شیخ بدر

**شیخ بدر** (؛ ) روستایی عرب‌نشین فلسطینی بر فراز تپه‌ای در غرب اورشلیم بود. نیروهای هاگانا در جریان جنگ داخلی ۱۹۴۷–۱۹۴۸ در فلسطین تحت قیمومت، ساکنان این روستا را اخراج کردند. از سال ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۱ گورستان موقت یهودی در این محل برپا شد که هنوز چند صد گور از آن دوره باقی مانده‌است. پس از ۱۹۴۹ این منطقه در محله‌ای جدید به نام گیوات رام ادغام شد.

محوطه شیخ بدر از عصر آهن دوم تا دوره بیزانسی مسکونی بوده و کاوش‌های باستان‌شناختی متعددی در آن انجام گرفته‌است. در دوره عثمانی به‌عنوان روستایی مسلمان‌نشین شناخته می‌شد و در دوره قیمومت بریتانیا به روستایی نیمه‌روستایی در غرب اورشلیم تبدیل شد که از نزدیکی به محله‌های یهودی بهره‌مند بود. امروزه مرکز همایش‌های بین‌المللی اورشلیم (بنیانی هاأوما) و هتل کراون پلازا بر زمین‌های پیشین این روستا ساخته شده‌اند.

## موقعیت جغرافیایی
شیخ بدر بر فراز تپه‌ای در جنوب خیابان یافا قرار داشت و از محل کنونی دانشگاه عبری اورشلیم در گیوات رام تا مرکز همایش‌های بین‌المللی اورشلیم (بنیانی هاأوما) گسترده بود. پهلوی غربی آن از شمال به محله یهودی روممه هم‌مرز بود که در سال ۱۹۲۱ بنیان‌گذاری شده بود و روستا را در نزدیکی ورودی شهر اورشلیم جای می‌داد.

اکنون مرکز همایش‌های بین‌المللی و هتل کراون پلازا بر این محل بنا شده‌اند.

## پیشینه
### دوران باستان
کاوش‌های باستان‌شناختی نشان می‌دهد که منطقه شیخ بدر از عصر آهن دوم تا دوره بیزانسی (اواخر سده هشتم پیش از میلاد تا اوایل سده هفتم میلادی) مسکونی بوده‌است. به نظر می‌رسد این محل «از نظر راهبردی در بالای گردنه‌ای از جلگه ساحلی (یا سرازیری برای کسانی که از شهر قدیم اورشلیم خارج می‌شدند) قرار داشته‌است». کاوش‌ها در سال‌های ۱۹۴۹، ۱۹۶۸ و ۱۹۹۲–۱۹۹۳ انجام شده‌است.

بر پایه منبع عبری، نخستین کاوش باستان‌شناختی پس از تسخیر روستا توسط هاگانا در ژانویه ۱۹۴۸ صورت گرفت. باستان‌شناس میخائیل آوی‌یونا نخستین حفاری را در ماه‌های ژوئیه تا اوت ۱۹۴۹ پیش از آغاز ساخت بنیانی هاأوما انجام داد.

#### عصر آهن و دوره هخامنشی
آغاز سکونت در این مکان به عصر آهن دوم بازمی‌گردد. شواهد آن شامل دیوارها، غار دفن کنده‌شده در سنگ، سفالینه‌ها و مجسمه‌های زوئومورفیک (دارای شکل انسان و حیوان) است که احتمالاً به الهه عشتارت و بعل اختصاص داشته‌اند و به سده‌های هشتم و هفتم پیش از میلاد تعلق دارند. همچنین یافته‌هایی از دوره هخامنشی شامل سفالینه‌ها و دو سکه «یهود» ویژه حکومت ایالت یهود در اورشلیم به دست آمده‌است.

#### دوره رومی
در این محل بقایای تأسیسات تراشیده در سنگ، آب‌انبارها و حوض‌هایی از دوره هرودی کشف شده‌است. همچنین کوره‌های پخت و مقدار زیادی آجر و سفال با مُهر لژیون دهم فرتنسیس رومی یافت شده‌اند. باستان‌شناس آوی‌یونا این مکان را کارگاه ساخت ظروف سفالی، آجر و سفال لژیون دهم شناسایی کرد.

در کاوش سال ۱۹۹۲ در جریان گسترش بنیانی هاأوما، انبوهی از مُهرهای لژیون دهم کشف شد. در میان ده‌ها نوع مُهر بر روی سفال و آجر، دو نوع بارز بودند: مُهرهای گرد با تصویر گراز و کشتی جنگی (گالره) متعلق به اواخر سده نخست میلادی و مُهرهایی با لقب «آنتونینیانا» متعلق به اوایل سده سوم میلادی.

در چارچوب کاوش‌های نجات‌بخشی پیش از اجرای پروژه ورودی شهر، ستونی سنگی از سده نخست میلادی با کتیبه «حنانیا پسر دودلوس از اورشلیم» کشف شد که نام کامل شهر (ירושلیم) را به‌جای شکل رایج‌تر باستانی (ירושلم) بر خود داشت.

#### دوره بیزانسی
در این محل بقایای کلیسا و صومعه‌ای اختصاص‌یافته به قدیس جرجیس (بر پایه کتیبه یونانی در موزاییک) از دوره بیزانسی کشف شده‌است. در این دوره کارکرد محل از مرکز تولید سفال به مجموعه‌ای رهبانی-کشاورزی دگرگون شد و تا سال ۱۹۴۸ ویژگی کشاورزی خود را حفظ کرد.

### دوره عثمانی
فهرست روستاهای عثمانی در حدود ۱۸۷۰ شیخ بدر را ولی مسلمان در اورشلیم با ویرانه‌هایی از دوره‌های پیشین توصیف کرده‌است.

در کاوش‌های نجات‌بخشی اوت ۲۰۰۵ در محوطه روستا، یافته‌هایی از دوره عثمانی شامل آب‌انبار و سکه‌ای از دوران سلطان محمود دوم (۱۸۰۸–۱۸۳۹) به دست آمد.

ساکنان روستا از کشاورزی امرار معاش می‌کردند و فراورده‌های خود را به ساکنان اورشلیم می‌فروختند. مکانی که کالاها در آن به فروش می‌رسید بعدها به بازار ماحانه یهودا تبدیل شد که در اواخر سده نوزدهم شکل گرفت؛ هنگامی که دهقانان عرب از روستاهای لیفتا، دیر یاسین و شیخ بدر فراورده‌های کشاورزی خود را برای فروش به خیابان یافا می‌آوردند.

### دوره قیمومت بریتانیا
در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین، شیخ بدر روستایی نیمه‌روستایی عرب‌نشین در غرب اورشلیم بود که از نزدیکی به محله‌های عمده یهودی و در نتیجه فرصت‌های شغلی بیشتر بهره‌مند بود. روستاییان در زمین‌هایی که اکنون پارک ساخر است گندم می‌کاشتند.

پنجمین رئیس‌جمهور اسرائیل اسحاق نافون در دهه ۱۹۳۰ در این محله زندگی می‌کرد. او در زندگی‌نامه خود از روابط همسایگی نیک با عرب‌ها نوشته و یادآوری کرده که صاحب‌خانه خانواده‌اش عرب بود و خودش در کلاس اول به مدرسه عربی فرستاده شد.

### تخلیه در جنگ ۱۹۴۷–۱۹۴۸
در جریان جنگ داخلی ۱۹۴۷–۱۹۴۸ در فلسطین تحت قیمومت، هاگانا طرحی را برای تصرف (و در صورت مقاومت، تخلیه) روستاهای عربی به اجرا درآورد تا از جامعه‌های یهودی نزدیک حفاظت و سلطه یهودی بر این مکان‌ها را تقویت کند. شیخ بدر و لیفتا نخستین روستاهای عربی بودند که تخلیه گسترده را تجربه کردند.

برای ایجاد «فضای عمومی ناامنی» و شتاب بخشیدن به روند تخلیه، گروه لحی در ۱۱ ژانویه ۱۹۴۸ خانه مختار روستا حاج سلیمان حمینی را منفجر کرد. دو روز بعد هاگانا حمله دیگری به شیخ بدر انجام داد و ۲۰ خانه را آسیب رساند. ساکنان عرب بین ۱۴ تا ۱۹ ژانویه شیخ بدر را ترک کردند و پس از آن پلیس بریتانیا برای نگهبانی از خانه‌های خالی آمد. با این حال یهودیان محله نحلائوت چندین بار به روستای متروکه یورش بردند و اموال باقی‌مانده را ویران و آتش زدند.

اسرائیل عمیر، فرمانده منطقه اورشلیم هاگانا، در کتاب خود نوشته‌است: «در میان نخستین اهداف عملیات‌های آغازین، روممه، شیخ بدر و حلّه الطرحه بودند. اینها میان مرکز شهر و محله‌های یهودی غربی حائل بودند و بر ورودی شهر از جاده یافا-اورشلیم نیز تسلط داشتند».

در اواخر ژانویه ۱۹۴۸ کمیته مسکن اورشلیم ۲۵ خانواده یهودی را که از محله شمعون هاصدیق آواره شده بودند در روستا اسکان داد.

### دولت اسرائیل

تا سال ۱۹۴۸ تدفین یهودیان اورشلیم در گورستان کهن یهودی کوه زیتون انجام می‌شد. در ژانویه ۱۹۴۸ محاصره عربی اورشلیم دسترسی به کوه زیتون را ناممکن ساخت زیرا مسیر آن از میان روستاهای عربی متخاصم می‌گذشت. پس از آغاز جنگ ۱۹۴۸ در مه ۱۹۴۸، دو گورستان موقت در مرکز اورشلیم گشوده شد: یکی در شیخ بدر و دیگری در محوطه نخستین بیمارستان شاعارهٔ تصدک.

گورستان شیخ بدر از ۳۱ مه ۱۹۴۸ تا اواخر ۱۹۵۰ به‌عنوان محل دفن موقت فعالیت کرد. برخلاف رسم معمول تدفین یهودی در اسرائیل که درگذشته مستقیماً در گور نهاده می‌شود، در شیخ بدر اجساد در تابوت‌های چوبی بر روی زمین قرار داده می‌شدند تا پس از پایان جنگ انتقال آنها آسان‌تر باشد. یک معدن سنگ مجاور نیز برای دفن به کار رفت و در آنجا اجساد در سه لایه دفن شدند. در اواخر ۱۹۵۰ نزدیک به ۳۰۰ سرباز دفن‌شده در این گورستان به کوه هرتصل و ۶۰۰ غیرنظامی به هار هامنوحوت منتقل شدند. در اواسط ۱۹۵۵ تصمیم گرفته شد گورهای باقی‌مانده را در خاک مدفون و بر روی هر کدام سنگ قبری نصب کنند.

در سال ۱۹۴۹ شیخ بدر در منطقه بزرگ‌تری با نام گیوات رام ادغام شد. دربارهٔ ریشه نام «گیوات رام» چند روایت وجود دارد. بر پایه یک روایت، فرمانده گدنا (سازمان جوانان پیش‌نظامی) در اورشلیم، یهوشوع آریئلی، پیشنهاد استقرار نیروی فرماندهان گدنا در شیخ بدر را داد و نام «گیوات ر"م» مخفف «ریکوز مفقدیم» (مرکز فرماندهان) برای آن برگزیده شد.

### پس از تأسیس دولت
پس از تأسیس دولت اسرائیل، زمین‌های روستا به‌عنوان «اموال غایبان» اعلام و به سازمان توسعه واگذار شد. در خانه‌های روستا مهاجران تازه‌وارد به‌ویژه از عراق و کردستان اسکان داده شدند. در بلندترین نقطه منطقه از سال ۱۹۵۰ ساخت مجموعه بنیانی هاأوما آغاز شد و در فاصله ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۳ هتل کراون پلازا در مجاورت آن بنا گردید.

در سال ۱۹۵۲ مهاجران ساکن در خانه‌های روستا تخلیه شدند و ساختمان‌ها به دفاتر وزارت خارجه اسرائیل اختصاص یافت. در فضای خالی میان خانه‌ها ۲۵ ساختمان پیش‌ساخته یک‌طبقه برای دفاتر دولتی برپا شد. در اوایل دهه ۱۹۹۰ تصمیم به ساخت ساختمان جدید وزارت خارجه گرفته شد و زمین مجموعه قدیمی به پیمانکاری واگذار شد که پروژه «مشکنوت هاأوما» را در سال ۲۰۰۷ آغاز کرد.

## ساکنان سرشناس
* اسحاق نافون – پنجمین رئیس‌جمهور اسرائیل که در دوره کودکی در این محله زندگی می‌کرد.

## جستارهای وابسته
* لیفتا
* جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* شیخ بدر در Palestine Remembered

رده:محله‌های اورشلیم
رده:محوطه‌های عصر آهن در اسرائیل
رده:انحلال‌های ۱۹۴۸ (میلادی) در قیمومت بریتانیا بر فلسطین
رده:مقالاتی که کلماتی به زبان عبری دارند
رده:مختصات در ویکی‌داده