مؤسسه نسخه‌های خطی شرقی آکادمی علوم روسیه

**مؤسسهٔ نسخه‌های خطی شرقی** وابسته به آکادمی علوم روسیه، که پیش‌تر شعبهٔ سنت پترزبورگ مؤسسهٔ مطالعات شرقی آکادمی علوم روسیه بود، یک مؤسسهٔ پژوهشی در سنت پترزبورگ، روسیه است که مجموعه‌های گوناگونی از نسخه‌های خطی و متون چاپی اولیه به زبان‌های آسیایی، از جمله عربی، چینی، مغولی، تبتی و تانگوت را در خود جای داده است.

## تاریخچه
خاستگاه مؤسسهٔ نسخه‌های خطی شرقی به سال ۱۸۱۸ بازمی‌گردد، زمانی که آکادمی علوم روسیه دریافت که لوئی-ژاک روسو (۱۷۸۰–۱۸۳۱)، کنسول فرانسه در حلب و طرابلس (که در آن زمان هر دو بخشی از امپراتوری عثمانی بودند)، مجموعهٔ گسترده‌ای از نسخه‌های خطی نوشته‌شده به خط عربی را می‌فروشد. در نوامبر همان سال، رئیس آکادمی، کنت سرگئی اوواروف، به هیئت مدیرهٔ آکادمی نامه نوشت و درخواست کرد که اتاقی جداگانه در کابینت شگفتی‌های آکادمی برای نگهداری این مجموعهٔ نسخه‌های خطی (که در نهایت در دو مرحله در ۱۸۱۹ و ۱۸۲۵ به‌وسیلهٔ آکادمی خریداری شد) و همچنین دیگر مدال‌ها، نسخه‌های خطی و کتاب‌های با منشأ شرقی که پیش‌تر در موزهٔ آکادمی امپراتوری علوم قرار داشتند، اختصاص داده شود. نتیجهٔ این اقدام، تأسیس موزهٔ آسیایی () آکادمی علوم در سنت پترزبورگ بود.

موزهٔ آسیایی به‌سرعت خود را به‌عنوان نهاد اصلی برای گردآوری و مطالعهٔ نسخه‌ها و کتاب‌های شرقی در روسیه تثبیت کرد و همچنین به یکی از مراکز بین‌المللی مهم در حوزهٔ مطالعات شرقی بدل شد. تا زمان انقلاب روسیه در ۱۹۱۷، تقریباً صد سال پس از تأسیس آن، موزه یکی از گسترده‌ترین مجموعه‌های نسخه‌های خطی و کتاب‌های چاپی شرقی در جهان را در خود جای داده بود. پس از انقلاب روسیه، موزهٔ آسیایی تا مهٔ ۱۹۳۰ همچنان با همان نام ادامه یافت، زمانی که مؤسسهٔ مطالعات شرقی آکادمی علوم اتحاد شوروی تأسیس شد و موزهٔ آسیایی در این مؤسسهٔ تازه ادغام گردید. مؤسسهٔ مطالعات شرقی در آغاز در کتابخانهٔ آکادمی علوم روسیه در لنینگراد (نام سنت پترزبورگ در دورهٔ اتحاد جماهیر شوروی) مستقر بود، اما در ۱۹۴۹ به ساختمان اختصاصی خود در یکی از بال‌های کاخ جدید مایکل منتقل شد (بال دیگر توسط مؤسسهٔ تاریخ فرهنگ مادی آکادمی علوم روسیه اشغال شده بود). سپس دو سال بعد، در ۱۹۵۱، مؤسسه به محل جدید خود در مسکو منتقل شد. بااین‌حال، به دلایل عملی، کتابخانهٔ اصلی مؤسسه و مجموعه‌های نسخه‌های خطی و کتاب‌های چاپی اولیه در کاخ جدید مایکل در لنینگراد باقی ماندند و به‌عنوان بخش نسخه‌های خطی شرقی مؤسسهٔ مطالعات شرقی فعالیت کردند.

پنج سال پس از انتقال مؤسسهٔ مطالعات شرقی به مسکو، در فوریهٔ ۱۹۵۶، بخش نسخه‌های خطی شرقی در لنینگراد دوباره سازمان‌دهی شد و به شعبهٔ لنینگراد مؤسسهٔ مطالعات شرقی تبدیل شد. در حالی که شاخهٔ اصلی مسکو بر مطالعات مدرن متمرکز بود، شاخهٔ لنینگراد در مطالعهٔ تاریخ، ادبیات و زبان‌های باستانی و قرون وسطایی شرق تخصص داشت و همچنین به انتشار ویرایش‌های انتقادی متون موجود در مجموعه‌هایش می‌پرداخت.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در ۱۹۹۱، این نهاد همچنان به‌عنوان شاخه‌ای از مؤسسهٔ مطالعات شرقی ادامه یافت، هرچند اکنون با نام شعبهٔ سنت پترزبورگ مؤسسه مطالعات شرقی آکادمی علوم روسیه، تا سال ۲۰۰۷. در سال ۲۰۰۷ شعبهٔ سنت پترزبورگ از مؤسسهٔ مطالعات شرقی جدا شد و به مؤسسه‌ای مستقل تحت نظر آکادمی علوم روسیه تبدیل شد. مؤسسهٔ جدید، که در اواخر ۲۰۰۹ عنوان «مؤسسه نسخه‌های خطی شرقی» را به خود گرفت، همچنان یک بال از کاخ جدید مایکل را اشغال می‌کند.

## فهرست مدیران
### مدیران موزهٔ آسیایی (۱۸۱۸–۱۹۳۰)
* کریستین مارتین فران (۱۸۱۸–۱۸۴۲)
* برنهارد دورن (۱۸۴۲–۱۸۸۱)
* ویکتور رومانویچ روزن (۱۸۸۱–۱۸۸۲)
* فردیناند یوهان ویدمان (۱۸۸۲–۱۸۸۵)
* فریدریش ویلهلم رادولف (۱۸۸۵–۱۸۹۰)
* کارل ژرمانویچ زالمان (۱۸۹۰–۱۹۱۶)
* سرگئی فیودوروویچ الدنبورگ (۱۹۱۶–۱۹۳۰)

### مدیران مؤسسهٔ مطالعات شرقی (۱۹۵۶–۱۹۳۴)
* سرگئی فیودوروویچ الدنبورگ (۱۹۳۰–۱۹۳۴)
* الکساندر نیکلایویچ سامویلوویچ (۱۹۳۴–۱۹۳۷)
* واسیلی استروو (۱۹۳۷–۱۹۳۸)
* آلکسی پتروویچ باراننیکوف (۱۹۳۸–۱۹۴۰)
* واسیلی واسیلیویچ استرووه (۱۹۴۰–۱۹۵۰)
* سرگئی پاولوویچ تولستوف (۱۹۵۰–۱۹۵۳)
* وسولود ایگوریویچ آودیف (۱۹۵۳–۱۹۵۴)
* الکساندر آندریویچ گوبر (۱۹۵۴–۱۹۵۶)

### مدیران شعبهٔ لنینگراد/سنت پترزبورگ مؤسسهٔ مطالعات شرقی (۲۰۰۷–۱۹۵۶)
* یوسف آبگاروویچ اوربلی (۱۹۵۶–۱۹۶۱)
* آندری نیکلایویچ کونونوف (۱۹۶۱–۱۹۶۳)
* یوری آشوتوویچ پتروسیان (۱۹۶۳–۱۹۹۶)
* اِوگنی ایوانوویچ کیچانوف (۱۹۹۷–۲۰۰۳)
* ایرینا فئودورونا پوپووا (۲۰۰۳–۲۰۰۷)

### مدیران مؤسسهٔ نسخه‌های خطی شرقی (۲۰۰۷–اکنون)
* ایرینا فئودورونا پوپووا (۲۰۰۷–)

## مجموعه‌ها
مؤسسهٔ نسخه‌های خطی شرقی مجموعه‌ای شامل بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ نسخهٔ خطی و کتاب‌های چاپی اولیه دارد که حدود ۶۵ زبان مختلف را دربر می‌گیرد، از جمله عربی، ارمنی، چینی، گعزی، گرجی، عبری، ژاپنی، کره‌ای، کردی، منچو، مغولی، فارسی، سانسکریت، سغدی، تاجیکی، تانگوت، تبتی، ترکی و اویغوری.

### مجموعهٔ عربی

بنیان مجموعهٔ نسخه‌های خطی در موزهٔ آسیایی حدود ۷۰۰ نسخهٔ خطی به خط عربی بود که متعلق به ژان-باپتیست لوئی-ژاک روسو بودند و در سال‌های ۱۸۱۹ (۵۰۰ نسخه) و ۱۸۲۶ (۲۰۰ نسخه) خریداری شدند. نخستین مدیر موزهٔ آسیایی، کریستین مارتین فران، نسخه‌های عربی موزه را گسترش داد و تا سال ۱۸۲۸، موزه حدود ۸۵۱ نسخهٔ عربی، فارسی و ترکی را در خود داشت. بااین‌حال، مجموعهٔ نسخه‌های عربی تا اوایل قرن بیستم به‌طور چشمگیری رشد نکرد. در سال ۱۹۱۵، ولادیمیر الکسیویچ ایوانف حدود ۱٬۰۵۷ نسخهٔ خطی از بخارا خرید و در سال‌های ۱۹۱۶–۱۹۱۷، اس.و. تر-آوتیسیان، متصدی موزهٔ قفقاز در تفلیس، شمار زیادی از نسخه‌هایی را که گردآوری کرده بود به موزهٔ آسیایی فرستاد که بیش از هزار نسخهٔ خطی عربی را نیز دربرمی‌گرفت.

### مجموعهٔ تبتی
مؤسسهٔ نسخه‌های خطی شرقی یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های کتاب‌ها و نسخه‌های خطی تبتی در جهان را دارد که بیش از ۲۰٬۰۰۰ آیتم فهرست‌شده و همچنین شمار زیادی آیتمِ هنوز فهرست‌نشده را شامل می‌شود. تاریخ این مجموعه به دههٔ ۱۷۲۰ بازمی‌گردد، زمانی که متون تبتی از صومعه‌ای ویران‌شده در امتداد ایرتیش به سنت پترزبورگ آورده شدند. در طول سده‌های هجدهم و نوزدهم، کتاب‌های چاپ‌سنگی تبتی و تبتی–مغولی بیشتری از صومعه‌های بوریاتی در سیبری گردآوری شدند. دیگر کتاب‌های تبتی و مغولی نیز در طول سدهٔ نوزدهم توسط اعضای هیئت روحانی روسیه در چین به روسیه بازگردانده شدند. در آغاز سدهٔ بیستم، موزه آسیایی بزرگ‌ترین مجموعهٔ کتاب‌ها و نسخه‌های خطی تبتی در اروپا را داشت، هرچند همچنان در برخی حوزه‌ها کمبودهایی وجود داشت. این کمبودها توسط گومبوجاب تسیبیکوف و ب. بارادین (۱۸۷۸–۱۹۳۷) که به‌ترتیب در سال‌های ۱۸۹۹–۱۹۰۲ و ۱۹۰۵–۱۹۰۷ به تبت سفر کردند، تکمیل شد.

### نسخه‌های خطی خارا-خوتو
مؤسسهٔ نسخه‌های خطی شرقی برجسته‌ترین مجموعهٔ جهانی نسخه‌های خطی به زبان تانگوت (که اکنون منقرض‌شده است) را در اختیار دارد؛ این نسخه‌ها توسط کاوشگر پیوتر کوزلوف از شهر دژ شیای باختری در خارا-خوتو در مغولستان داخلی طی سال‌های ۱۹۰۷–۱۹۰۹ گردآوری شد. این شهر در اواخر سدهٔ چهاردهم متروک شده بود و برای چندین سده تا حد زیادی زیر شن‌ها مدفون بود. کوزلوف هزاران نسخهٔ خطی و چاپ‌های بلوکی را کشف کرد که بیشتر آن‌ها به خط تانگوت نوشته شده بودند و زیر شن‌های خارا-خوتو حفظ شده بودند. نسخه‌ها، کتاب‌ها و اشیای باستان‌شناسی‌ای که کوزلوف از خارا-خوتو بازگرداند، در آغاز در موزهٔ الکساندر سوم، امپراتور روسیه در سنت پترزبورگ نگهداری می‌شدند، اما نسخه‌های خطی و کتاب‌های چاپی در سال ۱۹۱۱ به موزه آسیایی منتقل شدند. افزون بر چندین هزار متن تانگوت، مجموعهٔ کوزلوف شامل حدود ۶۶۰ نسخهٔ خطی و کتاب چاپی به زبان چینی (عمدتاً متون بودایی) و همچنین حدود ۱۲۰ متن تبتی است.

### نسخه‌های خطی تورفان و دون‌هوانگ
سرگئی الدنبورگ، مدیر موزه آسیایی از ۱۹۱۶، دو سفر اکتشافی به آسیای مرکزی انجام داد (۱۹۰۹–۱۹۱۰ و ۱۹۱۴–۱۹۱۵). در نخستین سفر، الدنبورگ شماری از محوطه‌ها پیرامون تورفان (شهر در سطح ولایت)، از جمله شیکچین، یارخوتو و کوچا را بررسی کرد و نقاشی‌های دیواری، تابلوها، تندیس‌های سفالی و حدود صد نسخهٔ خطی — عمدتاً قطعاتی نوشته‌شده به خط برهمی — گردآوری کرد. در سفر دوم خود، الدنبورگ غار موگای در دون‌هوانگ را بررسی کرد و برخی از محوطه‌های تورفان را که در سفر نخست دیده بود، دوباره بازدید کرد. او شمار زیادی آثار باستانی و قطعات نسخه‌های خطی (نزدیک به ۲۰٬۰۰۰ قطعه، برخی بسیار کوچک) در دون‌هوانگ یافت و همچنین حدود ۳۰۰ طومار را از مردم محلی خرید. مؤسسهٔ نسخه‌های خطی شرقی بیش از ۱۹٬۰۰۰ قطعه نسخهٔ خطی و ۳۶۵ طومار نسخهٔ خطی گردآوری‌شده از دون‌هوانگ توسط الدنبورگ را در اختیار دارد، و همچنین حدود سی نسخهٔ خطی گردآوری‌شده توسط سرگئی مالوف در جریان سفر به ختن در سال‌های ۱۹۰۹–۱۹۱۰، و حدود ۱۸۳ نسخهٔ خطی اویغوری گردآوری‌شده توسط ن.ن. کراتکوف، کنسول روسیه در اورومچی و قولجا.

## منابع

## پیوند به بیرون
* 


رده:مطالعات آسیا