سومین جنگ انگلستان و ماراتا

**سومین جنگ انگلستان و ماراتا** (از ۱۱۹۶ تا ۱۱۹۸ خورشیدی) آخرین و سرنوشت‌سازترین درگیری میان کمپانی هند شرقی بریتانیا و امپراتوری ماراتا در هند بود. این جنگ، کنترل بیشتر هند را در دست کمپانی قرار داد. جنگ با تهاجم نیروهای کمپانی هند شرقی بریتانیا به قلمرو ماراتا آغاز شد، و اگرچه بریتانیایی‌ها از نظر تعداد در اقلیت بودند، اما ارتش ماراتا متلاشی شد. این نیروها توسط لرد هیستینگز، فرماندار کل هند، رهبری می‌شدند و یک نیروی کمکی نیز تحت فرماندهی ژنرال توماس هیسلوپ قرار داشت. عملیات علیه پینداریها، گروهی از مزدوران محلی و ماراتاهای مرکز هند، آغاز شد.
نیروهای پیشوا باجی رائو دوم، با حمایت نیروهای مودهوجی دوم بونسله از ناگپور و مالهار رائو هولکار سوم از خاندان هولکار در ایندور، علیه کمپانی هند شرقی قیام کردند. آن‌ها تلاش کردند قدرتی را که توسط بریتانیایی‌ها و به دلیل پیمان باسین (۱۸۰۲) از آن‌ها گرفته شده بود، باز پس بگیرند. فشار و دیپلماسی چهارمین رهبر اصلی ماراتا، دائولَت رائو سیندیا از گوالیور، را متقاعد کرد که بی‌طرف بماند، با وجود اینکه کنترل راجپوتانا را از دست داده بود.
پیروزی‌های بریتانیا سریع بود و به فروپاشی امپراتوری ماراتا و پایان قدرت ماراتا منجر شد. چندین نبرد کوچک توسط نیروهای پیشوا برای جلوگیری از دستگیری او انجام شد.
پیشوا در نهایت دستگیر شد و در یک ملک کوچک در بیتهور، نزدیک کانپور، مستقر گردید. بیشتر قلمرو او ضمیمه شد و بخشی از ریاست جمهوری بمبئی گردید. مهاراجه ساتارا به عنوان حاکم قلمرو خود در یک ایالت شاهزاده‌نشین احیا شد. در سال ۱۲۲۷ خورشیدی این قلمرو نیز تحت سیاست دکترین زوالِ لرد دالهاوزی ضمیمه ریاست جمهوری بمبئی شد. بونسله در نبرد سیتابلدی و هولکار در نبرد ماهیدپور شکست خوردند. بخش شمالی قلمروهای بونسله در ناگپور و اطراف آن، به همراه قلمروهای پیشوا در بوندلخند، توسط هند بریتانیا به عنوان قلمروهای ساگور و نربدا ضمیمه شدند. شکست بونسله و هولکار همچنین منجر به تصرف پادشاهی‌های ماراتای ناگپور و ایندور توسط بریتانیا شد. این قلمروها، همراه با گوالیور از سیندیا و جانسی از پیشوا، همگی به ایالت شاهزاده‌نشینهایی تبدیل شدند که کنترل بریتانیا را به رسمیت می‌شناختند. مهارت بریتانیایی‌ها در جنگ‌سازی هندی از طریق پیروزی‌های سریع آن‌ها در خادکی، سیتابلدی، ماهیدپور و ساتارا نشان داده شد.

## ماراتاهای و بریتانیا

امپراتوری ماراتا در سال ۱۰۵۳ خورشیدی توسط چهاتراپاتی شیواجی ماهاراج از سلسله بونسله تأسیس شد. پایتخت شیواجی ماهاراج در دژ رایگاد واقع شده بود. شیواجی ماهاراج با موفقیت از امپراتوری خود در برابر حملات امپراتوری گورکانی دفاع کرد و امپراتوری ماراتای او در عرض چند دهه آن را شکست داد و به عنوان قدرت برتر در هند جایگزین آن شد. یک مؤلفه کلیدی در اداره ماراتا، شورای هشت وزیر بود که *[[آشتا پرادهان]]* (شورای هشت‌نفره) نامیده می‌شد. ارشدترین عضو آشتا پرادهان، *[[پیشوا]]* یا *پانت پرادهان* (نخست‌وزیر) نامیده می‌شد. 

### قدرت فزاینده بریتانیا
در حالی که ماراتاها در اوایل قرن دوازدهم خورشیدی با گورکانیان می‌جنگیدند، بریتانیایی‌ها دارای پایگاه‌های تجاری کوچکی در بمبئی، مدرس (هند) و کلکته بودند. بریتانیایی‌ها پس از مشاهده شکست پرتغالی‌ها توسط ماراتاها در واسای همسایه در اردیبهشت ۱۱۱۸، پایگاه دریایی بمبئی را مستحکم کردند. بریتانیایی‌ها در تلاش برای دور نگه داشتن ماراتاها از بمبئی، فرستادگانی را برای مذاکره در مورد یک معاهده فرستادند. فرستادگان موفق شدند و معاهده‌ای در تاریخ ۲۱ تیر ۱۱۱۸ امضا شد که به کمپانی هند شرقی بریتانیا حقوق تجارت آزاد در قلمرو ماراتا را می‌داد. در جنوب، نظام حیدرآباد برای جنگ خود علیه ماراتاها، از حمایت فرانسوی‌ها استفاده کرده بود. در واکنش به این، پیشوا از بریتانیا درخواست کمک کرد، اما درخواست او رد شد. پیشوا که نتوانست قدرت رو به رشد بریتانیا را ببیند، با درخواست کمک آن‌ها برای حل درگیری‌های داخلی ماراتا، یک سابقه ایجاد کرد. با وجود عدم حمایت، ماراتاها موفق شدند نظام را در طی یک دوره پنج ساله شکست دهند.
در دوره ۱۱۳۰ تا ۱۱۴۰ خورشیدی، بریتانیا کمپانی هند شرقی فرانسه را در هند شکست داد و تا سال ۱۱۷۲ خورشیدی آن‌ها به‌طور محکم در بنگال در شرق و مدرس در جنوب مستقر شدند. آن‌ها نتوانستند به سمت غرب گسترش یابند زیرا ماراتاها در آنجا مسلط بودند، اما از طریق دریا وارد سورات در ساحل غربی شدند.
ماراتاهای با گسترش امپراتوری خود، از رودخانه رود سند نیز فراتر رفتند. مسئولیت اداره امپراتوری گسترده ماراتا در شمال به دو رهبر ماراتا، سیندیا و هولکار، سپرده شد، زیرا پیشوا در جنوب مشغول بود. این دو رهبر هماهنگ عمل نکردند و سیاست‌های آن‌ها تحت تأثیر منافع شخصی و خواسته‌های مالی بود. آن‌ها سایر حاکمان هندو مانند راجپوتها، جاتها و روهیلاها را از خود دور کردند و نتوانستند سایر رهبران مسلمان را از طریق دیپلماسی جذب کنند. ضربه بزرگی در شکست آن‌ها در تاریخ ۲۴ دی ۱۱۴۰ در پانی‌پات، علیه نیروی مشترک مسلمانی که ماراتاهای تحت رهبری احمد شاه ابدالی افغان را شکست داد، به ماراتاها وارد شد. در نتیجه آن درگیری، یک نسل کامل از رهبران ماراتا در میدان نبرد کشته شدند. با این حال، بین سال‌های ۱۱۴۰ تا ۱۱۵۲ خورشیدی، ماراتاها زمین‌های از دست رفته در شمال را باز پس گرفتند.

### روابط انگلستان و ماراتا
دستاوردهای ماراتا در شمال به دلیل سیاست‌های متناقض هولکار و سیندیه و اختلافات داخلی در خانواده پیشوا، که در نهایت به قتل نارایان رائو پیشوا در سال ۱۱۵۲ خورشیدی منجر شد، از بین رفت. راگونات رائو به دلیل ادامه رقابت‌های داخلی ماراتا از کرسی پیشوا کنار گذاشته شد. او از بریتانیا کمک خواست و آن‌ها پیمان سورات را در اسفند ۱۱۵۳ خورشیدی با او امضا کردند. این پیمان در ازای کنترل جزیره سالست و قلعه باسین، کمک نظامی به او می‌داد.
این پیمان به دلیل پیامدهای جدی رویارویی با ماراتاهای قدرتمند، بحث‌هایی را در میان بریتانیایی‌ها در هند و همچنین در اروپا به راه انداخت. دلیل دیگر نگرانی این بود که شورای بمبئی با امضای چنین پیمانی از اختیارات قانونی خود فراتر رفته بود. این پیمان دلیل آغاز جنگ اول انگلستان و ماراتا بود. این جنگ با پیروزی ماراتا و تقریباً بن‌بست پایان یافت، به طوری که هیچ طرفی نتوانست طرف دیگر را به‌طور کامل شکست دهد. جنگ با پیمان سالابای در اردیبهشت ۱۱۶۱ خورشیدی، با میانجیگری مهادجی سیندیا، به پایان رسید. آینده‌نگری وارن هستینگز دلیل اصلی موفقیت بریتانیا در جنگ بود. او ائتلاف ضد بریتانیا را نابود کرده و بین سیندیا، بونسله و پیشوا تفرقه ایجاد کرده بود.
ماراتاهای هنوز در موقعیت بسیار قوی‌ای بودند که کورن‌والیس، فرماندار کل جدید قلمروهای تحت کنترل بریتانیا، در سال ۱۱۶۵ خورشیدی به هند رسید. پس از پیمان سالابای، بریتانیا سیاست همزیستی را در شمال دنبال کرد. بریتانیا و ماراتا به لطف دیپلماسی نانا فادناویس، وزیری در دربار پیشوا ساوای مادهاورائو ۱۱ ساله، از بیش از دو دهه صلح برخوردار شدند. این وضعیت بلافاصله پس از مرگ نانا در سال ۱۱۷۹ خورشیدی تغییر کرد. درگیری قدرت بین هولکار و سیندیا باعث شد هولکار در سال ۱۱۸۰ خورشیدی به پونا حمله کند، زیرا پیشوا طرف سیندیا را گرفته بود. پیشوا باجی رائو دوم برای امنیت خود با یک کشتی جنگی بریتانیا از پونا فرار کرد. باجی رائو از دست دادن قدرت خود می‌ترسید و پیمان باسین (۱۸۰۲) را امضا کرد. این پیمان عملاً پیشوا را به یک حاکم وابسته به بریتانیا تبدیل کرد.
در پاسخ به این پیمان، بونسله و سیندیا به بریتانیا حمله کردند و از پذیرش خیانت پیشوا به حاکمیت خود در قبال بریتانیا خودداری کردند. این آغاز جنگ دوم انگلستان و ماراتا در سال ۱۱۸۲ خورشیدی بود. هر دو توسط بریتانیا شکست خوردند و تمامی رهبران ماراتا بخش‌های بزرگی از قلمرو خود را به بریتانیا واگذار کردند.

### روابط ماراتا و حیدرآباد
در سال ۱۱۴۱ خورشیدی، راگونات رائو به دلیل بی‌اعتمادی متقابل و اختلاف با مادهاورائو پیشوا با نظام متحد شد. نظام به سمت پونا لشکر کشید، اما نمی‌دانست که راگونات رائو قصد خیانت به او را دارد. در سال ۱۱۴۲ خورشیدی، مادهاورائو اول به همراه راگونات رائو، نظام را در نبرد راکشاس‌بهووان شکست دادند و پیمانی را با ماراتاها امضا کردند. در سال ۱۱۷۳ خورشیدی، نظام توسط ماراتاهای تحت رهبری مادهاورائو دوم در نبرد خاردا شکست خورد و مجبور شد دولت‌آباد، اورنگ‌آباد و شولاپور را واگذار کند و غرامتی به مبلغ ۳۰ میلیون روپیه بپردازد. یک ژنرال فرانسوی به نام موسیو ریموند به عنوان رهبر نظامی، استراتژیست و مشاور او خدمت می‌کرد.
نبرد خاردا در سال ۱۱۷۳ خورشیدی بین نظام و کنفدراسیون ماراتا رخ داد که در آن نظام به شدت شکست خورد. فرماندار کل جان شور، علی‌رغم اینکه نظام تحت حمایت او بود، سیاست عدم مداخله را دنبال کرد که منجر به از دست رفتن اعتماد نظام به بریتانیا شد. این آخرین نبردی بود که همه سران ماراتا تحت رهبری بخش‌بهادر جیوابادادا کرکار در آن با هم جنگیدند. نیروهای ماراتا شامل سواره‌نظام، از جمله توپچی‌ها، کمانداران، توپخانه و پیاده‌نظام بودند. پس از چندین درگیری، پیاده‌نظام نظام تحت فرماندهی ریموند به ماراتاها حمله کرد اما نیروهای سیندیا تحت فرماندهی جیوابادادا کرکار آن‌ها را شکست دادند و یک ضدحمله را آغاز کردند که تعیین‌کننده بود. بقیه ارتش حیدرآباد به قلعه خاردا گریختند. نظام مذاکرات را آغاز کرد و آن‌ها در فروردین ۱۱۷۴ خورشیدی به پایان رسیدند.

### کمپانی هند شرقی بریتانیا
بریتانیایی‌ها هزاران مایل را طی کرده بودند تا به هند برسند. آن‌ها جغرافیای هند را مطالعه کرده و زبان‌های محلی را فرا گرفته بودند تا با هندی‌ها تعامل کنند. در آن زمان، آن‌ها از نظر فناوری پیشرفته بودند و در چندین زمینه حیاتی تجهیزات برتری نسبت به تجهیزات موجود محلی داشتند. چابرا فرض می‌کند که حتی اگر برتری فنی بریتانیا نادیده گرفته می‌شد، آن‌ها به دلیل انضباط و سازماندهی در صفوف خود، در جنگ پیروز می‌شدند. پس از جنگ اول انگلستان و ماراتا، وارن هستینگز در سال ۱۱۶۲ خورشیدی اعلام کرد که صلح برقرار شده با ماراتاها بر چنان پایه محکمی استوار است که برای سال‌های آینده متزلزل نخواهد شد.
بریتانیایی‌ها معتقد بودند که برای برقراری و حفظ ارتباط مستمر با دربار پیشوا در پونا، رویکرد دائمی جدیدی لازم است. بریتانیا چارلز مالت، یک تاجر ارشد از بمبئی، را به دلیل آگاهی او از زبان‌ها و آداب و رسوم منطقه، به عنوان رئیس تشریفات دائمی در پونا منصوب کرد.

## آماده‌سازی برای جنگ
امپراتوری ماراتا به دلیل جنگ دوم انگلستان و ماراتا تا حدی رو به زوال رفته بود. تلاش‌ها برای نوین‌سازی ارتش‌ها نیمه‌کاره و بی‌انضباط بود: تکنیک‌های جدید توسط سربازان جذب نشد، در حالی که روش‌ها و تجربیات قدیمی منسوخ و قدیمی بودند. امپراتوری ماراتا فاقد یک سیستم جاسوسی کارآمد بود و در مقایسه با بریتانیا از دیپلماسی ضعیفی برخوردار بود. توپخانه ماراتا قدیمی بود و سلاح‌ها وارداتی بودند. افسران خارجی مسئولیت کار با اسلحه‌های وارداتی را بر عهده داشتند؛ ماراتاها هرگز از مردان خود به تعداد قابل توجهی برای این منظور استفاده نکردند. اگرچه پیاده‌نظام ماراتا مورد تحسین افرادی مانند ولینگتون قرار گرفت، اما توسط ژنرال‌های خود ضعیف رهبری می‌شدند و به شدت به مزدوران عرب و پینداری متکی بودند. ساختار کنفدراسیون‌مانندی که در داخل امپراتوری تکامل یافته بود، فقدان وحدت لازم برای جنگ‌ها را ایجاد کرد.

در زمان جنگ، قدرت کمپانی هند شرقی بریتانیا در حال افزایش بود، در حالی که امپراتوری ماراتا رو به زوال بود. بریتانیایی‌ها در جنگ قبلی انگلستان و ماراتا پیروز شده بودند و ماراتاها تحت سیطره آن‌ها قرار داشتند. پیشوای امپراتوری ماراتا در این زمان باجی رائو دوم بود. چندین رهبر ماراتا که قبلاً در کنار پیشوا بودند، اکنون تحت کنترل یا حمایت بریتانیا قرار داشتند. بریتانیا با سلسله گایکاواد در ایالت ماراتای ایالت بارودا توافقی داشت تا از جمع‌آوری مالیات توسط پیشوا در آن ایالت جلوگیری کند. گایکاواد فرستاده‌ای را به نزد پیشوا در پونا فرستاد تا در مورد اختلاف مربوط به جمع‌آوری مالیات مذاکره کند. این فرستاده، گانگادار شاستری، تحت حمایت بریتانیا بود. او به قتل رسید و وزیر پیشوا، تریمبک دنگله، مظنون به این جنایت بود.
بریتانیا از این فرصت استفاده کرد تا باجی رائو را مجبور به امضای یک پیمان کند. این پیمان (یعنی پیمان پونا (۱۸۱۷)) در ۲۳ خرداد ۱۱۹۶ خورشیدی امضا شد. شرایط کلیدی تحمیل شده بر پیشوا شامل اعتراف به گناهکاری دنگله، صرف نظر از ادعاهای مربوط به گایکاواد، و واگذاری مناطق قابل توجهی از قلمرو به بریتانیا بود. این مناطق شامل مهم‌ترین استحکامات او در دکن، ساحل کونکان و تمام مکان‌های شمال رودخانه نربدا و جنوب رودخانه‌های تونگابهادرا بود. همچنین پیشوا اجازه نداشت با هیچ قدرت دیگری در هند ارتباط برقرار کند. رئیس تشریفات بریتانیا، ماونت‌استوارت الفینستون نیز از پیشوا خواست تا سواره‌نظام خود را منحل کند.

### برنامه‌ریزی ماراتا

پیشوا سواره‌نظام خود را منحل کرد، اما مخفیانه از آن‌ها خواست که آماده باشند و حقوق هفت ماه جلوتر را به آن‌ها پیشنهاد داد. باجی رائو، باپو گوکهله را مسئول آماده‌سازی برای جنگ کرد. در مرداد ۱۱۹۶ خورشیدی، قلعه‌های سینهگاد، رایگاد و پوراندار توسط پیشوا مستحکم شدند. گوکهله مخفیانه سربازانی را برای جنگ قریب‌الوقوع استخدام کرد. بسیاری از بهیل‌ها و راموشی‌ها استخدام شدند. تلاش‌هایی برای متحد کردن بونسله، سیندیا و هولکار صورت گرفت؛ حتی به مزدوران پینداری نیز نزدیک شدند. پیشوا، ماراتاهای ناراضی در خدمت رئیس تشریفات بریتانیا، الفینستون، را شناسایی کرد و مخفیانه آن‌ها را به خدمت گرفت. یکی از این افراد، جاسوانت رائو غورپاده بود. تلاش‌هایی برای جذب مخفیانه اروپاییان نیز صورت گرفت که ناموفق بود. برخی از افراد مانند بالاجی پانت ناتو، قاطعانه با بریتانیا ماندند. چندین نفر از سپویها پیشنهادهای پیشوا را رد کردند، و برخی دیگر موضوع را به افسران مافوق خود گزارش دادند. در ۲۷ مهر ۱۱۹۶ خورشیدی، باجی رائو دوم جشنواره داسرا را در پونا جشن گرفت، که در آن تعداد زیادی از نیروها گرد هم آمده بودند. در طول جشن‌ها، جناح بزرگی از سواره‌نظام ماراتا وانمود کردند که به سمت سپوی‌های بریتانیا حمله می‌کنند اما در آخرین لحظه مسیر خود را تغییر دادند. این نمایش به منظور تحقیر الفینستون و به عنوان یک تاکتیک ترساندن برای تحریک فرار و استخدام سپوی‌های بریتانیا به سمت پیشوا بود. پیشوا با وجود مخالفت گوکهله، برای کشتن الفینستون برنامه‌ریزی کرد. الفینستون به لطف کار جاسوسی بالاجی پانت ناتو و غورپاده از این تحولات کاملاً آگاه بود.
قدرت ماراتا تقریباً ۸۱٬۰۰۰ پیاده‌نظام، ۱۰۶٬۰۰۰ سوار یا سواره‌نظام و ۵۸۹ قبضه توپ برآورد شد. از این تعداد، پیشوا با ۲۸٬۰۰۰ سواره‌نظام، به همراه ۱۴٬۰۰۰ پیاده‌نظام و ۳۷ عراده توپ، بیشترین تعداد سواره‌نظام را داشت. مقر پیشوا در پونا بود. هولکار با ۲۰٬۰۰۰ نفر، دومین سواره‌نظام بزرگ را داشت و نیروی پیاده‌نظام آن با ۱۰۷ واحد توپخانه تکمیل می‌شد. سیندیا و بونسله تعداد مشابهی از سواره‌نظام، توپخانه و پیاده‌نظام داشتند. مقر هولکار، سیندیا و بونسله به ترتیب در ایندور، گوالیور و ناگپور بود. رهبر افغان امیرخان در تونگ در راجپوتانا مستقر بود و قدرت او ۱۲٬۰۰۰ سواره‌نظام، ۱۰٬۰۰۰ پیاده‌نظام و ۲۰۰ قبضه توپ بود. پینداری‌ها در شمال دره نربدا در منطقه چمبال و مالوا در مرکز هند مستقر بودند. سه رهبر پینداری در کنار سیندیا قرار گرفتند: چیتو خان، کریم خان و واصل محمد. آن‌ها سوارانی با قدرت‌های ۱۰٬۰۰۰، ۶٬۰۰۰ و ۴٬۰۰۰ نفر را رهبری می‌کردند، اما اکثر آن‌ها فقط به نیزه مسلح بودند. بقیه رؤسای پینداری، تولسی، امام بخش، صاحب خان، قادر بخش، ناتو و باپو با هولکار متحد بودند. تولسی و امام بخش هر کدام ۲٬۰۰۰ سوار، قادر بخش ۲۱٬۵۰۰ نفر. صاحب خان، ناتو و باپو به ترتیب ۱٬۰۰۰، ۷۵۰ و ۱۵۰ سوار داشتند.

### برنامه‌ریزی بریتانیا
کمپانی هند شرقی قتل فرستاده خود، گانگادار شاستری، را به عنوان نیت قطعی پیشوا برای تضعیف کنترل بریتانیا بر ماراتا تلقی کرد و عملیات برای قرار دادن مؤثر کل منطقه در اختیار کمپانی آغاز شد. اگرچه برخی این جنگ را عملیات پاکسازی جنگ دوم انگلستان و ماراتای قبلی می‌دانند، مورخان به این واقعیت اشاره می‌کنند که بریتانیا بزرگ‌ترین ارتش را که تا آن زمان در هند سازماندهی کرده بود، برای نشان دادن اهمیتی که بریتانیا برای شکست ماراتا قائل بود، جمع‌آوری کرد. این ارتش، با جمعیتی حدود ۱۲۰٬۰۰۰ نفر، شامل ارتش بزرگ یا ارتش بنگال تحت فرماندهی مارکیز هستینگز و ارتش دکن تحت فرماندهی ژنرال هیسلوپ بود. این نیرو شامل بیش از ۶۰ گردان پیاده‌نظام بومی، چندین گردان برگرفته از هنگ‌های بریتانیایی، بخش‌های متعددی از سواره‌نظام و اژدهاسواران، علاوه بر توپخانه، توپخانه سواره و نیروهای موشکی بود که همگی به مدرن‌ترین سلاح‌ها مسلح و به خطوط تدارکاتی بسیار سازماندهی شده مجهز بودند.
این نیروی عظیم به سرعت سیندیا را، که مخفیانه با پیشوا و وزارتخانه نپال برای تشکیل ائتلافی علیه بریتانیا برنامه‌ریزی می‌کرد، وادار به توافق با بریتانیا کرد. در اوایل آبان ۱۱۹۶ خورشیدی، او مجبور شد پیمانی را امضا کند که در آن تمام نیروهای مسلح و قلعه‌های اصلی خود را واگذار می‌کرد. امیرخان به شرط تضمین مالکیت شاهزاده‌نشین تونگ در راجپوتانا، ارتش خود را منحل کرد. او اسلحه‌های خود را به بریتانیا فروخت و موافقت کرد که از فعالیت گروه‌های غارتگر در قلمرو خود جلوگیری کند. بریتانیا با این اقدامات، دو متحد اصلی ماراتا را قبل از آغاز هرگونه خصومت، از جنگ خارج کرد.

## رویدادهای اصلی جنگ
### درگیری در پونا و تعقیب باجی رائو دوم

جنگ به عنوان یک لشکرکشی علیه پینداریها آغاز شد، اما اولین نبرد در پونا رخ داد که پیشوا، باجی رائو دوم، در ۱۴ آبان ۱۱۹۶ خورشیدی به پادگان بریتانیا که کمبود نیرو داشت، حمله کرد. نیروهای ماراتا شامل ۲۰٬۰۰۰ سواره‌نظام، ۸٬۰۰۰ پیاده‌نظام و ۲۰ قبضه توپ، در حالی که بریتانیایی‌ها ۲٬۰۰۰ سواره‌نظام، ۱٬۰۰۰ پیاده‌نظام و هشت واحد توپخانه داشتند. در ادامه نبرد خادکی رخ داد که در آن ماراتاها در ابتدا در ایجاد و بهره‌برداری از شکافی در خطوط بریتانیا موفق بودند، اما به زودی با پیشروی پیاده‌نظام بریتانیا، که پی در پی شلیک می‌کردند، خنثی شدند و ماراتاها در عرض چهار ساعت عقب‌نشینی کردند. بریتانیایی‌ها به سرعت با از دست دادن ۸۶ نفر در مقابل ۵۰۰ کشته از ماراتاها، ادعای پیروزی کردند.

در حالی که پونا به بریتانیا تسلیم شد، پیشوا و نیروهایش ابتدا به پوراندار و سپس به سمت شهر ساتارا فرار کردند. فرمانده کل او باپو گوکهله عقب‌نشینی را برای محافظت از پیشوا در حال فرار سازماندهی کرد.
سپس پیشوا به شهر کورگان فرار کرد که در آن نبرد کورگان (که به عنوان نبرد کورگان بیمه نیز شناخته می‌شود) در ۱۱ دی ۱۱۹۶ خورشیدی در سواحل رودخانه بیمه، شمال غربی پونا، رخ داد. کاپیتان استاوتون به همراه ۵۰۰ پیاده‌نظام، دو توپ شش پوندی و ۲۰۰ سوار نامنظم به نزدیکی کورگان رسید. تنها ۲۴ نفر از پیاده‌نظام اروپایی بودند؛ آن‌ها از توپخانه مدرس بودند. بقیه پیاده‌نظام از سپویهای هندی شاغل در بریتانیا تشکیل شده بود. نبردی شدید درگرفت که تمام روز به طول انجامید. خیابان‌ها و توپ‌ها چندین بار دست به دست شدند. اگرچه تریمبکجی، فرمانده باجی رائو، ستوان چیشوم را کشت، ماراتاها مجبور شدند روستا را تخلیه کرده و در طول شب عقب‌نشینی کنند. بریتانیایی‌ها ۱۷۵ نفر و حدود یک سوم از سواران نامنظم را از دست دادند و بیش از نیمی از افسران اروپایی زخمی شدند. ماراتاها ۵۰۰ تا ۶۰۰ نفر را از دست دادند.
پس از نبرد، نیروهای بریتانیایی تحت فرماندهی ژنرال پریتزلر پیشوا را تعقیب کردند که به همراه راجای ساتارا به سمت جنوب و کارناتاکا فرار کرد. پیشوا در طول ماه دی به فرار خود به سمت جنوب ادامه داد. پیشوا که از راجای میسور حمایتی دریافت نکرد، مسیر خود را تغییر داد و از ژنرال پریتزلر عبور کرد تا به سمت شولاپور برود. تا ۹ بهمن، تعقیب پیشوا نتیجه‌بخش نبود. هر زمان که پیشوا توسط بریتانیا تحت فشار قرار می‌گرفت، گوکهله و نیروهای سبک او در اطراف پیشوا پرسه می‌زدند و از راه دور شلیک می‌کردند. درگیری‌هایی رخ داد و ماراتاها مکرراً مورد اصابت گلوله‌های توپخانه سواره قرار می‌گرفتند. با این حال، نتیجه مثبتی برای هیچ‌یک از طرفین حاصل نشد. در ۱۸ بهمن ژنرال اسمیت وارد ساتارا شد و کاخ سلطنتی ماراتاها را تصرف کرد. او به صورت نمادین پرچم بریتانیا را برافراشت.

در ۳۰ بهمن، به ژنرال اسمیت خبر رسید که پیشوا به سمت پاندهارپور در حرکت است. نیروهای ژنرال اسمیت در مسیر به آشتی به پیشوا حمله کردند. در طول این نبرد، گوکهله در حین دفاع از پیشوا در برابر بریتانیایی‌ها کشته شد. راجای ساتارا به همراه برادر و مادرش دستگیر شد. مرگ گوکهله و درگیری در آشتی پایان جنگ را تسریع کرد. تا ۲۱ فروردین ۱۱۹۷ خورشیدی، نیروهای ژنرال اسمیت قلعه‌های سینهگاد و پوراندار را تصرف کرده بودند. ماونت‌استوارت الفینستون در یادداشت روزانه خود برای ۲۳ بهمن ۱۱۹۶ خورشیدی به تصرف سینهگاد اشاره می‌کند: «پادگان هیچ ماراتایی نداشت، اما شامل ۱۰۰ عرب، ۶۰۰ گوسین و ۴۰۰ کونکانی بود. قلعه‌دار پسری یازده ساله بود؛ با پادگان با سخاوت زیادی رفتار شد؛ و اگرچه اموال و پول زیادی در محل وجود داشت، به قلعه‌دار اجازه داده شد هر آنچه را که ادعا می‌کرد متعلق به اوست، داشته باشد.»
در ۱۳ خرداد ۱۱۹۷ خورشیدی، باجی رائو دوم تسلیم بریتانیا شد و سالانه مبلغ هشت لکه روپیه هند را به عنوان مقرری سالانه مذاکره کرد. باجی رائو دوم قول‌هایی را از بریتانیا به نفع جاگیردارها، خانواده‌اش، برهمین‌ها و مؤسسات مذهبی گرفت. پیشوا به بیتهور در نزدیکی کانپور فرستاده شد. در حالی که سقوط و تبعید پیشوا در سراسر امپراتوری ماراتا به عنوان یک شکست ملی عزاداری شد، پیشوا ازدواج‌های بیشتری کرد و عمر طولانی خود را صرف انجام مناسک مذهبی و نوشیدن افراطی کرد.

### درگیری با پینداری‌ها

پینداری‌ها، که بیشتر سواره‌نظام مسلح به نیزه بودند، پس از حمایتی که از رهبران ماراتای مربوطه دریافت کردند، به نام‌های *سینده‌شاهی* و *هولکارشاهی* شناخته شدند. رهبران اصلی پینداری، چیتو خان، کریم خان و واصل محمد بودند و مجموع قدرت آن‌ها ۳۳٬۰۰۰ نفر تخمین زده شد. پینداری‌ها مکرراً به روستاهای هند مرکزی حمله می‌کردند و تصور می‌شد که این منطقه به سرعت به وضعیت یک بیابان تبدیل می‌شود زیرا دهقانان قادر به تأمین معاش خود از طریق زمین نبودند. در سال ۱۱۹۴ خورشیدی، ۲۵٬۰۰۰ پینداری وارد ریاست جمهوری مدرس شدند و بیش از ۳۰۰ روستا را در ساحل کوروماندل ویران کردند. حملات دیگر پینداری به قلمرو بریتانیا در سال‌های ۱۱۹۵ و ۱۱۹۶ خورشیدی رخ داد و بنابراین فرانسیس راودون-هیستینگز خواستار نابودی پینداری‌ها بود.
برخلاف انتظار نیروهای بریتانیایی که در اواخر سال ۱۱۹۶ خورشیدی وارد منطقه شدند، آن‌ها دریافتند که پینداری‌ها منطقه را ویران نکرده‌اند. در واقع بریتانیایی‌ها مقادیر بسیار زیادی از غذا و علوفه، به ویژه غلات، پیدا کردند که به شدت به امنیت تدارکات آن‌ها کمک کرد. به پینداری‌ها حمله شد و خانه‌هایشان محاصره و تخریب شد. ژنرال هیسلوپ از ریاست جمهوری مدرس از جنوب به پینداری‌ها حمله کرد و آن‌ها را فراتر از رودخانه نربدا راند، جایی که فرماندار کل فرانسیس راودون-هیستینگز با ارتش خود منتظر بود. با اشغال مسیرهای اصلی از هند مرکزی توسط یگان‌های بریتانیایی، نیروهای پینداری در طول یک کارزار کاملاً متلاشی و پراکنده شدند. آن‌ها که فقط به نیزه مسلح بودند، در برابر نیروهای منظم مقاومت نکردند و حتی در گروه‌های کوچک نیز نتوانستند از حلقه نیروهایی که اطرافشان کشیده شده بود فرار کنند.
نیروهای پینداری نتوانستند در برابر بریتانیا مقاومت کنند و رؤسای پینداری به زودی به وضعیت قانون‌شکنان تحت تعقیب درآمدند. کریم و چیتو هنوز ۲۳٬۰۰۰ سرباز در میان خود داشتند، اما چنین نیرویی در برابر ارتش‌هایی که آن‌ها را محاصره کرده بودند، هیچ شانسی نداشت. در هر جهتی که روی می‌آوردند، با نیروهای بریتانیایی مواجه می‌شدند؛ شکست پشت شکست می‌آمد. بسیاری به جنگل‌ها فرار کردند، در حالی که برخی دیگر در روستاها پناه گرفتند، اما توسط روستاییان محلی که رنج‌های تحمیل شده توسط پینداری‌ها را فراموش نکرده بودند، بدون هیچ ترحمی کشته شدند. همه رهبران قبل از پایان بهمن ۱۱۹۶ خورشیدی تسلیم شده بودند و سیستم و قدرت پینداری به پایان رسید. آن‌ها به گوراکپور منتقل شدند و در آنجا برای گذران زندگی خود کمک‌های مالی زمین دریافت کردند. کریم خان در ملک کوچکی که فراتر از رودخانه گنگ در گوراکپور دریافت کرد، کشاورز شد. واصل محمد تلاش کرد فرار کند و پس از پیدا شدن، با خوردن سم خودکشی کرد. چیتو، یکی دیگر از جنگجویان پینداری، توسط جان مالکوم از جایی به جای دیگر تعقیب شد تا اینکه دیگر هیچ پیروانی برای او باقی نماند. او در سال ۱۱۹۸ خورشیدی در جنگل‌های هند مرکزی ناپدید شد و توسط یک ببر کشته شد.

### رویدادها در ناگپور

مودهوجی بونسله، که با نام آپا صاحب نیز شناخته می‌شود، پس از قتل پسر عموی خود، حاکم سفیه پارسوجی بونسله، قدرت خود را در ناگپور تحکیم کرد و در ۶ خرداد ۱۱۹۵ خورشیدی پیمانی را با بریتانیا امضا کرد. او درخواست رئیس تشریفات بریتانیا، جنکینز، مبنی بر خودداری از تماس با باجی رائو دوم را نادیده گرفت. جنکینز از آپا صاحب خواست تا تمرکز فزاینده نیروهای خود را منحل کرده و به اقامتگاه بیاید، که او نیز از انجام آن خودداری کرد. آپا صاحب آشکارا حمایت خود را از پیشوا، که قبلاً در نزدیکی پونا با بریتانیا می‌جنگید، اعلام کرد. از آنجا که اکنون مشخص بود که نبردی در راه است، جنکینز از نیروهای مجاور کمپانی هند شرقی بریتانیا درخواست نیروی کمکی کرد. او قبلاً حدود ۱٬۵۰۰ نفر تحت فرماندهی سرهنگ دوم هوپنتون اسکات داشت. جنکینز برای سرهنگ آدامز پیغام فرستاد تا با نیروهای خود به سمت ناگپور حرکت کند. آپا صاحب نیز مانند سایر رهبران ماراتا، عرب‌ها را در ارتش خود به کار می‌گرفت. آن‌ها معمولاً در نگهداری قلعه‌ها نقش داشتند. در حالی که آن‌ها به عنوان شجاع‌ترین نیروها شناخته می‌شدند، اما به نظم و انضباط تمکین نمی‌کردند و بیشتر تنها به تفنگ فتیله‌ای و شمشیر مسلح بودند. مجموع قدرت ماراتاها حدود ۱۸٬۰۰۰ نفر بود.
اقامتگاه بریتانیا در غرب دژ سیتابلدی واقع در نزدیکی ناگپور قرار داشت. نیروهای کمپانی هند شرقی بریتانیا قسمت شمالی تپه مرتبط با قلعه را اشغال کردند. ماراتاها، در جنگ با عرب‌ها، با حمله به سمت تپه و مجبور کردن بریتانیا به عقب‌نشینی به سمت جنوب، دستاوردهای اولیه خوبی کسب کردند. فرماندهان بریتانیایی با نیروهای کمکی شروع به ورود کردند: سرهنگ دوم راهان در ۸ آذر، سرگرد پیتمن در ۱۴ آذر و سرهنگ داوتون در ۲۱ آذر. ضدحمله بریتانیا شدید بود و آپا صاحب مجبور به تسلیم شد. با این حال، نیرویی متشکل از ۵٬۰۰۰ عرب و هندوستانی در داخل دیوارهای ناگپور با محاصره بریتانیا از ۲۸ آذر مستقر باقی ماندند. تلاش‌های بریتانیا برای نفوذ به دیوارها با از دست دادن بیش از ۳۰۰ نفر، که ۲۴ نفر اروپایی بودند، شکست خورد. بریتانیا موافقت کرد که ۵۰٬۰۰۰ روپیه به مدافعان بپردازد تا ناگپور را ترک کنند، که آن‌ها در ۹ دی این کار را انجام دادند. پیمانی در ۱۹ دی ۱۱۹۶ خورشیدی امضا شد. به آپا صاحب اجازه داده شد که بر قلمروهای اسمی با محدودیت‌های متعددی حکومت کند. بیشتر قلمرو او، از جمله قلعه‌ها، اکنون تحت کنترل بریتانیا بود. آن‌ها استحکامات اضافی را در سیتابلدی ساختند.
چند روز بعد آپا صاحب دستگیر شد. در حالی که او به سمت الله‌آباد اسکورت می‌شد، به پنجاب فرار کرد تا نزد سیکها پناه بگیرد. آن‌ها او را نپذیرفتند و او یک بار دیگر توسط بریتانیا در نزدیکی جودپور دستگیر شد. راجا مانسینگ از جودپور کفالت او را بر عهده گرفت و او در جودپور باقی ماند و در ۲۴ تیر ۱۲۲۸ خورشیدی در سن ۴۴ سالگی درگذشت.

### رویدادها در ایندور

دربار هولکار، مستقر در ایندور، در این زمان عملاً وجود نداشت. این سلسله توسط مالهار رائو هولکار سوم ۱۱ ساله تحت نیابت معشوقه پدر مرده‌اش، تولسی بای هولکار، رهبری می‌شد. تولسی بای در آذر ۱۱۹۶ خورشیدی به دلیل متحد شدن با بریتانیا توسط نیروهای خود اعدام شد؛ بلافاصله پس از آن، بریتانیا به قلمرو هولکار پیشروی کرد و با ارتش او در حدود ۴۰ کیلومتری شمال ایندور در نبرد ماهیدپور روبرو شد.
نبرد ماهیدپور بین هولکار و بریتانیا در ۳۰ آذر ۱۱۹۶ خورشیدی درگرفت و از ظهر تا ساعت ۳:۰۰ صبح به طول انجامید. ستوان ژنرال توماس هیسلوپ فرمانده نیروهای بریتانیایی بود که در حدود ساعت ۹:۰۰ صبح به ارتش هولکار رسید. بریتانیایی‌ها حدود ۸۰۰ نفر را از دست دادند، اما نیروی هولکار با حدود ۳٬۰۰۰ کشته یا زخمی نابود شد. این تلفات عملاً هولکار را از درگیری خارج کرد و قدرت سلسله هولکار را شکست. نبرد ماهیدپور نیز یک عقب‌نشینی بزرگ برای ماراتاها بود. هنری دوراند نوشت: «پس از نبرد ماهیدپور، نه تنها پیشوا، بلکه نفوذ واقعی ایالت‌های ماراتای هولکار و سیندیا نیز از بین رفت و جای خود را به برتری بریتانیا داد.» بقایای ارتش هولکار توسط بریتانیا در سراسر قلمرو تعقیب شدند و در درگیری‌های کوچک متحمل تلفات بیشتری شدند. هولکار دستگیر شد و وزرای او پیشنهاد صلح دادند، و در ۱۶ دی ۱۱۹۶ خورشیدی پیمان مندسور امضا شد؛ هولکار شرایط بریتانیا را به‌طور کامل پذیرفت. مقادیر زیادی از غنایم جنگی توسط بریتانیا تصرف شد، که برای سال‌ها پس از آن یک موضوع بحث‌برانگیز باقی ماند. هولکار به عنوان یک شاهزاده دست‌نشانده تحت اقتدار بریتانیا قرار گرفت و تابع مشورت یک رئیس تشریفات بریتانیایی بود.

## عملیات علیه نیروهای باقی‌مانده ماراتا
تا اواسط ۱۱۹۷ خورشیدی، همه رهبران ماراتا تسلیم بریتانیا شده بودند. سیندیا و امیرخان افغان با استفاده از دیپلماسی و فشار تسلیم شدند، که منجر به پیمان گوالیور در ۱۴ آبان ۱۱۹۶ خورشیدی شد. طبق این پیمان، سیندیا راجستان را به بریتانیا واگذار کرد و موافقت کرد که به آن‌ها در مبارزه با پینداری‌ها کمک کند. امیرخان موافقت کرد که اسلحه‌های خود را به بریتانیا بفروشد و یک کمک مالی زمین در تونگ در راجپوتانا دریافت کرد. هولکار در ۳۰ آذر ۱۱۹۶ خورشیدی شکست خورد و پیمان مندسور را در ۱۶ دی ۱۱۹۶ خورشیدی امضا کرد. طبق این پیمان، ایالت هولکار وابسته به بریتانیا شد. مالهار رائو جوان به سلطنت رسید. بونسله در ۵ آذر ۱۱۹۶ خورشیدی شکست خورد و دستگیر شد، اما فرار کرد و بقیه عمر خود را در جودپور گذراند. پیشوا در ۱۳ خرداد ۱۱۹۷ خورشیدی تسلیم شد و طبق شرایط پیمانی که در ۱۳ خرداد ۱۱۹۷ خورشیدی امضا شد، به بیتهور در نزدیکی کانپور فرستاده شد. از رهبران پینداری، کریم خان در بهمن ۱۱۹۶ خورشیدی تسلیم مالکوم شد؛ واصل محمد تسلیم سیندیا شد و در نهایت خودکشی کرد؛ و سیتو توسط یک ببر کشته شد.

در مراحل پایانی درگیری، از ۱۱۹۷ تا ۱۱۹۸ خورشیدی، عملیات نظامی بریتانیا به سمت تصرف قلعه‌های ماراتا که هنوز تحت فرماندهی قلعه‌دارهای خود مقاومت می‌کردند، تغییر یافت. در ۸ اسفند ۱۱۹۶ خورشیدی، نیروهای بریتانیایی تحت فرماندهی سِر توماس هیسلوپ به قلعه تالتنر نزدیک شدند، با فرض اینکه قلعه دوست است؛ قلعه‌دار قلعه، تولسیرام ماما، به نیروهای خود دستور داد به سمت بریتانیایی‌ها شلیک کنند، که هیسلوپ خشمگین شد و قلعه را محاصره کرد. پس از دستور بمباران‌های متعدد علیه دیوارهای قلعه، او شخصاً رهبری یک گروه حمله را بر عهده گرفت که قلعه را تصرف کرد و پادگان آن را (که بیشتر از سربازان عرب تشکیل شده بود) شکست داد. ماما به دلیل عهدشکنی محاکمه و اعدام شد و بر روی درختی در همان نزدیکی به دار آویخته شد. قلعه‌های دیگر منطقه، مانند قلعه نارالا و قلعه مالیگان به تدریج توسط بریتانیا تصرف و اشغال شدند. در قلعه مالیگان، بریتانیایی‌ها با مقاومت غیرمنتظره قوی از پادگان قلعه روبرو شدند، که آن‌ها را وادار کرد تا یک نیروی کمکی ۲٬۶۰۰ نفری متشکل از ترکیبی از پیاده‌نظام و توپخانه بیاورند، و پس از آن یک گروه حمله قلعه را تصرف کرد.
در اوایل سال ۱۱۹۸ خورشیدی، تقریباً تمام قلعه‌ها تصرف شده بودند، به استثنای دژ آسیرگاد، که تحت فرماندهی قلعه‌دار جسوانت رائو لار بود. در اسفند همان سال، یک گروه بزرگ بریتانیایی آسیرگاد را محاصره کردند و شهر کنار قلعه را تصرف و اشغال کردند تا به عنوان پایگاه عملیاتی موقت عمل کند. پادگان ۱٬۲۰۰ نفری در معرض بمباران‌های مداوم توپخانه قرار گرفتند تا اینکه بریتانیا یک حمله را آغاز کرد که منجر به تصرف قلعه در ۲۰ فروردین شد. با تصرف دژ آسیرگاد، پیروزی بریتانیا کامل شد و تمام عملیات نظامی متوقف گردید.

## پیامدها

این جنگ، بریتانیا را، تحت حمایت کمپانی هند شرقی بریتانیا، کنترل تقریباً تمام هند کنونی در جنوب رود سوتلج، چه از طریق حکومت مستقیم بریتانیا، و چه از طریق ایالت‌های شاهزاده‌نشین، قرار داد. الماس ناساک مشهور توسط کمپانی به عنوان بخشی از غنایم جنگی توقیف شد. بریتانیا بخش‌های بزرگی از قلمرو را از امپراتوری ماراتا به دست آورد و عملاً به پویاترین مخالف آن‌ها پایان داد. شرایط تسلیمی که مالکوم به پیشوا پیشنهاد داد در میان بریتانیایی‌ها به دلیل بیش از حد آزاد بودن بحث‌برانگیز بود: به پیشوا یک زندگی مجلل در نزدیکی کانپور پیشنهاد شد و مستمری سالانه حدود ۸۰٬۰۰۰ پوند داده شد. مقایسه‌ای با ناپلئون انجام شد، که در آن زمان در یک صخره کوچک در اقیانوس اطلس جنوبی محبوس بود و مبلغ کمی برای نگهداری به او داده می‌شد. تریمبکجی دنگاله پس از جنگ دستگیر شد و به قلعه چونار در بنگال فرستاده شد و بقیه عمر خود را در آنجا گذراند. با پایان یافتن تمام مقاومت‌های فعال، جان مالکوم نقش برجسته‌ای در دستگیری و آرام‌سازی فراریان باقی‌مانده ایفا کرد.
قلمروهای پیشوا در ریاست جمهوری بمبئی ادغام شدند و قلمرو تصرف شده از پینداری‌ها در نهایت هسته اصلی ایالت‌های مرکزی هند بریتانیا را تشکیل داد. شاهزادگان راجپوتانا عملاً به لُردهای فئودال تبدیل شدند که بریتانیا را به عنوان قدرت مسلط پذیرفتند؛ بنابراین هستینگز نقشه هند را به حالتی بازسازی کرد که کم و بیش تا زمان لرد دالهاوزی بدون تغییر باقی ماند. بریتانیایی‌ها پراتاپ سینگ، یک نواده مستقیم شیواجی، را به عنوان رئیس تشریفاتی کنفدراسیون ماراتا به رسمیت شناختند. راگوجی بونسله سوم، که در آن زمان حتی ده سال هم نداشت، به عنوان حاکم ناگپور تحت قیمومیت بریتانیا منصوب شد. پیشوا پسری را به فرزندی پذیرفت، نانا صاحب، که به یکی از رهبران شورش ۱۸۵۷ هند تبدیل شد. پس از سال ۱۱۹۷ خورشیدی، ماونت‌استوارت الفینستون تقسیمات اداری برای جمع‌آوری مالیات را بازسازی کرد، بنابراین اهمیت پاتیل، دش‌موخ و دش‌پانده را کاهش داد.
دولت جدید نیاز به برقراری ارتباط با جمعیت محلی مراتی زبان احساس کرد؛ الفینستون سیاست استانداردسازی برنامه‌ریزی شده زبان مراتی را در ریاست جمهوری بمبئی که از سال ۱۱۹۹ خورشیدی آغاز شد، دنبال کرد.

## جستارهای وابسته

* امپراتوری ماراتا
* نخستین انگلستان و ماراتا
* دومین انگلستان و ماراتا

## پانویس

## منابع

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Finn, Margot C. "Material turns in British history: I. Loot." *Transactions of the Royal Historical Society* 28 (2018): 5-32. online 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## برای مطالعه بیشتر
* 
* 
* https://sites.google.com/vvdatalink.com/vv-datalink/knowledge/history/indian-history/mordern-history/anglo-maratha-wars 
رده:هند در ۱۸۱۸ (میلادی)
رده:جنگ‌های هند بریتانیا
رده:جنگ‌های بریتانیا