تاریخ مردم فلسطین

**تاریخ مردم فلسطین** به بررسی سیر تحولات تاریخی مردم فلسطینی (به عربی: ) می‌پردازد. فلسطینیان یک گروه قومی-ملی با ریشه در سرزمین فلسطین هستند. از سال ۱۹۶۴ میلادی به آنان فلسطینی گفته می‌شود، اما پیش از آن معمولاً با عنوان «عرب‌های فلسطینی» شناخته می‌شدند. در دوران قیمومت بریتانیا، واژه «فلسطینی» برای توصیف جامعه یهودی ساکن فلسطین نیز به کار می‌رفت.

پیشینه مردم فلسطین دربرگیرنده دوران‌های گوناگونی از جمله فرمانروایی روم، بیزانس، خلافت‌های اسلامی، جنگ‌های صلیبی، حکومت ممالیک مصر، امپراتوری عثمانی، قیمومت بریتانیا و سرانجام رویدادهای سال ۱۹۴۸ است. شکل‌گیری هویت ملی فلسطینی به‌ویژه از اواخر دوران عثمانی و نخستین دهه‌های سده بیستم میلادی آغاز شد و با مهاجرت یهودیان به فلسطین و تأسیس قیمومت بریتانیا شتاب گرفت.

## نخستین حضور اعراب در فلسطین
### دوران رومی و بیزانسی
پس از ویرانی معبد یهودیان و گشودن اورشلیم به دست رومیان در سال ۷۰ میلادی در جریان شورش یهودیان، رومیان یهودیان را از اورشلیم بیرون راندند. در پی آن، بادیه‌نشینان عرب (بدویان) به فلسطین کوچیدند و رومیان حضور آنان را برتابیدند. این اعراب در آغاز پیرو دین کهن عربی بودند. رومیان همچنین اعراب دیگری را به‌عنوان متحدان فدرال در فلسطین اسکان دادند که یکجانشین شدند. با گسترش مسیحیت، بسیاری از ساکنان فلسطین به آیین مسیحی گرویدند و تا حدود سال ۳۲۵ میلادی فلسطین تقریباً به‌طور کامل مسیحی شد. تنها اقلیت کوچکی از یهودیان و سامریان در جلیل باقی ماندند. در تقسیم امپراتوری روم در سال ۳۹۵ میلادی، فلسطین به امپراتوری بیزانس واگذار شد.

در دوران بیزانسی نیز اعراب در فلسطین زندگی می‌کردند و بیشتر آنان مسیحی بودند. ساسانیان ایرانی در سال ۶۱۴ میلادی فلسطین را گشودند و تا سال ۶۲۹ بر آن فرمان راندند؛ سپس هراکلیوس امپراتور روم شرقی فلسطین را بازپس گرفت.

### فلسطین در دوران خلافت اسلامی
در سال ۶۳۷ میلادی، فتوحات اسلامی به شام رسید و اورشلیم پس از محاصره‌ای چند ماهه به دست خلیفه عمر بن خطاب گشوده شد. شهر «القدس» (به معنای سرزمین مقدس) نام گرفت و پس از مکه و مدینه سومین مکان مقدس اسلام شد. مهاجرت اعراب به فلسطین افزایش یافت و اسلام گسترش پیدا کرد. خاندان اموی (۶۶۱–۷۵۰ میلادی) از دمشق فرمان می‌راند. در سال ۶۹۱ میلادی خلیفه عبدالملک بن مروان قبةالصخره را بر روی هرم‌المقدس بنا کرد و پسرش ولید بن عبدالملک در سال ۷۱۰ مسجد الاقصی را ساخت. اورشلیم پایتخت استان فلسطین (فلسطین) شد.

در دوران خلافت عباسی (۷۵۰–۱۲۵۸) که مرکزشان بغداد بود، نظام ذمه همزیستی مسالمت‌آمیز مسلمانان، مسیحیان و یهودیان را تنظیم می‌کرد و آزادی رفت‌وآمد، انتخاب شغل و بازرگانی آزاد را تضمین می‌نمود.

### جنگ‌های صلیبی (۱۰۹۵–۱۲۹۱)
در پی فراخوان پاپ اوربان دوم در سال ۱۰۹۵، نخستین جنگ صلیبی (۱۰۹۶–۱۰۹۹) آغاز شد. سپاه صلیبیان در ژوئیه ۱۰۹۹ پس از محاصره‌ای بیش از یک ماه اورشلیم را گشودند، شهر را غارت کردند و هزاران مسلمان را در مسجد الاقصی کشتند. گودفروا دو بویون پادشاهی اورشلیم را بنیان نهاد. رفتار خشونت‌آمیز صلیبیان با مردم بومی شکاف‌های ژرفی میان مسلمانان، اقلیت یهودی و صلیبیان اروپایی پدیدآورد.

صلاح‌الدین ایوبی در سال ۱۱۸۷ در نبرد حطین صلیبیان را شکست داد و پادشاهی اورشلیم را برانداخت. پس از جنگ‌های صلیبی متعدد، سرانجام ممالیک مصر در سال ۱۲۹۱ با فتح عکا آخرین پایگاه‌های صلیبیان را در فلسطین برچیدند و تمام فلسطین و شام زیر فرمانروایی ممالیک مصر درآمد.

## دوران عثمانی (۱۵۱۷–۱۹۱۷)
### سده‌های شانزدهم تا هجدهم
در سال ۱۵۱۷ سپاهیان سلیم یکم عثمانی فلسطین را گشودند. سلطنت عثمانی نظام حقوق زمین را برقرار ساخت که میان مالکیت خصوصی، زمین‌های وقفی و زمین‌های دولتی تمایز قائل می‌شد. در آغاز وضع کشاورزان بهبود یافت و کشاورزی و بازرگانی رونق گرفت. شهرهای غزه، یافا، عکا، اورشلیم، نابلس و بئرالسبع مراکز بزرگ بازرگانی بودند و فرآورده‌های نساجی و کشاورزی را به اروپا و آسیا صادر می‌کردند.

با افول تدریجی امپراتوری عثمانی از اواخر سده هفدهم، فساد و بدکارگزاری گسترش یافت و قدرت‌های اروپایی در امور عثمانی نفوذ کردند. ناپلئون بناپارت در سال‌های ۱۷۹۸–۱۷۹۹ لشکرکشی خود را به مصر و فلسطین انجام داد اما محاصره عکا با مقاومت بریتانیایی‌ها شکست خورد و فرانسویان سرانجام در ۱۸۰۲ عقب نشستند.

### زایش احساسات ملی‌گرایانه
زیر فرمانروایی عثمانیان، جمعیت عرب فلسطین خود را بیشتر تبعه عثمانی می‌دانست. کیمرلینگ و میگدال شورش عرب‌ها در فلسطین در سال ۱۸۳۴ را نخستین رویداد سازنده مردم فلسطین می‌دانند. در دهه ۱۸۳۰ فلسطین به اشغال محمدعلی پاشا و پسرش ابراهیم پاشا درآمده بود که وابسته عثمانی در مصر بودند. شورش در پی مقاومت مردمی در برابر سربازگیری اجباری سنگین برانگیخته شد؛ دهقانان به‌خوبی می‌دانستند که سربازگیری چیزی کمتر از حکم مرگ نیست. از ماه مه ۱۸۳۴ شورشیان شهرهای بسیاری از جمله اورشلیم، الخلیل و نابلس را گرفتند. در پاسخ ابراهیم پاشا ارتش خود را فرستاد و سرانجام آخرین شورشیان را در ۴ اوت در الخلیل شکست داد. با این حال عرب‌های فلسطین بخشی از جنبش ملی پان‌اسلامی یا پان‌عربی باقی ماندند.

در سال ۱۸۸۲ جمعیت فلسطین در حدود ۳۲۰٬۰۰۰ نفر بود که ۲۵٬۰۰۰ تن از آنان یهودی بودند. بسیاری از آنان یهودیان عرب بودند و در نوشته‌های روایی عرب‌های فلسطین در اواخر دوران عثمانی — چنان‌که در خاطرات و یادداشت‌های خلیل سکاکینی و وصیف جوهریه آمده — به یهودیان «بومی» اغلب با عنوان «ابناء البلد» (فرزندان کشور)، «هم‌میهنان» یا «یهود اولاد عرب» (یهودیان فرزندان عرب) اشاره می‌شد.

در آغاز سده بیستم «میهن‌دوستی محلی و ویژه فلسطینی» پدیدار شد و هویت فلسطینی به‌تدریج رشد کرد. در سال ۱۹۱۱ روزنامه‌ای به نام «فلسطین» در یافا به دست مسیحیان فلسطینی بنیاد شد و نخستین سازمان‌های ملی‌گرای فلسطینی در پایان جنگ جهانی اول پدید آمدند. دو جناح سیاسی شکل گرفت: «المنتدی الادبی» زیر نفوذ خاندان نشاشیبی که برای ارتقای زبان و فرهنگ عربی، دفاع از ارزش‌های اسلامی و استقلال سوریه و فلسطین می‌کوشید؛ و «النادی العربی» در دمشق زیر نفوذ خاندان حسینی که از همان ارزش‌ها دفاع می‌کرد.

هنگامی که نخستین کنگره فلسطین در فوریه ۱۹۱۹ بیانیه ضدصهیونیستی خود را صادر کرد و مهاجرت صهیونیستی را رد نمود، از یهودیانی که «در میان ما عربی شده‌اند و پیش از جنگ در استان ما می‌زیسته‌اند» استقبال کرد و گفت «آنان مانند ما هستند و وفاداری‌هایشان وفاداری‌های ماست».

به گفته بنی موریس، ملی‌گرایی عربی فلسطینی به‌عنوان جنبشی مشخص میان آوریل و ژوئیه ۱۹۲۰ پدیدار شد، پس از شورش‌های نبی موسی، کنفرانس سانرمو و ناکامی فیصل در تأسیس پادشاهی سوریه بزرگ.

### صهیونیسم
هنگامی که صهیونیسم در میان جوامع یهودی اروپا ریشه دوانید، بسیاری از یهودیان به فلسطین مهاجرت کردند و شهرک‌هایی برپا ساختند. عرب‌های فلسطینی هنگامی که به صهیونیست‌ها توجه می‌کردند، عموماً گمان می‌بردند که این جنبش شکست خواهد خورد. پس از انقلاب ترک‌های جوان در ۱۹۰۸، ملی‌گرایی عربی در منطقه به‌سرعت رشد کرد و بیشتر ملی‌گرایان عرب صهیونیسم را تهدیدی جدی می‌انگاشتند، گرچه اقلیتی آن را راهی به‌سوی نوگرایی تلقی می‌کرد.

هرچند از دهه ۱۸۸۰ اعتراضات عربی به مقامات عثمانی علیه فروش زمین به یهودیان خارجی وجود داشت، جدی‌ترین مخالفت از دهه ۱۸۹۰ و پس از آشکار شدن گستره کامل پروژه صهیونیستی آغاز شد. این احساس تهدید در نخستین سال‌های سده بیستم با تلاش صهیونیست‌ها برای ایجاد اقتصادی که عرب‌ها تا حد زیادی از آن کنار گذاشته شده بودند تشدید شد؛ از جمله جنبش «کار عبری» که علیه به‌کارگیری نیروی کار ارزان عربی مبارزه می‌کرد. تأسیس قیمومت بریتانیا بر فلسطین در ۱۹۱۸ و بیانیه بالفور ترس عرب‌ها را به‌شدت افزایش داد.

## قیمومت بریتانیا (۱۹۲۰–۱۹۴۷)
### حقوق سیاسی عرب‌های فلسطینی
عرب‌های فلسطینی احساس می‌کردند که در مفاد قیمومت نادیده گرفته شده‌اند. هرچند در آغاز دوره قیمومت ۹۰ درصد جمعیت را تشکیل می‌دادند، متن قیمومت تنها از آنان با عنوان «جوامع غیریهودی» یاد می‌کرد که حقوق مدنی و دینی داشتند اما هیچ حق ملی یا سیاسی‌ای به آنان داده نشده بود. از دید جامعه ملل و بریتانیا، عرب‌های فلسطینی مردمی متمایز نبودند. در مقابل، متن شش ماده (۲، ۴، ۶، ۷، ۱۱ و ۲۲) را دربرمی‌گرفت که قدرت قیم را موظف به پرورش و پشتیبانی از «میهن ملی» برای مردم یهود می‌ساخت. افزون بر این، آژانس یهود به‌عنوان نهاد نمایندگی مردم یهود به رسمیت شناخته شد.

رهبری عرب فلسطینی بارها از بریتانیا خواست که حقوق ملی و سیاسی از جمله حکومت نمایندگی را به آنان اعطا کند و اصول چهارده‌گانه ویلسون، میثاق جامعه ملل و وعده‌های بریتانیا در جنگ جهانی اول را یادآوری نمود. اما بریتانیا پذیرش مفاد قیمومت را پیش‌شرط هرگونه تغییر در وضعیت حقوقی عرب‌ها قرار داد که برای آنان به‌منزله «خودکشی» بود. در تمام دوران میان دو جنگ جهانی، بریتانیا با استناد به مفاد قیمومت — که خود آن را طراحی کرده بود — اصل حکومت اکثریت یا هر اقدام دیگری را که به اکثریت عرب فلسطینی کنترل بر حکومت فلسطین می‌داد رد کرد.

تفاوت چشمگیری نیز با دیگر سرزمین‌های تحت قیمومت رده الف وجود داشت. تا سال ۱۹۳۲ عراق مستقل شده بود و سوریه، لبنان و ماوراء اردن پارلمان‌های ملی، مقامات عرب تا رتبه وزیر و قدرت گسترده‌ای در دست عرب‌ها داشتند.

نداشتن نهاد نمایندگی رسمی برای عرب‌های فلسطینی در مقایسه با صهیونیست‌ها کاستی بزرگی بود. آژانس یهود حق نمایندگی دیپلماتیک مثلاً در ژنو نزد کمیسیون دائمی قیمومت‌های جامعه ملل را داشت، در حالی که عرب‌های فلسطینی باید از سوی بریتانیا نمایندگی می‌شدند.

### توسعه اقتصادی و اجتماعی
رشید خالدی مقایسه‌ای میان یشوو (جامعه یهودی فلسطین) و عرب‌های فلسطینی و نیز میان عرب‌های فلسطینی و دیگر عرب‌ها انجام داد. از ۱۹۲۲ تا ۱۹۴۷ نرخ رشد سالانه بخش اقتصاد یهودی ۱۳٫۲ درصد بود — عمدتاً به دلیل مهاجرت و سرمایه خارجی — در حالی که بخش عربی ۶٫۵ درصد رشد داشت. سرانه این ارقام ۴٫۸ درصد و ۳٫۶ درصد بود. تا سال ۱۹۳۶ بخش یهودی از بخش عربی پیشی گرفته بود و درآمد سرانه یهودیان ۲٫۶ برابر عرب‌ها بود.

از نظر سرمایه انسانی تفاوت بزرگی وجود داشت. برای نمونه نرخ باسوادی در ۱۹۳۲ برای یهودیان ۸۶ درصد و برای عرب‌های فلسطینی ۲۲ درصد بود، هرچند باسوادی عربی پیوسته رو به افزایش بود. در این زمینه عرب‌های فلسطینی در مقایسه با مصر و ترکیه وضع بهتری داشتند اما نسبت به لبنان عقب‌تر بودند. بر پایه شاخص توسعه انسانی سازمان ملل برای حدود سال ۱۹۳۹، از میان ۳۶ کشور، یهودیان فلسطین در رتبه پانزدهم و عرب‌های فلسطینی در رتبه سی‌ام قرار داشتند. در مجموع خالدی نتیجه می‌گیرد که جامعه عرب فلسطین، با وجود ضعف در برابر یشوو، به‌اندازه هر جامعه عرب دیگری در منطقه پیشرفته بود و از چندین جامعه عربی جلوتر.

### رهبری فلسطینی
عرب‌های فلسطینی را دو اردوگاه اصلی رهبری می‌کردند. خاندان نشاشیبی به رهبری راغب النشاشیبی که از ۱۹۲۰ تا ۱۹۳۴ شهردار اورشلیم بود، میانه‌رو بودند و خواستار گفتگو با بریتانیا و یهودیان بودند. خاندان حسینی بر سیاست عرب فلسطینی در سال‌های پیش از ۱۹۴۸ چیره شد. حسینی‌ها مانند بیشتر ملی‌گرایان عرب هرگونه حق ملی یهودیان در فلسطین را نفی می‌کردند.

بریتانیا رهبری دینی را به عرب‌های فلسطینی اعطا کرد اما همواره آن را وابسته به خود نگه داشت. مقام «مفتی اورشلیم» که پیشتر از نظر اختیار و گستره جغرافیایی محدود بود، به «مفتی اعظم فلسطین» تبدیل شد. افزون بر این، شورای عالی اسلامی تأسیس شد و وظایفی چون اداره موقوفات دینی (وقف) و انتصاب قاضیان شرع و مفتیان محلی به آن واگذار شد — وظایفی که در دوران عثمانی بر عهده دیوانسالاری استانبول بود.

بریتانیایی‌ها در اداره عرب‌های فلسطینی ترجیح می‌دادند با نخبگان سر و کار داشته باشند نه با جریان‌های سیاسی ریشه‌دار در طبقات میانی و پایینی. بریتانیا حاج امین الحسینی را برای مقام مفتی اعظم برگزید، هرچند او جوان بود و کمترین رأی را از رهبران اسلامی اورشلیم دریافت کرده بود. به گفته خالدی، بریتانیا با انتصاب خویشاوندی جوان‌تر امید داشت جایگاه موسی کاظم الحسینی رهبر کنگره عربی فلسطین را تضعیف کند. بسیاری از اعیان برای درآمد خود به بریتانیا وابسته بودند. به گفته خالدی این سازوکار تا اواسط دهه ۱۹۳۰ به‌خوبی کار می‌کرد، تا آنکه مفتی در پی انفجار مردمی به مخالفت جدی کشانده شد.

پیش از آن شورش‌ها و حملاتی به یهودیان و کشتارهایی در ۱۹۲۱ و ۱۹۲۹ رخ داده بود. در دهه ۱۹۳۰ نارضایتی مردمی عرب از مهاجرت یهودیان و بی‌زمینی فزاینده عرب‌ها بالا گرفت. جناح‌های گوناگونی از جامعه فلسطینی، به‌ویژه نسل جوان‌تر، از تفرقه و ناکارآمدی نخبگان فلسطینی ناشکیبا شدند و به کنش‌گری مردمی ضد بریتانیایی و ضد صهیونیستی روی آوردند. حزب استقلال خواستار تحریم بریتانیا به شیوه حزب کنگره هند بود.

### شورش بزرگ عربی (۱۹۳۶–۱۹۳۹)
کشته‌شدن شیخ عزالدین قسام به دست پلیس بریتانیا نزدیک جنین در نوامبر ۱۹۳۵ خشم گسترده‌ای برانگیخت و جمعیت‌های انبوهی جنازه او را تا گورش در حیفا همراهی کردند. چند ماه بعد در آوریل ۱۹۳۶ اعتصاب سراسری عربی آغاز شد که تا اکتبر ۱۹۳۶ ادامه یافت. در تابستان آن سال هزاران جریب زمین و باغ‌های کشاورزی یهودیان ویران شد، یهودیان مورد حمله و کشتار قرار گرفتند و برخی جوامع یهودی مانند ساکنان بیسان و عکا به مناطق امن‌تر گریختند. پس از اعتصاب که یکی از طولانی‌ترین اعتصاب‌های ضد استعماری بود، خشونت‌ها برای نزدیک به یک سال فروکش کرد تا زمانی که بریتانیا کمیسیون پیل را برای بررسی فرستاد.

در سال ۱۹۳۷ کمیسیون پیل تقسیم فلسطین را میان یک دولت کوچک یهودی — با پیشنهاد انتقال جمعیت عرب آن به دولت عربی همسایه — و یک دولت عربی الحاق‌شده به اردن پیشنهاد کرد. عرب‌ها این طرح را رد کردند. دو رهبر اصلی یهودی، حییم وایزمن و داوید بن گوریون، کنگره جهانی صهیونیسم را متقاعد ساختند که توصیه‌های کمیسیون پیل را به‌عنوان مبنایی برای مذاکره بیشتر تأیید کند.

در پی توصیه کمیسیون پیل، قیام مسلحانه در سراسر کشور گسترش یافت. طی ۱۸ ماه بعدی بریتانیا کنترل اورشلیم، نابلس و الخلیل را از دست داد. نیروهای بریتانیا با پشتیبانی ۶٬۰۰۰ پلیس کمکی مسلح یهودی شورش‌های گسترده را با نیروی فراوان سرکوب کردند. افسر بریتانیایی اُرد چارلز وینگیت جوخه‌های ویژه شبانه متشکل از سربازان بریتانیایی و داوطلبان یهودی سازماندهی کرد که با یورش به روستاهای عربی «پیروزی‌های چشمگیری علیه شورشیان عرب در جلیل سفلی و دره یزرعیل» به دست آوردند. شبه‌نظامیان یهودی ایرگون و لحی نیز از خشونت علیه غیرنظامیان بهره بردند و بازارها و اتوبوس‌ها را هدف قرار دادند.

شورش به کشته‌شدن ۵٬۰۰۰ فلسطینی و زخمی‌شدن ۱۰٬۰۰۰ تن انجامید. در مجموع ۱۰ درصد جمعیت مردان بالغ کشته، زخمی، زندانی یا تبعید شدند. جمعیت یهودی ۴۰۰ کشته و بریتانیا ۲۰۰ کشته داد. به‌طور قابل توجه از ۱۹۳۶ تا ۱۹۴۵ بریتانیا ۱۳٬۲۰۰ سلاح آتشین از عرب‌ها و ۵۲۱ سلاح از یهودیان مصادره کرد.

حملات عربی به جمعیت یهودی سه پیامد پایدار داشت: نخست به شکل‌گیری و رشد شبه‌نظامیان زیرزمینی یهودی به‌ویژه هاگانا انجامید که در ۱۹۴۸ نقشی تعیین‌کننده ایفا کردند. دوم آشکار شد که دو جامعه آشتی‌ناپذیرند و اندیشه تقسیم زاده شد. سوم بریتانیا در پاسخ به مخالفت عربی کتاب سفید ۱۹۳۹ را صادر کرد که خرید زمین و مهاجرت یهودیان را به‌شدت محدود ساخت. اما با آغاز جنگ جهانی دوم حتی این سهمیه کاهش‌یافته نیز پر نشد. سیاست کتاب سفید همچنین بخش‌هایی از جمعیت یهودی را رادیکال ساخت که پس از جنگ دیگر با بریتانیا همکاری نکردند.

شورش بر رهبری ملی فلسطینیان، انسجام اجتماعی و توانایی‌های نظامی آنان پیامد ویرانگری داشت و به سرانجام جنگ ۱۹۴۸ کمک کرد؛ زیرا «هنگامی که فلسطینیان در ۱۹۴۷–۱۹۴۹ با سرنوشت‌سازترین چالش خود روبرو شدند، هنوز از سرکوب بریتانیایی ۱۹۳۶–۱۹۳۹ رنج می‌بردند و در واقع بدون رهبری یکپارچه بودند».

### ملی‌گرایی عربی
در سراسر دوران قیمومت، برخی از ساکنان عرب فلسطین آینده‌ای را در چارچوب یک ملت عربی گسترده‌تر ترجیح می‌دادند؛ عموماً به‌صورت ملت سوریه بزرگ (دربرگیرنده سوریه، لبنان، اردن، اسرائیل، کرانه باختری و غزه کنونی) یا یک دولت عربی متحد شامل اردن، اسرائیل، غزه و کرانه باختری امروزی.

## کوچ فلسطینیان ۱۹۴۸

**کوچ فلسطینیان ۱۹۴۸** به فرار و اخراج پناهندگان عرب فلسطینی در جریان و پس از جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل اشاره دارد. بیشتر فلسطینیان و عرب‌ها از این رویداد با نام نکبت () به معنای «فاجعه» یاد می‌کنند.

برآورد نهایی سازمان ملل متحد از شمار پناهندگان فلسطینی بیرون از اسرائیل پس از جنگ ۱۹۴۸ در سال ۱۹۵۱ رقم ۷۱۱٬۰۰۰ تن بود. آژانس امداد و کاریابی سازمان ملل متحد برای پناهندگان فلسطین در خاور نزدیک (آنروا) پناهنده فلسطینی را کسی تعریف می‌کند که «محل اقامت عادی‌اش در دوره ۱ ژوئن ۱۹۴۶ تا ۱۵ مه ۱۹۴۸ فلسطین بوده‌است». نزدیک به یک‌چهارم از حدود ۱۶۰٬۰۰۰ عرب فلسطینی باقی‌مانده در اسرائیل آوارگان داخلی بودند. امروزه شمار پناهندگان فلسطینی و فرزندانشان بیش از ۴ میلیون تن برآورد می‌شود.

## جستارهای وابسته
* تاریخ فلسطین
* مردم فلسطین
* سازمان آزادی‌بخش فلسطین
* قیمومت بریتانیا بر فلسطین
* جنگ ۱۹۴۸ فلسطین
* اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان
* نکبت (فلسطین)
* درگیری اسرائیل و فلسطین
* جوامع عرب دور از وطن
* پناهندگان فلسطینی

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:تاریخ بر پایه گروه نژادی
رده:تاریخ سرزمین فلسطین