سیسرو (نویسه‌نگاری)

[بندانگشتی|یک تیپومتر که امکان اندازه‌گیری طول بر حسب سیسرو و [میلی‌متر را فراهم می‌سازد.]]
بندانگشتی|۳۰۰پیکسل|تیپومتری با مقیاس‌بندی بر حسب سیسرو، پایکا و سانتی‌متر.

**سیسرو** () یکای اندازه‌گیری در تایپوگرافی است که در ایتالیا، فرانسه و دیگر کشورهای اروپای قاره‌ای به کار می‌رفته‌است. نخستین بار آرنولد پانارتس و کنراد سوینهایم در سال ۱۴۶۸ میلادی برای چاپ کتاب «نامه‌ها به دوستان» (Epistulae ad Familiares) اثر سیسرون از این اندازه قلم استفاده کردند و همین امر سبب شد این اندازه به نام سیسرو شناخته شود.

هر سیسرو برابر با یک‌ششم اینچ تاریخی فرانسوی و مشتمل بر ۱۲ نقطه دیدو است. این یکا مشابه «پایکا» (Pica) در سنّت تایپوگرافی انگلیسی‌زبان است، هرچند اینچ فرانسوی اندکی بزرگ‌تر از اینچ انگلیسی بود؛ به همین دلیل هر سیسرو تقریباً ۱٫۰۶۶ پایکا و معادل ۴٫۵۱۱۶۵۸ میلی‌متر است، در حالی که هر پایکا ۴٫۲۳۳ میلی‌متر اندازه دارد.

در دوران معاصر و با ورود رایانه به صنعت چاپ، یکای پایکا و نقطه مشتق از آن جایگزین سیسرو شده و در کنار میلی‌متر برای اندازه‌گیری طول سطر و اندازه کاغذ به کار می‌رود.

## تاریخچه
### ریشه نام
منشأ نام «سیسرو» به‌طور قطعی مشخص نیست. بر پایه روایت رایج‌تر، این نام از چاپ آثار سیسرون (Marcus Tullius Cicero) برگرفته شده‌است. برخی منابع این چاپ را به آرنولد پانارتس و کنراد سوینهایم در سال ۱۴۶۸ نسبت می‌دهند، در حالی که منابع آلمانی‌زبان از چاپ پتر شوفر در سال ۱۴۶۵ با اندازه قلمی مشابه یاد کرده‌اند. روایت دیگری نیز وجود دارد که نام سیسرو را به حروف‌ساز رُمی سدهٔ پانزدهم به نام اولریش هانس سیسرو منسوب می‌داند که ممکن است همان اولریش هان بوده باشد.

### پیدایش نقطه تایپوگرافی
پیش از استانداردسازی، اندازه قلم‌ها نه بر حسب نقطه بلکه با نام‌های اختصاصی مشخص می‌شد و «سیسرو» نام اندازه متداول برای متن کتاب بود. نخستین تلاش برای ایجاد یکای اندازه‌گیری تایپوگرافی را فورنیه پسر (Fournier le Jeune) حدود سال ۱۷۳۷ انجام داد، اما یکای او دلخواهانه بود و با سنجه‌های رایج آن زمان هم‌خوانی نداشت. سپس حدود سال ۱۷۷۵، فرانسوا-آمبرواز دیدو نقطهٔ تایپوگرافی‌ای را ابداع کرد که به نام «نقطه دیدو» (Point Didot) شهرت یافت و تا دهه ۱۹۸۰ میلادی در کشورهای اروپای قاره‌ای رایج بود.

## رابطه با یکاهای دیگر
در نظام اندازه‌گیری قدیم فرانسه، «تواز شاهی» (toise royale) به ۶ پای شاهی، هر پای شاهی به ۱۲ اینچ، هر اینچ به ۱۲ خط و هر خط به ۱۲ نقطه تقسیم می‌شد. هر سیسرو معادل ۲۴ نقطه شاهی یعنی  پای شاهی بود. نظام دوازده‌گانی (duodecimal) که در آن زمان رایج بود به‌طور طبیعی برای محاسبات تایپوگرافی نیز پذیرفته شد. عدد ۱۲ مزیت بخش‌پذیری بر ۲، ۳، ۴ و ۶ را دارد، در حالی که عدد ۱۰ تنها بر ۲ و ۵ بخش‌پذیر است.

از نظر مقدار دقیق، اندازه نظری سیسرو برابر با ۱۲۵٬۰۰۰ ÷ ۲۷٬۷۰۶ یعنی ۴٫۵۱۱۶۵۸۱۲۵ میلی‌متر است. در عمل، تولیدکنندگان تجهیزات چاپ مقدار ۰٫۳۷۶ میلی‌متر را برای هر نقطه دیدو پذیرفتند که سیسرو را دقیقاً ۴٫۵۱۲ میلی‌متر می‌کند؛ اختلاف حدود ۰٫۰۰۷۶ درصد که بسیار کمتر از تلرانس‌های صنعتی ماشین‌کاری است.

## نام‌های معادل در کشورهای مختلف
اندازه‌های قلمی یکسان در کشورهای اروپایی نام‌های متفاوتی داشتند. اندازه سیسرو در فرانسه «سن‌اوگوستن» (St. Augustin)، در هلند «آوگوستاین» (Augustijn)، در انگلستان «پایکا» (Pica)، در اسپانیا «سیسرو» یا «لکتورا» (Lectura) و در ایتالیا «لتورا» (Lettura) نامیده می‌شد. «دوبل‌سیسرو» (Doppelcicero) نیز معادل ۲۴ نقطه دیدو یعنی ۹٫۰۲۴ میلی‌متر بود.

## جایگزینی با پایکا و نظام متریک
با ورود نظام متریک تلاش‌هایی برای حذف سیسرو صورت گرفت، اما از آنجا که حجم عظیمی از تجهیزات چاپخانه‌ها بر اساس این یکا ساخته شده بود، سیسرو تا پایان دوران حروفچینی سربی (اواخر سده بیستم) به حیات خود ادامه داد. با گسترش نشر رومیزی و رایانه‌ای شدن صنعت چاپ، یکای پایکا و نقطه DTP (هر نقطه DTP =  اینچ = ۰٫۳۵۲۸ میلی‌متر) جایگزین سیسرو و نقطه دیدو شد. امروزه در تمام رایانه‌ها از پایکا برای اندازه قلم و از میلی‌متر برای طول سطر و اندازه کاغذ استفاده می‌شود.

## جستارهای وابسته
* تایپوگرافی
* اندازه کاغذ

## منابع

## پیوند به بیرون
* مقاله دربارهٔ تاریخ نقطه تایپوگرافی در TUGboat

رده:یکاهای طول
رده:تایپوگرافی