مقام ترکی

**مقام ترکی** (به ترکی: ، جمع: ؛ برگرفته از واژهٔ عربی «مقام» عربی) دستگاهی از گونه‌های ملودیک است که در موسیقی کلاسیک و موسیقی عامیانهٔ ترکی به کار می‌رود. این دستگاه مجموعه‌ای پیچیده از قواعد را برای آهنگ‌سازی و اجرا فراهم می‌آورد. هر مقام ساختار فاصله‌ای یگانه‌ای ( به معنای جنس‌ها) و پیشرفت ملودیک ویژه‌ای ( به معنای سیر) دارد. همتای ریتمیک مقام در موسیقی ترکی، «اصول» نام دارد.

چه در آثار از پیش ساخته‌شده (مانند بسته، شرقی، پیشرو و آیین) و چه در آثار بداهه‌نوازی (مانند غزل، تقسیم، تلاوت قرآن و مولد)، همهٔ اجراها در پی پیروی از الگوی ملودیک مقام هستند. دستگاه مقام ترکی پیوندهایی با مقام در موسیقی عربی و اکوس در موسیقی بیزانسی دارد و از دور با سنت‌های موسیقایی ترکان آسیای مرکزی مانند مقام اویغوری و شش‌مقام ازبکی خویشاوند است. همچنین اصول مُدال مشابهی با راگای هندی دارد. همهٔ این مفاهیم به‌طور تقریبی با مُد در موسیقی کلاسیک غربی همخوانی دارند، هرچند قواعد آهنگ‌سازی آن‌ها متفاوت است.

## پیشینه و پیوندهای جغرافیایی-فرهنگی
برخی نظریه‌ها خاستگاه مقام را شهر موصل در عراق می‌دانند. گفته می‌شود «ملا عثمان الموصلی» که نامش برگرفته از زادگاهش است، در دربار عثمانی در استانبول خدمت کرده و بر موسیقی عثمانی تأثیر گذاشته‌است. عرب‌ها مقام‌های موسیقایی را از ایرانیان پس از فتح اسلامی ایران شناختند و آن‌ها را گسترش دادند و از این راه مقام به ترکان رسید.

مقام‌های ترکی، مقام‌های عربی و اکوس بیزانسی همگی به متن‌ها و آثار موسیقایی یونانی بازمی‌گردند که عرب‌ها آن‌ها را ترجمه و بسط دادند. خویشاوندان دورتر مُدال این دستگاه دربرگیرندهٔ مقام اویغوری و شش‌مقام ازبکی در آسیای مرکزی و نیز راگا در موسیقی کلاسیک هند است. برخی پژوهشگران بازتاب مقام ترکی را در ایالت‌های پیشین عثمانی در بالکان یافته‌اند.

## سنگ‌بناهای مقام
### کماها و نشانه‌های تغییر

در نظریهٔ موسیقی ترکی، اکتاو به ۵۳ فاصلهٔ برابر تقسیم می‌شود که هر یک کما () نام دارد و دقیقاً همان کمای هلدری (Holdrian comma) است. هر پردهٔ کامل (whole tone) برابر با ۹ کما است. در عمل تنها ۲۴ کما از این ۵۳ کما به کار می‌رود.

اندیشهٔ عثمانی کلاسیک دربارهٔ اکتاو ریشه‌ای فیثاغورثی دارد و تمایل به بهره‌گیری از پرده‌ها و نیم‌پرده‌هایی مشابه موسیقی غربی دارد؛ این امر فاصلهٔ آن را از دستگاه ۱۷ فاصلهٔ برابر ایرانی-عربی بیشتر کرده‌است. عثمانیان ترجیح می‌دادند اکتاو را به ۵۳ کما تقسیم کنند تا نزدیکی بیشتری با دستگاه فیثاغورثی داشته باشند.

در زمینهٔ مقام عربی، این دستگاه از نوع اعتدال مساوی نیست. در دستگاه غربی، دو دیز و ر بمل — که از نظر کارکردی یک نت‌اند — در دستگاه ترکی هر یک معادل ۴٫۵ کما هستند و درست در میانهٔ خط فاصله قرار می‌گیرند.

### نشانه‌های تغییر در نت‌نویسی آرل-ازگی-اوزدیلک
نت‌نویسی آرل-ازگی-اوزدیلک (Arel-Ezgi-Uzdilek) شش نشانهٔ تغییر افزون بر چهار نشانهٔ معمول نظریهٔ موسیقی غربی به کار می‌برد. نکتهٔ مهم آن است که نمادهای رایج ربع‌پرده ( و ) در این دستگاه نه برای ربع‌پرده بلکه برای تنظیم یک «کما» به کار می‌روند — برخلاف مقام عربی. از این رو «مقام راست» در موسیقی عربی و ترکی به‌ظاهر یکسان نت‌نویسی می‌شود، اما سوم راست ترکی یک سوم بزرگ خالص است نه سوم خنثی.

### دانگ‌های چهارتایی و پنج‌تایی

هر مقام در موسیقی ترکی از یک دانگ چهارتایی (tetrachord) بر روی یک دانگ پنج‌تایی (pentachord) یا برعکس ساخته می‌شود. دانگ‌های سه‌تایی (مانند صبا) نیز وجود دارند اما به‌ندرت به کار می‌روند. افزون بر این، بیشتر مقام‌ها دارای بخشی به نام «گسترش» () هستند که می‌تواند بالاتر یا پایین‌تر از نت پایه و/یا بالاترین نت رخ دهد.

شش دانگ چهارتایی بنیادین وجود دارد:
* **چارگاه**
* **بوسلیک**
* **کُردی**
* **عشاق**
* **حجاز**
* **راست**

همچنین شش دانگ پنج‌تایی بنیادین با همان نام‌ها وجود دارد که یک پردهٔ کامل (T) به انتهای آن‌ها افزوده شده‌است.

این الگوها قابل انتقال به هر نتی در گام هستند؛ برای نمونه، نت لا (دوگاه) در دانگ حجاز می‌تواند یک دوم بزرگ (۹ کما) بالاتر به سی (بوسلیک) یا به هر نت دیگری منتقل شود و دیگر نت‌های دانگ نیز همراه آن جابه‌جا می‌شوند تا ویژگی الگو حفظ شود.

## نظریهٔ پایهٔ مقام
مقام تنها گزینشی از نت‌ها و فاصله‌ها نیست، بلکه در اصل راهنمایی برای ساختار آهنگ‌سازی است: هر قطعه‌ای در یک مقام معین، از نت‌های آن مقام به شیوه‌ای کم‌وبیش منظم می‌گذرد. این الگو در ترکی «سیر» ( به معنای «مسیر») نامیده می‌شود و سه گونه دارد:
* صعودی ()
* نزولی ()
* نزولی-صعودی ()

در ساختار هر مقام سه نت کلیدی وجود دارد:
* **دوراک** (، «پایه»): نت آغازین نخستین دانگ چهارتایی یا پنج‌تایی که هر قطعه‌ای در آن مقام همواره بر روی آن به پایان می‌رسد.
* **گوچلو** (، «نمایان»): نخستین نت دانگ دوم که به‌عنوان پایهٔ موقت در میانهٔ قطعه به کار می‌رود. این «نمایان» با نمایان در موسیقی غربی یکسان نیست؛ گوچلو ممکن است درجهٔ پنجم، چهارم یا حتی سوم گام باشد.
* **یدن** (، «محسوس»): غالباً نت پیش‌آخر هر قطعه که به نت پایه حل می‌شود؛ گاهی نزدیک به محسوس غربی و گاهی نزدیک به زیرپایه است.

سه دستهٔ کلی مقام وجود دارد:
* **مقام‌های ساده** (): تقریباً همگی سیر صعودی دارند.
* **مقام‌های منتقل‌شده** (): همان مقام‌های ساده که به پایهٔ دیگری انتقال یافته‌اند.
* **مقام‌های مرکب** (): ترکیبی از مقام‌های گوناگون که شمار آن‌ها به صدها می‌رسد.

## برخی مقام‌های ساده
### مقام بوسلیک
این مقام دو شکل پایه دارد. در شکل نخست (۱) از یک پنج‌تایی بوسلیک به‌اضافهٔ یک چهارتایی کُردی بر نت حسینی (می) تشکیل شده و در اصل همان لا مینور غربی است. در شکل دوم (۲) از پنج‌تایی بوسلیک به‌اضافهٔ چهارتایی حجاز بر نت حسینی (می) ساخته شده و با لا مینور هارمونیک یکسان است. نت پایه لا (دوگاه)، نمایان حسینی (می) و محسوس سل‌دیز (نیم زیرگوله) است. هنگام فرود از اکتاو به‌سوی پایه، گاهی نت ششم (فا، عجم) دیز می‌شود و نمایان (می، حسینی) چهار کما بمل شده به نت حصار تبدیل می‌گردد (۱الف):

۱) 

۲) 

۱الف) 

### مقام چارگاه
گمان می‌رود این مقام با گام دو ماژور غربی یکسان باشد، اما درک مقام از رهگذر گام‌های غربی گمراه‌کننده است. مقام چارگاه از پنج‌تایی چارگاه و چهارتایی چارگاه آغازشده بر نت گردانیه (سل) ساخته شده‌است. پایه دو (چارگاه)، نمایان سل (گردانیه) و محسوس سی (بوسلیک) است.

مقام چارگاه در دوره‌هایی از تاریخ به‌دلیل ارتباطش با لهو و خوشگذرانی مورد انتقاد قرار گرفته‌است.

### مقام حجاز
مقام حجاز یکی از مقام‌های ساده و پربسامد در موسیقی ترکی است که بر پایهٔ چهارتایی حجاز ساخته شده‌است.

### مقام راست
این مقام پرکاربرد — که گفته می‌شود شادمانی و آرامش به شنونده می‌بخشد — از یک پنج‌تایی راست به‌اضافهٔ یک چهارتایی راست بر نت نوا (ر) تشکیل شده‌است (۱). پایه سل (راست)، نمایان ر (نوا) و محسوس فادیز (عراق) است. هنگام فرود از اکتاو، محسوس همواره ۴ کما بمل شده به نت عجم (فا) تبدیل می‌شود و چهارتایی بوسلیک جای چهارتایی راست را می‌گیرد (۲). افزون بر این، گسترشی در ثبت پایین مقام زیر نت پایه وجود دارد که از یک چهارتایی راست بر نت ر (یگاه) تشکیل شده‌است (۱الف):

۱) 

۱الف) 

۲) 

در ترکیه، اذان نماز عصر (ایکیندی) و نماز عشا (یاتسی) غالباً با مقام راست خوانده می‌شود.

### مقام عشاق
این مقام از یک چهارتایی عشاق به‌اضافهٔ پنج‌تایی بوسلیک بر نت نوا (ر) ساخته شده‌است (۱). پایه لا (دوگاه)، نمایان — که در اینجا در واقع زیرنمایان است — ر (نوا) و محسوس — که در واقع زیرپایه است — سل (راست) می‌باشد. گسترشی در ثبت پایین مقام وجود دارد که از یک پنج‌تایی راست بر نت ر (یگاه) تشکیل شده‌است (۱الف):

۱) 

۱الف) 

در ترکیه، اذان نماز ظهر (اوگله) بیشتر با مقام عشاق خوانده می‌شود.

## همانندی موسیقی کلاسیک و عامیانهٔ ترکی
موسیقی کلاسیک ترکی و موسیقی عامیانهٔ آن هر دو مبتنی بر دستگاه‌های مقامی هستند. گام موسیقایی در موسیقی کلاسیک «مقام» و در موسیقی عامیانه «آیاق» () نامیده می‌شود. آیاق و مقام همانند یکدیگرند؛ برخی نمونه‌ها:
* آیاق یحیالی کرم: مقام حسینی
* آیاق غریب: مقام حجاز
* آیاق کرم ساده: مقام کارجیغار
* آیاق کرم سوخته: مقام نکریز
* آیاق مخالف: مقام سه‌گاه
* آیاق کرم تاتیان: مقام حزام
* آیاق میسکت: مقام اویج
* آیاق بوزلاک: مقام کُردی
* آیاق قلندری: مقام صبا
* آیاق مستزاد یا بشیری: مقام ماهور

ایقاع‌های به‌کاررفته در موسیقی عامیانه و کلاسیک ترکی نیز از نظر شکل، طبقه‌بندی و الگوی ریتمیک شباهت‌هایی دارند.

## جستارهای وابسته
* مقام (موسیقی)
* دستگاه ایرانی
* موسیقی ترکیه
* موسیقی مقامی اویغوری
* شش‌مقام
* موسیقی عربی
* راگا (موسیقی)

## منابع

* 
* 
* 
* 

## برای مطالعهٔ بیشتر
* Aydemir, Murat. *Turkish music makam guide*. Pan Yayıncılık, 2010. .
* Signell, Karl L. *Makam: Modal Practice in Turkish Art Music*. Usul editions, 2004. .
* Özkan, İsmail Hakkı. *Türk Mûsıkîsi Nazariyatı ve Usûlleri. Kudüm Velveleleri*. Ötüken, 2000. .

## پیوند به بیرون
* Maqam World — مرجع مقام‌ها
* Sephardic Pizmonim Project — کاربرد مقام در موسیقی یهودی

رده:موسیقی ترکیه
رده:مقام‌ها
رده:واژه‌ها و عبارت‌های ترکی
رده:سنت موسیقی بر پایه مقام