خریدهای سرسق

**خریدهای سرسق** (به انگلیسی: Sursock Purchases؛ به عربی: صفقة سرسق) بزرگ‌ترین خرید زمین یهودیان در فلسطین در دوران مهاجرت نخستین یهودی بود. این خریدها که عمدتاً میان سال‌های ۱۹۰۱ تا ۱۹۲۵ انجام شد، دربرگیرندهٔ زمین‌هایی در مرج ابن عامر، خلیج حیفا و دیگر نواحی سرزمین تحت قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود. فروشندگان این زمین‌ها خاندان سرسق از مسیحیان ارتدکس رومی لبنان بودند که به‌صورت غایبانه مالک این اراضی بودند. مجموع زمین‌های فروخته‌شده از سوی خاندان سرسق و شریکانشان ۲۲ درصد کل زمین‌های خریداری‌شده توسط یهودیان در فلسطین تا سال ۱۹۴۸ را تشکیل می‌داد.

مرج ابن عامر حاصلخیزترین منطقهٔ فلسطین به‌شمار می‌رفت. خریدهای سرسق ۵۸ درصد خریدهای زمین یهودیان از مالکان غایب خارجی را شامل می‌شد. خریداران خواستار جابه‌جایی ساکنان بودند و در پی آن کشاورزان مستأجر عرب فلسطینی اخراج شدند و در حدود ۲۰ تا ۲۵ روستا تخلیه گردید. واکنش فلسطینیان به این معامله یکی از نخستین نمونه‌های مخالفت سازمان‌یافته با خرید زمین در فلسطین توسط یهودیان بود.

در سال ۱۹۰۷ برای نخستین بار بر اهمیت حیاتی این فروش در تداوم سرزمینی شهرک‌نشینی یهودی در فلسطین تأکید کرد. این خریدها همچنین به کانون توجه کمیسیون شاو در سال ۱۹۳۰ تبدیل شد و پیامدهای گسترده‌ای بر جمعیت‌شناسی و سیاست فلسطین بر جای گذاشت.

## پیشینه
در بخش بزرگی از دوران حکمرانی عثمانی، زمین‌های پست فلسطین از کاهش جمعیت رنج می‌بردند که ناشی از شرایط ناسالم دشت‌ها و ناامنی زندگی در آن مناطق بود. به گفتهٔ هانری لورنس، مورخ فرانسوی، این وضعیت ویژهٔ آن منطقه نبود بلکه ویژگی عمومی تمام نواحی ساحلی شمال و جنوب دریای مدیترانه به‌شمار می‌رفت. مالاریا در این ناحیه، به‌ویژه در دشت‌ها، شیوع گسترده‌ای داشت و مانع از استقرار جمعیت شده و زمینه را برای اسکان بادیه‌نشینان فراهم کرده بود. در سال‌های خشکسالی، بادیه‌نشینان غور حتی به زمین‌های کشاورزی فلاحین محلی دست‌اندازی می‌کردند و سراسر منطقه را با چادرهایشان می‌پوشاندند. کوچ‌نشینان «مقیم» که بادیه‌نشینان ترکمن‌تبار بودند، در تابستان و پاییز در مرج ابن عامر زندگی می‌کردند و زمستان‌ها را میان منطقهٔ شارون و دره، از راه تپه‌های مَنَسّی می‌گذراندند.

بر پایهٔ تحلیل لورنس، مفهوم صهیونیستی «فتح کار» از سوی کارگران یهودی به معنای کنار گذاشتن نیروی کار عرب محلی تا جای ممکن بود.

## خریدهای سرسق از دولت عثمانی
در سال ۱۸۷۲ دولت عثمانی مرج ابن عامر (به عربی: ) را در ازای نزدیک به ۲۰٬۰۰۰ لیره به خاندان سرسق فروخت. این خاندان در مجموع میان ۲۳۰٬۰۰۰ تا ۴۰۰٬۰۰۰ دونوم (۹۰٬۰۰۰ ایکر یا ۳۶۴ کیلومتر مربع) زمین به دست آورد. این خریدها طی چندین سال ادامه یافت.

این خرید، در کنار معاملات دیگر، بادیه‌نشینان بومی را از زمین‌هایشان محروم ساخت. خاندان سرسق به‌زودی روستاهای مدت‌ها متروک را با کشاورزان اجاره‌نشین بازآبادانی کرد. بیشتر این روستاها در حاشیهٔ دره قرار داشتند.

بر پایهٔ شهادت فرانسس ای. نیوتن در کمیسیون شاو دربارهٔ خاستگاه خرید سرسق: «... این زمین‌ها از طریق وامی که سرسق به دولت ترک داده بود به تملک او درآمد. دولت ترک هرگز قصد نداشت عرب‌ها را از زمین بیرون کند؛ بیشتر نوعی رهن بود و سرسق بهرهٔ پولش را از محل عشریه وصول می‌کرد… سرسق در ابتدا بر اساس اسناد مالکیت صاحب زمین‌ها نشده بود. بعدها سرسق از دولت درخواست صدور سند مالکیت کرد.»

در سال ۱۸۷۸ چنین نوشت:
یک واقعیت جالب که وضعیت ننگین حکومت را نشان می‌دهد، در اینجا نیز دریافتیم. به یک بانکدار یونانی به نام سرسوق که دولت به او بدهکار بود، اجازه داده شد نیمهٔ شمالی دشت بزرگ و برخی روستاهای ناصره را به بهای مضحک ۲۰٬۰۰۰ لیره در وسعتی حدود هفتاد مایل مربع بخرد؛ مالیات بیست روستا ۴٬۰۰۰ لیره بود و درآمد میانگین با در نظر گرفتن سال‌های خوب و بد کمتر از ۱۲٬۰۰۰ لیره نبود.

### دیدگاه‌های نوین
بر اساس اسناد تازه‌گشودهٔ خاندان سرسق، مورخ کریستین آلف (۲۰۲۳) بیان می‌دارد که در سال ۱۸۶۹ خاندان سرسق به والی عثمانی شام، رشید پاشا، و دیگر مقامات ۱۷٬۰۰۰ لیرهٔ عثمانی پرداخت که تنها ۶٬۰۰۰ لیرهٔ آن به خزانه رسید. هدف این بود که بیش از بیست روستا به‌عنوان «بلاصاحب» ثبت شوند و با نرخ گران‌تر «بدل مثل» (به عربی: ؛ بهای معادل بازار که برای زمین‌های ظاهراً بی‌صاحب تعیین می‌شد و بسیار بالاتر از هزینهٔ عادی ثبت «هرج معتاد» بود) منتقل گردند و بدین ترتیب راه دسترسی کشاورزان فلسطینی به اسناد ارزان‌تر بسته شود. هنگامی که مختاران روستاها و شورای اداری عکا تلاش کردند این ثبت‌ها را لغو کنند، وزارتخانه‌های استانبول فرمان‌های ویژه‌ای صادر کردند که ادعاهای نخبگان را تأیید می‌کرد. بنابراین تا سال ۱۸۷۲ تنها بخش کوچکی از اسناد اصلی زمین به کشاورزان بازگردانده شده بود و سرسق‌ها سهم عمدهٔ حاصلخیزترین قطعات دره را حفظ کرده بودند. به نظر آلف، این ترفندهای دورهٔ نقشه‌برداری — یعنی ثبت گزینشی، آنچه وی «رشوه» می‌نامد و حمایت مرکز — چارچوب حقوقی‌ای را پدیدآورد که خریداران صهیونیست بعدها از آن بهره بردند، هرچند اخراج فیزیکی گستردهٔ دهقانان فلسطینی هنوز آغاز نشده بود.

## خریدهای یهودی

### گفت‌وگوهای نخستین
در سال ۱۸۹۱ یهوشوا حنکین که چند سال پیش‌تر از روسیه به فلسطین مهاجرت کرده بود، گفت‌وگوهایی را برای تملک مرج ابن عامر آغاز کرد؛ اما این گفت‌وگوها پس از آنکه دولت عثمانی مهاجرت یهودیان را ممنوع اعلام کرد، پایان یافت.

در ۱۰ مارس ۱۸۹۷ تئودور هرتسل در دفتر خاطراتش دربارهٔ خاندان سرسق نوشت و از آغاز گفت‌وگوها با انجمن مستعمره‌سازی یهود برای خرید ۹۷ روستا در فلسطین خبر داد:
انجمن مستعمره‌سازی یهود در حال حاضر با یک خاندان یونانی (سرسوق نام آن‌هاست، گمان می‌کنم) برای خرید ۹۷ روستا در فلسطین گفت‌وگو می‌کند. این یونانیان در پاریس زندگی می‌کنند، پول خود را در قمار باخته‌اند و می‌خواهند دارایی‌های غیرمنقول خود (۳ درصد کل مساحت فلسطین، به گفتهٔ بامبوس) را به ۷ میلیون فرانک بفروشند.

سازمان جهانی صهیونیسم مرج ابن عامر را جذاب‌ترین منطقه از نظر راهبردی برای تملک می‌دانست، حتی بیش از ناحیهٔ ساحلی فلسطین. دلیل آن فرصت اجرای کشاورزی در مقیاس بزرگ در این منطقه و سرعت بالای شهرک‌سازی به سبب وجود مالکان بزرگ بود؛ در ناحیهٔ ساحلی قطعات کوچک‌تری برای خرید در دسترس بود و زمین کم‌حاصل‌تر بود. دولت عثمانی بارها تلاش کرد تملک گستردهٔ زمین و مهاجرت را محدود کند، اما این محدودیت‌ها به سبب فشار اروپایی بر اساس مفاد کاپیتولاسیون‌ها دوام نیاورد.

### خرید انجمن مستعمره‌سازی یهود در ۱۹۰۱
در سال ۱۹۰۱ انجمن مستعمره‌سازی یهود که از خرید زمین در متصرفیه قدس بازداشته شده بود، نخستین خرید بزرگ خود را در شمال فلسطین انجام داد و ۳۱٬۵۰۰ دونوم زمین در نزدیکی طبریه را از خاندان سرسق و شریکانشان خرید. این امکان زمانی فراهم شد که شورای وزیران عثمانی حکم داد نارسیس لوون، رئیس انجمن، به‌عنوان تبعهٔ خارجی می‌تواند بر اساس قانون اراضی عثمانی ۱۸۶۷ در ولایت بیروت زمین بخرد، مشروط بر اینکه یهودیان خارجی را در آن اسکان ندهد.

### ماجرای الفوله (۱۹۱۰–۱۹۱۱)

یکی دیگر از خریدهای نخستین صهیونیستی از خاندان سرسق به «ماجرای الفوله» (به عربی: ) شهرت یافت (که گاه به‌اشتباه «ماجرای عفوله» نامیده می‌شود). در سال‌های ۱۹۱۰–۱۹۱۱ الیاس سرسق ۱۰٬۰۰۰ دونوم زمین پیرامون روستای الفوله واقع در دامنهٔ کوه‌های ناصره در مرج ابن عامر را به صندوق ملی یهود فروخت. کشاورزان فلسطینی از ترک زمین خودداری کردند و قائم‌مقام (فرماندار بخش) ناصره، شکری العسلی، برای ابطال معامله تلاش کرد و از نهایی‌سازی آن سر باز زد.

روستاییان خود دادخواستی به وزیر اعظم فرستادند و از کاربرد ستمگرانهٔ قدرت خودسرانه (به عربی: ) شکایت کردند. آنان به‌ویژه مدعی شدند که الیاس سرسق و یک واسطه زمین‌هایشان را به کسانی فروخته‌اند که آن‌ها را «صهیونیست» و «فرزندان دین موسی» (به عربی: ) می‌خواندند و تابع عثمانی نبودند و فروش زمین ۱٬۰۰۰ روستایی را از معاش محروم خواهد کرد. در دادخواست‌های پیشین مربوط به اختلافات زمین، یهودیان معمولاً «بنی‌اسرائیل» (به عربی: ) خوانده می‌شدند.

وجود دژ صلیبی از عصر صلاح‌الدین در محدودهٔ این زمین برای تلمیح به نبرد با صلیبیون در مخالفت با فروش زمین به کار گرفته شد. فلسطینیان سخنرانی‌های مخالفت‌آمیزی در مجلس عثمانی ایراد کردند و جستارهای فراوانی نیز در روزنامه‌ها دربارهٔ این موضوع منتشر شد. به گفتهٔ مورخ رشید خالدی: «مسئلهٔ مهم این نبود که آن ویرانه را واقعاً صلاح‌الدین ساخته باشد؛ مهم آن بود که خوانندگان این روزنامه‌ها باور داشتند بخشی از میراث صلاح‌الدین، نجات‌بخش فلسطین از صلیبیون، بدون آنکه دولت عثمانی انگشتی تکان دهد فروخته می‌شود (به «صلیبیون نوین»).»

کنش سیاسی علیه این فروش «نخستین اقدام هماهنگ علیه کنش‌های رو به رشد صهیونیستی» به‌شمار می‌رود و خود فروش را می‌توان «مهم‌ترین رویداد [ضدصهیونیستی] در دوران پیش از جنگ جهانی اول» دانست.

### خرید ۱۹۱۸
عثمانیان از صدور مجوز فروش‌های متعددی خودداری کرده بودند؛ از این رو سرسق‌ها پیش از جنگ جهانی اول نتوانستند زمین چشمگیری به خریداران یهودی بفروشند. در سال ۱۹۱۲ شرکت توسعهٔ زمین فلسطین ترتیب خرید ناحیهٔ بزرگی از مرج ابن عامر را از نجیب و آلبر سرسق داد، اما معامله به سبب جنگ جهانی اول به سرانجام نرسید. در ۱۸ دسامبر ۱۹۱۸ قرارداد نهایی شد و ۷۱٬۳۵۶ دونوم در مرج ابن عامر، از جمله تل عدشیم، را دربر می‌گرفت.

### ۱۹۲۱–۱۹۲۵ و تخلیهٔ جمعیت
پس از آغاز قیمومت بریتانیا، فرمان انتقال زمین ۱۹۲۰ همهٔ محدودیت‌های پیشین را برداشت. میان سال‌های ۱۹۲۱ تا ۱۹۲۵ خاندان سرسق ۸۰٬۰۰۰ ایکر (۳۲۰ کیلومتر مربع) زمین خود در مرج ابن عامر را به کمنولث صهیون آمریکا در ازای نزدیک به ۷۵۰٬۰۰۰ لیره فروخت. در سال ۱۹۲۴ انجمن مستعمره‌سازی یهودی فلسطین (پیکا) برای جایگزینی انجمن مستعمره‌سازی یهود تأسیس شد و بزرگ‌ترین مالک زمین یهودی در فلسطین گردید. هم‌زمان شرکت توسعهٔ زمین فلسطین به‌عنوان سازمان خرید صندوق ملی یهود عمل می‌کرد. اولویت بالایی که به این زمین‌ها داده شد تا اندازهٔ زیادی مرهون راهبرد مناحم اوسیشکین بود که با مخالفت دیگر اعضای هیئت‌مدیرهٔ صندوق ملی روبه‌رو شد. پیامد این خرید پرهزینه آن بود که بخش بزرگی از سرمایهٔ سازمان در دههٔ بعد راکد ماند.

بر اساس قوانین زمین قیمومت بریتانیا، کشاورزان فلسطینی منطقه «مستأجر» شناخته شدند. مقامات بریتانیایی در برابر مخالفت محلی، حق سرسق‌ها در فروش زمین و جابه‌جایی ساکنان را تأیید کردند. خریداران خواستار انتقال جمعیت موجود شدند و در پی آن کشاورزان مستأجر عرب فلسطینی اخراج شدند. هرچند خریداران بر پایهٔ قانون جدید قیمومت ملزم به پرداخت غرامت نبودند، برخی از اخراج‌شدگان خسارت دریافت کردند. ۱٬۷۴۶ خانوادهٔ کشاورز عرب شامل ۸٬۷۳۰ نفر از بزرگ‌ترین گروه‌های خرید، به ازای هر نفر ۱۷ دلار غرامت گرفتند.

با وجود فروش، برخی مستأجران پیشین مانند ساکنان عفوله از رفتن سر باز زدند. مالکان جدید نگه‌داشتن این کشاورزان را به‌عنوان مستأجر در زمین‌هایی که به نیروی کار یهودی اختصاص داده شده بود نامناسب می‌دانستند. در برخی موارد پلیس بریتانیا برای اخراج آنان به کار گرفته شد. بسیاری از کشاورزان رانده‌شده به سوی ساحل حرکت کردند و سرانجام در حلبی‌آبادهای حاشیهٔ یافا و حیفا سکنی گزیدند.

## شهرک‌نشینی یهودی
پس از خرید زمین، کشاورزان یهودی نخستین شهرک‌های دوران نوین را بنا نهادند و شهر جدید عفوله را پایه‌گذاری کردند. باتلاق‌ها خشکانده شد تا زمینهٔ بهره‌برداری بیشتر از سرزمین‌هایی فراهم آید که سده‌ها غیرقابل سکونت بودند. نخستین موشاو کشور، نهلال، در ۱۱ سپتامبر ۱۹۲۱ در این دره بنیان‌گذاری شد.

موشه دایان که در نهلال بزرگ شده بود، این موشاو و سه نقطهٔ دیگر از خریدهای سرسق را به‌عنوان نمونه‌هایی آورد مبنی بر اینکه «هیچ مکانی در این سرزمین ساخته نشده که پیش‌تر ساکنان عرب نداشته باشد»:
ما به این سرزمین آمدیم که اعراب از پیش در آن ساکن بودند و اکنون یک دولت عبری، یک دولت یهودی بنا می‌کنیم… روستاهای یهودی بر جای روستاهای عربی ساخته شدند. شما حتی نام آن روستاهای عربی را نمی‌دانید و سرزنش نمی‌شوید زیرا آن کتاب‌های جغرافیا دیگر وجود ندارند — نه فقط کتاب‌ها بلکه خود روستاهای عربی نیز. نهلال بر جای معلول برپا شد، گفعات بر جای جبتا، ساریذ بر جای خنیفس و کفار یهوشوع بر جای تل شمّام. هیچ مکانی در این سرزمین ساخته نشده که پیش‌تر ساکنان عرب نداشته باشد.

## جدول خریدهای سرسق
جدول زیر بر پایهٔ داده‌های ارائه‌شده از سوی سلیم راجی فرح، پسر رئیس پیشین شهرداری ناصره، به کمیسیون شاو (۱۹۳۰) تهیه شده و ۱٬۷۴۶ خانوادهٔ جابه‌جاشده از ۲۴۰٬۰۰۰ دونوم زمین را نشان می‌دهد:

## جستارهای وابسته

* خاندان سرسق

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* گزارش دولت بریتانیا دربارهٔ مهاجرت، استقرار و توسعهٔ زمین در فلسطین (۱۹۳۰)

رده:علم اقتصاد در ۱۸۷۲ (میلادی)
رده:تاریخ صهیونیسم
رده:امپراتوری عثمانی در ۱۸۷۲ (میلادی)
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان فرانسوی
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان عبری
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:یهودیان و یهودیت در فلسطین عثمانی
رده:CS1: مقدار volume طولانی
رده:شرح مختصر با شرح ویکی‌داده خالی
رده:تمیزکاری شیوه یادکرد ۱: شناساگر شیء دیجیتال غیرفعال از ژوئیه ۲۰۲۵
رده:زادگان ۱۸۷۶ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۹۴۳ (میلادی)
رده:استادان دانشگاه عبری اورشلیم
رده:صهیونیست‌های اهل آلمان
رده:سر آژانس یهود
رده:جامعه‌شناسان یهودی
رده:یهودیان در فلسطین عثمانی
رده:اهالی استان پوزن