کنفرانس لندن (۱۹۳۹)

**کنفرانس لندن (۱۹۳۹)** یا **کنفرانس کاخ سنت جیمز** نشستی بود که از ۷ فوریه تا ۱۷ مارس ۱۹۳۹ به فراخوان دولت بریتانیا در کاخ سنت جیمز لندن برگزار شد. هدف این کنفرانس برنامه‌ریزی برای آینده حکومت در سرزمین فلسطین و پایان دادن به نظام قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود. وزیر مستعمرات بریتانیا، مالکولم مک دونالد، پس از گشایش کنفرانس مجموعه‌ای از نشست‌های جداگانه با هیئت نمایندگی کمیته عالی عرب و هیئت صهیونیستی برگزار کرد؛ زیرا هیئت عرب فلسطینی از نشستن در یک اتاق با نمایندگان صهیونیست سر باز زده بود. مک دونالد هنگام اعلام نخستین طرح کنفرانس روشن ساخت که اگر دو طرف به توافق نرسند، دولت بریتانیا خود راه‌حلی را تحمیل خواهد کرد.

این فرایند پس از پنج هفته و نیم با اعلام پیشنهادهای بریتانیا به پایان رسید که دو ماه بعد به‌صورت کتاب سفید ۱۹۳۹ منتشر شد. کنفرانس لندن نخستین بار بود که کشورهای عربی نیز در کنار نمایندگان فلسطینی و صهیونیست در مذاکرات مربوط به سرنوشت فلسطین شرکت داده شدند. این رویداد در بستر تحولات بحرانی اروپا و گسترش ارضی آلمان نازی صورت گرفت و محاسبات راهبردی بریتانیا را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد.

## پیش‌زمینه
در سال ۱۹۳۶، پس از آغاز شورش بزرگ عربی، فلسطینیان دست به اعتصاب عمومی زدند. هم‌زمان رهبران عرب فلسطینی کمیته ملی عالی را تشکیل دادند.

پس از اعتصاب، دولت بریتانیا کمیسیون پیل را به ریاست لرد پیل تأسیس کرد تا علل اعتصاب را بررسی و با توجه به تعهدات بیانیه بالفور دربارهٔ ایجاد سرزمین ملی برای یهودیان در فلسطین، توصیه‌هایی ارائه دهد. کمیسیون نتیجه گرفت که تنها راه‌حل تقسیم سرزمین به یک دولت یهودی و یک دولت عربی است. دو رهبر اصلی صهیونیست، حییم وایزمن و داوید بن گوریون، کنگره جهانی صهیونیسم را متقاعد کردند که توصیه‌های پیل را به‌صورت مبهم و به‌عنوان پایه‌ای برای مذاکرات بیشتر تصویب کند.

طرح تقسیم از سوی اعراب رد شد زیرا با وعده‌های بریتانیا مبنی بر استقلال فلسطینیان در تناقض بود. در ۱ اکتبر ۱۹۳۷ با بازگشت خشونت‌ها پس از انتشار پیشنهادهای کمیسیون پیل، کمیته ملی عالی و همه کمیته‌های ملی‌گرا غیرقانونی اعلام شدند. پنج فلسطینی سرشناس از جمله یعقوب الغصین و سه عضو کمیته ملی عالی به سیشل تبعید شدند. بقیه اعضا یا از پیش خارج از کشور بودند یا مانند حاج امین حسینی به نهان‌گاه و سپس به تبعید در قاهره، دمشق و بیروت رفتند.

در تابستان ۱۹۳۸ خشونت‌های ضددولتی و میان‌جامعه‌ای در فلسطین به اوج خود رسید. فلسطینیان بخش‌های وسیعی از روستاها و چندین شهر از جمله بخش قدیمی اورشلیم را در دست داشتند. گروه‌های زیرزمینی صهیونیست مجموعه‌ای از بمب‌گذاری‌های مرگبار در بازارهای فلسطینیان انجام دادند و جوخه‌های ویژه شبانه نخستین عملیات‌های خود را آغاز کردند. در پاییز، مقامات بریتانیا ضدحمله‌ای آغاز کردند؛ نیروهای بیشتری فرستاده شد و حکومت نظامی اعلام گردید.

در سال ۱۹۳۸ کمیسیون وودهد به ریاست سر جان وودهد به فلسطین فرستاده شد تا چگونگی اجرای طرح تقسیم را بررسی کند. فلسطینیان که رهبرانشان تبعید شده یا در تبعید بودند، این کمیسیون را تحریم کردند. کمیسیون سه طرح گوناگون را بررسی کرد که یکی بر پایه طرح پیل بود. کمیسیون طرح پیل را عمدتاً به این دلیل رد کرد که بدون کوچ اجباری گسترده فلسطینیان قابل اجرا نبود و دولت بریتانیا پیش‌تر این گزینه را کنار گذاشته بود. در عوض، کمیسیون با اختلاف‌نظر برخی اعضا، طرحی پیشنهاد کرد که جلیل را زیر قیمومت بریتانیا نگه می‌داشت اما بر مشکلات جدی آن از جمله نبود خودکفایی مالی دولت عربی پیشنهادی تأکید کرد. دولت بریتانیا هم‌راه با انتشار گزارش وودهد، بیانیه‌ای صادر و تقسیم را به دلیل «دشواری‌های سیاسی، اداری و مالی» غیرعملی دانست.

هم‌زمان با انتشار گزارش کمیسیون وودهد در ۹ نوامبر ۱۹۳۸، دولت بریتانیا اعلام کرد که خواهان پایان دادن به قیمومت است و تا استقرار نظامی نو به اداره فلسطین ادامه خواهد داد. بدین منظور مالکولم مک دونالد هیئتی مرکب از فلسطینیان و صهیونیست‌ها را به لندن فراخواند تا دربارهٔ شکل حکومت آینده گفت‌وگو شود. بیانیه تصریح کرد که اگر توافقی حاصل نشود، دولت خود پیشنهادهایش را ارائه و اجرا خواهد کرد. هیئت عربی علاوه بر فلسطینیان، نمایندگانی از پنج حکومت عربی هوادار بریتانیا را دربر می‌گرفت. هیئت صهیونیستی نیز توسط آژانس یهود برگزیده شد و شامل یهودیان دیاسپورا و یه‌شو بود.

تا زمستان ۱۹۳۸ تفکر راهبردی بریتانیا تحت سیطره گسترش ارضی آلمان نازی قرار داشت. اگر جنگ جهانی دوم در اروپا رخ می‌داد، حفظ کنترل بریتانیا بر مصر، عراق و فلسطین ضروری بود. روشن بود که امتیازاتی به فلسطینیان داده خواهد شد و صهیونیست‌ها ناامید خواهند شد.

## آماده‌سازی

برخی رهبران فلسطینی از کنفرانس پیشنهادی استقبال کردند اما به‌زودی آشکار شد که جایگزینی برای گفت‌وگو با کمیته ملی عالی منحل‌شده و مفتی پیشین اورشلیم، امین حسینی، وجود ندارد. در ۲۳ نوامبر مک دونالد بار دیگر از حضور امین حسینی به‌عنوان نماینده سر باز زد، اما اعلام کرد که حاضر است پنج رهبر فلسطینی بازداشت‌شده در سیشل در کنفرانس شرکت کنند. این بخشی از توافقی بود که به دنبال دیدارهای غیررسمی میان مک دونالد و موسی العلمی در لندن حاصل شده بود تا حضور عرب فلسطینی در کنفرانس تضمین شود. مک دونالد همچنین به العلمی اطمینان داد که قیمومت با یک معاهده جایگزین خواهد شد.

تبعیدیان در ۱۹ دسامبر آزاد شدند و اجازه یافتند به قاهره و سپس هم‌راه با جمال الحسینی به بیروت سفر کنند؛ جایی که کمیته ملی عالی جدید تشکیل شد. امین حسینی که در بیروت می‌زیست عضو هیئت نمایندگی نبود اما هیئت زیر نظر او عمل می‌کرد. این امر در امتناع از پذیرش هرگونه نماینده‌ای از حزب دفاع ملی نمایان بود. تلاش‌ها برای ایجاد هیئتی جایگزین و میانه‌روتر سرانجام به افزوده شدن دو نماینده حزب دفاع ملی به نمایندگی فلسطینی پس از آغاز کنفرانس انجامید.

پنج حکومت عربی دعوت‌شده عبارت بودند از پادشاهی‌های مصر، عراق، عربستان سعودی و یمن و امارت شرق اردن که همگی در حوزه نفوذ بریتانیا بودند. مصر، عراق و عربستان سعودی نقش مهمی در پایان دادن به اعتصاب ۱۹۳۶ داشتند.

صهیونیست‌ها واکنش منفی به کنفرانس پیشنهادی نشان دادند و دربارهٔ شرکت یا عدم شرکت بحث کردند. هیئت آنان به رهبری حییم وایزمن و به نام آژانس یهود فرستاده شد. برای تأکید بر ادعای نمایندگی همه یهودیان و برای ایجاد توازن با حضور نمایندگان کشورهای عربی، هیئت شامل اعضایی از ایالات متحده، اروپا، بریتانیا، آفریقای جنوبی و فلسطین بود.

کنفرانس در ۷ فوریه ۱۹۳۹ توسط نخست‌وزیر نویل چمبرلین در کاخ سنت جیمز گشایش یافت. هیئت فلسطینی از شرکت در هرگونه نشست مشترک با هیئت آژانس یهود سر باز زد و بنابراین دو مراسم جداگانه برگزار شد: نخست برای هیئت عربی در ساعت ۱۰:۳۰ صبح و دوم برای هیئت صهیونیستی در ساعت ۱۱:۴۵.

## نشست‌ها با هیئت فلسطینی
هیئت عرب فلسطینی به رهبری جمال الحسینی و متشکل از عونی عبدالهادی، یعقوب الغصین، حسین الخالدی، آلفرد روک و موسی العلمی بود. جرج آنتونیوس و فؤاد صالح صبا نیز به‌عنوان دبیر هیئت را هم‌راهی می‌کردند. نماینده مصر علی ماهر پاشا و نماینده عراق نخست‌وزیر نوری سعید بود. عربستان سعودی را شاهزاده فیصل و شاهزاده خالد نمایندگی می‌کردند که هر دو بعدها پادشاه عربستان شدند.

نمایندگان فلسطینی از ۱۷ ژانویه در قاهره با نمایندگان کشورهای عربی نشست‌هایی برگزار کردند. با وجود فشار سایر نمایندگان، گروه فلسطینی از پذیرش هرگونه نماینده‌ای از حزب دفاع ملی میانه‌روی راغب النشاشیبی سر باز زد. خشونت میان شورشیان و هواداران حزب دفاع ملی در سال ۱۹۳۹ به کشته شدن ۱۳۶ نفر انجامید. حزب دفاع ملی مدعی نمایندگی اکثر طبقات بالای جامعه بود و خواستار حضور در کنفرانس لندن شد. بریتانیایی‌ها اعلام کردند که اگر توافقی حاصل نشود با دو هیئت فلسطینی گفت‌وگو خواهند کرد. النشاشیبی و معاون وی یعقوب فرّاج دو روز پس از مراسم گشایش به هیئت عربی پیوستند.

هرچند نمایندگان فلسطینی از هرگونه تماس با صهیونیست‌ها خودداری کردند، برخی نشست‌ها با نمایندگان دیگر کشورهای عربی برگزار شد.

در ۹ فوریه جمال الحسینی مواضع عربی را چنین اعلام کرد:
* استقلال
* نفی سرزمین ملی یهود در فلسطین
* جایگزینی قیمومت با یک معاهده
* پایان مهاجرت یهودیان

### کمیته بررسی مکاتبات حسین‌ـمک‌ماهون
نخستین کاری که کنفرانس برای خود تعیین کرد، روشن ساختن معنای مجموعه نامه‌هایی بود که میان ۱۹۱۵ تا ۱۹۱۶ به زبان عربی میان دولت بریتانیا و شریف مکه، حسین بن علی، مبادله شده بود. این نامه‌ها که به مکاتبات حسین‌ـمک‌ماهون شهرت دارند، حسینی را به فراخوان انقلاب بزرگ عربی علیه امپراتوری عثمانی ترغیب کرده بودند. کمیته‌ای انگلیسی‌ـعربی به ریاست لرد فردریک موام تشکیل شد تا این موضوع را بررسی کند و برای نخستین بار نسخه رسمی نامه‌ها منتشر شد. کمیته نتیجه گرفت که دیدگاه عربی کم‌اهمیت جلوه داده شده و از سال ۱۹۱۸ دولت بریتانیا حق نداشته نظرات ساکنان موجود سرزمینی را که بعدها فلسطین شد نادیده بگیرد. با این حال دو طرف نتوانستند بر سر معنای دقیق برخی ارجاعات سرزمینی به توافق برسند؛ به‌ویژه اینکه آیا «بخش‌هایی از سوریه در غرب ناحیه‌های دمشق، حماه، حمص و حلب» شامل فلسطین می‌شود یا نه.

یکی از گزینه‌هایی که با هر دو هیئت بحث شد، ایده کانتون یهودی به‌عنوان بخشی از سوریه بزرگ بود اما هر دو طرف فوراً آن را رد کردند.

در ۶ مارس عضوی از وزارت خارجه مصر از قاهره به بیروت پرواز کرد تا رضایت امین حسینی را برای امتیازاتی که هیئت در نظر داشت جلب کند، اما حسینی بر ادامه رد پیشنهادهای بریتانیا پافشاری کرد.

در ۱۷ مارس، پس از هشداری که روز پیش به هیئت داده بود، مک دونالد بیانیه‌ای حاوی پیشنهادهای بریتانیا قرائت کرد و کنفرانس را بست. در مجموع ۱۴ نشست بریتانیایی‌ـعربی برگزار شده بود. پیشنهادهای بریتانیا دو ماه بعد در قالب کتاب سفید ۱۹۳۹ منتشر شد.

## نشست‌ها با هیئت آژانس یهود
هیئت آژانس یهود به رهبری حییم وایزمن، رئیس سازمان جهانی صهیونیسم، فرستاده شد اما این داوید بن گوریون، رهبر آژانس یهود، بود که بر تصمیم‌گیری‌ها چیره بود. بن گوریون استدلال کرد که هیئت باید به نام آژانس یهود صهیونیست باشد نه «هیئت یهودی». با این حال چون ادعای نمایندگی همه یهودیان را داشت، شماری غیرصهیونیست نیز مانند شولم آش، لرد ملچت و رئیس اگودات اسرائیل در آن جای گرفتند. از صهیونیست‌های آمریکایی خاخام استیفن وایز و رز جیکابز و از صهیونیست‌های بریتانیایی سلیگ برودتسکی در هیئت بودند. نشانه‌ای از قدرت بن گوریون موفقیتش در جلوگیری از عضویت لرد هربرت ساموئل در هیئت بود.

دیگر اعضای هیئت موشه شارت، لئونارد اشتاین و برل کاتزنلسون بودند. بلانش داگدیل و دوریس می نیز حضور داشتند.

کنفرانس نقطه عطفی در تبدیل بن گوریون به محرک اصلی سیاست‌گذاری صهیونیستی بود. هم‌چنین تغییری در اندیشه او به سوی آنچه «صهیونیسم رزم‌آور» می‌نامید پدید آمد. او بر این باور بود که یه‌شو در فلسطین به اندازه کافی نیرومند است تا از خود دفاع کند؛ از ۴۴۰٬۰۰۰ نفر جمعیت آن نزدیک به ۴۵٬۰۰۰ نفر مسلح بودند. اولویت او ادامه و افزایش مهاجرت به‌ویژه جوانان در سن نظامی بود.

پس از مراسم گشایش، نشست‌ها به ریاست مک دونالد ادامه یافت. ارائه وایزمن از مواضع آژانس یهود در چهار بند خلاصه می‌شد:
* یهودیان در فلسطین باید اکثریت باشند
* ادامه قیمومت
* ادامه مهاجرت یهودیان
* سرمایه‌گذاری برای شتاب بخشیدن به توسعه فلسطین

هیئت حاضر بود تقسیم سرزمین را بر پایه توصیه‌های کمیسیون پیل، هرچند با اعتراض، بپذیرد.

### نشست غیررسمی ۷ مارس
با وجود تحریم صهیونیست‌ها از سوی فلسطینیان، برخی نشست‌ها با نمایندگان دیگر کشورهای عربی برگزار شد. در شامگاه ۷ مارس بریتانیایی‌ها موفق شدند نشستی غیررسمی میان سه نماینده عرب فلسطینی و چهار نماینده یهودی با حضور مک دونالد و سه مقام بریتانیایی دیگر ترتیب دهند. نماینده مصر، علی ماهر پاشا، خواستار کاهش مهاجرت غیرقانونی یهود و پایان خشونت شد. وایزمن پاسخ داد که شاید بتوان زمینه مشترکی یافت اما بن گوریون میان سخن وی آمد و بر آنکه هیچ کاهشی ممکن نیست اصرار ورزید و نشست به‌زودی پایان یافت.

### نشست ۲۴ فوریه و بحران مذاکرات
در نشست ۲۴ فوریه ۱۹۳۹ بن گوریون حداقل شرایط آژانس یهود را مطرح کرد: ادامه قیمومت و رد هر آنچه بر وضعیت اقلیت یهودیان دلالت کند. در همین نشست مک دونالد خطوط کلی سیاست بریتانیا را اعلام کرد: پس از یک دوره انتقالی فلسطین به دولتی مستقل و متحد بریتانیا تبدیل می‌شود و اقلیت یهودی از وضعیت حمایت‌شده برخوردار خواهد بود. در ۲۶ فوریه هر دو هیئت خلاصه‌ای مکتوب از برنامه دریافت کردند. آن شب هیئت آژانس یهود از حضور در ضیافت رسمی دولت که به افتخار آنان ترتیب داده شده بود سر باز زد. در ۲۷ فوریه روزنامه ماپای در فلسطین، داوار، تلگرافی از بن گوریون منتشر کرد: «توطئه‌ای برای نابودی سرزمین ملی و سپردن ما به حکومت سرکردگان دسته‌های اوباش در جریان است.» در همان روز مجموعه‌ای هماهنگ از بمب‌گذاری‌ها در سراسر فلسطین ۳۸ فلسطینی را کشت. هیئت از برگزاری هرگونه نشست رسمی دیگر سر باز زد و مشارکت خود را به دیدارهای غیررسمی در دفتر مک دونالد محدود کرد.

سنت جان فیلبی، مشاور هیئت عربستان سعودی، در ۲۸ فوریه ناهاری در خانه‌اش با حضور وایزمن، بن گوریون و فؤاد حمزه مقام امور خارجه سعودی برگزار و پیشنهادهای خود را مطرح کرد، اما نشست دیگری برگزار نشد هرچند وی بعدها در همان سال با وایزمن و شرتوک گفت‌وگوهایی داشت.

در ۳ مارس بن گوریون نتوانست هیئت را به انحلال وادار کند و توافق شد که در لندن بمانند. در ۴ مارس بیمار شد و چند روز کناره‌گیری کرد. تا ۱۶ مارس بسیاری از نمایندگان لندن را ترک کرده بودند.

در ۱۷ مارس وایزمن نامه‌ای به مک دونالد فرستاد: «هیئت صهیونیست پس از بررسی عمیق پیشنهادهای ارائه‌شده در ۱۵ مارس ۱۹۳۹ از سوی دولت اعلی‌حضرت، با تأسف اعلام می‌دارد که قادر به پذیرش آن‌ها به‌عنوان پایه توافق نیست و بنابراین تصمیم به انحلال گرفته‌است.»

## پیامدها
دو روز پیش از پایان کنفرانس، ارتش آلمان بقیه چکسلواکی را اشغال کرد.

پیشنهادهای نهایی وزیر مستعمرات که در ۱۷ مه ۱۹۳۹ منتشر شد بدین قرار بود:
* محدود ساختن مهاجرت یهودیان به مدت پنج سال و پس از آن تعیین تعداد مهاجران با موافقت فلسطینیان عرب
* محدودیت در خرید زمین توسط یهودیان
* ورود تدریجی فلسطینیان عرب به پست‌های اداری ارشد
* انتقال همه اختیارات پس از ده سال به یک حکومت نمایندگی

این پیشنهادها مشروط به پایان خشونت در فلسطین بود. اگر پس از ده سال توافقی دربارهٔ شکل حکومت حاصل نمی‌شد، بریتانیا اوضاع را بازنگری می‌کرد.

پس از ترک لندن از سوی هیئت‌ها، بریتانیایی‌ها تلاشی دیگر برای جلب موافقت عرب کردند و انتقال سریع‌تر قدرت را مشروط به پایان خشونت و دخالت جامعه ملل در صورت نامساعد بودن شرایط استقلال پس از ده سال پیشنهاد دادند. در ماه مه هیئت کمیته ملی عالی رد کتاب سفید را اعلام کرد؛ امین حسینی این تصمیم را بر اکثریت نمایندگانی که موافق پذیرش بودند تحمیل کرده بود. این اشتباه تاکتیکی هیچ سودی برای جنبش ملی عرب نداشت. گفته شده که حسینی ناگزیر بود برای حفظ رهبری شورشیان واقعی در فلسطین از گفت‌وگو با بریتانیا سر باز بزند.

در ۱۷ آوریل هیستادروت آغاز کارزاری علیه پیشنهادها را اعلام کرد. در نخستین ماه پس از پایان کنفرانس بیش از ۱٬۷۰۰ مهاجر غیرقانونی یهودی وارد فلسطین شدند. در ۱۷ مه به مناسبت انتشار کتاب سفید، سیم‌های تلفن بریده و دفترهای دولتی مورد حمله قرار گرفت. شورش‌هایی در اورشلیم رخ داد و حملات یهودیان به اعراب و اموال دولتی در طول تابستان ادامه یافت. سازمان زیرزمینی اتصل مدعی شد در آن دوره بیش از ۱۳۰ نفر را کشته‌است. مهاجرت غیرقانونی نیز افزایش یافت و میان آوریل تا اکتبر ۶٬۳۲۳ نفر وارد شدند که به اوج بیکاری یهودیان انجامید.

در محافل صهیونیستی هربرت ساموئل متهم شد که مسئول برخی از ایده‌های کتاب سفید بوده‌است.

بن گوریون در دفتر خاطرات خود نوشت: «این واپسین سخن نیست.» او بعدها مدعی شد که نخست‌وزیر نویل چمبرلین صراحتاً به وی گفته‌است که این سیاست از جنگ دوام نخواهد آورد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* 

رده:گردهمایی‌های بین‌المللی در بریتانیا
رده:همایش‌های ۱۹۳۹ (میلادی)
رده:قیمومت بریتانیا بر فلسطین
رده:تاریخ قیومت بریتانیا بر فلسطین
رده:قیمومت بریتانیا بر فلسطین در دهه ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:فوریه ۱۹۳۹ (میلادی)