ای‌ام‌ایکس اینترنشنال ای‌ام‌ایکس

**ای ام ایکس اینترنشنال ای ام ایکس** , یک هواپیمای تهاجمی زمینی است که به‌طور مشترک توسط برزیل و ایتالیا ساخته شده است. **ای ام ایکس** در نیروی هوایی ایتالیا **ای-۱۱ گیبلی** و در نیروی هوایی برزیل **ای-۱** نامگذاری شده است. نام ایتالیایی «**گیبلی**» , از باد گرم خشک صحرای لیبی گرفته شده است.

در اوایل دهه ۱۹۷۰، شرکت ایتالیایی اروماکی طرحی مطالعاتی را بر روی یک هواپیمای آفندی سبک برای آینده را انجام داد، که نام ام. بی ۳۴۰ را به آن اختصاص داد. نیروی هوایی ایتالیا برای ۱۸۷ فروند جنگنده تهاجمی جدید، در خواستی را صادر نمود، این هواپیماها قرار بود تا جایگزین ناوگان موجود از جنگنده‌های پشتیبانی نزدیک هوایی آئریتالیا جی-۹۱ شوند. در سال ۱۹۸۰، دولت برزیل اعلام نمود که قصد دارد در این برنامه مشارکت داشته باشند، تا بتواند هواپیمای جایگزینی برای اروماکی ام. بی-۳۲۶ نیروی هوایی برزیل را در اختیار داشته باشد. در نتیجه یک تفاهم نامه بین ایتالیا و برزیل برای توسعه مشترک این هواپیما در سال ۱۹۸۱، **ای ام ایکس اینترنشنال**، یک سرمایه‌گذاری مشترک ایتالیایی و برزیلی، برای توسعه، تولید و بازاریابی هواپیمای مذکور بنیان‌گذاری شد.

## توسعه

در اوایل سال۱۰۷۷، نیروی هوایی ایتالیا درخواستی برای ۱۸۷ فروند جنگنده آفندی جدید را صادر نمود، که قرار بود جایگزینی برای ناوگان
آئرایتالیا جی. ۹۱ موجود خود در مأموریت‌های پشتیبانی هوایی نزدیک و شناسایی و همچنین هواپیماهای لاکهید آراف-۱۰۴جی استارفایتر در نقش شناسایی باشد.
به جای رقابت برای این قرارداد، آئرایتالیا (اکنون آلنیا ائروناتیکا) و آئروماکی توافق نمودند که یک پیشنهاد مشترک را ارائه دهند، زیرا هر دو شرکت برای چند سال توسعه یک کلاس مشابه از هواپیما را در نظر گرفته بودند. در اوایل دهه ۱۹۷۰، آئروماکی کار مطالعاتی بروی طراحی برای چنین هواپیماهای با کاربری حمله زمینی سبکی با نام **ام بی-۳۴۰** را انجام داده بود. در آوریل ۱۹۷۸، کار توسعه به صورت سرمایه‌گذاری مشترک به‌طور رسمی آغاز شد.

در طول سال ۱۹۸۰، دولت برزیل اعلام کرد که قصد دارد در این برنامه شرکت نماید تا جایگزینی برای آئروماکی ام‌بی-۳۲۶ فراهم آورد. در ژوئیه ۱۹۸۱، دولت‌های ایتالیا و برزیل در مورد الزامات مشترک برای این هواپیما به توافق رسیدند و از امبرائر برای پیوستن به این مشارکت صنعتی دعوت به عمل آمد.همچنین توافقی برای تقسیم تولید **ای‌ام‌ایکس** بین شرکا منعقد شد. در هواپیمای تولیدی، **آئرایتالیا** ۴۶٫۵ درصد از قطعات (بدنه مرکزی، پایدار کننده‌های عمودی و افقی)، **آئروماکی** ۲۲٫۸ درصد (جلوی بدنه و مخروط دم)، و **امبرائر**۲۹٫۷ درصد باقی مانده (بال، ورودی هوا، آویزگاه خارجی تسلیحات و مخازن خارجی سوخت) را تولید می‌نمودند. هیچ تکراری در کار وجود نداشت، هر جزء هواپیما فقط در کارخانه‌های یکی از شرکای طرح ساخته شده بود. نیازهای برنامه‌ریزی شده ۱۸۷ فروند برای ایتالیا و ۱۰۰ فروند برای برزیل بود. تحویل نهایی ۱۳۶ هواپیما برای نیروی هوایی ایتالیا (۱۱۰ فروند **ای‌ام‌ایکس** و ۲۶ فروند **ای‌ام‌ایکس-تی**) و ۹۴ هواپیما برای نیروی هوایی برزیل (۷۹ فروند **ای‌ام‌ایکس** و ۱۵ فروند **ای‌ام‌ایکس-تی**) در مجموع ۲۳۰ فروند هواپیما برای دو کشور بود.

در مراحل اولیه توسعه، موتورها و پیکربندی‌های مختلف آن برای پیشرانه این هواپیما مورد مطالعه قرار گرفتند. هر دو پیکره بندی دو موتوره و تک موتوره در نظر گرفته شد. استفاده از موتورهای ساخت ایالات متحده، برای جلوگیری از هرگونه محدودیت بالقوه در صادرات هواپیما به سرعت در کمترین رده توجه قرارگرفت. از میان موتورهای مورد بررسی می‌توان از توربو-یونیون آربی۱۹۹ (پیشرانه ای مورد استفاده در هواپیمای بزرگتر پاناویا تورنادو)، **رولز رویس توربومکا آدور**، رولز-رویس وایپر، و موتور رولز-رویس اسپی نام برد. در سال ۱۹۷۸، مدل اسپی۸۰۷، که چندین بهسازی بروی آن انجام شده بود، به عنوان پیشرانه این هواپیمای جدید انتخاب شد.

بر طبق گزارش‌ها، ویژگی‌های کلیدی که در فرایند طراحی هواپیمای جدید مورد تأکید قرار گرفتند، قابلیت دسترسی و مانایی آن بود.**ای‌ام‌ایکس** باید قادر می‌بود تا در صورت بروز یک اشکال در هر یک از سیستم‌های هوایی، دچار اختلال در کارایی نگردد. برای رسیدن به این هدف، سیستم‌های کلیدی به صورت دوتایی در نظر گرفته شده و سیستم‌های حیاتی تحت حفاظت قرار گرفتند، همچنین استفاده از زره کابین خلبان در نظر گرفته شد، اما در نهایت به دلیل هزینه‌های بالا، حذف شد. طرح تفضیلی پروژه در مارس ۱۹۸۰ تکمیل گردید.

در مجموع هفت فروند نمونه اولیه قابل پرواز برای پروازهای آزمایشی تولید شدند، سه فروند توسط **آئرایتالیا**، دو فروند توسط **آئروماکی** و دو فروند توسط **امبرائر**، و همچنین دو بدنه هواپیما برای تست‌های استاتیکی. اولین نمونه اولیه که در ایتالیا مونتاژ شد، پرواز اولیه خود را در ۱۵ می ۱۹۸۴ (*۲۵ اردیبهشت ۱۹۶۳ خورشیدی*) انجام داد. این نمونه اولیه در طی پنجمین پرواز خود در یک سانحه از بین رفت و این حادثه منجر به مرگ خلبان آن شد. جدای از دست رفتن این نمونه اولیه، سایر آزمایش‌های این هواپیما بدون حادثه‌های بعدی به انجام رسید. نمونه اولیه مونتاژ شده در برزیل اولین پرواز خود را در ۱۶ اکتبر ۱۹۸۵ انجام داد. در ۱۱ مه ۱۹۸۸، اولین هواپیمای تولیدی اولین پرواز خود را انجام داد. تحویل هواپیماهای تولیدی به نیروی هوایی ایتالیا در سال ۱۹۸۸ آغاز شد،اولین هواپیماهای از این نوع در طی سال بعد به نیروی هوایی برزیل تحویل داده شدند. در ۱۴ مارس ۱۹۹۰، نمونه اولیه **ای‌ام ایکس** دو سرنشینه برای اولین بار پرواز نمود.

## طراحی

**ای‌ام‌ایکس** یک هواپیمای تک بال متعارف است. اجزای عمده این هواپیما با روش‌های ساخت سنتی و اساساً از آلومینیوم تولید شده است، با این حال در ساخت اجزایی مثل باله دم و سکان‌های افقی از مواد کامپوزیت فیبر کربنی استفاده شده است.
با توجه به اندازه این هواپیما، بخش بزرگی از فضای داخلی **ای‌ام‌ایکس** به سیستم‌های اویونیک و رایانه‌های داخل هواپیما اختصاص داده شده است، هر دو سیستم ناوبری و حمله کامپیوتری هستند. برای دسترسی و سهولت تعمیر و نگهداری، تمام تجهیزات اویونیک مستقیماً در محفظه‌های زیر کابین خلبان نصب می‌شوند، به گونه‌ای که بتوان عملیات تعمیر و نگهداری آنها را به روی سطح زمین و بدون استفاده از سکوهای پشتیبانی انجام داد.

با تکیه بر تجارب کسب شده از پاناویا تورنادو، **ای‌ام‌ایکس** به سامانه کنترل پرواز دوگانه (هیبریدی) مجهز شد. در این هواپیما از یک سامانه کنترل پرواز با سیم برای عملکرد کنترل سطوح پرواز مانند بَرآکُش‌ها (اسپویلرها)، سکان و دم استفاده می‌شود، در حالی که شهپرها و سکان افقی از طریق یک سیستم هیدرولیک دوگانه کنترل می‌شدند. امکان بازگشت به کنترل دستی برای شهپرها و سکان‌های افقی و عمودی فراهم شد تا امکان پرواز هواپیما را حتی در صورت خرابی کامل سیستم هیدرولیک فراهم آورد. هر یک از این سیستم‌های کنترلی می‌تواند مستقل از یکدیگر عمل نمایند.بال مجهز به هر دوی
هوازِه (برآافزای لبه حمله) و برآافزا لبه فرار بوده و برآکش‌های روی بال، بالای برآفزاها نصب شدند. برآکش‌ها می‌توانند به عنوان ترمزهای هوایی و خنثی کردن نیروی بالابر عمل نماید که باعث بهبود عملکرد برخاست و فرود و همچنین قابلیت مانور در طی پرواز می‌گردد.

پیشرانه **ای‌ام‌ایکس** یک دستگاه موتور توربوفن رولزرویس اسپی است. در زمان طراحی و توسعه این هواپیما، اسپی سنگین‌تر و کمتر امروزی از برخی از موتورهای جایگزین موجود بود، اما قابل اعتماد، نسبتاً ارزان و عاری از محدودیت‌های صادراتی بود که در صورت استفاده از موتورهای آمریکایی، امکان اعمال آن وجود داشت. موتور اسپی همچنین امکان استفاده از طراحی ورودی هوا با لبه گرد ساده را فراهم می‌نمود. قسمت عقب بدنه برای فراهم آوردن امکان دسترسی به موتور، قابل جدا شدن می‌باشد. کنسرسیوم‌های جداگانه در برزیل و ایتالیا موتور اسپی را برای هواپیمای **ای‌ام‌ایکس** تولید نمودند. و با آنکه برای هواپیماهای تهاجمی در آن زمان بسیار غیرمعمول بود، هیچ تلاشی برای توسعه هواپیما برای پرواز با سرعت مافوق صوت صورت نگرفت.

هواپیماهای برزیلی و ایتالیایی به‌طور قابل توجهی از نظر اویونیک متفاوت هستند، هواپیماهای ایتالیایی مجهز به سیستم‌های مختلف با استاندارهای ناتو هستند که در صحنه آمریکای جنوبی، مازاد بر احتیاج در نظر گرفته شدند. در اکثر ناوگان **ای‌ام‌ایکس‌**های در خدمت نیروی هوایی برزیل، یکی از سه بسته حسگرها نصب شده روی پالت شامل دوربین‌های مختلف عمودی، مایل و رو به جلو هستند، مورد استفاده قرار گرفته است این حسگرها برای انجام مأموریت ثانویه هواپیما که نقش شناسایی است، مورد استفاده قرار می‌گیرند.**ای‌ام‌ایکس** به یک رادار مسافت‌یاب ساده برای اهداف هدف‌گیری مجهز شده است، با این حال مشخصات رادار مذکور نیز بین هر دو هواپیماهای در خدمت ایتالیا و برزیل متفاوت است.این هواپیما از یک کامپیوتر کنترل پرواز جی‌ئی اویونیک استفاده می‌کند. سامانه‌های جنگ الکترونیک (ECM) گسترده‌ای برای محافظت از هواپیما تعبیه شده است، از جمله آنتن گیرنده غیرفعال بر روی باله دم و یک غلاف تولید پارازیت فعال که معمولاً بروی یکی از آویزگاه‌های خارجی تسلیحات نصب می‌شود.

جنگ‌افزارهای گوناگونی از جمله انواع بمب، موشک و راکت‌ها را می‌توان در یک آویزگاه خارجی تسلیحات خط مرکزی زیر بدنه و چهار عدد در زیر بال‌ها نصب و حمل نمود. محموله‌های تا وزن حداکثر ۲٬۰۰۰ پوند را می‌توان روی آویزگاه خارجی زیر بدنه و دو آویزگاه داخلی زیر بالها حمل نمود، در حالی که آویزگاه‌های خارجی زیر بالها ظرفیت حمل بارهای ۱٬۰۰۰ پوندی را دارند. تمامی چهار آویزگاه تسلیحات زیر بالها برای نصب مخازن سوخت بیرونی تجهیز شده‌اند، تا بتوان با به‌کارگیری آنها برد هواپیما را افزایش داد، همچنین هواپیماهای ایتالیایی به میل سوخت‌گیری هوایی ثابت مجهز شده‌اند. غلاف‌های شناسایی اپتیکال را می‌توان به صورت خارجی بر روی آویزگاه تسلیحات در زیر بدنه هواپیما حمل نمود.ریل‌های سربالها امکان حمل موشک‌های هوا به هوا با هدایت گرمایی همانند ایم-۹ سایدوایندر و ام‌اِی‌اِی-۱ پیرانیا را فراهم می‌آوردند. هواپیماهای ایتالیایی به یک قبضه توپ گاتلینگ ۲۰ میلی‌متری ام۶۱ والکان در سمت چپ پایین بدنه مجهز می‌باشند.ایالات متحده آمریکا اجازه فروش توپ ام ۶۱ را به برزیل صادر ننموده و درنتیجه **ای‌ام‌ایکس**‌های نیروی هوایی برزیل به جای جنگ‌افزار مذکور به یک جفت توپ رولوری دفا ۵۵۴ مسلح می‌باشند.

## سوابق عملیاتی

اولین اسکادران عملیاتی **ای‌ام‌ایکس** در نیروی هوایی ایتالیا، گروه ۱۰۳ در دسته پروازی ۵۱  در نوامبر ۱۹۸۹ تشکیل شد، و اولین واحد ایتالیایی نیز در سال ۱۹۸۹ تشکیل شد. هر دو ناوگان **ای‌ام‌ایکس**‌های ایتالیا و برزیل در فوریه ۱۹۹۲ و پس از حادثه سقوط یک فروند **ای‌ام‌ایکس** ایتالیایی به دلیل خرابی موتور زمینگیر شدند. در ماه مه همان سال و پس از اصلاح موتورها، پروازهای عملیاتی این هواپیماها مجاز شناخته شد.

در سال ۱۹۹۵ ایتالیا شش فروند **ای‌ام‌ایکس** از گروه ۱۰۳ را به عملیات منع پرواز بر فراز بوسنی اختصاص داد، که در حمایت از نیروهای حافظ صلح **ای‌ام‌اف‌اوآر**در بوسنی انجام شد. پرواز ای‌ام‌ایکس‌ها در این عملیات، مجدداً به دلیل مشکلات موتور در فاصله بین ماه‌های ژانویه تا مارس ۱۹۹۶ متوقف گردید. در سال ۱۹۹۹ **ای ام‌ایکس**‌های ایتالیایی در جنگ کوزوو مورد استفاده قرار گرفتند. در طی این جنگ نیروی هوایی ایتالیا به جای به کاربردن بمب‌های هدایت ناپذیر و یابمب‌های با هدایت لیزری، از ده‌ها بمب ام‌کی۸۲ که به کیت‌های هدایت اوفر Opher ساخت اسرائیل مجهز بودند، استفاده نمود. این کیت‌ها به گونه ای مؤثر بمب‌های کم هوش (هدایت ناپذیر) را به بمب‌های هوشمند هدایت شونده مادون قرمز تبدیل می‌نمود.

در اواخر دهه ۱۹۹۰، **ای‌ام‌ایکس اینترنشنال** در حال بررسی یک تغییر اساسی و جایگزینی موتور بود. یک گونه بدون پس سوز از **یوروجت ئی‌جِی۲۰۰** با نیروی رانش بسیار بیشتر از موتور نصب شده موجود، پیشنهاد شد. در سال ۲۰۰۵، نیروی هوایی ایتالیا برنامه ای برای ارتقا و به روز آوری را به نام **ای‌سی‌اوال** (ارتقاء قابلیت عملیاتی و لجستیکی) رابرای ۵۵ فروند **ای ام‌ایکس** خود را انجام داد.که شامل یک سامانه ناوبری اینرسیایی (آی‌ان‌اس) جدید، نمایشگرهای جدید اتاقک خلبان و همچنین اضافه نمودن قابلیت استفاده از بمب‌های هدایت شونده جِی‌دی‌ای‌ام (JDAM) بود. در اوت ۲۰۰۷، امبرائر یک برنامه بزرگ ارتقاء میانسالی و نوسازی ۵۳ فروند **ای‌ام‌ایکس ای-۱** نیروی هوایی برزیل را با تمرکز بر سامانه‌های اویونیک و جنگ‌افزارهای جدید آغاز نمود. تخمین زده می‌شود که این برنامه طول عمر ناوگان را تا پس از سال ۲۰۲۷ افزایش دهد.

از نوامبر ۲۰۰۹، چهار فروند **ای‌ام‌ایکس** ایتالیایی به مأموریتی خارج از کشور و برای انجام عملیات در افغانستان اعزام شده و جایگزین ۴ فروند تورنادو آی‌دی‌اس ایتالیایی در نقش شناسایی شدند.نکته قابل توجه توانایی این هواپیما برای به اشتراک گذاشتن همزمان اطلاعات دریافتی از ابزارهای دیجیتال الکترواپتیکی و حسگر مادون قرمز با نیروهای زمینی است، که اطلاعات شناسایی ارزشمندی را ارائه می‌کند و به کمینه ساختن تهدیدها برای نیروهای زمینی کمک می‌کند.**ای‌ام‌ایکس**‌ها تاپایان سال ۲۰۱۰ بیش از ۷۰۰ مأموریت جنگی را صحنه جنگ در افغانستان انجام دادند. در ۲۸ می ۲۰۱۴، این هواپیماها آخرین سورتی مأموریت جنگی خود را در افغانستان انجام داده و در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۴، تمام **ای‌ام‌ایکس**‌های باقی مانده از افغانستان خارج شدند.

در سال ۲۰۱۱، هواپیماهای **ای‌ام‌ایکس** ایتالیا در جریان مداخله نظامی سال ۲۰۱۱ در لیبی به کار گرفته شدند. هواپیماهای نظامی ایتالیایی ۷۱۰ عدد بمب هدایت شونده و موشک هوا به سطح را در طول پروازهای عملیاتی علیه نیروهای وفادار به معمرقذافی به کار بردند: هواپیماهای تورنادو و جنگنده-بمب افکنهای **ای‌ام‌ایکس** نیروی هوایی ایتالیا ۵۵۰ عدد بمب و موشک، و ای‌وی-۸بی هریر ۲ نیروی دریایی ایتالیا ۱۶۰ عدد بمب هدایت شونده را پرتاب نمودند. در طی این درگیری‌ها اولین بار توسط هواپیماهای **ای‌ام‌ایکس** از غلاف‌های هدف‌گیری لایتنینگ (Litening) همراه با بمب‌های هدایت شونده
پیووی و جِی‌دی‌ای‌ام (JDAM) استفاده شد. در اوایل سال ۲۰۱۶، به دلیل کاهش ثبات لیبی، ایتالیا تصمیم گرفت هواپیماهای اضافی از جمله چهار فروند جنگنده **ای‌ام‌ایکس** را در
پایگاه هوایی باسی، تراپانی، سیسیل مستقر نماید.

در مارس ۲۰۱۲، گزارش شده است که فیلیپین در حال مذاکره با ایتالیا برای خرید احتمالی هواپیماهای **ای‌ام‌ایکس** دست دوم آن کشور بود. با این حال، در ۲۸ مارس ۲۰۱۴، وزارت دفاع ملی فیلیپین قراردادی را برای ۱۲ فروند هواپیمای تهاجمی سبک اف‌ای-۵۰ به ارزش ۱۸٫۹ میلیارد پزو (۴۲۱٫۱۲ میلیون دلار) منعقد نموده است.

در اسفندماه سال ۱۳۶۹ و در طی بازدید آقای مهندس بازرگان، معاون وزیر دفاع وقت از کارخانه هواپیماسازی امبرائر، مذاکراتی برای یک پیمان تسلیحاتی در چهارچوب یک پیمان سه تا پنج ساله دنبال شد که در آن ایران برای خرید حداقل ۴۰ فروند جنگنده-بمب افکن **ای‌ام‌ایکس**، علاقه نشان داد.

در ۵ آوریل ۲۰۲۴ نیروی هوایی ایتالیا، مراسم بازنشستگی ناوگان **ای‌ام‌ایکس** خود را در پایگاه هوایی ایسترانا در شمال ایتالیا برگزار نمود.

## گونه‌ها

;ای‌ام‌ایکس تی (AMX-T)
گونه دو سرنشین **ای‌ام ایکس** که در سال ۱۹۸۶ توسعه یافت، هدف از این طرح یک هواپیمای آموزشی پیشرفته برای خلبانان کارآموزی بود که برای پرواز با جت‌های سریع آموزش می‌دیدند، همچنین قابلیت‌های آفندی هواپیماهای تک سرنشینه حفظ شده بود. اولین پرواز **ای‌ام‌ایکس تی** در سال ۱۹۹۰ انجام شد. هر دوی نیروهای هوایی ایتالیا و برزیل از این هواپیما را در خدمت گرفتند.
;ای‌ام‌ایکس ای‌تی‌ای (AMX-ATA)
**ای‌ام‌ایکس ای‌تی‌ای**(آموزش پیشرفته و تهاجمی) ، یک گونه دو سرنشینه جدید از جنگنده **ای‌ام‌ایکس** است که برای ماموریت‌های آفندی و آموزش پیشرفته توسعه پیدا نموده است. **ای‌ام‌ایکس-ای‌تی‌تی** دارای حسگرهای جدید، کلاه خلبان مجهز به نمایشگر مادون قرمز دید به جلو، رادار چند حالته جدید برای قابلیت هوا به هوا و هوا به سطح، و سیستم‌های جنگ‌افزاری جدید از جمله موشک‌های ضد کشتی و موشک‌های با برد متوسط است. نیروی هوایی ونزوئلا در سال ۱۹۹۹ هشت **ای‌ام‌ایکس-ای‌تی‌تی** را برای نقش هواپیمای آموزش پیشرفته و آفندی سفارش داد، اما کنگره ایالات متحده این فروش را وتو نمود زیرا در بعضی از سامانه‌های از فناوری ایالات متحده استفاده شده است.

; ای‌ام‌ایکس-آر (آرای-۱)AMX-R (RA-1)
یک گونه از **ای‌ام‌ایکس** که برای ماموریت‌های شناسایی طراحی شده و توسط نیروی هوایی برزیل مورد استفاده قرارمی‌گیرد. حامل‌های شناسایی مختلف را می‌توان بروی این گونه نصب کرد.

;ای-۱ ام (A-1M)
محصول برنامه ارتقاء بروی گونه برزیلی **ای-۱**. مهم‌ترین ویژگی‌های مهم آن عبارتند از
رادار SCP-01 Scipio ساخت Mectron، دیتالینک بی‌آر۲ امبرائر، تجهیزات ناوبری فلیر سیستمز، ای‌ان‌اس/جی‌پی‌اس/دیتاباس البیت، تطبیق کاناپی شیشه‌ای، یک سامانه تولید اکسیژن جدید برای اتاقک خلیان، و سامانه نمایش روی کلاه خلبان

## کاربران

;
* نیروی هوایی برزیل در سال ۲۰۲۴ دارای فروند **ای‌ام‌ایکس** است. برپایه برنامه‌ریزی‌های انجام شده، که این ناوگان به تدریج تا سال ۲۰۲۵ از خدمت خارج شده و با ساب ۳۵ گریپن (اف-۳۵) ئی/اف جایگزین شود.
** **[[گردان هوایی|گُردان هوایی]] یکم/گروه هوانوردی ۱۶** ، پایگاه هوایی سانتا کروز در سال ۲۰۱۵ منحل شد، در انتظار فعال سازی مجدد در آینده با **اف-۳۹ گریپن ئی ،** هواپیما به پایگاه هوایی سانتا ماریا منتقل شدند.
** گُردان هوایی یکم/گروه هوانوردی ۱۰ ، پایگاه هوایی سانتا ماریا.
** گُردان هوایی سوم/گروه هوانوردی ۱۰ ، پایگاه هوایی سانتا ماریا.

## مشخصات (ای‌ام‌ایکس)

## جستارهای وابسته

## منابع
* 

### یادداشت‌ها

### مستندات

### کتاب‌شناسی

* Air International. "Italy's Black Cats." February 2015, Key Publishing. pp. 64–69.
* Braybrook, Roy. "Assessing the AMX". *[[Air International]]*, June 1989, Vol 36 No 6. Bromley, UK:Fine Scroll. ISSN 0306-5634. pp. 267–278.
* Donald, David and Jon Lake. *Encyclopedia of World Military Aircraft*. London: Aerospace Publishing, Single Volume Edition, 1996. .
* Gunston, Bill and Peter Gilchrist. *Jet Bombers: From the Messerschmitt Me 262 to the Stealth B-2*. Osprey, 1993. .
* Jackson, Paul. "AMX: The 'Pocket Tornado'". *World Air Power Journal*. Volume 5, Spring 1991. ISSN 0959-7050. pp. 132–139.
* Lambert, Mark. *Jane's All The World's Aircraft 1993–94*. Coulsdon, Surry, UK: Jane's Data Division, 1993. .
* Metius, Wojtek. "AMX IOC: Service use for Italy's new agile attacker". *Air International*, October 1992, Vol 43 No 4. Stamford, UK:Key Publishing. ISSN 0306-5634. pp. 222–225.
* Niccoli, Ricardo. "AMX In Italian Service". *Air International*, June 1997, Vol 52 No 6. Stamford, UK:Key Publishing. ISSN 0306-5634. pp. 349–353.
* Niccoli, Ricardo. "AMX: Upgraded and Ready for Combat". *Air International*, November 2009, Vol 77 No 5. Stamford, UK:Key Publishing. ISSN 0306-5634. pp. 42–45.
* Warwick, Graham. "AMX design reflects Tornado experience". *[[Flight International]]*, 21 November 1981. pp. 1544–1545.

## پیوند به بیرون

* AMX page on Alenia Aermacchi
* The Alenia-Aermacchi-EMBRAER AMX
* AMX International AMX (Ghibli)

رده:پیوندهای وی‌بک الگوی بایگانی اینترنت
رده:روابط ایتالیا و برزیل
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:نخستین پرواز هواگردها در ۱۹۸۴ (میلادی)
رده:همه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبع
رده:هواگردهای اریتالیا
رده:هواگردهای امبرائر
رده:هواگردهای بال بالا
رده:هواگردهای تهاجمی برزیلی دهه ۱۹۸۰ (میلادی)
رده:هواگردهای تهاجمی چندملیتی دهه ۱۹۸۰ (میلادی)
رده:هواگردهای جت تک‌موتوره