پوشاک سنتی فلسطینی

**پوشاک سنتی فلسطینی** گونه‌هایی از پوشاک است که فلسطینیان در گذشته و گاه در زمان حاضر بر تن می‌کنند. سفرنامه‌نویسان خارجی که در سده‌های نوزدهم و آغاز بیستم میلادی از سرزمین فلسطین دیدن کردند، بارها بر تنوع چشمگیر پوشاک آن سرزمین تأکید نهادند؛ به‌ویژه جامه‌های زنان فلاحین (روستاییان) که بسیاری از آن‌ها با گل‌دوزی ظریف آراسته می‌شد و ساختن و نگهداری آن‌ها نقشی بنیادین در زندگی زنان منطقه داشت. تا دهه ۱۹۴۰ میلادی، پوشاک سنتی زن فلسطینی بازتاب‌دهنده پایگاه اقتصادی و زناشویی و نیز زادگاه او بود و ناظران آگاه می‌توانستند از جنس پارچه، رنگ‌ها، برش و نقش‌مایه‌های گل‌دوزی، خاستگاه شهری یا روستایی صاحب جامه را بازشناسند.

گرچه پژوهشگران ریشه‌های این پوشاک را به دوران باستان بازمی‌گردانند، هیچ نمونه پارچه‌ای از آن روزگاران بر جای نمانده که بتوان جامه‌های نوین را با آن سنجید. اثرگذاری امپراتوری‌هایی چون مصر باستان، روم باستان و امپراتوری بیزانس بر پوشاک فلسطین عمدتاً از راه بازنمایی‌های هنری و توصیف‌های ادبی مستند شده‌است. در سال ۲۰۲۱ میلادی، هنر گل‌دوزی در فلسطین در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد.

## خاستگاه

جف امبرلینگ، مدیر مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو، اشاره می‌کند که پوشاک فلسطینی از آغاز سده نوزدهم تا جنگ جهانی اول «ردپای سبک‌های مشابهی را نشان می‌دهد که در آثار هنری بیش از ۳۰۰۰ سال پیش بازنمایی شده‌اند».

حنان منیّر، گردآورنده و پژوهشگر پوشاک فلسطینی، نمونه‌هایی از پوشاک پیشافلسطینی را در دست‌ساخته‌های دوره پایانی عصر مفرغ شامی (۱۵۰۰ پیش از میلاد) می‌بیند؛ از جمله نقاشی‌های مصری که کنعانیان را با جامه‌هایی به شکل A نشان می‌دهند. به گفته منیّر، از ۱۲۰۰ پیش از میلاد تا ۱۹۴۰ میلادی همه پیراهن‌های فلسطینی از پارچه‌های طبیعی با برش مشابه خط A و آستین‌های مثلثی دوخته می‌شدند. این شکل نزد باستان‌شناسان به «تونیک سوری» شناخته می‌شود و در دست‌ساخته‌هایی مانند حکاکی عاجی از تل مگیدو (۱۲۰۰ پیش از میلاد) دیده شده‌است.

در کتاب «فلسطین: کهن و نوین» (۱۹۴۹) از موزه سلطنتی انتاریو، وینیفرد نیدلر می‌نویسد که «هیچ پوشاک واقعی از فلسطین باستان بر جای نمانده و شرح‌های دقیقی نیز در ادبیات کهن وجود ندارد». او بر شباهت کلی پوشاک نوین فلسطین با جامه‌های مردمان غرب آسیا در یادمان‌های مصری و آشوری باستان تأکید می‌ورزد. نیدلر همچنین به دست‌ساخته‌های خوب‌نگهداشته لباس از دوره پایانی رومی-مصری اشاره می‌کند که شامل «جامه‌های کتانی گشاد با نوارهای پشمی بافته‌شده، کفش و صندل و کلاه‌های کتانی» بود و آن‌ها را با پوشاک نوین فلسطینی قابل مقایسه می‌داند.

پوشاک بنات صهیون در اشعیا ۳: آیه‌های ۲۲ تا ۲۴ توصیف شده که نشان‌دهنده شباهت مُد زنانه شهری در دوران اشعیا با لباس روستایی نوین فلسطین است.

گذار از طرح‌های بافته‌شده به طرح‌های گل‌دوزی‌شده با ساخت سوزن‌های ظریف در دمشق در سده هشتم میلادی ممکن شد. بخش‌های گل‌دوزی‌شده پیراهن مانند سینه‌بند مربعی (قبّه) و تخته پشت تزیینی (شنیار) که در پیراهن‌های فلسطینی رایج‌اند، در جامه‌های سده سیزدهم اندلس نیز یافت شده‌اند. هر روستا در فلسطین نقش‌مایه‌هایی داشت که نشانه شناسایی زنان محلی بود. از جمله نقش‌های رایج: ستاره هشت‌پر، ماه، پرندگان، برگ نخل، پله و لوزی یا مثلث‌هایی بودند که به‌عنوان تعویذ برای دور کردن چشم‌زخم به کار می‌رفتند.

## گوناگونی اجتماعی و جنسیتی
جامعه سنتی فلسطین به سه گروه بخش می‌شد: روستاییان، شهرنشینان و بادیه‌نشینان (بدوی‌ها). پوشاک فلسطینی بازتاب تفاوت‌های پویایی اجتماعی و فیزیکی میان زنان و مردان این گروه‌ها بود.

روستاییان که در عربی فلاحین خوانده می‌شوند، در انزوای نسبی زندگی می‌کردند و از همین رو، کهن‌ترین و سنتی‌ترین طرح‌های پوشاک در جامه‌های زنان روستایی دیده می‌شد. ویژه بودن طرح‌های محلی تا بدان‌جا بود که «می‌شد روستای یک زن فلسطینی را از گل‌دوزی پیراهنش بازشناخت».

شهرنشینان () بیشتر در معرض اثرپذیری‌های بیرونی بودند و مُدهای شهری ناپایدارتر از مُدهای روستایی بود. تا آغاز سده بیستم، زنان و مردان توانگر شهرها عمدتاً پوشاک غربی برگزیده بودند. غاده کرمی در زندگی‌نامه خود یادآوری می‌کند که در دهه ۱۹۴۰ در محله ثروتمند عربی قطمون در اورشلیم، تنها خدمتکاران خانه‌ها که زنان روستایی محلی بودند، لباس سنتی فلسطینی بر تن داشتند.

پوشاک بادیه‌نشینان به‌جای پیوند با یک ناحیه جغرافیایی مشخص، بازتاب وابستگی‌های قبیله‌ای بود. همچنین مانند بیشتر نقاط خاورمیانه، پوشاک مردان یکدست‌تر از پوشاک زنان بود.

## بافندگی و پارچه‌ها

پارچه‌های پشمی برای کاربرد روزمره توسط بافندگان مجدل، بیت‌لحم، رام‌الله و اورشلیم تولید می‌شد. پشم می‌توانست از گوسفند، بز یا شتر باشد. بافندگی نزد بادیه‌نشینان همواره بر عهده زنان بوده و هست؛ آن‌ها با ریسیدن نخ از پشم گوسفند، رنگ‌آمیزی با رنگ‌های طبیعی و بافتن بر دار زمینی، اقلام خانگی مانند چادر، قالی و روبالشی می‌ساختند.

کتان بافته‌شده بر دار دستی و پنبه، پارچه‌های اصلی جامه‌های گل‌دوزی‌شده بودند. با این حال پنبه تا پایان سده نوزدهم که وارد شدن آن از اروپا آغاز شد، کاربرد گسترده نداشت. پارچه‌ها را بی‌رنگ می‌گذاشتند یا به رنگ‌های گوناگون درمی‌آوردند؛ محبوب‌ترین رنگ آبی تیره بود که با رنگزای نیل به دست می‌آمد و رنگ‌های دیگر سیاه، سرخ و سبز بودند. در سال ۱۸۷۰ ده کارگاه رنگرزی در محله مورستان اورشلیم با نزدیک به ۱۰۰ کارگر مرد فعال بود.

به گفته شیلا ویر، باور بر آن بود که رنگ حاصل از نیل () چشم‌زخم را دور می‌کند و از آن در دوخت بالاپوش‌ها در جلیل و پیراهن‌ها در جنوب فلسطین بسیار بهره می‌بردند. پنبه ضخیم نیلی‌رنگ همچنین برای دوخت شلوار (سِروال یا شِروال) به کار می‌رفت؛ شلواری گشاد از کمر به پایین ولی تنگ در ساق و مچ پا که مردان و زنان هر دو می‌پوشیدند. هرچه ناحیه توانگرتر بود، آبی تولیدشده تیره‌تر می‌شد؛ پارچه تا نُه بار در خُمره فرو برده و رها می‌شد. پیراهن‌های دارای سنگین‌ترین و پیچیده‌ترین گل‌دوزی که اغلب «سیاه» توصیف می‌شدند، از پنبه ضخیم یا کتان بسیار تیره‌آبی دوخته می‌شدند.

به دلیل آب‌وهوای گرم و نیز برای نمایش شأن اجتماعی، پیراهن‌ها بسیار پُرحجم بریده می‌شدند، به‌ویژه در جنوب فلسطین که گاه دو برابر قد انسان بلندی داشتند و مازاد آن در کمربند جمع می‌شد. برای پیراهن‌های جشنی جنوب، ابریشم‌ها از سوریه و گاه از مصر وارد می‌شد. برای نمونه، در ناحیه بیت‌لحم رسم بود که راه‌راه‌های کتان نیلی‌آبی را با راه‌راه‌های ابریشمی درهم ببافند.

مُد شهری تابع مُدهای دمشق بود. برخی تولیدکنندگان در حلب، حماة و دمشق سبک‌هایی ویژه بازار فلسطین می‌ساختند. بافندگان حمص کمربند و شال‌هایی منحصراً برای صادرات به نابلس و اورشلیم تولید می‌کردند.

تولید پارچه برای پوشاک سنتی فلسطینی و صادرات به سراسر جهان عرب صنعت کلیدی روستای ویران‌شده مجدل بود. پارچه مجدلاوی را بافنده‌ای مرد بر دار یک‌پایی با نخ‌های پنبه‌ای سیاه و نیلی همراه با نخ‌های ابریشمی سرخابی و فیروزه‌ای می‌بافت. هرچند روستا دیگر وجود ندارد، هنر بافندگی مجدلاوی در چارچوب پروژه حفظ میراث فرهنگی سازمان اطفالنا و دهکده هنر و صنایع دستی در شهر غزه ادامه دارد.

## گل‌دوزی فلسطینی

نقش‌مایه‌های گوناگون در گل‌دوزی و پوشاک فلسطینی برگزیده شدند؛ زیرا پیشینه دراز فلسطین و جایگاه آن بر مسیرهای بازرگانی بین‌المللی، آن را در معرض اثرپذیری‌های چندگانه قرار داده بود. پیش از پیدایش نخ‌های رنگ‌شده مصنوعی، رنگ‌ها از مواد طبیعی در دسترس به دست می‌آمدند: «سرخ» از حشرات و انار، «آبی تیره» از گیاه نیل، «زرد» از گل زعفران و خاک و برگ مو، «قهوه‌ای» از پوست درخت بلوط و «بنفش» از صدف‌های له‌شده موِرکس.

شاهین می‌نویسد که کاربرد سرخ، بنفش، آبی نیلی و زعفرانی بازتاب‌دهنده طیف رنگی کهن ساحل کنعانی و فلسطی بود و سبز اسلامی و سیاه بیزانسی افزوده‌های تازه‌تری به چرخه رنگ سنتی بودند. شیلا ویر، نویسنده «پوشاک فلسطینی» (۱۹۸۹) و «گل‌دوزی فلسطینی» (۱۹۷۰)، می‌نویسد که نقش‌مایه‌های بخیه چلیپایی شاید از فرش‌های شرقی و نقش‌مایه‌های بخیه خوابیده (کوچینگ) شاید از جامه‌های کشیشان مسیحی یا زرین‌دوزی بیزانسی برگرفته شده باشند. نسخه‌های ساده و نمادین نقش درخت سرو (سَرو) در سراسر فلسطین یافت می‌شود.

سنت‌های دیرینه گل‌دوزی در جلیل بالا و پایین، تپه‌های یهودیه و دشت ساحلی وجود داشت. پژوهش ویر دربارهٔ الگوهای پراکنش گل‌دوزی نشان می‌دهد که در ناحیه‌ای از ساحل تا دره اردن در جنوب کوه کرمل و دریاچه طبریه و شمال یافا و از نابلس به شمال، پیشینه چندانی از گل‌دوزی نبوده‌است؛ آرایه‌های تزیینی جامه زنان در این ناحیه بیشتر از نوع قیطان‌دوزی و دوخت اَپلیکه بود. ضرب‌المثل عربی «گل‌دوزی نشانه بی‌کاری است» که گوستاف دالمان در سال ۱۹۳۷ در این ناحیه ثبت کرد، به‌عنوان توضیح احتمالی این تفاوت منطقه‌ای پیشنهاد شده‌است.

### سنت گل‌دوزی زنان روستایی

گل‌دوزی زنان روستایی با سبک‌های ویژه محلی، سنتی بود که در دوران حکمرانی عثمانی بر فلسطین به اوج خود رسید. زنان نقوشی می‌دوختند که نماینده میراث، تبار و وابستگی‌هایشان بود. نقش‌مایه‌ها از شکل‌های هندسی پایه مانند مربع و گل‌آذین (رُزِت) برمی‌آمدند. مثلث‌ها به‌عنوان تعویذ برای دور کردن چشم‌زخم به کار می‌رفتند و بلوک‌های بزرگ گل‌دوزی پیچیده بر سینه‌بند پیراهن دوخته می‌شد تا ناحیه آسیب‌پذیر سینه را از چشم‌زخم و بیماری محافظت کند. برای پرهیز از جادوی چشم دیگر زنان، عمداً نقصی در هر جامه گنجانده می‌شد تا نگاه ناظران را منحرف کند.

دختران از هفت‌سالگی، معمولاً با آموزش مادربزرگانشان، ساخت جامه‌های گل‌دوزی‌شده را آغاز می‌کردند. پیش از سده بیستم بیشتر دختران به مدرسه نمی‌رفتند و بخش بزرگی از وقت خود را بیرون از کارهای خانگی صرف ساختن جامه می‌کردند؛ به‌ویژه جهیزیه عروسی (جهاز) که دربرگیرنده پیراهن‌های روزانه و آیینی، جواهرات، روبندها، سربندها، زیرپوش‌ها، دستمال‌ها، کمربندها و پاپوش‌ها بود.

### دگرگونی نقش‌مایه‌ها در سده بیستم
در اواخر دهه ۱۹۳۰ تأثیرات تازه‌ای از کتاب‌ها و مجله‌های الگوی اروپایی سبب پدیدار شدن نقش‌مایه‌های منحنی مانند گل، تاک و آرایه برگ شد. نقش‌مایه پرنده جفتی نیز در این دوره وارد شد و در نواحی مرکزی فلسطین بسیار رواج یافت. جان ویتینگ که بخش‌هایی از مجموعه موزه هنر مردمی بین‌المللی را گردآورده بود، مدعی شد که «هر چیزی پس از ۱۹۱۸ طرح بومی فلسطینی نبوده بلکه ورودی‌هایی از کتاب‌های الگوی خارجی بوده که راهبه‌های خارجی و پرستاران سوئیسی آورده‌اند». دیگران می‌گویند این دگرگونی‌ها پیش از اواخر دهه ۱۹۳۰ رخ نداد؛ در آن زمان هنوز نقش‌مایه‌های بومی برخی روستاها قابل شناسایی بود. نقش‌مایه‌های هندسی در جلیل و نواحی جنوبی مانند صحرای سینا همچنان رایج ماند.

## پوشاک مردان
برخی حرفه‌ها لباس ویژه خود را داشتند. برای نمونه قایقرانان یافا یکسان‌پوش بودند. چاروادارها () که پیش از ساخته شدن جاده‌ها میان شهرها رفت‌وآمد می‌کردند، نیم‌تنه کوتاه گل‌دوزی‌شده با آستین‌های بلند شکافته از درون، کفش‌های سرخ و کلاه پشمی زرد کوچک با دستار تنگ بر سر می‌نهادند.

پوشاک سنتی مردانه به‌طور کلی شامل بالاپوش (قُمباز)، عبا، سربند (چفیه) و کمربند (حِزام) بود.

## جغرافیای پوشاک

### اورشلیم
نخبگان اورشلیم از مُد دمشق پیروی می‌کردند که خود متأثر از دربار عثمانی در استانبول بود. پارچه‌ها از سوریه وارد می‌شد و چندین فروشگاه تخصصی در خیابان مامیلا دایر بود. پیراهن‌های عروسی از حلب و ترکیه سفارش داده می‌شد و از آغاز سده بیستم طبقات بالا پوشاک اروپایی برگزیدند.

### جلیل
مجموعه‌ها نشان می‌دهد که دست‌کم از میانه سده نوزدهم سبک ویژه‌ای برای زنان جلیل وجود داشته‌است. شکل استاندارد شامل بالاپوش (جِلّایه)، پیراهن و شلوار بود. بخیه چلیپایی کاربرد چندانی نداشت و زنان الگوهای چهل‌تکه با شکل‌های لوزی و مستطیلی را ترجیح می‌دادند. در دهه ۱۸۶۰ اچ.بی. تریسترام پوشاک روستاهای البصه و عسفیا را «ساده، وصله‌شده یا گل‌دوزی‌شده با شکل‌های بس شگفت‌انگیز و غریب» توصیف کرد. با آغاز سده بیستم سبک‌های ترکی/عثمانی مانند شلوارهای گشاد و حاشیه‌بندی طنابی چیره شد.

### نابلس
پیراهن‌های زنان روستاهای ناحیه نابلس کم‌آرایه‌ترین پیراهن‌ها در سراسر فلسطین بودند.

### بیت‌لحم
وداد قعوار بیت‌لحم را «پاریسِ فلسطین مرکزی» توصیف کرده‌است. بیت‌لحم و بیت جالای همجوار آن به بخیه خوابیده (کوچینگ) ظریف‌شان شهره بودند. این فن به‌ویژه در تخته‌های پیراهن عروسی «ملک» (ملکه) به کار می‌رفت. پیراهن ملک میان عروسان روستاهای پیرامون اورشلیم بسیار محبوب بود؛ چندان‌که تخته‌های آن به‌صورت تجاری در بیت‌لحم و بیت جالا تولید شدند. در میان خانواده‌های توانگرتر، رسم بود که داماد هزینه پیراهن عروسی را بپردازد و بدین‌سان کار گل‌دوزی به نمایشی از پایگاه اجتماعی بدل می‌شد.

## پس از ۱۹۴۸

اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان سبب گسست در شیوه‌های سنتی پوشاک و آیین‌های آن شد؛ بسیاری از زنان آواره دیگر توان مالی و زمانی سرمایه‌گذاری بر جامه‌های گل‌دوزی‌شده پیچیده را نداشتند. وداد قعوار از نخستین کسانی بود که سبک‌های نوپدید پس از نکبت را بازشناخت.

در دهه ۱۹۶۰ سبک‌های تازه‌ای پدیدار شد؛ برای نمونه «پیراهن شش‌شاخه» که نام خود را از شش نوار پهن گل‌دوزی آویخته از کمر گرفته بود. این سبک‌ها از اردوگاه‌های آوارگان برآمدند، به‌ویژه پس از ۱۹۶۷. سبک‌های محلی روستایی جای خود را به سبک «فلسطینی» یکپارچه دادند.

شاول، سبکی رایج در کرانه باختری و اردن پیش از انتفاضه اول، احتمالاً از یکی از پروژه‌های گل‌دوزی درآمدزای اردوگاه‌های آوارگان تکامل یافت. این سبک کوتاه‌تر و باریک‌تر بود و برش غربی داشت.

پروژه‌های درآمدزا در اردوگاه‌ها و سرزمین‌های اشغالی، نقش‌مایه‌های گل‌دوزی را بر اقلام غیرپوشاکی مانند کیف و زیورآلات نیز به کار بردند. سازمان‌هایی چون پروژه صُلافای آنروا در نوار غزه، اطفالنا (کار با ناشنوایان) در غزه، اتحادیه زنان عرب بیت‌لحم و تعاونی زنان صوریف در کرانه باختری و نیز سازمان تجارت منصفانه سنبله در اورشلیم، در زنده نگه‌داشتن و بازاریابی جهانی این میراث نقش داشتند.

## ثبت در یونسکو
در سال ۲۰۲۱ میلادی، «هنر گل‌دوزی در فلسطین، شیوه‌ها، مهارت‌ها، دانش‌ها و آیین‌ها» در فهرست نمایانگر میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو به ثبت رسید. بر پایه توصیف یونسکو، هنر سنتی گل‌دوزی در سراسر فلسطین گسترده‌است و جامه اصلی پیراهن فراخی به نام «ثوب» است که گل‌دوزی‌هایی بر سینه، آستین‌ها، سرآستین‌ها و نوارهایی از کمر تا لبه پایینی دارد. گل‌دوزی با نخ ابریشم بر پارچه پشمی، کتانی یا نخی اجرا می‌شود و این هنر از مادر به دختر و نیز از راه آموزش رسمی انتقال می‌یابد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* هنر گل‌دوزی در فلسطین در وبگاه یونسکو
* هویت‌های گل‌دوزی‌شده: یک سده پوشاک فلسطینی — کاتالوگ نمایشگاه مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو

رده:پوشاک فلسطین
رده:پوشاک خاورمیانه‌ای
رده:گل‌دوزی
رده:طراحی پارچه