نظریه عاطفه

**نظریهٔ عاطفه** (به انگلیسی: Affect Theory) یک حوزهٔ نظری میان‌رشته‌ای در فلسفه، روان‌شناسی و مطالعات فرهنگی است که به بررسی «عواطف» (Affects) می‌پردازد. این نظریه، «عاطفه» را از «هیجان» (Emotion) و «احساس» (Feeling) متمایز می‌کند. در این دیدگاه، عاطفه به مثابهٔ یک نیروی بدنی، غیرارادی، پیش-شناختی (pre-cognitive) و پیش-شخصی (pre-personal) تعریف می‌شود؛ یک «شدت» (intensity) یا ظرفیتِ «تأثیر گذاشتن و تأثیر پذیرفتن» (to affect and be affected).

در مقابل، «هیجان» (مانند خشم، شادی، ترس) به عنوان تفسیرِ شناختی، نام‌گذاری‌شده و اجتماعی‌شدهٔ آن شدتِ بدنی در نظر گرفته می‌شود. به عبارت دیگر، عاطفه آن چیزی است که پیش از زبان و آگاهی رخ می‌دهد، در حالی که هیجان، «دستگیر کردن» و «معنا بخشیدن» به آن عاطفه در یک چارچوب روایی و اجتماعی است.

## بنیان‌های نظری
نظریهٔ عاطفه معاصر عمدتاً بر دو سنت فکری متفاوت استوار است:

### ۱. سنت روان‌شناختی: سیلوان تامکینز
سیلوان تامکینز (Silvan Tomkins)، روان‌شناس و نظریه‌پرداز آمریکایی، یکی از پایه‌گذاران اصلی این حوزه محسوب می‌شود. تامکینز در مجموعهٔ چهار جلدی خود *Affect Imagery Consciousness* (۱۹۶۲-۱۹۹۲)، استدلال کرد که «عواطف» (Affects) و نه «سائقه‌ها» (Drives) (مانند سائقه‌های فرویدی)، انگیزاننده‌های اصلی حیات انسانی هستند. او ۹ عاطفهٔ بنیادین و زیستی (مانند علاقه-هیجان، لذت-شادی، شگفتی، ترس-وحشت، خشم-غضب، شرم-تحقیر) را شناسایی کرد که به صورت برنامه‌هایی فطری در بدن عمل می‌کنند و به محرک‌ها پاسخ می‌دهند. کارهای تامکینز بعدها، به ویژه توسط ایو سجویک (Eve Kosofsky Sedgwick) در نظریه فراهنجار (Queer Theory) مورد توجه قرار گرفت.

### ۲. سنت فلسفی: اسپینوزا و دلوز
ریشهٔ دوم این نظریه به فلسفه قاره‌ای، به ویژه بازخوانی ژیل دلوز از آثار باروخ اسپینوزا بازمی‌گردد. اسپینوزا میان *Affectio* (یک حالت خاص یا احساس نام‌گذاری‌شده) و *Affectus* (ظرفیت مستمر بدن برای تأثیر پذیرفتن یا تأثیر گذاشتن) تمایز قائل شد.

دلوز و فلیکس گاتاری این ایده را در کتاب *هزار فلات* (۱۹۸۰) گسترش دادند. از دیدگاه آن‌ها، عاطفه نیرویی غیرشخصی و مستقل از سوژه است. عاطفه آن چیزی است که از بدنی به بدن دیگر منتقل می‌شود (مانند ترس در یک جمعیت) و ظرفیت‌های بدن برای کنش را افزایش یا کاهش می‌دهد. در این دیدگاه، عاطفه کاملاً از شناخت و شخص جدا است؛ یک «شدت» ناب که در ریخت‌شناسی‌های مختلف جریان می‌یابد.

## تمایز کلیدی: عاطفه در برابر هیجان
تمایز میان عاطفه و هیجان، هستهٔ اصلی این نظریه است:

* **عاطفه (Affect):**
    *پیش-شناختی و بدنی: یک واکنش خودگردان در بدن است (مانند سرخ شدن، افزایش ضربان قلب، «دل‌شوره»).
    *شدت (Intensity):قابل اندازه‌گیری نیست، بلکه بر اساس شدت و ضعف سنجیده می‌شود.
    *پیش-شخصی: پیش از آن رخ می‌دهد که «من» (سوژه) آن را به عنوان «احساسِ من» شناسایی کند.
    *استقلال (Autonomy):دارای منطق و پویایی خاص خود است و لزوماً تابع شناخت نیست. برایان ماسومی استدلال می‌کند که یک «وقفهٔ نیم‌ثانیه‌ای» میان واکنش عاطفی بدن و درک شناختی آن وجود دارد.

* **هیجان (Emotion):**
    *شناختی و اجتماعی:نتیجهٔ تفسیر و نام‌گذاریِ شناختیِ آن شدتِ بدنی است.
    *کیفیت (Quality):دارای یک نام و کیفیت مشخص است (خشم، غم، شادی).
    *شخصی:به یک سوژه یا «من» نسبت داده می‌شود (*من* عصبانی هستم).
    *اجتماعی‌شده:ما یادمی‌گیریم که چگونه عواطف خود را بر اساس هنجارهای فرهنگی به هیجانات خاصی ترجمه کنیم.

## چرخش عاطفی (The Affective Turn)
از اواخر دههٔ ۱۹۹۰، علاقه‌ای دوباره به این مفاهیم در علوم انسانی و علوم اجتماعی شکل گرفت که به «چرخش عاطفی» (The Affective Turn) مشهور شد. این چرخش، واکنشی بود به تسلط نظریه‌های متمرکز بر زبان، گفتمان و ساختارگرایی (که تجربهٔ زیسته و بدن را نادیده می‌گرفتند). نظریه‌پردازان «چرخش عاطفی» استدلال می‌کنند که برای درک کامل پدیده‌های اجتماعی مانند قدرت، سیاست و فرهنگ، دیگر نمی‌توان تنها به تحلیل «معنا» و «بازنمایی» بسنده کرد، بلکه باید به تحلیل «شدت‌ها» و «انتقال‌های عاطفی» نیز پرداخت.

برای مثال، در تحلیل سیاسی، این نظریه بررسی می‌کند که چگونه پوپولیسم سیاسی، نه از طریق اقناع منطقی، بلکه از طریق بسیج و انتقال عواطف جمعی (مانند خشم، ترس یا حس تعلق) عمل می‌کند.

## جستارهای وابسته
* سیلوان تامکینز
* ژیل دلوز
* باروخ اسپینوزا
* برایان ماسومی
* ایو سجویک
* شناخت اجتماعی
* عصب‌شناسی
* هوش هیجانی
* نظریه فراهنجار

## منابع

رده:نظریه انتقادی