فقه بهداشتی اسلام

**فقه بهداشتی اسلام** مجموعه‌ای گسترده از احکام و قواعد فقهی است که پاکیزگی آیینی و بهداشت فردی را در اسلام تعیین می‌کند. این احکام زمینه‌هایی چون وضو (شست‌وشوی جزئی)، غسل (شست‌وشوی کامل)، تیمم، بهداشت دهان و دندان، آداب قضای حاجت، بهداشت خوراک، پاکیزگی اندام و موی بدن و بسیاری از مسائل دیگر را دربرمی‌گیرد. بنیاد این مقررات بر آیات قرآن و احادیث سنت نبوی استوار است.

پاکیزگی در اسلام جایگاهی بنیادین دارد و در روایات اسلامی از آن به عنوان «نصف ایمان» یاد شده‌است. اهمیت این زمینه را می‌توان از آنجا دریافت که بزرگ‌ترین مجموعه‌های حدیثی مانند کتب شش‌گانه معمولاً با «کتاب الطهاره» (بخش پاکیزگی) آغاز می‌شوند. همچنین احمد بن نقیب مصری در سده هشتم هجری، کتاب فقهی نامدار خود «عمدة السالک» را با فصل احکام طهارت آغاز کرده‌است. احکام طهارت و بهداشت در شریعت اسلامی بسیار جزئی و دقیق‌اند؛ چنان‌که آیت‌الله خمینی گفته‌است: «هیچ موضوعی نیست که اسلام دربارهٔ آن نظری نداده باشد.»

## شست‌وشوی آیینی
شست‌وشوی آیینی از ارکان اساسی عبادت در اسلام است و به سه شکل انجام می‌گیرد: وضو، غسل و تیمم. وضو شست‌وشوی جزئی است که پیش از هر نماز واجب انجام می‌شود و شامل شستن صورت و دست‌ها و مسح سر و پاهاست. غسل شست‌وشوی کامل بدن است که در شرایط خاصی مانند جنابت، حیض و نفاس واجب می‌شود. تیمم نیز جایگزین وضو و غسل در صورت نبود آب یا ناتوانی از بهره‌گیری از آن است که با خاک یا ماسه پاک انجام می‌گیرد.

برای غسل، آب پاک و بی‌بو لازم است که پیش‌تر برای آیین دیگری به کار نرفته باشد و غسل‌کننده باید نیت پاکی و عبادت کند. مسلمان پس از انجام وضوی کامل، تمام اعضای بدن خود را می‌شوید.

## پاکیزگی و بهداشت بدن
بهداشت دهان از طریق بهره‌گیری از مسواک از سنت‌های مؤکد شمرده می‌شود. در فقه اهل سنت، کوتاه کردن ناخن‌ها هفته‌ای یک بار و زدودن موهای زائد زیر بغل و زیر ناف در کمتر از ۱۵ روز مستحب است و تأخیر بیش از ۴۰ روز مکروه شمرده شده‌است. بهترین روز برای کوتاه کردن ناخن و مو روز جمعه دانسته شده‌است. بهره‌گیری از ابزارهای تراشیدن مو برای زدودن موهای زائد جایز شمرده شده‌است. آراستگی ظاهری نیز در اسلام اهمیت ویژه‌ای دارد.

در بسیاری از کشورهای مسلمان، دستشویی معمولاً در کنار حمام ساخته می‌شود تا فرد بتواند بی‌درنگ پس از قضای حاجت خود را بشوید. همچنین کندن کفش پیش از ورود به مسجد یا خانه از سنت‌هایی است که مسلمانان رعایت می‌کنند.

## ختنه و بهداشت اندام
ختنه پسران در اسلام از آداب فطرت شمرده می‌شود. یکی از دلایل فقهی ختنه، جلوگیری از جمع شدن ادرار زیر پوست ختنه‌گاه و حفظ طهارت است؛ زیرا وجود ادرار بر بدن هنگام نماز حرام شمرده شده‌است.

## آداب قضای حاجت

در فقه اسلامی مجموعه قواعد ویژه‌ای دربارهٔ آداب ورود به بیت‌الخلا و قضای حاجت وجود دارد که به  شناخته می‌شود. مسائل مربوط به دست چپ و راست و پای ورود و خروج از بیت‌الخلا از منابع حدیثی برگرفته شده‌است.

برخی از این آداب عبارت‌اند از:
* ورود به بیت‌الخلا با پای چپ و خروج با پای راست مستحب است.
* سکوت هنگام قضای حاجت مستحب است و پاسخ دادن به سلام یا سخن گفتن مکروه شمرده شده‌است.
* رو به قبله یا پشت به قبله نشستن هنگام قضای حاجت نهی شده‌است.
* قضای حاجت در نزدیکی آب روان به‌شدت نهی شده‌است.
* خواندن دعای خروج از بیت‌الخلا («غفرانک» یعنی «خداوندا، مرا بیامرز») مستحب است.
* بهره‌گیری از دستمال کاغذی جایز است، اما شستن با آب برای طهارت کامل همچنان لازم شمرده می‌شود.

### نجاست حکمی
در فقه اسلامی، «نجاست حکمی» به نجاستی گفته می‌شود که دیده نمی‌شود اما وجود آن یقینی است. این نوع نجاست جسم مادی ندارد اما از راه بو یا حس قابل شناسایی است و نمونه آن حدث است. اگر نجاست حکمی به بدن برسد باید آن بخش شسته شود و اگر به لباس برسد باید لباس پیش از عبادت پاک گردد. لباس آلوده به نجاست حکمی حتی اگر خشک شود تا پیش از شست‌وشو قابل بهره‌گیری برای عبادت نیست.

## بهداشت جنسی
بهداشت جنسی از زمینه‌های مهم در فقه اسلامی است. ابن عابدین در شرح خود توضیح داده‌است که ترشحات خاص مانند «ودی» (مایع سفید کدر پیش یا پس از ادرار) و «مذی» (مایع سفید چسبناک ناشی از تحریک) موجب شکسته شدن وضو می‌شوند.

پس از آمیزش جنسی که در آن دخول یا انزال رخ دهد، بر هر دو طرف (مرد و زن) غسل جنابت واجب می‌شود تا طهارت آیینی برای نماز بازیابی گردد. غسل جنابت به آب پاک و بی‌بو نیاز دارد و با نیت طهارت آغاز می‌شود.

## احکام خوراک
احکام خوراک در اسلام (حلال و حرام) مجموعه قواعدی را دربارهٔ آنچه مسلمانان مجازند بخورند فراهم می‌کند. این احکام در قرآن بیان شده و معمولاً خوراک‌های حرام به تفصیل برشمرده شده‌اند.

## جایگاه در متون فقهی
اهمیت احکام طهارت و بهداشت در فقه اسلامی را می‌توان از ساختار متون کلاسیک فقهی دریافت. مجموعه حدیثی «سنن ابوداوود» که نزدیک به ۴۰۰۰ حدیث دارد با این حدیث آغاز می‌شود: «مغیرة بن شعبه روایت کرد که پیامبر هرگاه برای قضای حاجت می‌رفت به جایی دورافتاده می‌رفت.» همچنین احمد بن نقیب مصری (درگذشته ۷۶۹ هجری قمری / ۱۳۶۸ میلادی) کتاب مشهور شافعی‌مذهب خود «عمدة السالک» را با فصل طهارت آغاز کرده‌است.

## جستارهای وابسته
* مطهرات
* وضو
* غسل
* تیمم
* حلال
* حرام
* ختنه در اسلام
* مسواک

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* احکام پاکیزگی و طهارت در اسلام

رده:فقه
رده:دفع
رده:حقوق سلامت