زبان‌های عراق

**زبان‌های عراق** به مجموعه زبان‌هایی گفته می‌شود که در کشور عراق رواج دارند. عربی بین‌النهرینی (عربی عراقی) پرکاربردترین زبان در این کشور است. بر پایه قانون اساسی عراق، زبان عربی و زبان کردی دو زبان رسمی عراق هستند و زبان‌های ترکمنی، آرامی نو و ارمنی نیز به عنوان زبان‌های اقلیت به رسمیت شناخته شده‌اند.

عراق از دیرباز سرزمینی چندزبانه بوده‌است. کهن‌ترین زبان‌های ثبت‌شده در این سرزمین زبان سومری و زبان اکدی هستند که با خط میخی نوشته می‌شدند. زبان آرامی طولانی‌ترین پیشینه کاربرد مداوم را در عراق دارد و بازماندگان آن، یعنی زبان‌های آرامی نو، هنوز در میان برخی اقلیت‌ها رایج‌اند. افزون بر زبان‌های رسمی و اقلیت، زبان‌های فارسی و انگلیسی نیز در عراق کاربرد دارند؛ انگلیسی نخستین زبان خارجی آموزشی کشور است و فارسی به‌ویژه در میان شیعیان عراق شناخته شده‌است.

## زبان‌های معاصر
پرکاربردترین زبان در عراق زبان عربی است (به‌ویژه عربی بین‌النهرینی)؛ پس از آن زبان کردی (عمدتاً گویش‌های سورانی و کرمانجی) قرار دارد. سومین زبان پرکاربرد، گویش ترکمنی عراقی از خانواده زبان ترکی است و پس از آن گویش‌های گوناگون آرامی نوی شمال شرقی جای دارند.

عربی فصیح (معیار) با خط عربی نوشته می‌شود، اما عربی بین‌النهرینی و زبان کردی با خط عربی-فارسی اصلاح‌شده نگاشته می‌شوند (نگاه کنید به الفبای کردی). در سال ۱۹۹۷ میلادی، ترکمن‌های عراق الفبای ترکی را به عنوان خط نوشتاری رسمی خود پذیرفتند و تا سال ۲۰۰۵ رهبران جامعه ترکمن عراق تصمیم گرفتند که زبان ترکی استانبولی جایگزین ترکمنی سنّتی (که از خط عربی بهره می‌برد) در مدارس عراق شود. زبان‌های آرامی نو نیز با خط سریانی نوشته می‌شوند.

بر پایه منابع روسی، نزدیک به ۱۵ تا ۲۰ درصد جمعیت عراق به کردی و در حدود ۵ درصد به زبان‌های آرامی نو سخن می‌گویند. از دیگر زبان‌های اقلیت کوچک‌تر می‌توان به زبان شبکی و زبان ارمنی اشاره کرد.

### زبان‌های رسمی
زبان‌های رسمی عراق بر پایه قانون اساسی عراق تعیین شده‌اند. این قانون اساسی در ۱۸ سپتامبر ۲۰۰۵ از سوی مجلس ملی انتقالی عراق تصویب شد و سپس در همه‌پرسی قانون اساسی مورخ ۱۵ اکتبر ۲۰۰۵ تأیید گردید. متن رسمی قانون اساسی در ۲۸ دسامبر ۲۰۰۵ در روزنامه رسمی عراق (شماره ۴۰۱۲) به زبان عربی فصیح منتشر شد و لازم‌الاجرا گردید. ترجمه رسمی انگلیسی آن نیز با همکاری مقامات دولت عراق و دفتر پشتیبانی قانون اساسی سازمان ملل متحد تهیه شد.

بر اساس مادهٔ چهارم قانون اساسی، عربی و کردی زبان‌های رسمی عراق هستند و سه زبان ترکی (ترکمنی)، آرامی نو و ارمنی به عنوان زبان‌های اقلیت شناسایی شده‌اند. همچنین هر منطقه یا استان می‌تواند زبان محلی دیگری را از راه همه‌پرسی عمومی به زبان رسمی اضافی تبدیل کند. بر پایه بند دوم همین ماده، قانونی که رسماً جایگاه کردی را به عنوان زبان رسمی تعریف کند باید تصویب شود، اما تا مارس ۲۰۲۵ چنین قانونی تصویب نشده و وضعیت رسمی زبان کردی در عراق (به‌جز اقلیم کردستان) همچنان مبهم است.

### زبان‌های خارجی و آموزش
انگلیسی عمدتاً به عنوان زبان دوم در میان نخبگان رایج است و نخستین زبان خارجی آموزشی در عراق به‌شمار می‌رود. فارسی نیز به‌ویژه در میان مسلمانان شیعه شناخته شده‌است و برخی عراقیان سنّی که با ایران پیوندهای تجاری دارند نیز آن را می‌دانند. به دلیل پیشینه تاریخی و تعلق عراق به امپراتوری عثمانی، زبان ترکی نیز به‌ویژه در شمال کشور و در میان ترکمن‌ها و آذری‌ها همچنان رایج است.

عربی زبان نخست آموزش در همه مدارس دولتی است، در حالی که در مناطق کردنشین کردی زبان نخست آموزشی به‌شمار می‌رود. بر پایه گزارش سازمان بین‌المللی فرانکوفونی، نزدیک به ۱۰۰ مدرسه (از مجموع ۴۰۰۰ تا ۵۰۰۰ مدرسه) که نیمی از آن‌ها در استان بغداد قرار دارند، زبان فرانسه را به عنوان زبان خارجی دوم اختیاری ارائه می‌دهند و شمار دانش‌آموزان فرانسه‌آموز میان ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ نفر برآورد می‌شود.

## پیشینه تاریخی
کهن‌ترین زبان‌های ثبت‌شده در عراق زبان سومری و زبان اکدی (شامل آشوری باستان و بابلی باستان) هستند. سومری تا حدود ۱۷۰۰ پیش از میلاد جای خود را به اکدی داد و اکدی نیز به‌تدریج از ۱۲۰۰ پیش از میلاد تا ۱۰۰ میلادی با زبان آرامی جایگزین شد. زبان‌های سومری و اکدی (با همه گویش‌های آشوری و بابلی باستان) از حدود ۳۳۰۰ پیش از میلاد با خط میخی نگاشته می‌شدند. آخرین متن اکدی شناسایی‌شده به سده نخست میلادی بازمی‌گردد.

زبانی که طولانی‌ترین دوره کاربرد پیوسته را در عراق دارد زبان آرامی است که سنّت نوشتاری آن بیش از ۲۰۰۰ سال قدمت دارد و امروزه در بازماندگانش یعنی زبان‌های آرامی نو به حیات خود ادامه می‌دهد.

## خط و نظام نوشتاری
برای نگارش زبان‌های رایج در عراق، نظام‌های نوشتاری گوناگونی به کار می‌رود. عربی، کردی (سورانی)، فارسی و ترکمنی سنّتی همگی از گونه‌هایی از خط عربی بهره می‌برند. زبان‌های آرامی نو با خط سریانی و ارمنی با الفبای ارمنی نوشته می‌شوند. ترکمن‌های عراق از سال ۱۹۹۷ به‌طور رسمی الفبای لاتین ترکی را پذیرفتند، هرچند خط عربی نیز همچنان کاربرد دارد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* قانون اساسی عراق (۲۰۰۵) — وزارت کشور عراق
* قانون اساسی عراق (۲۰۰۵) — یونسکو
* قانون اساسی عراق (۲۰۰۵) — سازمان جهانی مالکیت فکری

رده:زبان‌های عراق