شورش خمرهای سرخ

**شورش خمرهای سرخ** یک درگیری مسلحانه در کامبوج و مرز شرقی تایلند بود که در سال ۱۹۷۹ آغاز شد، زمانی که دولت کامپوچیای دموکراتیک تحت حاکمیت خمرهای سرخ در طول جنگ کامبوج و ویتنام سرنگون شد. بین سال‌های ۱۹۷۹ و توافق‌نامه‌های صلح پاریس در سال ۱۹۹۱، این جنگ بین جمهوری خلق کامپوچیای تحت حمایت ویتنام و یک ائتلاف مخالف در جریان بود. پس از سال ۱۹۹۱، دولت خمرهای سرخ که به رسمیت شناخته نشده بود و نیروهای شورشی به مبارزه علیه دولت جدید کامبوج از مناطق دورافتاده تا زمان شکست خود در سال ۱۹۹۸ ادامه دادند. نیروهای باقی مانده خمرهای سرخ در سال ۱۹۹۹ تسلیم شدند.

پس از سقوط رژیم خمرهای سرخ، کامبوج تحت اشغال نظامی ویتنام قرار گرفت، و یک دولت طرفدار هانوی و شوروی به نام جمهوری خلق کامپوچیا (PRK) به رهبری جبهه متحد کامپوچیان برای نجات ملی تشکیل شد. این درگیری در دهه ۱۹۸۰ بین جمهوری خلق کامپوچیا و دولت ائتلافی کامپوچیای دموکراتیک (CGDK) رخ داد. دولت ائتلافی، یک دولت در تبعید بود که در سال ۱۹۸۱ تشکیل شد و از سه جناح سیاسی کامبوجی تشکیل شده بود: حزب سلطنت‌طلب به رهبری شاهزاده نورودوم سیهانوک، حزب کامپوچیای دموکراتیک (که اغلب به عنوان خمرهای سرخ شناخته می‌شود) و جبهه آزادی‌بخش ملی خلق خمرها (KPNLF). نماینده خمرهای سرخ در سازمان ملل، تیون پراسیت، همچنان در این سمت باقی ماند.

در طول دهه ۱۹۸۰، با حمایت چین، تایلند، ایالات متحده، بریتانیا و دیگران، به کنترل قلمرو قابل توجهی ادامه داد و عملیات‌هایی را علیه نیروهای ویتنامی آغاز کرد. ویتنام در سال ۱۹۸۹ از کامبوج عقب‌نشینی کرد. تلاش‌های صلح بین سال‌های ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۱ تشدید شد و دو کنفرانس بین‌المللی در پاریس و یک مأموریت حفظ صلح سازمان ملل متحد که به حفظ آتش‌بس کمک کرد، برگزار شد. سازمان ملل متحد مأموریتی به نام «مقام انتقالی سازمان ملل متحد در کامبوج» (APRONUC) برای اجرای آتش‌بس و رسیدگی به مسئله پناهندگان و خلع سلاح صادر کرد.

در سال ۱۹۹۲، تحریم‌های اقتصادی علیه کامبوج که توسط ایالات متحده و متحدانش در سال ۱۹۷۵ اعمال شده بود، لغو شد. به عنوان بخشی از تلاش صلح، انتخابات تحت حمایت سازمان ملل در سال ۱۹۹۳ برگزار شد که به بازگرداندن ثبات و تثبیت زوال تدریجی خمرهای سرخ کمک کرد. با این حال، درگیری کم‌شدت بین ارتش کامبوج و چریک‌های خمرهای سرخ تا سال ۱۹۹۸ ادامه یافت نوردوم سیهانوک در سال ۱۹۹۳ به عنوان پادشاه کامبوج بازگردانده شد، اما اوضاع پس از کودتایی در سال ۱۹۹۷ تشدید شد. پس از انتخابات ملی در سال ۱۹۹۸، یک دولت ائتلافی تشکیل شد که ثبات سیاسی را به ارمغان آورد و منجر به تسلیم نیروهای باقی‌مانده خمرهای سرخ در آن سال شد.

## درگیری
پس از سقوط خمرهای سرخ و درگیری با ویتنام، وضعیت اقتصادی کامبوج فاجعه‌بار بود. در طول شش ماه اول سال ۱۹۷۹، تقریباً ۸۰۰۰۰ نفر از کامبوج برای رسیدن به تایلند فرار کردند. بسیاری از پناهندگان در اثر مین‌های ضد نفر هنگام تلاش برای عبور از تایلند جان باختند و بسیاری از کسانی که زنده ماندند توسط مقامات تایلندی بازگردانده شدند. پناهندگان مجبور به اقامت در اردوگاه‌ها، به ویژه در استان پره ویهر، شدند که شرایط زندگی در آنجا بسیار نامناسب بود. وضعیت غذایی کامبوج با حمله نیروهای ویتنامی در طول برداشت برنج و غارت ذخایر غذایی توسط دو طرف متخاصم، بدتر شد. از اوت ۱۹۷۹ به بعد، تبعید کامبوجی‌ها واقعاً فاجعه‌بار شد. بیش از یک میلیون نفر که از گرسنگی رانده شده بودند به مرز تایلند نقل مکان کردند. خمرهای سرخ همچنین نیروهای فقیر خود را به اردوگاه‌های پناهندگان فرستادند که در آنجا کمک‌های بشردوستانه، که از طریق نیروهای مسلح سلطنتی تایلند به اردوگاه‌ها سرازیر می‌شد، به نیروهای خمرهای سرخ کمک کرد تا دوباره روی پای خود بایستند. پس از ورود اولین موج پناهندگان به تایلند، بین ۱۰۰۰۰۰ تا ۳۰۰۰۰۰ غیرنظامی در اردوگاه‌هایی در مرز تایلند، در امتداد نواری به طول حدود ۳۰ کیلومتر، پناه گرفتند. نیروهای ضد ویتنامی توسط چین، عمدتاً با سلاح‌های سبک، از طریق تایلند، تأمین می‌شدند. در سطح بین‌المللی، ورود نیروهای ویتنامی به کامبوج توسط اکثر کشورها تحت فشار چین و ایالات متحده، که مایل به جلوگیری از تثبیت ویتنام به عنوان یک قدرت مسلط در جنوب شرقی آسیا بودند، محکوم شد. سازمان ملل متحد جمهوری خلق کامپوچیا را به رسمیت نشناخت و پس از رأی‌گیری در نوامبر ۱۹۷۹، این نهاد، کامپوچیای دموکراتیک را تنها دولت مشروع کامبوج دانست.

از سال ۱۹۸۳، دولت مارگارت تاچر عناصری از اس ای اس بریتانیا، سرویس ویژه هوایی، را برای آموزش خمرهای سرخ در فناوری‌های مین‌های زمینی اعزام کرد. ایالات متحده و بریتانیا همچنین کامبوج را تحریم کردند که منجر به عواقب جدی برای اقتصاد شد.

تایلند که پناهندگان را پذیرفته بود، در ۱۹ نوامبر ۱۹۷۹ اردوگاه خائو ای دانگ را در استان سا کائو، حدود ده کیلومتری کامبوج، افتتاح کرد که به زودی ۱۵۰٬۰۰۰ نفر به آنجا می‌رسیدند. تایلند قصد داشت تمام مردان کامبوجی را که به سن نظامی رسیده بودند، برای تشکیل نیرویی که قادر به دفع حمله احتمالی ویتنام باشد، استخدام کند. حدود ۲۵۰٬۰۰۰ کامبوجی دیگر ترجیح دادند در منطقه بی‌طرف بین دو کشور بمانند.

شاهزاده نوردوم سیهانوک که در سال ۱۹۷۶ توسط خمرهای سرخ در حصر خانگی قرار گرفته بود، در جریان حمله ویتنامی‌ها از کاخ خود خارج شد تا با هواپیما به چین منتقل شود. در تابستان، یک گروه مسلح طرفدار پادشاه سابق، جنبش آزادی ملی کامپوچیا (مولیناکا)، در مرز تایلند برای مبارزه با ویتنامی‌ها تأسیس شد. کونگ سیلوا، کاپیتان سابق عملیات ناوچه، رهبری آن را تا زمان مرگش در اوت ۱۹۸۰ بر عهده داشت. گروه‌های مختلف خمرهای سری یا «خمرهای آزاد» که بین سال‌های ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۹ عملیات چریکی علیه خمرهای سرخ انجام می‌دادند، نیز خود را برای مبارزه با ویتنامی‌ها سازماندهی کردند.

سون سان، نخست‌وزیر سابق سیهانوک، چندین خمر سری و سرباز را که به غرب پناهنده شده بودند، گرد هم آورد تا جبهه ملی آزادی مردم خمر (KPNLF) را تأسیس کند. در آوریل ۱۹۷۹، حدود ده هزار پناهنده توسط ارتش تایلند به منطقه کوهستانی سوک سان، روبروی استان چانتابوری ، منتقل شدند. او این منطقه را «منطقه آزاد شده» اعلام کرد و از آنجا درخواست‌های خود را برای هموطنانش آغاز کرد.

سون سان در ژانویه ۱۹۷۹ با نوردوم سیهانوک تماس گرفت تا رهبری نیروهای او را به دست بگیرد، اما شاهزاده چندین بار این درخواست را رد کرد. در اوایل سال ۱۹۸۱، سیهانوک با حمایت کشورهای آسه‌آن، سازمانی را با هدف رهبری مقاومت ضد ویتنامی، به نام جبهه متحد ملی برای کامبوج مستقل، بی‌طرف، صلح‌آمیز و مشارکتی (FUNCINPEC) ایجاد کرد. گروهی از پیروان او که در مارس ۱۹۸۱ سازماندهی شدند، نیروهای مولیناکا را به خاک خمر در مرز تایلند در نزدیکی استان سورین منتقل کردند. نیروهای سابق کونگ سیلوا به ده هزار نفر از حامیان شاهزاده پیوستند و با آنها ارتش ملی سیهانوک را تأسیس کردند که شاخه مسلح را تشکیل می‌داد.

در طول تابستان ۱۹۷۹، خمرهای سرخ از بادهای موسمی که مانع حرکت نیروهای ویتنامی می‌شد، برای سازماندهی مجدد خود جهت انجام حملات استفاده کردند و نام نیروهای مسلح خود را به ارتش ملی دموکراتیک کامپوچیا تغییر دادند. در ماه ژوئیه، پل پوت ستاد جدید خود، دفتر ۱۳۱، را در دامنه کوه توم مستقر کرد. خمرهای سرخ از کمک نیروهای ویژه تایلندی بهره‌مند شدند که آموزش و جذب نیروهای مسلح خمر را تضمین می‌کرد. در سال ۱۹۷۹، خیو سامفان رهبری نهاد جدیدی را که جایگزین دولت در تبعید شد، یعنی جبهه اتحادیه بزرگ میهنی دموکراتیک ملی کامپوچیا، به عهده گرفت. پل پوت از نقش محتاطانه‌تر خود به عنوان فرمانده نیروهای مسلح راضی بود و پس از سال ۱۹۸۰ در ملاء عام ظاهر نشد.

سه جنبش مقاومت کامبوجی علیه تهاجم ویتنام از سال ۱۹۸۱ به بعد همزمان وجود داشتند. این شامل خمرهای سرخ و ارتش ملی دموکراتیک کامپوچیا به رهبری پل پوت و با ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر، سون سان با ۱۰ هزار نفر، و ارتش ملی سیهانوکیست با ۶۰۰۰ نفر بود. هر یک از این سه جنبش قدرت خود را بر برخی از اردوگاه‌های پناهندگان کامبوجی گسترش دادند. چریک‌های سیهانوکیست هیچ مشکلی در تأمین تجهیزات نداشتند، اما عملکرد ضعیف آنها در میدان نبرد مانع از گسترش اقتدار آنها به تعداد قابل توجهی از غیرنظامیان شد. در ابتدا، نیروهای سیهانوکیست عملاً وجود نداشتند. شاهزاده نورودوم رانارید، یکی از پسران سیهانوک، به عنوان نماینده ویژه پدرش در بانکوک منصوب شد. او بدون هیچ گونه صلاحیت نظامی به عنوان فرمانده کل منصوب شد. رانارید به خمرهای سرخ وابسته بود، که به آنها بودجه می‌داد و در عوض تشکیل را تضمین می‌کرد. ارتش ملی سیهانوک، به تدریج با شاهکارهای واقعی اسلحه خود را متمایز کرد.

نیروی اشغالگر ویتنامی در سال ۱۹۸۱ حدود ۲۰۰۰۰۰ نیرو داشت آنها همچنین مسئول آموزش ارتش جمهوری خلق کامپوچه، نیروهای مسلح انقلابی خلق کامپوچه، بودند که در ابتدا حدود ۳۰۰۰۰ نفر بودند. ایالات متحده به جمهوری خلق چین در مورد مسئله کامبوج اختیار تام داد و همچنان کامپوچه دموکراتیک را به عنوان دولت کامبوج به رسمیت شناخت، که عمدتاً به دلیل مخالفت آن با اشغال ویتنامی تحت حمایت اتحاد جماهیر شوروی بود. بریتانیا و ایالات متحده، از طریق تایلند، از خمرهای سرخ و همچنین سایر جنبش‌های چریکی علیه ویتنامی‌ها حمایت کردند. تحت رهبری آمریکا، برنامه جهانی غذا تقریباً ۱۲ میلیون دلار آمریکا غذا از طریق ارتش تایلند برای خمرهای سرخ فراهم کرد. به نظر می‌رسید که اتحاد جماهیر شوروی کاملاً از وضعیت کامبوج تحت فشار است. ارتش شوروی با حمایت از ویتنام، به بندرها سواحل ویتنام دسترسی پیدا کرد. دولت شوروی در کامبوج خیلی فعال نبود، زیرا توجه آنها همزمان معطوف به بحران موشکی اروپا و جنگ افغانستان بود.

جنایاتی که خمرهای سرخ مرتکب شدند، به اعتبار بین‌المللی آنها آسیب جدی وارد کرد. چین برای اینکه آنها را در نظر جامعه بین‌المللی برجسته‌تر کند، از آنها خواست که دوباره با نوردوم سیهانوک، که شخصیتی قابل قبول‌تر در نظر غرب بود، متحد شوند. از سوی دیگر، چین و ایالات متحده تنها در صورتی موافقت کردند که به مقاومت سیهانوکیست‌ها کمک مالی کنند که شاهزاده یک ائتلاف ضد ویتنامی با خمرهای سرخ تشکیل دهد که بتواند به او نیرو بدهد. سیهانوک در ابتدا هرگونه ایده ائتلاف جدید با افراد پل پوت را رد کرد، زیرا چندین نفر از فرزندان و نوه‌های او بین سال‌های ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۹ ناپدید شده بودند. با این حال، در سال ۱۹۸۱، با توجه به اینکه خمرهای سرخ با موفقیت در برابر حملات ویتنامی‌ها برای بیرون راندن آنها از سنگرهایشان مقاومت می‌کنند، موافقت کرد که دوباره با آنها متحد شود تا فرصتی برای بازگشت به قدرت داشته باشد. در ۴ سپتامبر ۱۹۸۱، سیهانوک، خیو سامفان و سون سان بیانیه مشترکی منتشر کردند و تشکیل یک دولت ائتلافی برای آزادسازی کامبوج از «متجاوزان ویتنامی» را اعلام کردند. با توجه به نیاز به وحدت گسترده‌تر علیه ویتنام، وحدتی که یک خط کمونیستی صریح مانع آن می‌شد، خمرهای سرخ در دسامبر ۱۹۸۱ حزب کامپوچیای دموکراتیک را برای جایگزینی حزب کمونیست کامپوچیا تأسیس کردند و *رسماً* مارکسیسم-لنینیسم را کنار گذاشتند تا سوسیالیسم دموکراتیک را انتخاب کنند. با تشویق چین که تهدید به توقف ارسال سلاح کرده بود، این سه جناح در ۲۱ ژوئن ۱۹۸۲ در کوالالامپور دولت ائتلافی کامپوچیای دموکراتیک (GCKD) را تشکیل دادند. جناح جدید به ریاست سیهانوک تشکیل و توسط سازمان ملل به رسمیت شناخته شد. سون سان نخست‌وزیر و خیو سامفان معاون نخست‌وزیر مسئول امور خارجه شد. این دولت توسط جامعه بین‌المللی (به جز کشورهای کمونیستی بلوک شرق و کشورهای عضو کمکان) به رسمیت شناخته شد و سفیران خود را در سازمان ملل و فرانسه حفظ کرد. کمکان در عمل به عنوان یک جبهه سیاسی برای پنهان کردن کمک‌های بین‌المللی به خمرهای سرخ، که همچنان قدرتمندترین شریک نظامی ائتلاف ضد ویتنامی بودند، عمل کرد.
بندانگشتی|نقشه فعالیت خمرهای سرخ در کامبوج (۱۹۸۹–۱۹۹۰)
جنبش‌های چریکی به اقدامات خود در امتداد مرز با تایلند ادامه دادند. نیروهای خمر سرخ به سرمایه‌گذاری در مناطق دورافتاده و کوهستانی و نصب مین‌های ضد نفر ادامه دادند که باعث تلفات زیادی در میان غیرنظامیان شد. هدف سون سان و سیهانوک این بود که از نظر نظامی وجود داشته باشند و سپس در هرگونه مذاکرات آینده نقش داشته باشند. درگیری مداوم طبق یک برنامه فصلی پیش می‌رفت. هر سال، در طول فصل خشک، ارتش خلق ویتنام به اردوگاه‌های چریکی حمله می‌کرد و گاهی تا عمق زیادی به خاک تایلند نفوذ می‌کرد. در طول فصل بارندگی، نبود جاده‌های آسفالته، واحدهای مکانیزه ویتنامی را از حرکت بازمی‌داشت. این امر به چریک‌ها اجازه می‌داد تا به خاک کامبوج حمله کنند. از سال ۱۹۸۴، ویتنامی‌ها جمعیت کامبوج را در یک طرح گسترده دفاع غیرفعال بسیج کردند. به مدت سه ماه، شش ماه یا یک سال، غیرنظامیان مجبور شدند جاده‌هایی را به سمت غرب کشور بسازند، روستاها را تقویت کنند، جنگل‌ها را قطع کنند و خاکریزهای حفاظتی را در امتداد مرز تایلند و بخشی از مرز با لائوس حفر کنند.

ارتش جمهوری خلق کامپوچیا، که انگیزه کمی داشت و مجبور بود تحت رهبری ارتش ویتنام فعالیت کند، دچار فرارهای زیادی شد. اقدامات دفاعی سازماندهی شده توسط ارتش ویتنام که با کمک مردم محلی انجام شد، در دفع نیروهای کامپوچیای دموکراتیک مؤثر بود. خمرهای سرخ، نتوانستند موقعیت خود را در داخل کشور بازپس بگیرند، جایی که حضور بسیاری از ویتنامی‌ها در شهرها و برخی اردوگاه‌ها، کار آنها را پیچیده‌تر می‌کرد. سربازان ویتنامی نیز نتوانستند به فعالیت‌های جنبش‌های شورشی پایان دهند، به ویژه به این دلیل که چین با حوادث مرزی - حدود ۳۷۵۰ مورد بین سال‌های ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۲ - در منطقه تونکین، ویتنام را تحریک کرد.

ویتنام مجبور شد پرسنل نظامی خود را بیشتر تقویت کند که منجر به وابستگی به تدارکات شوروی شد. هزینه‌های نظامی ۲۰٪ از تولید ناخالص داخلی ویتنام را تشکیل می‌داد. ویتنام در نهایت حدود ۱۷٫۵٪ از کمک‌های نظامی و ۲۰٪ از کمک‌های اقتصادی ارائه شده توسط اتحاد جماهیر شوروی به جهان سوم را دریافت می‌کرد. ایالات متحده سون سان را تأمین مالی کرد تا رکود ویتنام در کامبوج را افزایش دهد. تهدید ویتنام همچنین اجازه داد تا همکاری نظامی با کشورهای آسه‌آن را تقویت کند. در اواسط دهه ۱۹۸۰، درگیری کامبوج به بن‌بست نظامی رسید و به‌طور فزاینده‌ای بر امور مالی ویتنام و شوروی سنگینی می‌کرد.

در آوریل ۱۹۸۳، نیروهای مسلح خلق ویتنام حمله‌ای را در مرز کامبوج و تایلند آغاز کردند که واکنش ارتش سلطنتی تایلند را برانگیخت و مواضع ویتنامی‌ها را گلوله‌باران کرد. در اواخر سال ۱۹۸۴، ارتش ویتنام با سلاح‌های سنگینی که پنج سال از آنها استفاده نکرده بود، به پایگاه‌های مقاومت حمله کرد. در ژانویه ۱۹۸۵، ویتنامی‌ها پایگاه آمپیل را که در اختیار بود و پایگاه پنوم مالای را که در اختیار خمرهای سرخ بود که در مرز تایلند بودند، تصرف کردند. ارتش تایلند تلافی کرد و یکی از هلیکوپترهایش توسط ویتنامی‌ها سرنگون شد. این نبرد باعث هجوم بیشتر پناهندگان به اردوگاه‌های تایلند شد. حدود ۲۰۰۰۰۰ غیرنظامی در سال ۱۹۸۵ به تایلند گریختند. این تلفات نظامی، وزن سیاسی مقاومت را تضعیف کرد. این شکست برای سربازان سون سان یک عقب‌نشینی دردناک بود، در حالی که ارتش ملی سیهانوک در نبردها شهرت مثبتی کسب کرد، جایی که آنها تنها به دلیل عقب‌نشینی ارتش تایلند شکست خوردند، که به ویتنامی‌ها اجازه داد تا از عقب به نیروهای او برسند.

نیروهای ائتلاف خمرهای سرخ که از پایگاه‌های اصلی خود محروم شده بودند، در جنگل پناه گرفتند و به عملیات چریکی خود ادامه دادند. اگر مقاومت کامبوج در موقعیتی نبود که ارتش ویتنام را از نظر نظامی به خطر بیندازد، ادامه جنگ مانع عادی‌سازی اوضاع کشور و اعمال فشار سیاسی بر ویتنام می‌شد. ویتنامی‌ها به خروج از این درگیری بی‌پایان و پرهزینه از طریق مذاکره علاقه‌مند بودند، اما خواستار کنار گذاشتن خمرهای سرخ در مذاکرات آینده بودند. به همین ترتیب، ائتلاف مقاومت کامبوج نیز خواستار کنار گذاشتن ویتنامی‌ها شد.

در ۲ سپتامبر ۱۹۸۵، پل پوت، پس از رسیدن به سن شصت سالگی، بازنشستگی خود را اعلام کرد و فرماندهی نیروهای مسلح را به سون سن واگذار کرد. با این حال، او خود را به عنوان رئیس «مؤسسه عالی دفاع ملی» منصوب کرد، سمتی با مسئولیت‌های مبهم اما به نظر می‌رسید که نشان می‌دهد دبیرکل سابق حزب کمونیست کامپوچیا رهبری نیروهای خمرهای سرخ را بر عهده دارد. حدود ۱۰٬۰۰۰ نفر در عمل تحت فرماندهی پل پوت باقی ماندند که از اردوگاهی واقع در تایلند عملیات انجام می‌داد. تا موک همچنین ۱۰٬۰۰۰ نفر را در منطقه او ترائو رهبری می‌کرد. خیو سامفان و اینگ ساری نیز به نوبه خود، فرماندهی نیروها را در منطقه باتامبانگ و در خاک تایلند بر عهده داشتند. چین، که مایل بود اتحاد جماهیر شوروی را در شرایط دشواری در منطقه قرار دهد، بدون تأیید آشکار «افراط‌گرایی‌های» پل پوت، همان‌طور که قبلاً انجام می‌داد، به دامن زدن به شورش خمرهای سرخ ادامه داد.

## روند صلح
روی کار آمدن میخائیل گورباچف در اتحاد جماهیر شوروی، نقطه عطفی در سیاست خارجی شوروی بود. اتحاد جماهیر شوروی، که اکنون به دنبال حفظ اقتصاد خود و خلاص شدن از درگیری‌های پرهزینه جانبی مانند تأمین مالی درگیری کامبوج، جنگ در افغانستان، درگیری آنگولا یا رژیم‌های متحد مانند کوبا بود. رهبر جدید شوروی همچنین در سخنرانی خود در ۲۴ ژوئیه ۱۹۸۶، تمایل خود را برای نزدیکی با جمهوری خلق چین، که درگیری کامبوج همچنان اختلاف اصلی با آن است، ابراز کرد. ویتنام که خود نیز با مشکلات اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کرد، متوجه شد که نمی‌تواند برای مدت طولانی روی حمایت اتحاد جماهیر شوروی، که کمک آن از نظر مالی برای ادامه جنگ ضروری بود، حساب کند: این کشور خروج نیروهای خود از کامبوج را که از چند سال قبل آغاز شده بود، تسریع کرد.

عقب‌نشینی رسمی پل پوت در اواسط دهه ۱۹۸۰ شرایط را برای آغاز مذاکرات صلح تکمیل کرد و به سون سان اجازه داد تا به دولت جمهوری خلق کامپوچیا پیشنهاد آغاز مذاکرات با ائتلاف نیروهای مقاومت را بدهد.

در سال ۱۹۸۷، فرانسه و استرالیا برای امکان برگزاری یک کنفرانس بین‌المللی که مسئول تدوین طرح صلح باشد، اعلام آمادگی کردند. با این حال، مذاکرات به دلیل نقشی که برای خمرهای سرخ محفوظ بود، برای چندین سال با مشکل مواجه شد. در ۲ دسامبر ۱۹۸۷، در فر-آن-تاردنوا، و سپس در ۲۰ و ۲۱ ژانویه ۱۹۸۸ در سن-ژرمن-آن-له، نوردوم سیهانوک و نخست‌وزیر کامبوج، هون سن، برای رسیدن به توافقی در مورد آغاز مذاکرات بین همه جناح‌های مقاومت و دولت پنوم پن، دیدار کردند. نوردوم سیهانوک از برگزاری انتخابات در کامبوج تا زمان اصلاح و تغییر نام رژیم جمهوری خلق کامپوچیا خودداری کرد.

در ژوئیه ۱۹۸۸، نمایندگان، خمرهای سرخ، و دولت جمهوری خلق کامپوچیا در بوگور اندونزی ملاقات کردند و تشکیل یک شورای آشتی ملی را پیشنهاد دادند. تایلند، در همان دوره، خط مشی خود را برای تسریع خروج ویتنام از کامبوج تغییر داد: نخست‌وزیر تایلند، چاتیچای چونهاوان، برای تقویت روابط تجاری با ویتنام و جمهوری خلق کامپوچیا، رویکردی برای ایجاد روابط حسنه با این دو کشور اتخاذ کرد.

دولت ایالات متحده، تایلند را به دلیل شکستن موضع چین و آمریکا تهدید به تحریم کرد. اگرچه مذاکرات ادامه دارد. ایالات متحده، به نوبه خود، خواستار ایجاد یک دولت مستقل، اما همچنین ضد ویتنامی، در کامبوج بود که توسط نیروهای سون سان و سیهانوک، احتمالاً با حمایت خمرهای سرخ، تشکیل می‌شد. ویتنام می‌خواهد چهار نیروی کامبوجی - اردوگاه سیهانوک، خمرهای سرخ، و جمهوری خلق کامپوچیا - بر سر یک برنامه با یکدیگر به توافق برسند. چین دیدگاه منفی نسبت به پروژه ویتنام داشت، زیرا این امر به معنای به رسمیت شناختن بین‌المللی جمهوری خلق کامپوچیا بود. پل پوت، به نوبه خود، قصد داشت از روند صلح برای گسترش کنترل خود در سراسر کشور استفاده کند و انتخابات برنامه‌ریزی شده را خراب کند.

برای تسهیل مذاکرات صلح، ویتنام در ۲۶ مه ۱۹۸۸ شروع به خارج کردن نیروهای خود از کامبوج و لائوس کرد. در اوت همان سال، چین طرح سیهانوک را که پیشنهاد استقرار یک نیروی بین‌المللی در کامبوج پس از آتش‌بس را برای جلوگیری از بازگشت خمرهای سرخ به قدرت با زور می‌داد، تصویب کرد. پکن موافقت کرد که دیگر از مقاومت کامبوج در ازای یک جدول زمانی دقیق برای خروج حمایت نکند. ویتنام متعاقباً در سپتامبر ۱۹۸۹ موافقت کرد که عقب‌نشینی کند: در ۵ آوریل ۱۹۸۹، خروج یکجانبه و بی‌قید و شرط ارتش ویتنام تأیید شد. جمهوری خلق کامپوچیا، که مشروعیت آن به عنوان طرف گفتگو توسط همه طرف‌های درگیر به رسمیت شناخته شده بود، در پایان آوریل برای جلب نظر سیهانوکیست‌ها، اقدام به بازنگری قانون اساسی کرد: رژیم هرگونه اشاره‌ای به مارکسیسم-لنینیسم را کنار گذاشت و نام رسمی «دولت کامبوج» را برای خود برگزید. حزب حاکم، حزب انقلابی خلق کامپوچیا، نیز خود را به حزب خلق کامبوج (PPC) تغییر نام داد.

در سپتامبر ۱۹۸۹، ارتش خلق ویتنام به‌طور کامل از کامبوج عقب‌نشینی کرد و این درگیری اکنون به یک درگیری مسلحانه جزئی بین جناح‌های کامبوجی کاهش یافته است. دولت کامبوج و دولت ائتلافی کامپوچیای دموکراتیک توافق کردند که یک مشاوره انتخاباتی میان‌مدت برگزار کنند که راه را برای آشتی ملی هموار می‌کند. با این حال، اختلافات عمیقی بر سر ترکیب دولت این کشور بین آتش‌بس و انتخابات همچنان ادامه داشت. خمرهای سرخ مانع اصلی بودند، زیرا دولت پنوم پن قاطعانه از مشارکت در دولت ائتلافی خودداری کرد. در نوامبر ۱۹۸۹، گرت ایوانز، وزیر امور خارجه استرالیا، پیشنهاد داد که کامبوج تا زمان انتخابات تحت قیمومیت سازمان ملل قرار گیرد، که تهدید انحصار قدرت توسط خمرهای سرخ را از بین می‌برد.

در ژوئن ۱۹۹۰، هون سن پیشنهاد داد که دولت ائتلافی آینده، که شورای عالی ملی کامبوج (CNS) نامیده می‌شود، نمایندگانی برابر از ایالت کامبوج و GCKD داشته باشد. در ژوئیه ۱۹۹۰، ایالات متحده سرانجام حمایت از خمرهای سرخ را متوقف کرد. سیهانوک، مشتاق تضعیف خمرهای سرخ، به دولت کامبوج نزدیک شد و در ماه مه ۱۹۹۱ پیشنهاد داد که رهبری شورای عالی ملی کامبوج بین یک رئیس‌جمهور (خودش) و یک معاون رئیس‌جمهور (هون سن) تقسیم شود. خمرهای سرخ که در ماه آوریل از چین برای شرکت در مذاکرات تأیید دریافت کرده بودند، در ابتدا با این توافق مخالفت کردند، اما این تنها انزوای دیپلماتیک آنها را افزایش داد.

چهار حزب کامبوجی که از ۲۴ تا ۲۶ ژوئن ۱۹۹۱ در پاتایا، تایلند گرد هم آمده بودند، سرانجام توافق آتش‌بس بی‌قید و شرط را امضا کردند. در ۲۳ اکتبر، توافق‌نامه پاریس در مورد کامبوج امضا شد: ارتش ملی سیهانوکیست و جبهه آزادی‌بخش ملی خلق خمر در نتیجه مبارزه مسلحانه را متوقف کردند. این توافق‌نامه‌ها کامبوج را تحت قیمومیت سازمان ملل متحد، از طریق اداره انتقالی سازمان ملل متحد در کامبوج (UNTAC) قرار می‌دهد که با ۱۷۰۰۰ سرباز و ۸۰۰۰ غیرنظامی، مأموریت خلع سلاح متخاصمان، نظارت بر دو دولت مخالف، آماده‌سازی کشور برای انتخابات و تضمین بازگشت حدود ۳۵۰۰۰۰ پناهنده به کشور را بر عهده دارد. در ۱۷ ژوئیه، نوردوم سیهانوک ریاست شورای عالی ملی را بر عهده گرفت که باید نماینده کامبوج در صحنه بین‌المللی باشد. در داخل کشور، دولت کامبوج و جناح‌های چریکی تحت نظارت سازمان ملل متحد، به اداره قلمروهای مربوط خود ادامه دادند: بنابراین، نه دهم کشور تحت کنترل دولت هون سن باقی ماند. خمرهای سرخ تحت فشار مشترک چین که می‌خواست وجهه بین‌المللی خود را بهبود بخشد و به درگیری خود با اتحاد جماهیر شوروی پایان دهد، با این توافق موافقت کردند. تایلند نیز برای عادی‌سازی روابط خود با سایر کشورهای منطقه عجله داشت.

صلح حاصل از این توافقات شکننده بود. در نوامبر ۱۹۹۱، خیو سامفان و سون سن به پنوم پن رسیدند، اما توسط جمعیتی خشمگین به رهبری هون سن مرعوب شدند. سپس هیئت خمرهای سرخ پایتخت کامبوج را ترک کرد. سون سن متعاقباً از کمیته مرکزی خمرهای سرخ اخراج شد و تماس با اعضای نهاد انتقال قدرت (رفراندوم در کامبوج) ممنوع شد. خمرهای سرخ همچنان از چین حمایت دیپلماتیک و همچنین کمک‌های نظامی محرمانه دریافت می‌کردند. این امر تا حدی به این دلیل بود که چین دیگر نیازی به حفظ روابط خود با اتحاد جماهیر شوروی سابق نداشت و در عوض به محدود کردن نفوذ ویتنام در منطقه ادامه می‌داد.

خمرهای سرخ که از بازپس‌گیری قدرت ناامید نشده بودند، به نیروهای حافظ صلح سازمان ملل اجازه ورود به مناطق تحت کنترل خود را ندادند؛ علاوه بر این، به آزار و اذیت نیروهای مسلح ادامه دادند. در سال ۱۹۹۲، آنها اعلام کردند که به توافق پاریس احترام نمی‌گذارند و تصمیم به تحریم انتخابات ۱۹۹۳ گرفتند و با این کار مانع از آن شدند که دشمنانشان در کامبوج مشروعیت حق رأی عمومی را از دست بدهند. رادیو خمرهای سرخ فراخوان‌هایی برای ترور کارگران مهاجر ویتنامی صادر کرد و در آوریل ۱۹۹۳، در آستانه انتخابات، حدود ۱۰۰ نفر از ساکنان ویتنامی کامبوج کشته شدند. برخلاف همه انتظارات، انتخابات مجلس قانونگذاری از ۲۴ تا ۲۸ مه ۱۹۹۳ با آرامش برگزار شد و با وجود مانورهای ارعاب خمرهای سرخ، از مشارکت گسترده برخوردار بود.

۴۵٪ آرا و هون سن ۳۶٪ آرا را به دست آورد. حزب لیبرال دموکرات بودایی سون سان (PDLB) ده مقام منتخب را به دست آورد. سیهانوک، با مشاهده واکنش مردمی خمرهای سرخ، از ایده دولت وحدت ملی که شامل خمرهای سرخ نیز می‌شد، منصرف شد. در ۱۴ ژوئن، مجلس مؤسسان حاصل از انتخابات به او اختیارات کامل برای تشکیل دولت داد. سیهانوک که از نظر سلامتی در وضعیت نامناسبی بود، نمی‌خواست رهبری را به دست بگیرد، اما قصد داشت خود را در معرض قضاوت قرار دهد. در ۲۴ ژوئن، نورودوم رانارید و هون سن با پیشنهادها سیهانوک برای تشکیل یک دولت وحدت ملی موافقت کردند، که در آن قدرت به‌طور مساوی توزیع می‌شد. رانارید اولین نخست‌وزیر و هون سن دومین نخست‌وزیر شدند. در ۲۱ سپتامبر، مجلس تصمیم به بازگشت به سلطنت پارلمانی گرفت. سی و هشت سال پس از کناره‌گیری از عنوان پادشاهی و بیست و سه سال پس از برکناری از قدرت، نوردوم سیهانوک دوباره پادشاه کامبوج شد.

## درگیری دوم
خمرهای سرخ با کنار گذاشتن خود از روند صلح، کنترل مناطقی در شمال غربی کامبوج، در استان‌های باتامبانگ و سیم ریپ، همسایه تایلند، را در دست داشتند. تا سال ۱۹۹۳، تعداد نیروهای آن حدود ۱۰۰۰۰ جنگجو بود و توانست کنترل خود را به بیش از نیم میلیون کامبوجی، چهار برابر بیشتر از قبل از توافق‌نامه‌های صلح، گسترش دهد. خمرهای سرخ با از دست دادن حمایت چین، که پس از شکست انتخاباتی خود از آنها فاصله گرفت، و همچنین تایلند و کشورهای غربی، مجبور شد روی منابع مالی دیگری حساب کند. این شامل فروش حقوق معدن برای سنگ‌های قیمتی (یاقوت و یاقوت کبود) و محصولات جنگلی بود. فعالیت‌های تجاری آن حدود ۲۰۰ میلیون دلار در سال درآمد داشت. با این حال، نیروهای آن در تابستان ۱۹۹۳ تضعیف شدند، زمانی که هزار سرباز، پس از انتخابات، به نیروهای دولتی پیوستند. خود سیهانوک ایده توافق صلح با خمرهای سرخ را رها نکرده بود. با این حال، پادشاه تنها نقشی نمادین در قانون اساسی جدید داشت و سیهانوک مجبور بود مرتباً برای درمان پزشکی به چین سفر کند، که این امر کنترل او بر اوضاع را محدود می‌کرد.

برعکس، دولت پنوم پن مصمم بود که به کار خمرهای سرخ پایان دهد. با بازگشت فصل خشکسالی در زمستان ۱۹۹۳–۱۹۹۴، نیروهای مسلح سلطنتی کامبوج حملاتی را علیه خمرهای سرخِ تضعیف‌شده آغاز کردند، اما سربازان سون سن و پل پوت بیش از حد انتظار مقاومت کردند. در ۶ ژوئیه ۱۹۹۴، مجلس کامبوج خمرهای سرخ را «غیرقانونی» اعلام کرد و دو نخست‌وزیر از سازمان ملل متحد خواستند که دادگاه ویژه‌ای برای محاکمه رهبران کامپوچیای دموکراتیک تشکیل دهد.

در نوامبر ۱۹۹۴، سه گردشگر (یک فرانسوی، یک بریتانیایی و یک استرالیایی) در منطقه کامپوت اسیر شدند. خمرهای سرخ خواستار باج و همچنین لغو رأی مجلسی شدند که آنها را غیرقانونی اعلام کرده بود. این سه گروگان اعدام شدند.

از سال ۱۹۹۴ به بعد، تنش‌ها افزایش یافت. دو حزب برای قدرت با هم رقابت می‌کردند، در حالی که هون سن به‌طور فزاینده‌ای به اقدامات اقتدارگرایانه علیه مخالفان خود مانند سام رینسی و روزنامه‌های مخالف متکی بود. مخفیانه در حال مذاکره برای ملاقات با یک جناح خمرهای سرخ مستقر در پیلین و به رهبری اینگ ساری، برادر همسر پل پوت، بود. حزب سلطنت‌طلب امیدوار بود که بتوان از خمرهای سرخ برای ایجاد حمایت علیه پی پی سی استفاده کرد. اینگ ساری، که در طول سال‌ها نفوذ خود را در خمرهای سرخ از دست داده بود، نگران تنش‌های داخلی در درون جنبش بود. او به پیشنهادها ژنرال نییک بون چای پاسخ داد و در ۸ اوت ۱۹۹۶ جدایی خود از پل پوت و بسیج آنها در نیروهای دولتی را اعلام کرد. ۳۰۰۰ نفر از جناح او به همراه او از ارتش جدا شدند و هون سن علیرغم مخالفت سیهانوک، آنها را در ارتش رسمی ادغام کرد. در ازای این ملاقات، نخست‌وزیر «عفو سلطنتی» را برای اینگ ساری به دست آورد که معادل بخشش نبود. رئیس سابق خمرهای سرخ، که خانواده‌اش دوباره به تجارت با تایلند روی آورده‌اند، در پنوم پن در یک اقامتگاه راحت مستقر شد.

فانسینپک (FUNCINPEC) مذاکرات مخفیانه‌ای را با چندین حزب مخالف آغاز کرد و چندین نفر از کادرهای آن با خمرهای سرخ تماس گرفتند تا با آنها علیه هون سن (Hun Sen) اتحاد نظامی ایجاد کنند. در اول ژوئن، نوردوم راناریده (Nordodom Ranariddh) با خیو سامفان (خیو سامفان در مرز بین کامبوج و تایلند ملاقات کرد. چند روز بعد، او علناً توافق خود را با خمرهای سرخ اعلام کرد و تصریح کرد که در حال برنامه‌ریزی برای تبعید پل پوت، سون سن و تا موک (Ta Mok) است که رادیکال‌ترین رهبران این جنبش محسوب می‌شدند. در واقع، نقشه فانسینپک دستگیری پل پوت بود. در ۷ ژوئن، رادیو خمرهای سرخ هرگونه توافقی را قاطعانه رد کرد. دو روز بعد، نوردوم سیهانوک (Nordodom Sihanouk) به نوبه خود اعلام کرد که رسماً اعطای عفو به پل پوت و تا موک را رد می‌کند، اما عفو سون سن را رد می‌کند. پل پوت معتقد بود که به او خیانت شده است و دستور اعدام سون سن را صادر کرد که به همراه همسرش، وزیر سابق یون یات (Yun Yat) و سیزده نفر از اطرافیان و خانواده‌اش کشته شدند. تا موک که نگران جان خود بود، تصمیم گرفت از سرنوشت سون سن جلوگیری کند و افرادش را برای حمله به نیروهای پل پوت رهبری کرد، که به سرعت پس از آن، آنها را اسیر کردند. مذاکرات بین فونسینپک و آنچه از جنبش خمرهای سرخ باقی مانده بود، ادامه یافت.

## کودتای ۱۹۹۷ و حملات نهایی
در ۵ ژوئیه، یک روز قبل از امضای توافق‌نامه بین رانارید و خیو سامفان، هون سن اقداماتی را برای جلوگیری از قربانی شدن در اتحاد بین دشمنانش انجام داد. نیروهای وفادار به هون سن به متحدان نورودوم رانارید حمله کردند. این رویارویی به نفع هون سن تمام شد و پسر پادشاه مجبور به تبعید شد، در حالی که درگیری‌ها بیش از صد کشته و چندین عضو را به قتل رساندند. در حالی که پی پی سی را از قدرت برکنار کرد، خمرهای سرخ تسویه حساب کردند. در ۲۵ ژوئیه، پل پوت به‌طور علنی محاکمه و به «حبس ابد» محکوم شد - در واقع، حصر خانگی توسط زیردستان سابقش.

در سال ۱۹۹۸، حملات نیروهای دولتی، فروپاشی خمرهای سرخ را تکمیل کرد. منطقه آنلونگ ونگ، مقر خمرهای سرخ از سال ۱۹۹۴، در ۲۹ مارس به لطف فرار یکی از فرماندهان تا موک فتح شد. که پائوک نیز تسلیم شد، در حالی که تا موک به همراه آخرین پیروانش فرار کرد. در ۱۵ آوریل، هنگامی که ارتش کامبوج به آخرین دژ خمرهای سرخ نزدیک می‌شد، زندانبانان پل پوت او را برای انتقال به تایلند آماده کردند. با این حال، او قبل از تخلیه بر اثر حمله قلبی درگذشت، احتمالاً پزشک نظامی تایلندی او به مرگ او کمک کرد. آنچه از خمرهای سرخ باقی مانده بود، در چند کیلومتری مرز تایلند پناه گرفت. تا موک و ۲۵۰ تا ۳۰۰ سرباز برای زنده ماندن به راهزنی پرداختند. در ۲۵ دسامبر، خیو سامفان و نون چیا توسط ارتش تایلند به مقامات کامبوج تحویل داده شدند. آنها به عنوان مقامات عالی‌رتبه مورد استقبال قرار می‌گیرند و هون سن متعهد می‌شود که آنها را به نام «آشتی ملی» به دادگاه‌های ملی یا بین‌المللی نکشاند. از سوی دیگر، نخست‌وزیر کامبوج هرگونه عفوی را برای تا موک رد کرد. خیو سامفان و نون چیا از نقش خود در نسل‌کشی کامبوج عذرخواهی کردند و اعلام کردند «خمرهای سرخ تمام شده‌اند!» آخرین چریک‌های خمرهای سرخ در ۹ فوریه ۱۹۹۹ به دولت کامبوج تسلیم شدند و به بقایای کمونیسم در کامبوج پایان دادند. در نتیجه، دولت آخرین بقایای خمرهای سرخ را در ۱۲ فوریه در ارتش کامبوج گنجاند. تا موک، آخرین رهبر خمرهای سرخ که هنوز فراری بود، توسط ارتش تایلند دستگیر و در ۶ مارس ۱۹۹۹ به مقامات کامبوج تحویل داده شد

## منابع

رده:انقلاب با جنگ‌های داخلی
رده:تاریخ کامبوج
رده:تاریخ نظامی کامبوج
رده:جنگ داخلی کامبوج
رده:جنگ ویتنام و کامبوج
رده:جنگ‌های داخلی در آسیا
رده:جنگ‌های کامبوج
رده:جنگ‌های نیابتی
رده:خمرهای سرخ
رده:درگیری‌های جنگ سرد
رده:درگیری‌های دهه ۱۹۷۰ (میلادی)
رده:درگیری‌های دهه ۱۹۸۰ (میلادی)
رده:درگیری‌های دهه ۱۹۹۰ (میلادی)
رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده