عراق عثمانی

**عراق عثمانی** (به ترکی عثمانی: ، ، به معنای «سرزمین عراق») نامی بود که امپراتوری عثمانی به سرزمین عراق زیر فرمان خود می‌داد. پژوهشگران پیشینه این دوره را به پنج مرحله بخش می‌کنند: نخست از فتح بغداد به دست سلیمان یکم در ۱۵۳۴ تا تصرف بغداد به دست صفویان در ۱۶۲۳؛ دوم از بازپس‌گیری عثمانی در ۱۶۳۸ تا آغاز خودمختاری مملوکان در ۱۷۴۹؛ سوم دوره فرمانروایی نیمه‌مستقل مملوکان گرجی‌تبار از ۱۷۴۹ تا ۱۸۳۱؛ چهارم از برکناری مملوکان در ۱۸۳۱ تا انتصاب مدحت پاشا در ۱۸۶۹؛ و پنجم از ۱۸۶۹ تا اشغال بغداد به دست بریتانیا در ۱۹۱۷ در جریان جنگ جهانی اول.

از نظر ساختار اداری، ایالت بغداد در سده شانزدهم بخش بزرگی از سرزمین عراق کنونی را دربرمی‌گرفت. در سده هفدهم عثمانیان عراق را به چهار ایالت (بغداد، بصره، موصل و شهرزور) بخش کردند. از اواخر سده هفدهم روند یکپارچه‌سازی اداری آغاز شد و سرانجام در سده نوزدهم این چهار ایالت به سه ولایت بغداد، موصل و بصره تبدیل شد که مجموعاً «خطه عراقیه» نامیده می‌شدند. در بیشتر دوران نوین آغازین، عراق منطقه مرزی مورد مناقشه‌ای میان عثمانیان و ایران در جنگ‌های ایران و عثمانی بود. سرانجام در جریان جبهه بین‌النهرین در جنگ جهانی اول بریتانیا عراق را تصرف کرد و در ۱۹۲۰ قیمومت بین‌النهرین پدید آمد.

## اصطلاح‌شناسی و جغرافیا
در سده شانزدهم، ایالت بغداد بر پایه دفترهای ثبت سلطنتی سال‌های ۱۵۵۸ تا ۱۵۸۷ ناحیه‌هایی از عمادیه و زاخو در شمال تا عانه و دیرالرحبه در غرب، قرنه در جنوب و قصر شیرین در شرق را دربرمی‌گرفت. این ساختار اداری شباهت بسیاری به مرزهای عراق امروزی دارد. در دوره مملوکی، عثمانیان به‌گونه‌ای غیررسمی به قلمرو مملوکان از بصره تا شهرزور «سرزمین عراق» می‌گفتند. دست‌کم از اوایل سده نوزدهم، مکاتبات رسمی عثمانی این ایالت‌ها را مجموعاً «خطه عراقیه» می‌نامید. بغداد در گفتمان اداری عثمانی به عنوان پایتخت خطه عراقیه () توصیف می‌شد و بر ایالت‌های بغداد، بصره، موصل و شهرزور نظارت داشت.

صفویان مدعی بودند که عراق عرب همواره به شاهان ایران تعلق داشته و آن را نه سرزمینی فتح‌شده بلکه بخشی موروثی از حاکمیت ایران می‌دانستند که عثمانیان به‌ناحق تصرف کرده‌اند. منابع صفوی چهار شهر زیارتی (عتبات عالیات) را قلب عراق عرب می‌شمردند. در دوره افشاری، محمدکاظم مروی مورخ درباری نادرشاه در «عالم‌آرای نادری» از تصرف غنایم از «کرکوک و سلیمانیه و دیگر نقاط سرزمین عراق عرب» یاد کرده‌است.

در سده نوزدهم، قاجاریان روایت تعلق شهرهای زیارتی عراق به حاکمیت ایران را پی گرفتند. شاهان قاجار عنوان «شاه دو عراق» را به کار می‌بردند. آثار درباری مانند «مرآت البلدان» و «جام جم» و همچنین سفرنامه و عکس‌های درباری ناصرالدین‌شاه از بناهای باستانی چون طاق کسری در تیسفون و بابل بهره‌گیری می‌کرد تا پیوستگی پادشاهی ایرانی از هخامنشیان و ساسانیان تا قاجار را نشان دهد و بر این پایه ادعای حاکمیت بر عراق را توجیه کند. برخلاف عثمانیان که میان جزیره و عراق عرب تمایزی نمی‌گذاشتند، منابع قاجاری جزیره را جدا می‌دانستند و ادعایشان بر عراق جنوبی متمرکز بود.

## پیشینه
### ۱۵۳۴–۱۶۲۳: نخستین دوره عثمانی
#### فتح عراق

پیش از ورود سلیمان یکم به عراق، صدراعظم ابراهیم پاشا مقدمات لشکرکشی را فراهم آورد. او در اواخر ۱۵۳۳ از استانبول حرکت کرد و زمستان را در حلب گذراند و از آنجا تدارکات نظامی و جمع‌آوری اطلاعات مرزی شرقی را هدایت کرد. بر پایه گزارش‌های اطلاعاتی عثمانی، تکلو محمدخان فرمانده قزلباش که به تازگی حاکم بغداد شده بود، شهر را با چند سال آذوقه انبار کرده بود اما پشتیبانی محلی اندکی داشت.

ابراهیم پاشا با پیشروی به شمال عراق و شرق آناتولی پیمان‌هایی با نیروهای محلی کُرد، عرب و ترکمان بست. در بسیاری از این مناطق، نیروهای عثمانی آزادی‌بخش از سلطه شیعی صفوی دانسته می‌شدند. پس از تسلط بر هر ناحیه، ابراهیم پاشا ساختار اداری عثمانی را برپا می‌کرد، فرماندهان محلی متحد را به عنوان سنجاق بیگ منصوب کرده و آیین‌های سنّی از جمله خطبه به نام سلیمان را برقرار می‌ساخت. تا تابستان ۱۵۳۴ که سلطان سلیمان به ارتش پیوست، ابراهیم پاشا جایگاه صفویان در عراق را سخت تضعیف کرده بود.

این لشکرکشی گسترده‌تر که به «سفر دو عراق» () شهرت داشت و به عراق عرب و عراق عجم اشاره داشت، بخشی از سیاست بلندمدت مرزی عثمانی پس از جنگ چالدران (۱۵۱۴) بود. پس از پیشروی به کرکوک و فتح بغداد در ۱۵۳۴، عثمانیان فرمانروایی کامل خود را بر موصل نیز برقرار کرده و آن را به ایالتی با شش سنجاق سازماندهی کردند.

#### تحکیم اداری زیر نظر بغداد
پس از فتح عراق در ۱۵۳۴، ایالت بغداد به عنوان ایالتی کلیدی در مرز شرقی امپراتوری بنیاد نهاده شد. تا اواخر سده شانزدهم این ایالت سنجاق‌های فراوانی از شمال تا جنوب عراق را دربرمی‌گرفت شامل شهرهایی چون عمادیه، آلتون کوپری، عانه، اربیل، حله، قصر شیرین، قرنه، کرکوک، موصل، سماوه، تکریت، واسط و زاخو.

در دهه‌های پس از فتح، قدرت عثمانی در شهرهای بزرگ عراق هم بر پادگان‌های نظامی و هم بر نهادهای مذهبی استوار بود. نخبگان سلطنتی و ایالتی موقوفات (وقف) بنیاد نهادند و دولت بر انتصاب روحانیانی چون امامان و مدرسان نظارت می‌کرد.

### ۱۶۲۳–۱۷۴۹: دوره صفوی و بازپس‌گیری
#### عراق زیر اشغال صفوی
منابع صفوی اوایل سده هفدهم نشان می‌دهد که بغداد، اربیل، کرکوک و موصل به عنوان بخش‌هایی یکپارچه از یک حوزه نظامی-اداری در نظر گرفته می‌شدند. پس از فتح صفوی بغداد در ۱۶۲۳ به فرمان شاه عباس یکم، فرماندهی به سرعت به شمال گسترش یافت: قارچقای‌خان برای تأمین موصل و خان‌احمد اردلان برای کرکوک و شهرزور گسیل شدند. پادگان‌های عثمانی پس از سقوط بغداد پراکنده شده یا گریختند. انتصاب‌های اداری صفوی بغداد، موصل، کرکوک و شهرزور را به عنوان یک حوزه یکپارچه نظامی-اداری تقویت کرد.

#### بازپس‌گیری عثمانی عراق (۱۶۳۹)

رقابت عثمانی-صفوی بر سر عراق در بیشتر سده‌های شانزدهم و هفدهم ادامه داشت. پیمان آماسیه (۱۵۵۵) نخستین تقسیم‌بندی رسمی سرزمینی میان دو امپراتوری بود و موضوع سرانجام با عهدنامه زهاب در ۱۶۳۹ به‌گونه‌ای قطعی حل شد. این عهدنامه حاکمیت عثمانی بر بغداد، بصره و موصل را تأیید کرد.

#### لشکرکشی نادرشاه به عراق (۱۷۳۲–۱۷۳۳)

در ۱۷۳۳ در جریان جنگ میان امپراتوری عثمانی و نادرشاه، نیروهای ایرانی از مرز عراق گذشته و به اربیل و کرکوک حمله بردند. توپال عثمان پاشا با ارتشی ۱۷۰ هزار نفری نیروهای ایرانی را در نزدیکی بغداد شکست داد؛ اما در ادامه والی بغداد احمدپاشا عقب‌نشینی کرد و نادرشاه پاتک زد. توپال عثمان پاشا در نبرد نزدیک کرکوک کشته شد. دفاع از موصل را حسین‌پاشا والی آن شهر بر عهده داشت که با تعمیر استحکامات و بسیج مردم محاصره شش‌روزه را دفع کرد. در لشکرکشی‌های بعدی، حسن‌پاشا والی موصل و سرعسکر عثمانی با بسیج متحدان ایلی پیشروی‌های بیشتر ایران را متوقف ساخت.

### ۱۷۴۹–۱۸۳۱: دوره مملوکی

در دوره مملوکی، مملوکان گرجی‌تبار با خودمختاری چشمگیر از استانبول بر بغداد فرمان می‌راندند، در حالی که وفاداری صوری خود را به سلطان عثمانی حفظ می‌کردند. این دوران با اصلاحات مالی، بازسازی نظامی و ثبات سیاسی نسبی مشخص بود اما سرانجام با بازفتح عثمانی به فرمان علی‌رضا پاشا در ۱۸۳۱ پایان یافت. در همین دوره شورش‌های ایلی رخ داد و سرکوب شد، قدرت ینی‌چری‌ها محدود گردید و برنامه نوسازی اقتصادی و نظامی به اجرا درآمد.

### ۱۸۳۱–۱۸۶۹: بازتثبیت آغازین عثمانی
#### مرکزگرایی علی‌رضا پاشا در عراق (۱۸۳۱–۱۸۳۴)
در نامه‌ای که در ۱۸۳۰ در واپسین سال فرمانروایی مملوکان صادر شد، محمود دوم دربارهٔ وضع اداری عراق و رفتار داوود پاشا والی بغداد چنین نوشت:


«من می‌دانم که داوود پاشا والی بغداد است، اما با گذشت زمان موضع خود را تغییر داده و کوری او بر درستکاری‌اش چیره شده‌است… صورت‌های ظلم و خصومتی که بر مردم خطه عراق تحمیل شده روز به روز فزونی می‌یابد… برای تحقق خواست ما، ایالت‌های بغداد، بصره و شهرزور را در یک واحد وزارتی گرد آورده‌ایم.»


پس از برکناری داوود پاشا آخرین والی مملوکی در ۱۸۳۱، بغداد مستقیماً زیر فرمان عثمانی درآمد. علی‌رضا پاشا که از سوی باب عالی به والیگری منصوب شده بود، نه‌تنها بر بغداد بلکه بر ایالت‌های همسایه موصل و بصره نیز اقتدار خود را گسترش داد.

خاندان جلیلی موصل که دیرزمانی فرمانروایان محلی آن شهر بودند، در دوره علی‌رضا پاشا از قدرت برکنار شدند. او در ۱۸۳۱ عُمَری‌پاشا را به جای یحیی‌پاشای جلیلی والی موصل کرد و این نخستین بار بود که بغداد بر ایالت شمالی اقتدار خود را اعمال می‌کرد. هرچند یحیی در ۱۸۳۳ موصل را به زور بازپس گرفت، علی‌رضا پاشا لشکرکشی کرده شهر را بازگرفت و یحیی را به تکیرداغ تبعید کرد. تا ۱۸۳۴ فرمانبرداری موصل از بغداد نهادینه شد.

پیش از لشکرکشی، علی‌رضا پاشا از بازیگران بزرگ منطقه یاری خواست: در حالی که شیخ بنی‌کعب نپذیرفت و از داوود پاشا پشتیبانی کرد، شمّر جربا و محمدبیگ روانیدوزی کُرد از مداخله عثمانی حمایت کردند. هنگامی که خبر برکناری داوود و انتصاب علی‌رضا به بصره و کرکوک رسید، مردم جشن گرفتند و در بغداد انبوهی کاخ ایالتی را غارت کردند. داوود پاشا که با شیوع طاعون نیروهایش تحلیل رفته بود، گریخت، دستگیر شد و سرانجام به بورسا تبعید گشت.

#### تحکیم اقتدار بغداد در شمال عراق (۱۸۳۳–۱۸۳۸)
سقوط مملوکان و جلیلی‌ها به‌زودی با لشکرکشی علیه امیرنشین‌های کُرد روانیدوز، بهدینان و بابان دنبال شد که با خودمختاری شبه‌کامل در شمال عراق عمل می‌کردند. اگرچه این امیرنشین‌ها از دیرباز به‌گونه‌ای اسمی به والی بغداد وابسته بودند، خودمختاری واقعی آن‌ها تا اوایل دهه ۱۸۳۰ ادامه داشت. میان ۱۸۳۳ و ۱۸۳۸ نیروهای عثمانی به هماهنگی علی‌رضا پاشا و دیگر فرماندهان ایالتی با مداخله نظامی و اداری این امیرنشین‌ها را زیر فرمان مستقیم درآوردند. امیرنشین بهدینان منحل شد، میرکور فرمانروای روانیدوز تبعید گردید و محمدسعید پاشا از سوی بغداد به حکمرانی عمادیه گمارده شد.

### اصلاحات مدحت پاشا (۱۸۶۹–۱۸۷۲)
در ۱۸۶۹ انتصاب مدحت پاشا به والیگری بغداد نقطه عطفی در پیشینه عراق عثمانی بود. مدحت پاشا برنامه گسترده‌ای از اصلاحات را به اجرا گذاشت: بازسازی ساختار اداری، برپایی آموزش غیردینی، یکجانشین‌سازی ایلات کوچ‌نشین با اعطای حق بهره‌برداری از زمین، بنیان‌گذاری روزنامه، ایجاد بیمارستان و مدرسه، برقراری امنیت راه‌ها و سازماندهی خدمات پستی. او عراق را مستقیماً زیر فرمان عثمانی قرار داد و این شامل شهرهای زیارتی جنوب عراق نیز می‌شد. مدحت پاشا والی ترک بر موصل گماشت و فرمانروایی آخرین جلیلی‌ها را برانداخت. یزیدیان خودمختار سنجار نیز زیر فرمان او درآمدند.

در ۱۸۷۱ امیرنشین کویت به ساختار اداری عثمانی بصره پیوست. بین‌النهرین به سه ولایت (موصل، بغداد و بصره) تقسیم شد و هر ولایت زیر نظر والی‌ای اداره می‌شد که شوراهایی یاری‌اش می‌کردند.

### جنگ جهانی اول و پایان فرمانروایی عثمانی
در جریان جنگ جهانی اول، عثمانیان در کنار آلمان و نیروهای متحد مرکزی جنگیدند. نیروهای امپراتوری بریتانیا در جبهه بین‌النهرین به عراق حمله بردند. نبرد با جنگ بصره در ۱۹۱۴ آغاز شد و در سراسر جنگ ادامه یافت. از رویدادهای مهم این جبهه محاصره کوت بود که به تسلیم نیروهای بریتانیایی-هندی در آوریل ۱۹۱۶ پس از ۱۴۷ روز محاصره انجامید.

بریتانیا سرانجام بغداد را در مارس ۱۹۱۷ تصرف کرد. در ۱۹۱۶ بریتانیا و فرانسه بر پایه موافقت‌نامه سایکس-پیکو نقشه تقسیم آسیای غربی را پس از جنگ طرح کردند. پس از جنگ، جامعه ملل قیمومت بین‌النهرین (عراق) و فلسطین را به بریتانیا و قیمومت سوریه و لبنان را به فرانسه سپرد. در ۱۱ نوامبر ۱۹۲۰ عراق رسماً زیر قیمومت بریتانیا قرار گرفت و «دولت عراق» نام گرفت.

## جمعیت
بر پایه قاموس الاعلام که در اواخر سده نوزدهم نوشته شده، جمعیت عراق نزدیک به سه میلیون نفر برآورد می‌شد که بیشترشان مسلمانان عرب بودند. جمعیت عراق تا آغاز سده بیستم به کمتر از پنج میلیون نفر کاهش یافت.

## جستارهای وابسته
* ایالت بغداد
* ایالت بصره
* ایالت موصل
* ولایت بغداد
* ولایت بصره
* ولایت موصل
* مملوکان عراق
* قیمومت بریتانیا بر عراق
* جنگ‌های ایران و عثمانی

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:عراق عثمانی
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۵۳۴ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:مستعمره‌های پیشین در آسیا
رده:تاریخ نوین آغازین عراق