حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی

**حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی** (انگلیسی: Customary international humanitarian law)، مجموعه‌ای از قواعد نانوشته حقوق بین‌الملل عمومی است که بر رفتار در طول مخاصمات مسلحانه حاکم است.

## حقوق بین‌الملل عرفی
حقوق بین‌الملل عرفی، مانند حقوق معاهدات بین‌المللی، به عنوان منبع اصلی حقوق بین‌الملل عمومی شناخته می‌شود. در حالی که معاهدات بین‌المللی توافق‌های کتبی هستند که دولت‌ها از طریق آنها قوانین خاصی را وضع می‌کنند، حقوق بین‌الملل عرفی شامل قوانین نانوشته‌ای است که از «رویه عمومی پذیرفته شده به عنوان قانون» ناشی می‌شود. بنابراین، برای اینکه یک قاعده عرف بین‌المللی برقرار شود، دو عنصر لازم است: «یک عنصر عینی، رفتار مکرر دولت‌ها… و یک عنصر ذهنی، این باور که چنین رفتاری به یک تعهد قانونی بستگی دارد» (اجماع حقوقدانان). عنصر عینی اغلب به عنوان رویه دولتی و عنصر ذهنی به عنوان اجماع حقوقدانان نیز شناخته می‌شود.

## حقوق بین‌الملل بشردوستانه
حقوق بین‌الملل بشردوستانه، که با نام‌های حقوق جنگ یا حقوق درگیری‌های مسلحانه نیز شناخته می‌شود، حوزه‌ای از حقوق بین‌الملل عمومی است که هدف آن «به دلایل بشردوستانه، محدود کردن اثرات درگیری‌های مسلحانه است. این حقوق از افرادی که در خصومت‌ها شرکت نمی‌کنند یا دیگر شرکت نمی‌کنند، محافظت می‌کند و ابزارها و روش‌های جنگ را محدود می‌سازد.»

جنگ به قدمت بشر است و به یک معنا، حقوق بین‌الملل بشردوستانه نیز چنین است. رفتار در طول درگیری‌های مسلحانه «همیشه تابع اصول و آداب و رسوم خاصی بوده است»، که مبتنی بر رویه‌های ارتش‌ها در سراسر جهان است. با این حال، از اواسط قرن نوزدهم، بسیاری از این قوانین توسط دولت‌ها در معاهدات بین‌المللی، مانند کنوانسیون‌های لاهه و کنوانسیون‌های ژنو، تدوین شده‌اند. با وجود این تدوین روزافزون حقوق بین‌الملل بشردوستانه، قواعد عرفی همچنان در مخاصمات مسلحانه معاصر مطرح هستند.

## ارتباط فعلی
حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی، حمایت‌های ارائه شده توسط حقوق بین‌الملل بشردوستانه معاهداتی را در شرایط درگیری مسلحانه تکمیل می‌کند. حقوق معاهدات بین‌المللی فقط دولت‌هایی را که عضو یک معاهده خاص هستند، ملزم به رعایت آن می‌کند؛ از سوی دیگر، حقوق بین‌الملل عرفی به‌طور کلی برای همه دولت‌ها الزام‌آور است. اگرچه برخی از معاهدات حقوق بشردوستانه بین‌المللی، مانند کنوانسیون‌های ژنو ۱۹۴۹، امروزه به‌طور جهانی تصویب شده‌اند، اما این امر در مورد همه معاهدات صدق نمی‌کند. در اینجا، می‌توان از حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی برای پر کردن خلأهای موجود در حمایت‌های ارائه شده در شرایط درگیری مسلحانه استفاده کرد.

علاوه بر این، بسیاری از درگیری‌های مسلحانه امروزی بین دولت‌ها رخ نمی‌دهد، بلکه ماهیتی غیربین‌المللی دارند. حقوق معاهدات بشردوستانه بین‌المللی، اگرچه در مورد مخاصمات مسلحانه بین‌المللی بسیار مفصل است، اما در رابطه با مخاصمات مسلحانه غیربین‌المللی به‌طور قابل توجهی کمتر توسعه یافته است. در اینجا، دوباره، حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی قواعد بیشتری را ارائه می‌دهد که در کنوانسیون‌ها بیان نشده‌اند.

در سال ۲۰۰۵، به دستور دولت‌ها که در بیست و ششمین کنفرانس بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر تشکیل شد، و پس از نزدیک به ۱۰ سال تحقیق و مشورت، کمیته بین‌المللی صلیب سرخ مطالعه‌ای در مورد حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی ارائه داد که توسط انتشارات دانشگاه کمبریج منتشر شد. جلد اول این مطالعه شامل ۱۶۱ قاعده است که توسط نویسندگان این مطالعه به عنوان قواعد عرفی ارزیابی شده‌اند و اکثر آنها هم در درگیری‌های مسلحانه بین‌المللی و هم در درگیری‌های مسلحانه غیر بین‌المللی قابل اجرا هستند. جلد دوم، شیوه‌ای را ارائه می‌دهد که اساس نتیجه‌گیری‌های جلد اول را تشکیل می‌دهد.

از اوت ۲۰۱۰، نسخه آنلاین این مطالعه، پایگاه داده حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، نیز در دسترس است. بخش اول این پایگاه داده، منعکس کننده جلد اول نسخه چاپی این مطالعه است. بخش دوم، بر اساس جلد دوم نسخه چاپی، آنچه را که نویسندگان معتقدند رویه دولت‌ها در رابطه با اکثر جنبه‌های حقوق بین‌الملل بشردوستانه است، ارائه می‌دهد، که ظاهراً در قوانین ملی، دستورالعمل‌های نظامی، بیانیه‌های رسمی و رویه قضایی و رویه سایر نهادها مانند سازمان‌های بین‌المللی، دادگاه‌های بین‌المللی و محاکم بین‌المللی بیان شده است. بخش دوم به‌طور منظم از طریق یک پروژه مشترک کمیته بین‌المللی صلیب سرخ و انجمن صلیب سرخ بریتانیا، مستقر در مرکز حقوق بین‌الملل لاوترپاخت در دانشگاه کمبریج، به‌روزرسانی می‌شود.

این مطالعه با توجه به روش‌های بحث‌برانگیز مورد استفاده برای شناسایی حقوق بشردوستانه عرفی، مورد انتقاد جدی قرار گرفته است. یکی از انتقادات این بوده است که «اگرچه مقدمه این مطالعه، رویکرد مناسب برای ارزیابی رویه دولت‌ها را توصیف می‌کند، اما این مطالعه اغلب در به‌کارگیری دقیق این رویکرد کوتاهی می‌کند» و «این مطالعه تمایل دارد رویه و اجماع حقوقدانان را با هم ادغام کند». الزامات را در یک آزمون واحد خلاصه کنید. پروفسور یورام دینشتاین از این مطالعه بسیار انتقاد کرد. او نوشت که «در خصوص درگیری‌های مسلحانه بین‌المللی، این مطالعه آشکارا از تمایل غیرواقع‌بینانه‌ای برای نشان دادن این که مفاد بحث‌برانگیز پروتکل اول، اعلامیه‌ای از حقوق بین‌الملل عرفی هستند، رنج می‌برد.» … با پا فراتر گذاشتن از تعهدات، فکر می‌کنم که این مطالعه در مأموریت اصلی خود شکست خورده است.»

## پایگاه داده حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی کمیته بین‌المللی صلیب سرخ
یک پایگاه داده از مطالعه حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، که با همکاری صلیب سرخ بریتانیا توسعه یافته بود، در اوت ۲۰۱۱ توسط کمیته بین‌المللی صلیب سرخ راه‌اندازی شد. پایگاه داده حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی کمیته بین‌المللی صلیب سرخ به گونه‌ای طراحی شده است که به عنوان مرجع قانونی در درگیری‌های مسلحانه بین‌المللی و غیربین‌المللی، از جمله توسط دادگاه‌ها، محاکم و سازمان‌های بین‌المللی، مورد استفاده قرار گیرد.

پایگاه داده به‌طور منظم به روز می‌شود. در مارس ۲۰۱۱، مجموعه‌ای از رویه‌های ملی ۳۰ کشور و به دنبال آن در نوامبر همان سال، ۲۷ کشور دیگر به این فهرست اضافه شدند. در ۱۳ دسامبر ۲۰۱۲، کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، مجموعه و تحلیل به‌روز شده خود از آنچه که رویه‌های ۲۳ کشور می‌داند را در دسترس قرار داد: آرژانتین، بنگلادش، بلژیک، بوسنی و هرزگوین، بوروندی، چاد، شیلی، کلمبیا، کرواسی، جیبوتی، السالوادور، گواتمالا، جمهوری اسلامی ایران، ژاپن، مکزیک، پرو، صربستان، صربستان و مونته‌نگرو، سنگال، اسپانیا، سوئیس، اروگوئه و ویتنام.

## جستارهای وابسته
* حقوق عرفی
* کنوانسیون مهمات خوشه‌ای
* کنوانسیون سلاح‌های متعارف خاص
* حمله دوضرب

## منابع

رده:ابزارهای حقوق بشری
رده:تاریخچه حقوق بشر
رده:حقوق بشر
رده:حقوق بین‌الملل بشردوستانه
رده:حقوق بین‌الملل
رده:فدراسیون‌های بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر
رده:قانون عرفی
رده:قوانین جنگ
رده:واژگان حقوق بین‌الملل