کمک‌های امنیتی ایالات متحده به تشکیلات خودگردان فلسطین

**کمک‌های امنیتی ایالات متحده به تشکیلات خودگردان فلسطین** به مجموعه برنامه‌های کمک نظامی و امنیتی اشاره دارد که ایالات متحده آمریکا از اواسط دهه ۱۹۹۰ میلادی به تشکیلات خودگردان فلسطین (تشکیلات خودگردان) ارائه کرده‌است. پس از شکل‌گیری تشکیلات خودگردان بر پایه پیمان‌های اسلو، ایالات متحده کمک‌هایی را بر مبنای موردی و اغلب به‌صورت محرمانه آغاز کرد. از سال ۲۰۰۵، وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا کمک‌های مالی و نیروی انسانی مستقیم را از راه دفتر هماهنگ‌کننده امنیتی ایالات متحده (USSC) برای اسرائیل و سرزمین‌های فلسطینی به سازمان‌های امنیتی فلسطینی ارائه کرده‌است.

از سال ۲۰۰۷، تیم هماهنگ‌کننده امنیتی ایالات متحده آموزش برخی از نیروهای امنیتی تشکیلات خودگردان فلسطین (PASF) از جمله نیروهای امنیت ملی فلسطین و گارد ریاست‌جمهوری را با هدف آموزش، تجهیز و استقرار ۱۰ گردان از نیروهای امنیت ملی تا پایان سال ۲۰۱۰ آغاز کرد. این کمک‌های امنیتی در طول زمان گسترش یافته و هم ستایش و هم انتقاد گروه‌های آمریکایی، فلسطینی و اسرائیلی را برانگیخته است.

## نمای کلی
### دوران عرفات (۱۹۹۳–۲۰۰۰)

کمک‌های آمریکا به بخش امنیتی فلسطین به‌طور رسمی پس از انعقاد پیمان‌های اسلو و از راه یاری‌رسانی به سازمان آزادی‌بخش فلسطین برای پلیس فلسطین زیر نظر رئیس سازمان، یاسر عرفات، آغاز شد. هرچند عرفات در اوایل سال ۱۹۹۳ درخواست کمک بین‌المللی برای نیروهای پلیس خود را مطرح کرد، هماهنگی چشمگیری پیش از استقرار پلیس فلسطین در غزه و اریحا در سال ۱۹۹۴ صورت نگرفت.

به گفته پژوهشگر نروژی برینیار لیا در کتاب خود با عنوان «ساختن پلیس عرفات»، جامعه بین‌المللی، به‌ویژه اتحادیه اروپا و ایالات متحده، دربارهٔ شیوه مناسب تسهیل کمک‌های مالی به تشکیلات خودگردان نوپا اختلاف‌نظر داشتند. افزون بر این، هرچند تجهیزات پلیسی، آموزش و منابع از اولویت‌های سازمان آزادی‌بخش فلسطین و عرفات بود، بازیگران بین‌المللی بر این مؤلفه در تلاش‌های کلی خود برای پشتیبانی از پیمان‌های اسلو تأکید نکردند. لیا استدلال می‌کند که دلیل اصلی این بود که بسیاری از کشورهای کمک‌دهنده از پیش برنامه‌های دوجانبه محرمانه کمک به بخش امنیتی داشتند که ارتباطی با ساختارهای جدید کمک‌رسانی بین‌المللی نداشت و نیز سازمان آزادی‌بخش فلسطین نتوانسته بود درخواست‌های خود را به‌درستی به کمک‌دهندگان غربی منتقل کند.

در دسامبر ۱۹۹۳ نخستین کنفرانس کمک‌دهندگان پلیس در اسلو (نروژ) با حضور ۱۴ کشور کمک‌دهنده به‌علاوه اتحادیه اروپا، ایالات متحده، بانک جهانی، سازمان آزادی‌بخش فلسطین و اسرائیل برگزار شد. مصر و اردن تنها کشورهای عربی حاضر بودند که به‌طور مستقل از آموزش چند هزار افسر پلیس فلسطینی در خاک خود پشتیبانی می‌کردند. این کنفرانس پیشنهادهای مهمی برای کمک امنیتی به بار نیاورد. نروژ در ۲۴ مارس ۲۰۰۴ با تنها دو روز فرصت اعلام قبلی، نشست اضطراری کمک‌دهندگان پلیس فلسطین را برای بحث دربارهٔ استقرار قریب‌الوقوع پلیس فلسطین در الخلیل، غزه و اریحا فراخواند. لیا بر این باور بود که «علت نهفته به احتمال زیاد سیاست ایالات متحده در تنظیم کمک‌های بین‌المللی در راستای پشتیبانی از روند مذاکرات سیاسی بوده‌است». این کنفرانس ۷۳ شرکت‌کننده رسمی از ۲۱ کشور به‌علاوه سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپا، بانک جهانی، سازمان آزادی‌بخش فلسطین و اسرائیل را با حضور پررنگ آمریکا از جمله فرستاده ویژه دنیس راس گردهم آورد. باز هم تعهدات پشتیبانی مشخص نبود.

جدا از گفت‌وگوهای رسمی دربارهٔ بخش پلیس و امنیت، ایالات متحده برخی آموزش‌ها و اهدای تجهیزات مستقل را انجام می‌داد، هرچند این برنامه‌ها که عمدتاً از سوی سیا سازمان‌دهی شده بودند، به‌طور صریح به جامعه بین‌المللی اعلام نشده بود. لیا می‌نویسد که تماس‌های محرمانه و همکاری ضدتروریستی میان سازمان آزادی‌بخش فلسطین و سیا از دهه ۱۹۷۰ و در سراسر جنگ داخلی لبنان در دهه ۱۹۸۰ جریان داشت اما در دوران ریاست‌جمهوری ریگان و بوش (پدر) مورد توجه نبود. پس از پیمان‌های اسلو، دولت کلینتون پیوندهای محرمانه و آموزش اطلاعاتی را احیا کرد. در ژانویه ۱۹۹۴ منابع رسانه‌ای گزارش دادند که مقامات سازمان آزادی‌بخش فلسطین و محافظان شخصی آن‌ها برای دریافت آموزش به ایالات متحده سفر می‌کنند؛ این در پی توافقی میان عرفات و وزیر امور خارجه آمریکا وارن کریستوفر بود.

توافقنامه غزه–اریحا میان سازمان آزادی‌بخش فلسطین و اسرائیل که در ۴ مه ۱۹۹۴ امضا شد، علاقه ایالات متحده به هماهنگ‌سازی تلاش‌های بین‌المللی برای تأمین مالی پلیس فلسطین را افزایش داد. روز پس از امضای این توافق‌نامه، ایالات متحده کمک بلاعوضی به ارزش ۵ میلیون دلار برای پلیس فلسطین اعلام کرد و تلاش کرد تا کشورهای دیگر را نیز به کمک مالی انعطاف‌پذیر تشویق کند.

نگرانی‌های نخستین آمریکا دربارهٔ بهره‌گیری از بودجه بخش امنیتی تشکیلات خودگردان ناشی از آن بود که نیروها را دارای سمت‌وسوی نظامی می‌دانستند نه پلیس مدنی و نیز از وفاداری نیروها —که عمدتاً از محافظان شخصی عرفات و اعضای ارتش آزادی‌بخش فلسطین تشکیل شده بودند— بیم داشتند. این امر بر تصمیم سیاسی آمریکا برای کاهش تلاش‌های اولیه بین‌المللی در تأمین مالی پلیس تشکیلات خودگردان اثر گذاشت. با این حال، افزایش خشونت در سال ۱۹۹۶ به باور بسیاری موجب تسریع تأمین مالی محرمانه امنیتی دولت کلینتون و کمک به عرفات برای مبارزه با گروه‌هایی مانند حماس شد.

الین سیولینو در نوشتار خود در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۰ در نیویورک تایمز، چهار سال برنامه‌ریزی محرمانه سیا از ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۰ را با مشارکت بالاترین سطوح از جمله مدیر سیا جرج تنت تشریح کرد. او نوشت:

همچنین به گفته سیولینو، مشارکت سیا در روند صلح بر پایه یادداشت تفاهم وای ریور (۲۳ اکتبر ۱۹۹۸) افزایش یافت اما با آغاز انتفاضه دوم در سال ۲۰۰۰ به حاشیه رانده شد. او در همان نوشتار ذکر می‌کند که از تنت خواسته شد مستقیماً از عرفات بخواهد شرایط نشست ۲۰۰۰ کمپ دیوید را بپذیرد اما ناکام ماند.

### انتفاضه دوم (۲۰۰۰–۲۰۰۴)
در سپتامبر ۲۰۰۰ پس از شکست مذاکرات صلح نشست ۲۰۰۰ کمپ دیوید، انتفاضه دوم آغاز شد. افزایش شدید خشونت‌ها با مشارکت نیروهای امنیتی تشکیلات خودگردان و سربازان و غیرنظامیان اسرائیلی —چه به‌عنوان اقدامات مقاومتی و چه خشونت‌آمیز— به توقف همکاری امنیتی میان اسرائیل و فلسطین انجامید، هرچند ایالات متحده تلاش کرد پیوندها را بازسازی کند.

نیروهای اسرائیل مناطقی را که پیش‌تر زیر فرمان تشکیلات خودگردان بود دوباره اشغال کردند و صدها ایست بازرسی و مانع جاده‌ای در سراسر سرزمین‌های اشغالی افزودند و ساخت دیوار حائل بحث‌برانگیز در طول کرانه باختری را آغاز کردند. اسرائیل این دیوار را اقدامی امنیتی ضروری دانست اما فلسطینیان آن را تلاشی برای تصرف سرزمین‌هایشان وصف کردند. افزون بر این، اسرائیل در جریان انتفاضه بخش اعظم زیرساخت‌های امنیتی تشکیلات خودگردان شامل ساختمان‌های وزارت‌خانه‌ها، پادگان‌ها و دیگر تأسیسات را ویران کرد.

بر پایه گزارش‌ها، کمک‌های محرمانه آمریکا به نهادهای اطلاعاتی فلسطینی برای عملیات ضدتروریستی در سراسر دوره انتفاضه ادامه داشت، هرچند همه کمک‌های امنیتی بین‌المللی آشکار از تشکیلات خودگردان دریغ شد.

### توافق نقشه راه صلح (۲۰۰۴–۲۰۰۶)
در پی توافق نقشه راه صلح که از سوی دولت جورج دبلیو بوش ترتیب داده شد، وزیر امور خارجه آمریکا کاندولیزا رایس بر تشکیل تیم هماهنگ‌کننده امنیتی ایالات متحده (USSC) با هدف یاری‌رسانی به رئیس جدید تشکیلات خودگردان محمود عباس در اصلاح بخش امنیتی فلسطین نظارت کرد. در مارس ۲۰۰۵، هیئت وارد به سرپرستی سپهبد کیپ وارد به تل‌آویو اعزام شد. این نهاد جدید مأموریت نظارت و مشاوره‌دهی به بخش امنیتی فلسطین را بر عهده گرفت و اعلام شد که ایالات متحده، هماهنگ‌کننده امنیتی را تنها مجرای کمک امنیتی بین‌المللی به تشکیلات خودگردان خواهد شناخت.

هماهنگ‌کننده امنیتی تصمیم گرفت با کمک یک سازمان مردم‌نهاد آمریکایی به نام «ابتکار ارزیابی راهبردی» ارزیابی نیازها انجام دهد. این ابتکار سپس «گروه بین‌المللی یاری به گذار» (ITAG) را برای نظارت بر ارزیابی پایه‌گذاری کرد. تیم مشترک فلسطینی-بین‌المللی برنامه‌ریزی امنیتی گذار (TSPT) در آوریل ۲۰۰۵ به‌صورت تلاش مشترک میان وزیر کشور تشکیلات خودگردان سرلشکر ناصر یوسف و سپهبد کیپ وارد تشکیل شد. هدف اصلی این تیم تمرکز بر طرح خروج یک‌جانبه اسرائیل از غزه و ارزیابی توانایی نیروهای تشکیلات خودگردان برای بر عهده گرفتن وظایف امنیتی در غزه بود.

ده نشست در میانه سال ۲۰۰۵ برگزار شد، اما شکاف بزرگی در ژوئیه ۲۰۰۵ پس از درز و سپس انتشار رسمی گزارش ابتکار ارزیابی امنیتی پدید آمد. این گزارش با عنوان «ملاحظات برنامه‌ریزی برای مشارکت بین‌المللی در بخش امنیتی فلسطین» به دلیل انتقاد از ژنرال یوسف و تأکید بر فساد و نبود اصلاحات در بخش امنیتی فلسطین، برای نمایندگان فلسطینی شرم‌آور بود. سرانجام، سپهبد وارد پس از خروج اسرائیل از غزه پیوند خود با ابتکار ارزیابی راهبردی و گروه بین‌المللی یاری به گذار را پایان داد.

### درگیری فتح و حماس (۲۰۰۶–۲۰۰۷)
اندکی پس از آنکه ایالات متحده کمک‌های امنیتی آشکار به تشکیلات خودگردان را از سر گرفت، سپهبد کیث دیتون برای سرپرستی مأموریت هماهنگ‌کننده امنیتی گمارده شد. در ژانویه ۲۰۰۶ انتخابات پارلمانی تشکیلات خودگردان اکثریت کرسی‌های مجلس قانون‌گذاری فلسطین را به حماس داد که پیش‌تر زیر سلطه فتح بود. از آنجا که دولت ایالات متحده حماس را سازمان تروریستی خارجی می‌شناسد، بهره‌گیری از بودجه آمریکا برای پشتیبانی از آن حتی در چارچوب سازمان گسترده‌تری مانند تشکیلات خودگردان غیرقانونی است.

هرچند انتخابات در آغاز مورد پشتیبانی دولت آمریکا بود، ایالات متحده رئیس عباس را تشویق کرد که با تحکیم قدرت خود کنترل حکومت را حفظ کند. ایالات متحده با واریز مستقیم پول کمک‌های امنیتی به عباس و فتح —نه از راه تشکیلات خودگردان— در این کار سهیم شد. گارد ریاست‌جمهوری که نیروهای امنیتی حفاظت از رئیس عباس بود، دریافت‌کننده اصلی پشتیبانی آمریکا بود.

گام پشتیبانی از یک جناح در تشکیلات خودگردان بحث‌برانگیز بود. نوشتاری در کریستین ساینس مانیتور در مه ۲۰۰۷ این تنش را این‌گونه وصف کرد:

به گفته سپهبد دیتون، پس از انتخابات، هماهنگ‌کننده امنیتی بر هماهنگ‌سازی بازیگران بین‌المللی برای تقویت اقتصاد غزه از راه آموزش نیروهای گارد ریاست‌جمهوری برای نظارت بر گذرگاه‌های مرزی تمرکز کرد. به گفته دیتون: «چون گارد ریاست‌جمهوری مستقیماً به رئیس عباس گزارش می‌داد و زیر نفوذ حماس نبود، آنان را در میدان بازی می‌دانستند».

پس از آنکه عباس نیروی حماس را ممنوع اعلام کرد، رویدادهای خشونت‌بار متعددی میان فتح و حماس رخ داد و ترورهای فراوانی در هر دو سو انجام شد. طرفین برای پیشگیری از جنگ داخلی در چارچوب آنچه به توافق مکه شناخته شد، بر تشکیل حکومت وحدت ملی توافق کردند، اما این حکومت مورد پذیرش جامعه بین‌المللی قرار نگرفت و جامعه بین‌المللی به پشتیبانی انحصاری از فتح و نیروهای عباس ادامه داد.

آلوارو دی سوتو، دیپلمات پرویی که فرستاده سازمان ملل نزد کوارتت بود، در سال ۲۰۰۷ هنگام استعفا از سمت خود اظهار داشت که ایالات متحده فعالانه با آشتی مخالفت می‌کرد و «به سوی رویارویی میان فتح و حماس فشار آورد». این ادعا در نوشتاری در ونیتی فر در آوریل ۲۰۰۸ با عنوان «بمباران غزه» نیز مطرح شد که پشتیبانی ایالات متحده از محمد دحلان —فرمانده فتح که رئیس امنیتی این جنبش در غزه شده بود— را با سلاح و کمک برای سرنگونی حماس در غزه وصف می‌کرد.

فارغ از نیت ایالات متحده، در ژوئن ۲۰۰۷ حماس با نیروی نظامی بر کل نوار غزه چیره شد و رئیس تشکیلات خودگردان عباس حالت فوق‌العاده اعلام کرد و حکومت تازه‌ای بدون اعضای حماس تشکیل داد. این حکومت شامل نخست‌وزیر منصوب سلام فیاض بود. این شکاف ایالات متحده و اسرائیل را به آزادسازی بودجه برای تشکیلات خودگردان واداشت و اسرائیل دوباره هماهنگی با نیروهای تشکیلات خودگردان را افزایش داد. یورش‌هایی برای شناسایی و دستگیری اعضا و رزمندگان حماس در کرانه باختری با تأیید ایالات متحده و اسرائیل انجام شد. این شرایط به ایجاد برنامه آموزش نیروهای امنیتی تشکیلات خودگردان انجامید که به جنبه غالب کمک‌های امنیتی آمریکا به تشکیلات خودگردان فلسطین بدل شد.

### برنامه آموزش نیروهای امنیتی تشکیلات خودگردان (۲۰۰۷–۲۰۱۰)
برنامه آموزش نیروهای امنیتی تشکیلات خودگردان زیر رهبری سپهبد کیث دیتون توسعه یافت. این برنامه ابزار اصلی پشتیبانی ایالات متحده از طرح اصلاح و توسعه فلسطینی ۲۰۰۸–۲۰۱۰ بود که تشکیلات خودگردان برای پاسخ‌گویی به تعهدات نقشه راه صلح تدوین کرده بود.

### اصلاح بخش امنیتی (۲۰۰۷–۲۰۱۸)
هماهنگ‌کننده امنیتی ایالات متحده به همراه شرکای بین‌المللی خود تلاش کرد تا از جنبه‌های «نرم‌تر» اصلاح بخش امنیتی فلسطین که «مشاوره و یاری» نام گرفت، پشتیبانی کند. این امر شامل منابع انسانی، اصلاح زنجیره فرماندهی و تدارکات برآمده از وزارت کشور، ابتکارهای حاکمیت قانون برآمده از دستگاه قضایی و برنامه‌ریزی راهبردی جامع بود. به گفته دیتون، هدف این گام‌ها «اعمال حاکمیت قانون و پاسخگوکردن نیروهای امنیتی در برابر رهبری مردم فلسطین» بود. با این حال، پیشرفت در این زمینه کمتر از بخش آموزش و تجهیز بود و با مقاومت سیاسی روبه‌رو شد.

#### دستور کار نظارت غیرنظامی
شماری از ابتکارها به رهبری هماهنگ‌کننده امنیتی آمریکا برای تقویت وزارت کشور معرفی شد، از جمله ایجاد اداره برنامه‌ریزی راهبردی با هدف «فراهم‌سازی برنامه‌ریزی مرکزی بلندمدت برای توسعه منابع انسانی و دیگر منابع بخش امنیتی». هرچند این ابتکارها از نظر فنی درست بودند، در عمل نتوانستند وزارت کشور را واقعاً توانمند سازند زیرا فرماندهان امنیتی روابط مستقیم خود با نخست‌وزیر و رئیس تشکیلات خودگردان را حفظ کردند و وزارت را دور زدند.

## دفتر هماهنگ‌کننده امنیتی ایالات متحده
### تأسیس
دفتر هماهنگ‌کننده امنیتی ایالات متحده (USSC) کار خود را در مارس ۲۰۰۵ در اورشلیم به‌صورت تیمی کوچک به سرپرستی سپهبد کیپ وارد آغاز کرد و زیر فرماندهی سپهبد کیث دیتون از دسامبر ۲۰۰۵ تا اکتبر ۲۰۱۰ اهمیت فزاینده‌ای یافت. از آن زمان این سازمان گسترش یافته و اعضای گوناگونی از جامعه بین‌المللی به آن پیوسته‌اند.

الیت ایبرامز، معاون پیشین مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهور جورج دبلیو بوش، انگیزه تأسیس هماهنگ‌کننده امنیتی را بر سه عامل استوار دانست: بازانتخاب بوش برای دوره دوم و تعهد او به نقشه راه صلح، درگذشت یاسر عرفات در ۱۱ نوامبر ۲۰۰۴ و انتخاب محمود عباس به ریاست تشکیلات خودگردان در ژانویه ۲۰۰۵. عرفات مخالف اصلاح بخش امنیتی فلسطین دانسته می‌شد اما عباس میانه‌رویی تلقی می‌شد که می‌توان با او همکاری کرد.

### مأموریت
به گفته سپهبد دیتون در سخنرانی شاخص خود در مؤسسه واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک در مه ۲۰۰۹، مأموریت هماهنگ‌کننده امنیتی عبارت بود از:

دیتون در این سخنرانی چهار سرمایه‌گذاری و دستاورد اصلی هماهنگ‌کننده امنیتی در دوره خود را برشمرد:
# **آموزش و تجهیز** — «ما بر دگرگون‌سازی نیروهای امنیت ملی فلسطین به ژاندارمری فلسطینی — یک نیروی پلیس سازمان‌یافته — تمرکز کرده‌ایم.»
# **ظرفیت‌سازی در وزارت کشور** — «ما سرمایه‌گذاری چشمگیری در نیرو و بودجه کرده‌ایم تا وزارت را به بازوی پیشرو حکومت فلسطین با توان بودجه‌ریزی، تفکر راهبردی و برنامه‌ریزی عملیاتی بدل کنیم.»
# **زیرساخت** — «با پیمانکاران فلسطینی برای ساخت دانشکده آموزشی پیشرفته‌ای برای گارد ریاست‌جمهوری در اریحا و یک پایگاه عملیاتی نوساخت کار کرده‌ایم.»
# **آموزش رهبری ارشد** — «سی‌وشش تن از همه نهادهای امنیتی را گرد هم می‌آوریم تا بیاموزند چگونه دربارهٔ مسائل روز بیندیشند و چگونه به‌صورت مشترک و با رعایت استانداردهای بین‌المللی کار کنند.»

### جایگاه
ستاد هماهنگ‌کننده امنیتی ایالات متحده ساختمانی در کنسولگری کل آمریکا در اورشلیم است. کارکنان آمریکایی بر پایه مقررات وزارت امور خارجه محدودیت‌های سفر چشمگیری در منطقه دارند اما کارگران خارجی و پیمانکاران آمریکایی با همین محدودیت‌ها روبه‌رو نیستند و برخی از آنان در رام‌الله در کرانه باختری مستقرند.

### کارکنان
شمار کارکنان هماهنگ‌کننده امنیتی نزدیک به ۷۵ تن است شامل افسران نظامی آمریکایی، کانادایی، بریتانیایی، ترکیه‌ای، هلندی، لهستانی و بلغاری و نیز غیرنظامیان آمریکایی. تا ۱۶ تن در دفتر اورشلیم نظامیان آمریکایی‌اند، در حالی‌که نزدیک به ۲۰ نظامی کانادایی و حدود ۱۵ نظامی بریتانیایی در رام‌الله کار می‌کنند. هماهنگ‌کننده امنیتی کارکنانی در سفارت آمریکا در تل‌آویو نیز دارد. پیش از سال ۲۰۱۸، شرکت دین‌کورپ اینترنشنال —پیمانکار خصوصی آمریکایی— ۲۸ کارمند غیرنظامی فراهم می‌کرد. کارکنان بیشتری از سلک دیپلماتیک آمریکا در دفتر امور بین‌المللی مواد مخدر و اجرای قانون (INL) در اورشلیم خدمت می‌کردند که بر بهره‌گیری از بودجه برنامه (متوقف‌شده در ۲۰۱۸) نظارت داشتند و مسئول پیمانکاران نیز بودند. کارکنان و پیمانکاران INL انبارهای تجهیزات و پروژه‌های ساخت زیرساخت در کرانه باختری را اداره می‌کردند.

پیمانکاران دین‌کورپ «تیم‌های آموزشی سیار» (MTT) تشکیل دادند که گردان‌های نیروهای امنیت ملی را در اردن آموزش می‌دادند. اداره برنامه‌ریزی راهبردی (SPD) در سال ۲۰۰۷ برای کمک به ظرفیت‌سازی راهبردی وزارت کشور و اعمال کنترل غیرنظامی بر نیروهای امنیتی تشکیلات خودگردان گشایش یافت. این آموزش‌ها در سال ۲۰۱۸ متوقف شد.

## منابع

* 
* 

## پیوند به بیرون
* متن کامل سخنرانی سپهبد دیتون در مؤسسه واشینگتن

رده:تشکیلات خودگردان فلسطین
رده:روابط فلسطین و ایالات متحده آمریکا
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده