بازجویی از صدام حسین

**بازجویی از صدام حسین** اندکی پس از دستگیری او به دست نیروهای آمریکایی در دسامبر ۲۰۰۳ آغاز شد. رئیس‌جمهور برکنارشدهٔ عراق در بازداشتگاه کمپ کراپر در فرودگاه بین‌المللی بغداد نگهداری می‌شد. از فوریهٔ ۲۰۰۴ برنامهٔ بازجویی با نام رمز «عملیات عقرب صحرا» زیر نظر مأموران اف‌بی‌آی قرار گرفت. فرم‌های استاندارد FD-302 اف‌بی‌آی که در آن زمان تنظیم شده بودند، در سال ۲۰۰۹ بر پایهٔ درخواست آرشیو امنیت ملی و به موجب قانون آزادی اطلاعات ایالات متحده از طبقه‌بندی خارج و منتشر شدند. صدام در این اسناد با عنوان «بازداشتی پرارزش شمارهٔ ۱» شناسایی شده و موضوع ۲۰ «مصاحبهٔ رسمی» و سپس ۵ «گفتگوی غیررسمی» بوده‌است.

پرسش‌ها گسترهٔ کامل زندگی سیاسی صدام را دربرمی‌گرفت؛ از سال ۲۰۰۳ که در یک سوراخ مخفی در مزرعه‌ای نزدیک زادگاهش تکریت پنهان شده بود تا نقشش در کودتای ناکام ۱۹۵۹ در عراق. بازجویی‌های تفصیلی دربارهٔ جنگ ایران و عراق و بهره‌گیری صدام از سلاح‌های شیمیایی علیه ایرانیان نیز انجام شد. صدام بارها وجود سلاح‌های کشتار جمعی در عراق را رد کرد، اما اذعان داشت که در برابر بازرسی‌های سازمان ملل مقاومت کرده بود زیرا بیش از پیامدهای سرپیچی از آمریکا، نگران آشکار شدن نقاط ضعف عراق در برابر ایران بود. او همچنین همکاری با القاعده را انکار کرد، اسامه بن لادن را «متعصب» خواند و گفت بیم آن داشت که القاعده علیه خود او برگردد. نشست‌های رودررو را جورج پیرو، مأمور ارشد ویژهٔ اف‌بی‌آی و یکی از معدود مأموران عرب‌زبان این سازمان هدایت می‌کرد.

## پیشینه
### پیشینهٔ تاریخی

صدام حسین در سال ۱۹۵۷ در بیست‌سالگی به حزب بعث پیوست که بر پایهٔ گونه‌ای سوسیالیستی از پان‌عربیسم بنیان‌گذاری شده بود. پس از مشارکت در ترور ناکام نخست‌وزیر وقت عراق عبدالکریم قاسم در سال ۱۹۵۹، صدام فراری شد و سرانجام به سوریه و سپس مصر گریخت. با سرنگونی نخست‌وزیر در کودتای فوریهٔ ۱۹۶۳ و ضدکودتای شش ماه بعد، صدام از ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۶ در عراق زندانی بود. حزب بعث در پی کودتای موفق ۱۹۶۸ بار دیگر به قدرت رسید. ژنرال احمد حسن البکر، خویشاوند صدام، رئیس‌جمهور شد و صدام معاون او گردید. در سال ۱۹۷۹ صدام جانشین البکر شد و اندکی بیش از یک سال بعد دستور حمله به ایران را صادر کرد و جنگ ایران و عراق آغاز شد که تا ۱۹۸۸ ادامه یافت. تهاجم عراق به کویت در ۱۹۹۰ به جنگ خلیج فارس ۱۹۹۱ انجامید. در سال ۱۹۹۸ صدام همکاری عراق با بازرسان کمیسیون ویژهٔ سازمان ملل را متوقف کرد و تا ۲۰۰۲ بازرسان را از ورود بازداشت. در مارس ۲۰۰۳ ایالات متحده حمله به عراق را رهبری کرد و حکومت به‌سرعت سرنگون شد. صدام پیش از سقوط بغداد در اواسط آوریل پایتخت را ترک کرد و ناپدید شد؛ سرانجام در ۱۳ دسامبر همان سال دستگیر شد. صدام در سراسر دوران محاکمه‌اش در بازداشت نظامی آمریکا باقی ماند. در ۵ نوامبر ۲۰۰۶ به اتهام جنایت علیه بشریت گناهکار شناخته شد و به دولت موقت عراق تحویل داده شد تا در ۳۰ دسامبر همان سال به دار آویخته شود.

### سازمان مسئول بازجویی
هنگامی که صدام نخستین بار مورد بازجویی قرار گرفت، تنها پاسخ‌های طفره‌آمیز یا خطابی به بازجویان سپاه اطلاعات نظامی ارتش آمریکا داد. کنترل بازجویی به‌زودی از اطلاعات نظامی که معمولاً افسران جوان کم‌تجربه را به میدان می‌فرستاد، به سیا منتقل شد زیرا تجربه و توانایی‌های گسترده‌تری داشت. دونالد رامسفلد وزیر دفاع از جرج تنت رئیس سیا خواست مسئولیت بازجویی صدام را بر عهده بگیرد.

وضعیت حقوقی صدام در آغاز نامشخص بود، اما وزارت دفاع آمریکا در ۹ ژانویهٔ ۲۰۰۴ اعلام کرد که او به‌عنوان اسیر جنگی طبقه‌بندی شده‌است. بر اساس کنوانسیون ژنو، کمیته بین‌المللی صلیب سرخ بر رعایت مقررات نظارت می‌کرد و صدام پس از پایان مخاصمات می‌بایست به کشور خود بازگردانده شود. دولت فدرال ایالات متحده آمریکا همچنین اعلام کرده بود که قصد دارد او را برای محاکمهٔ علنی با ناظران بین‌المللی به دولت جدید عراق تحویل دهد. سیا از همان آغاز دریافت که مأموران مخفی بازجوکننده ممکن است در دادرسی آینده به‌عنوان شاهد فراخوانده شوند و از اف‌بی‌آی خواست نقش فعال‌تری ایفا کند. سرانجام کنترل بازجویی به مأموران اف‌بی‌آی سپرده شد که برای مصاحبه با متهمان در راستای آماده‌سازی پرونده‌های قضایی آموزش دیده بودند. تیم مشترک بازجویی از تحلیلگران سیا، مأموران اف‌بی‌آی، تحلیلگران اطلاعاتی، متخصصان زبان‌شناسی و یک متخصص پروفایل‌سازی رفتاری تشکیل شده بود.

### شیوه‌های بازجویی
اف‌بی‌آی مستندسازی نشست‌هایی را که «مصاحبه‌های رسمی» نامید، از ۷ فوریه آغاز کرد. داده‌های عمومی دربارهٔ بازجویی‌های پیش از این تاریخ اندک است زیرا عملیات محرمانه بود، اما یکی از مقامات آمریکایی فرایند را «بازی شطرنج» توصیف کرد، چون صدام با احتمال حکم اعدام روبه‌رو بود و انگیزهٔ چندانی برای سخن گفتن نداشت. چندین کارشناس نیز در آن زمان ارزیابی‌های مشابهی ارائه دادند و انتظارات از اطلاعاتی که می‌توان از صدام به دست آورد را پایین نگه داشتند.

هرچند گمانه‌زنی‌هایی مبنی بر بهره‌گیری سیا از شیوهٔ «پلیس خوب/پلیس بد» با چند بازجو مطرح شده بود، اف‌بی‌آی تنها از یک بازجوی اصلی بهره گرفت: جورج پیرو، مأمور ارشد ویژه که به‌تدریج رابطهٔ اعتمادآمیزی با صدام برقرار کرد. پیرو گفت این پیوند چنان نیرومند شد که هنگام آخرین خداحافظی، اشک در چشمان صدام حلقه زد.

پیرو توضیح داد که صدام را طوری می‌نشاند که «پشتش به دیوار باشد» تا این تأثیر روانی تقویت شود، اما بهره‌گیری از هرگونه فن بازجویی تشدیدی را که برای سیا مجاز شمرده شده بود رد کرد و گفت این کار برخلاف سیاست اف‌بی‌آی است و در این مورد خاص نیز کارساز نمی‌بود. او در مصاحبهٔ ۲۰۰۸ با ۶۰ دقیقه شرح داد که چگونه کنترل کامل شرایط زندانی را به دست گرفت تا وابستگی‌ای ایجاد کند که از آن برای جلب همکاری بهره ببرد. پیرو همچنین صبورانه به روایت‌ها و تفسیرهای صدام از رویدادهای تاریخی گوش می‌داد و با تمسک به حس خودبزرگ‌بینی او اطلاعات کسب می‌کرد. صدام باور داشت که بازجویش مقام ارشدی در دولت آمریکا با دسترسی مستقیم به رئیس‌جمهور جرج دابلیو. بوش است، حال‌آنکه پیرو در واقع در آن زمان جایگاه نسبتاً پایینی داشت.

وضعیت اسیر جنگی محدودیت‌هایی بر فنون مجاز بازجویی تحمیل می‌کرد؛ برای نمونه، تهدید به مجازات یا پیشنهاد بهبود شرایط در ازای همکاری ممنوع بود. روث وجوود، استاد دانشگاه جانز هاپکینز و کارشناس کنوانسیون‌های ژنو، این نکته را تأیید کرد.

در بیانیه‌ای رسمی، یکی از مقامات ارشد اف‌بی‌آی در سلسله‌مراتب فرماندهی پیرو، موفقیت درک‌شدهٔ بازجویی از صدام حسین را یکی از برترین دستاوردهای این سازمان در یکصد سال پیشینه‌اش توصیف کرد.

## نقل‌قول‌های برجسته
هرچند گزارش‌های اف‌بی‌آی عموماً به شیوهٔ روایی نوشته شده بودند، گاه نقل‌قول‌های مستقیمی از صدام حسین به دست می‌دادند که از عربی به انگلیسی ترجمه شده بودند. برخی از این نقل‌قول‌ها در گزارش‌های رسانه‌ای برجسته شدند:

### جنگ ایران و عراق
* «خمینی و ایران اگر عراق نبود، تمام جهان عرب را اشغال می‌کردند.»

### سلاح‌های شیمیایی
* «اگر من آن سلاح‌های [ممنوعه] را داشتم، آیا اجازه می‌دادم نیروهای آمریکا بدون آنکه حمله کنم در کویت بمانند؟» (اشاره به جنگ خلیج فارس)
* «به خدا، اگر چنین سلاح‌هایی داشتم، در نبرد با آمریکا به کارشان می‌بردم.» (اشاره به جنگ ۲۰۰۳)
* «من گیر نکته‌سنجی فنی نمی‌افتم و به دام نمی‌افتم. این به دردتان نمی‌خورد.» (در رد پاسخ به پرسش‌هایی دربارهٔ کاربرد سلاح شیمیایی در ایران و عراق)
* «به این پرسش پاسخ نمی‌دهم، به هر شکلی که مطرحش کنید. دربارهٔ هر چیزی بحث می‌کنم مگر آنکه به مردمم، دوستانم و ارتشم آسیب برساند.»

### القاعده
* صدام اسامه بن لادن را «متعصب» خواند و اظهار داشت که هرگز با القاعده همکاری نکرده و بیم آن داشت که القاعده علیه خود او بشورد.

## گاه‌شمار مصاحبه‌ها
در زیر گاه‌شمار مصاحبه‌های جورج پیرو با صدام حسین در سال ۲۰۰۴ آمده‌است:
* مصاحبهٔ نخست، ۷ فوریه
* مصاحبهٔ دوم، ۸ فوریه
* مصاحبهٔ سوم، ۱۰ فوریه
* مصاحبهٔ چهارم، ۱۳ فوریه
* مصاحبهٔ پنجم، ۱۵ فوریه
* مصاحبهٔ ششم، ۱۶ فوریه
* مصاحبهٔ هفتم، ۱۸ فوریه
* مصاحبهٔ هشتم، ۲۰ فوریه
* مصاحبهٔ نهم، ۲۴ فوریه
* مصاحبهٔ دهم، ۲۷ فوریه
* مصاحبهٔ یازدهم، ۳ مارس
* مصاحبهٔ دوازدهم، ۵ مارس
* مصاحبهٔ سیزدهم، ۱۱ مارس
* مصاحبهٔ چهاردهم، ۱۳ مارس
* مصاحبهٔ پانزدهم، ۱۶ مارس
* مصاحبهٔ شانزدهم، ۱۹ مارس
* مصاحبهٔ هفدهم، ۲۳ مارس
* مصاحبهٔ هجدهم، ۲۸ مارس
* مصاحبهٔ نوزدهم، ۳۰ مارس
* مصاحبهٔ بیستم، ۱ مه
* گفتگوی غیررسمی، ۱۰ مه
* گفتگوی غیررسمی، ۱۳ مه
* گفتگوی غیررسمی، ۱ ژوئن
* گفتگوی غیررسمی، ۱۷ ژوئن
* گفتگوی غیررسمی، ۲۸ ژوئن

## جستارهای وابسته
* صدام حسین
* عملیات سپیده‌دم سرخ
* محاکمه صدام حسین
* اعدام صدام حسین
* جنگ عراق

## منابع

* 
* 
* 

رده:عملیات‌های اف‌بی‌آی
رده:بازجویی‌ها
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر متفاوت با ویکی‌داده
رده:بغداد در ۲۰۰۴ (میلادی)