ابو عبدالله محمد دوم

**ابو عبدالله محمد دوم** یا **محمد دوم غرناطه** (به عربی: ) که با لقب *الفقیه* نیز شناخته می‌شود،  – ۸ آوریل ۱۳۰۲؛ از ۱۲۷۳ تا زمان مرگش سلطنت کرد) دومین حاکم نصری از امارت غرناطه در اندلس در شبه‌جزیره ایبری بود که جانشین پدرش، محمد اول شد. او که در زمان رسیدن به سلطنت در امور مملکتی باتجربه بود، سیاست پدرش را در حفظ استقلال در برابر همسایگان بزرگ‌تر غرناطه، یعنی پادشاهی مسیحی تاج کاستیا و دولت مسلمان مرینیان مراکش، و همچنین شورش داخلی متحدان سابق خانواده‌اش، بنو اشقیلوله، ادامه داد.

پس از به دست گرفتن تاج و تخت، او با آلفونسوی دهم کاستیا پیمانی بست که در آن کاستیا در ازای دریافت خراج، موافقت کرد که به حمایت از بنو اشقیلوله پایان دهد. هنگامی که کاستیا پول را گرفت اما به حمایت از بنو اشقیلوله ادامه داد، محمد به ابویوسف مرینی روی آورد. مرینیان لشکرکشی موفقی را علیه کاستیا فرستادند، اما زمانی که مرینیان با بنو اشقیلوله به عنوان هم‌تراز محمد رفتار کردند، روابط تیره شد. در سال ۱۲۷۹، محمد از طریق مانورهای دیپلماتیک، مالقه را که قبلاً مرکز قدرت بنو اشقیلوله بود، بازپس گرفت. در سال ۱۲۸۰، دیپلماسی او نتیجه معکوس داد و غرناطه با حملات همزمان از سوی کاستیا، مرینیان و بنو اشقیلوله روبرو شد. محمد که مورد حمله همسایگان قدرتمندتر خود قرار گرفته بود، از شکاف بین آلفونسو و پسرش سانچو چهارم کاستیا بهره‌برداری کرد و همچنین از ''داوطلبان ایمان''، سربازانی که از آفریقای شمالی استخدام شده بودند، کمک گرفت. این تهدید زمانی کاهش یافت که آلفونسو در سال ۱۲۸۴ و ابویوسف در سال ۱۲۸۶ درگذشتند؛ جانشینان آنها (سانچو و ابویعقوب یوسف به ترتیب) سرگرم مسائل داخلی خود بودند. در سال ۱۲۸۸ بنو اشقیلوله به دعوت ابویعقوب به شمال آفریقا مهاجرت کردند و بزرگ‌ترین دغدغه داخلی محمد را برطرف کردند. در سال ۱۲۹۲، غرناطه به کاستیا کمک کرد تا تاریفا را از مرینیان بگیرد، با این تفاهم که شهر به غرناطه واگذار شود، اما سانچو از این وعده سر باز زد. محمد دوم سپس به سمت مرینیان متمایل شد، اما تلاش مشترک غرناطه و مرینیان برای بازپس‌گیری تاریفا در سال ۱۲۹۴ ناکام ماند. در سال ۱۲۹۵، سانچو درگذشت و فرناندوی چهارم کاستیا که خردسال بود، جانشین او شد. غرناطه با انجام یک لشکرکشی موفق علیه کاستیا، از این فرصت استفاده کرد و کسادا و آلکاودته را تصرف کرد. محمد همچنین یک حمله مشترک با آراگون علیه کاستیا را برنامه‌ریزی کرد، اما در سال ۱۳۰۲ پیش از انجام عملیات درگذشت.

در طول سلطنت ۲۹ ساله خود، محمد دولتی را که پدرش تأسیس کرده بود، تحکیم بخشید و اصلاحات اداری و نظامی را به اجرا گذاشت. او پروتکل سلطنتی نصری و دیوان دربار را تأسیس کرد، داوطلبان ایمان — سربازانی که از شمال آفریقا استخدام شده بودند — را سازماندهی کرد و اهمیت منصب وزیر را در دولت افزایش داد. او همچنین دستور ساخت مجموعه‌ای از دژهای مستحکم در موقعیت‌های استراتژیک در سراسر مرزهای خود را صادر کرد که در قرن‌های بعد، ستون فقرات دفاع مرزی غرناطه را تشکیل دادند. او مجموعه کاخ و قلعه الحمرا را گسترش داد و تجارت امارت را با اروپای مسیحی، به ویژه با بازرگانان جنوا و پیزا، افزایش داد. لقب او *الفقیه* نشان‌دهنده تحصیلات عالی او و همچنین ترجیحش به محاصره خود با دانشمندان و شاعران است.

## اوایل زندگی
محمد در سال ۶۳۳ هجری قمری (۱۲۳۵ یا ۱۲۳۶ میلادی) در خاندان نصری به دنیا آمد که از شهر آرخنا، در آن زمان در اندلس در شبه‌جزیره ایبری، سرچشمه می‌گرفتند. به گفته مورخ و وزیر بعدی غرناطه، ابن خطیب، این خاندان — که به نام بنو نصر یا بنو الأحمر نیز شناخته می‌شوند — از نسل سعد بن عباده، یکی از یاران برجسته پیامبر اسلام محمد، از قبیله بنو خزرج در عربستان بودند؛ نوادگان سعد به اسپانیا مهاجرت کرده و در آرخنا به عنوان کشاورز ساکن شدند. او حداقل دو برادر بزرگتر به نام‌های فرج (متولد ۶۲۸ ه‍.ق/۱۲۳۰ یا ۱۲۳۱ م) و یوسف، و دو خواهر به نام‌های مؤمنه و شمس داشت. در سال ۱۲۳۲، پدرش محمد اول استقلال شهر را برقرار کرد و این شهر بعدها به یک دولت مستقل قابل توجه در جنوب اسپانیا تبدیل شد که پس از از دست دادن آرخنا در سال ۱۲۴۴، مرکز آن غرناطه بود. امارت غرناطه به آخرین دولت مستقل مسلمان در شبه‌جزیره ایبری تبدیل شد. در سال ۱۲۵۷، پس از مرگ فرج، محمد اول پسرانش محمد و یوسف را به عنوان وارثان جدید خود اعلام کرد. در اوت همان سال، محمد جوان صاحب اولین پسرش، محمد سوم آینده، شد. او پسر دیگری به نام نصر و دختری به نام فاطمه داشت. فاطمه بعدها با پسرعموی پدرش، ابوسعید فرج ازدواج کرد و نوادگان آنها حاکمان آینده غرناطه شدند و پس از برکناری نصر در سال ۱۳۱۴، جانشین خط مستقیم مردانه شدند. محمد دوم آینده به عنوان وارث، در امور دولتی، از جمله جنگ و دیپلماسی، مشارکت داشت. او برای مدتی در دوران حکومت پدرش به عنوان وزیر خدمت کرد. او پس از مرگ یوسف، که در زمان حیات پدرشان بدون فرزند درگذشت، تنها وارث شد. در زمان مرگ پدرش در سال ۱۲۷۳، محمد دوم ۳۸ ساله و یک دولتمرد باتجربه بود.

## حکومت: ۱۲۷۳–۱۳۰۲
### پس‌زمینه
[بندانگشتی|عمودی=۱٫۵|چپ|نقشه امارت نصری [امارت غرناطه. مرزها در طول زمان تغییر کرده‌اند و ممکن است نقشه با قلمروهای تحت کنترل در یک مقطع خاص از حکومت محمد دوم مطابقت نداشته باشد. سبز/زرد کم‌رنگ: غرناطه.]]
عمودی=۱٫۵|بندانگشتی|غرناطه (''سبز'') و همسایگانش در سال ۱۲۷۵ (برخی از نام‌های مکان به زبان فرانسوی است).
غرناطه بین دو همسایه بزرگتر قرار داشت: پادشاهی مسیحی تاج کاستیا در شمال و دولت مسلمان مرینیان با مرکزیت مراکش امروزی در جنوب. اهداف کاستیا این بود که غرناطه را تحت کنترل نگه دارد، از انجام حملات توسط آن جلوگیری کند و آن را مجبور به ادامه پرداخت خراج کند. مبلغ خراج ۳۰۰٬۰۰۰ ماراودی بود—حدود نیمی از درآمد غرناطه—و منبع درآمد مهمی برای کاستیا به‌شمار می‌رفت، هرچند غرناطه اغلب پرداخت‌ها را به تعویق می‌انداخت. از سوی دیگر، مرینیان، با پیروی از پیشینیان خود یعنی موحدون و مرابطون، حفاظت از مسلمانان در شبه‌جزیره ایبری و همچنین شرکت در جهاد علیه گسترش مسیحیت در آنجا — که به اصطلاح "*[[رکونکیستا]]*" نامیده می‌شود — را وظیفه خود به عنوان مسلمان و راهی برای افزایش مشروعیت خود می‌دانستند. در زمان حکومت محمد دوم، هدف اصلی غرناطه حفظ استقلال از هر دو قدرت، حفظ توازن قوا، جلوگیری از اتحاد بین آنها و کنترل شهرهای مرزی کاستیا و همچنین بنادر تنگه جبل‌الطارق مانند الخسیراس، تاریفا و جبل‌الطارق بود. رقابت بر سر کنترل این بنادر استراتژیک که عبور و مرور به شمال آفریقا را کنترل می‌کردند، تا اواسط قرن چهاردهم ادامه یافت، در آنچه مورخان مدرن آن را "نبرد تنگه" (*Batalla del Estrecho*) می‌نامند.

علاوه بر این دو قدرت خارجی، غرناطه توسط بنو اشقیلوله نیز به چالش کشیده می‌شد؛ خاندانی دیگر از آرخنا که در ابتدا با نصریان متحد بودند و قدرت نظامی آنها به تأسیس پادشاهی کمک کرده بود. آنها از حداقل سال ۱۲۶۶ علیه محمد اول شورش کردند و از کاستیا، که در آن زمان تحت حکومت آلفونسوی دهم بود و می‌خواست غرناطه را تحت کنترل نگه دارد، کمک دریافت کردند. آلفونسو نیرویی تحت فرمان نونیو گونزالس د لارا را برای کمک به بنو اشقیلوله فرستاد، اما این نجیب‌زاده کاستیایی خود نارضایتی‌هایی از آلفونسو داشت؛ نونیو گونزالس در نهایت علیه پادشاه خود شورش کرد و توسط محمد اول مورد استقبال قرار گرفت. در آغاز حکومت محمد دوم، قلمروهای بنو اشقیلوله شامل مالقه—دومین شهر بزرگ امارت پس از غرناطه و یک بندر مهم مدیترانه‌ای—و همچنین گوادیکس بود.

### جلوس بر تخت و مذاکره با آلفونسوی دهم
در ۲۲ ژانویه ۱۲۷۳، محمد اول از اسب افتاد و بر اثر جراحات درگذشت. محمد جوان به عنوان محمد دوم بر تخت نشست. از آنجایی که او وارث تعیین شده بود، انتقال قدرت به آرامی صورت گرفت. اولین کار او رسیدگی به شورش بنو اشقیلوله و شورشیان کاستیایی بود که با پدرش متحد شده و در قلمرو غرناطه مورد استقبال قرار گرفته بودند. روابط با شورشیان کاستیایی، که توسط نونیو گونزالس رهبری می‌شدند و در مهار کاستیا و بنو اشقیلوله مفید بودند، پس از جانشینی ضعیف شد زیرا هر دو طرف نگران از دست دادن حمایت یکدیگر بودند. آلفونسو نیز به آشتی با برخی از شورشیان علاقه‌مند بود.

محمد دوم سپس وارد مذاکره با آلفونسو شد — اگر می‌توانست اتحاد کاستیا را تضمین کند، دیگر نیازی به نگرانی از دست دادن حمایت شورشیان نداشت. در اواخر سال ۱۲۷۳، او و برخی از رهبران شورشی از آلفونسو در دربارش در سویا دیدن کردند و با احترام مورد استقبال قرار گرفتند. آلفونسو با خواسته‌های غرناطه — پایان دادن به حمایت از بنو اشقیلوله — در ازای وعده محمد برای تبعیت از آلفونسو، پرداخت سالانه ۳۰۰٬۰۰۰ ماراودی به عنوان خراج، و پایان همکاری با شورشیان موافقت کرد. با این حال، پس از پرداخت خراج، آلفونسو از تعهد خود سر باز زد، حمایت خود را از بنو اشقیلوله حفظ کرد و محمد را برای اعطای آتش‌بس به آنها تحت فشار قرار داد.

### لشکرکشی‌های مرینیان علیه کاستیا
[بندانگشتی|بنادر اصلی در [تنگه جبل‌الطارق که عبور و مرور بین شمال آفریقا و شبه‌جزیره ایبری را کنترل می‌کردند. کنترل سیاسی در سال ۱۲۹۲: ، ، و ]]
محمد که از آلفونسو ناامید شده بود، از مرینیان به رهبری ابویوسف یعقوب بن عبدالحق کمک خواست. در حالی که آلفونسو برای دیدار با پاپ گرگوری دهم در سفر بود و قلمرو خود را به وارث و نایب‌السلطنه فردیناند د لا سردا سپرده بود، محمد نمایندگانی را به دربار مرینیان فرستاد. ابویوسف از سال ۱۲۴۵ به جنگ با مسیحیان در اسپانیا علاقه نشان داده بود و اکنون که کنترل پایتخت سابق موحدون، مراکش را به دست آورده و بیشتر مراکش را متحد کرده بود، قدرت و فرصت انجام این کار را داشت. در آوریل ۱۲۷۵ ابویوسف ارتشی را که شامل ۵٬۰۰۰ سوار تحت فرمان پسرش، ابوزیان مندیل بود، بسیج کرد. سه ماه بعد ابوزیان از تنگه جبل‌الطارق عبور کرد، در تاریفا پیاده شد و شهر را تصرف کرد. به زودی فرماندار الخسیراس از غرناطه جدا شد و شهر خود را به ابوزیان واگذار کرد. شاهزاده مرینی یک سرپل بین تاریفا و الخسیراس ایجاد کرد و شروع به حمله به قلمرو کاستیا تا خه‌رس د لا فرونترا کرد. در بحبوحه این پیاده‌شدن‌ها، محمد دوم در ژوئن ۱۲۷۵ به بنو اشقیلوله در مالقه حمله کرد، اما عقب رانده شد. فردیناند د لا سردا برای مقابله با نیروهای مسلمان راهپیمایی کرد، اما در ۲۵ ژوئیه ۱۲۷۵ در ویارئال درگذشت و کاستیا را با رهبری نامشخصی رها کرد.

با ایجاد سرپل و شناسایی قلمروهای کاستیا، ابویوسف نیروهای بیشتری را از تنگه عبور داد، از جمله سربازان خانگی، وزیران، مقامات و روحانیون شمال آفریقا. خود ابویوسف در ۱۷ اوت ۱۲۷۵ به اسپانیا عبور کرد. او سپس با محمد و رهبر بنو اشقیلوله، ابو محمد، که با ارتش خود به سلطان پیوستند، ملاقات کرد. مرینیان با نصریان و بنو اشقیلوله به عنوان هم‌تراز رفتار کردند و محمد که از اینکه با رعایای شورشی خود برابر دیده شود، آزرده خاطر شده بود، پس از سه روز ارتش را ترک کرد، هرچند نیروهایش باقی ماندند. در سپتامبر ۱۲۷۵ این ارتش پیروزی بزرگی را در نبرد اسیخا علیه کاستیا به دست آورد. نونیو گونزالس که اکنون برای کاستیا می‌جنگید، کشته شد. به گفته وقایع‌نگاران مرینی، بنو اشقیلوله سهم زیادی در این پیروزی داشتند و رهبران آنها حضور داشتند، در حالی که نیروهای غرناطه سهم کمی داشتند و خود محمد در غرناطه مانده بود.

ابوزیان پیروزی را در الخسیراس جشن گرفت و سر نونیو گونزالس را به غرناطه فرستاد. این احتمالاً محمد را که از این نوع ظلم بیزار بود و ممکن بود به متحد سابق خود احترام بگذارد یا حتی با او دوست باشد، آزرده خاطر کرد. او سر را با مشک و کافور مومیایی کرد و به کاستیا فرستاد تا به درستی با بدنش دفن شود. منابع مرینی این کار را تلاشی از سوی محمد برای «جلب دوستی [آلفونسو]» توصیف کردند. در این مقطع، مرینیان با بنو اشقیلوله دوستانه‌تر و نسبت به محمد کمتر همدل شدند.

پس از شکست در یک نبرد دریایی در نزدیکی تاریفا، ابویوسف که از قطع ارتباط با مراکش نگران بود، تصمیم به بازگشت به خانه گرفت. ابویوسف، محمد و کاستیا در اواخر دسامبر ۱۲۷۵ یا اوایل ژانویه ۱۲۷۶ بر سر آتش‌بسی دو ساله توافق کردند. پیش از رفتن ابویوسف، منشی محمد، ابوعمر بن مرابط شعری سرود که در آن ترس از قدرت کاستیا و درخواست ادامه کمک مرینیان را بیان می‌کرد (*جعبه را ببینید*). ابویوسف اسپانیا را ترک کرد و در ۱۹ ژانویه در قصر الصغیر پیاده شد.

ابویوسف و مرینیان در ژوئن ۱۲۷۷ به اسپانیا بازگشتند. در ابتدا بنو اشقیلوله به آنها پیوستند و بدون محمد و نیروهای نصری به نبرد پرداختند. مرینیان نیروهای کاستیایی را در خارج از سویا در ۲ اوت شکست دادند و چندین قلعه را در امتداد رود گوادالکیبیر تصرف کردند و در ۲۹ اوت به الخسیراس بازگشتند. ابویوسف در ۳۰ اکتبر دوباره به راه افتاد و این بار محمد در نزدیکی آرچیدنا به او پیوست. آنها قلعه بنامه‌خی را تصرف کردند، کوردوبا را محاصره کردند و شهرهای اطراف را غارت کردند. یا آلفونسو یا شهرهای آسیب‌دیده از جنگ درخواست صلح کردند که توسط محمد و ابویوسف پذیرفته شد. ابویوسف در ۲۸ نوامبر به الخسیراس بازگشت، در ۲۴ فوریه ۱۲۷۸ آتش‌بسی منعقد کرد و در ماه مه به مراکش بازگشت. اگرچه مرینیان در میدان نبرد پیروز شده و نیروهای مسلمان چندین شهر را غارت کرده بودند، اما نتوانستند هیچ شهرک بزرگی را تصرف کنند یا قلمروهای مسیحی را برای همیشه ضمیمه کنند. از سوی دیگر، بنادر تاریفا و الخسیراس در تنگه، به عنوان پایگاه‌های مرینیان در شبه‌جزیره باقی ماندند.

### مانورهای دیپلماتیک تا سال ۱۲۸۰
در طول لشکرکشی دوم ابویوسف، بنو اشقیلوله مالقه — مرکز قدرت خود — را به متحد جدیدشان واگذار کردند. این اقدام ناشی از ترس آنها از عدم توانایی در دفاع از آن در برابر غرناطه بود. مرینیان در اواسط فوریه ۱۲۷۸ آن را اشغال کردند، و ابویوسف عمویش، عمر بن یحیی، را به عنوان فرماندار منصوب کرد. محمد از این تجاوز مرینیان به قلمرو خود، که یادآور اقدامات مرابطون و موحدون، دو سلسله مسلمان شمال آفریقایی پیشین بود که پس از مداخله اولیه علیه مسیحیان، اندلس را ضمیمه کرده بودند، نگران شد. او یغمراسن بن زیان تلمسان را تشویق کرد تا به مرینیان در شمال آفریقا حمله کند و کاستیا را به حمله به پایگاه اسپانیایی مرینیان در الخسیراس ترغیب کرد. ابویوسف که در جبهه‌های متعدد تحت فشار بود، از مالقه عقب‌نشینی کرد و شهر را در ۳۱ ژانویه ۱۲۷۹ به محمد واگذار کرد. همچنین ادعا شد که غرناطه با دادن قلعه سالوبرنیا و پنجاه هزار دینار طلا به عمر بن یحیی رشوه داده است. محمد پسرعمو و مشاور نزدیک خود، ابوسعید فرج را به عنوان فرماندار منصوب کرد. با در دست داشتن مالقه، محمد سپس به مرینیان در دفاع از الخسیراس کمک کرد، شاید به دلیل احساس گناه از رنج مسلمانان محاصره شده در شهر. نیروهای مشترک مرینی-غرناطه محاصره‌کنندگان کاستیایی را در سال ۱۲۷۹ شکست دادند. به نظر می‌رسد منابع کاستیایی در آن زمان متوجه دخالت غرناطه نشده و فکر می‌کردند که تنها توسط مرینیان شکست خورده‌اند.

### جنگ در دو جبهه
مانوری که منجر به تصرف مالقه و جلوگیری از تصرف الخسیراس توسط کاستیا شد، هم مرینیان و هم کاستیا را خشمگین کرد. هر دو، به همراه بنو اشقیلوله، در سال ۱۲۸۰ به محمد حمله کردند. مرینیان و بنو اشقیلوله به سمت مالقه حرکت کردند و به منطقه ماربیا در جنوب ناموفق حمله کردند. کاستیا از شمال حمله کرد، به رهبری اینفانته (شاهزاده) سانچو چهارم کاستیا، پسر آلفونسو، که توسط داوطلبان ایمان شمال آفریقا به رهبری ابن محلی و تاشفین بن معطی مهار شد. داوطلبان بخشی از ارتش غرناطه بودند که از جنگجویان شمال آفریقا، عمدتاً تبعیدیان سیاسی که با خانواده‌ها و قبایل خود مهاجرت کرده بودند، تشکیل شده بود. آنها با وجود اینکه غرناطه با دولت مرینی که از آنجا آمده بودند نیز در جنگ بود، همچنان از غرناطه در برابر کاستیا دفاع می‌کردند. در ۲۳ ژوئن، نیروهای غرناطه به یک نیروی بزرگ کاستیایی در موکلین کمین کردند. در ژوئن ۱۲۸۱، کاستیا دوباره حمله کرد، به رهبری خود آلفونسو و با همراهی اینفانته‌های سانچو، پدرو و خوان. آنها محمد را در نبردی در نزدیکی دیوارهای غرناطه در ۲۵ ژوئن شکست دادند، اما پس از شکست مذاکرات بعدی، کاستیایی‌ها غرناطه را ترک کردند.

در پایان سال ۱۲۸۱، آلفونسو سانچو را برای مذاکرات بیشتر به غرناطه فرستاد و محمد موافقت کرد که تبعیت خود را از کاستیا تجدید کند. با این حال، آلفونسو سانچو را به خیانت و تصاحب خراج محمد متهم کرد. شکافی بین پادشاه و پسرش ایجاد شد که تهدید کاستیا برای غرناطه را تضعیف کرد. آلفونسو در نهایت از ابویوسف برای کمک علیه سانچو درخواست کرد و دو پادشاه با هم علیه طرفداران سانچو در کاستیا جنگیدند. در همین حال، محمد در اواخر سال ۱۲۸۲ در پریگو با سانچو پیمان اتحاد بست. در پایان سال ۱۲۸۳، ابویوسف به مالقه حمله کرد و محمد را مجبور به درخواست صلح کرد. با میانجیگری پسر ابویوسف، ابویعقوب یوسف، آنها توافق کردند که آشتی کرده و با هم به مسیحیان حمله کنند.

آلفونسو در سال ۱۲۸۴ درگذشت و سانچو جانشین او شد. سانچو با غرناطه دوستانه بود و نیروهای کاستیایی را عقب کشید، در حالی که محمد تبعیت خود را از او اعلام کرد. در سال ۱۲۸۶ ابویوسف درگذشت و پسرش ابویعقوب جانشین او شد. در ابتدای سلطنت، ابویعقوب بیشتر به امور داخلی مشغول بود و بنابراین نیروهای خود را از لشکرکشی ایبری خارج کرد. در سال ۱۲۸۸ ابویعقوب به بنو اشقیلوله زمین‌هایی در شمال آفریقا پیشنهاد داد. این خاندان این پیشنهاد را پذیرفتند و به‌طور دسته‌جمعی از قلمرو غرناطه مهاجرت کردند.

### لشکرکشی‌های تاریفا
[عمودی=۱٫۴|بندانگشتی|مجسمه‌ای از مردی نشسته در بیرون دیوارهای یک شهر|محمد دوم به [سانچو چهارم کاستیا کمک کرد تا тарифа را از مرینیان بگیرد، اما پادشاه کاستیا سپس از واگذاری شهر به محمد طبق وعده خودداری کرد.تصویر: مجسمه‌ای به یادبود تصرف تاریفا توسط سانچو.]]
مرینیان پایگاه‌هایی را در ایبری، از جمله تاریفا، یک شهر بندری مهم در تنگه جبل‌الطارق، حفظ کردند. در سال ۱۲۹۰، محمد با سانچو و حاکم تلمسان به توافق رسید. کاستیا به تاریفا حمله می‌کرد، غرناطه به دیگر متصرفات مرینیان حمله می‌کرد و تلمسان در شمال آفریقا علیه مرینیان خصومت را آغاز می‌کرد. طبق این توافق، کاستیا سپس تاریفا را در ازای شش قلعه مرزی به غرناطه واگذار می‌کرد. در نوامبر و دسامبر ۱۲۹۱، خایمه دوم آراگون با سانچو ملاقات کرد و موافقت کرد که به جنگ علیه مرینیان بپیوندد. در اکتبر ۱۲۹۲ کاستیا، با کمک نیروی دریایی آراگون و تأمین تدارکات توسط غرناطه، در تصرف تاریفا موفق شد. کاستیا همچنین شش قلعه مرزی را طبق توافق از غرناطه گرفت، اما حتی پس از ملاقات محمد با سانچو در کوردوبا در دسامبر، از واگذاری تاریفا خودداری کرد. غرناطه که احساس فریب‌خوردگی می‌کرد، سپس به سمت مرینیان متمایل شد. محمد به شمال آفریقا سفر کرد و در ۲۴ اکتبر در طنجه با ابویعقوب ملاقات کرد و هدایای بسیاری را به همراه داشت و خواستار دوستی و بخشش او شد. هر دو پادشاه بر سر اتحاد علیه کاستیا توافق کردند. در سال ۱۲۹۴، مرینیان و غرناطه به‌طور ناموفق تاریفا را محاصره کردند. این شهر دیگر هرگز به دست مسلمانان نیفتاد. پس از این شکست، مرینیان تصمیم به عقب‌نشینی به شمال آفریقا گرفتند. غرناطه به بازپس‌گیری پایگاه‌های سابق خود، از جمله الخسیراس و — پس از مقاومت محلی — رندا پرداخت.

### سال‌های پایانی و مرگ
[بندانگشتی|یک شهر-قلعه بر فراز تپه|[کسادا، اسپانیا|کسادا، که توسط محمد در سال ۱۲۹۵ تصرف شد و یکی از دستاوردهای سرزمینی غرناطه در دوران سلطنت او بود.]]
در سال ۱۲۹۵، سانچو درگذشت و پسر نه ساله‌اش فرناندوی چهارم کاستیا جانشین او شد. در دوران خردسالی او، کاستیا توسط نایب‌السلطنه‌ای به رهبری عمویش، اینفانته انریکه اداره می‌شد. پسرعموی او، آلفونسو د لا سردا ادعای رقیبی برای تاج و تخت کرد که توسط خایمه آراگون حمایت می‌شد. محمد از این وضعیت برای حمله به کاستیا استفاده کرد: در اواخر سال ۱۲۹۵ او کسادا را تصرف کرد و ارتش کاستیا را در نبرد ایزنالیوز شکست داد. فرناندو همچنین مورد حمله آراگون، دینیش، پادشاه پرتغال و عمویش، اینفانته خوان قرار گرفت. در سال ۱۲۹۶، غرناطه و آراگون پیمان دوستی منعقد کردند و توافق کردند که اهداف خود را تقسیم کنند: مورسیه به آراگون و اندلس به غرناطه می‌رسید. در ژوئن ۱۲۹۶، اینفانته انریکه به محمد پیشنهاد صلح داد و پیشنهاد کرد تاریفا را واگذار کند، اما زمانی که فرمانده شهر، آلفونسو پرز د گوسمان، اعلام کرد که حتی اگر به او دستور داده شود، آن را تحویل نخواهد داد، این مذاکرات شکست خورد. اواخر همان سال، نیروهای غرناطه اینفانته انریکه را در نزدیکی آرخنا شکست دادند و تقریباً او را اسیر کردند. اسب انریکه به اسارت گرفته شد، اما محمد در یک حرکت جوانمردانه دستور بازگرداندن آن را داد.

مرینیان برای حمایت از غرناطه به جنگ پیوستند و کاستیا را در یک نبرد بزرگ در نزدیکی سویا در مه یا ژوئن ۱۲۹۹ شکست دادند؛ سپس تاریفا را محاصره کردند. کاستیا پیشنهاد واگذاری تاریفا را در ازای اتحاد با غرناطه تجدید کرد، اما این بار نیز با امتناع آلفونسو پرز از اطاعت، ناکام ماند. جنگ ادامه یافت و محمد قلعه‌های مرزی بیشتری را تصرف کرد، از جمله آلکائودته در ژوئن ۱۲۹۹، و به شهرهای کاستیایی از جمله خائن و آندوخار حمله کرد. در آوریل ۱۳۰۱، محمد و خایمه اتحاد خود را تجدید کردند، اگرچه خایمه مخفیانه برای مسیحیان محاصره شده در تاریفا تدارکات می‌فرستاد. در ۶ سپتامبر، پاپ بونیفاس هشتم فرناندو را پادشاه مشروع کاستیا اعلام کرد که عزم و مشروعیت دشمنان مسیحی او را تضعیف کرد. در سپتامبر ۱۳۰۱، غرناطه و آراگون اتحاد خود را در ساراگوسا تجدید کردند. آنها یک حمله جدید علیه کاستیا را برنامه‌ریزی کردند و اهداف جنگی خود را هماهنگ کردند؛ از جمله توافق کردند که غرناطه تاریفا را بازپس گیرد و چندین شهر مرزی را به دست آورد. این توافق در ژانویه ۱۳۰۲ به تصویب رسید و متعاقباً آلفونسو د لا سردا نیز به این اتحاد پیوست و حقوق محمد را بر تاریفا به رسمیت شناخت. با این حال، پیش از آغاز لشکرکشی، محمد دوم در ۸ آوریل ۱۳۰۲ (۸ شعبان ۷۰۱ ه‍.ق) درگذشت. پسرش، محمد سوم، جانشین او شد. اتهاماتی وجود داشت که محمد سوم، شاید برای به دست آوردن قدرت بی‌تاب بود و پدرش را مسموم کرده بود، اگرچه این موضوع هرگز تأیید نشد.

## حکمرانی و میراث
[بندانگشتی|یک برج دیده‌بانی از دوران نصریان در [اوئسکار، اسپانیا|اوئسکار. محمد دوم خطی از استحکامات را در مرزهای امارت ساخت.]]
محمد بر پایه دولت نوپایی که پدرش ایجاد کرده بود، بنا نهاد و با اتحادهای متناوب با دیگر قدرت‌ها، به ویژه کاستیا و مرینیان، و گاهی تشویق آنها به جنگ با یکدیگر، به تأمین استقلال قلمرو خود ادامه داد. هویتی نیز در این قلمرو پدیدار شد که با دین (اسلام)، زبان (عربی آندلسی) و آگاهی از تهدید دائمی برای بقای خود از سوی همسایگان مسیحی رومیایی‌زبان خود، متحد شده بود. مورخ ابن خلدون اظهار داشت که این پیوندها جایگزین *[[عصبیت]]* یا همبستگی قبیله‌ای شدند که به نظر ابن خلدون برای ظهور و سقوط یک دولت اساسی بود.

محمد دوم با اصلاحات خود در اداره و ارتش، سازمان‌دهنده واقعی دولت نصری بود. فعالیت قانون‌گذاری قابل توجه او شامل تأسیس پروتکل سلطنتی نصری (*رسوم الملک*)، و دیوان دربار (*الکتابة*) بود که در آن شخصیت اصلی دوران سلطنت او، وزیر آینده ابوعبدالله بن الحکیم بود. دوران سلطنت او همچنین شاهد گسترش و نهادینه‌سازی داوطلبان ایمان (که در عربی *[[غازی]]* نیز نامیده می‌شوند) بود: سربازانی که از شمال آفریقا برای دفاع از غرناطه در برابر مسیحیان استخدام شده بودند. بسیاری از آنها اعضای قبایل یا خانواده‌هایی بودند که از دولت مرینی تبعید شده بودند. برخی از آنها در شهر غرناطه ساکن شدند و محله زنته (که به نام قبیله بربر زناته نامگذاری شده است) را تأسیس کردند، و برخی در مناطق غربی قلمرو، مانند رندا و مناطق اطراف آن ساکن شدند. آنها از دولت حقوق دریافت می‌کردند، اما اغلب با مردم محلی در مناطقی که ساکن بودند، درگیر می‌شدند. هنگامی که در اوایل دهه ۱۲۸۰، غرناطه با مرینیان درگیر شد، داوطلبان وفادار ماندند و از غرناطه در برابر حمله همزمان کاستیا دفاع کردند. با گذشت زمان، داوطلبان به مهم‌ترین نیروی نظامی غرناطه تبدیل شدند و در پایان حکومت محمد به ۱۰٬۰۰۰ نفر رسیدند و ارتش محلی غرناطه را تحت‌الشعاع قرار دادند. رهبر آنها، *شیخ الغزاة*، موقعیت تأثیرگذاری در سیاست غرناطه داشت. افراد مختلفی در مقاطع مختلف سلطنت محمد به عنوان *شیخ* منصوب شدند، از جمله علی بن ابی ایاد بن عبدالحق، تاشفین بن معطی، موسی بن رحو، عبدالحق بن رحو و ابراهیم بن یحیی.

[عمودی=۱٫۷۵|بندانگشتی|نمای پانوراما از مجموعه کاخ در شب|در دوران سلطنت خود، محمد دوم به تدریج [الحمرا را از یک قلعه صرف به یک مجموعه کاخ سلطنتی تبدیل کرد.]]
از نظر سرزمینی، محمد قلمرو خود را تثبیت کرد و چندین دژ مستحکم در پادشاهی خائن، از جمله کسادا و آلکائودته را به دست آورد. او تاریفا را به کاستیا از دست داد و از این پس این شهر دیگر هرگز به دست مسلمانان نیفتاد. تهدید داخلی از سوی بنو اشقیلوله از بین رفت و محمد نه تنها حملات مکرر مرینیان را با موفقیت دفع کرد، بلکه آنها را از متصرفاتشان در اندلس نیز محروم ساخت. محمد بر یک پروژه بزرگ استحکامات برای دفاع از پادشاهی نظارت داشت و مجموعه‌ای از دژهای مستحکم با موقعیت استراتژیک و تدارکات خوب را از غرب به شرق ساخت که ستون فقرات دفاع مرزی غرناطه را در قرن‌های آینده تشکیل داد. او در حین ساخت خندق (*خندق*) در آلکائودته با دستان خود کار می‌کرد. استحکاماتی که او ساخت همچنین برای اجرای اقتدار سلطنتی مفید بود زیرا توسط فرمانداران نظامی (*قائد*ها) که توسط دربار منصوب و جابجا می‌شدند، کنترل می‌شدند، نه توسط اربابان موروثی. آنها اغلب در مناطق کوهستانی یا صعب‌العبور قرار داشتند و تنها با جنگ‌های محاصره‌ای پرهزینه قابل تسخیر یا نفوذ بودند.

محمد اهمیت وزیر را در دولت نصری افزایش داد. او در طول سلطنت طولانی خود تنها یک وزیر داشت، ابوسلطان عزیز بن علی بن المنعم الدانی، که به متحد مورد اعتماد او تبدیل شد. او همچنین به عنوان سفیر محمد در دربار مرینیان خدمت کرد، برخی عملیات نظامی را فرماندهی کرد و بسیاری از اسناد سلطنتی را امضا کرد. محمد همچنین الحمرا را گسترش داد و به تدریج یک منطقه مسکونی سلطنتی را در مجموعه‌ای که عمدتاً یک قلعه ساخته شده توسط پدرش بود، ایجاد کرد. او ساخت دیوار محوطه اطراف منطقه سلطنتی و همچنین چندین ساختمان مسکونی و حمام را که پدرش آغاز کرده بود، ادامه داد. گاه‌شماری هر بخش از الحمرا در دوره اولیه نصری همیشه مشخص نیست — تا حدی به دلیل تغییرات و بازسازی‌ها در دوران حاکمان مسلمان یا مسیحی بعدی— اما محمد دوم قطعاً کاخ اصلی را که امروزه به صومعه سان فرانسیسکو تبدیل شده و همچنین دارالمملکة السعیدة اصلی را در خنرالیفه ساخته است. او همچنین برج بانوان (*Torre de las Damas*، محل کاخ پارتال امروزی که توسط پسرش محمد سوم ساخته شد) و برج پیکوها (*Torre de los Picos*) را ساخت. دورتر، ساختار کاخ نصری که اکنون به نام *کوارتو رئال د سانتو دومینگو* شناخته می‌شود و در امتداد لبه دیوارهای جنوبی غرناطه قرار دارد، نیز توسط محققان به دوران سلطنت او نسبت داده شده است.

در عرصه خارجی، محمد به دنبال افزایش تجارت با اروپای مسیحی، به ویژه با بازرگانان ایتالیایی از جمهوری جنوا و جمهوری پیزا بود. در ۱۸ آوریل ۱۲۷۹، محمد با سفیر جنوا پیمانی منعقد کرد که به این جمهوری حق صادرات کالاهای غرناطه با عوارض بسیار پایین ۶٫۵٪ و تأسیس یک مرکز تجاری در امارت را در ازای تأمین کشتی برای غرناطه در صورت درگیری با یک قدرت مسلمان دیگر که با جنوا متحد نبود، اعطا می‌کرد.

محمد دوم با لقب *الفقیه* شناخته می‌شد که به معنای واقعی کلمه «فقیه» است، اما می‌توان آن را «دانا» نیز فهمید و نه تنها نشان‌دهنده تحصیلات عالی او، بلکه ترجیحش به محاصره خود با دانشمندان و شاعران است. محمد، بسیار شبیه به هم عصر خود، پادشاه آلفونسوی دهم کاستیا، شعر می‌سرود — به گفته ابن خطیب، او خود شاعر شایسته‌ای بود — و فعالیت فرهنگی قابل توجهی را در دربار خود پرورش داد. او با آلفونسو در جذب دانشمندان، به ویژه دانشمندان مسلمان از سرزمین‌های فتح شده توسط مسیحیان، رقابت می‌کرد. از جمله کسانی که او در دربار خود از آنها استقبال کرد، ریاضیدان-پزشک محمد الرقوطی و منجم-ریاضیدان محمد بن الرقام بودند که با وجود پیشنهادهای مالی قابل توجه از سوی آلفونسو برای تغییر دین و ماندن در قلمرو مسیحی، به غرناطه مهاجرت کردند. مورخ اسپانیایی، آنا ایزابل کاراسکو مانچادو می‌نویسد: «*الفقیه* یک لقب غیرمعمول در میان حاکمان اندلسی است؛ این لقب بر شخصیتی سیاسی تأکید می‌کرد که قصد داشت خود را از طریق ارتباط با فعالیت فکری و ایمان، و همچنین با عدالت و هنجارهای قانونی، جنبه‌هایی که در فعالیت *فقها* با هم تداخل دارند، تثبیت کند».

## منابع
### پانویس

### کتابشناسی
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### منابع اولیه
* 
* 

رده:امیران غرناطه
رده:زادگان دهه ۱۲۳۰ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۳۰۲ (میلادی)
رده:عرب‌های سده ۱۳ (میلادی)