جنگ‌های صفاریان و هندو شاهیان

**جنگ‌های صفاریان و هندو شاهیان** مجموعه‌ای از درگیری‌های نظامی بودند که میان پادشاهی صفاری به رهبری یعقوب لیث صفاری و هندو شاهیان در مناطق استراتژیک کابل و زابلستان درگرفت. این جنگ‌ها از سال ۲۴۳ خورشیدی، با شکست زُنبِیلی‌ها توسط صفاریان، آغاز شد و تا دوران عمرو لیث صفاری در ۲۷۹ خورشیدی ادامه یافت. این درگیری‌ها با وجود فتوحات اولیه صفاریان در کابل و اسارت پادشاه هندو شاهی، در بلندمدت به دلیل ضعف صفاریان پس از مرگ یعقوب، به نتیجه قاطع و دائمی برای هیچ‌یک از طرفین نرسید.

## پیش‌زمینه
پیش از ظهور هندو شاهیان، منطقه کابل تحت سلطه کابلشاهان (تُرک شاهیان) بود که در برابر حملات خلافت عباسی شکست‌های بزرگی متحمل شدند. این ضعف، راه را برای وزیر کابلشاهان، لگاتورمان، که کَلَر نام داشت، هموار کرد.

### حمله عباسیان به خراسان و انقلاب
عباسیان به فرماندهی مأمون به کابُل و همچنین گنداره حمله کردند و آن‌ها را وادار به پذیرش اسلام و واگذاری شهرهای کلیدی و مناطق مهم و همچنین پرداخت خراجی سنگین در ازای حفظ قلمرو کردند.

بر اساس گفته‌های ابوریحان بیرونی، لگاتورمان وزیر کابلشاهان که کَلَر نام داشت، به‌طور اتفاقی گنجینه‌ای می‌یابد و با آن قدرت را خریده و پادشاه را زندانی می‌کند و بدین ترتیب پادشاهی هندو شاهیان (برهمن شاهیان) را تأسیس می‌کند.

### لشکرکشی‌های یعقوب علیه زُنبِیل‌ها
در سال ۲۲۵ خورشیدی، صالح بن نصر با یعقوب لیث صفاری متحد شد تا کنترل بُست و زرنج را در دست بگیرد. بر اساس *[[تاریخ سیستان]]*، تا سال ۲۴۰ خورشیدی، یعقوب به عنوان قدرتمندترین چهره در سیستان ظاهر شد و با شکست دادن خوارج، فرمانده تازه منصوب شده ارتش سیستان را برکنار کرد. در سال ۲۴۲ خورشیدی، یعقوب به بُست لشکر کشید و صالح را مجبور به فرار به سوی دودمان زُنبِیل کرد. با این حال، یعقوب نتوانست در آن زمان او را دنبال کند. سال بعد، در ۲۴۳ خورشیدی، یعقوب با نیروهای متحد زُنبِیلی و صالح روبرو شد. در طول نبرد، او پادشاه زُنبِیلی، به همراه سه شاهزاده دیگر و ۶٬۰۰۰ سرباز را کشت. صالح بن نصر هنگام فرار دستگیر و زندانی شد.

سپس یعقوب لیث صفاری خویشاوند زُنبِیلی، بنام صالح بن حجر، را به عنوان حاکم رخج منصوب کرد. با این حال، صالح شورش کرد و بعداً در اواخر سال ۲۴۶ خورشیدی، هنگامی که یعقوب او را در سنگر خود در کوهاز محاصره کرده بود، خودکشی کرد. گزارش‌های سده هفتم میلادی هیون تسیانگ از منطقه بنو نشان‌دهنده حضور قابل توجه هندوها است که احتمالاً تا سده سوم خورشیدی نیز ادامه داشته است. شواهد تاریخی، از جمله کتیبه‌های توچی، نشان می‌دهد که اگرچه مهاجران خوارج ممکن است تا دهه ۲۳۰ خورشیدی به منطقه توچی نقل مکان کرده باشند، اما این منطقه احتمالاً تا سال ۲۴۶ خورشیدی تحت کنترل زُنبِیلی‌ها باقی مانده بود. در این دوره، زُنبِیل قدرت خود را در رخج و زابلستان حفظ کرده و ناحیه بنو نیز احتمالاً همچنان بخشی از قلمرو او بود.

## درگیری‌ها
### نبردهای کابل
تا سال ۲۴۹ خورشیدی، یعقوب لیث، پادشاهی صفاری را بنا نهاد و به سرعت قلمرو خود را تا غزنی گسترش دادد و زُنبِیلی‌ها را شکست داد. پیروزی او منجر به نخستین نبرد کابل شد که در آن او سامانتا دیوا، پادشاه هندو شاهیان را شکست داد و بر اساس آنچه در *[[روضةالصفا]]* ثبت شده است، او را به اسارت گرفت. طبق *[[تاریخ سیستان]]*، یعقوب لیث صفاری یکی از خویشاوندان سامانتا به نام شری خدارایکَه را به عنوان فرماندار دست‌نشانده کابل منصوب کرد. یعقوب همچنین به دره کابل لشکرکشی کرد، **معبد نوشاد** را تخریب و **معبد مقدس اصلی کابل** (که برخی آن را **سوبهار** می‌دانند) را غارت کرد و ثروت آن را به سوی خلیفه فرستاد. کابل تا زمان مرگ یعقوب در سال‌های ۲۵۷–۲۵۸ خورشیدی تحت کنترل پادشاهی صفاری باقی ماند، پس از آن لَلیَه، که کَلهَنَه او را حاکمی شجاع توصیف کرده است، احتمالاً کنترل کابل را دوباره به دست گرفت.

در طول لشکرکشی‌های یعقوب لیث صفاری، او نفوذ دودمان صفاری را بین غزنی و رخج گسترش داد، در حالی که با شورش‌هایی از جمله شورش صالح بن حجر و فرار شاهزاده دودمان زُنبِیلی، 'کبر' یا 'پیروز' مقابله می‌کرد. با وجود شکست‌ها، هندو شاهیان همچنان کنترل مناطقی مانند ننگرهار و لوگَر را که در آنجا حاکمان خود را تاج‌گذاری می‌کردند، حفظ کردند. این مناطق، در کنار کابل، به دلیل وجود مسیرهای تجاری و نظامی کلیدی مانند خیبر، کُرُم و گذرگاه‌های شمالی از طریق کنر، باجور، تلاش و سوات، از نظر استراتژیک حیاتی بودند. سکاوند، گرچه در جنوب کابل و شمال شرق غزنی واقع بود، اما بخشی از زابلستان و خارج از قلمرو هندو شاهیان باقی ماند.

### هندو شاهیان متأخر (حدود ۲۵۹–۳۴۳ خورشیدی)
توالی زمانی هندو شاهیان در این دوره ارتباط نزدیکی با پادشاهی صفاری پیدا می‌کند. بیمادِوا، که از سال ۳۰۰ تا ۳۴۳ خورشیدی حکومت کرد، به دلیل بی‌توجهی به دفاع از کابل که افول این دودمان را تسریع کرد، مورد توجه قرار گرفته است. بیمادِوا، که همچنین به عنوان *[[پارامابَهَتّارَکَه]] [[مهاراجه|مهاراجادراجا]] پَرَمسوَرَ شری بیمادِوا شاهی* از او یاد می‌شود، در منابعی مانند ابوریحان بیرونی، سکه‌های هندو شاهی، *[[راجترنگنی]]* و کتیبه لوح هُند ذکر شده است. به گفته محقق ا. رحمان، تا میانه سده چهارم خورشیدی، فشار اسلام بر کابل و غزنی بسیار زیاد بود و برخی از نخبگان کابل، از جمله شاه، نام‌ها و رسوم مسلمان را پذیرفته بودند. این در تضاد با هندو شاهیان دیندار هُند بود و احتمالاً عدم اتحاد بین این جناح‌ها را توضیح می‌دهد.

جانشین یعقوب، عمرو لیث بود که درگیر درگیری‌های داخلی در خراسان شد. با مشاهده فرصت، دو شاهزاده و فرماندار هندی، تورامانا و آساتَه، به غزنی حمله کردند و فرماندار آن، فَرداغین، را شکست دادند. شواهد باستان‌شناسی از کافر کوت شمالی نشان می‌دهد که معابد هندو همچنان در سده چهارم خورشیدی در حال ساخت بودند که حاکی از حکومت هندو شاهیان بر منطقه بنو یا نفوذ حاکمان محلی هندو است. در حالی که کنترل پادشاهی صفاری بر کابل یک تغییر موقت را نشان داد، پس از سال ۲۷۹ خورشیدی رو به زوال گذاشت. هندو شاهیان دوباره غزنی را به دست آوردند و از طریق متحدانی مانند دودمان لَویک بر آن حکومت کردند. نزدیکی غزنی و هُند به بنو نشان می‌دهد که ممکن است یک استان تحت حاکمیت شاهی یا لَویک بوده باشد، اگرچه شواهد مستقیمی در دست نیست. پس از این دوره، اطلاعات کمی در مورد تاریخ اداری یا اجتماعی منطقه بنو در دست است.

## پیامد
تا دوران حکومت کمالوکَه، صفاریان به شدت قدرت خود را در برابر سامانیان از دست داده بودند که منجر به یک خلأ قدرت و ظهور دودمان لَویک در غزنی شد، این دودمان بعدها با هندو شاهیان پیوندهای خانوادگی برقرار کرده و همچنین با سامانیان وارد جنگ شدند.

## یادداشت‌ها

## پانویس

## منابع
* 
* 
* 
* 
* 

رده:جنگ‌های ایران
رده:جنگ‌های خاندان صفاری
رده:شاهی کابل
رده:صفاریان