جای پای بودا

**جای پای بودا** (به سانسکریت: ، ) نمادی مهم در بودیسم است که به‌شکل نقش کف پا یا هر دو پای گوتاما بودا نمایش داده می‌شود. این نمادها در دو گونه یافت می‌شوند: طبیعی که در سنگ و صخره پدیدار شده‌اند و مصنوعی که به دست انسان ساخته شده‌اند. بسیاری از نمونه‌های «طبیعی» در واقع بازنمایی یا نسخه‌برداری از جای پای بودا هستند و نه اثر واقعی پای او؛ با این حال این آثار ستیه (یادمان‌های بودایی) به‌شمار می‌آیند و از نخستین بازنمایی‌های ناتمثالی و نمادین بودا نیز محسوب می‌شوند.

جای پای بودا در سراسر آسیا از دوره‌های گوناگون یافت می‌شود. موتوجی نیوا ()، پژوهشگر ژاپنی که سال‌ها به ردیابی این آثار در کشورهای آسیایی پرداخت، شمار آن‌ها را بیش از ۳۰۰۰ برآورد کرده‌است که در حدود ۳۰۰ نمونه در ژاپن و بیش از ۱۰۰۰ نمونه در سری‌لانکا قرار دارند. این نقش‌ها اغلب دارای نشانه‌های بازشناختی‌اند؛ از جمله چرخ دهرم در مرکز کف پا و ۳۲، ۱۰۸ یا ۱۳۲ نشانهٔ فرخنده که بر کف پا حکاکی یا نقاشی شده‌اند.

## نمادشناسی
جای پای بودا نمادی از حضور فیزیکی او در جهان و همزمان نشانه‌ای از غیبت اوست که انسان‌ها را به اندیشیدن دربارهٔ وارستگی فرامی‌خواند. بر پایهٔ روایت‌های بودایی، بودا خود دربارهٔ جای پاهایش گفته‌است: «در آینده، موجودات هوشمند نوشته‌ها را خواهند دید و درخواهند یافت؛ اما آنان که کمتر هوشمندند خواهند پرسید که آیا بودا در جهان پدیدار شده‌است یا نه. برای زدودن تردیدشان، نقش پاهایم را بر سنگ نگاشته‌ام.»

گودالی در بالای قله آدام در سری‌لانکا از بزرگ‌ترین و نامدارترین نمونه‌های جای پای بوداست. بر پایهٔ افسانه‌های بودایی، بودا در زمان حیاتش به سری‌لانکا رفت و جای پایش را بر قلهٔ آدام نهاد تا اهمیت این سرزمین را به‌عنوان نگاهبان آموزه‌هایش نشان دهد و همچنین در همهٔ سرزمین‌هایی که آموزه‌هایش پذیرفته خواهد شد جای پابرجای گذاشت.

در تایلند مهم‌ترین نمونهٔ «طبیعی» جای پای بودا در صخره، در پرستشگاه پرا فوتابات در مرکز تایلند جای دارد. در چین نیز در دوران دودمان تانگ، کشف یک جای پای بزرگ بودا در چنگ‌ژو سبب شد که امپراتریس وو زتیان نام دورهٔ پادشاهی تازه‌ای را در سال ۷۰۱ میلادی آغاز کند و آن را «دازو» (پای بزرگ) بنامد.

## پیشینه

بزرگداشت پای گوروها یا خدایان در هند باستان رسمی رایج بود؛ نهادن سر بر پای بزرگان یا زیر پاهایشان ژست آیینی‌ای بود که سلسله‌مراتب را نشان می‌داد. به‌عنوان ستیه، جای پای بودا به شیوه‌های گوناگون دسته‌بندی می‌شد: برخی «اوددِسیکا» یعنی یادمان‌های بازنمایی بودند، برخی دیگر «پاریبوگیکا» یعنی یادمان‌های کاربردی و تماسی و گاهی «ساریریکا» یعنی چنان‌که گویی تنها جای پا نیستند بلکه پاهای واقعی بودا هستند.

جای پای بودا به‌عنوان موضوع حجاری پیشینه‌ای دراز دارد که از نخستین نمونه‌های ساخته‌شده در هند آغاز می‌شود. این آثار در مرحلهٔ پیش از هنر یونانی-بودایی در سانچی، بارهوت و دیگر نقاط هند ساخته شدند و همراه با درخت بودهی و چرخ دهرم از نمادهای اولیهٔ بودا به‌شمار می‌رفتند. سپس سنت ساخت جای پای بودا در سری‌لانکا، کامبوج، میانمار و تایلند رواج یافت.

## گونه‌شناسی
از دیدگاه ریخت‌شناسی، سه گونهٔ جای پای بودا شناخته شده‌است که همگی یادمان (ستیه) به‌شمار می‌آیند. گونهٔ نخست بازنمایی‌های ناتمثالی کهن بودا هستند که قدیمی‌ترین نمونهٔ بازمانده‌شان در مجموعهٔ استوپای بارهوت یافت شده‌است. گونهٔ دوم گودال‌های طبیعی در صخره‌اند؛ مانند قلهٔ آدام در سری‌لانکا که «شری پادا» (پای مقدس) نیز نامیده می‌شود. این دو گونه هر دو مقعر (گود) هستند. گونهٔ سوم بازنمایی‌های محدب حجاری‌شده در سنگ، چوب یا فلز و گاه نقاشی‌شده‌اند. این نقش‌ها اغلب نشانه‌های جسمانی (به سانسکریت: ، lakṣaṇa) را دربردارند که گفته می‌شود بر پاهای بودا و دیگر موجودات کاملاً بیدارشده وجود داشته‌اند.

## نشانه‌های فرخنده بر کف پا
بر کف پای بودا تقریباً همیشه ۳۲، ۱۰۸ یا ۱۳۲ نشانهٔ فرخنده دیده می‌شود که در نمونه‌های گوناگون تفاوت دارند. با این حال یک عنصر در همه مشترک است: چرخ دهرم در مرکز کف پا. پیرامون چرخ دهرم نگاره‌های گوناگونی دیده می‌شوند که برخی نمایندهٔ نشان‌های شاهانه و برخی برآمده از اسطوره‌شناسی و جهان‌شناسی بودایی هستند. به‌طور کلی، ۱۰۸ نشانه و چرخ دهرم بیننده را در حضور بودا و پیام او استوار می‌سازند و نمایانگر جهان‌شناسی بودایی و سپهرهای بالاتری هستند که می‌توان در آن‌ها باززاده شد.

## الگوهای تایلندی
ویرجینیا مک‌کین در نشریهٔ داوطلبان موزهٔ ملی بانکوک (مه ۲۰۰۳) دسته‌بندی زیر را برای الگوهای جای پای بودا پیشنهاد کرده‌است:

### الگوی کهن برمه‌ای
کهن‌ترین نمایش جای پای بودا با ۱۰۸ نشانه در بتکدهٔ لوکاناندا در باگان یافت شده‌است. در پای راست، شمارش نشانه‌ها از بالا سمت چپ آغاز و در جهت عقربه‌های ساعت تا مرکز، یعنی چرخ دهرم، ادامه می‌یابد.

### الگوی سری‌لانکایی
در الگوی سری‌لانکایی، ۱۰۸ نشانه در دایره‌های هم‌مرکز پیرامون چرخ مرکزی چیده شده‌اند. خوانش از بالا در جایگاه ساعت ۱۲ با نشانهٔ نیزهٔ شاهانه آغاز و در جهت عقربه‌های ساعت پی گرفته می‌شود.

### الگوی تایلندی
در الگوی تایلندی، در بالاترین بخش (زیر انگشتان) قلمروهای شانزده برهمه‌دارای صورت و شش قلمرو دوا در سه خط افقی جای گرفته‌اند. سپس نشانه‌ها خط‌به‌خط از چپ به راست و از بالا به پایین خوانده می‌شوند. نمونه‌ای از این الگو بر کف پاهای بودای خوابیده در وات فو (وات پرا چتوفون) در بانکوک دیده می‌شود.

### الگوی آزاد
برخی جای پاها نشانه‌هایشان بر پایهٔ هیچ الگوی مشخصی چیده نشده‌اند. نمونه‌ای از این دست جای پایی چوبی به بلندای نزدیک به یک متر در موزهٔ ملی چیانگ‌مای است که با صدف و طلا آراسته شده‌است.

### الگوی چهار بودا

در این الگو، هر یک از چهار بودای پدیدارشده در این دورهٔ بودایی — دیپانکارا، کُناگاما، کَسَّپَه و گوتاما — جای پایی برجای نهاده‌است. اندازهٔ جای پاها متفاوت است زیرا بر پایهٔ متن مَدورَتاویلاسینی از سدهٔ پنجم، قامت کَکوسَندا ۱۸٫۲۸ متر، کُناگامَنَه ۱۳٫۷ متر، کَسَّپَه ۹٫۱۴ متر و گوتاما ۸٫۲۳ متر بوده‌است.

## کارکرد آیینی
به گفتهٔ خاورشناس فرانسوی پل مو، جای پاهای بودا گونه‌ای از اشیای جادویی بودند که «توانایی کنش از راه دور بر کسانی را که با آن پیوند دارند فراهم می‌سازند.» جای پای بودا نه‌تنها نمادی از حضور پیشین او در جهان بود بلکه به باورمندان ناخوانا نیز یاری می‌رساند تا به وجود بودا ایمان بیاورند.

از دیدگاه دسته‌بندی سه‌گانهٔ ستیه، گونهٔ مقعر جای پا (گودشده در سنگ) عنصری «پاریبوگیکا» شمرده می‌شود زیرا به‌طور جدانشدنی با تتاگته پیوند دارد. گونهٔ محدب را می‌توان عنصری «اوددِسیکا» دانست زیرا هنرمندی فرزانه آن را برای بزرگداشت بودا و بر الگوی جای پای اصلی آفریده‌است؛ هرچند به باور چوتیوانگز این گونهٔ دوم نیز می‌تواند «پاریبوگیکا بنابر فرض» خوانده شود.

## گسترش جغرافیایی
سنت ساخت جای پای بودا از هند آغاز شد و به سراسر آسیای بودایی گسترش یافت. نخستین نمونه‌ها در دورهٔ پیش از هنر یونانی-بودایی در سانچی و بارهوت در هند پدید آمدند. سپس این سنت در سری‌لانکا، کامبوج، میانمار و تایلند جایگاه برجسته‌ای یافت. در ژاپن نیز نزدیک به ۳۰۰ نمونه شناسایی شده‌است.

## جستارهای وابسته
* گوتاما بودا
* چرخ دهرم
* قله آدام
* ستیه
* صورت‌گری

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* سه‌گوهر بر جای پای بودا

رده:گوتاما بودا
رده:مقاله‌های دارای واژگان به زبان ژاپنی
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان ژاپنی
رده:یادکردهای دارای عنوان به خط ژاپنی (کد ja)
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده