ادبیات فلسطین

جایگزین=نقاشی دیواری محمود درویش|چپ|376x376پیکسل|تصویر محمود درویش رسم‌شده بر روی یک دیوار
**ادبیات فلسطین** به رمان‌ها، داستان‌های کوتاه و شعرهایی اشاره دارد که به زبان عربی توسط فلسطینیان پدید آمده‌اند. این ادبیات بخشی از گستره گسترده‌تر ادبیات عربی به‌شمار می‌رود و ادبیات معاصر فلسطین اغلب با حس فزاینده گواژه و کاوش در درون‌مایه‌های هستی‌شناختی و مسائل هویتی شناخته می‌شود. درون‌مایه‌های مقاومت در برابر اشغال، تبعید، از دست دادن سرزمین، عشق و دلتنگی برای میهن از زمینه‌های پرتکرار در آثار نویسندگان و شاعران فلسطینی است.

ادبیات فلسطین برخلاف بسیاری از ادبیات‌های عربی که وابستگی سرزمینی دارند، وابستگی ملی دارد. پیش از جنگ ۱۹۴۸ فلسطین این ادبیات نیز سرزمین‌محور بود؛ اما پس از اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان به «ادبیاتی نوشته‌شده به دست فلسطینیان» بدل شد، صرف‌نظر از جایگاه زیست آنان. از ۱۹۶۷ به این سو بیشتر منتقدان سه شاخه جغرافیایی برای این ادبیات برشمرده‌اند: ادبیات فلسطینیان درون اسرائیل، ادبیات سرزمین‌های تحت اشغال اسرائیل و ادبیات فلسطینیان پراکنده در سراسر خاورمیانه. در سال‌های اخیر برخی فلسطینیان ساکن اسرائیل آثاری به زبان عبری نیز منتشر کرده‌اند.

## خاستگاه تاریخی
ادبیات فلسطین یکی از ادبیات‌های گوناگون عربی است؛ اما وابستگی آن ملی است، نه سرزمینی. در حالی که ادبیات مصری ادبیاتی است که در مصر نوشته می‌شود و ادبیات اردنی در اردن، ادبیات فلسطین نیز تا پیش از ۱۹۴۸ سرزمین‌محور بود؛ اما پس از آوارگی فلسطینیان در ۱۹۴۸ به ادبیاتی بدل شد که فلسطینیان می‌نویسند، فارغ از محل اقامتشان.

پراکندگی و مصادره کتاب‌ها و اسناد آرشیوی فلسطینیان پس از جنگ ۱۹۴۸ از سوی پژوهشگران رویدادی مهم در از دست رفتن میراث فرهنگی توصیف شده‌است. میان مه ۱۹۴۸ و فوریه ۱۹۴۹ نزدیک به ۳۰٬۰۰۰ جلد کتاب از کتابخانه‌های خصوصی فلسطینیان در غرب اورشلیم برداشته شد. بسیاری از این آثار سپس به مجموعه‌های کتابخانه ملی اورشلیم افزوده شدند. افزون بر آن، مجموعه‌های متعلق به نهادهای عمومی و مدارس فلسطینی به انبارهای کتابخانه ملی اسرائیل منتقل شد. این کتابخانه بیش از ۸٬۰۰۰ جلد را با نشان «AP» (اموال متروکه) نگهداری می‌کند که بیشترشان عربی‌اند و زمینه‌هایی چون فقه اسلامی، تفسیر قرآن، ادبیات، دانش، تاریخ و فلسفه را دربرمی‌گیرند.

## نمای کلی
ادبیات فلسطین با دیگر جنبش‌های ضد ستم و تبعیض در سراسر جهان همبستگی نشان داده‌است. غسان کنفانی، از برجسته‌ترین رهبران ادبیات فلسطین و کسی که اصطلاح «ادبیات مقاومت فلسطین» را ابداع کرد، در کتابش نوشت: «من در داستان‌هایم به شخصیت‌ها آزادی می‌دهم تا بدون هیچ محدودیتی مواضع خود را بیان کنند.» این همبستگی بین‌المللی در شعر محمود درویش با عنوان «سرودهای کوبایی» و در شعر «پرندگان بی‌بال» از سمیح القاسم نیز بازتاب یافته‌است.

در فاصله میان آوارگی ۱۹۴۸ و جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷، ادبیات مقاومت فلسطین نقشی بنیادین در پاسداری از هویت فلسطینی ایفا کرد و پلی میان دو دوره ساخت که به بقای هویت فلسطینی به‌ویژه در نبود مقاومت مسلحانه یاری رساند. کنفانی در کتاب «ادبیات مقاومت فلسطین زیر اشغال» استدلال می‌کند که ادبیات مقاومت فلسطینی، همچون مقاومت مسلحانه، حلقه‌ای نو در زنجیره تاریخی شکل می‌دهد که در نیم‌سده گذشته زندگی فلسطینی عملاً گسسته نشده‌است.

از ۱۹۶۷ به بعد بیشتر منتقدان وجود سه «شاخه» را در ادبیات فلسطین نظریه‌پردازی کرده‌اند که بر پایه موقعیت جغرافیایی تقسیم می‌شوند: ۱) از درون اسرائیل، ۲) از سرزمین‌های تحت اشغال اسرائیل، ۳) از میان فلسطینی‌های پراکنده در سراسر خاورمیانه. هانا امیت-کوخاوی تنها دو شاخه را می‌شناسد: آثار نوشته‌شده از درون اسرائیل و آثار نوشته‌شده بیرون از آن. او همچنین تمایزی زمانی میان ادبیات پیش از ۱۹۴۸ و ادبیات پس از آن قائل است. استیون سالایتا در جستاری در ۲۰۰۳ شاخه چهارمی متشکل از آثار به زبان انگلیسی را مطرح ساخت؛ به‌ویژه آثار فلسطینیان ساکن ایالات متحده آمریکا که آن را «نوشتاری ریشه‌دار در کشورهای مهاجرپذیر اما متمرکز بر سرزمین فلسطین از نظر درون‌مایه و محتوا» تعریف کرد. با این حال موریس ابیلینی استدلال کرده‌است که شاخه چهارم نباید تنها به آثار انگلیسی‌زبان محدود شود؛ بلکه آوارگی فلسطینیان به تنوع فرهنگی و زبانی گسترده‌تری انجامیده که آثاری به ایتالیایی، اسپانیایی، دانمارکی، عبری و زبان‌های دیگر را نیز دربرمی‌گیرد.

ادبیات فلسطین می‌تواند به‌شدت سیاسی باشد؛ چنان‌که نویسندگانی مانند سلما الخضراء الجیوسی و رمان‌نویس لیانه بدر بر ضرورت بیان «هویت جمعی» فلسطینیان و «آرمان عادلانه» مبارزه‌شان تأکید کرده‌اند. در برابر این دیدگاه نیز مقاومتی وجود دارد؛ هنرمندان فلسطینی گاه در برابر خواست «متعهد» بودن هنرشان «شوریده‌اند». شاعر مرید برغوثی برای نمونه بارها گفته‌است: «شعر کارمند دولت نیست، سرباز نیست و در خدمت هیچ‌کس نیست.» رمان «میرال» نوشته رولا جبریل داستان تلاش هند الحسینی برای برپایی پرورشگاهی در اورشلیم پس از جنگ ۱۹۴۸ و کشتار دیر یاسین و بنیان‌گذاری دولت اسرائیل را روایت می‌کند.

تا آوریل ۲۰۲۵، بسترهایی چون «ما فقط عدد نیستیم» () که نویسندگان جوان غزه را راهنمایی می‌کند، بیش از ۱٬۵۰۰ داستان و شعر از صدها نویسنده منتشر کرده‌اند.

## رمان و داستان کوتاه
### رمان
سوزان ابوالهوا در کتاب «صبح‌های جنین» () داستان خانواده‌ای فلسطینی را روایت می‌کند که خانه‌هایشان را در جنگ ۱۹۴۸ از دست دادند. رجا شحاده در کتاب «شکافی در زمان» () از رهگذر بررسی زندگی عموی بزرگش نجیب نصار بررسی می‌کند که چگونه پایداری جغرافیا و پیوستگی سرزمین از زندگی فلسطینیان ناپدید شده‌است.

امیل حبیبی (۱۹۲۲–۱۹۹۶) رمان «متشائل» () را در ۱۹۷۴ نوشت که داستانی هم‌خنده‌آور و هم‌گریه‌آور دربارهٔ شخصی است که در میهن خود بیگانه زندگی می‌کند. سحر خلیفه در رمان «الصبار» (۱۹۷۶) از پایداری و ایستادگی خانواده‌هایی فلسطینی می‌گوید که بر سرزمینشان ماندند. ابراهیم نصرالله نیز در رمان «قنادیل ملک الجلیل» (۲۰۱۵) داستانی هیجان‌انگیز از قهرمانی فلسطینی شجاع در سده‌های گذشته روایت کرده‌است. عدنیه شبلی در رمان «تفصیل ثانوی» (۲۰۲۰) تلاش دختری را برای آشکار ساختن رازی کهن و پیوند دادن آن با زمان حال به تصویر می‌کشد.

از دیگر آثار مهم رمان‌نویسی فلسطینی می‌توان از «مذکرات دجاجه» (۱۹۴۳) اثر اسحق موسی الحسینی، «رجال فی الشمس» (۱۹۶۳) و «عائد إلی حیفا» (۱۹۶۹) از غسان کنفانی و «رأیت رام‌الله» (۱۹۹۷) از مرید برغوثی نام برد.

### داستان کوتاه
داستان کوتاه در ادبیات فلسطین با نویسندگانی چون سمیره عزام آغاز شد. سانسور مطالب مکتوب سبب شد داستان کوتاه به دلیل سهولت پخش در دوران اشغال محبوبیت ویژه‌ای بیابد. نویسنده عاطف ابو سیف گفته‌است که «غزه در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ به صادرکننده پرتقال و داستان کوتاه شهره بود.»

## شعر
شعر با بهره‌گیری از قالب‌های کلاسیک پیشااسلامی همچنان هنری بسیار پرطرفدار است و اغلب هزاران فلسطینی را به خود جذب می‌کند. تا بیست سال پیش، سخن‌سراهای محلی که سروده‌های سنتی بازخوانی می‌کردند ویژگی هر شهر فلسطینی بودند.

پس از آوارگی ۱۹۴۸، شعر به ابزاری برای کنش سیاسی دگرگون شد. از میان فلسطینیانی که شهروندان عرب اسرائیل شدند و پس از تصویب قانون شهروندی ۱۹۵۲، مکتب شعر مقاومت زاده شد که شاعرانی چون محمود درویش، سمیح القاسم و توفیق زیاد را دربرمی‌گرفت.

آثار این شاعران سال‌ها برای جهان عرب ناشناخته ماند؛ زیرا روابط دیپلماتیک میان اسرائیل و دولت‌های عربی وجود نداشت. وضع پس از آن دگرگون شد که غسان کنفانی، نویسنده فلسطینی تبعیدی در لبنان، گلچینی از آثار آنان را در ۱۹۶۶ منتشر کرد.

شاعران فلسطینی اغلب دربارهٔ درون‌مایه مشترک عاطفه شدید و احساس از دست دادن و دلتنگی برای میهن از دست‌رفته می‌سرایند. محمود درویش در شعری دربارهٔ بمباران لبنان که در مجله ادبی «الکرمل» چاپ شد، نوشت:

از من دود برمی‌خیزد، دست دراز می‌کنم تا اندام‌هایم را که از اجساد بسیار پراکنده شده‌اند گرد آورم، محاصره‌شده از خشکی و آسمان و دریا و زبان. آخرین هواپیما از فرودگاه بیروت برخاسته و مرا در برابر صفحه نمایش رها کرده تا
با میلیون‌ها بیننده
باقی مرگم را تماشا کنم
و اما دلم، می‌بینمش که مانند میوه کاج از کوه لبنان تا غزه می‌غلتد.

در جریان جنگ غزه، بتول ابوعکلین شعرهایش را منتشر کرد که با تصویرسازی صمیمانه تجربه کشتار جمعی را به شهادت شخصی بدل می‌کنند. او در ۲۰۲۴ «شاعر مقیم» مجله  شد.

ناتالی حنظل، شاعر، نمایشنامه‌نویس و نویسنده برنده جایزه، آثارش در گلچین‌ها و مجلات فراوانی چاپ شده و به دوازده زبان ترجمه شده‌است. او با ویراستاری گلچین «شعر زنان عرب» () چند شاعر زن عرب را به مخاطبان گسترده‌تری در غرب شناساند.

## حکواتی
هنر قصه‌گویی دیرزمانی بخشی از زندگی فرهنگی کشورهای عرب‌زبان خاورمیانه بوده‌است. سنت «هزار و یک شب» از این دست است. در هر شهرک یا روستای فلسطین قصه‌گویان دوره‌گردی به نام «حکواتی» به چای‌خانه‌ها می‌آمدند و قصه‌های عامیانه‌ای که می‌دانستند بازگو می‌کردند. امروزه داستان‌های حکواتی‌ها که زمانی برای همه سنین روایت می‌شدند، گاه از دل فلسطینی‌های پراکنده به‌صورت کتاب‌های کودکان پدید می‌آیند.

## حکایه
حکایه فلسطینی () گونه‌ای ادبیات شفاهی است که زنان آن را می‌آفرینند، اجرا می‌کنند و پاس می‌دارند. این روایت‌ها معمولاً در زمستان بازگو می‌شوند و اجراکنندگان بیشتر زنان سال‌خورده‌اند که آن‌ها را برای زنان جوان‌تر و کودکان نقل می‌کنند. برخی روایت‌های حکایه در مجموعه «پرنده بگو، بازهم بگو» () در ۱۹۸۹ چاپ شدند. در ۲۰۰۸ یونسکو حکایه فلسطینی را در فهرست میراث فرهنگی ناملموس خود ثبت کرد.

## ادبیات فلسطینی به زبان عبری
در پژوهش‌های ادبی اسرائیلی و عربی، مجموعه‌ای متمایز هرچند نسبتاً کوچک از نویسندگان فلسطینی شناسایی شده‌اند که آثار ادبی اصیل به زبان عبری می‌نویسند. این نویسندگان بیشتر فلسطینیان شهروند اسرائیل هستند و گزینش عبری از سوی آنان بازتاب پویایی‌های پیچیده فرهنگی، زبانی و سیاسی است.

آنتون شماس، نویسنده عرب اسرائیلی، با آثار عبری‌اش در اواخر دهه ۱۹۷۰ و دهه ۱۹۸۰ اغلب از نخستین بیان‌های ادبی پایدار فلسطینی به عبری شمرده می‌شود. سید کاشوئا نیز با نخستین رمانش «عرب‌های رقصان» () که به عبری نوشته و در ۲۰۰۲ منتشر شد، زندگی فلسطینی اسرائیلی را میان هویت فلسطینی و ادغام در جامعه اسرائیلی کاوش می‌کند.

## جستارهای وابسته
* فرهنگ فلسطین
* موسیقی فلسطین
* صنایع دستی فلسطینی
* سینمای فلسطین
* ادبیات عربی

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* Country of Words: A Transnational Atlas for Palestinian Literature
* فهرست گزیده‌ای از ۲۰ داستان کوتاه فلسطینی ترجمه‌شده در ArabLit.org

رده:ادبیات فلسطین