جامعه‌شناسی در ترکیه

**جامعه‌شناسی در ترکیه** مراحل مختلفی از توسعه را پشت سر گذاشته است که با جامعه‌شناسی‌های اولیه در قرن‌های ۱۶ و ۱۷ آغاز می‌شود. در اواسط قرن ۱۹، جامعه‌شناسی در دانشکده‌های فلسفه تدریس می‌شد و بدون هیچ انتقادی نظریه‌های اجتماعی غربی را پذیرفت و از تحقیق غافل شد. در واکنش به ظهور لیبرالیسم غربی در میان چندین روشنفکر، سلطان از جامعه‌شناسی حمایت کرد و *[[دانشگاه استانبول|دارالفنون]]* را افتتاح کرد. شکاف حاصل بین لیبرالیسم غربی و پان‌اسلامیسم در نهایت منجر به انقلاب ترک‌های جوان در سال ۱۹۰۸ شد.

پس از انقلاب ۱۹۰۸، متفکران جامعه‌شناسی تلاش کردند تا مبانی اروپایی شدن را تشخیص دهند تا سازمان اجتماعی غربی را به نهادهای عثمانی و فرهنگ ترکیه پیوند دهند. جامعه‌شناسان آن زمان به شدت تحت تأثیر جامعه‌شناسان اروپایی، عمدتاً فرانسوی، قرار گرفتند. در طول و پس از وقایعی که منجر به جنگ استقلال ترکیه (۱۹۱۹–۱۹۲۳) شد، ضیاء گوکالپ، که پدر جامعه‌شناسی ترکیه نامیده می‌شد، از جدایی از ایدئولوژی‌های عثمانی و غربی حمایت کرد. در عوض، او معتقد بود که پان ترکیسم مبنای مناسب دولت-ملت جدید است که بر بنیان کمالیستی ترکیه مدرن تأثیر گذاشت. این ارتباط بین جامعه‌شناسی و توسعه دولت-ملت همچنان موضوعی قوی در اندیشه جامعه‌شناسی معاصر ترکیه است. جامعه‌شناسی در ترکیه دوباره تحت تأثیر هجوم متفکران آلمانی در طول جنگ جهانی دوم و بعداً توسط جامعه‌شناسی آمریکایی قرار گرفت. امروزه، جامعه‌شناسی ترکیه به عنوان مطالعه مشکلات اجتماعی با استفاده از روش‌های تحقیق علمی تدریس می‌شود.

اگرچه شش انجمن مختلف برای پیشبرد اندیشه اجتماعی در ترکیه تأسیس شده‌اند، انجمن جامعه‌شناسی ترکیه فعلی در سال ۱۹۹۰ در آنکارا با ۴۰ عضو تأسیس شد و تا سال ۲۰۱۰ این انجمن ۶۰۰ عضو داشت. این انجمن در سال ۱۹۹۸ شروع به انتشار یک مجله دوسالانه و مورد بررسی همتا، *مجله تحقیقات اجتماعی* (*Sosyoloji Araştırmaları Dergisi*) کرد

## ریشه‌ها
### مصطفی رشید پاشا
مصطفی رشید پاشا (۱۷۷۹–۱۸۵۸) دولتمرد و دیپلمات عثمانی بود که بیشتر به عنوان معمار اصلی اصلاحات دولت عثمانی معروف به تنظیمات شناخته می‌شود. او سفیر فرانسه و بریتانیا بود و در آنجا با اندیشه اجتماعی غرب آشنا شد. او به‌طور خاص با سیلوستر دو ساسی و آگوست کنت ارتباط برقرار کرد. «ارتباط او با کنت در مورد روش‌های بهبود دولت و جامعه عثمانی می‌تواند به خوبی اولین تماس مستقیم یک رهبر عثمانی با اندیشه جامعه‌شناسی غرب باشد.»

### احمد رضا و پوزیتیویسم
احمد رضا (۱۸۵۸–۱۹۳۰)، که در مؤسسات معتبر تحصیل کرده بود، در طول تحصیل در پاریس، جریان‌های فکری اروپای غربی را پذیرفت. او که تحت تأثیر جامعه‌شناسانی مانند کنت، دورکیم و اسپنسر بود، اصول جامعه‌شناسی را برای تحلیل و پرداختن به چالش‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی امپراتوری به کار برد. اثر برجسته او، مجله *«مشورت»* (مشاوره)، اصلاحاتی را با تأکید بر آموزش، نوسازی و عدالت اجتماعی پیشنهاد کرد. علاوه بر این، رضا به عنوان چهره‌ای کلیدی در جنبش ترک‌های جوان، که هدف آن ایجاد سلطنت مشروطه و ایجاد اصلاحات سیاسی بود، به‌طور فعال در سیاست مشارکت داشت. او به عنوان عضوی از کمیته اتحاد و پیشرفت، در انقلاب ترک‌های جوان در سال ۱۹۰۸ نقش داشت و متعاقباً به عنوان رئیس مجلس نمایندگان خدمت کرد. رضا پیرو پوزیتیویسم کنت بود.

### شاهزاده صباح الدین و لو پلی
شاهزاده صباح‌الدین از سال ۱۹۰۴ تا ۱۹۰۶ در پاریس نزد پیروان مکتب «لو پلی» زیر نظر هنری دو تورویل تحصیل کرد.

## مدرن
### ضیاء گوکالپ و پان ترکیسم
در پی انقلاب ترک‌های جوان، چندین روشنفکر ترک در جستجوی راهی برای پیشرفت بودند. بسیاری از بازیگران کلیدی جنبش پان‌ترکی از اندیشه اجتماعی فرانسه الهام گرفتند. به عنوان مثال، یوسف آقچورا (۱۸۷۶–۱۹۳۵) در سال ۱۸۹۶ از استانبول به طرابلس تبعید شد، اما در سال ۱۸۹۹ به پاریس گریخت و در آنجا زیر نظر مورخ فرانسوی آلبرت سورل و جامعه‌شناس و دانشمند علوم سیاسی امیل بوتمی به تحصیل پرداخت.

ضیاء گوکالپ (۱۸۷۵–۱۹۲۴) توسط برخی به عنوان بنیان‌گذار واقعی جامعه‌شناسی ترکیه در نظر گرفته می‌شود، زیرا او خطوط نظری جدیدی را بنا نهاد، نه اینکه صرفاً جامعه‌شناسی خارجی را ترجمه یا تفسیر کند. بخش عمده‌ای از آثار او بر اساس آثار دورکیم است و او آثار متفکران عمدتاً فرانسوی را به ترکی ترجمه کرد، که علاوه بر دورکیم، شامل لوسین لوی-برول، پل فوکونه و مارسل موس نیز می‌شد. اولین کرسی جامعه‌شناسی در ترکیه در دانشگاه استانبول (که تا سال ۱۹۳۳ با نام *دارالفنون* شناخته می‌شد) به‌طور خاص برای گوکالپ تأسیس شد، جایی که او برای اولین بار در سال ۱۹۱۲ تدریس جامعه‌شناسی را آغاز کرد. در سال ۱۹۱۵، او یک مؤسسه تحقیقات جامعه‌شناسی (*İçtimaiyyat Dârül-Mesaisi*) و اولین *مجله جامعه‌شناسی* ترکیه (*Iimaiyat Mecmuasi*) را تأسیس کرد. همان‌طور که نیازی برکس استدلال می‌کند، «در واقع، همه جامعه‌شناسان ترک دوران اخیر ۱۹۳۶ شاگردان مستقیم یا غیرمستقیم گوکالپ هستند.»

گوکالپ با مسئله اصلی زمان خود - چگونگی ادامه زوال امپراتوری عثمانی - دست و پنجه نرم می‌کرد و پاسخ او یک «جامعه‌شناسی ناسیونالیستی» مشخص بود. او معتقد بود که «سنت‌ها» شیوه‌های رفتاری هستند که توسط عناصر مشترک تمدنشان بر افراد تحمیل می‌شوند. در این مورد، تمدن، امپراتوری‌ای بود که گروه‌های متنوع را گرد هم می‌آورد. از سوی دیگر، فرهنگ از «آداب و رسوم» یک گروه ملی/قومی خاص تشکیل شده بود و عمدتاً احساساتی بودند. «مشکلات اجتماعی» زمانی پدیدار می‌شدند که بین «سنت‌ها» و «آداب و رسوم» تضاد وجود داشت؛ بنابراین، «هنگامی که «سنت‌های» یک تمدن خاص با «آداب و رسوم» یک ملت خاص مطابقت داشته باشند، در «نهادها» گنجانده می‌شوند؛ در غیر این صورت، آنها صرفاً «فسیل» باقی می‌مانند.» او استدلال کرد که «ملت‌ها» در ابتدا «گروه‌های قومی» هستند و با انحلال دولت امپراتوری، بار دیگر منحصر به فرد بودن خود را احساس می‌کنند، اگرچه هویت آنها در حالی که تحت سلطه تمدن است، بخش زیادی از اصالت و شخصیت خود را از دست می‌دهد.

او طرفدار گسست از ایدئولوژی‌های عثمانی و غربی، و همچنین ایدئولوژی اسلامی امپراتوری‌های عرب بود. در عوض، او نتیجه گرفت که پان ترکیسم مبنای مناسب دولت-ملت جدید است و آن عناصر فرهنگ غربی و اسلامی که مکمل فرهنگ ترکی هستند، پذیرفته شده و بقیه کنار گذاشته می‌شوند. این با شعار سه‌گانه «ترکی‌سازی، اسلامی‌سازی، مدرن‌سازی» شناخته می‌شود که برگرفته از مجموعه مقالات او است که از سال ۱۹۱۲ تا ۱۹۱۴ در مجله *ترک یوردو*  منتشر شد و بعداً در کتابی با عنوان *ترکی‌سازی-اسلامی‌سازی-مدرنیزاسیون* (*Türkleşmek-İslamlaşmak-Muasırlaşmak*) که در سال ۱۹۱۸ منتشر شد، گردآوری شد. او این شعار را از روشنفکر آذربایجانی، علی بیگ حسین‌زاده، «یکی از مهم‌ترین معلمان خود» اقتباس کرد. این شعار تأثیر زیادی بر جنبش ملی ترکیه و بنیان کمالیستی جمهوری مدرن ترکیه گذاشت.

## منابع

رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده
رده:فرهنگ در ترکیه