حکایت فلسطینی

**حکایت فلسطینی** یا **حکایهٔ فلسطینی** (به عربی: ) گونه‌ای ویژه از ادبیات شفاهی فلسطین است که از سوی زنان، به‌ویژه زنان سالخورده، روایت می‌شود. این داستان‌های عامیانهٔ آموزشی به‌صورت سینه‌به‌سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل شده‌اند و معمولاً در محیط خانگی و در شب‌نشینی‌های زمستانی برای گروه‌های کوچکی از زنان و کودکان بازگو می‌شوند. حکایه‌ها به گویش‌های فلاحی یا مدنی عربی فلسطینی روایت می‌شوند و هم کارکرد سرگرمی و هم کارکرد آموزشی دارند.

در سال ۲۰۰۵ میلادی، یونسکو حکایهٔ فلسطینی را در فهرست شاهکارهای شفاهی و ناملموس میراث بشری ثبت کرد و در سال ۲۰۰۸ این سنت به فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو افزوده شد. با این حال، در پی دگرگونی ساختارهای اجتماعی، دسترسی گسترده‌تر به آموزش مدرسه‌ای و گسترش رسانه‌های جمعی، این سنت به‌تدریج رو به زوال است.

## پیشینه
حکایه‌ها گونه‌ای ویژه از ادبیات عامیانه هستند که به شکل داستان‌های آموزشی از سوی زنان سالخوردهٔ فلسطینی به زنان جوان‌تر و کودکان سپرده می‌شوند. این روایت‌ها معمولاً با لحنی پرشور و بیانگر بازگو می‌شوند و به زمینه‌های اجتماعی و تاریخی می‌پردازند، به‌ویژه آن‌هایی که با زندگی زنان پیوند دارند.

شخصیت‌های اصلی این داستان‌ها بیشتر دختران و زنانی هستند که با هوشمندی، شجاعت و مهارت خود را از دشوارترین موقعیت‌ها می‌رهانند. از آنجا که این موقعیت‌ها اغلب در بستر یک محیط مردسالارانه یا به‌دست مردان سلطه‌جو پدید می‌آیند، داستان‌ها را می‌توان نقدی ضمنی بر ساختارهای قدرت دانست که زنان را از نظر اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در جایگاه فرودست قرار می‌دهند. حضور مردان بزرگسال هنگام روایت حکایه‌ها به‌طور کلی نامناسب شمرده می‌شود و از آن پرهیز می‌گردد؛ در برابر، شعر حماسی (سیره) و داستان‌های پهلوانی و ماجراجویانه (قصه) گونه‌های روایی مردانه به‌شمار می‌روند. هرچند پسران خردسال ممکن است حکایه بگویند، با بزرگ‌تر شدن از آنان انتظار می‌رود که دیگر در این سنت مشارکت نکنند.

حکایه‌ها همچنین ممکن است کارکرد بایگانی‌ای داشته باشند و خاطرات آوارگی و جابه‌جایی را ثبت کنند.

### شیوهٔ روایت
برای آماده‌سازی مخاطبان، راوی معمولاً نور اتاق را کم می‌کند و از شنوندگان می‌خواهد شهادتین را بخوانند. سپس داستان آغاز می‌شود که از نظر درونمایه اغلب به روابط خانوادگی، زندگی زناشویی، دین و پدیده‌های فراطبیعی می‌پردازد.

## نمونه: «کیسهٔ کتانی»
داستان «کیسهٔ کتانی» گونه‌ای فلسطینی از بن‌مایهٔ جهانی سیندرلا است. برخلاف روایت رایج اروپایی، قهرمان زن داستان رهایی خود را نه تنها به یاری نیروهای جادویی که بیشتر با کنش‌گری و ابتکار خودش به دست می‌آورد. همچنین عامل اصلی بدبختی او نه نامادری بدخواه که پدر خود اوست.

### خلاصهٔ داستان
پادشاهی که جز دختری فرزند دیگری ندارد، پس از مرگ همسرش بیوه می‌شود. چون زنی زیباتر از همسر درگذشته‌اش نمی‌یابد، تصمیم می‌گیرد دختر خود را به همسری بگیرد. دانشمند دینی که برای بررسی مشروعیت چنین پیوندی فراخوانده می‌شود، تسلیم خواست پادشاه می‌گردد. دختر بی‌نتیجه می‌کوشد پدر را از این تصمیم بازدارد. سرانجام پنهانی جامه‌ای کتانی می‌سفارد که سراسر بدنش را می‌پوشاند و تنها صورتش را آشکار می‌گذارد. در شب عروسی، بهانه می‌آورد که به دستشویی برود؛ طنابی به خود می‌بندد تا پدر مطمئن شود که نگریخته‌است، اما در زیرزمین طناب و النگوهایش را به سنگی سنگین گره می‌زند، جامهٔ کتانی را بر تن می‌کند و در تاریکی شب می‌گریزد.

دختر به شهری بیگانه می‌رسد و کنار دیوار کاخ پادشاهی پناه می‌گیرد. کنیزی او را به آشپزخانهٔ کاخ می‌برد و از آن پس با نام «کیسهٔ کتانی» شناخته می‌شود. در جشن عروسی چندروزه‌ای که در کاخ برپا می‌شود، دختر جامهٔ زیبایی را که پدرش برایش خریده بود بر تن می‌کند و ناشناس در مجلس می‌رقصد. شاهزاده از وجود زن اسرارآمیز آگاه می‌شود و با پیگیری، راز هویت او را کشف می‌کند. سرانجام آن دو ازدواج می‌کنند و چهل شبانه‌روز جشن برپا می‌شود.

## ادبیات مکتوب
ابراهیم مهوی و شریف کناعنه مجموعاً ۴۵ حکایه را از نوار غزه، کرانه باختری و جلیل گردآوری کردند. این مجموعه در سال ۱۹۸۹ با ترجمهٔ انگلیسی زیر عنوان «بگو پرنده، دوباره بگو» (به انگلیسی: ) و در سال ۲۰۰۱ به زبان عربی با عنوان «قول یا طیر» (به عربی: ) منتشر شد. این گزیده سپس به زبان‌های اسپانیایی و فرانسوی نیز ترجمه گردید.

در سال ۲۰۰۷، وزارت آموزش و پرورش فلسطین که در آن زمان زیر نظر حماس بود، نزدیک به ۱۵۰۰ نسخه از این کتاب را از کتابخانه‌های مدارس دولتی مصادره کرد. دلیل این اقدام آن بود که داستان‌ها از زبان محاوره‌ای و گاه توهین‌آمیز بهره گرفته‌اند که برای آموزش کودکان مناسب نیست. این تصمیم نخستین نشانهٔ تلاش حزب اسلامی برای تحمیل باورهای مذهبی خود بر جامعهٔ فلسطین تلقی شد. اما پس از موجی از اعتراض‌های عمومی، ناصر شاعر وزیر آموزش اعلام کرد که تصمیم لغو شده‌است. شریف کناعنه، یکی از گردآورندگان کتاب، گفت که خشم عمومی به مقامات آموخت «تصمیم‌های شتاب‌زده و ناعادلانه دربارهٔ فرهنگ و میراث ما نگیرند».

## ثبت در یونسکو
شکل روایی حکایه از سال ۲۰۰۵ در فهرست شاهکارهای شفاهی و ناملموس میراث بشری یونسکو ثبت شده‌است. در سال ۲۰۰۸ نیز این هنر در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت رسید.

پروندهٔ ارائه‌شده به یونسکو با همکاری سازمان‌های مردم‌نهاد تهیه شد؛ از جمله اتحادیهٔ زنان عرب، انجمن تنظیم خانواده و بنیاد قطان.

## افول و احیا
حکایهٔ فلسطینی به دلیل نفوذ رسانه‌های جمعی رو به زوال است. این رسانه‌ها اغلب مردم را بر آن می‌دارند که آداب و رسوم بومی خود را عقب‌مانده و کم‌ارزش بدانند. در پی این نگرش، زنان سالخورده شکل و درونمایهٔ روایت‌ها را دگرگون می‌کنند. اختلال مداوم زندگی اجتماعی در سرزمین‌های فلسطینی به‌سبب وضعیت سیاسی نیز تهدید دیگری برای تداوم این سنت به‌شمار می‌رود. با این حال، از سال ۲۰۲۱ نشانه‌هایی از احیای این سنت دیده شده‌است.

## جستارهای وابسته
* میراث فرهنگی ناملموس
* داستان عاشیقی
* فرهنگ فلسطین

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* ''The Palestinian Hikaye'' (فیلم)
* ''The Roaring Rooster - Palestinian Hikaye'' (فیلم عروسکی)
* آلبوم تصاویر در فلیکر

رده:ادبیات شفاهی
رده:فرهنگ فلسطین
رده:فرهنگ اسلامی
رده:فرهنگ زنان
رده:شاهکارهای شفاهی و ناملموس میراث بشری
رده:میراث فرهنگی ناملموس بشری