چهار رود بهشت

[بندانگشتی|چهار نهر بهشتی در [نسخه خطی قرن دوازدهم]]
**چهار رود بهشت** به چهار رودی اشاره دارد که در کتاب پیدایش (۲: ۱۰–۱۴) توصیف شده‌اند. در این روایت، جویباری بی‌نام از باغ عدن سرچشمه گرفته و به چهار شاخه تقسیم می‌شود: پیشون، گیهون، هِدَّقَل (دجله) و فرات. این چهار رودخانه از ویژگی‌های مهم باغ عدن به‌شمار می‌آیند و در سنت‌های دینی ابراهیمی جایگاه ویژه‌ای یافته‌اند.

## جغرافیا
برخی از مفسران به‌طور کلی هرگونه ارتباط جغرافیایی برای باغ عدن را رد می‌کنند. با این حال، پژوهش‌های گسترده‌ای در تلاش برای تطبیق رودخانه‌های ذکرشده در سفر پیدایش با رودخانه‌های واقعی انجام شده است. این تلاش‌ها بر این پیش‌فرض استوارند که برای نویسنده کتاب پیدایش (و منبع او)، وجود باغ و رودخانه‌های آن «بدیهی است که واقعیتی جغرافیایی» بوده است؛ بنابراین، حذف موقعیت فیزیکی رودخانه‌ها را باید حاصل تفسیر مفسران دانست. در میان پژوهشگرانی که به شناسایی جغرافیایی باور دارند، فرات بدون تردید پذیرفته شده است و دربارهٔ دجله (هِدَّقَل) نیز اجماع نظر وجود دارد، اما شناسایی پیشون و گیهون همچنان مبهم و محل اختلاف باقی مانده است.

در ترجمه هفتادگانی به زبان یونانی کوینه، کهن‌ترین برگردان یونانی عهد عتیق، چهار رودخانه سفر پیدایش به این صورت ذکر شده‌اند: Φισῶν برای سیحون (پیشون)، Γεῶν برای جیحون، Τίγρις برای هدَّقَل (دجله) و Εὐφράτης برای فرات.

برای پژوهشگران دینی، این پرسش به‌طور طبیعی مطرح می‌شود که «رودهای بهشتی چگونه به زمین راه یافته‌اند؟» در طول تاریخ، دیدگاه‌ها و پاسخ‌های گوناگونی به این پرسش ارائه شده است.

## مسیحیت
[بندانگشتی|رودخانه‌های بهشت که زیر پای [بره خدا جاری هستند (موزائیک در سانتی کازما دامیانو، حدود ۵۳۰ میلادی)]]
بر اساس سنتی که به امبروس بازمی‌گردد (هرچند به گفته کوهن، این برداشت پیش‌تر در نامه‌ای از سیپریان در سال ۲۵۶ میلادی مطرح شده بود)، چهار رودخانه عدن به‌عنوان نمادی از چهار بشارت‌دهنده (انجیل) تفسیر شدند؛ رودهایی که همچون آب حیات از کلام مسیح، سرچشمهٔ حیات، جاری می‌شوند تا رستگاری را به جهان ارزانی دارند. این ارتباط در نسخه‌های خطی انجیل یا به‌صورت متنی در تیتولی (برای نمونه در انجیل‌های سنت گوزلین و انجیل‌های لوتار) یا به‌شکل تصویری (همچون کتاب مقدس ویوین) بازنمایی شده است. تا سده یازدهم (کتاب مقدس اوتا)، و در پی زنجیره‌ای طولانی از تفسیرها، هر یک از رودها با یکی از انجیل‌نویسان و یک ویژگی خاص پیوند داده شده بود: گیهون با متی (نماد خوشبختی)، دجله با مرقس (سرعت)، فرات با لوقا (باروری) و پیشون با یوحنا (الهام). تفسیر منسوب به شبه‌جروم بر انجیل‌ها (قرن هفتم) نیز علاوه بر این پیوندها، ارتباطاتی میان رودها و دیگر چهارگانه‌ها، از جمله چهار عنصر و فضایل اصلی، برقرار کرده است.

چهار رودخانهٔ بهشت در هنر مسیحی، به‌ویژه میان قرون چهارم تا ششم میلادی و سپس در قرون وسطی ـ به‌ویژه در دوره کارولنژی ـ حضوری پررنگ یافتند و اغلب با معانی تمثیلی گوناگون به‌کار گرفته می‌شدند.

در هنرهای تجسمی، چهار رودخانه معمولاً در زیر پای مسیح یا از تخت او جاری به تصویر کشیده می‌شوند (برای نمونه در موزاییک‌های محراب کلیساهایی همچون سانتا کاستانزا، سانتی کوسماس و دامیان، سانتا پراسده، سانتا پودنزیانا، سن کلمنته ال لاترانو، بازیلیکای سنت جان لاتران و کلیسای سن ویتاله). گاهی نیز دو گوزن نر در حال نوشیدن از این نهرها دیده می‌شوند که به آیه‌ای از مزمور ۴۲ اشاره دارد: «چنان‌که آهو مشتاق نهرهای روان است، جان من نیز مشتاق توست، ای خدا». در ورودی شمالی کلیسای جامع شارتر، این رودخانه‌ها به صورت پیکره‌هایی از مردان جوان بازنمایی شده‌اند که کوزه‌هایی پر از آب روان در دست دارند.

## یهودیت
سنت خاخامی رودخانه‌های بهشت را به معنای ظاهری تفسیر نمی‌کند، بلکه آن‌ها را نماد موادی ارزشمند همچون عسل، شیر، بلسان و شراب می‌داند. در کتاب *پیدایش خاخام*، این رودخانه‌ها به عنوان نمادی از چهار گوشه جهان معرفی شده‌اند: پیشون نماینده بابل، گیهون نماینده ماد، هدقل (دجله) نماینده یونان و فرات نماینده روم. همچنین در این متن آمده است که تمام آب‌های جهان از پای درخت زندگی سرچشمه می‌گیرند.

## اسلام
مشابه یهودیت، در اسلام نیز رودخانه‌های بهشت (*انحار الجنه*) به‌عنوان حامل موادی مانند عسل، شیر، آب و شراب توصیف شده‌اند (ر.ک. ۴۷:۱۵). با این حال، حسینی‌زاده تصریح می‌کند که این رودخانه‌ها همان رودخانه‌های کتاب مقدس نیستند، زیرا در این آیه چهار *نوع* رودخانه ذکر شده است، نه چهار *رودخانه* مشخص. علاوه بر این، انواع بیشتری از رودخانه‌ها در سایر آیات قرآن مطرح شده‌اند (ر.ک. ۷۶:۵–۶ و سلسبیل در ۷۶:۱۷–۱۸)، بنابراین هیچ ارتباط معناداری میان رودخانه‌های بهشت در کتاب مقدس و رودخانه‌های قرآن وجود ندارد.

قرآن از عبارت «در زیر آنها» استفاده می‌کند، که به‌صورت نهرهایی تعبیر شده است که زیر درختان باغ‌ها و سایبان‌های بهشتیان جریان دارند.
[بندانگشتی|طرح چهارباغ در [آرامگاه جهانگیر، لاهور]]
چهار رودخانه‌ای مشابه آنچه در سفر پیدایش ذکر شده، در برخی احادیث اسلامی نیز ظاهر می‌شوند. در یکی از این احادیث از پیامبر اسلام نقل شده است که چهار رودخانه از بهشت جاری می‌شوند: فرات، نیل، سیحان و جیحان. با این حال، حسینی‌زاده تأکید می‌کند که دو رودخانه آخر الزاماً همان سیحون (سیردریا) و جیحون (آمودریا) نیستند. در حدیثی دیگر که توسط ابن‌عباس روایت شده است، دجله نیز جزو این رودخانه‌ها شمرده می‌شود و سیحان به سند و جیحان به بلخاب نسبت داده شده‌اند.

در حدیث معراج، نقل شده است که پیامبر اسلام، محمد، چهار نهر شامل آب، شیر، شراب و عسل را از پایه درخت سدرة المنتهی مشاهده کرده است.

هانت شباهت‌هایی میان رودخانه‌های بهشت و طرح باغ *[[چهارباغ (معماری)|چهارباغ]]* ایرانی قائل شده است.

## جستارهای وابسته
* فواره چهار رودخانه

## منابع

رده:باغ عدن
رده:آب و اسلام
رده:آب و مسیحیت
رده:آب و یهودیت