کلیسای سنت نیکلاس، باکو

**کلیسای سنت نیکلاس** (**) یک کلیسای ارتدکس روسی بود که بین سال‌های ۱۸۵۰ تا ۱۸۵۷ در باکو ساخته شد.

## پیشینه
### قبل از ساخت و ساز
تا سال ۱۸۱۸ میلادی، شهر باکو هیچ کلیسای دائمی و رسمی نداشت و تنها عبادتگاهی که وجود داشت، یک کلیسای سیار نظامی بود که همراه با نیروهای روسی در زمان جابه‌جایی آنان حرکت می‌کرد. در همان سال، یکی از مساجد قدیمی شهر به کلیسای ارتدوکس تبدیل شد. این مسجد در محدوده‌ای از قلعه قدیمی باکو قرار داشت که مردم آن را «صف‌های تاریک» یا «کوچه‌های سایه‌دار» می‌نامیدند؛ منطقه‌ای متراکم با گذرگاه‌های باریک و دیوارهای بلند. پیش از این تغییر کاربری، مسجد مذکور چند سالی به عنوان انبار نظامی مورد استفاده ارتش قرار گرفته بود و عملاً کارکرد مذهبی خود را از دست داده بود. پس از تبدیل مسجد، بنای جدید با نام «کلیسای ارتدوکس نیکولای معجزه‌گر میرا-لیکیا» شناخته شد. این نام به یکی از قدیسان بزرگ مسیحیت ارتدوکس، یعنی سنت نیکلاس اسقف شهر میرا، اشاره داشت که در سنت مذهبی روس‌ها جایگاه ویژه‌ای دارد. با این حال، ساختمان کلیسا کوچک، تاریک و از نظر ساختاری نامناسب بود؛ نه ظرفیت کافی برای حضور مؤمنان داشت و نه از نظر معماری با شکوه کلیساهای ارتدوکسی هم‌خوانی داشت. به همین دلیل، در مدت کوتاهی پس از تأسیس، در میان مقام‌های مذهبی و نظامی روسی بحثی جدی دربارهٔ ساخت یک کلیسای ارتدوکس جدید و درخور شأن شهر باکو و جمعیت رو به افزایش روس‌تباران آن شکل گرفت؛ کلیسایی که بتواند به عنوان مرکز مذهبی رسمی ارتدوکس‌ها در منطقه عمل کند و جایگزین موقت و ناکارآمد پیشین شود.

در ۲۹ ژوئن ۱۸۲۱، کمیته‌ای برای ساخت معبد جدید در باکو تشکیل شد که رئیس آن سرهنگ ملیکوف، فرمانده باکو، منصوب شد. در ابتدا، ایده این بود که کلیسا در کاخ شروان‌شاهان که تا حدی تخریب شده بود، ساخته شود. این ایده با مخالفت فرمانده عالی قفقاز، ژنرال الکسی پتروویچ یرمولوف، مواجه شد، زیرا این کاخ به دلیل فضای بسیار بزرگی که اشغال کرده بود، قرار بود برای مؤسسات دولتی ساخته شود.

به سرهنگ آفاناسیف، فرمانده جدید باکو، دستور داده شد تا دو مسجد نزدیک کاخ شروان‌شاهان را برای یافتن کلیسای جدید بررسی کند. اما یک مهندس استخدام‌شده که این بررسی‌ها را انجام می‌داد، به این نتیجه رسید که این کار نباید انجام شود.

در ژانویه ۱۸۳۱، جمعیت ارتدکس شهر از طریق فرمانده باکو، سرهنگ دوم کولومییتسف، درخواست ساخت کلیسای سنگی جدید سنت نیکلاس در باکو را مطرح کردند. برآوردهای طراحی و ساخت توسط سرهنگ دوم ایسایف تهیه و برای بررسی به اسقف اعظم یونس، اسقف اعظم گرجستان ارسال شد و پس از آن برای تأیید به فرمانده عالی قفقاز، سپهبد نیکیتا پانکراتیف، ارائه شد تا بودجه لازم از خزانه داری تأمین شود، اما مقامات بالاتر این پیشنهادها را رد کردند.

مجوز ساخت معبد در سال ۱۸۵۰ میلادی صادر شد. این مجوز پس از آن به‌دست آمد که «ایسی‌دور»، اسقف اعظم و نماینده مذهبی گرجستان (اکسارخ قفقاز)، درخواستی رسمی را به «ایلاریون ایوانوویچ ورانتسوف-داشکوف»، فرماندار کل قفقاز، ارائه کرد و از او خواست تا اجازه ساخت کلیسای جدید در باکو صادر شود. همان سال، کمیته‌ای ویژه برای نظارت بر روند طراحی و ساخت بنا تشکیل شد. این کمیته متشکل بود از: «ایگور تروفیموویچ پالاشکوفسکی»، رئیس ناحیه و مشاور عالی‌رتبه دولتی، «استپان گورودنسکی»، مشاور کالج و مدیر مدارس باکو (که در آن زمان سرپرستی آموزش و پرورش شهر را بر عهده داشت)، و «کشیش دیمیتری الکساپولسکی»، روحانی مسئول امور مذهبی کلیسای ارتدوکس در منطقه. بر اساس تصمیم این کمیته، مقرر شد کلیسای جدید در نزدیکی «دروازه شماخی» — یکی از دروازه‌های اصلی قلعه تاریخی باکو — ساخته شود. این نقطه از شهر، هم به لحاظ موقعیت دفاعی و تاریخی اهمیت داشت و هم در مسیر رفت‌وآمد ساکنان مسیحی و نظامیان روسی قرار گرفته بود، ازاین‌رو بهترین مکان برای احداث یک کلیسای بزرگ و دائمی به‌شمار می‌رفت. انتخاب این محل همچنین نشانگر آن بود که کلیسای جدید قرار است نه تنها عبادتگاه نظامیان روسی، بلکه نمادی از حضور فرهنگی و مذهبی امپراتوری روسیه در قفقاز باشد.

### ساخت و ساز
مراسم سنگ‌تراشی معبد در ۱۸ مارس ۱۸۵۰ انجام شد. یک لوح نقره‌ای با تاریخ روی پایه قرار داده شد. نویسنده این پروژه بلوف از استان تفلیس بود. معماران اصلی دو یونانی پونتیک از ترابیزون - سیمون گیتر و خارلامپی پالیستوف بودند. ساخت کلیسای جامع در ۲۸ اکتبر ۱۸۵۷ به پایان رسید. تقدیس کلیسای جامع در ۴ مه ۱۸۵۸ توسط ایزیدور (اِکسِراخ سابق گرجستان که تا ۱ مارس ۱۸۵۸ این سمت را بر عهده داشت)، شورای مقدس و متروپولیتن کیف و گالیچ انجام شد.

## ویژگی‌ها
کلیساها حدود ۴۵ متر ارتفاع داشتند و به شکل صلیب ساخته شده بودند. محراب آن‌ها در بخش شمالی قرار داشت و دارای دو قربانگاه بودند. قربانگاه اصلی به نام «سن نیکلاس» ساخته شده بود و قربانگاه دوم که در سال ۱۸۸۷ با کمک‌های مالی مردم احداث شد، «حمایت از بانوی مقدس» نام داشت. تندیس و تابلوی اصلی محراب که چهار طبقه بود و در بالای آن تصویر «گلگتا» قرار داشت، در سال ۱۸۵۳ توسط م.گ. پانین ساخته شد. دو ردیف بالایی آیکونوکلاست‌ها از چوب گردو ساخته شده بود. کارهای نجاری در «کارگاه مایر» در باکو انجام گرفته بود. برج ناقوس سه‌طبقه کلیسا پنج ناقوس داشت. این معبد به سبک گرجی-بیزانسی ساخته شده بود، طرحی صلیبی‌شکل چهار بازو داشت و گنجایش حدود ۵۰۰ نمازگزار را دارا بود.

## تخریب
این کلیسا در سال ۱۹۳۰ توسط مقامات شوروی تخریب شد

## منابع

رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۸۵۷ (میلادی) در امپراتوری روسیه
رده:کلیساها در باکو
رده:کلیساهای ارتدکس روسی در جمهوری آذربایجان
رده:کلیساهای ارتدکس شرقی در جمهوری آذربایجان
رده:کلیساهای ارتدکس شرقی سده ۱۹ (میلادی)
رده:مختصات در ویکی‌داده