ابوالقاسم بن حمود بن الحجر

**ابوالقاسم بن حمود بن الحجر** () مقام ارشد و قائد (فرمانده) در پادشاهی سیسیل و رهبر جامعهٔ مسلمانان سیسیل در سدهٔ دوازدهم میلادی بود. ابن جبیر، جهانگرد همروزگار او، وی را «رهبر موروثی مسلمانان سیسیل» خوانده و تاریخ‌نگار هوگو فالکاندوس او را «نجیب‌ترین و نیرومندترین مسلمان سیسیلی» دانسته‌است.

ابوالقاسم از خاندان بنوالحجر بود و شاعر ابن قلاقس اسکندری نسب او را به پیامبر اسلام محمد از راه دخترش فاطمه و علی بن ابی‌طالب و نیز به ادریسیان مراکش و حمودیان اندلس رسانده‌است؛ هرچند درستی این ادعا محل تردید است. ابوالقاسم در دربار نورمان‌ها به عضویت دیوان سلطنتی درآمد و حامی دانشمندان و شاعران بود. در سال‌های پایانی زندگی، با سرخوردگی از فشار نورمان‌ها بر مسلمانان برای گرویدن به مسیحیت، نامه‌هایی به صلاح‌الدین ایوبی و موحدین فرستاد و آنان را به فتح سیسیل فراخواند.

## خاستگاه و خاندان
ابوالقاسم بن حمود از چهره‌های سرشناس مسلمانان سیسیل بود. شاعر ابن قلاقس اسکندری که میهمان و زیردست او در جزیره بود، مدعی شد که نسب ابوالقاسم از راه فاطمه دختر محمد و علی بن ابی‌طالب به ادریسیان مراکش و سپس حمودیان اندلس می‌رسد. با این حال، پیوند روشنی میان خاندان بنوالحجر و حمودیان به دست نیامده است. افزون بر این، هرچند نیاکان ادعایی او شیعه بودند، خود ابوالقاسم به احتمال زیاد سنّی بود؛ زیرا نام فرزندانش را از سه خلیفهٔ نخست برگزیده بود. حتی خودِ او یک‌بار مدعی شد که از نسل خلیفهٔ اموی عمر بن عبدالعزیز است.

چند تن از پژوهشگران کوشیده‌اند نسب ابوالقاسم را به شخصی به نام حمود () پیوند دهند که در سال ۱۰۸۷ میلادی از شهر انا در برابر فاتح نورمان راجر یکم دفاع کرد، اما این ادعا مستند نیست.

پدر ابوالقاسم، ابوعبدالله حمود، خود نیز قائد بود و شاید همان ابن ابی‌القاسم باشد که حامی ابن ظفر صقلی بود و ابن ظفر کتاب اندرزنامهٔ خود را به او تقدیم کرد. برادرش، ابوعلی حسن، دانشمند و فقیه بود.

## زندگی

### نخستین یادکرد و نقش سیاسی
مورخ جرمی جانز بر آن است که نخستین یادکرد ابوالقاسم بن حمود در سندی مربوط به یک قرارداد وام در سپتامبر ۱۱۶۲ میلادی است که در آن با نام  (یعنی «قائد ابوالقاسم») آمده‌است.

در سال ۱۱۶۷ میلادی، ابوالقاسم از ریچارد قائد، رئیس حاجبان دربار، در توطئه‌اش علیه صدراعظم استفان دو پرش پشتیبانی کرد. فالکاندوس علت این همراهی را آن دانسته که استفان ظاهراً رقیب ابوالقاسم، قائد سدیکتوس (احتمالاً همان السدید ابوالمکارم هبةالله بن الحصری) را که «ثروتمندترین مسلمان» خوانده می‌شد، بر او ترجیح می‌داد.

### حمایت از دانش و ادب
ابوالقاسم حامی دانشمندان و شاعران بود. از جمله کسانی که در محفل او گرد می‌آمدند ابن قلاقس اسکندری، شاعر اموی (ابوالحسن علی بن ابی‌الفتح بن خلف صقلی اموی) و فقیه ابوعلی حسن بن حمود بودند. همچنین قاضی ابوعبدالله محمد بن رجاء، فرماندهٔ نظامی غرة بن جوشن و حکیم ابوعمرو عثمان بن المهذب جذامی نیز در این حلقه حضور داشتند.

### عضویت در دیوان سلطنتی
ابوالقاسم در دیوان سلطنتی جایگاهی روشن داشت و نام او دو بار در اسناد رسمی به عنوان عضو دیوان آمده‌است: یک‌بار در ژوئن ۱۱۶۸ و بار دیگر در نوامبر ۱۱۷۳ میلادی. ابن قلاقس اسکندری او را با دبیران و وزیران نامدار چون عبدالحمید بن یحیی و وزیران بویهی همچون ابوالفضل محمد بن الحسین، ابوالقاسم اسماعیل بن العباس و ابواسحاق ابراهیم بن هلال مقایسه کرده‌است.

### سرخوردگی و نامه‌نگاری
به نظر می‌رسد پس از آن تاریخ، ابوالقاسم از دربار دور افتاد؛ هرچند بنا بر گزارش ابن جبیر، در سال‌های ۱۱۸۴–۱۱۸۵ میلادی هنوز گاه‌گاه در امور حکومتی به کار گرفته می‌شد. تا آن زمان، ابوالقاسم از آیندهٔ فرمانروایی نورمان‌ها بر مسلمانان سیسیل دل‌سرد شده بود؛ زیرا پادشاهان نورمان مسلمانان را زیر فشار می‌گذاشتند تا به مسیحیت بگروند. در سال ۱۱۷۵ میلادی، او نامه‌هایی به صلاح‌الدین ایوبی فرستاد و او را به فتح سیسیل ترغیب کرد. نزدیک به یک دهه پس از آن و اندکی پیش از دیدارش با ابن جبیر، متهم شد که پیشنهادهای مشابهی به موحدین مراکش ارسال کرده‌است و ناگزیر شد جریمه بپردازد و بخش بزرگی از دارایی خود را واگذار کند.

### فرجام
سرنوشت پایانی ابوالقاسم روشن نیست؛ اما تنها چهار سال پس از دیدار او با ابن جبیر، نخستین شورش مسلمانان در سیسیل آغاز شد که سرانجام به نابودی کامل اسلام از جزیره انجامید. برخی از فرزندانش در سدهٔ سیزدهم میلادی با نام‌های مسیحی همچنان در جزیره ماندند.

## منابع

* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* 

رده:سال زادروز نامشخص
رده:سال درگذشت نامشخص
رده:زادگان سده ۱۲ (میلادی)
رده:عرب‌های سده ۱۲ (میلادی)