عبدالعظیم سامی

**میزرا محمد عبدالعظیم بوستانی بخارایی** (حدود ۱۸۴۰ میلادی – پس از ۱۹۱۴) مشهور به **عبدالعظیم سامی**، تاریخ‌نگار و شاعر ساکن امارت بخارا بود. او نویسنده چندین اثر است، از جمله *تحفه شاهی* (۱۸۹۹–۱۹۰۱) و *تاریخ سلاطین منغیتیّه* (۱۹۰۶/۰۷) که به‌ترتیب به‌عنوان روایت «رسمی» و «غیررسمی» تاریخ بخارا شناخته می‌شوند. وی از منتقدان سرسخت امارت بخارا به‌شمار می‌رفت، اما برخلاف جنبش اصلاح‌طلب جدیدیه، طرفدار اصلاحات نوین نبود؛ بلکه بازگشت به آنچه خود «عصر آرمانی روزگاران پیشین» می‌پنداشت را راه برون‌رفت می‌دانست.

## زندگی
میزرا محمد عبدالعظیم بوستانی بخارایی در حدود سال ۱۸۴۰ میلادی (حدود سال‌های ۱۲۵۹ تا ۱۲۶۰ ه‍.ق) در روستای بُستان در نزدیکی بخارا، پایتخت امارت بخارا، زاده شد. او تحصیلات خود را در مدرسهای در بخارا آغاز کرد و سپس نزد ملا سعدالدین ماهر به فراگیری علوم پرداخت. همین استاد بود که تخلص «سامی» را به او بخشید. از همان کودکی، سامی شیفتهٔ دانش و دلبستهٔ تاریخ بود. پس از پایان تحصیلات، در خدمت چند تن از حکّام بخارا به‌عنوان منشی (دبیر و کاتب) مشغول به کار شد. در آغاز سلطنت امیر بخارا، مظفر بن نصرالله (۱۸۶۰–۱۸۸۵)، سامی به سمت منشی مخصوص او منصوب گردید. در جنگ بخارا با حاکم ازبک شهر سبز (۱۸۶۳–۱۸۶۴)، سامی در سپاه بخارا به‌عنوان نویسنده (تاریخ‌نگار رسمی) خدمت کرد. همچنین در جنگ با روسیه (۱۸۶۶–۱۸۶۸) بار دیگر در سپاه بخارا حضور یافت و این بار به‌عنوان وقایع‌نگار مأمور ثبت رخدادها شد. به گفتهٔ خودش: «در هنگام جنگ، بالای درخت می‌نشسته و جریان جنگ را که با چشمان خود نظاره‌گر بوده، بر روی کاغذ، ثبت می‌کرده است». سرانجام در سال ۱۸۶۸ میلادی، امارت بخارا به صورت تحت‌الحمایه روسیه درآمد.

در سال ۱۸۸۳ میلادی، هنگامی که ولیعهد عبدالاحدخان برای حضور در مراسم تاج‌گذاری الکساندر سوم (۱۸۸۱–۱۸۹۴) به مسکو رفت، سامی در زمرهٔ همراهان او بود. گفته‌اند که او در مأموریت‌های دیپلماتیک بعدی به روسیه نیز حضور داشته است. سامی در آغاز سلطنت عبدالاحدخان در سال ۱۸۸۵، همچنان سمت منشی‌گری خود را حفظ کرد. اما به‌سبب انتقادهای آشکارش از امیر و درباریان، در میانهٔ دههٔ ۱۸۹۰ از کار برکنار شد. پس از آن، زندگی او در تنگدستی گذشت و برای گذران معیشت خانواده، به استنساخ نسخه‌های خطی آثار دیگران و نیز نوشته‌های خویش روی آورد. به روایت نویسندهٔ معاصر، صدرالدین عینی، سامی در واپسین سال‌های عمر نابینا شده بود. آخرین بار در سال ۱۹۱۴ از او یاد شده است، زمانی که نسخه‌ای خطی از اثر خود، *رسالهٔ انشا*، را به نگارش درآورد.

## دیدگاه‌ها
در دو دههٔ پایانی سدهٔ نوزدهم، جنبشی در بخارا آغاز شد که به معارف‌پروری شهرت یافت. این جنبش در پیِ فتوحات روسیه در بخش‌هایی از آسیای میانه پدید آمد. پیشرفت‌های علمی و اجتماعی در روسیه و اروپا توجه بسیاری را برانگیخت. روشنفکران بخارا مشکلات امارت را ناشی از برداشت و تفسیر امیر و کارگزاران او از اسلام می‌دانستند. در نگاه مردم، روسیه نه تنها به‌عنوان فاتح، بلکه به‌مثابه رهایی‌بخش و نماد پیشرفت جلوه می‌کرد.

تاریخ‌نگار ایرانی، آزیتا همدانی، سامی را در شمار نسل نخست معارف‌پروران جای می‌دهد؛ در کنار چهره‌هایی چون احمد دانش، صدر ضیا، مخدوم شاهین، عبدالقادر خواجه سودا، قاری رحمت‌الله واضح و محمدصدیق حیرت. سامی در نشست‌های اهل اندیشه که به بررسی شعر و ادب اختصاص داشت شرکت می‌کرد؛ سنتی که در جهان اسلام شرقی از دیرباز رواج داشت. در بخارا، این گردهمایی‌ها تنها به مباحث ادبی محدود نمی‌شد، بلکه گفت‌وگوها به مسائل اجتماعی و سیاسی روز نیز کشیده می‌شد و هم اصلاح‌طلبان جدیدیه و هم رجال دربار در آن حضور می‌یافتند. شماری از این نشست‌ها در خانهٔ صدر ضیا برگزار می‌شد و سامی نیز در آن‌ها حاضر بود.

نگرانی از انحطاط اخلاقی و گسست اجتماعی جامعهٔ بخارا، دغدغه‌ای مشترک میان سامی و جدیدیان بود. با این همه، سامی در هیچ‌یک از نوشته‌های خود خویشتن را «مصلح» نخواند و برخلاف جدیدیان، داعیهٔ اصلاحات نوین نداشت. او با وجود ناخشنودی از امارت بخارا، بیش از هر چیز به وضع موجود و فاصلهٔ آن با «عصر آرمانی پیشینیان» می‌اندیشید. ایجاد دولتی نوین که هم سنت‌های اسلامی و هم آموزه‌های غربی را دربرگیرد، هرگز در اندیشهٔ او جایگاهی نداشت.

## نوشته‌ها
میرزا عظیم سامی سه اثر تاریخی به زبان فارسی نگاشت. نخستین آن‌ها میان سال‌های ۱۸۹۹ تا ۱۹۰۱ با عنوان *تحفة شاهی* تألیف شد؛ کتابی که تاریخ بخارا را از دوران سلطنت محمد عبیدالله‌خان جانی (۱۷۰۲–۱۷۱۱) تا روزگار خود سامی روایت می‌کند. هرچند متن در ستایش فرمانروایان امارت بخارا نوشته شده بود تا شاید حمایت عبدالاحدخان را دوباره به دست آورد، اما دربردارندهٔ اطلاعات ارزشمندی است، به‌ویژه دربارهٔ تسلط روسیه بر امارت بخارا. *تحفة شاهی* برای عموم منتشر شد، در حالی که اثر تاریخی بعدی او، یعنی *تاریخ سلاطین منغیتیّه* (۱۹۰۶/۰۷)، چنین نبود.

این کتاب برای جمعی اندک نوشته شد، زیرا سامی در آن آشکارا از امارت بخارا ناخشنود بود و رخدادها و شخصیت‌ها را به نقد کشید. از جمله کسانی که مورد انتقاد او قرار گرفتند، نصرالله‌خان (۱۸۲۷–۱۸۶۰)، مظفر بن نصرالله و عبدالاحدخان بودند. این اثر همچنین سرشار از گرایش‌های ضدروسی است. سامی در آن نقش سلطان امپراتوری عثمانی یعنی عبدالحمید دوم (۱۸۷۶–۱۹۰۹) را در پاسداری از سرزمین‌های اسلامی در برابر غیرمسلمانان برجسته ساخت و او را نمونهٔ آرمانی یک فرمانروای مسلمانِ روزگار نو معرفی کرد. *تاریخ سلاطین منغیتیّه* بر الگوی ادبی-اسلامی فارسی استوار است؛ ارزش‌های سامی در آن بر پایهٔ مفاهیم اسلامیِ عدالت و ادب شکل گرفته و جهان‌بینی او از گذشته‌ای پرافتخار، یعنی امپراتوری تیموری، الهام گرفته است. این اثر به‌طور معمول «نسخهٔ غیررسمی» تاریخ بخارا دانسته می‌شود، در حالی که *تحفة شاهی* «نسخهٔ رسمی» آن به‌شمار می‌آید.

سومین اثر تاریخی سامی، تکمله‌ای بود بر تاریخ طنزآمیز و کوتاه محمدصادق منشی جنداری دربارهٔ دودمان جانی با عنوان *دَخمهٔ شاهان* (۱۷۸۵). سامی در آن بخشی دربارهٔ امارت بخارا افزود. بعدها، صدرالدین عینی در نگارش تاریخ خود از امارت بخارا، از آثار سامی بهره برد.

گذشته از آثار تاریخی، سامی نوشته‌های دیگری نیز پدیدآورد: مجموعه‌ای از اشعار دربارهٔ اشخاص و رویدادهای زمان خود با عنوان *مرآة الخیال*؛ گلچین ادبی از آنچه او «ده شاعر بزرگ بخارایی روزگار خویش» می‌دانست؛ و رساله‌ای در فن دبیری و نامه‌نگاری با نام *رسالهٔ انشا*. همچنین یکی از اشعار او با الهام از منظومهٔ *مسجد سلیمان* سرودهٔ شاعر معاصر ایرانی، محمدتقی بهار، ساخته شد که در آن به نکوهش درباریان پرداخت.

## منابع

### منابع چاپی

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

رده:زادگان دهه ۱۸۴۰ (میلادی)
رده:سال درگذشت نامشخص