حرف چرخیده

**حرف چرخیده** () در چاپ‌خانه‌های سنتی که از قطعات فلزی حروف‌چینی (سورت) استفاده می‌شد، روشی رایج و کم‌هزینه برای ساخت نویسه‌های جدید بود. در این شیوه، حروف و ارقام ۱۸۰ درجه چرخانده می‌شدند تا نمادهای تازه‌ای پدید آید، بدون آنکه نیاز به خرید یا ساخت قطعات اختصاصی باشد. این روش در نظام‌های نوشتاری مختلفی همچون الفبای پالئوتایپ، الفبای آوانگاری بین‌المللی، خط فریزر و برخی نمادهای ریاضی به کار رفته‌است. شاید کهن‌ترین نمونهٔ هنوز رایج این شیوه، چرخاندن حرف e برای نمایش واکهٔ شوا (ə) باشد.

در قلم‌های فلزی کسلون سدهٔ هجدهم، نشانهٔ پوند بریتانیا (£) با چرخاندن ۱۸۰ درجه‌ای حرف بزرگ سواش J حروف‌چینی می‌شد. علاوه بر حروف چرخیده، یونی‌کد از شماری حروف آینه‌ای (معکوس) نیز پشتیبانی می‌کند که تصویر قرینهٔ حرف اصلی هستند.

## پشتیبانی یونی‌کد
بیشتر حروف چرخیدهٔ رایج دارای نقطهٔ رمز (codepoint) اختصاصی در یونی‌کد هستند. این حروف در سه دستهٔ اصلی لاتین، یونانی و سیریلیک طبقه‌بندی می‌شوند.

### لاتین
در حروف لاتین پایه، بسیاری از حروف کوچک چرخیده دارای نقطهٔ رمز مستقل در یونی‌کد هستند. برای نمونه، حرف چرخیدهٔ «a» به صورت «ɐ» و «e» به صورت «ə» یا «ǝ» نمایش داده می‌شود. در برخی قلم‌های فلزی قدیمی، میان قطعات b و q یا d و p یا n و u تمایزی قائل نمی‌شدند، زیرا هر جفت از این حروف تصویر چرخیدهٔ یکدیگر بودند.

خط فریزر نیز شمار قابل‌توجهی از حروف بزرگ چرخیدهٔ لاتین را به‌عنوان نویسه‌های مستقل به کار می‌برد؛ از جمله ꓯ (A چرخیده)، ꓱ (E چرخیده) و ꓕ (T چرخیده).

نویسهٔ یونی‌کدی ⅁ به‌صورت سنز-سریف تعریف شده‌است، همچنان‌که ⅂ و ⅄ نیز چنین‌اند. حرف بزرگ Q چرخیده در یونی‌کد تنها ۹۰ درجه چرخانده شده و به صورت ℺ نمایش داده می‌شود.

### یونانی و سیریلیک
شمار حروف چرخیدهٔ یونانی اندک است و بیشتر آن‌ها برای نمادنویسی ریاضی به کار می‌روند. برای نمونه، دلتای بزرگ چرخیده (∇) نماد نابلا در ریاضیات است و امگای بزرگ چرخیده (℧) واحد مو (معکوس اهم) را نشان می‌دهد.

در الفبای سیریلیک، حروف И و Я از نظر گرافیکی معادل حروف لاتین معکوس N و R هستند. حرف ʁ در الفبای آوانگاری از نظر شکلی معادل حرف چرخیدهٔ سیریلیک я است، هرچند یونی‌کد آن را به‌عنوان حرف لاتین معکوس ʀ تعریف کرده‌است.

### سایر نمادهای چرخیده
نمادهای چرخیدهٔ دیگری نیز در یونی‌کد وجود دارند، از جمله ɞ (چرخیدهٔ ʚ)، ʖ (چرخیدهٔ ʕ)، ارقام چرخیدهٔ ↊ و ↋، و علامت عطف چرخیده ⅋.

«ویرگول چرخیده» یا «ویرگول وارونه» () همان‌طور که از نامش پیداست، ویرگولی ۱۸۰ درجه چرخانده‌شده‌است. این نشانه بیشتر به‌عنوان نشانهٔ آغازین نقل‌قول تکی شناخته می‌شود و در زبان هاوایی نیز برای حرف اوکینا به کار می‌رود.

زبان اسپانیایی نیز از نشانه‌های نقطه‌گذاری چرخیده استفاده می‌کند: علامت تعجب وارونه (¡) و علامت پرسش وارونه (¿).

### حروف معکوس (آینه‌ای)
افزون بر حروف چرخیده، یونی‌کد از شماری حروف معکوس (mirror-image) نیز پشتیبانی می‌کند. نمونه‌هایی از این حروف عبارت‌اند از: ɘ، Ƨ ƨ، Ƹ ƹ، ʕ، ᴎ، ᴙ، ꟻ، ⅃ و ꟼ. در سیریلیک نیز Ԑ ԑ (معکوس З з) و Ꙡ ꙡ از نمونه‌های حروف معکوس هستند.

حرف ɜ در الفبای آوانگاری بین‌المللی کنونی رسماً حرف معکوس ɛ تعریف شده‌است، نه حرف چرخیده؛ حرف چرخیدهٔ قدیمی‌تر ᴈ اکنون منسوخ شده‌است.

در سال ۲۰۱۵ حروف معکوس k، ɡ و ŋ (به صورت‌های 𝼃، 𝼁 و 𝼇) به الفبای آوانگاری بین‌المللی گسترش‌یافته (extIPA) افزوده شدند.

## تاریخچه
استفاده از حروف چرخیده به دوران چاپ فلزی بازمی‌گردد. چاپچیان برای صرفه‌جویی در هزینه، به‌جای سفارش ساخت قطعات جدید، حروف موجود را ۱۸۰ درجه می‌چرخاندند. در قلم‌های کسلون سدهٔ هجدهم، حرف سواش J وارونه‌شده دقیقاً همان شکل نشانهٔ پوند استرلینگ را داشت که همراه قلم‌های انگلیسی عرضه می‌شد.

## کاربرد در آوانگاری
الفبای آوانگاری بین‌المللی از حروف چرخیده بهرهٔ فراوان می‌برد. واکهٔ شوا (ə) که از چرخاندن e پدید آمده، یکی از پرکاربردترین نمادهای این الفباست. حروفی مانند ɐ (a چرخیده)، ɔ (c چرخیده)، ɹ (r چرخیده) و ʎ (y چرخیده) همگی در رونویسی آوایی زبان‌های مختلف جهان استفاده می‌شوند.

حرف لاتین چرخیدهٔ آلفا (ɒ) و نعل‌اسبی (ʊ) در الفبای آوانگاری بین‌المللی دارای شکل‌های جایگزینی هستند که از چرخاندن حروف کوچک‌بزرگ یونانی Α و Ω به دست می‌آیند.

## کاربرد در ریاضیات
برخی نمادهای ریاضی از حروف چرخیده گرفته شده‌اند. عملگر نابلا (∇) از چرخاندن دلتای بزرگ یونانی (Δ) و نماد مو (℧) از چرخاندن امگای بزرگ (Ω) ساخته شده‌اند.

## جستارهای وابسته
* الفبای آوانگاری بین‌المللی
* یونی‌کد

## منابع

## پیوند به بیرون
* وب‌گاه رسمی یونی‌کد

رده:تایپوگرافی
رده:یونی‌کد