کاترینا اسفورتسا

**کاترینا اسفورتسا** (۱۴۶۳ – ۲۸ مه ۱۵۰۹) بانوی اشرافی ایتالیایی بود که به عنوان کنتس فورلی و بانوی ایمولا حکومت می‌کرد؛ ابتدا همراه با همسرش جیانرومو ریارو و سپس به عنوان نایب‌السلطنه برای پسرشان اوتاویانو ریارو.

او از نوادگان دودمانی از سردار-اجیران برجسته بود و از سنین پایین با اقدامات جسورانه و بی‌باکانه برای حفاظت از متعلقاتش در برابر غاصبان و دفاع از قلمروهایش در میان دسیسه‌های سیاسی شناخته شد. شخصیت بی‌باک و قاطع او لقب «لا تیگره» (*La Tigre*، به معنی «ببر ماده») را برایش به ارمغان آورد. در زندگی شخصی، کاترینا به فعالیت‌های گوناگون از جمله آزمایش‌های کیمیاگری، علاقه به شکار، رقص و اسب‌سواری می‌پرداخت. او تحصیل‌کرده بود و در آیین‌های مذهبی مشارکت می‌کرد، آثار هنری سفارش می‌داد، به عنوان الگوی مُد شناخته می‌شد و مجموعه‌ای غنی از جواهرات و پوشاک گردآوری کرده بود. همچنین در پروژه‌های معماری شهری، مسکونی و نظامی مشارکت داشت.

اگرچه نقش او به‌عنوان یک حاکم عمدتاً مردانه تلقی می‌شد، کاترینا مجموعه‌ای از مدال‌های پرتره داشت که مهارت‌های دیپلماتیک و قدرت سیاسی‌اش را به‌عنوان نایب‌السلطنه‌ای موفق بازنمایی می‌کرد. در آن زمان، مدال‌های پرتره در میان اشراف اهمیت ویژه‌ای داشتند و می‌توانستند برای انتقال تصویر شخصی، ویژگی‌ها و دستاوردهای فرد مورد استفاده قرار گیرند. نخستین مدال کاترینا، زیبایی، فضیلت زنانه و جایگاه او به‌عنوان همسر و مادر نجیب را نشان می‌داد. پس از مرگ جیانرومو، مدال بعدی او وفاداری و حمایت از خانواده‌اش را در مقام بیوه‌ای عفیف به تصویر کشید. در حالی که همچنان بار زنانه داشت، اما بُعد آشکار مردانه نیز در آن دیده می‌شد، زیرا جایگاه قدرتمند جدید او به‌عنوان نایب‌السلطنه را نمایندگی می‌کرد.

او فرزندان بسیاری داشت، اما تنها کوچک‌ترینشان، جووانی دله بانده نره، شخصیت جنگجو و پرقدرت مادرش را به ارث برد. مقاومت کاترینا در برابر چزاره بورجیا سبب شد با خشم او روبه‌رو و زندانی شود. پس از آزادی در رم، او زندگی آرامی را در فلورانس آغاز کرد. در سال‌های پایانی عمرش به یک راهب اعتراف کرد: («اگر می‌توانستم همه چیز را بنویسم، جهان را شگفت‌زده می‌کردم»).

یک مطالعه در سال ۲۰۲۳ نظریه‌ای را پررنگ می‌سازد که احتمالاً پرترهٔ تمثیلی او در قالب *[[بانویی با قاقم]]* اثر لئوناردو داوینچی به تصویر کشیده شده است.

## زندگی
### کودکی
کاترینا اسفورتسا در سال ۱۴۶۳ در میلان به دنیا آمد. او یکی از فرزندان نامشروع گالئاتسو ماریا اسفورتسا و معشوقه‌اش لوکرزیا لاندریانی بود. لوکرزیا همسر کنت جیان پیه‌رو لاندریانی بود؛ کنت دربارنشین دربار دوک‌نشین میلان و دوست نزدیک گالئاتسو به‌شمار می‌رفت. در سال‌های نخستین، کاترینا نزد خانوادهٔ مادری‌اش پرورش یافت و پیوندش با مادرش لوکرزیا هیچ‌گاه سست نشد. او دوران رشد کاترینا را دنبال کرد و حتی در واپسین سال‌های زندگی‌اش در فلورانس نیز در کنار او باقی ماند.

پس از مرگ فرانچسکو، پدربزرگ پدری کاترینا، و جانشینی پدرش گالئاتسو ماریا اسفورتسا به‌عنوان دوک میلان در ۱۴۶۶، کاترینا و خواهر و برادرانش به دربار آورده شدند. هر چهار فرزند لوکرزیا لاندریانی به بیانکا ماریا ویسکونتی، مادربزرگ پدری کاترینا سپرده شدند. در همان سال، دوک با دوروتئا گونزاگا ازدواج کرد. در ۱۴۶۸ دوروتئا درگذشت و در ۹ مه همان سال دوک با بونا ساووی ازدواج کرد که همهٔ چهار کودک را به فرزندی پذیرفت. کارلو (زادهٔ ۱۴۶۱) بعدها کنت ماجنتا شد. آلِساندرو (زادهٔ ۱۴۶۵) لرد فرانکاویلا شد. کیارا (زادهٔ ۱۴۶۷) در نخستین ازدواج خود کنتس دال ورمه دی سنگوینتو و در ازدواج دوم بانوی نووی شد.

کاترینا و خواهر و برادرانش در دربار اسفورتسا آموزش انسان‌گرایانه دیدند و با نویسندگان و هنرمندان آن عصر در تماس بودند. او همچون برادرانش زبان لاتین آموخت و آثار کلاسیک زمان خود را مطالعه کرد. از مادربزرگ پدری‌اش، غرور نسبت به نیاکان جنگاور، جسارت در به‌کارگیری سلاح و زیرکی در ادارهٔ حکومت را فرا گرفت. از بونا نه تنها محبت و گرمای مادری، که او بر همهٔ فرزندان شوهرش نثار می‌کرد، بلکه نخستین آشنایی با دنیای داروسازی گیاهی را هم دریافت کرد. بونا با داروساز شخصی‌اش، کریستوفورو دِ بروگورا، وارد دربار شد؛ رشته‌ای که کاترینا بعدها با آزمایش‌هایش در آن دست به تجربه زد. رابطهٔ او با بونا پس از ترک دربار میلان نیز از طریق نامه‌نگاری ادامه یافت.

پدر کاترینا که خانواده‌اش در میلان و پاویا سکونت داشتند، شکارچی‌ای پرشور بود و اغلب در گالیاته یا کوزاگو اقامت می‌گزید. باور بر این است که علاقهٔ خود کاترینا به شکار نیز در میان همین مکان‌ها شکل گرفت.

### ازدواج نخست
چپ|بندانگشتی|198x198پیکسل|کنت جیرولامو ریارْیو
راست|بندانگشتی|175x175پیکسل|نشان خانوادگی ریارْیو
در سال ۱۴۷۳، کاترینا با جیرولامو ریارْیو، پسر پائولو ریارْیو و بیانکا دلا رووره، خواهر پاپ سیکستوس چهارم (دوران پاپی: ۱۴۷۱–۱۴۸۴) نامزد شد. کاترینا جایگزین دخترعموی خود، کنستانزا فوگلیانی ۱۱ ساله، به‌عنوان عروس جیرولامو شد زیرا بنا بر گزارش برخی تاریخ‌نگاران، مادر کنستانزا، گابریلا گونزاگا (دختر نامشروع لودویکو سوم گونزاگا، مارکیز مانتوا) از اجازهٔ انجام ازدواج پیش از رسیدن دخترش به سن قانونی (آن زمان ۱۴ سال) خودداری کرد—در حالی که کاترینا، هرچند در آن زمان تنها ده سال داشت، با خواسته‌های داماد موافقت کرد؛ منابع دیگر گزارش دادند که ازدواج کاترینا و جیرولامو در ۱۷ ژانویه ۱۴۷۳ برگزار شد اما چهار سال بعد (۱۴۷۷)، هنگامی که کاترینا به سن ۱۴ سالگی رسید، کامل شد، بی‌آنکه جزئیات بیشتری دربارهٔ برهم خوردن نامزدی با کنستانزا ارائه دهند.

پاپ سیکستوس چهارم، جیرولامو را به عنوان لرد ایمولا منصوب کرد، شهری که پیشتر در اختیار خاندان اسفورزا بود اما در آن زمان تیول خاندان ریارْیو به‌شمار می‌رفت. کاترینا پس از ازدواج با جیرولامو و به‌عنوان دختر دوک میلان، در دو تا از ثروتمندترین دربارهای ایتالیا جای گرفت. پس از ورود پیروزمندانه به ایمولا در ۱۴۷۷، کاترینا همراه همسرش به رم رفت، جایی که او سال‌ها در خدمت عمویش، پاپ، زندگی می‌کرد. در اول سپتامبر ۱۴۷۹، کاترینا نخستین فرزندش، پسری به نام اتاویانو را به دنیا آورد. فرزندان دیگرش از جیرولامو نیز به دنیا آمدند: چزاره در ۲۵ اوت ۱۴۸۰، بیانکا (تنها دخترش) در پایان اکتبر ۱۴۸۱، جووانی لیویو در پایان اکتبر ۱۴۸۴، گالئاتسو در ۱۸ دسامبر ۱۴۸۵ و فرانچسکو (ملقب به اسفورتسینو) در ۱۷ اوت ۱۴۸۷.

### در دربار واتیکان
در اواخر قرن پانزدهم، رم دیگر یک شهر قرون وسطی‌ای نبود، اما هنوز به مرکز مهم فعالیت‌های هنری بدل نشده بود؛ هرچند چند دهه بعد به یکی از مهم‌ترین شهرهای رنسانس تبدیل شد. هنگام ورود کاترینا در مه ۱۴۷۷، او شهری مملو از شور فرهنگی و میل به نوسازی یافت.

فضا ترکیبی از دسیسه و قدرت بود که بدون ملاحظه و با منافع مادی برتر از معنوی دنبال می‌شد. جیرولامو همسرش را از دخالت در سیاست منع کرده بود، اما او به‌سرعت—به‌سبب شخصیت برون‌گرا و اجتماعی‌اش—در جامعهٔ اشرافی رم جای گرفت.

اسناد مکاتبات آن دوره نشان می‌دهد که کاترینا فوراً به‌عنوان یکی از زیباترین و شیک‌ترین زنان اشرافی رم تحسین شد. او در همه‌جا پذیرفته می‌شد، با احترام فراوان و ستایش بسیار از سوی جامعه از جمله پاپ روبه‌رو شد، و خیلی زود از یک نوجوان ساده به یک میانجی‌گر ظریف و بانفوذ میان دربار رم و دیگر دربارهای ایتالیا، به‌ویژه میلان، تبدیل شد.

جیرولامو پس از مرگ زودهنگام برادرزادهٔ محبوب پاپ، کاردینال پیترو ریارْیو، به موقعیتی برجسته در سیاست توسعه‌طلبانهٔ پاپ سیکستوس چهارم دست یافت. قدرت او روزبه‌روز افزایش می‌یافت و به‌زودی بی‌رحمی فزاینده‌ای در برابر دشمنانش نشان داد. در ۱۴۸۰، پاپ برای دستیابی به قلمرویی نیرومند در رومانیا، جیرولامو را به‌عنوان لرد فورلی منصوب کرد؛ شهری که پس از مصادره از خاندان اوردلافی بی‌صاحب مانده بود. لرد جدید کوشید با ساخت بناهای باشکوه عمومی و کلیساها و نیز با لغو مالیات‌ها، محبوبیت مردم را به دست آورد.

زندگی کاترینا و جیرولامو با مرگ سیکستوس چهارم در ۱۲ اوت ۱۴۸۴ ناگهان دگرگون شد.

#### اشغال کاستل سانت‌آنجلو
با مرگ پاپ سیکستوس چهارم، جیرولامو دشمنان بسیاری در رم پیدا کرد. در نتیجه، شورش‌ها و ناآرامی‌ها بلافاصله در رم گسترش یافت، از جمله غارت خانه‌های هوادارانش. اقامتگاه جیرولامو، کاخ اورسینی در کامپو دِ فیوری، غارت و تقریباً نابود شد.

در این زمان هرج‌ومرج، کاترینا که در ماه هفتم بارداری بود، سوار بر اسب از رود تیبر گذشت تا قلعهٔ کاستل سانت‌آنجلو را به‌نام شوهرش تصرف کند. از این موقعیت و با فرماندهی سربازان، کاترینا می‌توانست بر واتیکان نظارت کرده و شرایط برگزاری کنکلاو جدید را دیکته کند.

در همین حال، ناآرامی‌های شهر شدت گرفت. میلیشیاها ورود کاردینال‌ها را همراهی کردند. کاردینال‌ها حاضر نشدند در مراسم خاکسپاری سیکستوس چهارم شرکت کنند و از ورود به کنکلاو خودداری کردند، زیرا می‌ترسیدند هدف توپخانهٔ کاترینا قرار گیرند. وضعیت دشوار بود زیرا تنها انتخاب پاپ جدید می‌توانست به خشونت‌ها در رم پایان دهد. تلاش‌های ناموفق برای متقاعد کردن او به ترک قلعه شکست خورد، زیرا او مصمم بود آن را فقط به پاپ جدید واگذار کند و می‌گفت که سیکستوس چهارم اختیار آن را به خانواده‌اش داده است.

جیرولامو و سپاهش در آن زمان موقعیتی راهبردی در اختیار داشتند، اما نتوانستند راه‌حل مؤثری پیاده کنند. کالج مقدس از جیرولامو خواست رم را ترک کند و در عوض، تأیید فرمانروایی او بر ایمولا و فورلی، مقام نظامی فرمانده کل کلیسا و هشت هزار دوکات به‌عنوان غرامت خسارت به اموالش را پیشنهاد داد. جیرولامو پذیرفت. هنگامی که کاترینا از تصمیمات شوهرش آگاه شد، شمار سربازان خود را افزایش داد و آمادگی مقاومت را به‌منظور واداشتن کاردینال‌ها به مذاکره فراهم کرد. کاردینال‌ها بار دیگر به جیرولامو مراجعه کردند، که موضعی مخالف همسرش گرفت. در ۲۵ اکتبر ۱۴۸۴، کاترینا قلعه را به کالج مقدس تسلیم کرد و همراه خانواده‌اش رم را ترک نمود. سپس کالج مقدس توانست در کنکلاو گرد هم آید و پاپ جدید را انتخاب کند.

### ازدواج دوم
دو ماه پس از مرگ جیرولامو، شایعه‌ای پخش شد مبنی بر اینکه کاترینا در شرف ازدواج با آنتونیو ماریا اوردلافی است، کسی که شروع به اظهار علاقه به او کرده بود. این ازدواج به ادعاهای خانواده اوردلافی بر شهر فورلی پایان می‌داد. آنتونیو ماریا، با احساس اطمینان، به دوک فرارا نوشت که کنتس قول ازدواج با او را داده است. وقتی کاترینا دید که اوضاع چگونه است، کسانی را که اخبار دروغ را پخش کرده بودند، زندانی کرد. این وعده‌ها توسط سنا در ونیز مطرح شد و آنتونیو ماریا را به فریولی احضار کرد، جایی که او به مدت ده سال در حبس ماند.
چپ|بندانگشتی|250x250پیکسل|پرتره جاکومو فیو (بلندترین مردی که در سمت راست ایستاده)، ملوزو دا فورلی
در عوض، کاترینا عاشق جاکومو فئو، برادر توماسو فئو، درباریان و قلعه‌بان سابق جیرولامو شده بود که پس از ترور شوهرش به او وفادار مانده بود. با این حال، جیاکومو تحصیل‌کرده یا اشراف‌زاده نبود. کاترینا می‌دانست که نباید پس از مرگ جیرولامو، ازدواج مجدد خود را علنی کند؛ بنابراین، کاترینا در سال ۱۴۸۸ مخفیانه با جاکومو ازدواج کرد تا از دست دادن حضانت فرزندانش و نیابت سلطنت خود جلوگیری کند.

تمام وقایع‌نگاری‌های معاصر گزارش داده‌اند که کاترینا دیوانه‌وار عاشق جاکومو جوان بود. بیم آن می‌رفت که او بتواند پسرش اوتاویانو را از مقام لردی آینده‌اش محروم کند تا آن را به معشوق و شوهر مخفی خود بدهد.
راست|بندانگشتی|نشان ملی جاکومو فئو، بارون فرانسه
جاکومو به جای برادرش به عنوان قلعه‌بان قلعه راوالدینو منصوب شد و از لودوویکو ایل مورو نشان شوالیه‌گری دریافت کرد. در آوریل ۱۴۸۹، کاترینا پسر جاکومو، برناردینو، را به دنیا آورد که بعدها به افتخار شاه، که جاکومو را به مقام بارون فرانسه رسانده بود، *کارلو* نامیده شد. همچنین، او قلعه‌بانان قلعه‌های تحت سلطه خود را با نزدیکترین خویشاوندان خود جایگزین کرد: قلعه ایمولا به جیان پیرو لاندریانی، ناپدری‌اش، و قلعه فورلیمپوپولی به پیرو لاندریانی، برادر ناتنی‌اش داده شد، در حالی که توماسو فئو با بیانکا لاندریانی، خواهر ناتنی کاترینا، ازدواج کرد.

در توسینانو، توطئه‌ای برای تصرف قلعه به نام اوتاویانو و قتل جاکومو و کاترینا شکل گرفت. کنتس این توطئه را کشف کرد و افراد درگیر را زندانی یا اعدام کرد. بلافاصله پس از خنثی شدن این توطئه، نقشه دیگری توسط آنتونیو ماریا اردلافی، که هرگز تسلیم از دست دادن فورلی نشده بود، سازماندهی شد، اما این نیز شکست خورد.

قدرت جاکومو افزایش یافت و با ظلم و گستاخی خود، نفرت همه، از جمله فرزندان کاترینا را برانگیخت. در یک مورد، در مقابل دیدگان عموم، او به اوتاویانو (ارباب قانونی فورلی) سیلی زد، اما هیچ‌کس جرات دفاع از پسر را نداشت. پس از این واقعه، پیروان اوتاویانو تصمیم گرفتند شهر را از سلطه جاکومو فئو آزاد کنند. علاوه بر این، مردم کاترینا از نفوذ و قدرت نادرستی که جاکومو بر فورلی داشت، خشمگین شدند.

کمیسر فلورانس در فائنتسا، در توصیف «وضعیت اسفناک کاترینا که کاملاً تحت سلطه معشوقش بود» برای پیرو د مدیچی، گزارش داد که در سال ۱۴۹۳، جاکومو قلعه فورلی را در دست خود داشت، تمام درآمدها و سودها از طریق دستان او منتقل می‌شد و همه سربازان به او وابسته بودند. «او مانند پروردگار سوار می‌شود و تمام دعاهایش به او می‌رسد»، به گونه‌ای که «یکی از سه چیز باید اتفاق بیفتد: یا اینکه مریم مقدس، جناب ژاکوپو را بکشد، یا اینکه جناب ژاکوپو او را به همراه تمام فرزندانش بکشد، یا اینکه در بزرگسالی، اجازه دهید سینیور اوتاویانو، که شجاع نشان می‌دهد، مادر و جناب ژاکوپو را بکشد». به‌طور خلاصه، یک قتل‌عام خانوادگی پیش‌بینی شده بود: مادرکشی یا مادرکشی. «بنابراین اگر جناب ژاکوپو عقل دارد، که به من هم گفته شده که دارد، لازم است که به سلامتی خود فکر کند»، یعنی اینکه باید قبل از بزرگسالی، اقداماتی برای کشتن اکتاویان انجام دهد. کاترینا چنان دلبستگی به جاکومو احساس می‌کرد که حاضر بود تمام فرزندانش را بکشد و از دولت و تمام دارایی‌هایش دست بکشد، اما از او جدا نشود: «هرچه زودتر تمام قوم و فرزندان و دارایی‌هایش را دفن کند، زودتر روحشان را به شیطان و دولت را به ترک‌ها می‌دهند، نه اینکه یکدیگر را ترک کنند.»

### ازدواج سوم
در سال ۱۴۹۶، سفیر جمهوری فلورانس، جووانی دِ مدیچی ایل پوپولانو، از کاترینا دیدار کرد. او پسر دوم پیرفرانچسکو ایل وکیو و از شاخه فرعی خانواده مدیچی بود. او به همراه برادر بزرگترش لورنزو، به دلیل خصومت آشکار با پسرعمویشان پیرو، که جانشین پدرش لورنزو ایل مگنیفیکو در حکومت فلورانس شده بود، به تبعید فرستاده شده بودند. در سال ۱۴۹۴، هنگامی که شارل هشتم به ایتالیا حمله کرد، پیرو مجبور به امضای معاهده‌ای شد که به ارتش فرانسه اجازه می‌داد آزادانه به پادشاهی ناپل نقل مکان کند. مردم فلورانس آزاد شدند، پیرو را برکنار و جمهوری اعلام کردند. جووانی و برادرش توانستند به وطن خود بازگردند. آنها از نام خانوادگی مدیچی صرف نظر کردند و نام «پوپولانو» را برای خود برگزیدند. دولت فلورانس، جووانی را به عنوان سفیر در فورلی منصوب کرد.

کمی پس از آمدن به فورلی، جووانی و همراهانش در آپارتمان‌های مجاور کاترینا در قلعه راوالدینو اسکان داده شدند. شایعات مربوط به ازدواج احتمالی بین جووانی و کاترینا و اینکه اوتاویانو ریاریو مقام کوندوتیرو را از فلورانس پذیرفته است، ونیزی‌ها را تهدید می‌کرد، و لردهای لیگ و دوک میلان را نگران کرده بود.

کاترینا نمی‌توانست برنامه‌های عروسی و احساسات خودش را از عمویش لودوویکو پنهان کند؛ او واقعاً عاشق جووانی خوش‌قیافه، جذاب و باهوش شد. اوضاع با قبل متفاوت بود زیرا این بار کاترینا مورد تأیید فرزندانش بود و همچنین رضایت عمویش را نیز جلب کرده بود. با این حال، ازدواج دو نفر از چنین خانواده‌های قدرتمندی احتمالاً مخالفت‌هایی را برمی‌انگیزد، بنابراین آنها در سپتامبر ۱۴۹۷ مخفیانه ازدواج کردند.
چپ|بندانگشتی|191x191پیکسل|پرتره جیووانی دل بانده نره توسط جیان پائولو پیس
در آوریل ۱۴۹۸، کاترینا برای جووانی پسری به دنیا آورد که آخرین فرزند او بود. این کودک به نام عموی مادرش، دوک میلان، لودوویکو غسل تعمید داده شد، اما بعدها با نام جووانی دله باند نره شناخته شد.

در همین حال، اوضاع بین فلورانس و ونیز رو به وخامت گذاشت و کاترینا که مسیر اصلی بین دو شهر را در اختیار داشت، نیروهای دفاعی خود را آماده می‌کرد. او گروهی از شوالیه‌ها را به رهبری جووانی و پسر بزرگش، اوتاویانو ریاریو، به همراه مردانی که خود آموزش داده بود، به کمک فلورانس فرستاد.

جووانی به شدت بیمار شد و مجبور شد میدان نبرد را ترک کند و به فورلی بازگردد. در آنجا، با وجود درمان، حالش رو به وخامت گذاشت و به باگنو دی روماگنا منتقل شد، جایی که به بهبودی معجزه‌آسا امیدوار بود. در ۱۴ سپتامبر ۱۴۹۸، جووانی در حضور کاترینا، که به فوریت برای مراقبت از او احضار شده بود، درگذشت. مرگ جووانی، کاترینا را در رویارویی با دودمان بورجا تنها گذاشت.

### دفاع در برابر ونیز
کاترینا پس از بازگشت به فورلی برای آماده‌سازی دفاع از ایالت‌هایش، درگیر مسائل نظامی، به ویژه لجستیک، شد. آموزش شبه‌نظامیان توسط خود کنتس انجام شد. برای یافتن پول و نیروی بیشتر، او به عمویش لودوویکو، جمهوری فلورانس و ایالت‌های همسایه که متحدانش بودند، نامه نوشت. فقط مارکی مانتوا و لودوفیکو اسفورزا گروه کوچکی از سربازان را فرستادند. دومی دو رهبر بسیار معتبر فرستاد: فراکاسو و جیان فرانچسکو سانسوورینو ما کاترینا نتوانست شخصیت بدخلق و عصبانی اولی را مدیریت کند: او از این موضوع با عمویش شکایت کرد و گفت که فراکاسو دائماً با برادرش و دیگر کاپیتان‌ها دعوا می‌کند، که هر کاری که او می‌خواست انجام می‌دادند و از او بد می‌گفتند؛ او حتی تهدید به ترک آنجا کرد، زیرا از برخی از سخنان او آزرده شده بود. لودوویکو او را به صبر دعوت کرد، زیرا اگرچه او «چند کلمه بد» گفت، اما آنها نتوانستند رهبری بهتر از او پیدا کنند.

پس از حمله اولیه ونیزی‌ها که ویرانی شدیدی به بار آورد، ارتش کاترینا موفق شد آنها را از میدان به در کند. پس از آن، جنگ با درگیری‌های جزئی ادامه یافت تا اینکه ونیزی‌ها توانستند فورلی را دور بزنند و از مسیر دیگری به فلورانس برسند.

### مرگ و تدفین
در آوریل ۱۵۰۹، سلامت کاترینا رو به وخامت گذاشت و به ذات‌الریه شدید مبتلا شد. به نظر می‌رسید که او بهبود یافته است، اما بیماری او عود کرد و پس از آن وصیت‌نامه خود را نوشت و مراسم تدفین خود را ترتیب داد. در سن چهل و شش سالگی، «ببر فورلی» که «تمام رومانیا را وحشت زده کرده بود»، در ۲۸ مه ۱۵۰۹ درگذشت. جسد او در مقبره کوچکی در کلیسای کوچک لو موراته در فلورانس، صومعه‌ای از راهبه‌ها که کاترینا در طول اقامتش در آن شهر با آنها دوست شده بود، و در آنجا سلول کوچکی به عنوان خلوتگاه معنوی داشت، قرار داده شد. در طول دهه ۱۸۳۰، راهبه‌ها مجبور به ترک ملک شدند و در سال ۱۸۴۵ به عنوان زندان بازسازی شد. در طول این بازسازی، استخوان‌های کاترینا ناپدید شدند.

## ظاهر و شخصیت
[چپ|بندانگشتی|''بانوی یاسمن''، اثر [لورنزو دی کردی، پرتره فرضی کاترینا اسفورتسا]]
بارتولومئو سرتانی، مورخ فلورانسی، او را اینگونه توصیف می‌کند:«او خردمند، عبوس، بزرگ: پیچیده، چهره‌ای زیبا، کم حرف بود. ردایی ساتن با دو دسته ترال، یک شال مخمل سیاه بر سر، کمربند مردانه و اسکارسلا پر از دوکات طلایی به تن داشت؛ داسی برای استفاده در کنار آن، و در میان سربازان پیاده و سواره بسیار مورد ترس بود، زیرا آن زن با سلاح در دست، مغرور و بی‌رحم بود. او دختر کنت فرانچسکو اسفورتزا، اولین کاپیتان زمان خود بود و از نظر روح و جسارت بسیار شبیه او بود، و با داشتن فضیلت‌های منحصر به فرد، از برخی رذایل نه کوچک و نه مبتذل چیزی کم نداشت.»

مارین سانودو او را در رابطه با قتل‌عام کودکان و زنان باردار توطئه‌گران، پس از مرگ همسر دومش، جیاکومو فئو، «زن تقریباً بی‌رحم، بی‌رحم‌ترین» نامید. او «زیرک» است و آماده است که در مواقع لزوم، طرف مقابل را عوض کند، اما تصریح می‌کند که «برای زن بودن، او از ترس از چیزهای خودش بی‌نیاز نیست».

کاردینال آینده، برناردو دوویزی دا بیبینا، در نامه‌ای که در آن «تصاحب عجیب» کاترینا توسط دوک کالابریا، فراندینو دآراگونا (که در ۲۳ سپتامبر ۱۴۹۴ رخ داد) را برای پیرو د مدیچی روایت می‌کند، چهره او را زشت توصیف می‌کند و این توصیف، برداشت‌های خود فراندینو را تداعی می‌کند. در واقع، اگرچه کاترینا در میان آیندگان به عنوان زنی بسیار زیبا شهرت داشت، مدال‌های آن زمان زنی با ویژگی‌های مردانه و تا حدودی چاق را به تصویر می‌کشند.

## فرزندان
از نخستین ازدواج کاترینا با جیرولامو ریاریو، او شش فرزند داشت:

* بیانکا ریاریو (مارس ۱۴۷۸ – ۱۵۲۴)، نخست در ۱۴۹۴ با آستور سوم مانفردی؛ درگذشتهٔ ۱۵۰۲)، ارباب فائنتسا ازدواج کرد و سپس در ۱۵۰۳ همسر ترولیو یکم دِه روسی (درگذشتهٔ ۱۵۲۱)، نخستین مارکیز سان سکوندو شد.
* اوتاویانو ریاریو (۳۱ اوت ۱۴۷۹ – ۶ اکتبر ۱۵۲۳)، ارباب ایمولا و فورلی (۱۴۸۸–۱۴۹۹)، سپس اسقف ولترا و ویتربو بود.
* چزاره ریاریو (۲۴ اوت ۱۴۸۰ – ۱۸ دسامبر ۱۵۴۰)، اسقف اعظم پیزا و پاتریارک اسکندریه.
* جووانی لیویو ریاریو (فورلی، ۳۰ اکتبر ۱۴۸۴ – ۱۴۹۶).
* گالئاتسو ماریا ریاریو (فورلی، ۴ دسامبر ۱۴۸۵ – بولونیا، ۱۵۵۷)، در ۱۵۰۴ با ماریا جووانا دلا رووره (سن‌گالیا، ۱۴۸۶ – بولونیا، ۱۵۳۸)، بانوی بیوه کامرینو و خواهر بزرگ‌تر فرانچسکو ماریا یکم دلا رووره، دوک اوربینو ازدواج کرد. آنان دختری به نام جولیا ریاریو دلا رووره و پسری به نام جولیو ریاریو دلا رووره (درگذشتهٔ ۱۵۶۵) داشتند. این دودمان که بعدها به لقب دوک دست یافت، در خط ذکور با فرانچسکو ماریا ریاریو دلا رووره در ۱۶۷۶ منقرض شد.
* فرانچسکو ریاریو ملقب به «اسفورتسینو» (ایمولا، ۱۷ اوت ۱۴۸۷ – ۱۵۴۶)، اسقف لوکا.

از دومین ازدواج او با جیاکومو فئو، یک پسر داشت:
* برناردینو (کارلو) ریاریو (آوریل ۱۴۸۹ – ۱۵۰۹).

از سومین ازدواج او با جووانی دِه مدیچی، تنها یک پسر داشت:
* جووانی دله بانده نره (۶ آوریل ۱۴۹۸ – ۳۰ نوامبر ۱۵۲۶)، در آغاز *لودویکو* نام داشت، اما پس از مرگ پدر به جووانی تغییر یافت. او از بزرگ‌ترین کوندوتیروهای زمان خویش و قهرمان ملی بود. با ماریا سالویاتی (۱۷ ژوئیه ۱۴۹۹ – ۲۹ دسامبر ۱۵۴۳)، دختر جاکوپو سالویاتی و لوکرزیا دِه مدیچی ازدواج کرد. فرزند آنان، کوزیموی یکم، دوک بزرگ توسکانی (۱۵۱۹–۱۵۷۴)، دوک فلورانس و سپس نخستین دوک بزرگ توسکانی شد.

در ژوئن ۱۵۳۷، بیست‌وهشت سال پس از مرگ کاترینا، نوه‌اش کوزیموی یکم دِه مدیچی، تنها پسر جووانی، دوک فلورانس شد و در ۱۵۶۹ به دوک بزرگ توسکانی ارتقا یافت. از طریق او، کاترینا نیای مستقیم دوک‌های بزرگ بعدی توسکانی، دوک‌های مودنا و رجیو، و نیز پادشاهان اسپانیا و فرانسه شد.

## میراث
در کتاب *ملکه‌های جنگجو: ارابهٔ بودیکا*، تاریخ‌نگار بریتانیایی آنتونیا فریزر، کاترینا اسفورزا را در تقابل با هم‌عصرش ایزابلای یکم کاستیا معرفی می‌کند. فریزر اشاره می‌کند که گرچه قتل‌هایی که به دستور کاترینا انجام شد بدتر از قتل‌عام‌هایی نبود که به فرمان ایزابلا صورت گرفت، مورخان در قضاوت دربارهٔ کاترینا بسیار سخت‌گیرانه‌تر بوده‌اند. دلیل این امر به گفتهٔ فریزر این است که اعمال ایزابلا از سوی کلیسای کاتولیک مشروعیت یافته بود، چرا که در نام مسیحیت انجام می‌شد؛ اما کاترینا تنها با انگیزهٔ شخصی و دنیوی برای حفظ دارایی‌ها و حقوق خویش دست به عمل می‌زد.

#### آزمایش‌ها
کاترینا تشنهٔ دانش بود و به کیمیاگری، زیبایی‌شناسی (آرایش) و پزشکی علاقه داشت. او دست‌نوشتی شامل ۴۵۴ دستور تهیه کرد که در آن دستورها و آزمایش‌ها به ترتیب الفبا آمده بود. این دستورها به سه دسته تقسیم می‌شد: آرایشی، شیمی، و پزشکی. برخی از نسخه‌های دارویی او شامل درمان شپش، تب و بهبود زخم‌ها بود. او همچنین بر تهیهٔ کینتسنس و سنگ فلسفی تمرکز داشت که هر دو خاصیت درمانی و حفاظتی دانسته می‌شدند. افزون بر این، او دستورهای آرایشی برای ساخت عطر و روش‌هایی برای روشن کردن پوست و مو تهیه کرد.

وقتی کاترینا در ۱۴۸۴ به فورلی رفت، آزمایش‌های خود را ادامه داد. او باغ‌های دارویی بنا نهاد که در آن گیاهان مورد نیاز برای نسخه‌هایش پرورش داده می‌شدند. در امتداد دیوار بیرونی قلعه نیز باغی بزرگ برای کاشت درختان میوه گوناگون احداث کرد.

پس از مرگش، دست‌نوشتهٔ او به پسرش جووانی دله بانده نره رسید و نسل به نسل در میان خاندان مدیچی باقی ماند تا آنکه گم شد. در سدهٔ ۱۹، پیر دزیدریو پازولینی (۱۸۴۴–۱۹۲۰)، از نوادگان کاترینا و تاریخ‌نگار راونا، حدود پنج سال صرف گردآوری اسناد مربوط به او کرد و سپس بیشتر نسخهٔ او را با نام *Experimenti* منتشر نمود.

#### کیمیاگری
کاترینا را «دختر کیمیاگری» نامیده‌اند. او مانند بسیاری از کیمیاگران در پی یافتن اکسیر حیات و سنگ فلسفی بود و بیش از ۴۰۰ دستور کیمیاگری نگاشت. در *Experimenti* دستورهایی برای لوسیون‌ها، رنگ لب، رنگ مو و نیز داروهایی برای درمان سیاتیک، سرطان، تب و سرفه وجود دارد.

Meredith Ray، تاریخ‌نگار برجستهٔ کاترینا، می‌نویسد: «دست‌نوشتهٔ کاترینا مرز میان کیمیاگری و پزشکی، عملی و رازآمیز، خانه و دربار را در هم می‌شکند.» نامه‌های او نشان می‌دهد که شبکه‌ای بزرگ از اشتراک دانش میان کیمیاگران زن و مرد وجود داشته است.

#### پودر تالک
یکی از موادی که نقش محوری داشت، تالک بود؛ کانی‌ای رُسی که به‌طور طبیعی یافت می‌شود. کاترینا تالک را در همه‌چیز به‌کار می‌برد: از لوازم آرایشی و دارویی گرفته تا دستورهای کیمیاگری. آزمایش‌های او نشان داد که تالک می‌تواند به زیباتر شدن زنان کمک کند، پادزهری برای سموم باشد، و حتی طلا را به نقره تبدیل نماید.

او با استفاده از اصول تقطیر گیاهان و فرآیندهای کیمیاگری، نسخه‌هایی برای داروهای عجیب همچون **«ا**کسیر حیات**»** نوشت که به باور او قادر به بخشیدن سلامت جاودان، جوانی ابدی، و حتی «زنده کردن مردگان» بود. همچنین او از «آب شگفت‌انگیز و الهی» یاد می‌کند که حافظه را بهبود می‌بخشید، جذام را درمان می‌کرد و دردها و بیماری‌های دیگر را می‌زدود.

به علاوه، در مقام حاکم فورلی و ایمولا، او گاه برای کاهش بار مالی و تقویت جایگاه سیاسی خود از کیمیاگری بهره می‌گرفت و با تغییر وزن و رنگ فلزات، آن‌ها را شبیه به طلا جلوه می‌داد.

## در فرهنگ عامه

* در رمان *عروس بورجیا* اثر ژان کالوگرایدیس (۲۰۰۵)، کاترینا در زمان زندانی بودن در کاستل سانت‌آنجلو با سانچا اهل آراگون دوستی می‌گیرد. هر دو زن نقشهٔ سقوط پاپ الکساندر ششم و پسر قاتل او، سزار بورجیا را می‌کشند.
* کاترینا شخصیت اصلی رمان تاریخی *کنتسای سرخ*، نوشتهٔ ژان کالوگرایدیس (۲۰۱۰) است.
* در رمان *خون و زیبایی* اثر سارا دانت (۲۰۱۳)، روایتی داستانی از اسارت او به دست سزار بورجیا ارائه شده است.
* در سریال تلویزیونی *بورجیا* (۲۰۱۱، شبکه شوتایم), جینا مک‌کی نقش کاترینا را ایفا می‌کند. این سریال با اسارت او به دست سزار در قسمت پایانی فصل سوم (و در واقع قسمت پایانی کل سریال) خاتمه می‌یابد.
* در سریال *بورجیا: ایمان و ترس* (شبکه کانال+)، نقش او را والنتینا چروی بازی کرده است.
* در فصل سوم سریال *[[مدیچی (مجموعه تلویزیونی)|مدیچی: شکوهمند]]* (۲۰۱۹)، کاترینا به صورت زنی جوان و همسر جیرولامو ریاریو (شخصیت منفی اصلی) ظاهر می‌شود. رز ویلیامز این نقش را ایفا کرده است.
* در بازی ویدئویی تاریخی *فرقه اساسین ۲* (۲۰۰۹)، او به‌عنوان یک شخصیت فرعی حضور دارد و در محتوای دانلودی *نبرد فورلی* (*The Battle of Forlì*) نقشی پررنگ‌تر ایفا می‌کند و در کنار قهرمان بازی، اتزیو آئودیتوره می‌جنگد.
* کاترینا همچنین در دنبالهٔ بازی *فرقه اساسین: برادری* (۲۰۱۰) حضور دارد و به‌عنوان معشوقهٔ اتزیو معرفی می‌شود. سه مرحله از بازی به نجات او از کاستل سانت‌آنجلو اختصاص دارد.
* در مجموعه بازی‌های *سرقت بزرگ خودرو*، شخصیت کاتالینا که در بازی‌های *جی‌تی‌ای ۳* و *جی‌تی‌ای: سن آندریاس* حضور دارد، تا حدی با الهام از کاترینا سفورزا ساخته شده است.

## در ماکیاولی
کاترینا یکی از معدود زنانی است که نیکولو ماکیاولی در آثارش به تفصیل دربارهٔ او سخن گفته است، به‌ویژه دربارهٔ افسانه‌ای که می‌گوید پس از بازپس‌گیری دژ راوالدینو، او اندام جنسی خود را به دشمنان نشان داد. ماکیاولی، «که به نمایندگی از فلورانس با سفورزا دیدار کرده بود [...] [توصیف می‌کند] که سفورزا، در پاسخ به تهدید دشمنانش مبنی بر کشتن فرزندان گروگانش، دامن خود را بالا زد، به اندام جنسی‌اش اشاره کرد و گفت که می‌تواند فرزندان دیگری بیاورد.»

ماکیاولی ماجرا و زمینهٔ آن را چنین شرح می‌دهد:

«برخی از توطئه‌گران فورلی، کنت جیرولامو، ارباب خود را کشتند و همسر و فرزندان خردسالش را به اسارت گرفتند. اما چون یقین نداشتند که بدون تصرف قلعه امنیت خواهند داشت ـ چراکه قلعه‌بان از تسلیم آن سر باز زد ـ بانو کاترینا، همسر کنت، به آنان وعده داد که قلعه را تسلیم خواهد کرد اگر اجازه دهند وارد آن شود و فرزندانش را گروگان نزد آنان بگذارد. توطئه‌گران پذیرفتند. اما همین که او وارد قلعه شد، آنان را به‌خاطر قتل کنت سرزنش کرد و تهدید به انتقام نمود. سپس برای نشان دادن اینکه به جان فرزندانش اعتنایی ندارد، به اندام جنسی خود اشاره کرد و فریاد زد که توان آوردن فرزندان بیشتری دارد. توطئه‌گران تازه آن‌گاه دریافتند چه خطایی کرده‌اند و سرانجام تا ابد به تبعید محکوم شدند.»

با این حال، به نظر می‌رسد این روایت نخستین‌بار توسط ماکیاولی ساخته شده است و مبنای تاریخی ندارد. او این داستان را چندین بار بازگو می‌کند: نخست در *گفتارها بر نخستین دهه تیتوس لیویوس* (حدود ۱۵۱۷) و سپس در *تاریخ فلورانس* (۱۵۲۶). در نسخهٔ دوم، ماجرا را متفاوت روایت می‌کند و به جای بالا زدن دامن، تنها می‌نویسد که کاترینا دشمنانش را به «مرگ و شکنجه‌های گوناگون در انتقام قتل شوهرش» تهدید کرد و چون تهدید به کشتن فرزندانش کردند، پاسخ داد که «امکان آوردن فرزندان دیگری دارد.»

با این حال، «روایت ماکیاولی در برابر سکوت کامل معاصران او چون لئونه کوبلی و برونو برناردی اعتباری ندارد»، زیرا هیچ‌یک از آن دو ماجرای دامن‌برداشتن را ذکر نکرده‌اند و در عوض از خرد و سیاست‌ورزی کاترینا سخن گفته‌اند؛ زنی که در شرایطی سخت باز هم توانست ابتکار عمل را به دست گیرد. آنان نقل می‌کنند که کاترینا به دشمنانش گفت پسر بزرگش در امان است و خود نیز باردار است. این بارداری احتمالاً یک حیله بود، اما با نزدیک شدن نیروهای او و بی‌فایده شدن گروگان‌ها، توطئه‌گران ناگزیر به عقب‌نشینی شدند. کاترینا بعداً انتقام قتل همسرش را از همهٔ عاملان گرفت.

به گفتهٔ جولیا ال. هیرستون در مقالهٔ «دور زدن مسئله: کاترینای ماکیاولی»، افزودن داستان دامن توسط ماکیاولی «نمایشی‌تر از گزارش‌های معاصران» بود، تا او را از ویژگی‌های زنانه و مادری جدا کرده و رفتارش را به‌عنوان بی‌تفاوتی نسبت به فرزندانش جلوه دهد. الیزابت لو در زندگینامهٔ خود از کاترینا با نام *ببر مادهٔ فورلی* پیشنهاد می‌کند که روایت ماکیاولی، که لحنی زشت دارد، بازتابی از دشمنی شخصی او با کاترینا بوده است؛ زیرا در جوانی به‌عنوان دیپلمات با او ملاقات کرده و موفقیتی نداشته است. به همین دلیل «تصویری که ماکیاولی از سفورزا ارائه داد، به ماندگاری چهرهٔ او به‌عنوان یک ویراگوی رنسانسی کمک کرد؛ زنی که ترجیح داد فرزندانش را از دست بدهد تا حکومتش را.» به گفتهٔ سیاستمدار و نویسندهٔ ایتالیایی پیر دزیدریو پازولینی: «دفاع ستودنی کاترینا از قلعهٔ فورلی به‌زودی به گونه‌ای حماسه بدل شد که با خیال‌پردازی مردم و اغراق‌های شاهدان همراه بود. این نسخه بود که به ماکیاولی رسید ـ او یازده سال بعد کاترینا را شخصاً دید ـ و او با کمال میل همین روایت اغراق‌آمیز و بدبینانه را به تاریخ سپرد.»

## منابع

رده:اشراف سده ۱۶ (میلادی) اهل ایتالیا
رده:افراد توسکانی‌تبار
رده:درگذشتگان ۱۵۰۹ (میلادی)
رده:زادگان ۱۴۶۳ (میلادی)
رده:زنان در جنگ‌های قرون وسطای اروپا
رده:زنان سده ۱۶ (میلادی) اهل ایتالیا
رده:کنتس‌های اهل ایتالیا
رده:مقاله‌های ویکی‌پدیا که از یک یادکرد از دانشنامه بریتانیکا ۱۹۱۱ با منبع ویکی‌نبشته به‌کارگرفته‌اند
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان ایتالیایی