آموزش در فلسطین

**آموزش در فلسطین** به نظام آموزشی در نوار غزه و کرانه باختری اشاره دارد که زیر نظر وزارت آموزش و آموزش عالی فلسطین اداره می‌شود. نرخ ثبت‌نام در میان فلسطینیان در مقایسه با استانداردهای منطقه‌ای و جهانی نسبتاً بالاست. بر پایه پیمایشی در سال ۲۰۰۳، شصت درصد جوانان ۱۰ تا ۲۴ ساله آموزش را نخستین اولویت خود دانستند. نرخ باسوادی جوانان (۱۵ تا ۲۴ سال) در سال ۲۰۰۶ برابر ۹۸٫۲ درصد و نرخ باسوادی ملی ۹۱٫۱ درصد بود و نرخ باسوادی جوانان در سال ۲۰۱۶ به ۹۹٫۴ درصد رسید. نسبت ثبت‌نام در آموزش عالی نیز در سال ۲۰۲۲ برابر ۴۵ درصد گزارش شده‌است.

ابتکار سنجش حقوق بشر (HRMI) نشان می‌دهد که فلسطین ۹۲٫۹ درصد از آنچه بر پایه سطح درآمد کشور باید در زمینه حق آموزش محقق شود را برآورده می‌سازد. این سازمان حق آموزش را به آموزش ابتدایی و متوسطه تفکیک کرده و با در نظر گرفتن سطح درآمد فلسطین، تحقق ۹۱ درصدی برای آموزش ابتدایی و ۹۴٫۹ درصدی برای آموزش متوسطه را گزارش کرده‌است. در سال ۲۰۱۶، حنان الحروب برای کارش در آموزش کودکان دربارهٔ کنار آمدن با خشونت، جایزه جهانی معلم بنیاد وارکی را دریافت کرد.

## ساختار نظام آموزشی
از دیدگاه جنسیتی سه نوع مدرسه در فلسطین وجود دارد: مدارس پسرانه (۳۷ درصد)، مدارس دخترانه (۳۵ درصد) و مدارس مختلط (۲۹ درصد).

در نظام آموزشی فلسطین، آموزش پایه اجباری پایه‌های ۱ تا ۱۰ را دربرمی‌گیرد و به دو مرحله تقسیم می‌شود: مرحله آمادگی (پایه‌های ۱ تا ۴) و مرحله توانمندسازی (پایه‌های ۵ تا ۱۰). آموزش متوسطه (شامل دبیرستان عمومی و تعدادی مدارس حرفه‌ای) پایه‌های ۱۱ و ۱۲ را پوشش می‌دهد. در آموزش عالی ۱۱ دانشگاه (۱۰ خصوصی و یک دولتی) و ۱۱ کالج فنی (۴ تابع تشکیلات خودگردان فلسطین، ۲ تابع آنروا، ۴ دولتی و ۱ خصوصی) وجود دارد که عمدتاً دوره‌های چهارساله ارائه می‌دهند. افزون بر این، ۱۹ کالج جامعه (۱ تابع تشکیلات خودگردان، ۹ دولتی، ۲ تابع آنروا و ۷ خصوصی) عمدتاً دوره‌های دوساله دیپلم در رشته‌های فنی و بازرگانی ارائه می‌کنند.

نخستین مدارس اردوگاه‌های آوارگان در سال ۱۹۴۹ به دست صلیب سرخ بنیان‌گذاری شد. نخستین مدارس ابتدایی شش‌ساله آنروا در سال تحصیلی ۱۹۵۹–۱۹۶۰ آغاز به کار کردند. مدارس آنروا پایه‌های ۱ تا ۱۰ را ارائه می‌دهند و آموزش متوسطه (پایه‌های ۱۱ و ۱۲) را پوشش نمی‌دهند. نقش آموزشی آنروا از سال ۱۹۶۷ در آموزش فلسطینیان بسیار برجسته بوده‌است.

بر پایه سیاست وزارت آموزش، دانش‌آموزان پایه‌های ۱ تا ۳ حتی در صورت عملکرد ضعیف مردود نمی‌شوند. اما دانش‌آموزان پایه‌های ۴ تا ۱۲ بر اساس میانگین کل نمره سالانه و با سقف ۵ درصد از هر کلاس ممکن است مردود شوند و برای این دانش‌آموزان هیچ آموزش جبرانی در سال تکرار پیش‌بینی نشده‌است.

## مدیریت

وزارت آموزش و آموزش عالی فلسطین نخستین بار در سال ۱۹۹۴ تأسیس شد و مسئولیت بخش آموزش را بر عهده گرفت. در سال ۱۹۹۶ این وزارت به دو وزارتخانه جداگانه — وزارت آموزش و وزارت آموزش عالی — تقسیم شد و در سال ۲۰۰۲ دوباره ادغام گردید. این وزارت مسئولیت کل بخش آموزش از پیش‌دبستانی تا آموزش عالی و نیز استخدام و آموزش معلمان را بر عهده دارد. همچنین وظیفه مدیریت مؤسسات آموزشی دولتی و نظارت بر مؤسسات آموزشی خصوصی و مؤسسات اداره‌شده توسط آنروا را دارد.

آموزش در فلسطین از نظر برنامه درسی، کتاب‌های درسی، دستورالعمل‌ها و مقررات متمرکز است. ساختار اداری آموزش عمومی از ۲۲ مدیریت آموزشی میدانی (دفاتر منطقه‌ای) تشکیل شده‌است که ۱۶ مورد آن در کرانه باختری و ۶ مورد در نوار غزه قرار دارد.

مأموریت وزارت عبارت است از: ۱) تضمین آموزش برای همگان، ۲) بهبود کیفیت و استانداردهای آموزش و ۳) پرورش شهروندانی با شخصیت سالم و متعادل.

## تأمین مالی
بودجه نظام آموزشی از بودجه دولت و از طریق وزارت دارایی تأمین می‌شود. در سال ۲۰۰۳ هزینه‌های دولت برای آموزش ۱۷٫۹ درصد از کل هزینه‌های دولتی را تشکیل می‌داد. بقیه منابع مالی آموزش از کمک‌های اهداکنندگان و سازمان‌های بین‌المللی فراهم می‌شود.

دسترسی به مدارس در فلسطین عمدتاً به دلیل شرایط فیزیکی و محدودیت‌های تردد با مشکل روبه‌روست. سرمایه‌گذاری ناکافی در ارتقای آموزش به ازدحام و زوال محیط یادگیری انجامیده‌است. مدارس پایگاه درآمدی خود از شهریه‌ها را از دست داده‌اند و در تأمین لوازم پایه آموزشی با دشواری مواجه شده‌اند. خدمات محدود برای دانش‌آموزان دارای نیازهای ویژه و آسیب‌دیده روانی نیز مشهود است. نابرابری در تخصیص منابع میان کرانه باختری و نوار غزه نیز جدی شده‌است.

## سیاست‌گذاری آموزشی
برنامه رسمی بخشی تا پنج سال پس از تأسیس وزارت آموزش و آموزش عالی تدوین نشد، هرچند این به معنای نادیده گرفتن برنامه‌ریزی نبود. نخستین برنامه پنج‌ساله رسمی در سال ۱۹۹۸ مورد بحث قرار گرفت و آماده‌سازی آن بیش از یک سال به درازا کشید. مؤسسه بین‌المللی برنامه‌ریزی آموزشی یونسکو یاری فنی در تدوین این برنامه فراهم آورد. برنامه پنج‌ساله توسعه آموزش ۲۰۰۰–۲۰۰۵ پنج هدف داشت: ۱) فراهم‌سازی دسترسی به آموزش برای همه کودکان، ۲) بهبود کیفیت آموزش، ۳) توسعه آموزش رسمی و غیررسمی، ۴) توسعه ظرفیت مدیریتی در برنامه‌ریزی، اداره و امور مالی و ۵) توسعه منابع انسانی در سراسر نظام آموزشی.

برنامه راهبردی توسعه آموزش ۲۰۰۸–۲۰۱۲ چهار هدف را دنبال می‌کرد: ۱) افزایش دسترسی کودکان در سن مدرسه و دانشجویان همه مقاطع و بهبود توانایی نظام آموزشی در حفظ آنان (دسترسی)، ۲) بهبود کیفیت آموزش و یادگیری (کیفیت)، ۳) توسعه ظرفیت برنامه‌ریزی و مدیریت و بهبود نظام‌های مالی و اداری (مدیریت) و ۴) تحقق تبدیل تدریجی بخش آموزش عالی از بخش عرضه‌محور به بخش تقاضامحور (سازگاری). اهداف ۱ تا ۳ برای همه مقاطع و هدف ۴ تنها برای آموزش عالی و حرفه‌ای بود.

## آموزش پیش‌دبستانی
آموزش پیش‌دبستانی برای کودکان معمولاً از ۴ تا ۶ سالگی است. بر پایه سرشماری مؤسسات آموزشی ۲۰۰۴/۲۰۰۵ دفتر مرکزی آمار فلسطین، در حدود ۸۹۸ کودکستان خصوصی و تنها ۳ کودکستان دولتی وجود داشت. با آنکه بیشتر کودکستان‌ها خصوصی هستند، وزارت آموزش نظارت فنی و آموزشی، آموزش و صدور پروانه برای مربیان و بخشی از بودجه را فراهم می‌کند. شمار کودکان پسر و دختر تقریباً برابر بود و بیشتر کودکستان‌ها نظام مختلط داشتند. نسبت ثبت‌نام ناخالص در آموزش پیش‌دبستانی ۲۹٫۹ درصد (۳۰٫۳ درصد پسران و ۲۹٫۵ درصد دختران) بود.

## آموزش پایه
### مرحله آمادگی
در مرحله آمادگی، در سال تحصیلی ۲۰۰۵/۲۰۰۶ مجموعاً ۳۸۳٬۷۴۸ دانش‌آموز (۱۹۵٬۶۱۸ پسر و ۱۸۸٬۱۳۰ دختر) ثبت‌نام کردند. از این میان ۲۳۸٬۵۰۰ نفر (۶۲ درصد) در مدارس تشکیلات خودگردان فلسطین، ۱۰۹٬۴۱۹ نفر (۲۹ درصد) در مدارس آنروا و ۳۵٬۸۲۹ نفر (۹ درصد) در مدارس خصوصی تحصیل می‌کردند. نسبت ثبت‌نام ناخالص در مرحله آمادگی ۸۰٫۴ درصد بود.

در پایه‌های ۱ تا ۴ نظام نمره‌دهی (نمرات) یا آزمون کتبی وجود ندارد. معلمان دانش‌آموزان را بر پایه ارزیابی‌های تکوینی، مشاهده، پوشه کار دانش‌آموز و سایر تکالیف ارزیابی می‌کنند.

### مرحله توانمندسازی
در مرحله توانمندسازی در سال تحصیلی ۲۰۰۵–۲۰۰۶ مجموعاً ۵۶۹٬۸۷۳ دانش‌آموز (۲۹۶٬۲۴۷ پسر و ۲۸۳٬۶۲۶ دختر) ثبت‌نام کردند. از این میان ۳۹۸٬۶۷۲ نفر (۷۰ درصد) در مدارس تشکیلات خودگردان، ۱۴۵٬۱۳۳ نفر (۲۵ درصد) در مدارس آنروا و ۲۶٬۰۶۸ نفر (۵ درصد) در مدارس خصوصی بودند. نسبت ثبت‌نام ناخالص ۹۷٫۵ درصد (پسران ۹۵٫۷ و دختران ۹۹٫۵ درصد) بود.

آزمون فارغ‌التحصیلی در پایه نهم برگزار می‌شود. این آزمون برای دانش‌آموزانی که پایه نهم را تکمیل نکرده‌اند یا مدرسه را ترک کرده‌اند و می‌خواهند سطح شایستگی پایه نهم را کسب کنند نیز ارائه می‌گردد.

دانش‌آموزان فلسطینی پایه هشتم در آزمون‌های تیمز (TIMSS) سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۷ شرکت کردند. نمره ریاضیات ۳۹۰ در سال ۲۰۰۳ و ۳۶۷ در سال ۲۰۰۷ بود. نمره علوم ۴۳۵ در سال ۲۰۰۳ و ۴۰۴ در سال ۲۰۰۷ بود.

### برنامه درسی ملی
پیش از تدوین برنامه درسی یکپارچه، کرانه باختری و نوار غزه مدت‌ها از برنامه‌های درسی کشورهای دیگر (اردن و مصر) بهره می‌بردند. مرحله اجرای برنامه درسی ملی در سال ۲۰۰۰ با انتشار کتاب‌های درسی ملی برای پایه‌های ۱ و ۶ آغاز شد. در سال ۲۰۰۱ کتاب‌های پایه‌های ۲ و ۷ و تا آغاز سال تحصیلی ۲۰۰۶–۲۰۰۷ همه پایه‌ها از کتاب‌های درسی ملی فلسطینی بهره‌مند شدند. زبان‌های آموزشی رسمی عربی و انگلیسی هستند.

## آموزش متوسطه
آموزش متوسطه شامل دو سال تحصیلی است و دو شاخه دانشگاهی و حرفه‌ای را دربرمی‌گیرد. دانش‌آموزان می‌توانند هر یک از این شاخه‌ها را انتخاب کنند اما ورود آنان مشروط به تکمیل موفقیت‌آمیز پایه دهم بر اساس ارزیابی‌های نهایی است.

در آموزش دانشگاهی متوسطه سال ۲۰۰۵/۲۰۰۶ مجموعاً ۱۱۸٬۸۶۸ دانش‌آموز ثبت‌نام کردند که ۹۷ درصد آنان در مدارس تشکیلات خودگردان و نزدیک به ۳ درصد در مدارس خصوصی بودند. آنروا آموزش متوسطه ارائه نمی‌دهد. در آموزش حرفه‌ای متوسطه همان سال تحصیلی ۵٬۹۹۹ دانش‌آموز ثبت‌نام کردند که ۹۴ درصد در مدارس تشکیلات خودگردان و ۶ درصد در مدارس خصوصی بودند. نسبت ثبت‌نام ناخالص در آموزش متوسطه ۷۵٫۲ درصد (پسران ۶۹٫۲ و دختران ۸۱٫۶ درصد) بود.

در سال تحصیلی ۲۰۰۵/۲۰۰۶ از مجموع ۳٬۷۳۴ کلاس متوسطه، ۱۸۵ کلاس (۵ درصد) مختلط بود. سهم کلاس‌های مختلط در کرانه باختری ۷٫۴ درصد بود، در حالی که در نوار غزه تنها ۰٫۱ درصد (در واقع فقط یک مدرسه) مختلط بود.

گواهینامه امتحان دبیرستان عمومی (توجیهی) برای دانش‌آموزان پایه دوازدهم صادر می‌شود تا آنان را برای پذیرش در دانشگاه‌ها آماده سازد.

## آموزش عالی

آموزش دانشگاهی شامل چهار سال تحصیل برای کسب مدرک کارشناسی و دو سال افزون بر آن برای کارشناسی ارشد است. برخی کالج‌ها دوره‌های دوساله دیپلم ارائه می‌دهند. در سال ۲۰۰۵ فلسطین ۱۰ دانشگاه، ۱ دانشگاه آموزش از راه دور (دانشگاه آزاد القدس)، ۱۳ کالج دانشگاهی و ۱۹ کالج جامعه داشت. اکثر دانشگاه‌ها مؤسساتی غیرانتفاعی هستند و از ترکیب کمک‌های مردمی و بودجه تشکیلات خودگردان بهره می‌برند.

در سال تحصیلی ۲۰۰۴/۲۰۰۵ مجموعاً ۱۳۸٬۱۳۹ دانشجو در مؤسسات آموزش عالی ثبت‌نام کردند: ۷۶٬۶۵۰ نفر (۵۵ درصد) در دانشگاه‌ها، ۴۶٬۴۵۳ نفر (۳۴ درصد) در دانشگاه آموزش از راه دور، ۶٬۰۳۴ نفر (۴ درصد) در کالج‌های دانشگاهی و ۹٬۰۰۲ نفر (۷ درصد) در کالج‌های جامعه. سهم دانشجویان مرد در دانشگاه‌ها و دانشگاه آزاد بیشتر و سهم دانشجویان زن در کالج‌های جامعه بیشتر بود. نسبت ثبت‌نام ناخالص آموزش عالی در سال ۲۰۰۷ برابر ۴۶٫۲ درصد (مردان ۴۱٫۶ و زنان ۵۰٫۹ درصد) بود.

دانشجویان بیشتری در رشته‌های علوم اجتماعی، آموزش، علوم انسانی و هنر ثبت‌نام می‌کنند و سهم علوم و مهندسی به نسبت کمتر است. تقاضا برای آموزش عالی در دهه پیش از ۲۰۰۶ به‌شدت افزایش یافت و شمار دانشجویان میان سال‌های ۱۹۹۵ و ۲۰۰۶ بیش از سه برابر شد. نظام آموزش عالی به‌شدت به شهریه دانشجویان وابسته است و شهریه ۶۰ درصد هزینه‌های عملیاتی دانشگاه‌ها را تشکیل می‌دهد.

وزارت آموزش و آموزش عالی طرح جدیدی برای وام دانشجویی آموزش عالی طراحی کرده‌است که اهداف آن عبارتند از: ایجاد منبعی پایدار برای یاری‌رسانی به دانشجویان، آگاه‌سازی دانشجویان از مسئولیتشان در تقسیم هزینه آموزش، فراهم‌سازی نظام بازپرداخت ساده و عادلانه و ایجاد سازوکار وصول پایدار (صندوق گردشی).

برنامه‌های همکاری بین‌دانشگاهی همچون TOKTEN, PEACE و MEDCAMPUS با پشتیبانی اتحادیه اروپا، یونسکو و برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) در جریان است. برنامه PEACE (همکاری دانشگاهی فلسطینی-اروپایی در آموزش) ۲۳ دانشگاه فلسطینی و اروپایی را دربرمی‌گیرد.

از نوامبر ۲۰۱۷ نزدیک به نیمی از استادان خارجی دانشگاه‌های فلسطینی از عدم تمدید ویزای اقامت خود آگاه شدند زیرا «بیش از پنج سال در منطقه زندگی کرده بودند». همچنین همسران آنان ملزم به پرداخت مبالغ سنگینی به عنوان ضمانت عدم اشتغال شدند.

## آموزش فنی و حرفه‌ای
آموزش رسمی حرفه‌ای پس از آموزش پایه آغاز می‌شود و دو سال به درازا می‌کشد. پس از فارغ‌التحصیلی، دانش‌آموزان می‌توانند به کالج‌های دانشگاهی (دیپلم دوساله یا کارشناسی چهارساله) یا کالج‌ها (دوساله) بپیوندند. پنج رشته در آموزش حرفه‌ای مدرسه‌ای وجود دارد: صنعتی، کشاورزی، بازرگانی، هتلداری و اقتصاد خانه. پانزده دبیرستان صنعتی ۱۷ تخصص ارائه می‌دهند و ۲٬۱۸۵ دانش‌آموز در سال تحصیلی ۲۰۰۴/۲۰۰۵ ثبت‌نام کردند. شصت و چهار دبیرستان آکادمیک رشته‌های بازرگانی ارائه می‌دهند و نزدیک به ۳٬۰۰۰ دانش‌آموز دارند. مجموع ثبت‌نام این پنج رشته از نزدیک به ۳٬۰۰۰ در سال ۱۹۹۹/۲۰۰۰ به ۵٬۵۶۱ در سال ۲۰۰۴/۲۰۰۵ افزایش یافت که بسیار کمتر از هدف ۹٬۰۰۰ نفری وزارت آموزش بود؛ بخشی از دلیل آن ناپسند بودن این نوع آموزش نزد بسیاری از دانش‌آموزان و خانواده‌ها بود.

## آموزش در دوران انتفاضه نخست (۱۹۸۷–۱۹۹۴)

با آغاز انتفاضه نخست در ژانویه ۱۹۸۷، نیروهای اشغالگر اقدامات سرکوبگرانه گسترده‌ای از جمله بستن جمعی مؤسسات آموزشی در کرانه باختری و نوار غزه را به کار بستند. دانشگاه‌های فلسطینی مناطق نظامی بسته اعلام شدند. بسته شدن ۱٬۱۷۴ مدرسه در کرانه باختری (به‌جز بیت‌المقدس شرقی) دوره‌ای ۱۷ ماهه از مجموع ۲۸ ماه را دربرگرفت. فشارهای بین‌المللی و داخلی سرانجام موجب بازگشایی مدارس در اواخر ژوئیه ۱۹۸۹ شد، اما پس از سه ماه و نیم دوباره در نوامبر مدارس بسته و در ژانویه ۱۹۹۰ به تدریج بازگشایی شدند. این تعطیلی‌های مکرر پیامدهای آموزشی، اجتماعی، روانی و اقتصادی سنگینی بر مردم فلسطین بر جای گذاشت.

## آموزش آوارگان
آنروا از سال ۱۹۵۰ نهاد اصلی ارائه‌دهنده آموزش پایه رایگان به کودکان آواره فلسطینی تا سن ۱۵ سالگی بوده‌است. تا ۳۱ دسامبر ۲۰۰۹ نزدیک به ۴۸۲٬۰۰۰ دانش‌آموز در ۶۹۱ مدرسه آنروا ثبت‌نام کرده بودند. مدارس آنروا از برنامه درسی فلسطینی پیروی می‌کنند و این امر دانش‌آموزان را قادر می‌سازد به مقاطع بالاتر راه یابند یا مدارک شناخته‌شده محلی به دست آورند.

در دهه ۱۹۶۰ مدارس آنروا نخستین مدارس منطقه بودند که برابری جنسیتی کامل را محقق ساختند. کلاس‌های این مدارس اغلب با ازدحام ۴۰ تا ۵۰ دانش‌آموز روبه‌رو بوده و بسیاری از آنها نظام دو شیفتی اجرا می‌کنند. آنروا همچنین ۸ مرکز آموزش فنی و حرفه‌ای و ۳ دانشسرای تربیت‌معلم با ظرفیت نزدیک به ۶٬۲۰۰ دانشجو اداره می‌کند.

## جستارهای وابسته
* آنروا
* نوار غزه
* کرانه باختری

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* وزارت آموزش فلسطین
* آموزش فلسطین در یونسکو

رده:آموزش در فلسطین