جبع (روستای ویران‌شده فلسطینی)

**جبع** (به عربی: ) که در منابع تاریخی با نام‌های **گابا** و **گبا** نیز شناخته می‌شود، روستایی عرب فلسطینی در بخش حیفا بود. این روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل در ۲۴ ژوئیه ۱۹۴۸ و در چارچوب عملیات شوتر از سکنه تخلیه شد. جبع در ۱۸٫۵ کیلومتری جنوب حیفا، در نزدیکی کوه کرمل و در فاصله نزدیک به ۳٫۲۵ کیلومتری از دریای مدیترانه قرار داشت.

جبع همراه با دو روستای همسایه‌اش اجزم و عین غزال «مثلث کوچک» را در دامنه‌های غربی رشته‌کوه کرمل تشکیل می‌داد. این سه روستا به دلیل نزدیکی به جاده ساحلی تل‌آویو–حیفا از اهمیت راهبردی بالایی برخوردار بودند. پس از تخلیه روستا، موشاو گوا کرمل در سال ۱۹۴۹ بر روی زمین‌های روستا بنا شد. بر پایه سرشماری سال ۱۹۴۵ جمعیت روستا ۱٬۱۴۰ نفر و همگی مسلمان بودند و مساحت زمین‌های آن ۷٬۰۱۲ دونم بود.

## پیشینه
### دوران باستان

امیل شورر، پژوهشگر آلمانی، در سال ۱۸۹۱ این مکان را با روستایی یکی دانست که در نوشته‌های مورخ یهودی یوسف فلاوی نقش برجسته‌ای دارد. در اواخر سده نخست پیش از میلاد، هرود بزرگ روستایی برای سواره‌نظام بازنشسته خود ساخت و به گفته شورر آن را «شهر سوارکاران» نامید.

باستان‌شناس بنجامین مازار در سال ۱۹۵۷ با شورر مخالفت کرد و بر این باور بود که «گابای سوارکاران» (گبا) که یوسف فلاوی در *[[جنگ یهود]]* ۳٫۳٫۱ از آن یاد کرده‌است باید با ویرانه «خربة الحاریثیه» (اکنون شعار هاعماقیم) یکسان دانسته شود؛ زیرا فاصله آن تا سیمونیاس ۶۰ استادیا (نزدیک به ۱۱ کیلومتر) است که با توصیف یوسفوس در «ویتا» بند ۲۴ هم‌خوانی بهتری دارد. افزون بر آن، فاصله این مکان تا «بسارا» (بیت شعاریم) تنها ۲۰ استادیا (نزدیک به ۴ کیلومتر) بود که آن هم با گزارش یوسفوس سازگار است.

### دوران عثمانی
جبع در سال ۱۵۱۷ همراه با سراسر سرزمین فلسطین به امپراتوری عثمانی ملحق شد. در سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی، جبع به امارت طربای (۱۵۱۷–۱۶۸۳) تعلق داشت که مرج ابن عامر، حیفا، جنین، دره بیت شیان، شمال جبل نابلس، بلاد الروحا و بخش شمالی دشت شارون را نیز دربرمی‌گرفت.

بر پایه دفترهای مالیاتی سال ۱۵۹۶، جبع بخشی از ناحیه جبل عتلیت در سنجاق لجون بود. جمعیت آن ۱۸ خانوار و همگی مسلمان بودند. ساکنان مالیات ثابتی به نرخ ۲۵ درصد بر فراورده‌های کشاورزی شامل گندم، جو، محصولات تابستانی، بز و کندوی عسل می‌پرداختند؛ مجموع مالیات ۷٬۸۰۰ آقچه بود.

در سال ۱۸۵۹ کنسول انگلیسی راجرز جمعیت روستا را ۱۵۰ نفر با ۱۸ فدان زمین زراعی گزارش کرد.

در سال ۱۸۷۳ هیئت «بررسی فلسطین غربی» وابسته به صندوق اکتشاف فلسطین از روستا بازدید کرد و دو آرامگاه سنگی بسته در صخره جنوب روستا و آرامگاه سومی با حیاط مربعی به ابعاد ۱۴ فوت یافت. این آرامگاه‌ها دارای اتاقک‌هایی با لوکولوس‌ها و آرکوسولیوم بودند و نمونه‌ای انتقالی به‌شمار می‌رفتند.

در سال ۱۸۸۲ همین هیئت روستا را چنین توصیف کرد: «روستایی کوچک در گودالی بر دامنه تپه، نزدیک به دشت؛ خانه‌ها عمدتاً سنگی هستند. باغ زیتون خوبی در غرب زیر روستا دارد. آب آشامیدنی از چاهی در شمال‌غرب تأمین می‌شود. مکان قدمت دارد و دارای آرامگاه‌ها و غارهای کنده‌شده در صخره است.»

در سال ۱۸۸۵ (۱۳۰۳ هجری) عثمانیان یک مدرسه ابتدایی پسرانه در جبع بنا کردند.

### دوران قیمومت بریتانیا

در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین، بر پایه سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت جبع ۵۲۳ نفر و همگی مسلمان بودند. در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به ۷۶۲ نفر (۲ مسیحی و باقی مسلمان) در ۱۵۸ خانه افزایش یافت.

بر پایه آمار سال ۱۹۴۵ جمعیت به ۱٬۱۴۰ نفر و همگی مسلمان رسید و مساحت کل زمین‌ها ۷٬۰۱۲ دونم بود. از این مقدار ۴۵۰ دونم باغ و زمین آبی، ۴٬۲۵۵ دونم زمین غلات‌کاری و ۶۰ دونم زمین ساخته‌شده (شهری) بود.

در محوطه روستا ویرانه‌های باستانی متعددی از جمله موزاییک‌ها و آرامگاه‌ها وجود داشت.

### جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
جبع در محدوده‌ای قرار داشت که بر پایه طرح تقسیم سازمان ملل در سال ۱۹۴۷ به دولت یهودی اختصاص یافته بود. در جریان جنگ، نیروهای مردمی روستا بر خودروهای یهودی در جاده ساحلی تیراندازی می‌کردند.

در اوایل ژوئن ۱۹۴۸ گزارشی از نیروهای دفاعی اسرائیل نشان می‌دهد که جبع همراه با اجزم و عین غزال خواستار آغاز مذاکره برای تسلیم شده بودند؛ اما نتیجه‌ای به دست نیامد.

در ۱۴ ژوئیه ۱۹۴۸، پیش از آتش‌بس دوم، کابینه اسرائیل دربارهٔ سه روستای «مثلث کوچک» بحث کرد. داوید بن گوریون گفت نیازی به شتاب نیست:

آتش‌بس دوم از ۱۸ ژوئیه آغاز شد و روستاییان آن را نقض نکردند.

بر پایه منابع آلمانی، در ۱۲ ژوئیه و سپس ۱۷ و ۱۹ ژوئیه هواپیماهای اسرائیلی مجموعاً چهار تُن بمب بر روستاها ریختند. مدافعان فلسطینی در آغاز توانستند نیروهای اسرائیلی را دفع کنند؛ اما در ۲۴ ژوئیه حمله جدید با پشتیبانی توپخانه سنگین و بمباران هوایی به پیشروی اسرائیلی‌ها انجامید.

به گزارش مرون بنونیستی، اقدامات نیروهای دفاعی اسرائیل در دوره آتش‌بس دوم بر «پاکسازی» خوشه‌های کوچک روستاهای عربی در مناطق «راهبردی» متمرکز بود. جبع همراه با اجزم و عین غزال در دامنه‌های غربی رشته‌کوه کرمل بین ۲۴ تا ۲۶ ژوئیه تخلیه شد. یک هفته پس از آغاز آتش‌بس، اسرائیل عملیات شوتر («عملیات پلیس») را با هدف تصرف روستاهای «مثلث کوچک» آغاز کرد. این عملیات توسط ترکیبی از تیپ‌های ارتش و پلیس نظامی اجرا شد. در ۲۵ ژوئیه نبرد خیابانی از عین غزال و جبع گزارش شد. بامداد روز بعد، روستاها خالی از سکنه یافت شدند.

در ۲۶ ژوئیه ۱۹۴۸ ساکنان فلسطینی جبع، اجزم و عین غزال به سوی جنین در کرانه باختری رانده شدند. جبع و عین غزال با خاک یکسان شدند تا بازگشت آوارگان ناممکن شود، در حالی که اجزم از ویرانی کامل در امان ماند.

در سپتامبر ۱۹۴۸ هنگامی که سازمان ملل متحد حق بازگشت روستاییان را خواستار شد، اسرائیلی‌ها با استناد به تیراندازی روستاییان بر خودروهای یهودی در جاده ساحلی، بازگشت آنان را رد کردند.

پس از جنگ، منطقه به دولت اسرائیل ملحق شد. موشاو گوا کرمل نزدیک به یک کیلومتری شمال‌غرب محل روستای قدیمی و بر زمین‌های آن بنا شد.

## وضعیت کنونی محل روستا
در سال ۱۹۹۲ وضع محل روستا چنین توصیف شده‌است: «توده‌هایی از آوار سنگی در محل دیده می‌شود. زیارتگاهی [مقام شیخ عمیر] هنوز در بخش بلندتر محل برپاست. جنگل‌های کاج در زمین‌های مجاور که با سیم خاردار محصور شده‌اند رشد می‌کنند. در پیرامون روستا بقایای آرامگاه‌ها وجود دارد و اسرائیلی‌ها بخشی از محل را به عنوان چراگاه به کار می‌برند.»

## منابع

* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* جبع در وبگاه فلسطین در خاطره
* جبع در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:بخش (تقسیم کشوری) حیفا