سردابه چوبی

**سردابه چوبی** () (به ازبکی: Ogʻoch Sardoba، تلفظ [oʁotʃ sɑrdobɑ]؛ نام‌های دیگر: Yogʻochli Sardoba, Khudoysera Sardoba) یک بنای تاریخی است که در روستای گومباز از شهرستان سردابه، ولایت سیردریا ازبکستان، در نزدیکی بزرگراه M39 که شهرهای تاشکند، سمرقند و بخارا را به هم متصل می‌کند، واقع شده است. این نوعی مخزن آب باستانی است که در آسیای میانه برای ذخیره آب برای مسافران و کاروان‌ها ساخته شده است. این یکی از سه سردابه موجود در میرزاچول و تنها سردابه از نوع خود در منطقه است.

سردابه چوبی در قرون وسطی با نام خدویسرا نیز شناخته می‌شد. این تغییر نام بازتابی از سنت‌های محلی و تحولات تاریخی منطقه است که در گذر زمان، بناها و آب‌انبارها با نام‌های متفاوت در منابع و روایت‌ها ذکر می‌شدند.

این سردابه در قرن شانزدهم میلادی در زمان سلطنت عبدالله خان، حاکم ازبک (۱۵۵۷–۱۵۹۸) ساخته شد، اما افسانه‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد در زمان امیر تیمور (۱۳۷۰–۱۴۰۵) ساخته شده است.

این بنای تاریخی در فهرست ملی میراث فرهنگی غیرمنقول ازبکستان ثبت شده و تحت حفاظت دولتی قرار دارد. همچنین یکی از چهار مکان اکوتوریسم در ولایت سیردریا به‌شمار می‌رود.

با این حال، سطح آب در مخزن به دلیل افزایش آب‌های شور اطراف سردابه، دیگر برای مصرف مناسب نیست. این وضعیت نشان می‌دهد که هرچند ارزش تاریخی و گردشگری بنا حفظ شده، کارکرد اصلی آن به‌عنوان منبع آب از میان رفته است.

## نام‌گذاری
(در زبان ازبکی، «اوغوچ» به‌معنای چوب و «سردابه» به‌معنای آب‌انبار یا مخزن آب است؛ بنابراین «Ogʻoch Sardoba» به‌طور تحت‌اللفظی به «سردابهٔ چوبی» ترجمه می‌شود) کلمه «سردابه» از زبان فارسی گرفته شده و به معنای «آب سرد» است. سردابه در قرون وسطی با نام خدویسرا نیز شناخته می‌شد. در فهرست ملی میراث فرهنگی غیرمنقول ازبکستان، از آن به عنوان اوغوچ یاد می‌شود.

## مکان
۴۴ سردابه در داخل و اطراف ازبکستان وجود دارد که ۲۹ مورد از آنها در استپ کارشی، ۳ مورد در میرزاچول، ۳ مورد در مسیر تجاری باستانی بین تاشکند و فرغانه و یکی در مالکچول نزدیک کارمانا قرار دارد.

در طول تاریخ چندین مسیر کاروانی از میرزاچول عبور می‌کرده‌اند. اوغوچ ساردوبا در نزدیکی یکی از این مسیرها، در ۳۰ کیلومتری جنوب میرزاساردوبا و ۳۵ کیلومتری شمال جیزک واقع شده است. در حال حاضر، این مکان متعلق به قلمرو روستای گومباز از شهرستان ساردوبا، استان سیردریا ازبکستان است.

به گفته محققان، ساخت سردابه‌ها در میرزاچول مربوط به فعالیت‌های ساختمانی امیر تیمور و عبدالله خان است.
راست|بندانگشتی|243x243پیکسل|فرمانروای ازبک عبدالاکسون دوم (۱۵۸۳–۱۵۹۸)

## تاریخچه
اولین اطلاعات در مورد سردابه چوبی در اثر «عبدالله‌انوما» اثر حافظ تانیش البخاری یافت می‌شود. به گفته او، عبدالله خان ازبک (۱۵۵۷–۱۵۹۸) «در طول لشکرکشی نظامی خود به تاشکند، برای حفر کانال در این منطقه توقف کرد و دستور داد برای سربازانش که از تشنگی رنج می‌بردند، کاروانسرا و ساردوبا بسازند.»

سردابه چوبی در نیمه دوم قرن شانزدهم (در سال ۱۵۸۰ یا ۱۵۹۰–۱۵۸۵) ساخته شد. تخمین زده می‌شود که آجرهای آن در سمرقند یا در قلمرو منطقه گالائورول امروزی پخته شده و به اینجا آورده شده‌اند.

آب اطراف سردابه از طریق کانال‌های دست‌ساز تأمین می‌شد. برای ورود آب به داخل سردابه، لوله‌های تخت ویژه‌ای نصب شده بودند که با لوله‌های دایره‌ای به هم متصل می‌شدند. این سامانهٔ مهندسی سنتی نشان‌دهندهٔ دقت و نوآوری سازندگان در مدیریت منابع آب برای کاروان‌ها و مسافران بود.

آب اطراف سردابه از طریق کانال‌های دست‌ساز تأمین می‌شد. برای ورود آب به داخل سردابه، لوله‌های تخت ویژه‌ای نصب شده بودند که سپس با لوله‌های دایره‌ای به یکدیگر متصل می‌گردیدند. این سامانهٔ آبرسانی نشان‌دهندهٔ مهارت مهندسان سنتی در طراحی شبکه‌های پیچیده برای ذخیره و انتقال آب بود و به کاروان‌ها و مسافران امکان دسترسی پایدار به آب در مسیرهای طولانی می‌داد.

درون سردابه دو مخزن داخلی وجود داشت. این مخازن دارای چاه‌هایی بودند و همواره با آب سرد پر می‌شدند. بعدها یکی از این مخازن بسته شد و اکنون تنها یک مخزن باقی مانده است. مخزن اصلی سردابه تخلیه شد و در برابر آن یک حوض روباز ساخته شد تا از آسیب دیدن بنا توسط آب جلوگیری شود. آب حاصل از برف و بارانِ اطراف ابتدا در این حوض جمع می‌شد و سپس آب پاکیزه به داخل سردابه جریان می‌یافت. برای جلوگیری از ورود دام‌ها و آلوده شدن آب، اطراف حوض با دیوارهای گِلی محصور گردید.

به گفته مورخان قرن بیستم، باغ‌ها و تاکستان‌هایی در نزدیکی کاروانسرا به همراه سردابه وجود داشته است. به گفته مورخان قرن نوزدهم، در بالای گذرگاه منحصر به فرد در ورودی سردابه، اتاقی ویژه برای سرایداران و نگهبانان وجود داشته است. این اتاق از طریق یک راه پله چوبی در خارج از بنای تاریخی قابل دسترسی بوده است.

در دوران شوروی، «اروپایی‌ها» چاهی در داخل سردابه حفر کردند. دیوارهای این چاه با چوب پوشانده شده بود.

پس از استقلال ازبکستان، سردابه چوبی چندین مرحله مرمت را پشت سر گذاشت. در سال ۲۰۰۱، اطراف این بنای تاریخی به‌طور کامل حصارکشی شد، در بخش جلویی آن پنجره‌های چوبی نصب گردید، در ورودی بنا درب گذاشته شد و مسیرهای اطراف با سنگ‌های تخت سنگ‌فرش شدند. این اقدامات بخشی از تلاش‌های حفاظتی و بازسازی بودند تا هم ارزش تاریخی بنا حفظ شود و هم امکان بازدید گردشگران فراهم گردد.

یک درب فلزی بر روی ایوان بنای تاریخی ساخته شد و فضای داخلی آن به‌طور کامل بازسازی شد و چراغ‌های مخصوص نصب شد و درختان و گل‌هایی در اطراف سردابه کاشته شد. با این حال، بعداً بازسازی آن متوقف شد.

در سال ۲۰۱۹، سردابه چوبی ویران شد و به وضعیت اسفباری افتاد. اطراف این بنای تاریخی با میله‌های آهنی پوشانده شده بود و درب آن با پارچه‌ای بسته شده بود. اطراف آن پر از زباله بود و ساخت دو ساختمان در نزدیکی آن تکمیل نشده بود (۲۰۱۹). تقریباً هیچ شرایطی برای گردشگران در منطقه‌ای که اوغوچ سردوبا در آن قرار داشت، وجود نداشت. سردابه در سال ۲۰۱۹ در فهرست ملی میراث فرهنگی غیرمنقول ازبکستان قرار گرفت و تحت حمایت دولت قرار گرفت.

بر اساس محتوای قطعنامه‌ای که در سال ۲۰۲۱ توسط شورای نمایندگان مردم شهرستان سردابه تصویب شد، چندین مقام محلی موظف شدند تا تدابیر مشخصی را برای گنجاندن این بنای تاریخی در مسیرهای گردشگری تدوین و تصویب کنند و اجرای آن را برای نشست بعدی تضمین نمایند. به عبارت دیگر، آنان باید در جلسهٔ بعدی پیشنهادهای سازمانی و عملی ارائه می‌کردند.

در نتیجه بالا آمدن آب شور در اطراف بنای تاریخی سردابه چوبی، آب موجود در مخزن برای مصرف نامناسب شده است. اکنون این مکان یکی از چهار جاذبه گردشگری طبیعی در منطقه سیردریا است.

## معماری
ضلع‌های بنای تاریخی سردابه چوبی ۷۵ متر مربع و مساحت کل آن ۵۶۲۵ متر مربع است. دو ضلع و قسمت پشتی با دیوارهای بتنی به ارتفاع ۳ متر و قسمت جلویی با دیوارهای چوبی تزیین شده حصارکشی شده‌اند.

بنای تاریخی سردابه چوبی در مرکز منطقه حصارکشی شده قرار دارد. این بنای تاریخی به شکل دایره‌ای با قطر ۲۷ متر، ارتفاع ۸ متر و ایوانی به طول ۵ متر و ارتفاع ۳ متر در قسمت جلویی ساخته شده است.

ورودی سردابه در شمال بنای تاریخی واقع شده است. عرض درب ورودی ۳ متر و ارتفاع آن ۲٫۸ متر است. ورودی طاقدار است و از آنجا پله‌های چوبی به داخل سردابه منتهی می‌شوند.
چپ|بندانگشتی|200x200پیکسل|مخزن داخل سردابه
در مرکز بخش داخلی بنای تاریخی سردابه، مخزنی وجود داشت. عمق آن ۱۰ تا ۱۵ متر و قطر آن ۱۲ تا ۱۶ متر بود. در جای آن، چاهی که در قرن بیستم حفر شده بود، حفظ شده است. دیوارهای این چاه با چوب پوشانده شده بود.

آجرهای این بنا به شکل مربع ساخته شده‌اند، با ضخامت ۵ تا ۵٫۵ سانتی‌متر و سطحی برابر با ۲۵، ۲۶ و ۲۷ سانتی‌متر مربع از آجرهای پخته‌شده. ضخامت دیوار در بخش پایینی ۱٫۵ متر است و به‌تدریج در بالا باریک‌تر شده و در نهایت به ضخامت یک آجر می‌رسد. قطر داخلی گنبد بنا ۱۵ متر و ارتفاع آن ۱۲ متر است. در سه طرف گنبد، در ارتفاع ۲ متری از سطح زمین، چندین پنجره یا روزنهٔ قوسی برای تهویه ساخته شده و در بالای گنبد یک منارهٔ کوچک (spire) قرار دارد. این مناره و روزنه‌ها با تازه‌سازی هوا، فضای داخلی بنا را پاکیزه و خنک نگه می‌داشتند.

## افسانه مربوط به ساخت آن
طبق یک افسانه، سردابه چوبی به دستور امیر تیمور ساخته شد و مصالح ساختمانی لازم (آجر و سایر مصالح) توسط مردمی که در آن نزدیکی زندگی می‌کردند از سمرقند آورده شد و مخزن ساردوبا به دستور امیر تیمور و با کمک کانال اورینبویاریق که از سیردریا آب می‌گرفت، پر شد.

## منابع

رده:زیرساخت‌های تأمین آب
رده:محوطه‌های تاریخی در ازبکستان