چشمه جیحون

**چشمه جیحون** () که با نام‌های **چشمه باکره** یا **حوض مریم مقدس** نیز شناخته می‌شود، چشمه‌ای واقع در درهٔ قدرون است. این چشمه، منبع اصلی آب حوض سیلوحا در شهر یبوسی و در ادامه در شهر داوود — که هستهٔ اولیهٔ شهر اورشلیم به‌شمار می‌آید — بوده است.

چشمهٔ جیحون، یکی از بزرگ‌ترین چشمه‌های ساعتی جهان و منبعی پایدار از آب بود که امکان سکونت انسان در اورشلیم باستان را فراهم ساخت. این چشمه نه تنها به‌عنوان منبع آب آشامیدنی مورد استفاده قرار می‌گرفت، بلکه در آغاز، برای آبیاری باغ‌های واقع در درهٔ مجاور کیدرون نیز به کار می‌رفت و بدین‌ترتیب، منبع تأمین مواد غذایی برای ساکنان این سکونتگاه کهن محسوب می‌شد.

بندانگشتی|دره جیحون. دبلیو دبلیو. اف. اینزورث، ۱۸۷۰
این چشمه از درون غاری به ابعاد حدود ۲۰ فوت در ۷ فوت سرچشمه می‌گیرد و در فاصله‌ای حدود ۵۸۶ یارد (۵۳۵ متر) در شمال حوض سیلوام واقع شده است. از آنجا که جریان آب این چشمه به‌صورت متناوب است، ایجاد حوض سیلوام برای ذخیره آب در زمان‌های قطع جریان ضروری بود تا نیاز آبی شهر تأمین شود.

پیش از آنکه سطح آب در اثر پمپاژ بیش از حد در دوران مدرن کاهش یابد، این چشمه در زمستان سه تا پنج بار در روز، در تابستان دو بار در روز و در پاییز یک بار در روز جریان می‌یافت. پژوهش‌ها این پدیده را ناشی از وجود مجرایی با ساختار سیفونی در خروجی مخزن می‌دانند.

چشمهٔ جیحون از نظر حجم آب خروجی، بزرگ‌ترین چشمه منطقه به‌شمار می‌آید و سالانه حدود ۶۰۰٬۰۰۰ مترمکعب آب تولید می‌کند؛ این در حالی است که چشمهٔ لیفتا در غرب اورشلیم تنها حدود ۱۲۵٬۰۰۰ مترمکعب آب در سال دارد.

این چشمه در حال حاضر تحت مدیریت و کنترل سازمان اسرائیلی بنیاد ایر داوود (که به نام «العاد» نیز شناخته می‌شود) قرار دارد. افزون بر جایگاه تاریخی و باستان‌شناختی آن، برخی مردان یهودی نیز گاه از این چشمه به‌عنوان حمام آیینی مذهبی میقوه، یعنی نوعی، استفاده می‌کنند.

## ریشه‌شناسی
بندانگشتی|چشمه باکره در سال ۱۹۰۷
جیحون همچنین نام یکی از چهار رودخانه‌ای است که بنا بر روایت کتاب پیدایش (سفر تکوین) ۲:۱۳ از عدن سرچشمه می‌گیرند. واژهٔ «جیحون» به‌احتمال از ریشهٔ عبریِ «جیحا» به‌معنای «جوشیدن» یا «فوران کردن» گرفته شده است. نام شرکت آب‌رسانی مدرن شهر اورشلیم، یعنی هاگیحون («جیحون»)، نیز از همین چشمه برگرفته شده است.

نام چشمهٔ باکره برگرفته از افسانه‌ای سنتی است که بر پایهٔ آن، مریم در این مکان قنداق عیسی را شسته است.

## تاریخچه
### سامانه‌های آبرسانی عصر برنز و آهن
بندانگشتی|ورود به چشمه
سه سامانهٔ اصلی انتقال آب، جریان آب را از چشمه، تحت پوشش حفاظتی شامل سازه‌های طبیعی، بناهای ساخته‌شده با مصالح بنایی و ساختارهای سنگی، به این ناحیه منتقل می‌کردند.
* کانال سلوان عصر برنز میانی – این کانال نسبتاً مستقیم که به عصر برنز میانی بازمی‌گردد، در عمق حدود ۲۰ فوت در زمین حفر شده و سپس با تخته‌سنگ‌هایی پوشانده شده است که خود با شاخ و برگ مستور شده‌اند. این کانال آب را از چشمه به قدیمی‌ترین یا بالاترین حوض سیلوحا منتقل می‌کرد و می‌توان آن را به‌عنوان یک آباره تعریف نمود.
* سیستم چاه وارن عصر برنز – مجموعه‌ای از تونل‌ها که قدمت آن اندکی پس از کانال عصر برنز میانی است و از دروازهٔ چاه در بالای اوفل و در بالای جیحون به سمت پایین چشمه امتداد دارد. این گذرگاه برای جمع‌آوری آب از چشمه طراحی شده بود. چاه وارن، که یک چاه عمودی طبیعی است، نقشی در انتقال آب نداشت.
* تونل سلوان عصر آهن – تونلی پیچ‌درپیچ و کنده‌شده در دل سنگ که آب را از چشمه به حوض سیلوحا منتقل می‌کرد. قدمت این تونل به دوران حزقیا یا قبل از آن بازمی‌گردد و به‌عنوان یک قنات جایگزین کانال عصر برنز میانی عمل می‌کرد. بر روی دیوار این تونل، کتیبهٔ سلوان حک شده است.

### ۱۹۴۸
یک روز پس از اعلامیهٔ استقلال اسرائیل، در ۱۵ مه ۱۹۴۸، به‌عنوان بخشی از استراتژی جنگ بیولوژیکی تدوین‌شده برای جنگ اعراب و اسرائیل ۱۹۴۸، نیروهای اسرائیلی تحت فرماندهی ایگائیل یادین، در عملیات «نان خود را بریز»، چشمه یا حوض مجاور به نام سیلوحا را با باکتری‌های تیفوس و دیفتری مسموم کردند. جزییات دقیق این اقدام مشخص نیست، و نام رمز عملیات تنها به دوز کردن آب در منطقهٔ *شلومو ها-ملک* (شاه سلیمان) در اورشلیم اشاره دارد. دومین مورد مسمومیت مشابه، مدتی پیش از ۲۶ مه رخ داد.

## باستان‌شناسی
[بندانگشتی|[کتیبه سلوان، کشف شده در سال 1880]]
در اواسط قرن نوزدهم، جیمز ترنر بارکلی تلاش کرد گذرگاهی زیرزمینی را که از «چشمه باکره» (چشمه جیحون) منتهی می‌شد، بررسی کند تا مشخص نماید کدام کانال، به گفتهٔ او، «به نقطه‌ای در فاصلهٔ کوتاهی از دروازهٔ موگرابین می‌رسید، جایی که ناگهان به سمت غرب می‌پیچید». پیشروی او به دلیل مسدود شدن مسیر توسط سنگ‌ها و آوار امکان‌پذیر نبود. بر اساس فرضیهٔ او، این کانال «برای تخلیهٔ آب اضافی به کانال اوفل ساخته شده بود تا بتوان آن را در حوض سیلوحا ذخیره کرد».

در سال ۱۹۹۷، در جریان ساخت یک مرکز بازدید، مشخص شد که چشمه در تاریخی که پیش‌تر تصور می‌شد مربوط به عصر برنز میانی باشد، به‌شدت تقویت شده است. باستان‌شناسان به‌طور غیرمنتظره دو برج یادبود کشف کردند: یکی پایهٔ چاه وارن و دیگری مربوط به ساختار حفاظتی خود چشمه بود.

### تاریخ‌گذاری
یک مطالعهٔ سال ۲۰۱۷ توسط مؤسسه علوم وایزمن، تاریخ ساخت این برج را مورد بازبینی قرار داده و گزارش کرده است که «سناریوهایی برای ساخت این برج وجود دارد» که بر اساس داده‌های کربن-۱۴، هم در عصر برنز میانی (MB) و هم در عصر آهن II قابل بررسی هستند. این داده‌ها مجموعه‌ای از تاریخ‌ها ارائه می‌دهند که آخرین آن‌ها به مراحل پایانی قرن نهم پیش از میلاد بازمی‌گردد و با داده‌های حفاری پیشین هم‌راستا است.

اسرائیل فینکلشتاین اظهار داشته است که این برج همچنان می‌تواند اصالتاً مربوط به عصر برنز باشد، اما در عصر آهن بازسازی شده است. وی می‌افزاید: «در هر صورت، تاریخ اواخر قرن نهم نباید تعجب‌آور باشد، زیرا شواهد دیگری از رشد شهر در آن دوران وجود دارد — از کوه معبد (که به نظر من محل اصلی تپهٔ اورشلیم است) به سمت جنوب، در جهت چشمهٔ جیحون».

## منابع

## پیوند به بیرون

رده:جغرافیای اورشلیم
رده:زمین‌چهرهای استان اورشلیم
رده:سلوان
رده:قاب نقشه جعبه اطلاعات بدون شناسه مرتبط OSM در ویکی‌داده
رده:مکان‌ها در کتاب مقدس عبری