ریزحروف‌نگاری

**ریزحروف‌نگاری** (به انگلیسی: Microtypography) مجموعه‌ای از روش‌ها برای بهبود خوانایی و ظاهر متن است که به‌ویژه در متن‌های تراز شده از دو سو (Justified) کاربرد دارد. این روش‌ها فاصله‌های بزرگ میان واژه‌ها را کاهش می‌دهند و لبه‌های متن را یکنواخت‌تر جلوه می‌دهند. روش‌های ریزحروف‌نگاری همچنین می‌توانند درک مطلب را افزایش داده و بار شناختی خواندن را کاهش دهند.

ریزحروف‌نگاری بر خلاف جنبه‌های کلان حروف‌نگاری (مانند صفحه‌آرایی) که به‌وضوح قابل مشاهده‌اند، به اصلاحاتی می‌پردازد که در حالت ایدئال حتی قابل تشخیص نیستند. خواننده ممکن است احساس کند سندی زیبا به نظر می‌رسد اما نتواند دقیقاً بگوید چرا. ریشه‌های این فن به یوهانس گوتنبرگ و کتاب مقدس گوتنبرگ بازمی‌گردد که در آن از ۲۹۰ نوع مختلف گلیف برای تراز کردن متن استفاده شده بود.

## اهداف
ریزحروف‌نگاری هنر بهبود ظاهر و خوانایی یک سند با کمترین میزان دخالت بصری است. این حوزه به آنچه میان نویسه‌ها، واژه‌ها یا سطرها و در حاشیه‌های آن‌ها رخ می‌دهد می‌پردازد. در حالی که جنبه‌های کلان حروف‌نگاری یک سند (یعنی صفحه‌آرایی آن) حتی برای چشم آموزش‌ندیده نیز آشکار است، اصلاحات ریزحروف‌نگارانه باید به‌گونه‌ای انجام شوند که هرگونه عامل آزاردهنده بالقوه برای خواننده به حداقل برسد.

## روش‌ها
در ریزحروف‌نگاری از چندین روش استفاده می‌شود:

### گسترش و فشردگی
فاصله میان نویسه‌ها (ردگیری) و نیز عرض گلیف‌ها می‌تواند افزایش یا کاهش یابد. این روش‌ها گاه «گسترش» (Expansion) نامیده می‌شوند. رابرت برینگهرست حداکثر حدود ۳ درصد گسترش یا فشردگی فاصله میان نویسه‌ها و حدود ۲ درصد تغییر عرض گلیف‌ها را مجاز می‌داند. این شیوه با سامانه کشیده در حروف‌نگاری فارسی و عربی قابل مقایسه است.

### بیرون‌زدگی
گلیف‌های کوچک (مانند نقطه) یا گرد (مانند حرف «o») در انتهای سطر می‌توانند اندکی از لبه سطر فراتر روند تا لبه متن یکنواخت‌تر به نظر برسد. این شیوه «بیرون‌زدگی» (Protrusion)، «کرنینگ حاشیه» یا «نقطه‌گذاری آویزان» نامیده می‌شود.

### گلیف‌های چندگانه
استفاده از نسخه‌های مختلف یک گلیف با عرض‌های متفاوت روش دیگری است. یوهانس گوتنبرگ در کتاب مقدس گوتنبرگ از ۲۹۰ نوع مختلف نویسه استفاده کرد. این روش امروزه کمتر کاربرد دارد زیرا قلم‌های اندکی چندین نسخه از یک گلیف را ارائه می‌دهند. برخی قلم‌های چنداستادی (Multiple master fonts) از این قابلیت پشتیبانی می‌کنند.

### تنظیم فاصله سطرها
فاصله بین سطرها را می‌توان مشابه فاصله بین واژه‌ها تنظیم کرد تا بلوک‌های متنی هم‌ارتفاع ایجاد شوند یا از پدیده بیوه و یتیم جلوگیری شود. با این حال، این کار (که گاه تراز عمودی نامیده می‌شود) در حروف‌نگاری باکیفیت پسندیده نیست زیرا بافت متن را از بین می‌برد.

### تنظیم فاصله واژه‌ها
عرض فاصله‌های میان واژه‌ها می‌تواند افزایش یا کاهش یابد. این تنظیم می‌تواند به‌صورت یکنواخت در کل بلوک متنی یا به‌صورت متغیر با فاصله‌های مختلف میان واژه‌های گوناگون انجام شود. روش تنظیم متغیر اغلب «نشانه‌گذاری نحوی»، «قالب‌بندی عبارتی» یا «قطعه‌بندی» نامیده می‌شود. قطعه‌بندی واژه‌ها از طریق گروه‌بندی بصری آن‌ها با فاصله‌گذاری، درک مطلب، سرعت خواندن و روانی کلامی را ۱۰ تا ۴۰ درصد بهبود می‌بخشد.

## روش‌های مرتبط
روش‌های زیر معمولاً بخشی از ریزحروف‌نگاری به‌شمار نمی‌آیند اما برای آن اهمیت دارند:
* روش خط‌تیره‌گذاری که در صورت لزوم واژه‌ها را در نقطه مناسبی می‌شکند.
* تراز دوسویه متن: اگر متن تراز نباشد، فاصله‌گذاری واژه‌ها ثابت است و تنها عناصر بیرون‌زدگی ریزحروف‌نگاری سودمند خواهند بود.
* کرنینگ که تضمین می‌کند فاصله میان حروف پیش از اعمال ریزحروف‌نگاری مناسب باشد.

## دسترسی در نرم‌افزارها
### ادوبی ایندیزاین
ادوبی ایندیزاین (Adobe InDesign) از ریزحروف‌نگاری پشتیبانی می‌کند و بر پایه برنامه Hz توسعه‌یافته توسط هرمان تساپف و پتر کاروف ساخته شده‌است. این نرم‌افزار برای سیستم‌عامل‌های مک اواس و مایکروسافت ویندوز در دسترس است.

### تک و بسته‌های مرتبط
افزونه pdfTeX از تک که توسط هان‌ته‌تهانه (Hàn Thế Thành) توسعه یافته‌است، ریزحروف‌نگاری را پشتیبانی می‌کند و برای بیشتر سیستم‌عامل‌ها در دسترس است. بسته «microtype» برای لاتخ رابطی برای افزونه‌های ریزحروف‌نگارانه pdfTeX فراهم می‌کند.

pdfTeX با زی‌تک که استفاده از قابلیت‌های حروف‌نگارانه قلم‌های اوپن‌تایپ را آسان‌تر می‌سازد، سازگاری کامل ندارد؛ هرچند در سال ۲۰۱۰ پشتیبانی از بیرون‌زدگی به زی‌تک افزوده شد. افزونه‌های ریزحروف‌نگاری pdfTeX تقریباً به‌طور کامل (به‌جز تنظیم فاصله واژه‌ها و کرنینگ) در LuaTeX نیز پشتیبانی می‌شوند. سامانه حروف‌چینی ConTeXt نیز از طریق LuaTeX هم ریزحروف‌نگاری و هم پشتیبانی از اوپن‌تایپ را ارائه می‌دهد.

### اسکربس
اسکربس پشتیبانی محدودی از ریزحروف‌نگاری در قالب گسترش گلیف‌ها و حاشیه‌های نوری فراهم می‌کند. این نرم‌افزار برای مایکروسافت ویندوز، مک‌اواس، لینوکس و انواع BSD در دسترس است.

### تایپست
تایپست (Typst) از چندین ویژگی ریزحروف‌نگاری پشتیبانی می‌کند که شامل گسترش، فشردگی و نقطه‌گذاری آویزان است.

### سایر نرم‌افزارها
Heirloom troff، نسخه‌ای سازگار با اوپن‌تایپ و متن‌باز از troff یونیکسی، از بیرون‌زدگی، کرنینگ و ردگیری پشتیبانی می‌کند. GNU TeXmacs نیز از ویژگی‌های ریزحروف‌نگاری مانند گسترش، بیرون‌زدگی، کرنینگ و ردگیری پشتیبانی می‌کند.

واژه‌پردازهای اوپن‌آفیس. اوآرجی رایتر و مایکروسافت ورد از ریزحروف‌نگاری پشتیبانی نمی‌کنند. این برنامه‌ها کرنینگ جفتی و پشتیبانی محدودی از لیگاتورها دارند اما لیگاتورگذاری خودکار در آن‌ها فراهم نیست.

رابین ویلیامز روش‌هایی را برای دست‌یابی به بیرون‌زدگی در واژه‌پردازها و بسته‌های نشر رومیزی پیشنهاد می‌دهد که این قابلیت را به‌طور مستقیم ارائه نمی‌دهند.

## جستارهای وابسته
* کرنینگ
* نقطه‌گذاری آویزان
* کشیده
* خوانایی

## منابع

## کتاب‌شناسی
* 
* 

## پیوند به بیرون
* مستندات بسته microtype

رده:تایپوگرافی