آفریقایی‌تبارهای فلسطینی

**آفریقایی‌تبارهای فلسطینی** یا **فلسطینی‌های سیاه‌پوست** مردمی هستند که در فلسطین زندگی می‌کنند و تبار آنان به یکی از گروه‌های نژادی سیاه‌پوست آفریقا بازمی‌گردد. در نوار غزه نزدیک به یک درصد جمعیت سیاه‌پوست برآورد شده‌اند و پیش از اکتبر ۲۰۲۳ در حدود ۱۱٬۰۰۰ تن از آنان در محله الجلاعه در شهر غزه ساکن بودند. در بیت‌المقدس نیز جمعیتی میان ۲۰۰ تا ۴۵۰ نفر در محله تاریخی آفریقایی‌ها در اطراف باب‌المجلس در محله مسلمان‌نشین شهر قدیم و همچنین در بیت حنینا و طور زندگی می‌کنند. نیاکان بیشتر آنان از کشورهای چاد، نیجریه، سودان و سنگال به فلسطین آمده‌اند.

آفریقایی‌تبارهای فلسطینی گروهی به‌حاشیه‌رانده‌شده‌اند که با تبعیض دوگانه روبه‌رو هستند: هم به‌حاشیه‌رانی نظام‌مند از سوی مقامات اسرائیلی و هم نژادپرستی درون جوامع فلسطینی. از چهره‌های سرشناس این جامعه می‌توان به فاطمه برناوی، نخستین زن فلسطینی بازداشت‌شده به اتهام‌های امنیتی، و علی جدّه از اعضای جبهه خلق برای آزادی فلسطین اشاره کرد. همچنین جمعیت‌هایی از بادیه‌نشینان با ریشه‌های آفریقایی در اریحا و دیگر نقاط کرانه باختری زندگی می‌کنند.

## پیشینه
### پس‌زمینه تاریخی
از دوره خلافت راشدین در سده هفتم میلادی، بردگان آفریقایی از راه مصر و بر پایه خراج بردگان معاهده بقط به سرزمین‌های خلافت منتقل می‌شدند. در سده‌های میانه، بردگان آفریقایی از راه تجارت برده دریای سرخ به خلافت عباسی آورده می‌شدند. تا سده نهم میلادی برآورد می‌شود که نزدیک به سه میلیون آفریقایی به‌عنوان برده در خاورمیانه اسکان داده شده بودند و به‌عنوان سربازان برده و کارگران در کشتزارهای کنار رودخانه‌ها کار می‌کردند.

برخی جوامع فلسطینی ریشه خود را به زائرانی از سودان و آفریقای مرکزی (عمدتاً چاد) بازمی‌گردانند که گفته می‌شود از سده دوازدهم میلادی به فلسطین رسیده‌اند. هدف نخستین آنان شرکت در حج و رسیدن به مکه بود و پس از آن برای زیارت مسجدالاقصی به بیت‌المقدس می‌آمدند. چنان‌که زندگی منسا موسی، شاه امپراتوری مالی، نشان می‌دهد، زیارت حج از سوی آفریقایی‌های مسلمان از دیرباز رواج داشت، هرچند زیارت منظم تنها از سده پانزدهم میلادی رایج شد.

بسیاری از آفریقایی‌تبارهای فلسطینی نیز تبار خود را به بردگانی بازمی‌گردانند که از سوی برده‌داران عثمانی از راه تجارت برده فراصحرایی و تجارت برده دریای سرخ به فلسطین آورده شده بودند. آخرین کشتی رسمی حامل بردگان آفریقایی در سال ۱۸۷۶ از مصر به حیفا در فلسطین رسید و پس از آن تجارت رسمی برده به فلسطین عثمانی پایان یافت. بردگی در فلسطین به‌تدریج در آغاز سده بیستم کاهش یافت و در سرشماری ۱۹۰۵ فلسطین تنها هشت تن رسماً به‌عنوان برده ثبت شده بودند. با این حال گزارشی به کمیته مشورتی کارشناسان بردگی جامعه ملل در سال ۱۹۳۴ تأیید کرد که بردگان همچنان نزد شیوخ بادیه‌نشین عرب در اردن و فلسطین نگهداری می‌شوند و بردگی زیر پوشش حمایت‌خواهی (clientage) ادامه دارد.

### رباط‌ها و جامعه بیت‌المقدس
جامعه آفریقایی‌تبار بیت‌المقدس که نزدیک به ۵۰ خانواده و میان ۳۵۰ تا ۴۵۰ نفر جمعیت دارد، در دو مجموعه در بیرون حرم شریف (غرب باب الناظر) زندگی می‌کنند: رباط المنصوری و رباط علاءالدین (رباط البصیری). این بناها میان سال‌های ۱۲۶۷ و ۱۳۸۲ میلادی ساخته شدند و در دوره سلطنت ممالیک به‌عنوان رباط (مهمانسرا برای زائران مسلمان) به کار می‌رفتند. این محله ویژه «هارلم کوچک بیت‌المقدس» نامیده شده‌است.

در جریان انقلاب بزرگ عربی در جنگ جهانی اول، عثمانی‌ها این مجموعه‌ها را به زندان تبدیل کردند؛ یکی به «زندان خون» و دیگری به «زندان دار» شناخته می‌شد و زندانیان در آنجا بازداشت و اعدام می‌شدند. جامعه آفریقایی‌تبار بخشی از این زندان پیشین را بازسازی کرده و به مسجد تبدیل کرده‌است. تا پیش از اشغال اسرائیل در ۱۹۶۷ آنان به‌عنوان نگهبانان حرم شریف اشتغال داشتند؛ کاری که اکنون سربازان اسرائیلی بر عهده گرفته‌اند.

این جامعه پیوندهای نزدیکی با جوامع مشابه در عکا و اریحا دارد که در دوره خلافت اموی پایه‌گذاری شدند، آن‌گاه که بردگان آفریقایی برای کار در صنعت نیشکر اموی به این مناطق آورده شدند. جامعه آفریقایی‌تبار در شمال اریحا حتی در دوران مدرن نیز «بردگان دیوک» خوانده شده‌اند.

نیاکان بیشتر اعضای جامعه کنونی از نیجریه، سودان، سنگال و چاد بوده‌اند و بخش عمده آنان در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین به فلسطین آمده‌اند. بسیاری از آنان بنا بر گفته آبراهام میلیگرم، به‌عنوان کارگران وظیفه در لشکرکشی ژنرال ادموند آلنبی علیه عثمانی‌ها در اواخر جنگ جهانی اول آمدند. گروه دیگری‌تبار خود را به ارتش نجات عرب بازمی‌گردانند که در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل در کنار اعراب جنگید.

بر پایه منبع عربی، حضور آفریقایی‌ها در فلسطین به دوران فتوحات اسلامی بازمی‌گردد و به‌ویژه هنگامی که خلیفه عمر بن خطاب شماری از آنان را همراه خود به بیت‌المقدس آورد. همچنین نیاکان بخشی از جامعه کنونی ابراهیم پاشا را در لشکرکشی‌اش به فلسطین در دوره محمد علی پاشا همراهی کردند. اعضای جامعه به هشت قبیله تعلق دارند: سلامات، برنو، تکروری، فیراوی، هوسه، برجو، کلمبو و فلاته.

### دوران مدرن
پس از پایان حکومت عثمانی، رباط‌ها بخشی از نظام اوقاف دینی شدند. رهبر فلسطینی و مفتی بیت‌المقدس، شیخ محمد امین الحسینی، این مجموعه‌ها را به فلسطینی‌های آفریقایی‌تبار اجاره داد. این اقدام به سپاس از وفاداری آنان به‌عنوان محافظان مسجدالاقصی صورت گرفت، پس از آن‌که یکی از نگهبانان آفریقایی به نام جبریل تاهروری گلوله‌ای را که به سوی مفتی شلیک شده بود به جان خرید. اجاره‌بها عمدتاً نمادین باقی ماند.

آفریقایی‌تبارهای فلسطینی که پیوندشان با بیت‌المقدس به پیش از ۱۹۴۷ بازمی‌گردد، خود را در یکی از پرتنش‌ترین مناطق خاورمیانه یافتند. آنان با فلسطینی‌ها ازدواج کردند و همچنان خود را فلسطینی می‌دانند. آفریقایی‌تبارهایی که اکنون در دو مجموعه نزدیک مسجدالاقصی زندگی می‌کنند، از سال ۱۹۳۰ این منطقه را خانه خود نامیده‌اند.

آنان با پیشداوری و تبعیض روبه‌رو بوده‌اند؛ برخی فلسطینی‌های عرب آنان را «عبید» (بردگان) و محله‌شان را «حبس العبید» (زندان بردگان) می‌خوانند. در عربی عامیانه فلسطینی واژه «سُمر» (تیره‌رنگ) بر «سَود» ترجیح داده می‌شود زیرا واژه دوم بار منفی دارد. در مصاحبه‌ای در سال ۱۹۹۷ اعضای جامعه خاستگاه خود را «سودان» نامیدند، با اشاره به عبارت عربی «سرزمین سیاهان». در دهه‌های اخیر عبارت «جامعه آفریقایی» () رایج‌تر شده‌است.

علی جدّه، راهنمای گردشگری و عضو پیشین جبهه خلق برای آزادی فلسطین، اظهار داشته که شخصاً هرگز از سوی فلسطینی‌های عرب تبعیض نژادی تجربه نکرده و آفریقایی‌تبارها به‌خاطر نقششان در مبارزه فلسطینی از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. با این حال وی افزوده‌است: «ما آفریقایی‌تبارهای فلسطینی دوبار ستم می‌بینیم: هم به‌عنوان فلسطینی و هم به‌خاطر رنگ پوست‌مان؛ اسرائیلی‌ها ما را «کوشی» صدا می‌زنند.»

فاطمه برناوی با تبار نیجریه‌ای-فلسطینی نخستین زن فلسطینی بود که در سال ۱۹۶۷ به اتهام تلاش برای بمب‌گذاری در سینمایی در مرکز بیت‌المقدس بازداشت شد. هرچند بمب منفجر نشد، او به ۳۰ سال زندان محکوم شد ولی در نهایت ده سال حبس کشید. علی جدّه در سال ۱۹۶۸ چهار نارنجک در خیابان اشتراوس بیت‌المقدس کار گذاشت و نُه غیرنظامی اسرائیلی را زخمی کرد. پسرعموی او محمود نیز حمله مشابهی انجام داد. هر دو ۱۷ سال زندانی بودند و در سال ۱۹۸۵ در یک تبادل زندانی آزاد شدند.

در سال ۲۰۱۸ گزارشی دربارهٔ محمد عبید، رقصنده دبکه آواره از بئرشبع، نژادپرستی او را در جامعه فلسطینی غزه شرح داد. عبید گفته بود که باید «بهترین رقصنده» باشد و دو برابر دیگران تلاش کند تا به گروه دبکه‌اش بپیوندد. در آن زمان در حدود ۱۱٬۰۰۰ آفریقایی‌تبار فلسطینی در محله الجلاعه در شهر غزه زندگی می‌کردند، در محله‌ای به نام «العبید» که به پیشینه بردگی اشاره دارد.

در سال ۲۰۲۲ محمد فیراوی پس از پنج سال زندان به اتهام سنگ‌پرانی به پلیس اسرائیل آزاد شد. جامعه بازگشت او را به محله آفریقایی‌ها جشن گرفت، اما همین جشن بهانه بازداشت دوباره و تبعید یک‌هفته‌ای وی از بیت‌المقدس شد.

آفریقایی‌تبارهای فلسطینی همچنین با موانع اداری در سفر و کارت‌های شناسایی روبه‌رو هستند. برای نمونه موسی قوس (مدیر جمعیت جامعه آفریقایی) شهروند اسرائیلی نیست، بدون واگذاری اقامت بیت‌المقدس نمی‌تواند گذرنامه چادی دریافت کند و صلاحیت گرفتن مدارک فرانسوی یا اردنی را نیز ندارد. افزون بر این، ایست‌بازرسی‌های اسرائیلی در اطراف باب‌المجلس افزایش یافته و عملاً محله را از بیرون جدا کرده‌است و در نتیجه جامعه هم آزار امنیتی بیشتری تجربه می‌کند و هم زیان اقتصادی سنگینی از نبود گردشگران دیده‌است.

## زیرگروه‌ها
### فلسطینی‌های تُکرینا
در آغاز سده شانزدهم میلادی، ساختمان‌هایی که پیش‌تر در اختیار ممالیک شکست‌خورده بود، از سوی عثمانی‌ها به تکریناها واگذار شد. تکریناها به دو زیرگروه تقسیم می‌شدند: تکرینا و تکری. گروه دوم عمدتاً مسیحیان یا مسلمانان دارفوری بودند و گروه نخست مسلمانان هوسه. تکریناها و تکری‌ها دو محله — محله علاءالدین و محله المنصوری — را برای مقاصد اداری در نزدیکی بیت‌المقدس در چارچوب امپراتوری عثمانی اداره می‌کردند. مسئولان این ساکنان آفریقایی‌تبار «مختار» یعنی رئیس محلی خوانده می‌شدند و آخرین مختار شناخته‌شده الحاج جاده در دهه ۱۹۹۰ بود.

## فرهنگ
جمعیت جامعه آفریقایی () در سال ۱۹۸۳ به‌عنوان شاخه‌ای از باشگاه رفاه سودانی‌ها تأسیس شد. این باشگاه پس از الحاق اورشلیم شرقی به اسرائیل منحل شده بود. این جمعیت کنش‌های اجتماعی، ورزشی، یاری متقابل و دیگر ابزارهای توانمندسازی آفریقایی‌تبارهای فلسطینی در بیت‌المقدس را سازمان‌دهی می‌کند. بر پایه منبع عربی، پیش از این جمعیت، باشگاه جوانان آفریقایی در سال ۱۹۷۸ بنیاد شده بود ولی در میانه دهه ۱۹۸۰ ناگزیر به تعطیلی شد. همچنین باشگاه سودانی از سال ۱۹۳۵ تا ۱۹۶۷ در بیت‌المقدس فعال بود.

با گسترش جامعه به حومه شهر، پیوندها با مسیحیان اتیوپیایی و عبرانیان سیاه‌پوست تقویت شده‌است. روابط با یهودیان اتیوپیایی به‌دلیل خدمت آنان در نیروهای دفاعی اسرائیل تقریباً وجود ندارد.

پس از ۱۹۴۸ به‌ویژه مردان سیاه‌پوست فلسطینی با زنان دهقان (فلاحین) ازدواج کردند، اما هرگز با زنان بادیه‌نشین. به گفته موسی قوس: «گاهی وقتی یک فلسطینی سیاه‌پوست می‌خواهد با زن فلسطینی سفیدپوست ازدواج کند، برخی اعضای خانواده زن مخالفت می‌کنند.» ازدواج بین‌نژادی با آفریقایی‌تبارهای فلسطینی در سال‌های اخیر رایج‌تر شده‌است.

سرشماری دهه ۱۹۲۰ نشان داد که پرکاربردترین زبان‌های بومی آفریقایی میان آفریقایی‌تبارهای فلسطینی در دوره قیمومت بریتانیا، سودانی و حبشی بود؛ اصطلاحاتی که معمولاً به عربی سودانی یا زبان‌های نوبی و زبان امهری اشاره دارند.

## چهره‌های سرشناس
* سلیمان العبید، فوتبالیست آفریقایی‌تبار فلسطینی
* فاطمه برناوی (۱۹۳۹–۲۰۲۲)، فعال سیاسی فتح با تبار نیجریه‌ای-فلسطینی
* سنا ابوبخیت، دونده نیمه‌استقامت بازنشسته آفریقایی‌تبار فلسطینی
* علی جدّه، راهنمای گردشگری و عضو پیشین جبهه خلق برای آزادی فلسطین
* جبریل تاهروری، نگهبان مسجدالاقصی

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* مقاله درباره دُم‌ها و فلسطینی‌های آفریقایی‌تبار در فصلنامه بیت‌المقدس

رده:گروه‌های عربی
رده:پراکنده‌های آفریقا در آسیا
رده:اقوام در فلسطین
رده:افراد فلسطینی آفریقایی‌تبار
رده:گروه‌های قومی مرتبط نیازمند تأیید
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده