دوره‌های آزاد دانشگاهی

**OpenCourseWare** (**OCW**) مجموعه‌ای از درس‌های دانشگاهی است که در دانشگاه‌ها تهیه شده و به‌صورت رایگان از طریق اینترنت منتشر می‌شوند. پروژه‌های OCW نخستین بار در اواخر دههٔ ۱۹۹۰ آغاز شدند و پس از جلب توجه در اروپا و سپس ایالات متحده، به روشی جهانی برای ارائهٔ محتوای آموزشی تبدیل شدند.

## تاریخچه
جنبش OpenCourseWare در سال ۱۹۹۹ آغاز شد، زمانی که دانشگاه توبینگن در آلمان ویدئوهای سخنرانی‌های خود را در قالب ابتکار *timms* (سرور چندرسانه‌ای اینترنتی توبینگن) به‌صورت آنلاین منتشر کرد. این جنبش تنها با راه‌اندازی MIT OpenCourseWare در مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) و Open Learning Initiative در دانشگاه کارنگی ملون در اکتبر ۲۰۰۲ رونق گرفت. این جنبش با راه‌اندازی پروژه‌های مشابه در ییل، دانشگاه ایالتی یوتا، دانشگاه میشیگان و دانشگاه کالیفرنیا، برکلی تقویت شد.

MIT دلیل راه‌اندازی پروژهٔ OCW را «ارتقای یادگیری انسانی در سراسر جهان از طریق دسترسی به شبکه‌ای از دانش» اعلام کرد. MIT همچنین بیان کرد که این کار به دانشجویان (اعم از دانشجویان خود و دیگران) کمک می‌کند تا برای کلاس‌ها آماده‌تر باشند و بتوانند در طول کلاس مشارکت بیشتری داشته باشند. از آن زمان، شمار زیادی از دانشگاه‌ها پروژه‌های OCW ایجاد کرده‌اند که برخی از آن‌ها توسط بنیاد ویلیام و فلورا هیولت حمایت مالی شده‌اند.

## اصول
بر اساس وب‌سایت کنسرسیوم OCW، یک پروژهٔ OCW:
* یک انتشار دیجیتال آزاد و رایگان از منابع آموزشی باکیفیت است که به‌صورت دوره‌های درسی سازمان‌دهی شده‌اند.
* تحت مجوزهای آزاد (مانند برخی مجوزهای کرییتیو کامنز (به انگلیسی: Creative Commons) برای استفاده و اقتباس در دسترس است.
* معمولاً گواهی‌نامه یا دسترسی مستقیم به اعضای هیئت علمی ارائه نمی‌دهد.

## ادکس (edX)

ده سال پس از آغاز OCW در ایالات متحده، در سال ۲۰۱۲ MIT و دانشگاه هاروارد تشکیل ادکس را اعلام کردند؛ یک پلتفرم دورهٔ آنلاین گسترده و آزاد  (MOOC) برای ارائهٔ دوره‌های دانشگاهی آنلاین در رشته‌های گوناگون به مخاطبان جهانی، بدون دریافت هزینه. این ابتکار جدید بر پایهٔ پروژهٔ «MITx» که در سال ۲۰۱۱ معرفی شده بود بنا شد و مفاهیم OCW را گسترش داد؛ با ارائهٔ دوره‌های رسمی‌تر و ساختارمند به دانشجویان آنلاین، و در برخی موارد امکان دریافت اعتبار دانشگاهی یا گواهی‌نامه بر اساس آزمون‌های نظارت‌شده. یکی از ویژگی‌های مهم پلتفرم edX، امکان تعامل دانشجویان با یکدیگر و با استادان در تالارهای گفت‌وگوی آنلاین است. در برخی موارد، دانشجویان در ارزیابی کارهای یکدیگر مشارکت می‌کنند و حتی ممکن است در بخشی از تدریس آنلاین نقش داشته باشند.

علاوه بر این، edX به‌عنوان یک پلتفرم پژوهشی آزمایشی برای پشتیبانی و ارزیابی مفاهیم نوین در یادگیری آنلاین مورد استفاده قرار می‌گیرد.

## مشکلات
یکی از مشکلات این است که ایجاد و نگهداری مجموعه‌های جامع OCW نیازمند سرمایه‌گذاری اولیه و مداومِ قابل‌توجهی از نیروی انسانی است. ترجمهٔ مؤثر به زبان‌ها و زمینه‌های فرهنگی دیگر نیز نیازمند سرمایه‌گذاری بیشتری توسط افراد متخصص است. این یکی از دلایلی است که زبان انگلیسی همچنان زبان غالب باقی مانده و گزینه‌های کمتری از دوره‌های آزاد در زبان‌های دیگر در دسترس هستند. پلتفرم OCW SlideWiki این مسائل را از طریق رویکرد جمع‌سپاری برطرف می‌کند.

## آفریقا
**Eduflic** – Eduflic بستری و ابزارهایی فراهم می‌کند تا همه بتوانند به دوره‌ها و مدارک آنلاینِ کاملاً معتبر از دانشگاه‌های برتر و رهبران صنعت دسترسی داشته باشند.

### OER آفریقا
OER Africa مجموعه‌ای از دوره‌های آزاد (OCW) را ارائه می‌دهد:

* گواهی پیشرفته در آموزش (ACE) ریاضیات برای کمک به معلمان در درک ریاضیات دبستانی و راهنمایی، و همچنین مسائل مربوط به محتوای ریاضی.
* گواهی پیشرفته در رهبری و مدیریت مدارس (ACE) با هدف توانمندسازی مدیران مدارس برای رهبری و مدیریت مؤثر.
* برنامهٔ امنیت غذایی خانوار با هدف آموزش تسهیل‌گران امنیت غذایی خانوار برای فعالیت به‌عنوان عاملان تغییر در حوزه‌های کشاورزی، غذا و تغذیه، با تمرکز بر خانواده‌های درون جوامع.
* مشارکت برای یادگیری ترکیبی و ارتقایافته (PEBL) که به دانشگاه‌های شرق آفریقا کمک می‌کند تا دوره‌هایی را توسعه دهند که توسط دانشگاه‌های عضو از طریق یادگیری ترکیبی ارائه شوند.
* پروژهٔ Agshare II، همکاری میان سه مؤسسهٔ آموزش عالی در اتیوپی و اوگاندا در زمینهٔ مسائل کشاورزی، که مجموعه‌ای از اسناد آموزشی را در بخش منابع فهرست کرده است؛ همچنین دوره‌های مهارت‌های ارتباطی که توسط دانشگاه مالاوی توسعه یافته‌اند در پروژهٔ منابع دیجیتال IADP-SADC در دسترس هستند.

## آمریکا
### کلمبیا
* دانشگاه ایسیسی (Universidad Icesi)، دوره‌های آزاد دانشگاه ایسیسی (OpenCourseWare)

### برزیل
* بنیاد گتولیو وارگاس (FGV Online)
* دانشگاه ایالتی کمپیناس

### مکزیک
* دانشگاه مونتری، ۲۰۰۷
* دانشگاه آنائوآک مکزیک شمالی، ۲۰۱۰

### ایالات متحده

این فهرست تقریباً بر اساس ترتیب پذیرش اصول OCW تنظیم شده است.

* مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT)، ۲۰۰۲
* دانشگاه کارنگی ملون، ۲۰۰۲ 
* دانشگاه کالیفرنیا، برکلی
* دانشگاه استنفورد
* دانشگاه پرینستون
* دانشگاه پنسیلوانیا
* دانشگاه میشیگان
* دانشگاه هاروارد
* دانشگاه ییل
* کلتک
* دانشگاه جانز هاپکینز
* دانشگاه کالیفرنیا، ارواین

موارد زیر مستقیماً وابسته به دانشگاه خاصی نیستند:
* Academic Earth – خصوصی
* آکادمی خان – غیرانتفاعی
* Students Circle Network – همتا به همتا
* کورسرا – تأمین مالی شده توسط سرمایه‌گذاری خطرپذیر
* یوداسیتی – تأمین مالی شده توسط سرمایه‌گذاری خطرپذیر
* ادکس – خریداری‌شده توسط 2U
* iversity – ترکیبی (رایگان و پولی)

## آسیا
### چین
«درس‌نامه‌های آزاد» (OpenCourseWare) که در آغاز توسط MIT و بنیاد هیولت راه‌اندازی شد، در سپتامبر ۲۰۰۳ به چین رسید؛ زمانی که MIT و Internet Engineering Task Force ‏(IETF) همراه با Beijing Jiaotong University یک کنفرانس درس‌نامه‌های آزاد در پکن برگزار کردند. در نتیجهٔ این کنفرانس،  از دولت درخواست کردند برنامه‌ای ملی برای درس‌نامه‌های آزاد در چین ایجاد کند. این گروه شامل برخی از معتبرترین دانشگاه‌های چین و همچنین دانشگاه رادیو و تلویزیون مرکزی چین بود که دانشگاه باز مرکزی چین است و بیش از  دانشجو دارد.

در پی این درخواست، دولت چین «CORE» (China Open Resources for Education) را برای ترویج درس‌نامه‌های آزاد در دانشگاه‌های چین ایجاد کرد و Fun-Den Wang (رئیس IETF) را به‌عنوان رئیس آن برگزید. CORE یک سازمان مردم‌نهاد است که توسط بنیاد هیولت، IETF و دیگر بنیادها پشتیبانی می‌شود. بنا بر وبگاه CORE، تقریباً ۱۰۰ دانشگاه چینی عضو آن هستند، از جمله معتبرترین دانشگاه‌های کشور مانند دانشگاه تسینگهوا، دانشگاه پکن و دانشگاه شانگهای جیاوتونگ.

این سازمان گروهی از داوطلبان را سازمان‌دهی کرد تا درس‌نامه‌های خارجی، عمدتاً درس‌نامه‌های MIT، را به چینی ترجمه کنند و کاربرد درس‌نامه‌های آزاد را در دانشگاه‌های چین گسترش دهند. تا فوریهٔ ۲۰۰۸، تعداد ۳۴۷ درس به چینی ترجمه شده بود و ۲۴۵ تای آن‌ها توسط ۲۰۰ استاد در درس‌هایی با مجموع ۸۰۰۰ دانشجو استفاده می‌شد. این سازمان تلاش کرد برخی از درس‌های چینی را نیز به انگلیسی ترجمه کند، اما تعداد آن‌ها زیاد نیست و برخی فقط ترجمهٔ عنوان دارند.

همچنین ۱۴۸ مطالعهٔ تطبیقی دربارهٔ مقایسهٔ برنامه‌های درسی MIT با برنامه‌های درسی چین با استفاده از محتوای درس‌نامه‌های MIT تولید شد. دفاتر CORE در دانشگاه رادیو و تلویزیون مرکزی چین قرار دارند و به‌طور جزئی توسط IETF و بنیاد هیولت تأمین مالی می‌شوند. آن‌ها کنفرانس‌های سالانه دربارهٔ آموزش باز برگزار می‌کنند و کنفرانس ۲۰۰۸ هم‌زمان با کنفرانس بین‌المللی «کنسرسیوم درس‌نامه‌های آزاد» برگزار شد که تعداد زیادی شرکت‌کننده خارجی را جذب کرد. این وبگاه از سال ۲۰۱3 آفلاین است.

اما پیش از برگزاری کنفرانس درس‌نامه‌های آزاد در پکن و ایجاد CORE، در ۸ آوریل ۲۰۰۳، وزارت آموزش سیاستی را برای آغاز برنامهٔ درس برتر چین منتشر کرده بود.

این برنامه درخواست استادان دانشگاه را برای قرار دادن درس‌هایشان به‌صورت آنلاین می‌پذیرد و برای هر درس که آنلاین شده و به‌صورت رایگان برای عموم عرضه شود، بین  کمک‌هزینه می‌دهد. معتبرترین سطح این برنامه «درس برتر ملی» است و پس از آن «سطح استانی» و «سطح دانشگاهی» قرار دارد. از ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۰ تعداد ۳۸۶۲ درس در سطح ملی توسط ۷۴۶ دانشگاه تولید شد.  

این درس‌ها معمولاً شامل برنامهٔ درس، یادداشت‌ها، اسلایدها، تکالیف و در بسیاری موارد صوت یا ویدئوی کامل جلسات درس هستند.

مقیاس این پروژه همچنین باعث ایجاد فعالیت پژوهشی گسترده‌ای شده و بیش از ۳۰۰۰ مقالهٔ علمی به زبان چینی در موضوع درس‌نامه‌های آزاد منتشر شده‌است.

### مالزی
دانشگاه مالایا (UM) برجسته‌ترین و پیشروترین دانشگاه پژوهشی (RU) در مالزی است. این دانشگاه پژوهشی چندرشته‌ای بیش از ۲۷٬۰۰۰ دانشجو و ۱۷۰۰ عضو هیئت علمی دارد و با ۱۷ دانشکده و مرکز پژوهشی، طیف کاملی از حوزه‌های هنر، علوم و علوم انسانی را پوشش می‌دهد. آغاز فعالیت این دانشگاه در پردیس کوالالامپور به سال ۱۹۵۹ بازمی‌گردد و تاکنون بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ دانش‌آموخته، از جمله چهره‌های برجسته در حوزه‌های مختلف، از آن فارغ‌التحصیل شده‌اند.

### پاکستان
دانشگاه مجازی (Virtual University) یک دانشگاه دولتی در منطقهٔ شهری لاهور، پنجاب، پاکستان است. پردیس دیگری نیز در منطقهٔ مسکونی کراچی، سند، پاکستان دارد.

این دانشگاه در سال ۲۰۰۲ توسط دولت پاکستان برای ترویج آموزش از راه دور در حوزه‌های علوم نوین اطلاعات و ارتباطات تأسیس شد. دانشگاه به دلیل ارائهٔ سخنرانی آنلاین و پخش برنامه‌های آموزشی سخت‌گیرانه بدون توجه به محل سکونت دانشجویان شناخته می‌شود. این دانشگاه دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد در رشته‌های مدیریت بازرگانی، اقتصاد، علوم کامپیوتر و فناوری اطلاعات ارائه می‌دهد. به دلیل اتکای گسترده بر ارائهٔ سخنرانی‌ها از طریق اینترنت، دانشجویان پاکستانی مقیم سایر کشورها نیز در برنامه‌های آن ثبت‌نام کرده‌اند.

### هند
National Programme on Technology Enhanced Learning (NPTEL) یک برنامهٔ آموزشی مشترک است که با حمایت دولت هند اجرا می‌شود. این برنامه با تولید درس‌های ویدئویی و وب‌محور بر اساس برنامهٔ درسی، با هدف ارتقای کیفیت آموزش مهندسی در هند ایجاد شده است. این طرح به‌صورت مشترک توسط هفت IIT و IISc بنگلور اجرا و توسط وزارت آموزش (پیش‌تر وزارت توسعهٔ منابع انسانی) بودجه‌دهی می‌شود.

Flexilearn یک درگاه درس‌های آزاد است. این طرح توسط Indira Gandhi National Open University آغاز شد و علاوه بر ارائهٔ رایگان مواد آموزشی، به دانشجویان اجازه می‌دهد در آزمون برگزارشده توسط دانشگاه شرکت کنند و گواهی بگیرند.

تمام فصل‌های محلی که پیش‌تر فعال بودند، اکنون به‌صورت مشترک دوره‌ها را در قالب SWAYAM (وبگاه آموزش فعال برای ذهن‌های جوان مشتاق) ارائه می‌کنند. این کار از طریق یک پلتفرم انجام می‌شود که می‌تواند تمام دوره‌های ارائه‌شده در کلاس‌های نهم تا مقطع کارشناسی ارشد را میزبانی کند. تمام دوره‌ها تعاملی و رایگان هستند. نه هماهنگ‌کنندهٔ ملی منصوب شده‌اند که یکی از آن‌ها NPTEL است، یعنی محتوای آموزشی ارائه‌شده توسط مؤسسات مهندسی هند به سرپرستی آی‌آی‌تی مدرس. دوره‌های ارائه‌شده در SWAYAM شامل چهار بخش هستند: ویدئوهای آموزشی، منابع مطالعاتی ویژه که قابل دانلود یا چاپ هستند، آزمون‌های خودارزیابی شامل تست و کوییز، و یک تالار گفت‌وگوی آنلاین.

### ژاپن
حرکت OpenCourseWare در ژاپن معرفی و پذیرفته شد.

در سال ۲۰۰۲، پژوهشگران مؤسسه ملی آموزش چندرسانه‌ای (NIME) و دانشگاه صنعتی توکیو (توکیو تک) پروژهٔ MIT OpenCourseWare را بررسی کردند و این بررسی آن‌ها را به تدوین یک طرح آزمایشی OCW با ۵۰ درس در دانشگاه صنعتی توکیو در سپتامبر همان سال رساند. 

سپس در ژوئیهٔ ۲۰۰۴، MIT یک سخنرانی دربارهٔ OpenCourseWare در توکیو تک ارائه کرد که به شکل‌گیری نخستین نشست «ائتلاف OCW ژاپن» انجامید. این نشست با حضور چهار دانشگاه ژاپنی برگزار شد که عمدتاً از طریق تلاش‌های  میاگاوا از MIT و ارتباطات شخصی او دعوت شده بودند. در یک مورد، ارتباط از طریق آشنایی رئیس پیشین دانشگاه توکیو با چارلز وست، رئیس سابق MIT شکل گرفته بود.

در سال ۲۰۰۶، «کنفرانس بین‌المللی OCW» در دانشگاه کیوتو برگزار شد و در آن «انجمن OCW ژاپن» به «کنسرسیوم OCW ژاپن» تبدیل شد. در آن زمان، کنسرسیوم بیش از ۶۰۰ درس داشت؛ اکنون ۱۸ عضو دانشگاهی دارد، از جمله دانشگاه ملل متحد (JOCW، بدون تاریخ). در محوطه‌های دانشگاهی ژاپن، تعداد متخصصان تولید محتوا کم است و این موضوع دریافت پشتیبانی داخلی را دشوار کرده است؛ بنابراین بسیاری از دانشگاه‌ها ناچار به برونسپاری تولید OCW شده‌اند. برای نمونه، دانشگاه توکیو بیشتر به کمک دانشجویان برای تهیهٔ OCW تکیه کرده است.

انگیزهٔ پیوستن به جنبش OCW به‌نظر می‌رسد ایجاد تغییر مثبت در دانشگاه‌های ژاپن باشد، از جمله نوسازی سبک ارائهٔ استادان و نیز به‌اشتراک‌گذاری منابع آموزشی. پژوهشگران ژاپنی علاقهٔ ویژه‌ای به جنبه‌های فنی OCW داشته‌اند؛ برای مثال توسعهٔ موتورهای جستجوی معنایی. در حال حاضر علاقه به «منابع آموزشی باز» (OER) در میان دانشگاه‌های ژاپن رو به افزایش است و انتظار می‌رود دانشگاه‌های بیشتری به این کنسرسیوم بپیوندند.

«برای آن‌که کنسرسیوم JOCW بتواند نهادی مؤثر در حوزهٔ OER باشد، لازم است میان دانشگاه‌های عضو همبستگی ایجاد کند و برای OER منطقی ویژهٔ خود—متفاوت از مدل MIT—بسازد؛ منطقی که بتواند از گسترش بین‌المللی دانشگاه‌های ژاپن و نیز سبک آموزش الکترونیکی ژاپنی پشتیبانی کند.»

### ایران
«**مکتب‌خونه** یک پلتفرم آموزشی آنلاین در ایران است که دوره‌های رایگان دانشگاهی را از دانشگاه‌های ایران ارائه می‌دهد. شعار مکتب‌خونه این است: «دسترسی رایگان همهٔ ایرانیان به آموزش عالی باکیفیت». مکتب‌خونه با دانشگاه‌های برتر ایران همکاری دارد، از جمله دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه تهران، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه علوم پزشکی تهران و دیگر دانشگاه‌ها. بیش از ۲۰۰ دورهٔ آموزشی رایگان در مکتب‌خونه در دسترس است.

«**سامانه فیلم‌های آموزشی دانشگاه فردوسی مشهد**  یک پلتفرم آموزشی آنلاین در ایران است که دوره‌های رایگان دانشگاهی را از دانشگاه فردوسی مشهد ارائه می‌دهد. شعار آنها این است: «دسترسی رایگان همهٔ ایرانیان به آموزش عالی باکیفیت». این سامانه با استادان برجستهٔ دانشگاه فردوسی مشهد همکاری دارد و بیش از ۲۰۰ دورهٔ آموزشی رایگان در آن ارائه می‌شود.

### اسرائیل
دانشگاه آزاد اسرائیل از سال ۲۰۰۸ از طریق ابتکار «Pe'er» عضو این جنبش بوده است.

### تایوان
به رهبری دانشگاه ملی جیاوتونگ، تایوان آغاز به سازمان‌دهی چندین طرح دوره‌های آزاد کرد. سازمان اصلی این طرح با نام کنسرسیوم دوره‌ها و آموزش آزاد تایوان شناخته می‌شود. این طرح دانشگاه‌های برجسته‌ای مانند دانشگاه ملی تایوان، دانشگاه ملی چنگچی، دانشگاه ملی تربیت معلم تایوان و دیگر دانشگاه‌ها را به توسعهٔ پروژه جذب کرد.

### امارات متحده عربی
در امارات متحده عربی، بحثی به رهبری  «لینزی جی. کمپ» از دانشگاه آمریکایی شارجه آغاز شده است. این بحث دربارهٔ اشتراک‌گذاری منابع آموزشی و تدریس («OpenCourseWare») از طریق جامعه‌ای از استادان و متخصصان در منطقهٔ شورای همکاری خلیج فارس (GCC) شکل گرفته است. دسترسی به منابع آموزشی باکیفیت و رایگان میان دانشگاه‌ها رو به افزایش است؛ برای نمونه، منابع دانشگاه MIT (ایالات متحده) و همچنین منابع «OpenLearn» از دانشگاه آزاد بریتانیا. کمپ (۲۰۱۳) پیشنهاد می‌کند که آموزش و یادگیری زمانی ارتقا می‌یابد که استادان در مؤسسات آموزش عالی با همکاری یکدیگر دانش خود را به کلاس‌ها بیاورند. افزون بر این، هنگامی که این پلتفرم برای مشارکت‌کنندگان دیگر مانند کارفرمایان باز شود، ارتباط با صنعت تضمین خواهد کرد که آموزش و یادگیری برای جامعهٔ گسترده‌تر در دسترس و سودمند باقی بماند.

## اروپا
### آلمان
* دانشگاه توبینگن، ۱۹۹۹
* SlideWiki.org (توسعه‌یافته در دانشگاه لایپزیگ)

### فرانسه
* France Université Numérique: درگاه موک (MOOC) برای دانشگاه‌های فرانسه، تأسیس‌شده در سال ۲۰۱۳ با حمایت دولت.

### هلند
* دانشگاه صنعتی دلفت، ۲۰۰۷

### رومانی
* دانشگاه پلی‌تکنیک بخارست، ۲۰۱۲

### ترکیه
* دانشگاه فنی خاورمیانه

### بریتانیا
* OpenLearn، درگاه یادگیری رایگان توسعه‌یافته توسط دانشگاه آزاد بریتانیا.

## همچنین ببینید
* Berkeley Webcast
* Notre Dame OpenCourseWare
* Open.Michigan
* Open Yale Courses
* Saylor Academy
* Tufts OpenCourseWare

## منابع

## پیوند به بیرون
* 
* کنسرسیوم آموزش آزاد
رده:دوره آزاد دانشگاهی
رده:نرم‌افزارهای آموزشی آزاد
رده:پروژه‌های محتوای باز