درگیری بین‌اجتماعی در فلسطین تحت قیمومت

**درگیری بین‌اجتماعی در فلسطین تحت قیمومت** به مجموعه‌ای از کشمکش‌های مدنی، سیاسی و مسلحانه میان عرب‌های فلسطینی، جامعه یهودی (یه‌شو) و نیروهای استعماری بریتانیا در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین گفته می‌شود. این درگیری از مارس ۱۹۲۰ با سرریز خشونت‌بار جنگ سوریه و فرانسه آغاز شد و تا آغاز جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل در مه ۱۹۴۸ ادامه یافت.

این ستیز در دهه‌های ۱۹۲۰ و آغاز ۱۹۳۰ به شکل درگیری‌های فرقه‌ای نمود یافت، سپس در ۱۹۳۶ به شورش مسلحانه عرب‌ها بر ضد حکومت بریتانیا تبدیل شد، در اواسط دهه ۱۹۴۰ شکل شورش مسلحانه یهودیان عمدتاً علیه بریتانیا را به خود گرفت و سرانجام در نوامبر ۱۹۴۷ به جنگ آشکار میان عرب‌ها و یهودیان انجامید. این درگیری پیش‌درآمد جنگ ۱۹۴۸ فلسطین و بخشی از ریشه‌های درگیری اسرائیل و فلسطین به‌شمار می‌رود.

## پیش‌زمینه
### جنبش صهیونیستی در دوره عثمانی

رهبران و مدافعان صهیونیست اوضاع سرزمین فلسطین را از نزدیک پی‌گیری می‌کردند و به‌طور منظم به آنجا سفر می‌کردند. در مکاتبات نخستین مذاکره‌کنندگان صهیونیست، آینده ساکنان عرب آن سرزمین که در اواخر سده نوزدهم نزدیک به نیم‌میلیون نفر بودند مورد بحث قرار نمی‌گرفت.

به گفته آنیتا شاپیرا، در میان صهیونیست‌های سده نوزدهم و آغاز سده بیستم، عرب‌های فلسطین تنها یکی از دشواری‌های موجود در فلسطین دیده می‌شدند؛ همچون مقامات عثمانی، آب‌وهوا و مشکلات سازگاری. سازمان صهیونیستی در آن دوره این موضوع را بررسی نکرد و خط‌مشی سیاسی‌ای دربارهٔ آن تدوین ننمود.

صهیونیست‌های نخستین، ساکنان عرب فلسطین را بخشی از ملت بزرگ‌تر عرب می‌دانستند. ایسرائل زنگویل، درست پس از جنگ جهانی اول، نوشت: «عرب‌ها باید بپذیرند که راه بازیابی شکوه ملی از بغداد، دمشق و مکه و همه سرزمین‌های پهناوری که از ترکان آزاد شده می‌گذرد و قانع باشند. … قدرت‌هایی که آنان را آزاد کرده‌اند حق دارند از ایشان بخواهند نوار کوچک (اسرائیل) ضروری برای رنسانس ملتی ستمدیده‌تر را دریغ نکنند.»

مناخم اوسیشکین و بر بروخوف، رهبران صهیونیست در دیاسپورا، باور داشتند که عرب‌های فلسطینی توسط یهودیان جذب خواهند شد. بروخوف عرب‌ها را «مردمی هم‌خون و هم‌روح با ما» خوانده و مفهوم برادری میان همه فرزندان سام را پایه دیدگاه خود قرار داده بود. به گفته شاپیرا، این رویکرد بخشی از کارزار خودفریبی بود مبنی بر اینکه عرب‌ها تحقق اهداف صهیونیستی را تهدید نخواهند کرد.

به گفته یونا فرنکل، مهاجران علیای دوم دارای روحیه‌ای سکولار و ملی‌گرایانه بودند. نگرش آنان به عرب‌ها اما گوناگون بود. در یک سو کسانی چون ییتسحاق اپشتاین و ربی بنیامین بودند که معتقد بودند صهیونیسم نباید عرب‌ها را خصمانه کند؛ اپشتاین از مهاجرنشینی تنها در مناطقی که عرب‌ها در آن کار نمی‌کنند دفاع می‌کرد. در سوی دیگر کسانی بودند که بر این باور بودند که دستیابی به هدف صهیونیستی مستلزم شکست مقاومت خشونت‌آمیز عرب‌ها خواهد بود. یوسف حییم برنر نوشت: «اکنون میان [یهودیان و عرب‌ها] نفرت هست و باید باشد و در آینده نیز خواهد بود.»

در واکنش به حملات عرب‌ها در دوره حکومت عثمانی، صهیونیست‌ها در فلسطین سازمان دفاع از خود هاشومیر (نگهبان) را بنیان گذاشتند.

### ملی‌گرایی عرب و واکنش عرب‌ها به صهیونیسم
در ۱۸۵۶ عثمانیان فرمان «خط همایون» را صادر کردند که حقوق برابر برای همه تبعه عثمانی تضمین می‌نمود. با وجود این، مسلمانان همچنان یهودیان را اهل ذمه می‌شمردند: مردمانی تحت حمایت مسلمانان اما فرودست‌تر از آنان. یهودیان تا فروپاشی امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول شهروندان درجه دوم باقی ماندند. این وضع هنگامی دگرگون شد که به‌سبب مهاجرت یهودیان و خرید زمین در اواخر سده نوزدهم، عرب‌ها دریافتند که صهیونیسم قصد ایجاد یک دولت یهودی در فلسطین را دارد. هم مسیحیان و هم مسلمانان فلسطینی نگران شدند.

به گفته بنی موریس، نگرش تحقیرآمیز سنتی مسلمانان نسبت به یهودیان بر مهاجرنشینان صهیونیست در فلسطین اواخر سده نوزدهم تأثیر گذاشت. این نگرش صهیونیست‌ها را به «سرسختی بیش‌ازحد گاه‌به‌گاه» واداشت تا تصویر سنتی خود را پاک کنند. از سوی دیگر، انگاره یهودیان به‌عنوان «رام و مطیع» نخست عرب‌ها را نسبت به جنبش صهیونیستی بی‌تفاوت ساخت، اما بعدها بر خفت «شکست‌خوردن از آنان» افزود.

در ۱۸۹۷ کمیسیون عربی در بیت‌المقدس به ریاست مفتی برای بررسی فروش زمین به یهودیان تشکیل شد. اعتراض‌های این کمیسیون به توقف فروش زمین برای چندین سال انجامید. دهقانان عرب در صورت اخراج از سرزمین‌شان توسط زمین‌داران یهودی اعتراض می‌کردند و خشونت و مقاومت مسلحانه نیز رخ می‌داد، ولی مالکیت یهودیان بر زمین در صورت اجازه ماندن دهقانان پذیرفته می‌شد.

یوسف الخالدی، شهردار بیت‌المقدس، در ۱۸۹۹ در نامه‌ای به خاخام بزرگ فرانسه نوشت که «از نظر تاریخی این واقعاً سرزمین [یهودیان] است» و اندیشه صهیونیستی «در اصل کاملاً طبیعی، نیکو و عادلانه» است؛ اما در عین حال آگاه بود که تحقق صهیونیسم به «زور محض» نیاز خواهد داشت و خواهش کرد «فلسطین را به حال خود بگذارند.»

محمد رشید رضا در ۱۹۰۲ اعلام کرد که صهیونیسم صرفاً به دنبال پناهگاهی امن برای یهودیان نیست بلکه حاکمیت ملی را هدف گرفته‌است. نجیب عازوری، مسیحی مارونی از بیروت، برخوردهای خشونت‌آمیز میان عرب‌ها و یهودیان در فلسطین را پیش‌بینی کرد.

پس از انقلاب ترکان جوان در ۱۹۰۸، ملی‌گرایی عرب به سرعت در منطقه رشد کرد و بیشتر ملی‌گرایان عرب صهیونیسم را تهدید می‌دانستند، هرچند اقلیتی آن را راهی به سوی نوگرایی می‌پنداشت. به گفته سی.دی. اسمیت، این امر ناشی از ظهور صهیونیسم کارگری بود که آشکارا با استخدام عرب‌ها توسط یهودیان مخالفت می‌ورزید و خواهان نهاد جداگانه یهودی در فلسطین بود. دو روزنامه ضدصهیونیستی مهم، «الکرمل» (تأسیس ۱۹۰۸ در حیفا) و «فلسطین» (تأسیس ۱۹۱۱ در یافا)، هر دو به دست مسیحیان ارتدکس اداره می‌شدند.

در این دوره احساسات یهودستیزانه نیز رو به افزایش بود. نوشته‌های یهودستیزانه وارداتی به عربی ترجمه شد، از جمله بخش‌هایی از پروتکل بزرگان صهیون که در ۱۹۲۰ در روزنامه «فلسطین» بازچاپ شد و ترجمه کامل آن در ۱۹۲۷ در قاهره منتشر گردید. به گفته برنارد لوئیس، ادبیات عربی ترویج‌کننده یهودستیزی در دهه ۱۹۲۰ به شدت افزایش یافت.

### ویژگی‌های ایدئولوژیک صهیونیسم در رویارویی با عرب‌ها
یوسف گورنی در کتاب خود «صهیونیسم و عرب‌ها، ۱۸۸۲–۱۹۴۸» ویژگی‌های ایدئولوژیک صهیونیسم در رویارویی یهودی-عربی را بررسی کرد. به گفته او دو پرسش ایدئولوژیک مهم وجود داشت: نخست اینکه آیا عرب‌های فلسطینی بخشی از ملت بزرگ‌تر عرب هستند یا یک هویت ملی فلسطینی جداگانه دارند؛ و دوم اینکه صهیونیسم تا چه اندازه می‌تواند خواسته‌های خود را بر حقوق تاریخی استوار سازد. هدف صهیونیسم برای «ساختن جامعه‌ای ملی یهودی متمایز در فلسطین» به این معنا بود که اصولی را نیز گرامی می‌داشت که بر نگرشش نسبت به عرب‌ها تأثیر می‌گذاشت. گورنی «خواست تمرکز سرزمینی ملت یهود در فلسطین»، «خواست ایجاد اکثریت یهودی»، «باور به اینکه اشتغال انحصاری نیروی کار یهودی پیش‌شرط جامعه مستقل یهودی است» و «رنسانس فرهنگ عبری به‌عنوان پیش‌شرط بازتولد ملت» را از هم بازمی‌شناسد.

گورنی همچنین چند دگرگونی مهم را برمی‌شمارد: تا ۱۹۱۷ صهیونیسم به‌عنوان جنبش ملی در امپراتوری عثمانی تحمل می‌شد؛ پس از ۱۹۱۷ فلسطین به سرزمین تحت قیمومت بریتانیا تبدیل شد و حق ملت یهود بر وطن ملی در فلسطین از سوی بریتانیا و جامعه ملل به رسمیت شناخته شد. در ۱۹۴۸ دولت اسرائیل تأسیس گردید. در این مدت تعادل جمعیتی از یک یهودی در هر ۲۳ ساکن در ۱۸۸۰ به یک یهودی در هر ۳ ساکن در ۱۹۴۷ تغییر یافت. گورنی می‌افزاید شتاب نابرابر غربی‌سازی به جامعه یهودی برتری فن‌آورانه و سازمانی بخشید؛ جامعه یهودی عمدتاً شهری و جامعه عرب عمدتاً روستایی بود.

سیمها فلاپان در کتاب «صهیونیسم و فلسطینیان» شش مفهوم بنیادین سیاست صهیونیسم در قبال عرب‌ها را برمی‌شمارد: ۱) ساخت گام‌به‌گام توان اقتصادی و نظامی به‌عنوان پایه دستیابی به اهداف سیاسی؛ ۲) اتحاد با یک قدرت بزرگ بیرون از خاورمیانه؛ ۳) عدم به‌رسمیت‌شناسی وجود هویت ملی فلسطینی؛ ۴) رسالت تمدن‌بخشی صهیونیسم در منطقه‌ای توسعه‌نیافته؛ ۵) جداسازی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به‌عنوان پیش‌شرط بازتولد زندگی ملی یهود؛ ۶) مفهوم «صلح از موضع قدرت».

نورمن فینکلستین می‌گوید «اجماع راهبردی [در جنبش صهیونیستی] دربارهٔ مسئله عرب چشمگیر بود.» این اجماع بر سه فرض استوار بود: نخست اینکه جنبش صهیونیستی نباید انتظار رضایت عرب‌های فلسطینی را داشته باشد و نباید آن را بجوید؛ دوم اینکه موفقیت طرح صهیونیستی به پشتیبانی یک یا چند قدرت بزرگ وابسته است؛ سوم اینکه درگیری فلسطین باید در چارچوب اتحاد منطقه‌ای فرودست منافع قدرت‌های بزرگ حل شود.

### در حکومت اشغالی بریتانیا
پس از جنگ جهانی اول عوامل گوناگونی ترس عرب‌ها را افزایش داد. از جمله آنها ایجاد فلسطین در ۱۹۱۸ و بیانیه بالفور بود. بریتانیایی‌ها درخواست‌های صهیونیست‌ها را برآوردند: زبان عبری هم‌سطح عربی در اعلامیه‌های رسمی شد، کارمندان یهودی دولت بیش از عرب‌ها حقوق می‌گرفتند و صهیونیست‌ها مجاز به برافراشتن پرچم خود شدند در حالی که عرب‌ها چنین حقی نداشتند. بسیاری از یهودیان فلسطین چنان رفتار می‌کردند که گویی تحقق دولت یهودی قریب‌الوقوع است. افزون بر این، در ۱۹۱۹ برخی روزنامه‌های یهودی خواستار مهاجرت اجباری عرب‌های فلسطینی شدند.

انجمن مسلمانان-مسیحیان که در نوامبر ۱۹۱۸ بنیاد نهاده شده بود، برای مدتی مهم‌ترین کانون ملی‌گرایی فلسطینی گردید. عرب‌های جوان فلسطینی الحاق فلسطین به یک دولت پان‌عربی را بهترین راه خنثی‌سازی اهداف صهیونیستی می‌دانستند. در میان آنان مفتی آینده بیت‌المقدس، حاج امین الحسینی، قرار داشت. آنان می‌خواستند فلسطین را به سوریه تحت حکومت شاه فیصل بپیوندند، اما به‌سبب همکاری آشکار فیصل با حییم وایزمن به او بدگمان بودند و بیشتر با کنگره ملی سوریه همسویی داشتند.

جنگ سوریه و فرانسه در مارس ۱۹۲۰ آغاز شد؛ در چند رویداد مهم این جنگ به قیمومت بریتانیا بر فلسطین سرایت کرد، از جمله نبرد تل حای در مارس ۱۹۲۰. سپس در آوریل ۱۹۲۰ امین الحسینی و دیگر رهبران عرب شورش‌های بیت‌المقدس ۱۹۲۰ را برانگیختند که در آن ۱۰ نفر کشته و ۲۵۰ نفر زخمی شدند؛ چند زن مورد تجاوز قرار گرفتند و دو کنیسه سوزانده شد. یهودیان از این رویدادها سخت شوکه شدند و آنها را پوگروم تلقی کردند.

پس از آنکه بریتانیایی‌ها سوریه را به فرانسه واگذاشتند، در ژوئیه ۱۹۲۰ حکومت فیصل در سوریه فروپاشید و آرزوهای پان‌عربی در فلسطین بر باد رفت.

## ایدئولوژی: حق بر سرزمین
### مواضع صهیونیستی
اعلامیه استقلال اسرائیل اعلام می‌دارد: «در [۱۸۹۷] نخستین کنگره صهیونیستی تشکیل شد و حق ملت یهود به بازتولد ملی در سرزمین خود را اعلام کرد» و در ادامه: «ما [امضاکنندگان] به حکم حق طبیعی و تاریخی خود و بر پایه قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل متحد، بدین‌وسیله تأسیس دولت یهودی در ارض اسرائیل را اعلام می‌داریم.» این گزاره ادعای صهیونیسم مبنی بر «حق تاریخی» به‌عنوان «ملت» بر سرزمین اسرائیل را نشان می‌دهد.

هر سه گرایش درون اجماع صهیونیستی — صهیونیسم سیاسی، صهیونیسم کارگری و صهیونیسم فرهنگی — خواهان اکثریت یهودی بودند. پیروان صهیونیسم سیاسی استدلال می‌کردند که پیوندهای ملی مهم‌ترین پیوندهای پیونددهنده افراد هستند و یهودیان حضوری «بیگانه» در میان دولت‌های «متعلق» به ملیت‌های دیگر دارند و پیشنهاد می‌کردند با ایجاد دولتی با اکثریت یهودی این وضع را اصلاح کنند. به گفته فینکلستین، صهیونیسم کارگری بر آن بود که دولت یهودی تنها راه جبران کمبود کارگران یهودی در دیاسپورا و ایجاد ساختار طبقاتی سالم میان یهودیان است. صهیونیسم فرهنگی نیز می‌خواست خطر همگون‌سازی و از دست رفتن فرهنگ یهودی را دفع کند و اکثریت یهودی را تضمین‌کننده مرکز معنوی «رنسانس مهارناشدنی معنوی ملت یهود» می‌دانست.

به گفته فینکلستین، «جریان اصلی جنبش صهیونیستی هرگز در «حق تاریخی» خود برای تحمیل دولت یهودی بر جمعیت بومی عرب فلسطین تردید نکرد» و در واقع برای ملت یهود حقی مقدم بر اسرائیل به‌عنوان وطن تاریخی‌شان مطالبه کرد و برای عرب‌ها تنها حقوق ساکنان تصادفی قائل شد. صهیونیسم این را با دو «واقعیت» توجیه می‌کرد: پیوند ملت یهود با فلسطین که از تاریخ آن سرچشمه می‌گرفت بی‌همتا بود، حال آنکه عرب‌های فلسطین بخشی از ملت عرب بودند و بنابراین پیوند ویژه‌ای با فلسطین نداشتند. از این‌رو یهودیان حقی مقدم بر فلسطین داشتند.

برای نمونه، آهارون داوید گوردون که آموزه‌هایش الهام‌بخش اصلی فکری رهبران کارگری بود، در ۱۹۲۱ نوشت:

به گفته زیو اشترنهل، «بنیان‌گذاران این دیدگاه را پذیرفتند. این استدلال نهایی صهیونیسم بود.»

گورنی می‌گوید رهبران شاخه‌های گوناگون صهیونیسم چنین حق مقدمی را مطالبه می‌کردند. اخد هاعام (صهیونیست فرهنگی) «حقوق تاریخی یهودیان را مقدم بر حقوق اقامتی عرب‌ها در فلسطین می‌دانست». ماکس نوردائو، صهیونیست سیاسی و همراه تئودور هرتصل، فلسطین را «میراث تاریخی و قانونی» ملت یهود خواند و برای عرب‌های فلسطینی تنها «حقوق تصرف» قائل شد.

## سیاست‌های اروپایی و مهاجرت صهیونیستی
### تقسیمات سایکس-پیکو و فلسطین
مورخ اسرائیلی فریت مایر شرح می‌دهد که نزاعی با امپراتوری عثمانی بر سر مرزهای شرقی مصر در ۱۹۰۶ با بازترسیم مرز در امتداد خط رفح-عقبه پایان یافت و اهمیت راهبردی پس‌کرانه سینا و فلسطین غربی و شرقی را افزایش داد. پس از کنفرانس قسطنطنیه، فرانسویان برای تعیین خواسته‌های متقابل به بریتانیایی‌ها نزدیک شدند و بریتانیایی‌ها در ۸ آوریل ۱۹۱۵ کمیته دو بانسن را برای بررسی گزینه‌های خود تشکیل دادند. گزارش این کمیته که در ژوئن ۱۹۱۵ ارائه شد صهیونیسم را در نظر نگرفته بود و نتیجه گرفت که در صورت تقسیم، باید منطقه نفوذ بریتانیایی شامل فلسطین باشد و منافع فرانسوی و روسی نیز در بیت‌المقدس و اماکن مقدس به رسمیت شناخته شود.

در ۱۲ ژانویه ۱۹۱۶، ویلیام رجینالد هال، مدیر اطلاعات نیروی دریایی بریتانیا، در یادداشتی بر پیش‌نویس موافقت‌نامه انتقاد کرد و نوشت که «یهودیان منافع مادی نیرومند و منافع سیاسی بسیار نیرومندی در آینده این سرزمین دارند» و در «منطقه قهوه‌ای» باید مسئله صهیونیسم و نیز مسئله کنترل بریتانیا بر همه راه‌آهن‌های فلسطین در نظر گرفته شود.

### صهیونیسم زیر قیمومت بریتانیا
پس از جداسازی ایالات از دولت عثمانی و قبول قیمومت بر فلسطین توسط بریتانیا، سازمان جهانی صهیونیستی پیش‌نویس قطعنامه‌ای را برای کنفرانس صلح پاریس ۱۹۱۹ ارائه کرد. از این کنفرانس شناسایی عنوان «یهودی‌بودن» سرزمین فلسطین و تعیین مرزهایی گسترده‌تر از آنچه در موافقت‌نامه سایکس-پیکو وجود داشت حاصل شد. کنفرانس سان‌رمو در ۱۹۲۰ قیمومت و سیاست‌های پیشنهادی صهیونیست‌ها را در ۱۹۲۳ عملی ساخت.

در ۱۹۳۹ بریتانیا در واکنش به مخالفت‌ها با مهاجرت صهیونیستی، سیاست خود را در سندی موسوم به «کتاب سفید» تدوین کرد. این سند خواستار ایجاد وطن ملی برای یهودیان در یک دولت فلسطینی مستقل ظرف ده سال شد و ایده تقسیم فلسطین توسط کمیسیون پیل را رد کرد. همچنین محدودیت‌هایی بر شمار مهاجران یهودی و خرید زمین توسط آنان وضع نمود. گروه‌های صهیونیست این سند را رد کردند و کارزاری از حمله به اموال حکومت قیمومت را به راه انداختند. نمایندگان احزاب عرب فلسطینی به رهبری حاج امین الحسینی نیز آن را نپذیرفتند، هرچند حزب دفاع ملی آماده پذیرش کتاب سفید بود.

## درگیری‌های اصلی
### شورش‌های دهه ۱۹۲۰
نخستین خشونت‌های جدی با شورش‌های بیت‌المقدس ۱۹۲۰ آغاز شد که در آوریل ۱۹۲۰ امین الحسینی و دیگر رهبران عرب آن را برانگیختند. در این رویداد ۱۰ نفر کشته و ۲۵۰ نفر زخمی شدند. سال بعد شورش‌های یافا در مه ۱۹۲۱ رخ داد. در ۱۹۲۹ شورش‌های ۱۹۲۹ فلسطین از جمله قتل‌عام ۱۹۲۹ الخلیل به وقوع پیوست که تلفات سنگینی بر جای گذاشت.

### شورش عربی ۱۹۳۶–۱۹۳۹
شورش اعراب در فلسطین (۱۹۳۶–۱۹۳۹) بزرگ‌ترین خیزش مسلحانه عرب‌ها در دوره قیمومت بود. عرب‌های فلسطینی علیه حکومت استعماری بریتانیا و حمایت آن از صهیونیسم و مهاجرت یهودیان شوریدند. این شورش با اعتصاب عمومی آغاز شد و سپس به قیام مسلحانه‌ای گسترده تبدیل گردید که بریتانیا آن را با نیروی نظامی سرکوب کرد.

### شورش یهودیان و پایان قیمومت
در اواسط دهه ۱۹۴۰ سازمان‌های نظامی یهودی از جمله ایرگون و لحی شورش مسلحانه‌ای را عمدتاً علیه بریتانیا به راه انداختند. پس از تصویب قطعنامه ۱۸۱ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نوامبر ۱۹۴۷ که تقسیم فلسطین را توصیه می‌کرد، جنگ داخلی آشکار میان عرب‌ها و یهودیان آغاز شد. با پایان قیمومت بریتانیا در ۱۴ مه ۱۹۴۸ و اعلام تأسیس دولت اسرائیل، جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل درگرفت.

در اعلامیه استقلال اسرائیل، هماهنگ با وعده‌های پیشین بن‌گوریون، آمده‌است: «[اسرائیل] برابری کامل حقوق اجتماعی و سیاسی همه ساکنانش را صرف‌نظر از دین، نژاد یا جنسیت تضمین خواهد کرد.»

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* سامانه اطلاعات سازمان ملل درباره مسئله فلسطین

رده:صهیونیسم در قیمومت بریتانیا بر فلسطین
رده:تاریخ قیومت بریتانیا بر فلسطین
رده:فرقه‌گرایی
رده:شورش‌ها و ناآرامی‌های شهری در قیمومت بریتانیا بر فلسطین
رده:مقاله‌های دارای ویدئو