دهمسنگنی

**دهمّسَنگَنی** (به پالی: ؛ ؛ ) که با نام **دهمّسَنگَهه** نیز شناخته می‌شود، متنی مقدس در آیین بودیسم و بخشی از متون دینی پالی در سنّت ترواده است. این اثر نخستین متن از هفت کتاب ابهیدمه پیتکه (سبد دانش برتر) به‌شمار می‌رود و از نخستین نوشتارهای ابهیدمه‌ای شناخته می‌شود.

دهمّسَنگَنی با بخشی به نام «ماتیکا» (به پالی: ؛ به معنای «ماتریس» یا فهرست‌واره) آغاز می‌شود که دربرگیرندهٔ فهرستی از رده‌بندی‌های دَمّه‌ها (پدیدارها، حالت‌ها و الگوهای ذهنی و مادی) است. این ماتیکا شامل بیست‌ودو رده‌بندی سه‌بخشی و یکصد رده‌بندی دوبخشی بر پایهٔ روش ابهیدمه و ۴۲ رده‌بندی بر پایهٔ روش سوتّه پیتکه است. متن فاقد نیدانه (مقدمهٔ آیینی «چنین شنیدم») است، هرچند شرح‌نویسان کوشیده‌اند مقدمه‌ای بسازند که بودا را در حال آموزش ابهیدمه در یکی از قلمروهای آسمانی نشان دهد. سنّت ترواده این اثر را به شاریپوتره نسبت می‌دهد که گفته می‌شود ابهیدمه را در نخستین شورای بودایی بازخوانی کرده‌است و آن را یکی از آموزه‌های بنیادینی می‌داند که ماهینده از قلمرو آشوکا به سری‌لانکا برد. در پژوهش‌های پالی‌شناسی، عنوان این متن به اختصار «Dhs» نوشته می‌شود.

بوداگوسه، شرح‌نویس بزرگ ترواده، دهمّسَنگَنی را در جایگاه نخست هفت رسالهٔ ابهیدمه پالی قرار داده و آن را پیشگام نوشتارهای ابهیدمه‌ای دانسته‌است. ماتیکای این کتاب بارها در دیگر رساله‌های ابهیدمه مانند ویبهنگه، دهاتوکَتها، یَمَکه و پَتّهانه به کار رفته و بوداگوسه در «ویسودّیمَگّه» (رسالهٔ پاکی) درونمایه‌های اصلی آن را به تفصیل شرح داده‌است.

## ساختار
پس از ماتیکا، بدنهٔ اصلی کتاب از چهار بخش تشکیل شده‌است:
* **بخش نخست** (چیتّوپّاده‌کَنده): به بررسی حالت‌های ذهن می‌پردازد و عوامل حاضر در هر حالت ذهنی را فهرست و شرح می‌دهد. این بخش هشتادونُه نوع آگاهی (چیتّه) در سه قلمرو و فراجهانی و نیز عوامل ذهنی (چیتَسیکه) همراه آن‌ها را بازمی‌نماید.
* **بخش دوم** (روپه‌کَنده): پدیدارهای مادی (روپه) را بر پایهٔ شمارش عددی (یکگانه، دوگانه و جز آن تا یازده‌گانه) رده‌بندی می‌کند.
* **بخش سوم** (نیکّهپه‌کَنده): داده‌های دو بخش پیشین را برای روشن‌سازی رده‌بندی‌های ماتیکا به کار می‌برد.
* **بخش چهارم** (اَتّهودّهاره‌کَنده): همان کار بخش سوم را انجام می‌دهد اما به شیوه‌ای متفاوت و گاه با جزئیات بیشتر و بدون رده‌بندی‌های دوبخشی روش سوتّه. این بخش در ترجمه‌های کهن اغلب حذف می‌شد ولی در ترجمه‌های نوین به‌طور کامل آمده‌است.

### تقسیم‌بندی ریس دیویدز
کارولاین اِی. اِف. ریس دیویدز در سال ۱۹۰۰ میلادی تقسیم‌بندی زیر را برای متن ارائه کرد:

## نسبت‌دهی و جایگاه در سنّت
بر پایهٔ سنّت ترواده، دهمّسَنگَنی به شاریپوتره، یکی از شاگردان برجستهٔ بودا، نسبت داده می‌شود. بنا بر این روایت، شاریپوتره ابهیدمه را به‌عنوان بخشی از متون سوتّه در نخستین شورای بودایی بازخوانی کرد. همچنین این متن یکی از آموزه‌های بنیادینی شمرده می‌شود که ماهینده، پسر آشوکای بزرگ، هنگام رفتن به سری‌لانکا با خود برد.

بوداگوسه، شرح‌نویس سدهٔ پنجم میلادی، شرح مفصلی بر دهمّسَنگَنی نوشت که «اَتّهسالینی» (به پالی: ) نام دارد. این شرح یکی از مهم‌ترین منابع برای فهم ابهیدمهٔ ترواده به‌شمار می‌رود. افزون بر آن، شرح‌های ثانوی به نام‌های «دهمّسَنگَنی‌مولَتیکا» و «دهمّسَنگَنی‌اَنوتیکا» نیز بر این اثر نوشته شده‌اند.

## ترجمه‌ها
### ترجمه‌های انگلیسی
چندین ترجمهٔ انگلیسی از دهمّسَنگَنی در دسترس است:
* *The Dhammasangani*، ویراستهٔ ادوارد مولر، ۱۸۸۵، انتشارات اچ. فراود، لندن (برای انجمن متون پالی).
* *A Buddhist Manual of Psychological Ethics*، ترجمهٔ کارولاین اِی. اِف. ریس دیویدز، انجمن سلطنتی آسیایی، ۱۹۰۰؛ بازچاپ با اصلاحات از سوی انجمن متون پالی، بریستول.
* *Dhammasaṅgaṇī: Enumeration of the Ultimate Realities*، ترجمهٔ اوو چاو خین، ادارهٔ ترویج و نشر ساسَنه، رانگون، حدود ۱۹۹۶؛ بازچاپ شری ستگورو، دهلی، ۲ جلد.

### ترجمهٔ چینی
* ترجمهٔ گوو ژِچانگ، در مجموعهٔ بزرگ ترجمهٔ چینی سه‌سبد پالی جنوبی، جلد ۴۸، ۱۹۹۶، انتشارات میاولین معبد یوان‌هنگ.

## جستارهای وابسته
* ابهیدارما
* متون دینی پالی
* ترواده
* اتهکتها

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن برخط دهمّسَنگَنی (HTML)

رده:متون بودایی
رده:ادبیات پالی