ایشتوان مساروش (فیلسوف)

**ایشتوان مِـساروش** (؛ ۱۹ دسامبر ۱۹۳۰ – ۱ اکتبر ۲۰۱۷) فیلسوف مارکسیست اهل مجارستان بود. او که توسط *[[مانتلی ریویو]]* به عنوان «یکی از برجسته‌ترین فیلسوفان سیاسی اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست و یکم» توصیف شده است، عمدتاً دربارهٔ امکان گذار از سرمایه‌داری به سوسیالیسم می‌نوشت.

شاهکار او، *فراتر از سرمایه: به‌سوی نظریه‌ای برای گذار* (۱۹۹۵)، نه تنها به این مضمون می‌پرداخت، بلکه تمایزی مفهومی میان سرمایه‌داری و سرمایه، و تحلیلی از جامعه سرمایه‌داری کنونی و «بحران ساختاری» آن ارائه می‌داد. او به نقد «ایدئولوژی بورژوازی»، از جمله ایده «جایگزینی وجود ندارد»، علاقه‌مند بود و همچنین تحلیل‌هایی را پیرامون شکست‌های «سوسیالیسم واقعاً موجود» بسط داد.

## زندگی‌نامه
### اوایل زندگی در مجارستان
مساروش در بوداپست، پادشاهی مجارستان (۱۹۲۰–۱۹۴۶) به دنیا آمد. او توسط مادر تک‌والد و مادربزرگ مادری‌اش بزرگ شد، و در دوازده سالگی تاریخ تولدش را جعل کرد تا بتواند همراه با مادرش در یک کارخانه هواپیماسازی در ساخت موتور هواپیما کار کند. شرایط بد کاری بعدها موجب پیدایش «نفرت مادام‌العمر او از بهره‌کشی و ستم» شد. زمانی که ۱۵ یا ۱۶ ساله بود، مساروش طی بازدیدهایی از یک کتاب‌فروشی با فلسفه مارکسیستی آشنا شد. پس از برخورد با آثار *[[هیجدهم برومر لوئی بناپارت]]* نوشته کارل مارکس، *[[آنتی دورینگ]]* نوشته فریدریش انگلس و *[[مانیفست حزب کمونیست]]* اثر مارکس و انگلس، او به آثار گئورگ لوکاچ دربارهٔ ادبیات مجارستان علاقه‌مند شد. مساروش آن‌قدر آثار لوکاچ را دوست داشت که حتی وسایل شخصی‌اش را برای خرید آن‌ها فروخت و تصمیم گرفت وارد دانشگاه اوتووش لوراند شود. او این کار را در سال ۱۹۴۹، زمانی که با ظهور جمهوری خلق مجارستان برنده یک بورس تحصیلی شد، انجام داد.

در دانشگاه، او خود را به اصطلاح «مکتب بوداپست» وابسته کرد؛ گروهی از فیلسوفان مجارستانی که شاگرد یا تحت تأثیر لوکاچ بودند، از جمله اگنش هلر و گیورگی مارکوس. در این دوره، لوکاچ مورد انتقاد شدید حزب کمونیست مجارستان بود و دولت ماتیاش راکوشی برخی از آثار او را بین سال ۱۹۴۹ تا اواسط دهه ۱۹۵۰ ممنوع کرده بود. مساروش به دلیل وفاداری‌اش به لوکاچ و شرکت در سمینارهای او، تقریباً از دانشگاه اخراج شد. بعدها، لوکاچ مساروش را به دلیل اعتراض عمومی‌اش به سانسور نمایشنامه *چونگور و تونده* (Csongor és Tünde) اثر میهای ووروش‌مارتی که به عنوان یک «انحراف بدبینانه» محکوم شده بود، به عنوان دستیار خود در انستیتوی زیبایی‌شناسی نامزد کرد. مقاله او در دفاع از ووروش‌مارتی، که در مجله ادبی *چیلاگ* (Csillag) منتشر شد، برای او جایزه آتیلا یوژف در سال ۱۹۵۱ را به ارمغان آورد و به بازگرداندن این نمایشنامه به رپرتوار تئاتر ملی مجارستان کمک کرد.

در طول دهه ۱۹۵۰، مساروش عضو فعال کانون نویسندگان مجارستان بود و در محافل هنری و ادبی، به‌ویژه در چپ ضد استالینیسم «محفل پتوفی» (Petőfi circle) —گروهی مرتبط با انقلاب ۱۹۵۶ مجارستان— مشارکت داشت. این علاقه به مسائل فرهنگی در پایان‌نامه دکترای فلسفه او در سال ۱۹۵۵ با عنوان *طنز و واقعیت* (Szatíra és valóság) بازتاب یافت. در سال بعد، او سردبیر مجله فرهنگی *[[اسملت]]* (Eszmélet) شد که توسط لوکاچ، آهنگساز زلتان کدای و دیگر شخصیت‌ها ایجاد شده بود. مساروش همچنین به عنوان دانشیار فلسفه و جانشین لوکاچ در انستیتوی زیبایی‌شناسی انتخاب شد. با این حال، پس از شکست انقلاب و زندانی شدن لوکاچ به دلیل حمایت از آن، مساروش دریافت که «هیچ امیدی برای سوسیالیسم در مجارستان وجود ندارد». بنابراین، پس از انقلاب ۱۹۵۶ مجارستان، او کشور را ترک کرد و به یکی از اولین شهروندان یک کشور کمونیستی تبدیل شد که از استالینیسم انتقاد کرد.

### فعالیت دانشگاهی در غرب
مساروش به ایتالیا نقل مکان کرد و استاد دانشگاه تورین شد. در دوران اقامتش در تورین، او کتاب خاطراتی دربارهٔ قیام مجارستان با عنوان *شورش روشنفکران در مجارستان* (La rivolta degli intellettuali in Ungheria) نوشت که در سال ۱۹۵۸ توسط انتشارات آرنولدو موندادوری ادیتوره منتشر شد. او تا زمان مهاجرت به بریتانیا در ایتالیا کار کرد و سپس در کالج بدفورد، لندن (۱۹۵۹–۱۹۶۱) و دانشگاه سنت اندروز (۱۹۶۱–۱۹۶۶) مشغول به کار شد. در سال ۱۹۶۴، او کتاب *آتیلا یوژف و هنر مدرن* (Attila József e l'arte moderna) را از طریق ناشر میلانی  منتشر کرد. او در سال ۱۹۶۶ به دانشگاه ساسکس پیوست، جایی که کرسی فلسفه را در اختیار داشت. کتاب سال ۱۹۷۰ او با عنوان *نظریه بیگانگی مارکس* (Marx's Theory of Alienation) شهرت او را در جهان انگلیسی‌زبان تثبیت کرد و در همان سال جایزه یادبود ایزاک دویچر را برای او به ارمغان آورد. با دریافت این جایزه، او فرصت یافت تا اولین سخنرانی یادبود ایزاک دویچر را در سال بعد در مدرسه اقتصاد لندن ایراد کند. این سخنرانی که در اواخر سال ۱۹۷۰ ابتدا با عنوان «بیگانگی و کنترل اجتماعی» طراحی شده بود، به «ضرورت کنترل اجتماعی» تغییر نام یافت. در سال ۱۹۷۱، این متن با عنوان «بیگانگی و ضرورت کنترل اجتماعی» در *[[سوسیالیست رجیستر]]* منتشر شد و همچنین توسط انتشارات مرلین پرس در قالب کتابی با عنوان *ضرورت کنترل اجتماعی* به چاپ رسید.

در اواخر سال ۱۹۷۲، مساروش به عنوان استاد فلسفه برای تدریس دروس نظریه سیاسی در دانشگاه یورک در تورنتو منصوب شد و از سمت خود در ساسکس استعفا داد. با این حال، ویزای او توسط دولت کانادا رد شد زیرا ورود او «به نفع کشور نبود» و او یک «خطر امنیتی» محسوب می‌شد. همکاران او در ساسکس، تام باتامور، روی اجلی و لورنس لرنر علیه تصمیم دولت صحبت کردند، همچنین مقامات دانشگاه یورک و ۳۰ نفر از اعضای هیئت علمی و دانشجویان دانشگاه بریتیش کلمبیا به رهبری تاریخ‌دان یان ام. باک (Jan M. Bak) به این تصمیم اعتراض کردند. پس از اتهامات مبنی بر اینکه او «جاسوس روسیه» برای کاگ‌ب است، نامه‌ای به نخست‌وزیر پیر ترودو توسط دانشمند علوم سیاسی سی. بی. مکفرسون، اخراج مساروش، و تغییر وزیر مهاجرت از برایس مکیسی به باب اندرس، سرانجام به مساروش اجازه داده شد تا در ژانویه ۱۹۷۳ به صورت قانونی وارد کانادا شود. پس از آن، او به مدت سه سال به عنوان استاد ارشد برنامه اندیشه اجتماعی و سیاسی یورک کار کرد و سپس به ساسکس بازگشت.

مساروش سیزده مقاله از سال‌های ۱۹۵۸ تا ۱۹۷۶ نوشته تاریخ‌نگار فیلیپینی، رناتو کونستانتینو، را در کتابی با عنوان «هویت استعماری نو و ضدآگاهی: مقالاتی در باب استعمارزدایی فرهنگی» گردآوری و ویرایش کرد. این کتاب که نخستین بار در سال ۱۹۷۸ توسط انتشارات مرلین و سپس در سال ۱۹۷۹ توسط ام. ای. شارپ منتشر شد، حاوی مقدمه‌ای ۲۳ صفحه‌ای بود که بعدها در سال ۲۰۰۰ و پس از مرگ کونستانتینو، به عنوان بخشی از یک یادمان در «مجله آسیای معاصر» (Journal of Contemporary Asia) بازنشر شد.

مساروش در سال ۱۹۹۱ به عنوان استاد ممتاز (Professor Emeritus) دانشگاه ساسکس منصوب شد و در سال ۱۹۹۲ جایزه لوکاچ را دریافت کرد. در سال ۱۹۹۵، او از ساسکس بازنشسته شد، برای اثرش «فراسوی سرمایه» نامزد جایزه مایکل هرینگتون شد و همچنین به عضویت فرهنگستان علوم مجارستان انتخاب گردید. در اواخر دهه ۱۹۹۰، او مشاور سردبیران «مانتلی ریویو»، هری مگداف و جان بلامی فاستر شد و همچنین با این مجله و انتشارات وابسته به آن، «مانتلی ریویو پرس»، همکاری می‌کرد.

در سال ۲۰۰۹، او برنده جایزه ونزوئلایی «لیبرتادور برای اندیشه انتقادی» (Premio Libertador al Pensamiento Crítico) برای اثرش «چالش و بار زمانه تاریخی» شد. پس از این اثر، او همچنین نقد دوجلدی خود بر «ایدئولوژی بورژوایی» با عنوان «ساختار اجتماعی و اشکال آگاهی» را منتشر کرد: جلد اول «تعین اجتماعی روش» در سال ۲۰۱۰ و جلد دوم «دیالکتیک ساختار و تاریخ» در سال ۲۰۱۱. به دنبال انتشار دومی، او برنامه‌ریزی کرد تا دنباله‌ای برای «فراسوی سرمایه» با عنوان «فراسوی لویاتان: نقد دولت» بنویسد. مساروش پیش‌نویس سه جلد را آماده کرد: «چالش تاریخی»، «واقعیت خشن» و «بدیل ضروری»، که جلد اول تقریباً کامل شده بود. با این حال، او در سال ۲۰۱۷ در مارگیت درگذشت؛ جایی که پس از سکته مغزی در ماه سپتامبر که منجر به ترک خانه‌اش در رامس‌گیت، کنت (انگلستان) شده بود، تحت مراقبت قرار داشت.

## اندیشه
مساروش منتقد سیاستمداران و فیلسوفانی بود که دائماً از جمله «بدیلی وجود ندارد» (There is no alternative) استفاده می‌کردند. مساروش اظهار داشت که این جمله که معمولاً با چهره‌های محافظه‌کاری مانند مارگارت تاچر مرتبط است، به حزب‌های کارگر، دولتمردان کمونیستی مانند میخائیل گورباچف و رادیکال‌های سابقی که به پسامدرنیست تبدیل شده‌اند نیز سرایت کرده است. به همین دلیل، او معتقد بود که ژان-پل سارتر فیلسوف مهمی است که «مارکسیست‌ها دین بزرگی به او دارند». مساروش ضمن نقد اگزیستانسیالیسم سارتر، مخالفت او با شعار «بدیلی وجود ندارد» را ستود و تأکید کرد: «من ایده‌های او را نمی‌پذیرم اما هدفش را می‌پذیرم». مساروش اعلام کرد: «سارتر مردی بود که همیشه دقیقاً برعکس آن را موعظه می‌کرد: بدیلی وجود دارد، باید بدیلی وجود داشته باشد؛ شما به عنوان یک فرد باید علیه این قدرت، این قدرت هیولایی سرمایه طغیان کنید. مارکسیست‌ها در مجموع در بیان آن جنبه ناکام ماندند». این موضوع در کتاب مساروش با عنوان «اثر سارتر: جستجو برای آزادی» بازتاب یافت که نخستین بار در سال ۱۹۷۹ منتشر شد و در سال ۲۰۱۲ با بخش جدیدی با عنوان «چالش تاریخ» گسترش یافت.

مساروش معتقد بود که تمایز قائل شدن میان سرمایه‌داری و سرمایه برای نظریه‌پردازی دربارهٔ گذار به سوسیالیسم اهمیت دارد. او مطرح کرد که سرمایه «هزاران سال» پیش از سرمایه‌داری پدیدار شده و می‌تواند بدون سرمایه‌داری نیز ادامه یابد، که به زعم او اتحاد جماهیر شوروی (USSR) نمونه‌ای از آن بود. بدین معنا، یک خیزش انقلابی می‌تواند با ملی‌سازی طبقه سرمایه‌دار، سرمایه‌داری را در یک منطقه محدود سرنگون کند، اما قدرت سرمایه همچنان می‌تواند از طریق تقسیم کار و «ساختار سلسله‌مراتب فرماندهی سرمایه» سیستم را کنترل کند. مساروش سرمایه را به عنوان «سیستم فرمانی که شیوه کارکرد آن انباشت‌محور است» تعریف کرد. در تصور او، استخراج ارزش اضافی می‌تواند به «روشی سیاسی» —مانند مورد شوروی— یا از طریق «استخراج اقتصادی تنظیم‌شدهٔ کار مازاد و ارزش اضافی» —مانند غرب— انجام شود. مساروش استدلال کرد که فرایند انباشت در دولت‌های استالینیستی «از دیدگاه بهره‌وری به شیوه‌ای بسیار نامناسب انجام می‌شد» و در مقاله‌ای در سال ۱۹۸۲ گفت که این سیستم سرانجام به همین دلیل فرو می‌پاشد —نه به دلیل سیاست‌های نظامی ضد کمونیستی تحت حمایت آمریکا.

## زندگی شخصی
مساروش همسر ایتالیایی خود، دوناتلا موریسی (Donatella Morisi)، را در سال ۱۹۵۵ در پاریس ملاقات کرد؛ آن‌ها در ۱۴ فوریه ۱۹۵۶ ازدواج کردند؛ همسرش در سال ۲۰۰۷ درگذشت. آن‌ها سه فرزند داشتند: لورا (متولد ۱۹۵۶)، سوزی (متولد ۱۹۶۰) و جورجو (متولد ۱۹۶۲).

## آثار

## منابع

* 

رده:استادان دانشگاه تورین
رده:استادان دانشگاه یورک (کانادا)
رده:درگذشتگان ۲۰۱۷ (میلادی)
رده:زادگان ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:نظریه‌پردازان مارکسیست
رده:نویسندگان اهل بوداپست

رده:استادان دانشگاه تورین
رده:استادان دانشگاه یورک (کانادا)
رده:درگذشتگان ۲۰۱۷ (میلادی)
رده:زادگان ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:نظریه‌پردازان مارکسیست
رده:نویسندگان اهل بوداپست