مدونا و سرود تجلیل

***مدونا و سرود تجلیل***  اثری دایره‌ای‌شکل از ساندرو بوتیچلی، نقاش دوره رنسانس ایتالیا است و با عنوان «مریم مقدس و مسیح خردسال همراه با پنج فرشته» نیز شناخته می‌شود. این نقاشی هم‌اکنون در موزه اوفیتزی در فلورانس نگهداری می‌شود. 

در این نقاشی دایره‌ای، مریم مقدس را می‌بینیم که با دست راست خود مشغول نوشتن سرود *تجلیل* (شکرگزاری) است. متن این سرود مذهبی که در ستایش خداوند است، در انجیل لوقا آمده. در دست چپ مریم نیز میوه انار دیده می‌شود که نماد باروری، زندگی و رستگاری است؛ در همین حال، مسیح خردسال را بر دامانش نشانده و دو فرشته بر سر مریم تاج می‌گذارند. 

## پیشینهٔ تاریخی
تاریخ دقیق خلق این نقاشی مشخص نیست، اما موزه اوفیتزی آن را در سال ۱۷۸۴ میلادی از یک مجموعه خصوصی خریداری کرد. احتمال دارد این اثر از صومعه‌ای به‌دست آمده باشد که در دوران اصلاحات مذهبی توسط آرشیدوک پیترو لئوپولدو منحل شده است. از این نقاشی چند نسخه دیگر نیز وجود دارد؛ از جمله یکی در موزه لوور در پاریس و دیگری در کتابخانه و موزه مورگان در نیویورک. در نسخهٔ لوور، فرشته‌ای که در سمت چپ تاجی بر سر مریم می‌گذارد، حذف شده تا فضای بیشتری برای گسترش بال‌های فرشتهٔ بالایی فراهم شود. 

## توصیف اثر
این نقاشی تاج‌گذاری مریم مقدس را به‌دست دو فرشته — از مجموع پنج فرشته — نشان می‌دهد. تور نازکی بر موهای بلند و طلایی او افتاده و شالی به سبک بیزانسی شانه‌هایش را پوشانده است. او مشغول نوشتن بخش آغازین سرود *تجلیل* بر صفحهٔ راست کتابی است که در دست دارد؛ در حالی که صفحهٔ سمت چپ کتاب حاوی بخشی از سرود ''ستایش'' است. مسیح خردسال بر دامان او نشسته و دستش را بر دست مادرش قرار داده؛ نگاهش به آسمان آبی یا شاید به چهرهٔ مادرش دوخته شده و مریم نیز با نگاهی آرام پاسخ او را می‌دهد. در دست چپ مریم نیز میوه انار دیده می‌شود که نماد باروری و رستگاری است. 

پیکره‌ها در برابر چشم‌اندازی روشن و آرام قرار گرفته‌اند و قاب دایره‌ای‌شکل نوعی مرز نمادین میان زمین و آسمان ایجاد می‌کند. در سمت چپ، سه فرشته گرد کتاب جمع شده‌اند و به‌نظر می‌رسد در حال گفت‌وگو با یکدیگر هستند. 

سرود *تجلیل*، که با عنوان «سرود مریم» نیز شناخته می‌شود، برگرفته از انجیل لوقا (۱:۴۶–۵۵) است. در این روایت، مریم به دیدار الیصابات (دختر خاله‌اش) می‌رود که در آن زمان یحیی تعمیددهنده را حامله بود. هنگامی که یحیی در رحم الیصابات حرکت می‌کند، مریم خدا را برای لطفی که به او ارزانی داشته، شکر می‌کند. سرود *ستایش* یا «سرود زکریا» نیز از انجیل لوقا (۱:۶۸–۷۹) گرفته شده و دعایی است که زکریا در مراسم ختنهٔ پسرش، یحیی، بر زبان می‌آورد. 

برخی مورخان هنر بر این باورند که چهرهٔ مدونا در این نقاشی، پرتره‌ای از لوکرتسیا تورنابوئونی، همسر پیرو د مدیچی، است. همچنین گفته می‌شود دو فرشته‌ای که کتاب را در دست دارند، در واقع پسران او، لورنتسو و جولیانو، هستند. جورجو وازاری در کتاب *[[زندگی برجسته‌ترین نقاشان، پیکرتراشان و معماران]]* به این موضوع اشاره کرده است. 

## مدونا در نقش زن نویسنده
در هنر غرب، مریم مقدس معمولاً در حال مطالعه به تصویر کشیده شده؛ نه در حال نوشتن. اما بوتیچلی در این نقاشی آگاهانه تصمیم گرفته که او را در حال نگارش نشان دهد. این تغییر پرسش‌های تازه‌ای را در چارچوب گفتمان رایج انسان‌گرایی مطرح می‌کند. 

سرود *تجلیل* به‌طور سنتی دعای شفاهی مریم شناخته می‌شد؛ نه متنی مکتوب. با این حال، نمایش مریم در مقام نویسنده، نوعی «بلاغتِ ناممکن» است؛ یعنی این تصور که توانایی سواد و نگارش در زنان، امری خارق‌العاده و معجزه‌آساست. زیرا باور عمومی در آن زمان بر این بود که هیچ زن دیگری واجد خصوصیات مریم به‌عنوان چهره‌ای مقدس، باکره، شریف و مورد احترام پیروان مسیحیت نیست. 

این تصویر در نگاه نخست ممکن است بیانیه‌ای فمینیستی درباره نویسندگان و اندیشمندان زن در عصر انسان‌گرایی به‌نظر برسد؛ اما می‌توان آن را نوعی تمجید غیرمستقیم دانست که در واقع حرکت به‌سوی سوادآموزی زنان را نادیده می‌گیرد و آن را در قالب «معجزه» بازنمایی می‌کند. بوتیچلی حتی این تضاد را با شدت بیشتری به تصویر کشیده. او مریم را هم‌زمان در نقش مادر و نویسنده نشان می‌دهد. مدونا در حالی که با لطافت از مسیح خردسال مراقبت می‌کند، در حال نگارش نیز هست و این نمادی از همان «بلاغت ناممکن» است. این تصویر هم زن نویسنده را به‌عنوان پدیده‌ای نادر نشان می‌دهد و هم به گفت‌وگویی تازه درباره امکان‌پذیر بودن این نقش برای زنان دامن می‌زند. این پیام اغلب از طریق زبان رایج مردمی منتقل می‌شود و مخاطب آن زنان هستند؛ با این هدف که نویسنده زن نه به‌عنوان استثنا، بلکه به‌عنوان چهره‌ای آشنا و پذیرفته‌شده معرفی شود. 

## تصویرسازی‌های بوتیچلی از مدونا
آن موضوع کاملاً پذیرفته شده که بوتیچلی در طول دوران هنری خود سه مرحلهٔ متمایز را پشت سر گذاشته است. مراحلی که بیشتر با موضوعات آثارش شناخته می‌شوند تا تغییر در سبک نقاشی. در نخستین مرحله، که به‌درستی «دورهٔ مدیچی» نامیده می‌شود، او حال‌وهوایی معتدل و متوازن را در نقاشی‌هایش حفظ کرد. در این دوره، بوتیچلی چندین نقاشی از مریم مقدس (مدونا) خلق کرد؛ از جمله اثر بزرگ‌مقیاس *مدونا و انار* که به‌صورت دایره‌ای طراحی شده بود. تمامی این آثار، سرشار از حس مادرانه بودند؛ عشق لطیف و مادرانهٔ مریم مقدس که از طریق ارتباط پرمهر میان او و مسیح خردسال به‌زیبایی به تصویر کشیده شده است. بوتیچلی به‌ویژه در تصویرسازی چهره‌های زنانه و به‌طور خاص در کشیدن چهره مدونا سبکی خاص داشت: صورت بسیار روشن و شفاف شبیه چینی، با سرخی ملایم در بینی، گونه‌ها و لب‌ها. این مرحله از آثار وی با ترکیب ویژگی‌های رایج در نقاشی‌های دربار و عناصر برگرفته از مطالعاتش در هنر کلاسیک مشخص می‌شود. بوتیچلی در این آثار، ظرافت کلاسیک را با پوشش‌های رایج فلورانسی‌های هم‌عصرش در کنار هم قرار می‌دهد. 

مریم مقدس در نقاشی *مدونا و سرود تجلیل* نیز مانند *نقاشی مدونا و انار*، میوه انار در دست چپش نگه داشته. هرچند دربارهٔ معنای دقیق انار در این نقاشی نظر قطعی وجود ندارد، اما دربارهٔ انار در اثر دیگر بحث‌هایی مطرح شده و آن را نمادی از قلب انسان، با دقتی آناتومیک، می‌دانند. 

انار در طول تاریخ هنر، نمادی پرکاربرد بوده. در اسطوره‌شناسی باستان، این میوه با پرسفونه و بازگشت بهار به زمین ارتباط داشت. با ورود مسیحیت، معنای نمادین آن تغییر یافت و به نشانه‌ای از جاودانگی و رستاخیز تبدیل شد. افزون بر این، میوه انار به‌دلیل داشتن دانه‌های فراوان، نماد باروری نیز هست. 

در هنر رنسانس، انار اغلب به‌عنوان نمادی از رنج و رستاخیز عیسی مسیح به‌کار می‌رفت. برخی پژوهشگران به شباهت دقیق انار با ساختار قلب انسان اشاره کرده‌اند که می‌تواند بر رنج جسمانی مسیح تأکید بیشتر داشته باشد. این دقت در طراحی انار در نقاشی *مدونا و سرود تجلیل* نیز دیده می‌شود؛ با این تفاوت که در این اثر، انار کمی پایین‌تر از قلب مسیح قرار دارد، در حالی که در نقاشی *مدونا و انار* دقیقاً بالای قلب او جای گرفته است.

## واژه‌نامه

## منابع

## کتاب‌شناسی

* Dempsey, Charles. "Botticelli, Sandro." *Grove Art Online.* 2003
* Ferguson, George. *Signs & Symbols in Christian Art*. Kiribati: Oxford University Press, 1961.
* Gebhart, Emile, & Victoria Charles. *Botticelli*. In Botticelli (1. Aufl.). Parkstone-International, 2005.
* Lazzeri, Davide, Ahmed Al-Mousawi, and Fabio Nicoli. "Sandro Botticelli's Madonna of the Pomegranate: The Hidden Cardiac Anatomy." *Interactive Cardiovascular and Thoracic Surgery* 28, no. 4 (2019): 619–621.
* Le Gallerie degli Uffizi. "Virgin and Child, and Angels (Madonna of the Magnificat)", accessed 16 November 2020. https://www.uffizi.it/en/artworks/virgin-and-child-and-angels-madonna-of-the-magnificat
* Schibanoff, Susan. "Botticelli's Madonna Del Magnificat: Constructing the Woman Writer in Early Humanist Italy." *PMLA : Publications of the Modern Language Association of America* 109, no. 2 (1994): 190–206.
* Vasari, Giorgio, Jonathan Foster, Marilyn Aronberg Lavin. *Vasari's Lives of the Artists: Giotto, Masaccio, Fra Filippo Lippi, Botticelli, Leonardo, Raphael, Michelangelo, Titian.* Courier Corporation, 2005.

رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر
رده:نقاشی‌های ۱۴۸۱ (میلادی)
رده:کتاب‌ها در هنر
رده:نقاشی‌های بوتیچلی در اوفیتزی