دودمان زاکاریان

**دودمان زاکاریان** یک دودمان اشرافی ارمنی بود که بین سال‌های ۱۲۰۱ تا ۱۳۵۰ بر ارمنستان زاکاری حکومت می‌کرد. این دودمان ابتدا تحت فرمانروایی پادشاهی متحد گرجستان قرار داشت و از سال ۱۲۵۶ میلادی زیر سلطهٔ ایلخانان مغول ایران درآمد. نام این دودمان به افتخار زاکاره، خدمت‌گزار نامدار ملکه تامار از پادشاهی گرجستان، شکل گرفته بود. همچنین آنان با لقب مخارگرادزلی به معنای «درازبازو» شناخته می‌شدند. بر پایهٔ یک افسانهٔ خانوادگی، این نام به نیاکان هخامنشی آنان، اردشیر دوم ملقب به «درازبازو» (۴۰۴–۳۵۸ پیش از میلاد)، اشاره‌دارد. بر پایهٔ نظر سیریل تومانوف در دانشنامهٔ ایرانیکا، آنان شاخه‌ای از خاندان ارمنی پهلوانی بودند و خود را ارمنی می‌دانستند.

در سدهٔ سیزدهم میلادی، زاکاریان عالی‌ترین مقام‌ها را در دربار گرجستان در اختیار داشتند و به‌عنوان اتابک (فرماندار کل) و امیرسپه‌سالاران (فرماندهٔ کل ارتش) در پادشاهی گرجستان خدمت می‌کردند.

## تاریخ
این دودمان از تبار ارمنی یا کُردی بود. اولین فرد شناخته‌شده از خاندان زاکاریان، خسرو زاکاریان بود که در اوایل قرن یازدهم میلادی زندگی می‌کرد. در طول صد سال بعد، خاندان زاکاریان زیر فرمان پادشاهان باگراتیونی بودند و در دربار گرجستان به نفوذ و اهمیت رسیدند. در دههٔ ۱۱۲۰، داویت چهارم بخش‌هایی از ارمنستان (استان لوری) را از سلطهٔ سلجوقیان آزاد کرد. بعد از آن، گرجستان حدود صد سال بر منطقه نفوذ سیاسی داشت. در همان زمان، ارمنی‌ها در تجارت و در شهرهای بزرگ مثل گوری و تفلیس نقش مهمی پیدا کردند. خاندان زاکاریان ابتدا زیر فرمان خاندان اوربلی قرار داشت. در سال ۱۱۶۱، سارجیس زاکاریان به فرمان جورج سوم گرجستان به عنوان فرماندار شهر ارمنی آنی منصوب شد، اما این شهر در مدت کمی توسط دودمان شدادی بازپس گرفته‌شد. در سال ۱۱۷۷، زاکاریان از پادشاه در برابر شورش شاهزاده دمنا و خاندان اوربلی حمایت کردند. شورش سرکوب شد و جورج سوم مخالفان را تنبیه کرد و خاندان زاکاریان را تقویت نمود. در سال ۱۱۸۶، در دوران حکومت ملکه تامار، سارجیس زاکاریان کنترل استان لوری را به دست گرفت. از آن زمان، زاکاریان در دربار گرجستان به مناصب مهمی مانند اتابک (فرماندار کل) و امیرسپه‌سالار (فرمانده کل ارتش) رسیدند.

[بندانگشتی|چپ|[زاکار دوم زاکاریان|زاکاره دوم و ایوانه اول در نمای شرقی صومعهٔ هاریچاونک، ارمنستان، ۱۲۰۱ آن‌ها لباس‌های زمان خود را به تن دارند، شامل کلاه بلند شربوش و خفتان (کت بلند).]]

خاندان زاکاریان با وجود تبار کُردی-ارمنی و پیروی از مذهب تک‌ماهیتی (مونوفیزیت) به جای مذهب دوماهیتی (دیوفیزیت) گرجیان، به‌دلیل موفقیت و استعدادهایشان و همچنین داشتن زمین در سراسر ارمنستان و گرجستان، به بالاترین مناصب در دولت گرجستان ارتقا یافتند. زاکاره، ایوان زاکاریان و فرزندان سرگیس، موفق‌ترین اعضای خانواده زاکاریان و فرماندهان نظامی در دوره حکومت ملکه تامار بودند. آن‌ها در سال ۱۱۹۳ شهر دوین را تصرف کردند و پس‌از آن، شهرهای سوان، بیجنی، امبرد، بارگوشات و تمامی شهرهای واقع در شمال شهر آنی تا پل‌های خداآفرین را به کنترل خود درآوردند. حدود سال ۱۱۹۹، زاکاره و ایوان شهر آنی را نیز تصرف کردند و در سال ۱۲۰۱، ملکه تامار آنی را به‌عنوان یک شهر شاهزاده‌نشین به آن‌ها واگذار کرد. سرانجام قلمرو آن‌ها از نظر وسعت و مرزهای جغرافیایی، شباهت زیادی به قلمرو ارمنستانِ باگراتیونی پیدا کرد. موفقیت‌ها و پیروزی‌های زاکاریان در زمان سلطنت ملکه تامار، زمینه‌ای را فراهم کرد که برای اولین بار قبایل کُرد به‌طور گسترده به منطقه قفقاز مهاجرت کنند.

با حملهٔ امپراتوری خوارزمشاهیان به منطقه، شهر دوین تحت فرمان ایوانِ سالخورده بود. او پیش‌تر شهر آنی را به برادرزاده‌اش شاهنشاه زاکاریان، پسر زاکاره، سپرده‌بود. در این یورش، دوین به دست خوارزمشاهیان افتاد، اما شهرهای قارص و آنی مقاومت کردند و تسلیم نشدند. با این‌حال، زمانی که مغولان در سال ۱۲۳۶ آنی را تصرف کردند، رفتاری دوستانه با زاکاریان در پیش گرفتند. آن‌ها شاهنشاه را در قلمرو خود تأیید کردند و حتی تیول آواگ، پسر ایوانه را نیز به قلمرو او افزودند. افزون بر این، در سال ۱۲۴۳، شهر اخلاط را به شاهزاده تامتا، دختر ایوانه، واگذار کردند.

بعد از اینکه مغولان در سال ۱۲۳۶ شهر آنی را تصرف کردند، زاکاریان دیگر تابع باگراتیونیان نبودند و مستقیماً تحت فرمان مغولان حکومت می‌کردند. شاهان بعدی خاندان زاکاریان تا سال ۱۳۶۰ کنترل خود را بر شهر آنی حفظ کردند، تا اینکه در برابر قبایل ترکمان قره‌قویونلو شکست خوردند و آنی به پایتخت آن‌ها تبدیل شد.

## مناصب در دولت گرجستان
[بندانگشتی|چپ|تصویر احتمالی امیرسپاسالار [شاهنشاه زاکاریان (وسط)، همسرش وانی‌نی (چپ) و یکی از خویشاوندان در لباس نظامی (راست) به‌عنوان اهداکنندگان در صومعه کوبایر، راهروی صومعه، سال ۱۲۸۲]]

خاندان زاکاریان، برخی از مهم‌ترین و بالاترین پست‌های حکومتی در دولت گرجستان را در اختیار داشتند. ایوانهٔ اول زاکاریان، نخستین اتابک پادشاهی گرجستان تحت سلطنت ملکه تامار بود و از سال ۱۲۰۷ تا زمان مرگش در سال ۱۲۲۷ در این مقام باقی ماند. او همچنین از سال ۱۲۱۷، به مقام امیرسپه‌سالاری، فرمانده کل ارتش گرجستان، رسید و بدین ترتیب یک مقام متحد جدید با عنوان اتابک-امیرسپه‌سالار ایجاد شد. این مقام عالی پس‌از مرگ او در سال ۱۲۲۷ به پسرش آواگ زاکاریان و سپس در سال ۱۲۵۰ به زاکار سوم زاکاریان منتقل شد. زاکاریان در برابر حملات جلال‌الدین خوارزمشاه و یورش‌های مغول به گرجستان در سال‌های ۱۲۲۱–۱۲۳۵ مقاومت کردند. با این‌حال، پس از گذشت چند دهه، مغولان فاتح در سال ۱۲۷۲ مقام امیرسپه‌سالاری را به سادون مانکابرد واگذار کردند. در سال ۱۲۸۱، دمیتریوس دوم، از رسیدن خوتلوبوگا، پسر سادون، به مقام اتابکی جلوگیری کرد. به‌جای او، ترسایچ اوربلیان از خاندان اوربلیان به‌این مقام منصوب شد. خوتلوبوگا در سال ۱۲۸۹ توانست با حمایت مغولان مقام اتابکی را به‌دست‌آورد و همچنین خاندان زاکاریان در اوایل سده چهاردهم دوباره این مقام را بازیابی کردند. از سال ۱۳۰۶، مقام اتابکی به‌طور قطعی از خاندان زاکاریان خارج شد، زیرا سارگیس دوم جاقلی توسط برادرزاده‌اش، جرج پنجم، به مقام امیرسپه‌سالاری و اتابکی پادشاهی گرجستان منصوب شد.

## شجره‌نامه

## پانویس

### منابع

* 
* 

رده:ارمنستان قرون وسطی
رده:اقوام خاورمیانه
رده:اقوام در ارمنستان
رده:اقوام در گرجستان
رده:اقوام
رده:انحلال‌های ۱۳۳۰ (میلادی)
رده:انحلال‌های ۱۳۶۰ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۲۰۱ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۳۶۰ (میلادی)
رده:ایالت‌های رعیتی پیشین
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۲۰۱ (میلادی)
رده:پادشاهی گرجستان
رده:پادشاهی‌های ارمنی
رده:پادشاهی‌های پیشین آسیا
رده:پادشاهی‌های پیشین غرب آسیا
رده:پادشاهی‌های گذشته در اروپا
رده:تاریخ ارمنستان
رده:تاریخ گرجستان
رده:زاکاریان
رده:کردتباران
رده:کشورهای پیشین در آسیا
رده:کشورهای پیشین در اروپا
رده:کشورهای پیشین در غرب آسیا
رده:مردمان باستانی
رده:منطقه‌های تاریخی ارمنستان