فلوجه در جنگ عراق

**فلوجه در جنگ عراق** به زنجیره‌ای از رویدادها و عملیات نظامی گفته می‌شود که پس از آغاز حمله به عراق در شهر فلوجه در استان الانبار عراق رخ داد. بمباران فلوجه از سوی ایالات متحده آمریکا در آوریل ۲۰۰۳ آغاز شد و شامل محاصره شهر، آتش‌بس، و دو حمله نظامی بزرگ آمریکایی و آمریکایی-عراقی بود که سرانجام به تصرف شهر انجامید.

نخستین درگیری‌ها زمانی رخ داد که نیروهای آمریکایی در آوریل ۲۰۰۳ به سوی گروهی از تظاهرکنندگان معترض به حضور نظامی آمریکا آتش گشودند. ارتش آمریکا مدعی شد که نخست مورد تیراندازی قرار گرفته، اما ساکنان شهر اظهار داشتند که سربازان بی‌هیچ دلیلی به سوی جمعیت غیرمسلح شلیک کردند. ۱۷ نفر کشته و ۷۰ نفر زخمی شدند. شورشیان عراقی یک سال پس از آن توانستند شهر را در اختیار بگیرند و سپس نیروهای آمریکایی با محاصره و دو حمله بزرگ آنان را بیرون راندند. این رویدادها ویرانی گسترده و بحران انسانی در شهر و مناطق پیرامون آن پدیدآورد. تا سال ۲۰۰۴ شهر تا حد زیادی ویران شده بود، ۶۰ درصد ساختمان‌ها آسیب‌دیده یا نابود شده بودند و جمعیت شهر به ۳۰ تا ۵۰ درصد سطح پیش از جنگ کاهش یافته بود.

## حمله ۲۰۰۳ به عراق
با آنکه بیشتر ساکنان فلوجه سنی‌مذهب بودند و از حکومت صدام حسین پشتیبانی کرده بودند، بلافاصله پس از سقوط صدام حضور نظامی چشمگیری در شهر وجود نداشت. غارت اندکی صورت گرفت و شهردار جدید شهر — که از سوی سران قبایل محلی برگزیده شده بود — هوادار ایالات متحده آمریکا بود. هنگامی که گردان یکم از تیپ دوم لشکر ۸۲ام هوابرد نیروی زمینی ایالات متحده آمریکا در ۲۳ آوریل ۲۰۰۳ وارد شهر شد، در مقر خالی‌شده حزب بعث، یک مدرسه محلی و اقامتگاه تفریحی حزب بعث در بیرون شهر (موسوم به «دریملند») مستقر شدند. استقرار پایگاه‌های آمریکایی در داخل شهر بخشی از حسن‌نیت مردم را از بین برد، به‌ویژه آنکه بسیاری از ساکنان امیدوار بودند ارتش آمریکا بیرون از این شهر نسبتاً آرام بماند.

### بی‌ثباتی، آوریل ۲۰۰۳ – مارس ۲۰۰۴
شامگاه ۲۸ آوریل ۲۰۰۳ چند صد نفر از ساکنان شهر با نادیده گرفتن منع رفت‌وآمد آمریکایی‌ها در خیابان‌های فلوجه راهپیمایی کردند و از کنار سربازان مستقر در مقر پیشین حزب بعث گذشتند تا به حضور نظامی در مدرسه محلی اعتراض کنند. سربازان آمریکایی به سوی جمعیت آتش گشودند و تا ۱۷ نفر کشته و بیش از ۷۰ نفر زخمی شدند. سربازان آمریکایی مدعی شدند که تیراندازی تلافی‌جویانه بوده، اما تظاهرکنندگان گفتند غیرمسلح بودند. ناظران مستقل از یک سازمان حقوق بشری هیچ مدرکی دال بر حمله به نیروهای آمریکایی نیافتند. هیچ تلفاتی از سوی آمریکایی‌ها گزارش نشد.

دو روز بعد، در ۳۰ آوریل، لشکر ۸۲ام هوابرد با گروه فاکس از اسکادران دوم هنگ ۳ام سواره‌نظام زرهی جایگزین شد. نیروی جدید شمار کمتری داشت و تصمیم گرفت همان مدرسه‌ای را که تیراندازی در آن رخ داده بود اشغال نکند. در همان روز سربازان به سه تظاهرکننده در برابر پایگاه عملیاتی پیشرو «لوری» شلیک کردند.

در تابستان آن سال ارتش آمریکا آخرین پایگاه خود در داخل شهر (مقر حزب بعث؛ پایگاه لوری) را بست و تمام نیروهای هنگ سوم سواره‌نظام زرهی به «دریملند» در بیرون شهر منتقل شدند. پس از خلع سلاح سازمان مجاهدین خلق ایران در ۱۱ مه و اعطای وضعیت افراد حفاظت‌شده بر پایه کنوانسیون چهارم ژنو، لشکر سوم پیاده نیز از مجتمع بزرگ مجاهدین خلق در مجاورت دریملند بهره گرفت.

در ۳۰ ژوئن ۲۰۰۳ انفجار بزرگی در یک مسجد رخ داد که امام مسجد، شیخ لیث خلیل، و هشت نفر دیگر کشته شدند. ساکنان شهر گفتند ارتش موشکی به مسجد شلیک کرده، اما سرهنگ جوزف دیسالوو اظهار داشت انفجار در ساختمانی مجاور مسجد رخ داده‌است.

در حدود یک سال پس از حمله، پلیس عراق و سپاه دفاع مدنی عراق نتوانستند نظم را در شهر برقرار کنند. شورشیان حملات فراوانی از جمله به ایستگاه‌های پلیس انجام دادند و دست‌کم ۲۰ افسر پلیس کشته شدند. در اوایل مارس ۲۰۰۴ فرماندهی استان الانبار از لشکر ۸۲ام هوابرد به نیروی اول تفنگداران دریایی اعزامی به فرماندهی سپهبد جیمز کانوی واگذار شد.

در ۲۴ مارس ۲۰۰۴ تفنگداران دریایی آمریکا در نخستین ساعات پس از تحویل‌گرفتن مسئولیت، درگیر نبردهای خیابانی با شورشیان شدند. در ۲۷ مارس یک تیم نظارتی فرماندهی عملیات ویژه مشترک (JSOC) در فلوجه لو رفت و مجبور شد با شلیک راه خروج خود را باز کند.

#### حمله به پیمانکاران
در ۳۱ مارس ۲۰۰۴ شورشیان عراقی از «تیپ شهید احمد یاسین» در فلوجه به کاروانی شامل چهار پیمانکار نظامی خصوصی آمریکایی از شرکت بلک‌واتر کمین زدند. این چهار پیمانکار در آن زمان از کاروان حامل تدارکات آشپزخانه محافظت می‌کردند. گزارش‌های اطلاعاتی نتیجه گرفتند که مغز متفکر این حمله بوده‌است.
در ۳۱ مارس ۲۰۰۴ شورشیان عراقی از «تیپ شهید احمد یاسین» در فلوجه به کاروانی شامل چهار پیمانکار نظامی خصوصی آمریکایی از شرکت بلک‌واتر کمین زدند. این چهار پیمانکار در آن زمان از کاروان حامل تدارکات آشپزخانه محافظت می‌کردند. گزارش‌های اطلاعاتی نتیجه گرفتند که مغز متفکر این حمله بوده‌است.

چهار پیمانکار — اسکات هلونستون، یرکو زوفکو، وسلی باتالونا و مایکل تیگ — از خودروهایشان بیرون کشیده شدند، مورد ضرب و شتم قرار گرفتند و به آتش کشیده شدند. پیکرهای سوخته آنان در خیابان‌ها کشیده شد و سپس از پلی بر فراز فرات آویزان گردید.

### محاصره، آوریل ۲۰۰۴
در واکنش به کشته‌شدن چهار شهروند آمریکایی و فشارهای شدید سیاسی، تفنگداران دریایی آمریکا عملیات عزم استوار را آغاز کردند. آنان شهر را محاصره کردند و کوشیدند مسئولان قتل پیمانکاران و دیگر عوامل شورش در منطقه را دستگیر کنند. در یکی از هر دو مسجد فلوجه جنگجویان یا سلاح پنهان شده بود. گارد ملی عراق که قرار بود در کنار تفنگداران دریایی عمل کند، در سپیده‌دم حمله لباس‌های خود را درآورد و فرار کرد.

زیر فشار شورای حکومتی عراق، ایالات متحده تلاش خود برای بازپس‌گیری فلوجه را متوقف کرد. تفنگداران دریایی آمریکا ۴۰ کشته دادند. برآوردهای شمار کشته‌شدگان عراقی (هم جنگجویان و هم غیرنظامیان) از ۲۷۱ نفر (بنا بر مقامات وزارت بهداشت عراق) تا ۷۳۱ نفر (بنا بر رافع العیساوی، رئیس بیمارستان محلی) متغیر بود.

نیروی محاصره‌کننده در ۹ آوریل به بیش از ۷۰٬۰۰۰ زن، کودک و سالخورده اجازه داد شهر محاصره‌شده را ترک کنند. در ۱۰ آوریل ارتش آمریکا آتش‌بس یک‌جانبه اعلام کرد تا کمک‌های بشردوستانه وارد فلوجه شوند. نیروهای آمریکایی به حومه شهر عقب‌نشینی کردند. گروه میانجی عراقی وارد شهر شد اما تا ۱۲ آوریل در مذاکره ناکام ماند.

دست‌کم یک گردان آمریکایی فرمان داشت هر مرد در سن نظامی را که پس از تاریکی در خیابان دیده شود — مسلح یا غیرمسلح — هدف قرار دهد. بیمارستان اصلی شهر نیز بر خلاف پیمان‌نامه‌های ژنو از سوی تفنگداران دریایی بسته شد و یک تک‌تیرانداز آمریکایی بر فراز برج آب بیمارستان مستقر گردید.

آتش‌بس همزمان با موجی از فعالیت‌های شورشی در سراسر جنوب عراق صورت گرفت که شامل گروگان‌گیری دو سرباز آمریکایی، هفت کارمند شرکت پیمانکار نظامی «کلوگ، براون و روت» و بیش از ۵۰ کارگر دیگر می‌شد. شماری از گروگان‌ها در روزهای نخست آزاد شدند، اما بیشترشان اعدام گردیدند.

### آتش‌بس، مه ۲۰۰۴
در آغاز مه ۲۰۰۴ تفنگداران دریایی زیر فشارهای شدید سیاسی آتش‌بس اعلام کردند. بیشتر درگیری‌ها به ناحیه صنعتی جنوبی شهر که کمترین تراکم جمعیتی را داشت و گوشه شمال‌غربی شهر در منطقه جولان محدود بود. سپهبد کانوی خطر کرد و فرماندهی شهر را به یک ژنرال بازنشسته عراقی با نزدیک به ۱٬۰۰۰ نفر واگذاشت که «تیپ فلوجه» را تشکیل دادند، هرچند بسیاری از افراد تحت فرماندهی این ژنرال احتمالاً خود شورشی بودند.

نخست سرلشکر برای این نقش برگزیده شد، اما اعضای کرد شورای حکومتی عراق به دلیل اتهامات مربوط به دست‌داشتن در جنایت علیه کردها در جنگ ایران و عراق با شدت مخالفت کردند و صالح با سرلشکر محمد لطیف جایگزین شد. شرایط آتش‌بس شامل سپردن کنترل فلوجه به ژنرال لطیف بود به شرط آنکه شهر برای نیروهای ائتلاف منطقه‌ای امن شود و حملات خمپاره‌ای و راکتی به پایگاه‌های آمریکایی متوقف گردد. شبه‌نظامیان لطیف لباس‌های نظامی دوره صدام حسین بر تن داشتند.

پارچه‌نوشته‌های پیروزی در سراسر شهر آویخته شد و جنگجویان سوار بر کامیون در شهر رژه رفتند. احمد چلبی، عضو شورای حکومتی عراق، پس از بمبی که عزالدین سلیم عضو همین شورا را کشت، تصمیمات ارتش آمریکا در فلوجه را مقصر دانست و گفت: «درِ گاراژ باز است و خودروهای بمب‌گذاری‌شده پی‌درپی می‌آیند.»

صاحبان مغازه‌هایی که مجلات سبک آمریکایی می‌فروختند و آرایشگرانی که مدل موی «غربی» ارائه می‌کردند، کتک خوردند و در ملأ عام تحقیر شدند. درگیری‌های میان‌فصیلی نیز گسترده بود. تیپ فلوجه به‌زودی به حاشیه رانده شد و چیزی بیش از یک فصیل دیگر در منطقه‌ای نبود که عملاً برای نیروهای ائتلاف غیرقابل دسترس شده بود.

### ضدشورش، مه – نوامبر ۲۰۰۴
در سراسر تابستان و پاییز ۲۰۰۴ ارتش آمریکا حملات هوایی پراکنده‌ای بر فلوجه انجام داد. نیروهای آمریکایی اعلام کردند همه حملات هدفمند و اطلاعاتی بوده و خانه‌هایی را نشانه گرفته که گروه ابومصعب الزرقاوی، رهبر شورشی مرتبط با القاعده، از آنها بهره می‌گرفته‌است.

در اکتبر و اوایل نوامبر ۲۰۰۴ ارتش آمریکا با تشدید حملات هوایی روزانه با جنگ‌افزارهای هدایت‌شونده دقیق علیه پناهگاه‌ها، رستوران‌ها و محل‌های گردهمایی شورشیان، مقدمات یورش بزرگ را فراهم آورد.

سی‌ان‌ان در ۱۴ اکتبر ۲۰۰۴ به اشتباه گزارش داد که حمله تهاجمی آمریکا به فلوجه آغاز شده و گزارشی از یک افسر جوان تفنگداران دریایی پخش کرد که اعلام داشت «نیروها از خط حرکت عبور کرده‌اند.» ساعاتی بعد سی‌ان‌ان اعلام کرد که حمله در واقع آغاز نشده‌است. لس آنجلس تایمز در ۱ دسامبر ۲۰۰۴ گزارش داد که به گفته چند مقام ناشناس پنتاگون، اعلام آن افسر بخشی از یک «عملیات روانی» (PSYOP) پیچیده بوده تا واکنش شورشیان فلوجه در صورت اعتقاد به قریب‌الوقوع‌بودن حمله سنجیده شود.

در ۷ نوامبر ۲۰۰۴ دولت موقت عراق منصوب از سوی آمریکا وضعیت اضطراری شصت‌روزه اعلام کرد. روز بعد نخست‌وزیر ایاد علاوی رسماً اجازه حمله به فلوجه و رمادی را صادر کرد تا «مردم آزاد شوند» و «شهر از تروریست‌ها پاکسازی گردد». تفنگداران دریایی، سربازان ارتش آمریکا و نیروهای متحد عراقی به حومه غربی فلوجه یورش بردند، دو پل روی فرات را تصرف کردند، بیمارستانی در حاشیه شهر را گرفتند و نزدیک به ۵۰ نفر را در بیمارستان بازداشت کردند. نیمی از بازداشت‌شدگان بعداً آزاد شدند. یک پزشک بیمارستان گزارش داد ۱۵ عراقی کشته و ۲۰ نفر زخمی شدند. نیروهای مسلح آمریکا نام رمز عملیات خشم شبح را بر این حمله نهادند.

## یورش آمریکایی-عراقی ۷ نوامبر ۲۰۰۴

خبرنگاران همراه با یگان‌های نظامی آمریکا — هرچند در گزارش‌دهی محدودیت داشتند — رویدادهای زیر را گزارش کردند:

در ۸ نوامبر ۲۰۰۴ نیرویی متشکل از نزدیک به ۲٬۰۰۰ سرباز آمریکایی و ۶۰۰ سرباز عراقی یورش متمرکزی را با حملات هوایی، توپخانه، زره‌پوش و پیاده‌نظام آغاز کردند. روزنامه نیویورک تایمز گزارش داد که ظرف یک ساعت از آغاز حمله زمینی، بیمارستان عمومی فلوجه تصرف شد: «بیماران و کارکنان بیمارستان با عجله از اتاق‌ها بیرون آورده شدند و فرمان یافتند بنشینند یا روی زمین دراز بکشند در حالی که سربازان دستانشان را از پشت می‌بستند.» نوآم چامسکی در کتاب «دولت‌های شکست‌خورده» اشاره کرد که بنا بر پیمان‌نامه‌های ژنو، تأسیسات پزشکی «در هیچ شرایطی نباید مورد حمله قرار گیرند و باید در همه زمان‌ها مورد احترام و حمایت طرفین درگیری باشند.»

نیروها ایستگاه راه‌آهن شمال شهر را گرفتند و همزمان از شمال و غرب به شهر وارد شدند و بر محله‌های ناآرام جولان و عسکری چیره شدند. تا غروب ۹ نوامبر نیروهای آمریکایی تقریباً به قلب شهر رسیده بودند. مقامات نظامی آمریکا اعلام کردند بین ۱٬۰۰۰ تا ۶٬۰۰۰ شورشی در شهر حضور دارند که سازمان‌یافته عمل می‌کنند و در گروه‌های ۳ تا ۲۵ نفره می‌جنگند. گمان می‌رفت بسیاری از شورشیان پیش از حمله از شهر گریخته باشند.

در هفته نخست عملیات، سخنگوی دولت عراق ثائر النقیب گفت بسیاری از جنگجویان باقی‌مانده درخواست تسلیم کرده‌اند و مقامات عراقی «به کسانی که مرتکب جنایات بزرگ نشده‌اند عفو خواهند داد.» در همان زمان نیروهای آمریکایی مانع خروج مردان پناهجو از منطقه جنگی شدند و شهر زیر حکومت نظامی شبانه «تیراندازی برای کشتن» قرار گرفت: هر کسی که در دید دوربین‌های دید شب تفنگداران دریایی دیده می‌شد، هدف قرار می‌گرفت.

بر پایه گزارش‌ها در جریان این عملیات ۶۰ مسجد و ۷۰۰ تا ۱٬۰۰۰ خانه ویران شد. ۷۱ سرباز آمریکایی کشته شدند و بنا بر گزارش ارتش آمریکا نزدیک به ۱٬۲۰۰ شورشی کشته و ۱٬۰۰۰ نفر اسیر شدند.

یک سال پس از این عملیات، یک خبرگزاری ایتالیایی در ۹ نوامبر ۲۰۰۵ گزارشی پخش کرد مبنی بر اینکه تفنگداران دریایی از بمب‌های MK-77 شبیه ناپالم و نیز فسفر سفید بهره گرفته‌اند که هر دو از جنگ‌افزارهای ممنوعه بر پایه پیمان‌نامه‌های منع کاربرد سلاح‌های شیمیایی به‌شمار می‌آیند.

## پس از نبرد و بازسازی
در اواسط دسامبر ۲۰۰۴ به ساکنان فلوجه اجازه بازگشت به خانه‌هایشان داده شد، مشروط بر اینکه بازرسی‌های تحلیلی را بپذیرند. بازگشت‌کنندگان از سوی نیروهای آمریکایی کارت شناسایی ویژه دریافت کردند. بنا بر گزارش نیروهای آمریکایی نیمی از خانه‌های فلوجه — برآورد ۳۹٬۰۰۰ واحد مسکونی — آسیب دیده بودند و بنا بر شبکه NBC نزدیک به ۹٬۰۰۰ خانه کاملاً ویران شده بود. نیروهای آمریکایی تنها ۲٬۵۰۰ درخواست جبران خسارت از مجموع ۳۲٬۰۰۰ درخواست ارائه‌شده توسط ساکنان را پرداخت کردند.

از نوامبر ۲۰۰۴ شهر آرامش نسبی را تجربه کرد و شمار حملات مسلحانه به نیروهای آمریکایی کاهش یافت، هرچند حملات پراکنده ادامه داشت. برجسته‌ترین آنها عملیات انتحاری با خودرو بمب‌گذاری‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۰۵ بود که شش تفنگدار دریایی را کشت و سیزده نفر را زخمی کرد.

## عملیات شکستن ترور (۲۰۱۶)
در ۲۳ مه ۲۰۱۶ دولت عراق عملیات نظامی گسترده‌ای را برای بازپس‌گیری فلوجه از دست داعش آغاز کرد. این عملیات پس از سه ماه محاصره شهر صورت گرفت. در ۱۷ ژوئن ۲۰۱۶ نیروهای عراقی کنترل ساختمان فرمانداری فلوجه در مرکز شهر را اعلام کردند و در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۶ نیروهای عراقی شهر فلوجه را به‌طور کامل از دست داعش آزاد ساختند.

## جستارهای وابسته
* فلوجه
* نبرد اول فلوجه
* نبرد دوم فلوجه
* جنگ عراق

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:اشغال عراق
رده:همه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبع
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:پیوند رده انبار در ویکی‌داده‌است
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده
رده:افراد زنده
رده:شهردارها در عراق
رده:اهالی فلوجه