الزوق الفوقانی

**الزوق الفوقانی** () روستایی عرب فلسطینی در بخش صفد در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود. این روستا در ۳۲ کیلومتری شمال شرقی شهر صفد و نزدیک مرز فلسطین و لبنان قرار داشت. الزوق الفوقانی در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل در ۲۱ مه ۱۹۴۸ به دست گردان نخست پالماخ در عملیات یفتاح تخلیه شد.

این روستا در ارتفاع نزدیک به ۲۵۰ متری از سطح دریا و در دامنه بلندی‌های شمالی مشرف بر گودال حوله جای داشت. الزوق الفوقانی در محل تلاقی چند راه فرعی در جنوب آبل القمح واقع بود. بررسی‌های باستان‌شناختی نشان می‌دهد که این محل با بازمانده‌های رومی شهر باستانی «گولگول» یکی دانسته می‌شود.

## پیشینه
### گولگول رومی
در دوره روم باستان، این محل **گولگول** () نامیده می‌شد؛ نامی برگرفته از ریشه سامی GLGL که در جای‌نام‌های گوناگون کتاب مقدس و پس از آن مانند «گیلگال» بازتاب یافته‌است. جای‌نام گولگول در کتیبه‌ای بر سنگ مرزی اواخر دوره روم که در آبل القمح کشف شده گواهی شده و در نام عربی «جنیجل» (جنیجل) نزدیک الزوق الفوقانی حفظ شده‌است. پیش‌تر گولگول به‌اشتباه با تل العجول نزدیک آبل القمح یکسان پنداشته شده بود؛ نامی که از نظر زبان‌شناختی با جای‌نام رومی بی‌ارتباط است.

یافته‌های باستان‌شناختی در الزوق الفوقانی بر سکونت فعال در دوره‌های رومی و بیزانسی گواهی می‌دهد. کاوش‌های باستان‌شناختی غاری آرامگاهی از سده‌های دوم تا چهارم میلادی را آشکار کرده‌اند که دربرگیرنده چندین طاقچه تدفین، چراغ‌های روغنی دوره رومی، ظروف شیشه‌ای و زیورآلات شخصی بوده و نشان‌دهنده بهره‌گیری درازمدت است. یک گور سنگی سربی اواخر دوره روم با نقش چهره انسان و نگاره‌های گیاهی نیز در سال ۱۹۵۴ از نزدیکی این محل به دست آمد. دیگر یافته‌ها شامل عناصر سنگی تراشیده و بقایای یک معصره روغن زیتون است که با جامعه‌ای یکجانشین و کشاورز سازگاری دارد.

### دوره مملوکی
کاوش‌های باستان‌شناختی نشان داده‌اند که الزوق الفوقانی در اواخر دوره مملوکی نیز مسکون بوده‌است.

### دوره عثمانی
کاوش‌های باستان‌شناختی آشکار کرده‌اند که تالار بزرگی با چند حیاط در این مکان ساخته شده بود که احتمالاً یک کاروان‌سرا (خان) بوده‌است. آثار آسیب‌دیدگی نشان می‌دهد که بنا در زمین‌لرزه‌ای ویران شده‌است. سفالینه‌هایی از رشیا الفخار نیز یافت شده‌اند.

در سال ۱۸۷۵ میلادی، ویکتور گِرَن روستای ویران‌شده بزرگی به نام «خربت خان الزوق الفوقانی» را توصیف کرد. در غرب آن وادی دردره قرار داشت که پلی کوچک از روی آن می‌گذشت و آسیاب آبی در کنارش بود. خانه‌های ویران‌شده فراوانی در همه‌جا دیده می‌شد که با سنگ‌های آهکی یا بازالتی در اندازه‌های گوناگون ساخته شده بودند. آب‌انبارها و معصره‌ها بر قدمت روستا گواهی می‌دادند. بر بلندترین نقطه روستا خانه‌ای هنوز برپا بود که تاریخ ساخت بسیار تازه‌تری داشت.

در سال ۱۸۸۱ میلادی، پیمایش فلسطین غربی از سوی صندوق اکتشاف فلسطین دربارهٔ «خ. زوک الحاج» یادداشت کرد: «پایه‌های دیوارهایی با بنایی بازالتی ساخته شده‌اند.»

### دوره قیمومت بریتانیا
بر پایه آمار روستایی ۱۹۴۵، جمعیت الزوق الفوقانی ۱۶۰ نفر بود. مساحت کل زمین‌های روستا ۱٬۸۳۲ دونم بود. از این میان ۵۰۳ دونم به باغ‌ها و زمین‌های آبیاری‌شده و ۱٬۲۸۶ دونم به کشت غلات اختصاص داشت. ۴۳ دونم نیز غیرقابل‌کشت طبقه‌بندی شده بود.

بر پایه منبع عربی، درختان زیتون بر دامنه‌های کوهستانی شمال و غرب روستا کاشته شده بود و درختان میوه نیز در برخی زمین‌های غربی روستا وجود داشت.

### رویدادهای ۱۹۴۸ و پس از آن
الزوق الفوقانی نخستین بار در ۲۱ مه ۱۹۴۸ پس از یک جنگ روانی (تبلیغات زمزمه‌ای) از سکنه تخلیه شد. در اواخر مه، بسیاری از ساکنان بازگشتند تا محصولات کشاورزی را برداشت کنند. سپس هاگانا به‌طور نظام‌مند به آتش کشیدن روستاهای منطقه را آغاز کرد.

در سال ۱۹۹۲ وضعیت محل روستا چنین توصیف شد: «سنگ‌های خانه‌های ویران‌شده بر سراسر محل پراکنده‌اند و پوشش گیاهی از چمن، خار و چند بوته کاکتوس آن را فرا گرفته‌است. سکونتگاه نزدیک یووال بخشی از زمین‌های پیرامون را کشت می‌کند و بقیه را به‌عنوان جنگل و چراگاه به کار می‌برد.»

## منابع

* 
* 
* 

## کتاب‌شناسی
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* الزوق الفوقانی در Palestine Remembered
* الزوق الفوقانی در ذاکرات

رده:شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
رده:بخش صفد