محاصره قارص (۱۷۴۴)

**محاصره قارص** در سال ۱۷۴۴ و در خلال جنگ ایران و عثمانی (۱۷۴۶–۱۷۴۳) رخ داد. نادرشاه، فرمانروای ایران، در ۲۹ ژوئیه ۱۷۴۴ شهر قارص را به محاصره خود درآورد. این محاصره ناموفق بود و ایرانیان در ۹ اکتبر عقب‌نشینی کردند.

## پیش‌زمینه

پس از تحمل شکستی سنگین در محاصره موصل در سال ۱۷۴۳، سپاه ایران به فرماندهی نادرشاه با آتش‌بسی موافقت کرد که با میانجی‌گری والی موصل، عبدالجلیل‌زاده، مذاکره شد. این آتش‌بش شامل تبادل اسرا با حسین پاشا بود. بعدها، زمانی که عبدالجلیل‌زاده به عنوان والی ایالت بغداد منصوب شد، کنترل کرکوک و اربیل را که نادرشاه پیشتر با موافقت احمد پاشا اشغال کرده بود، به امپراتوری عثمانی بازگرداند. در پایان، محاصره بصره نیز برداشته شد.

در طول زمستان ۱۷۴۳-۱۷۴۴، نادرشاه با شماری از شورش‌ها روبرو شد که برخی از آن‌ها توسط عثمانی‌ها پشتیبانی می‌شد. در دسامبر ۱۷۴۳، نادر حملات لزگی‌ها از داغستان را با موفقیت سرکوب کرد، هرچند با کشمکش‌های داخلی، مانند شورش شیراز به رهبری بیگلربیگی پارسی، تقی‌خان، و شورش‌های قاجار در استرآباد نیز دست به گریبان بود. امپراتوری عثمانی با کمک تاکتیک‌های انحرافی والی بغداد، احمد پاشا، علیه نادرشاه که موفق شد آن‌ها را تا جشن نوروز سرکوب کند، آماده‌سازی نظامی خود علیه ایران را تکمیل کرد. علاوه بر این، سردرکار سپاه قارص نشانجی احمد پاشا و سردرکار سپاه آناتولی شرقی، والی حلب، قاضی‌قچی حسین پاشا، در کنار والی بغداد، احمد پاشا، منصوب شدند.

فرمانده پادگان قارص، نشانجی احمد پاشا، دستور یافت تا از شاهزاده ایرانی صفی میرزا که مدعی سلطنت بود، پشتیبانی کند. هدف اصلی نادرشاه خنثی‌سازی این تهدید با دستگیری و کور کردن صفی میرزا پیش از فرستادن او به قارص بود. نادرشاه سپس به قارص یورش برد.

## محاصره

سپاه ایران به فرماندهی نادرشاه، پس از عبور از ارپاچای از راه تبریز-نخجوان، در ۲۹ ژوئیه ۱۷۴۴ به قارص رسید. نادر به محض ورود، مقر خود را بر روی تپه‌ای در جنوب شهر برپا کرد و دستور داد تا گرداگرد قلعه قارص سنگرها کنده شود. سپس نامه‌ای به فرمانده پادگان، نشانجی احمد پاشا، فرستاد و پیشنهاد تسلیم داد و اظهار داشت که توپخانه نیازی نیست و قطع آب برای تصرف قلعه کافی است.

احمد پاشا به این پیشنهاد پاسخی نداد. سپاه ایران اقدامات دفاعی به عمل آورد: با آب رود قارص، دریاچه را بزرگ‌تر کرد، گودالی عریض و عمیق در پیرامون محل کند، سنگرهایی به درازای دو متر با توپ‌ها ساخت و سنگرها را با توپ‌های بیشتری برای ایجاد خط دفاعی استحکام بخشید.

علیرغم آماده‌سازی‌ها، زنجیره فرماندهی پادگان عثمانی با پیروی از دستورات سردار سپاه، ضعف از خود نشان داد. گروهی از سربازان نافرمان عثمانی کوشیدند از قلعه خارج شده و به سپاه ایران حمله کنند. احمد برای سازماندهی وضعیت، ولی پاشا را به عنوان فرمانده فرستاد، اما سپاهیان عثمانی در مأموریت خود ناکام ماندند و به قلعه عقب‌نشینی کردند.

نادرشاه در صدد بود تا با اتصال قارص و ارزروم، محاصره را تشدید کند. او مقر خود را به کومبت، روستایی در جاده قارص-ارزروم، منتقل کرد تا راه هر گونه حرکت عثمانی را ببندد و حملات خود را آغاز کرد. با وجود ده حمله نظامی در طول یک ماه، سپاه ایران به دلیل تلفات سنگین نتوانست موضع خود را حفظ کند. عثمانی‌ها که از کاستی‌های ایرانیان در جنگ محاصره آگاه بودند، از ضعف‌های آن‌ها بهره‌برداری کردند. مهم‌ترین حمله در ۲۵ اوت رخ داد، اما ایرانیان نتوانستند از استحکامات قلعه بگذرند. در مجموع، ۱٬۷۰۰ سرباز ایرانی، دو پاشا و ۸۰ سرباز عثمانی کشته شدند.

نادرشاه سپس پنبه‌های شتربار از روان را میان چوب‌های درختی کار گذاشت تا نهر قارص را مسدود و آب قلعه را قطع کند. اما این تلاش در ۲ سپتامبر ناکام ماند، آن‌گاه که باران باعث شد نهر قارص به مسیر اصلی خود بازگردد.

پس از این شیوه‌های ناموفق، نادرشاه سفیر عثمانی، دفتردار کسری‌لی احمد افندی، را به مقر خود دعوت کرد و پیشنهادهای صلح تازه‌ای مطرح نمود، اما آن‌ها نیز دوباره رد شدند.

در ۱۳ سپتامبر ۱۷۴۴، نادرشاه محاصره را تشدید کرد. نیروهای عثمانی درون قلعه بدین‌گونه آرایش گرفتند: بیگلربیگی تیرهاله مرتضی پاشا در دروازه بهرام پاشا در آنکارا، ینی‌چری‌های نوشهر تحت فرماندهی در گوزجوتپه، و والی ترابزون سلیم پاشا با سربازان نیغده و کوتاهیه. در سنگر نزدیک مسجد، والی ارزروم ولی پاشا و مصطفی پاشا در جناح راست مستقر بودند، در حالی که سربازانی از ازمیت سنگر غربی را تحت فرماندهی لوند در دست داشتند. نشانجی احمد پاشا نیز آنجا مستقر بود و گروهبان اردو فرماندهی سپاهیان توپخانه بر روی تپه را بر عهده داشت. سربازان علائیه، قره‌حصار و ایچل از شیب تپه دفاع می‌کردند و بیراقدار احمد پاشا مسئول سنگر تیمورپاشا بود.

نادرشاه از مقر خود در کومبت، قلعه را با سنگرها و برج‌ها محاصره کرد. در ۱۸ سپتامبر، توپخانه خود را به سوی سنگر تیمورپاشا گشود و قصد حمله عمومی برای روز بعد را داشت. با این حال، پادگان عثمانی پیش از سپیده‌دم عقب‌نشینی کرد، سپاه ایران را در میان گرفت و ضدحمله‌ای (عملیات خروج) آغاز کرد که ایرانیان را در ۱۹ سپتامبر به فرار واداشت و آن‌ها ۹ قبضه توپ صحرایی را رها کردند.

به مدت سه هفته، سپاه ایران دره‌ای نزدیک قلعه را اشغال کرده و آن را با ۱۶ توپ بزرگ گلوله‌باران کرد. با وجود تلاش‌هایشان، قلعه استوار ماند. به دلیل هوای ناملایم، تلفات افزایش یافت و در ۹ اکتبر ۱۷۴۴، پس از ۷۳ روز محاصره ناموفق، نادرشاه دستور عقب‌نشینی داد.

## منابع
### پانویس‌ها

رده:امپراتوری عثمانی در ۱۷۴۴ (میلادی)
رده:محاصره‌های سده ۱۸ (میلادی)