گالینا پوگاچنکووا

گالینا آناتولیونا پوگاچِنکووا (به روسی: Галина Анатольевна Пугаченкова؛ زادهٔ ۷ فوریهٔ ۱۹۱۵ – درگذشتهٔ ۱۸ فوریهٔ ۲۰۰۷) باستان‌شناس و تاریخ‌نگار هنر شوروی بود که به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران باستان‌شناسی ازبکستان شناخته می‌شود و نقشی محوری در پیشرفت باستان‌شناسی و تاریخ هنر در دوران شوروی ایفا کرد.

کارهای او سهم بزرگی در ثبت و مستندسازی بناهای تاریخی آسیای مرکزی داشت و در بسیاری موارد نخستین فهرست بناهای سنتی باقی‌مانده را تهیه کرد. پوگاچنکووا از سال ۱۹۴۶ تا ۱۹۶۱ سرپرستی شاخه‌ای از هیئت باستان‌شناسی ترکمنستان جنوبی را بر عهده داشت و سپس از ۱۹۵۹ تا ۱۹۸۴ ریاست هیئت تاریخی-هنری ازبکستان را بر عهده گرفت.

او به‌عنوان یکی از چهره‌های برجستهٔ علمی، میراثی ماندگار در زمینهٔ شناخت و حفاظت از معماری و هنر سنتی آسیای مرکزی بر جای گذاشت.

## تحصیلات و شغل
گالینا آناتولیونا پوگاچِنکووا بیش از ۷۰۰ اثر به شش زبان دربارهٔ هنرهای زیبا و کاربردی آسیای مرکزیِ باستان و قرون میانه منتشر کرد. حرفهٔ او در سال ۱۹۳۷ آغاز شد، زمانی که از مؤسسه صنعتی آسیای مرکزی فارغ‌التحصیل شد. این آغازگر یک مسیر طولانی در مطالعهٔ توسعهٔ آسیای باستان بود، از جمله بررسی بناهایی مانند خالچایان، دالورزین‌تپه و باکتریا.
پوگاچنکووا نوشتن نخستین آثار علمی خود را در سال ۱۹۵۸ آغاز کرد که با علاقهٔ او به تحول معماری آسیای مرکزی در تاریخ معماری مشخص می‌شود، به‌ویژه با تمرکز بر قرون چهاردهم و پانزدهم. مطالعهٔ مواد معماری گردآوری‌شده در جریان حفاری‌های خالچایان و دالورزین‌تپه به او امکان داد تا نظریه‌هایی دربارهٔ خاستگاه‌های ژنتیکی هنر کوشانی و تأثیرات گوناگون فرهنگ‌های باکتریایی و پارتی بر فرهنگ هنری گنداره ارائه کند.

او علاقهٔ زیادی به سکه‌شناسی داشت که به او امکان داد مطالعات خود را دربارهٔ سبک‌های پیکرتراشی نیاکانی دقیق‌تر کند. همچنین علاقهٔ زنده‌اش به کوروپلاستیک‌های ماریانا و باکتریای شمالی او را به مطالعهٔ نقش‌برجسته‌های سمرقند به‌عنوان مواد مقایسه‌ای برای جزئیات و الگوهای کوچک معماری سوق داد.

پوگاچنکووا چندین تک‌نگاری دربارهٔ مفهوم تحول هنر آسیای مرکزی بر جای گذاشت، از جمله: *هنر ازبکستان از کهن‌ترین دوران تا نیمهٔ قرن نوزدهم* (به همراه ل.ای. رمپل) که جایزهٔ دولتی خمزۀ جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان را دریافت کرد. *هنر ترکمنستان هنر افغانستان هنر باکتریای دوران کوشانی از گنجینهٔ هنری خاورمیانه*

گالینا آناتولیونا پوگاچِنکووا در طول دوران حرفه‌ای خود سمت‌های زیر را بر عهده داشت:

* استادیار گروه باستان‌شناسی دانشکده تاریخ دانشگاه آسیای مرکزی (دانشگاه دولتی تاشکند) از سال ۱۹۴۲ تا ۱۹۶۰، سپس استاد از سال ۱۹۶۲.
* رئیس گروه تاریخ هنر و معماری از ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۴.
* رئیس هیئت علمی-هنری و رئیس تاریخ هنر ازبکستان از ۱۹۵۹ تا ۱۹۸۴.
* عضو-دبیر بخش تاریخ، زبان‌شناسی و مطالعات ادبیات در آکادمی علوم ازبکستان از ۱۹۸۴ تا ۱۹۸۷.
* مشاور علمی در مؤسسه تاریخ آکادمی علوم ازبکستان از ۱۹۸۷.

او همچنین در دههٔ ۱۹۷۰ نسبت به پراکندگی آثار تاریخی و گنجینه‌های ازبک در موزه‌های خارجی انتقاد داشت و خواستار بازگرداندن آن‌ها شد. پوگاچنکووا باستان‌شناس برجستهٔ آسیای مرکزی، میخائیل ماسون، را به همسری برگزید. پس از درگذشت او در فوریهٔ ۲۰۰۷، مراسم وداع در تالار مرکزی آکادمی هنرهای ازبکستان برگزار شد و در تاریخ ۱۹ فوریهٔ همان سال طبق آیین‌های مسیحی به خاک سپرده شد.

## تاریخ هنر
به‌عنوان یک تاریخ‌نگار هنر، او دربارهٔ طیف گسترده‌ای از هنرهای آسیای مرکزی نوشت، از جمله نگارگری. دربارهٔ نگارگری گفته بود که زمانی که هنرمندان ادبیات را در قالب نگارگری تصویر می‌کنند، در واقع «زمان و مکان خودشان» را نشان می‌دهند، نه زمان و مکان اثر ادبی.

پوگاچنکووا تفسیرهای تازه‌ای از پرسش‌های تاریخ هنر ارائه کرد، از جمله مطالعهٔ توتم اژدها که بر مسجد شیخ جمال‌الدین در ترکمنستان دیده می‌شود. او همچنین نسخه‌های خطی تذهیب‌شده در ازبکستان را مورد بررسی قرار داد.

## باستان‌شناسی
پوگاچنکووا نخستین تماس خود با دنیای باستان‌شناسی را به‌واسطهٔ شرکت در پروژهٔ یو‌تاکه (YuTAKE – هیئت باستان‌شناسی ترکمنستان جنوبی) در سال‌های ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۸ به دست آورد؛ این پروژه به سرپرستی میخائیل ماسون انجام شد که بعدها همسر او گردید. این پروژه که برای نخستین بار رویکردی نظام‌مند به باستان‌شناسی در آسیای مرکزی ارائه داد، در او این آگاهی را ایجاد کرد که آثار معماری نگهداری‌شده در موزه‌ها برای بازسازی تاریخ معماری و هنر خاورمیانه کافی نیست و باید تاریخ را در آثار حفظ‌شده در محل و زیر زمین جست‌وجو کرد.

تجربهٔ یو‌تاکه، سال‌های بعدی حضور او در ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان، قرقیزستان، افغانستان و ایران و همکاری با ماسون، سبب شد پوگاچنکووا روش‌های باستان‌شناسی را در پژوهش و مطالعهٔ بناهای تاریخی به کار گیرد و به ایجاد هیئت‌های منحصربه‌فردی برای کاوش میراث تاریخی-هنری ازبکستان دست بزند. کارهای او درهای هنر آسیای مرکزی و افغانستان را به روی جامعهٔ علمی جهان و سراسر دنیا گشود.

به‌عنوان یک باستان‌شناس، پوگاچنکووا حفاری‌های گسترده‌ای انجام داد و در زمینهٔ هنر و معماری آثار متعددی منتشر کرد، از جمله دربارهٔ معماری بودایی در قرن چهارم. او همچنین در زمینهٔ باستان‌شناسی سغدیان با ولادیمیر کاراسِف همکاری گسترده‌ای داشت.

او با تیمی از آکادمی علوم، باستان‌شناسی جادهٔ ابریشم در ترکمنستان را مطالعه کرد. نخستین فردی بود که ویرانه‌های قرن یازدهمی آکچا‌قلعه را به‌طور دقیق بررسی کرد. در پروژه‌ای دیگر، باغ‌های تیموری قرن پانزدهم را مطالعه کرد و پیشنهاد داد که این باغ‌ها بر اساس طرح‌های از پیش تعیین‌شده ساخته شده‌اند و در چیدمان خود معانی نمادین بسیاری داشته‌اند.

مواد گران‌بهایی همچون طلا در پژوهش‌های او جایگاه ویژه‌ای داشت، زیرا او ثروت به‌دست‌آمده از مکان‌های گوناگون را بررسی می‌کرد. همچنین علاقهٔ زیادی به مطالعهٔ آیین‌های تدفین در سغد داشت.

## پیوند خارجی
Galina Pugachenkova archive

## منابع

رده:باستان‌شناسان اهل اتحاد شوروی
رده:دریافت کنندگان نشان پرچم سرخ کار
رده:اهالی آلماتی
رده:درگذشتگان ۲۰۰۷ (میلادی)
رده:زادگان ۱۹۱۵ (میلادی)