قرار داد و آن را خطرناک برای اسرائیل دانست.

سیلوان شالوم، وزیر امور خارجه وقت اسرائیل، تأمین مالی خارجی چشمگیر طرح بیلین را فاش کرد و دولت اسرائیل این تأمین مالی را دخالت خارجی در امور داخلی خود خواند. همچنین کارزار تبلیغاتی در سازمان رادیو و تلویزیون اسرائیل پس از آنکه بررسی‌های رادیو اسرائیل سوءظن‌هایی دربارهٔ تأمین مالی مشکوک برانگیخت لغو شد.

بر اساس نظرسنجی‌های رادیویی در اسرائیل، اکثریت ۷۰ درصدی اسرائیلی‌ها با توافقنامه مخالف بودند؛ هرچند آگاهی عمومی از مفاد آن بالا بود زیرا رسانه‌های اسرائیلی به‌تفصیل دربارهٔ آن بحث کرده بودند.

### انتقاد مسیحیان و اقلیت‌ها
صداهای آرام‌تری نیز از سوی مسیحیان شنیده شد که از نادیده گرفتن منافع مشروع این اقلیت محلی در توافقنامه انتقاد می‌کردند. به‌طور کلی اقلیت‌ها از جمله اعراب ساکن اسرائیل، ارمنیان و بدوی‌ها در این توافقنامه ذکر نشده بودند.

## تأمین مالی
ابتکار ژنو از سوی برخی کشورها و اهداکنندگان خصوصی تأمین مالی شد. هزینه آن به‌طور غیررسمی ۸ میلیون دلار آمریکا برآورد شده‌است. تأمین‌کننده اصلی مالی سوئیس بود و برخی کشورهای اروپایی و ژاپن نیز مشارکت داشتند. بودجه سوئیس از ۱ میلیون فرانک در سال ۲۰۰۹ به ۱۸۰٬۰۰۰ فرانک در سال ۲۰۲۱ کاهش یافته بود.

## کناره‌گیری سوئیس
در ۲۵ ژانویه ۲۰۲۲ وزارت امور خارجه فدرال سوئیس اعلام کرد که حمایت مالی خود را از ابتکار ژنو به‌تدریج قطع خواهد کرد و تا پایان ۲۰۲۳ این حمایت به‌طور کامل متوقف می‌شود. ارزیابی خارجی سال ۲۰۲۰ نتیجه گرفته بود که کارایی ابتکار به دلیل نبود حمایت سیاسی در اسرائیل و فلسطین کاهش یافته‌است.

## پیگیری‌ها
پس از تدوین توافق ژنو، دو سازمان غیردولتی همکار تأسیس شدند: حسکم (؛ آموزش صلح/ابتکار ژنو-اسرائیل) در سمت اسرائیلی و ائتلاف صلح فلسطین/ابتکار ژنو (PPC/GI) در سمت فلسطینی. این سازمان‌ها با همکاری یکدیگر و در میان جوامع خود برای ترویج رسالت توافقنامه یعنی رسیدن به توافقی مذاکره‌ای میان اسرائیل و فلسطین و آماده‌سازی افکار عمومی و رهبران برای پذیرش سازش‌های لازم فعالیت می‌کنند.

## جستارهای وابسته
* فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
* فهرست پیشنهادها برای صلح در خاورمیانه
* ابتکار صلح عربی
* نقشه راه برای صلح
* پیمان‌های اسلو
* نشست ۲۰۰۰ کمپ دیوید
* کنفرانس ۱۹۹۱ مادرید
* توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹
* پیمان صلح اسرائیل و مصر
* پیمان صلح اسرائیل و اردن
* چاره دوکشوری

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* تارنمای رسمی ابتکار ژنو
* تارنمای رسمی اسرائیلی
* تارنمای رسمی فلسطینی

رده:فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
رده:اسرائیل در ۲۰۰۳ (میلادی)
رده:فلسطین در ۲۰۰۳ (میلادی)
رده:روابط بین‌الملل در ۲۰۰۳ (میلادی)
رده:گردهمایی‌های بین‌المللی در سوئیس