علت‌یابی

**علت‌یابی** ()، **چرایی‌جویی**، **تفکر علّی**، **استدلال علّی**، فرایند شناسایی علیت است: رابطه میان یک علت و پیامد آن. مطالعه علیت از فلسفه دوران باستان تا عصب‌روان‌شناسی معاصر ادامه دارد؛ فرض‌ها دربارهٔ ماهیت علیت ممکن است به‌صورت تابعی از یک رویداد پیشین که رویداد بعدی را در پی دارد نشان داده شوند. نخستین مطالعه پیش‌علمی شناخته‌شده از علت و معلول در فیزیک (ارسطو) رخ داد. استنباط علیت نمونه‌ای از علت‌یابی است.

## درک علت و معلول
روابط علّی را می‌توان به‌عنوان انتقال نیرو درک کرد. اگر الف باعث ب شود، الف باید نیرویی (یا توان علّی) به ب منتقل کند که نتیجه آن پیامد مورد نظر است. روابط علّی نشان‌دهنده تغییر در طول زمان هستند؛ علت و معلول از نظر زمانی به هم مرتبط‌اند و علت همیشه پیش از پیامد می‌آید.

علیت را همچنین می‌توان در غیاب نیرو، از طریق مفهوم وابستگی، استنباط کرد. یک علت می‌تواند حذف یا توقف چیزی باشد، مانند برداشتن تکیه‌گاه یک سازه و فروریختن آن، یا نبود باران و پژمرده شدن گیاهان.

انسان‌ها می‌توانند با کمک درک علّی دربارهٔ موضوعات گوناگون استدلال کنند، از جمله در موقعیت‌های اجتماعی، تفکر خلاف واقع و علوم تجربی. این درک به توانایی فهم رابطه علت و معلول بستگی دارد. افراد باید بتوانند دربارهٔ دلایل رفتار دیگران استدلال کنند تا نیات آن‌ها را بفهمند و درست عمل کنند، و همچنین پیامدهای احتمالی اعمال خود را پیش‌بینی کنند. انسان‌ها به‌طور طبیعی تمایل دارند دربارهٔ «آنچه می‌توانست باشد» فکر کنند، حتی زمانی که این فکر ربطی به وضعیت فعلی ندارد.

روابط علت و معلول، دسته‌بندی اشیاء را تعریف می‌کنند. بال‌ها ویژگی دسته «پرندگان» هستند و این ویژگی با ویژگی دیگری از همین دسته، یعنی توانایی پرواز، ارتباط علّی دارد.

به‌طور سنتی، پژوهش در روان‌شناسی شناختی بر روابط علّی متمرکز بوده که در آن‌ها هم علت و هم معلول دو حالت دارند: یا هست یا نیست. اما ممکن است هم علت و هم معلول مقادیر پیوسته داشته باشند؛ مثلاً چرخاندن دکمه صدای رادیو (به‌عنوان علت) شدت صدا را کم یا زیاد می‌کند (به‌عنوان معلول). در این موارد، رابطه میان متغیرهای علت و معلول شبیه یک تابع ریاضی است که تغییر در متغیر علت، مقادیر متغیر معلول را تغییر می‌دهد. یادگیری انسانی چنین روابطی در حوزه «یادگیری تابعی» مطالعه شده است.

با این حال، مدل‌های ریاضی پیوسته در دنیای واقعی کاملاً پیوسته نیستند. مثلاً دکمه رادیو تعداد محدودی موقعیت دارد، نه بی‌نهاد. این یکی از مسائل مهم در فلسفه ریاضیات است. یک پاسخ ممکن این است که جهان در عمق خود گسسته است، شاید در مقیاس پلانک (نگاه کنید به گرانش کوانتومی حلقه‌ای). بر اساس نظریه داستان‌پردازی ریاضی، ریاضیات پیوسته صرفاً ابزاری ذهنی برای تصویرسازی و استدلال است، نه بازتاب دقیق واقعیت.

علت و معلول را می‌توان از طریق استنباط آماری نیز بررسی کرد، اما باید توجه داشت که همبستگی به‌معنای علیت نیست. برای مثال، فروش بستنی با تعداد غرق‌شدگان همبستگی دارد، اما نه به این دلیل که بستنی باعث غرق شدن می‌شود؛ بلکه هوای گرم هم مردم را به خرید بستنی و هم به شنا کردن وادار می‌کند. به این عوامل پنهان مخدوش‌کننده می‌گویند.

به همین دلیل، فهمیدن رابطه واقعی علت و معلول از روی آمار به‌تنهایی بسیار سخت است. روش علمی با کنترل متغیرها این مشکل را حل می‌کند؛ در یک آزمایش علمی، پژوهشگر یک متغیر را تغییر می‌دهد و تأثیر آن را می‌سنجد تا مطمئن شود عامل دیگری در کار نیست.

علیت در فیزیک مدرن هم موضوع مهمی است. جبرگرایی می‌گوید اگر همه چیز را دربارهٔ لحظه حال بدانیم، می‌توانیم آینده را پیش‌بینی کنیم. اما مکانیک کوانتومی نشان داده که برخی رویدادها ممکن است کاملاً تصادفی باشند و علت مشخصی نداشته باشند. اینکه آیا این تصادف واقعی است یا نه، هنوز یکی از بزرگ‌ترین پرسش‌های باز فیزیک است و به تفسیر فیزیک کوانتومی و اصل موضعیت مربوط می‌شود.

علیت در بحث اراده آزاد هم نقش مهمی دارد. اگر جبرگرایی درست باشد، اعمال ما نتیجه رویدادهای گذشته هستند و ناسازگارگرایان می‌گویند این با اراده آزاد جور نیست. این گروه به دو دسته تقسیم می‌شوند: کسانی که می‌گویند اعمال انسان جبری نیست، و کسانی که می‌گویند اراده آزاد اصلاً وجود ندارد. برخی از دسته اول به مکانیک کوانتومی استناد می‌کنند. در مقابل هر دو گروه، سازگارگرایان هستند که معتقدند اراده آزاد و جبرگرایی با هم ناسازگار نیستند.

## جستارهای وابسته
* منطق احتمالاتی
* محصول جانبی فرگشت

## منابع

رده:استدلال