جنگ دوم ایتالیا و سنوسی‌ها

**جنگ دوم ایتالیا و سِنوسی‌ها** که با نام **«آرام‌سازی لیبی»** نیز شناخته می‌شود، درگیری بود که در جریان استعمار ایتالیا در لیبی میان نیروهای نظامی ایتالیا (که عمدتاً از نیروهای استعمارگر اهل لیبی، اریتره و سومالی تشکیل شده بودند) و شورشیان بومی وابسته به طریقت سنوسی روی داد. این جنگ از سال ۱۹۲۳ تا ۱۹۳۲ ادامه داشت، تا زمانی که رهبر اصلی سنوسی‌ها، عمر مختار، دستگیر و اعدام شد. نسل‌کشی لیبیایی‌ها در جریان و پس از این جنگ رخ داد.
 نبردها در هر سه استان لیبی (طرابلس، فزان و بَرقَه (سیرنائیکا)) جریان داشت، اما شدیدترین و طولانی‌ترین درگیری‌ها در منطقهٔ کوهستانی جبل الاخضر در برقه رخ داد. این جنگ به مرگ گستردهٔ مردم بومی برقه انجامید، به‌گونه‌ای که در مجموع یک‌چهارم از جمعیت ۲۲۵ هزار نفری این منطقه کشته شدند. جنایات جنگی ایتالیا شامل استفاده از سلاح‌های شیمیایی، اعدام رزمندگان تسلیم‌شده و کشتار جمعی غیرنظامیان بود، در حالی که سنوسی‌ها نیز به شکنجه و مثله‌کردن اسیران ایتالیایی و امتناع از گرفتن اسیر از اواخر دههٔ ۱۹۱۰ متهم شدند.مقامات ایتالیایی ۱۰۰٬۰۰۰ بادیه‌نشین برقه – نیمی از جمعیت منطقه – را به‌زور از سکونتگاه‌های خود اخراج کردند که بسیاری از آن‌ها سپس به مهاجران ایتالیایی واگذار شد.
## پس‌زمینه

ایتالیا کنترل نظامی لیبی را از امپراتوری عثمانی در جریان جنگ ایتالیا و ترکیه در سال ۱۹۱۲ به دست گرفت،اما این مستعمرهٔ جدید به سرعت به شورش برخاست و مناطق گسترده‌ای را تحت کنترل بومیان لیبی قرار داد.درگیری میان ایتالیا و سنوسی‌ها، یک طریقۀ سیاسی-مذهبی اسلامی مستقر در لیبی، در جریان جنگ جهانی اول به خشونت‌های گسترده‌ای انجامید، زمانی که سنوسی‌ها در لیبی با عثمانی‌ها علیه نیروهای ایتالیایی همکاری کردند. سنوسی‌های لیبی همچنین با حمله به نیروهای بریتانیایی مستقر در مصر، دامنهٔ درگیری را افزایش دادند. درگیری میان بریتانیایی‌ها و سنوسی‌ها تا سال ۱۹۱۷ ادامه یافت

در سال ۱۹۱۷، ایتالیا که به شدت خسته شده بود، معاهدهٔ عَکرُمه را امضا کرد که استقلال مؤثر لیبی از کنترل ایتالیایی‌ها را به رسمیت می‌شناخت.در سال ۱۹۱۸، شورشیان طرابلسی جمهوری طرابلس را تأسیس کردند، اگرچه سایر بخش‌های کشور همچنان تحت سلطهٔ اسمی ایتالیا باقی ماندند.مقاومت محلی در برابر ایتالیا ادامه یافت، به گونه‌ای که تا سال ۱۹۲۰، دولت ایتالیا مجبور شد رهبر سنوسی‌ها، ادریس را به عنوان امیر برقه به رسمیت بشناسد و به او خودمختاری اعطا کند.در سال ۱۹۲۲، رهبران طرابلسی منصب امیری طرابلس را به ادریس پیشنهاد کردند؛اما پیش از آنکه ادریس بتواند این موقعیت را بپذیرد، دولت جدید ایتالیا به رهبری بنیتو موسولینی کارزار بازپس‌گیری سرزمین‌ها را آغاز کرد.

از سال ۱۹۱۱، ادعاهایی مطرح شد دربارهٔ قتل‌های سربازان و غیرنظامیان ایتالیایی به دست چریک‌های عثمانی و مسلمانان محلی، از جمله کشتار در نبرد و قتل‌عام شارع الشط:

گزارش‌های این قتل‌ها منجر به درخواست‌هایی برای انتقام و واکنش شدید در ایتالیا شد، و در اوایل دههٔ ۱۹۲۰، ظهور بینیتو موسولینی، رهبر حزب ملی فاشیست، به مقام نخست‌وزیری ایتالیا، رویکرد بسیار تهاجمی‌تری در سیاست خارجی به دنبال داشت. با توجه به اهمیتی که فاشیست‌ها برای لیبی به عنوان بخشی از امپراتوری جدید ایتالیا قائل بودند، این حادثه به عنوان بهانه‌ای مناسب برای اقدامات نظامی گسترده جهت بازپس‌گیری آن مورد استفاده قرار گرفت.

## کارزار
### جنگ

جنگ با تصرف سریع بیابان سِرت توسط نیروهای ایتالیایی آغاز شد، بیابانی که طرابلس و برقه را از هم جدا می‌کرد. با استفاده از هواپیما، حمل‌ونقل موتوری و سازمان‌دهی لجستیکی مناسب، ایتالیایی‌ها در مدت پنج ماه ۱۵۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع از سرزمین‌ها را تصرف کردند،و ارتباط فیزیکی که پیش‌تر توسط شورشیان بین برقه و طرابلس برقرار شده بود را قطع کردند. تا اواخر سال ۱۹۲۸، ایتالیایی‌ها کنترل غیبلا را به دست گرفتند و قبایل آن را خلع سلاح کردند.

از سال ۱۹۲۳ تا ۱۹۲۴، نیروهای ایتالیایی تمام قلمرو شمال منطقهٔ غدامس-مزده-بنی ولید را بازپس گرفتند، به طوری که چهار پنجم جمعیت تخمینی طرابلس و فزان تحت کنترل ایتالیا قرار گرفتند. در همین دوره، آن‌ها همچنین سرزمین‌های شمالی برقه را تصرف کردند، اما تلاش‌ها برای تصرف تپه‌های جنگلی جبل اخضر با مقاومت شدید چریکی مواجه شد که توسط شیخ عمر مختار، رهبر سنوسی‌ها، هدایت می‌شد.

اکثر نیروهای ایتالیایی شامل ۳۱٬۶۰۰ سرباز استعماری از اریترهٔ ایتالیا و سومالی ایتالیا، همراه با ۱٬۹۰۰ سرباز ایتالیایی و حدود ۶٬۰۰۰ لیبیایی بودند. 

تلاش‌ها برای مذاکرات میان ایتالیا و عمر مختار شکست خورد و ایتالیا سپس برنامه‌ریزی برای فتح کامل لیبی را آغاز کرد. در سال ۱۹۳۰، نیروهای ایتالیایی فزان را فتح کردند و در تومو، جنوبی‌ترین بخش فزان، پرچم ایتالیا را برافراشتند.در ۲۰ ژوئن ۱۹۳۰، پیترو بادولیو به ژنرال گرازیانی نوشت:«در مورد استراتژی کلی، لازم است جدایی چشمگیر و واضحی میان جمعیت تحت کنترل و نیروهای شورشی ایجاد شود. اهمیت و جدیت این اقدام را پنهان نمی‌کنم، که ممکن است به نابودی جمعیت تحت سلطه منجر شود… اما اکنون مسیر مشخص شده و باید تا انتها اجرا شود، حتی اگر تمام جمعیت برقه نابود شود.»تا سال ۱۹۳۱، بیش از نیمی از جمعیت برقه در ۱۵ اردوگاه تمرکزی محصور شدند که بسیاری در اثر ازدحام شدید، کمبود آب، غذا و دارو جان باختند، در حالی که بادولیو دستور داده بود نیروی هوایی از جنگ شیمیایی علیه شورشیان بدوی در بیابان استفاده کند.

در سال ۱۹۳۱، ۱۲٬۰۰۰ نفر از اهالی برقه جان باختند و تمامی بدویان شمال برقه به زور از منطقه اخراج و به اردوگاه‌های کار اجباری بزرگ در دشت‌های برقه منتقل شدند. مقامات نظامی ایتالیا مهاجرت اجباری و تبعید کل جمعیت جبل اخضر در برقه را اجرا کردند، که منجر به اخراج ۱۰۰٬۰۰۰ بدوی، معادل نیمی از جمعیت برقه، از سکونتگاه‌هایشان شد.این ۱۰۰٬۰۰۰ نفر، عمدتاً زنان، کودکان و سالمندان، توسط مقامات ایتالیا مجبور شدند از بیابان عبور کرده و به مجموعه‌ای از اردوگاه‌های کار اجباری با سیم‌خاردار نزدیک بنغازی منتقل شوند، در حالی که افرادی که نمی‌توانستند با کاروان همراهی کنند، از سوی نیروهای ایتالیایی به آنان تیراندازی می‌شد. رژیم فاشیست با تبلیغات مدعی بود که اردوگاه‌ها مناطق مدرن، بهداشتی و به‌طور مؤثر اداره می‌شوند، اما در واقع شرایط بهداشتی بسیار بدی داشتند و حدود ۲۰٬۰۰۰ بدوی همراه با شترها و سایر حیوانات در مساحتی حدود  نگهداری می‌شدند.خدمات پزشکی در اردوگاه‌ها بسیار ابتدایی بود؛ برای مثال، اردوگاه‌های سُلوق و سیدی احمد المقرون که هر کدام ۳۳٬۰۰۰ نفر اسیر داشتند، تنها یک پزشک برای هر دو اردوگاه در دسترس بود.بیماری‌هایی مانند تیفوس و دیگر بیماری‌ها در اردوگاه‌ها به سرعت گسترش یافت، زیرا مردم به دلیل کمبود غذا و کار اجباری از لحاظ جسمی تضعیف شده بودند.تا زمان بسته شدن اردوگاه‌ها در سپتامبر ۱۹۳۳، ۴۰٬۰۰۰ نفر از مجموع ۱۰۰٬۰۰۰ نفر اسیر در اردوگاه‌ها جان خود را از دست داده بودند.

برای بستن مسیرهای تأمین شورشیان از مصر، ایتالیایی‌ها یک حصار سیم‌خاردار به طول  در مرز با مصر ساختند که توسط خودروهای زرهی و هواپیماها کنترل می‌شد.ایتالیایی‌ها طریقت سنوسی را تحت آزار و سرکوب قرار دادند؛ زوایا و مساجد بسته شدند، آیین‌های سنوسی ممنوع گردید، دارایی سنوسی‌ها مصادره شد و آماده‌سازی‌ها برای تصرف واحهٔ کُفره، آخرین پایگاه سنوسی‌ها در لیبی، انجام گرفت. در سال ۱۹۳۱، نیروهای ایتالیایی کفره را تصرف کردند؛ در این عملیات، پناهندگان سنوسی هنگام فرار به بیابان توسط هواپیماهای ایتالیایی بمباران و تیراندازی شدند. 

در سپتامبر ۱۹۳۱، در جریان نبرد وادی بو طاقه، مختار زخمی شد و سپس توسط سواران لیبیایی ارتش ایتالیا اسیر گردید. پس از آن،  محاکمهٔ نظامی صورت گرفت و وی در سُلوق در ملأ عام اعدام شد.مرگ مختار عملاً مقاومت را پایان داد و در ژانویهٔ ۱۹۳۲، بادولیو پایان عملیات را اعلام کرد.یاران مختار نیز در ۲۴ سپتامبر ۱۹۳۲ اعدام شدند.
### تمرکز سرکوب بر جمعیت غیرنظامی

پس از شکست مذاکرات با عمر مختار، قدرت اشغالگر ایتالیا سیاست سرکوب خود علیه مقاومت برقه را با بازداشت‌ها و تیراندازی‌ها در نوامبر ۱۹۲۹ از سر گرفت. از آنجا که بدولیو تا سال ۱۹۳۰ بر چریک‌های برقه مسلط نشده بود، موسولینی به پیشنهاد وزیر مستعمرات امیلیو ده بونو، ژنرال رودولفو گرازیانی را به عنوان فرماندار جدید برقه منصوب کرد. گرازیانی، که به دلیل پایبندی شدید به اصول فاشیستی مشهور بود، تازه فتح فَزّان را به پایان رسانده و در سال‌ها جنگ چریکی به عنوان «قصّاب فزّان» شناخته می‌شد. او شعارهای رژیم را به صورت لفظی تفسیر کرد و «آرام‌سازی» کشور را به معنای تسلیم «وحشی‌ها» در برابر «رومی‌ها» دانست. در ۲۷ مارس ۱۹۳۰، گرازیانی وارد کاخ فرمانداری بنغازی شد.وزیر مستعمرات ده بونو افزایش خشونت را برای «آرام‌سازی» منطقه را اجتناب‌ناپذیر می‌دانست و در ۱۰ ژانویه ۱۹۳۰، در تلگرامی به بدولیو، برای اولین بار پیشنهاد ایجاد اردوگاه‌های بیگاری/کار اجباری  را مطرح کرد. بدولیو نیز به این نتیجه رسیده بود که «شورشیان» را نمی‌توان با روش‌های پیشین به طور دائم تحت کنترل درآورد. از آن پس، هر دو به عنوان پیشگامان و استراتژیست‌های جنگ نسل‌کشی در چارچوب تعریف‌شده توسط موسولینی ظاهر شدند، در حالی که گرازیانی نقش مجری را ایفا می‌کرد.

ایتالیایی‌ها در ابتدا جمعیت لیبی را به دو گروه تقسیم کرده بودند: از یک سو مقاومت مسلحانه («شورشیان») و از سوی دیگر جمعیت غیرنظامی و تسلیم‌شده (sottomessi) که در نظر ادارۀ مستعمراتی تسلیم محسوب می‌شدند. هدف آنها تضعیف وحدت مردم و کارآمدتر عمل کردن علیه مبارزان مسلح بود. اما پس از شکست عملیات نظامی علیه جنبش مقاومت، ایتالیایی‌ها نگرش خود را تغییر دادند. مشخص شد که تمایز واضح بین دو گروه ممکن نیست، زیرا جنبش مقاومت هم از نظر مادی و هم از نظر اخلاقی توسط «جمعیت تحت سلطه» حمایت می‌شد. غیرنظامیان مالیات می‌پرداختند، سلاح، لباس یا غذا به جنگجویان صحرایی عمر مختار («مجاهدین») اهدا می‌کردند، یا اسب در اختیارشان می‌گذاشتند. از آنجا که جمعیت غیرنظامی شرایط تولیدمثل سیستم *ادوار* (نظامی که جنگجویان صحرایی سنوسی  را همراه با خانواده‌ها و جوامعشان سازمان‌دهی می‌کرد) و پایه اجتماعی جنبش مقاومت را تضمین می‌کرد، اکنون توسط ادارۀ مستعمراتی به عنوان تهدید بالقوه طبقه‌بندی شدند.

در بهار و تابستان ۱۹۳۰، گرازیانی به طور سیستماتیک محیط اجتماعی چریک‌ها را هدف قرار داد. نخست، مراکز فرهنگی اسلامی (زوایا) بسته شدند. عالمان قرآن که آنها را رهبری می‌کردند، دستگیر و به جزیره زندان ایتالیا، اُستیکا، تبعید شدند. زمین‌هایشان مصادره شد؛ صدها خانه و ۷۰,۰۰۰ هکتار زمین ممتاز، از جمله دام‌های موجود در آن‌ها، به مالکیت جدید درآمد. علاوه بر این، گرازیانی دستور خلع سلاح کامل جمعیت غیرنظامی و تعیین مجازات‌های شدید برای همکاری غیرنظامیان با گروه‌های رزمی ادوار عمر مختار را صادر کرد. هر کسی که سلاح داشت یا از سلسلۀ سنوسی حمایت می‌کرد، مجازات اعدام در انتظارش بود. در ادارۀ مستعمراتی، گرازیانی پاک‌سازی کارمندان عرب متهم به خیانت را آغاز کرد. گردان‌های سربازان لیبیایی مستعمراتی که در گذشته اغلب به طور غیرمستقیم از مقاومت عمر مختار حمایت می‌کردند، منحل شدند. تمامی انواع تجارت با مصر ممنوع شد تا قاچاق کالا به شورشیان کنترل شود. سرانجام، گرازیانی شبکۀ جاده‌ای در کوه‌های جبل اخضر را توسعه داد؛ پروژه‌ای که هیچ یک از پیشینیانش انجام نداده بودند. همزمان با این اقدامات، مهاجرت گسترده جمعیت برقه به کشورهای اطراف آغاز شد.

در عملیاتی با برنامه‌ریزی دقیق و با ده ستون با ترکیب‌های مختلف، گرازیانی از ۱۶ ژوئن ۱۹۳۰ تلاش کرد واحدهای عمر مختار را محاصره و نابود کند. با این حال، واحدهای رزمی ادوار سنوسی به موقع توسط جمعیت محلی و گاه فراریان از نیروهای مستعمراتی ایتالیا مطلع شدند. با تقسیم خود به گروه‌های کوچکتر، آنها با تلفات کم از ستون‌های ایتالیایی فرار کردند. 
### اخراج‌ها، تبعیدها و راهپیمایی‌های مرگ
در این مرحله، بادوگلیو دوباره ابتکار عمل را به دست گرفت و به شدت پیشنهاد یک مرحلهٔ جدید از اقدامات سرکوبگرانه را مطرح کرد: با تبعید مردم کوه‌های جَبَل اخضر، او عملاً می‌خواست فضای خالی در اطراف واحدهای جنگی «ادوار» ایجاد کند. در تاریخ ۲۰ ژوئن ۱۹۳۰، او در نامه‌ای به گرازیانی نوشت:

پس از جلسه‌ای با گرازیانی، بادوگلیو دستور تخلیه کامل جَبَل اخضر را در ۲۵ ژوئن ۱۹۳۰ صادر کرد. سه روز بعد، ارتش ایتالیا به همراه نیروهای استعماری اریتره و همکاران لیبیایی، شروع به گردآوری جمعیت و دام‌هایشان کردند. اسناد آرشیوی ایتالیا آغاز این عملیات را به تابستان ۱۹۳۰ نسبت می‌دهند، اما اکثریت قریب به اتفاق شاهدان معاصر لیبی موافقند که اولین بازداشت‌ها در پاییز ۱۹۲۹ انجام شده است. دستور بادوگلیو منجر به جابجایی اجباری ۱۰۰ تا ۱۱۰ هزار نفر و حبس آنها در اردوگاه‌های تمرکز شد که تقریباً نیمی از جمعیت کل سیرنايکا را شامل می‌شد. در حالی که تنها یک گزارش دربارهٔ تبعید یک قبیله در آرشیوهای ایتالیا موجود است، تاریخ شفاهی قربانیان به تفصیل دربارهٔ وسعت عملیات، که کل منطقه از مَرْمَریکا در مرز مصر در شرق تا صحرای سِرت در غرب را در بر می‌گرفت، روایت می‌کند. با این حال، جمعیت شهری در سواحل و ساکنان واحه‌های داخلی تحت تأثیر قرار نگرفتند. از نقاط جمع‌آوری، افراد گردآوری‌شده باید به صورت ستون‌هایی پیاده یا با شتر حرکت می‌کردند و برخی نیز از طریق کشتی از سواحل تبعید می‌شدند. چنین اخراج/تبعیدی در تاریخ استعماری آفریقا تقریباً نمونه‌ای نداشت و حتی روش‌های شدید ضدچریک گرازیانی را تحت‌الشعاع قرار می‌داد.

کل جمعیت، تحت محافظت عمدتاً نیروهای استعماری اریتره، همراه با اموال و دام‌هایشان، مجبور به حرکت در راهپیمایی‌های مرگ شدند که گاهی صدها کیلومتر و تا ۲۰ هفته طول می‌کشید. هر کسی که پس از تخلیه اجباری در جَبَل اخضر گرفتار می‌شد، با اعدام فوری مواجه می‌شد. در گرمای تابستان، تعداد قابل توجهی از تبعیدی‌ها، به ویژه کودکان و سالمندان، از شدت مسیر جان سالم به در نبردند. هر کسی که از فرط خستگی به زمین می‌افتاد و قادر به ادامه حرکت نبود، توسط نگهبانان تیر می‌خورد. نرخ بالای مرگ، نتیجهٔ عمدی این راهپیمایی‌ها بود و زمین‌های آزاد شده دوباره به دست مهاجران استعماری داده شد. از مجموع ۶۰۰ هزار شتر، اسب، گوسفند، بز و گاو که در مسیر منتقل می‌شدند، تنها حدود ۱۰۰ هزار عدد به مقصد رسید.بازماندگان، این تبعید را به عربی «الرحلان» (راه اشک‌ها) می‌نامند.

## جنایات جنگی
جنایات جنگی ایتالیا شامل استفاده از سلاح‌های شیمیایی، اعدام مبارزان تسلیم‌شده و کشتار غیرنظامیان بود.به گفتهٔ کنود هلمبوئه، تا بهار ۱۹۳۰، روستاهای قبیله‌ای با گاز خردل بمباران می‌شدند و مظنونان به دار آویخته یا از پشت تیراندازی می‌شدند، به طوری که روزانه حدود سی اعدام رخ می‌داد.آنجلو دل بوکا تعداد کل کشته‌شدگان لیبیایی را بین ۴۰٬۰۰۰ تا ۷۰٬۰۰۰ نفر برآورد کرد که علت آن شامل تبعید اجباری، قحطی و بیماری در اردوگاه‌های تمرکز، و همچنین دار زدن و اعدام‌ها بود.

نیروهای مختار در واکنش به این اقدامات، با حمله به دام‌ها و ایجاد ترس در قبایل لیبیایی که به ایتالیایی‌ها تسلیم شده بودند، مقابله می‌کردند؛ به عنوان مثال در ۲۹ نوامبر ۱۹۲۷، آنها به اردوگاهی از قبیلهٔ براعِصه در نزدیکی اسلُنطه حمله کردند که زنان و کودکان نیز تحت تأثیر قرار گرفتند.
## پیامدها
در سال ۲۰۰۸، ایتالیا و لیبی به توافقی دست یافتند که بر اساس آن، لیبی بابت خسارات ناشی از حکومت استعماری ایتالیا غرامت دریافت کرد. معمر قذافی، حاکم لیبی در آن زمان، در مراسم امضای این سند حضور یافت و تصویری تاریخی بر روی یونیفورمش داشت که رهبر شورشیان برقه، عمر مختار، را در زنجیر پس از دستگیری توسط مقامات ایتالیایی در طول جنگ نشان می‌داد. در این مراسم، سیلویو برلوسکونی، نخست‌وزیر ایتالیا، اعلام کرد: «ایتالیا در این سند تاریخی، از کشتار، ویرانی و سرکوب مردم لیبی در دورهٔ حکومت استعماری خود عذرخواهی می‌کند.» او افزود که این اقدام، «اعتراف کامل و اخلاقی به خسارات وارد شده به لیبی توسط ایتالیا در دوران استعماری» است. 
## در فرهنگ عامه
فیلم تبلیغاتی فاشیستی ایتالیا در سال ۱۹۳۶، *اسکادران سفید*، و همچنین فیلم لیبیایی سال ۱۹۸۱، *[[شیر صحرا]]* به کارگردانی مصطفی عقاد، این درگیری را به تصویر می‌کشند.

## جستارهای وابسته
* جنگ دوم ایتالیا و اتیوپی
* جنگ ترکیه و ایتالیا
* جغبوب

## پانویس

## منابع

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

رده:دوره میان‌دوجنگ
رده:استعمار ایتالیا در آفریقا
رده:لیبی ایتالیا
رده:ایتالیا در دهه ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:ایتالیا در دهه ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:لیبی در دهه ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:لیبی در دهه ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:درگیری‌های دهه ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:درگیری‌های دهه ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:مقاومت آفریقا در برابر استعمار
رده:خشونت علیه مسلمانان
رده:پاکسازی قومی در آفریقا
رده:نسل‌کشی بومیان در آفریقا
رده:کشتار جمعی در ۱۹۲۳ (میلادی)
رده:جنگ‌های چریکی
رده:کشتار جمعی در  ۱۹۳۲ (میلادی)
رده:سنوسیان
رده:جنگ‌های با شرکت ایتالیا
رده:جنایات جنگی ایتالیا در لیبی
رده:روابط نظامی ایتالیا و لیبی
*
رده:تاریخ نظامی مدیترانه