مارگاریتا ایوانوونا فیلانوویچ

مارگاریتا ایوانوونا فیلانویچ (زادهٔ ۱۶ ژوئن ۱۹۳۷ در لنینگراد) تاریخ‌دان و باستان‌شناس شوروی و سپس ازبکستان است که سال‌ها سرپرستی هیئت باستان‌شناسی تاشکند را بر عهده داشت. حوزهٔ پژوهشی او تاریخ و باستان‌شناسی آسیای مرکزی در دوران باستان و میانه، بررسی توپولوژی تاریخی شهرها و مطالعهٔ آیین‌های مذهبی آن دوره است. فیلانویچ نخستین بار محوطهٔ باستانی «شاش‌تپه» را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مکان‌ها برای مطالعهٔ فرهنگ شهری کهن تاشکند معرفی کرد؛ یافته‌های او مبنای جشن‌های سالگرد شهر قرار گرفت.

او در سال ۱۹۸۵ همراه با گروهی از باستان‌شناسان به‌خاطر پژوهش دربارهٔ منشأ و توسعهٔ شهرنشینی در آسیای مرکزی، برندهٔ جایزهٔ دولتی جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان به نام «بیرونی» در حوزهٔ علم و فناوری شد. فیلانویچ اکنون پژوهشگر ارشد در مؤسسهٔ باستان‌شناسی آکادمی علوم جمهوری ازبکستان و پژوهشگر در مؤسسهٔ تاریخ دانشگاه ملی ازبکستان است و همچنین سمت معاون سردبیر مجلهٔ «تاریخ ازبکستان» (*Oʻzbekiston tarixi*) را بر عهده دارد.

## زندگی و تحصیلات
فیلانویچ در دوران محاصرهٔ لنینگراد کودکی سختی را گذراند. پدرش در جنگ جهانی دوم کشته شد و خانواده‌اش از طریق «جادهٔ زندگی» از شهر محاصره‌شده خارج شدند. او مدتی در سیبری و بلاروس زندگی کرد و سپس به تاشکند رفت و در همان‌جا دبیرستان را به پایان رساند. علاقه‌اش به تاریخ منطقه در همان سال‌ها شکل گرفت.

در سال ۱۹۵۹ با رتبهٔ ممتاز از دانشکدهٔ تاریخ دانشگاه دولتی آسیای مرکزی فارغ‌التحصیل شد؛ جایی که تنها بخش باستان‌شناسی در آسیای مرکزی قرار داشت و زیر نظر میخائیل ماسون اداره می‌شد. به توصیهٔ استادش، پژوهش دربارهٔ محوطهٔ «گیاورقلعه» در مجموعهٔ ویرانه‌های مرو باستان را آغاز کرد.

### فعالیت‌های علمی و پژوهشی
او ابتدا در مؤسسهٔ تاریخ و باستان‌شناسی تاشکند کار کرد و سپس در سال ۱۹۷۰ با تأسیس مؤسسهٔ باستان‌شناسی در سمرقند به آنجا منتقل شد. از سال ۱۹۷۳ به مدت پانزده سال دبیر علمی مؤسسه بود. در سال ۱۹۷۴ رسالهٔ کاندیدای خود را با موضوع «مرو باستان در پرتو مطالعهٔ لایه‌نگاری شهر گیاورقلعه» دفاع کرد.

پس از زمین‌لرزهٔ بزرگ تاشکند در سال ۱۹۶۶ و بازسازی شهر، هیئت باستان‌شناسی تاشکند برای نظارت بر ساخت‌وسازهای جدید تشکیل شد. فیلانویچ از سال ۱۹۷۵ سرپرستی این هیئت را بر عهده گرفت و در سال ۱۹۷۹ آن را به یک گروه دائمی پژوهشی تبدیل کرد. او در کنار تاشکند، محوطه‌های باستانی دیگری چون کانکه و افراسیاب را نیز بررسی کرد.

فیلانویچ با انتشار آثاری چون «تاشکند باستان» (۱۹۷۳)، «عتیقه‌های تاشکند» (۱۹۷۶) و «تاشکند: منشأ و توسعهٔ شهر و فرهنگ شهری» (۱۹۸۳) سهم بزرگی در شناخت تاریخ شهری این منطقه داشت. پژوهش‌های او دربارهٔ شاش‌تپه و مینگ‌اوریوک مبنای جشن‌های ۲۰۰۰ سالگی و سپس ۲۲۰۰ سالگی تاشکند شد که با حمایت یونسکو برگزار گردید.

## آثار و جایگاه علمی
تا سال **۲۰۱۲** بیش از ۲۰۰ اثر علمی از او منتشر شده که حدود ۲۰ تک‌نگاری را شامل می‌شود. او بارها به‌عنوان ویراستار و داور علمی فعالیت کرده و در تدوین دانشنامهٔ تاشکند (چاپ‌های ۱۹۸۳ و ۲۰۰۹) نقش داشته است. همچنین در کنفرانس‌ها و سمپوزیوم‌های بین‌المللی شرکت کرده و به‌عنوان استاد مهمان در مدرسهٔ عالی نرمال پاریس سخنرانی داشته است.
بندانگشتی|270x270پیکسل|نمای هوایی از ویرانه‌های مرو باستان
جایگزین=|بندانگشتی|270x270پیکسل|نمای کلی از ارگ شش‌تپه

## دیگر فعالیت‌ها
فیلانویچ علاوه بر پژوهش‌های تخصصی، آثار علمی-ترویجی و مصاحبه‌های مطبوعاتی منتشر کرده و برنامه‌های تلویزیونی و رادیویی برای عموم تهیه کرده است. او مشاور پروژه‌های سینمایی نیز بوده است. در کنار فعالیت‌های علمی، به ورزش‌های سوارکاری و تنیس روی میز علاقه داشت و در گل‌کاری نیز دستی داشت.

مارگاریتا فیلانویچ با پژوهش‌های گستردهٔ خود دربارهٔ تاریخ و باستان‌شناسی آسیای مرکزی، به‌ویژه تاشکند، یکی از چهره‌های اثرگذار در شناخت فرهنگ شهری این منطقه به‌شمار می‌رود.

## جوایز
فیلانوویچ به خاطر فعالیت‌های علمی و اجتماعی‌اش، جوایز متعدد ازبکی و خارجی دریافت کرد
* جایزه دولتی جمهوری سوسیالیستی ازبکستان به نام بیرونی در زمینه علم و فناوری (۱۹۸۵)
* فرقه داستلیک
* مدال «شهرت»
* نشان نخل آکادمیک (فرانسه)
* «ساکن لنینگراد محاصره‌شده» (کمیته اجرایی شهر لنینگراد).

## تک‌نگاری‌ها
* *فیلانوویچ ام.آی.* تاشکند. خاستگاه و توسعه شهر و فرهنگ شهری. - تاشکند: انتشارات فن جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان، ۱۹۸۳. - ۲۳۲ ص. - ۱۰۰۰ نسخه.
* *موکمینووا آر. جی، فیلانوویچ ام.آی.* تاشکند در چهارراه تاریخ (مقاله‌هایی در مورد تاریخ باستانی و قرون وسطایی شهر) / ویرایش. دی.و.ان. *دی. ای. آلیمووا*. - تاشکند: «فن»، ۲۰۰۱. - ۱۱۶ ص. - ۱۰۰۰ نسخه. -.
* *فیلانوویچ ام.آی.* تاریخ باستانی قرون وسطایی تاشکند در منابع باستان‌شناسی / او.تی. *وی. آرتولادزه*. - تاشکند: «فن»، ۲۰۱۰. - ۳۱۲ ص. - ۱۰۰۰ نسخه. -.
* *آلیمووا دی، فیلانوویچ MI* توشکند تاریحی (қadim davlardan Bugungi Kungach). تاریخ تاشکند (از دوران باستان تا امروز). - توشکند: "ART FLEKS"، ۲۰۰۹. - ۱۹۲ ص. - ۵۰۰۰ نسخه. -.

### جمعی (نویسنده همکار)
* تاشکند باستان / با احترام. ویرایش شده توسط کاندید. داستان. علوم *I. آخراف*. - تاشکند: انتشارات فن از SSR ازبکستان، ۱۹۷۳. - ۱۴۴ صفحه. - ۱۵۰۰ نسخه
* آثار باستانی تاشکند / ویرایش شده توسط آکادمی علوم ازبکستان، *یا.* *گ. گولیاموف*. - تاشکند: انتشارات فن جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان، ۱۹۷۶. - ۱۳۲ صفحه. - ۱۲۰۰ نسخه.
* در خاستگاه فرهنگ باستانی تاشکند / او تی وی. ویرایش شده توسط کاند. داستان. علوم *شیشکین جی وی*. - تاشکند: انتشارات فن جمهوری سوسیالیستی ازبکستان، ۱۹۸۲. - ۱۳۲ ص. - ۱۰۰۰ نسخه.

## یادداشت‌ها
# در حال حاضر - *دانشگاه ملی میرزو اولوگ بیک ازبکستان*
# ↑ در حال حاضر - *مؤسسه تاریخ در دانشگاه ملی ازبکستان به نام میرزا الغ‌بیک*
* *Gritsina AA* در هفتاد و پنجمین سالگرد مارگاریتا ایوانونا فیلانوویچ // Oʻzbekiston arxeologiyasi - باستان‌شناسی ازبکستان. - ۲۰۱۲. - شماره 2 (5). - S. ۱۲۱–۱۲۴. -. (یا: ۲۱۸۱–۰۳۲X)

## منابع

رده:افراد زنده
رده:باستان‌شناسان اهل اتحاد شوروی
رده:دریافت‌کنندگان نشان شوالیه نخل آکادمیک
رده:زادگان ۱۹۳۷ (میلادی)