کاخ شیربودون

کاخ «شیربودون» (به ازبکی: شیربودون سرای) مجموعه‌ای کاخ‌گونه در بخارا، ازبکستان است که به‌عنوان یکی از مراکز سیاسی امیران بخارا عمل می‌کرد. ساخت این کاخ حدود سال ۱۸۷۰، در دوران حکومت مظفر بن نصرالله (۱۸۶۰–۱۸۸۵) در امارت بخارا آغاز شد. در دههٔ ۱۸۷۰، به سرپرستی معمار عبدالرئوف و گچ‌کار رحیم حیاتوف، مجموعهٔ کاخ شامل خود کاخ، تالار پذیرایی، حوض، مسجد و بناهای دیگر در شیربودون ساخته شد. نمای بیرونی کاخ ویژگی‌های معماری ایران و اروپا را بازتاب می‌دهد. در دوران حکومت امیر عبدالاحاد خان نیز چندین تالار و اتاق‌های باشکوه به کاخ افزوده شد.

## تاریخچه
راست|بندانگشتی|کاخ گمشده شیربودان در بخارا. محل اقامت آخرین امیران بخارا.
کاخ شیربودون در دوران حکومت مظفر بن نصرالله (۱۸۶۰–۱۸۸۵) و امیر عبدالاحاد خان (۱۸۸۵–۱۹۱۰) در امارت بخارا ساخته شد. در دههٔ ۱۸۷۰، به سرپرستی گچ‌کار رحیم حیاتوف، معمار عبدالرئوف و دیگران، بناهای گوناگونی در شیربودون برپا گردید که شامل کاخ، مسجد و تالار پذیرایی بود. نمای بیرونی کاخ ویژگی‌های معماری اروپا و ایران را به نمایش می‌گذارد. بر اساس یادداشت‌های اوله اولوفسن، کاخ شیربودون در حدود سه ورست (هر ورست برابر با ۱٫۰۶۶ کیلومتر) از جادهٔ «یَنگی بخارا» فاصله داشت و با دیواری بلند احاطه شده بود.

مظفر بن نصرالله از کاخ شیربودون برای پذیرایی از سفیران خارجی و مهمانان بانفوذ استفاده می‌کرد و همچنین جشن‌های عمومی، مراسم عروسی و رویدادهای گوناگون در آن برگزار می‌شد. در جریان این جشن‌ها، تا ۵۰۰ چادر در شیربودون برپا می‌گردید؛ همان‌گونه که در روزنامهٔ «ترجیمون» مورخ ۲۲ آوریل ۱۸۹۷ ثبت شده است. کاخ دارای مبلمان طراحی‌شده به سبک اروپایی و چراغ‌های تزئینی باشکوه بود. فعالیت‌های ساختمانی در این منطقه در دوران حکومت‌های بعدی نیز ادامه یافت؛ از جمله امیر عبدالله‌خان تالاری باشکوه و چندین اتاق دیگر به مجموعهٔ کاخ افزود.

در سال‌های پس از استقلال، این بنا از ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۴ به مالکیت وزارت کشاورزی جمهوری شوروی خلق بخارا درآمد. در دههٔ ۱۹۶۰، در محدودهٔ آن، ساختمان به‌عنوان مقر «تأمین آب منطقه‌ای بخارا» مورد استفاده قرار گرفت و امروزه همچنان به‌طور فعال به‌عنوان یک مرکز اجتماعی فعالیت می‌کند. مجموعهٔ شیربودون که با سرمایهٔ امیران بخارا ساخته شده بود، در زمان خود اهمیت اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی چشمگیری داشت.

## نام‌گذاری توپونی
«شیربودون» ـ که تلفظ آن به صورت «شِربَدان» یا «شِربودین» نیز رایج است ـ واژه‌هایی با معانی متفاوت‌اند. برای نمونه، «شیربدن» در فارسی و تاجیکی به معنای «شیر» (مایع) و «بدن» (تن) است، در حالی که اصطلاح «شیربودون» به مفاهیم مرتبط با قوم یا طایفهٔ «شیر» اشاره دارد. «شیر»، «سیر» و «چیر» نام‌هایی هستند که مردمان ترک باستان به کار می‌بردند. اصطلاح «سیر بودون» به معنای «قوم سیر» یا «مردمان سیر» در کتیبهٔ کول‌تگین (۷۳۲ میلادی) ذکر شده است. از همین رو، نام «شیربودون» برای روستایی در شرق بخارا واژهٔ «بودون» را در ترکیب خود حفظ کرده و نشان‌دهندهٔ پیوند آن با دورهٔ تاریخی قرون دهم تا یازدهم میلادی است، زمانی که طایفهٔ «شیر» (سیر، چیر) در یکی از نواحی بخارا سکونت داشت. در بسیاری موارد، جمعیت این روستا در آن زمان با واژهٔ «اوروغ» (قوم، طایفه) نامیده می‌شد. امروزه این نام بیشتر به صورت «شِربودین» تلفظ می‌شود که احتمالاً به دلیل وجود مجتمع تجاری «شربودین» در منطقه است. در سال ۲۰۰۷ نیز ساکنان محلی طی یک گردهمایی نام «شیربودون» را برای اجتماع خود برگزیدند.
راست|بندانگشتی|کاخ گمشده شیربودان در بخارا. محل اقامت آخرین امیران بخارا.

## معماری
دیوارهای کاخ شیربودون ۱۰ متر ارتفاع دارند و به شکل هلال ماه ساخته شده‌اند. برخلاف دیگر کاخ‌ها، این بنا دارای گنبدهای منحصربه‌فرد است و اطراف آن با درختان میوه، گل‌ها و بوته‌های رز خوش‌عطر آراسته شده است. بخش‌هایی از کاخ با آجر ساخته شده و بخش‌های دیگر با خاک بنا گردیده و با گچ طلایی پوشانده شده‌اند. کاخ شیربودون از چندین اتاق کوچک تشکیل شده که هر یک در سبک‌های گوناگون معماری ایرانی ساخته شده‌اند. برخی اتاق‌ها با نقوش تزئینی بر دیوارها مزین شده‌اند. طرح‌های درون مدالیون‌های دیوارها تلفیقی از عناصر شرقی و غربی را نشان می‌دهند. همچنین اتاقی تزئین‌شده با ارتفاع ۴ ارشین (هر ارشین برابر با ۰٫۷۱۱ متر) وجود دارد که دیوارهای آن با کنده‌کاری‌های ظریف و پیچیده آراسته شده‌اند.

در حیاط کاخ، استخری بزرگ از مرمر سفید ساخته شده و محلی برای فواره در نظر گرفته شده است. کاخ دارای تالار پذیرایی باشکوهی است که با بالکن‌ها و قرنیزهای گِلی تزئین شده و مبلمان و تزئینات نفیس دارد. در این تالار، منبری قرار دارد که با تخت امیر ـ هدیه‌ای از سوی امپراتور روسیه ـ آراسته شده است. ستون‌ها با نقش‌ونگارهای ظریف و مشبک کنده‌کاری شده‌اند. در پشت تالار پذیرایی، طبقات بالایی با ستون‌های مرمری و کنده‌کاری‌های زیبا ساخته شده‌اند. کاخ همچنین شامل اتاق‌های گوناگونی است که با انواع پارچه‌ها و پرده‌های گِلی تزئین شده‌اند. اتاق‌های به سبک «گنبد» (گُنبَز)، حمام‌ها، فواره‌ها و باغ‌ها نیز بخشی از مجموعهٔ کاخ شیربودون را تشکیل می‌دهند.

## نگارخانه

پرونده:Дворец_Ширбудун_00002.jpg|جایگزین=Lost Shirbudun Palace in Bukhara. Residence of the last Bukhara emirs.| کاخ گمشده شیربودان در بخارا. محل اقامت آخرین امیران بخارا.
پرونده:Дворец_Ширбудун_00005.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون
پرونده:Дворец_Ширбудун_00006.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون
پرونده:Дворец_Ширбудун_00007.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون
پرونده:Дворец_Ширбудун_00008.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون
پرونده:Дворец_Ширбудун_00009.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون
پرونده:Дворец_Ширбудун_00011.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون
پرونده:Дворец_Ширбудун_00014.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون
پرونده:Дворец_Ширбудун_00016.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون
پرونده:Дворец_Ширбудун_00017.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون
پرونده:Дворец_Ширбудун_00018.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون
پرونده:Дворец_Ширбудун_00019.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون
پرونده:Дворец_Ширбудун_00001.jpg|جایگزین=Shirbudun Palace| کاخ شیربودون


## ادبیات
### ادبیات علمی
* Rempel L.I. Far and near. Tashkent: Publishing house of literature and art named after Gafur Gulam, 1981 - page 304.
* Sayfullayeva R, Mengliyev. Modern Uzbek literary language. Tashkent: Science and Technology, 2010 - 200 pages.
* Abdirashidov Z. Annotated bibliography of Turkestan materials in the newspaper Tarzhuman, Tokyo, 2011 - page 232.

### منابع تاریخی
* Mirza Salimbek. Tarikh-i Salimi (Source on the history of the Bukhara Emirate). Translation from Persian by N. K. Norkulov. Tashkent: Academy, 2009 - page 330.
* Muhammad Ali Baljuvani. The history is useless. Authors of translation from Tajik language, introduction and comments Sh. Vahidov, Z. Choriev.. Tashkent: Academy, 2001 - 122 pages.

### خاطرات
* Shubinsky P.P. Essays on Bukhara. Historical Bulletin. Volume XLIX. St. Petersburg: St. Petersburg, 1892 - page 118.
* Dmitriev-Kavkazsky L.E. In Central Asia Notes of an Artist. St. Petersburg: Publications by A.F. Devriena, 1894 - 116 pages.
* Ole Olufsen, The Emir of Bokhara and his country; Journeys and studies in Bokhara (With a chapter on my voyage on the Amu darya to Khiva). Gyldendalske Boghanel, Nordisk Forlag Copenhagen London: William Heinemann, 1911 - page 599.
* Ainy S. Eight volumes of works Volume VII "Memories" Part IV. Translation from Tajik by Abdulla Khakimov. Tashkent: Literary publishing house, 1966 - 240 pages.

### مقالات علمی
* Mirza Abdulazim Sami. History of the Manghit Sultans or the Denial of the Bukhara Khanate. Translation from Persian-Tajik by Ilkhom Sultanov; Shark Star Magazine. Tashkent.
* Bagayev U. Shirbudun palace of Bukhara emir. "Journal of Lessons of Imam Bukhari". Tashkent.

## منابع

رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در بخارا
رده:کاخ‌ها در ازبکستان