هزاره دهم (پیش از میلاد)

**هزاره دهم پیش از میلاد** به دوره‌ای از سال ۱۰۰۰۰ قبل از میلاد تا ۹۰۰۱ قبل از میلاد (حدود ۱۲ هزار سال پیش تا حدود ۱۱ هزار سال پیش) اطلاق می‌شود. این هزاره آغاز گذار از دوران پارینه‌سنگی به نوسنگی از طریق دوره‌های موقت میان‌سنگی (اروپای شمالی و اروپای غربی) و فراپارینه‌سنگی (شام و خاور نزدیک) است که با هم اولین بخش از دور هولوسن را تشکیل می‌دهند که عموماً اعتقاد بر این است که حدود ۹۷۰۰ قبل از میلاد (حدود ۱۱.۷ هزار سال پیش) آغاز شده است و دوران زمین‌شناسی فعلی است. تاریخ‌گذاری دقیق رویدادهایی که در حدود این هزاره رخ داده‌اند ممکن نیست و تمام تاریخ‌های ذکر شده در اینجا تخمین‌هایی هستند که عمدتاً بر اساس تحلیل‌های زمین‌شناسی، مردم‌شناختی و تاریخ‌گذاری پرتوسنجی به دست آمده‌اند.

## دور هولوسن
ویژگی اصلی هولوسن فراوانی جهانی *[[انسان هوشمند|انسان هوشمند هوشمند]]* (بشریت) بوده است. این دور در پی یخبندان وورم، که عموماً به عنوان آخرین عصر یخبندان شناخته می‌شود و از ۱۰۹ هزار سال پیش آغاز و ۱۴ هزار سال پیش پایان یافت، شروع شد، زمانی که *[[انسان هوشمند هوشمند]]* در عصر پارینه‌سنگی (سنگ قدیم) بود. به دنبال میان‌مرحله‌ای پسایخچالی از ۱۴ هزار سال پیش تا ۱۲.۹ هزار سال پیش، که طی آن دمای جهانی به طور قابل توجهی افزایش یافت، دریاس جوان‌تر آغاز شد. این یک بازگشت موقت گرمایش اقلیمی به شرایط یخچالی در نیمکره شمالی بود و با پایان پارینه‌سنگی زبرین هم‌زمان بود. دریاس جوان‌تر حدود ۹۷۰۰ قبل از میلاد پایان یافت و مرز گذار از پلیستوسن به هولوسن را نشان داد.

در مقیاس زمانی زمین‌شناسی، سه (به طور آزمایشی چهار) مرحله چینه‌شناسی برای هولوسن وجود دارد که از حدود ۹۷۰۰ قبل از میلاد با "گرینلندی" (تا حدود ۶۲۳۶ قبل از میلاد) آغاز می‌شود. نقطه شروع برای گرینلندی نمونه برش مرز جهانی طبقه‌نوعی (GSSP) از پروژه حفاری هسته یخی گرینلند شمالی است که با دریاس جوان‌تر مرتبط شده است. گرینلندی توسط "نورث‌گریپی" (تا حدود ۲۲۵۰ قبل از میلاد) و "مگالایی" دنبال شد. هر سه مرحله به طور رسمی توسط کمیسیون بین‌المللی چینه‌شناسی در ژوئیه ۲۰۱۸ تصویب شدند. پیشنهاد شده است که مگالایی باید حدود ۱۹۵۰ خاتمه یابد و توسط مرحله جدیدی با نام موقت "آنتروپوسین" دنبال شود.

در هزاره اول هولوسن، پارینه‌سنگی شروع به جایگزینی توسط عصر نوسنگی (سنگ جدید) کرد که بسته به مکان حدود ۶۰۰۰ سال طول کشید. دوره گذار تدریجی گاهی میان‌سنگی (اروپای شمالی و غربی) یا فراپارینه‌سنگی (شام و خاور نزدیک) نامیده می‌شود. یخچال‌ها با گرم‌تر شدن آب و هوای جهان عقب‌نشینی کردند و این امر الهام‌بخش انقلاب کشاورزی بود، اگرچه در ابتدا، سگ احتمالاً تنها حیوان اهلی بود. این با یک انقلاب اجتماعی همراه بود زیرا انسان‌ها از کشاورزی انگیزه یکجانشینی را به دست آوردند. یکجانشینی پیش‌نیاز کلیدی برای تمدن است که با سبک زندگی کوچ‌نشینی قابل دستیابی نیست.

جمعیت جهان، حدود ۱۰۰۰۰ قبل از میلاد، اعتقاد بر این است که کم و بیش پایدار بوده است. تخمین زده شده است که حدود پنج میلیون نفر در زمان آخرین بیشینه یخچالی وجود داشتند که تا ۵۰۰۰ قبل از میلاد به چهل میلیون و تا ۱۶۰۰ قبل از میلاد به ۱۰۰ میلیون نفر رسید، که میانگین نرخ رشد ۰.۰۲۷٪ در سال از دوران نوسنگی تا عصر برنز میانه است. در حدود ۱۰۰۰۰ قبل از میلاد، بیشتر مردم در جوامع شکارچی-گردآورنده زندگی می‌کردند که در تمام قاره‌ها به جز جنوبگان و زلاندیا پراکنده بودند. با پایان یافتن یخبندان وورم/ویسکانسین، استقرار در مناطق شمالی دوباره ممکن شد.

## آغاز کشاورزی
کشاورزی در نقاط مختلف جهان در زمان‌های مختلف توسعه یافت. در بسیاری از مکان‌ها، مردم یاد گرفتند که چگونه بدون کمک خارجی کشت کنند؛ در جای دیگر، مانند اروپای غربی، مهارت‌ها وارد شدند. کاهش قد انسان با ظهور کشاورزی در نزدیکی آغاز دوره هولوسن (۱۰۰۰۰ قبل از میلاد) همراه بود و بعداً با تراکم جمعیت شهری مرتبط شد.

فرهنگ ناتوفی در طول هزاره دهم در شام رواج داشت و از این جهت غیرعادی بود که جمعیتی یکجانشین یا نیمه‌یکجانشین را حتی قبل از معرفی کشاورزی پشتیبانی می‌کرد. یک نمونه اولیه 'عین ملاحا است که ممکن است اولین روستایی بوده باشد که مردم در آن کاملاً یکجانشین بودند. اعتقاد بر این است که مردم ناتوفی سکونتگاه اولیه دیگری را در محل اریحا (تل السلطان) بنا نهادند، جایی که شواهدی از ساخت و ساز بین ۹۶۰۰ قبل از میلاد و ۸۲۰۰ قبل از میلاد وجود دارد. تاریخ‌های مربوط به ناتوفی نامشخص است و به طور گسترده از حدود ۱۳۰۵۰ قبل از میلاد تا حدود ۷۵۵۰ قبل از میلاد متغیر است. ممکن است کشت اولیه انجیرها در دره رود اردن در مقطعی پس از اواسط هزاره دهم آغاز شده باشد. علاوه بر درختان انجیر، مردم ممکن است کشت گیاهان وحشی مانند جو و پسته را آغاز کرده باشند؛ و احتمالاً چرای بزها، خوک‌ها و گاوها را شروع کرده باشند.

کشاورزی توسط جوامع مختلف هلال حاصلخیز، که شامل شام می‌شد، شروع به توسعه کرد، اما تا ۲۰۰۰ سال دیگر به طور گسترده مورد استفاده قرار نخواهد گرفت، زمانی که فرهنگ نوسنگی در بسیاری از نقاط خاور نزدیک به خوبی تثبیت شده بود. از جمله اولین گیاهان کشت‌شده می‌توان به اشکالی از ارزن و برنج اشاره کرد که در خاورمیانه کشت می‌شدند، احتمالاً در این هزاره اما به احتمال زیاد پس از ۹۰۰۰ قبل از میلاد. در حدود ۹۵۰۰ قبل از میلاد، مردم جنوب شرق آناتولی در حال برداشت علف‌ها و غلات وحشی بودند. قدیمی‌ترین شواهد چرای گوسفند در شمال عراق یافت شده است که قدمت آن به قبل از ۹۰۰۰ قبل از میلاد بازمی‌گردد.

## سفالگری
گاه‌نگاری پیش از تاریخ تقریباً به طور کامل به تاریخ‌گذاری اشیاء مادی متکی است که سفالگری تا به امروز گسترده‌ترین و مقاوم‌ترین آنها در برابر پوسیدگی است. همه مکان‌ها و نسل‌ها اشکال، اندازه‌ها و سبک‌های سفالی خود را، از جمله روش‌ها و سبک‌های تزئین، توسعه دادند، اما در بین رسوبات طبقه‌بندی‌شده ثبات وجود داشت و حتی تکه‌های شکسته را می‌توان بر اساس زمان و مکان طبقه‌بندی کرد. اعتقاد بر این است که سفالگری به طور مستقل در مکان‌های مختلف کشف شده است، که از چین حدود ۱۸۰۰۰ قبل از میلاد شروع می‌شود، و احتمالاً به طور تصادفی توسط آتش‌هایی که بر روی خاک رس زده می‌شد، ایجاد شده است. کشف اصلی سفال مربوط به هزاره دهم در غار بوسومپرا (اوایل هزاره دهم کال قبل از میلاد) در فلات کواهو در جنوب شرقی غنا و اونیوگو (حدود ۹۴۰۰ قبل از میلاد) در مرکز مالی انجام شده است که شواهدی از اختراع مستقل سفال در آفریقای زیر صحرا در مناطق مختلف اقلیمی ارائه می‌دهد.

اولین سیستم گاه‌نگاری سفالی، چارچوب مینوسی اولیه، میانی و متأخر بود که در اوایل قرن بیستم توسط سر آرتور ایوانز برای یافته‌هایش در کنوسوس طراحی شد. این سیستم عصر برنز را در دوازده مرحله از حدود ۲۸۰۰ قبل از میلاد تا حدود ۱۰۵۰ قبل از میلاد پوشش می‌داد و این اصل بعداً به سرزمین اصلی یونان (هلادیک) و جزایر اژه (سیکلادیک) گسترش یافت. بانو کاتلین کنیون باستان‌شناس اصلی در تل السلطان (اریحای باستان) بود و کشف کرد که در آنجا سفالی وجود ندارد. چرخ سفالگری هنوز اختراع نشده بود و در جاهایی که سفال به این شکل ساخته می‌شد، هنوز با دست، اغلب به روش مارپیچ، و در کوره گودالی پخته می‌شد.

کنیون ظروفی مانند کاسه، فنجان و بشقاب را در اریحا کشف کرد که از سنگ ساخته شده بودند. او به درستی حدس زد که ظروف ساخته‌شده از چوب یا الیاف گیاهی احتمالاً مدت‌ها پیش پوسیده شده‌اند. با استفاده از سیستم ایوانز به عنوان معیار، کنیون دوران نوسنگی خاور نزدیک را به مراحلی به نام نوسنگی پیش از سفال الف (PPNA)، از حدود ۱۰۰۰۰ قبل از میلاد تا حدود ۸۸۰۰ قبل از میلاد؛ نوسنگی پیش از سفال ب (PPNB)، از حدود ۸۸۰۰ قبل از میلاد تا حدود ۶۵۰۰ قبل از میلاد؛ و سپس نوسنگی با سفال (PN)، که نقاط شروع متفاوتی از حدود ۶۵۰۰ قبل از میلاد تا آغاز عصر برنز در اواخر هزاره چهارم داشت، تقسیم کرد. در هزاره دهم، فرهنگ ناتوفی با PPNA که در مناطق شام و میان‌رودان علیا از هلال حاصلخیز رواج داشت، همزیستی داشت.

## سایر تحولات فرهنگی
### آفریقا

در شمال آفریقا، حکاکی‌های هنر صخره‌ای صحرا در آنچه به عنوان دوره بوبالوس (جانوران بزرگ وحشی) شناخته می‌شود، به بین ۱۰۰۰۰ قبل از میلاد و ۷۰۰۰ قبل از میلاد تاریخ‌گذاری شده است. نقاشی‌های دیواری یافت‌شده در اتیوپی و اریتره فعالیت انسانی را به تصویر می‌کشند؛ برخی از نقاشی‌های قدیمی‌تر تصور می‌شود که به حدود ۱۰۰۰۰ قبل از میلاد بازمی‌گردند. در مصر پیش از تاریخ، فرهنگ شکارچیان-گردآورندگان جایگزین فرهنگ آسیاب غلات در ۱۰۰۰۰ قبل از میلاد شد. تپه‌های تل در شبه جزیره سینا حدود ۹۶۶۰ تا حدود ۹۱۸۰ قبل از میلاد تاریخ‌گذاری شده‌اند.

### قاره آمریکا
فرهنگ کلوویس به طور گسترده در سراسر آمریکای شمالی پراکنده بود. این مردم شکارچی-گردآورنده بودند و تصور می‌شود که مدت این فرهنگ از حدود ۹۰۵۰ قبل از میلاد تا حدود ۸۸۰۰ قبل از میلاد بوده است. شواهدی از افزایش استفاده از فناوری ابزار نوک کلوویس برای شکار وجود دارد.

در جای دیگر آمریکای شمالی، سنگ‌نگاره‌های دریاچه وینموکا، در جایی که امروزه شمال غربی نوادا است، تا این زمان حکاکی شده‌اند، احتمالاً در اوایل ۱۲.۸ هزار سال پیش یا اواخر ۱۰ هزار سال پیش.

### اوراسیا
محوطه‌های گوبکلی‌تپه، که خانه سازه‌های مگالیتیک است، هالان چمی تپه سی، هر دو در جنوب شرقی آناتولی، و در تل قرامل، در شمال غربی سوریه، ممکن است در طول این هزاره مسکونی بوده باشند. مشخص شد که غذا برای اولین بار در گوبکلی‌تپه در این هزاره پدیدار شد. این مهم‌ترین کشفی که آغاز غذا در آناتولی را روشن می‌کند، شامل مکان‌های مذهبی است که در آنها ضیافت‌هایی در این هزاره برگزار می‌شده که در کاوش‌های باستان‌شناسی انجام‌شده در گوبکلی‌تپه در استان اورفا که نقطه صفر زمان نامیده می‌شود، یافت شده است. در نتیجه تحقیقات انجام‌شده در گوبکلی‌تپه که به این هزاره تاریخ‌گذاری شده است، مشخص شد که مردم سازه‌های آیینی ایجاد کرده و در اوایل دوره نوسنگی فرهنگی برای اهداف مذهبی داشته‌اند و در حین اجرای این فرهنگ‌ها، ضیافت‌هایی را برگزار می‌کرده‌اند که در آنها غذاهایی تقدیم می‌کرده‌اند. اعتقاد بر این است که ساسی دی ماترا در جنوب ایتالیا از دوره پارینه‌سنگی در این هزاره محل سکونت انسان بوده است، که آن را به یکی از قدیمی‌ترین سکونتگاه‌های پیوسته مسکونی در تاریخ تبدیل می‌کند. در تپه هسنکیف در ترکیه، اروپا، تقریباً تمام داده‌های باستان‌شناسی به این هزاره بازمی‌گردد. در بریتانیای کبیر، که در آن زمان یک جزیره نبود، اعتقاد بر این است که محوطه استار کار در یورک‌شایر شمالی حدود ۸۰۰ سال از حدود ۹۳۳۵ قبل از میلاد تا حدود ۸۵۲۵ قبل از میلاد توسط مردم ماگلموسین مسکونی بوده است.

پناهگاه‌های صخره‌ای بهیمبتکا که دارای نقاشی‌های غاری پیش از تاریخی هستند که قدیمی‌ترین آنها به ۱۰۰۰۰ سال قبل از میلاد تاریخ‌گذاری شده است، مربوط به میان‌سنگی هند است. این مکان‌ها محل زندگی یک جامعه کوچ‌نشین/شکارچی موجود در این منطقه بوده‌اند.

## تغییرات زیست‌محیطی

در نیمکره جنوبی، بالا آمدن سطح دریا به تدریج تنگه باس را تشکیل داده بود و تاسمانی را از سرزمین اصلی استرالیا جدا کرده بود. اعتقاد بر این است که این فرآیند تا حدود آغاز هزاره دهم کامل شده است. تنگه باس دشتی بوده که توسط مردم بومی سکونت داشته است که تصور می‌شود اولین بار در حدود ۴۰۰۰۰ سال پیش وارد شده باشند.

یخبندان ویسکانسین بخش زیادی از آمریکای شمالی را پوشانده بود و با عقب‌نشینی آن، آب‌های حاصل از ذوب آن یک دریاچه عظیم پیش‌یخچالی ایجاد کردند که اکنون به عنوان دریاچه آگاسیز شناخته می‌شود. مدتی پس از ۱۰۰۰۰ قبل از میلاد، یخچال‌ها در حال عقب‌نشینی، شکل صخره‌ای را روی کوه کانن در نیوهمپشایر امروزی ایجاد کردند که تا زمان فروپاشی آن در سال ۲۰۰۳ به عنوان پیرمرد کوهستان شناخته می‌شد.

## روش گاه‌شناسی
دوره/سامانه جاری چهارم‌زمین‌شناسی ۲.۵۸ میلیون سال گذشته از پایان نئوژن را نشان می‌دهد و به طور رسمی به دوره‌های/دورهای پلیستوسن و هولوسن تقسیم می‌شود. برای هولوسن سن ۱۱۷۰۰ سال تقویمی قبل از سال ۲۰۰۰ میلادی تعیین شده است، به این معنی که حدود ۹۷۰۰ قبل از میلاد در هزاره دهم آغاز شده است. در مقیاس زمانی زمین‌شناسی پیش از آن، زیردوره پلیستوسن پسین قرار دارد که به عنوان عصر/اشکوب تارانتی نیز شناخته می‌شود و در انتظار تأیید رسمی توسط اتحادیه بین‌المللی علوم زمین‌شناسی (IUGS) است و به طور آزمایشی از حدود ۱۲۶۰۰۰ قبل از میلاد تا حدود ۹۷۰۰ قبل از میلاد را در بر می‌گیرد. پیش از پلیستوسن پسین، زیردوره پلیستوسن میانی یا عصر/اشکوب چیبانی قرار دارد که آن نیز در انتظار تأیید است و به طور آزمایشی از حدود ۷۷۳۰۰۰ قبل از میلاد تا حدود ۱۲۶۰۰۰ قبل از میلاد را در بر می‌گیرد. پلیستوسن پیشین از حدود ۲۵۸۰۰۰۰ قبل از میلاد تا حدود ۷۷۳۰۰۰ قبل از میلاد به دو عصر/اشکوب که به طور رسمی تعریف شده‌اند تقسیم می‌شود: گلاسین (تا حدود ۱۸۰۰۰۰۰ قبل از میلاد) و کالابری.

گاه‌شماری هولوسن که توسط چزاره امیلیانی در سال ۱۹۹۳ طراحی شد، دور خود را در ۱۰۰۰۰ قبل از میلاد قرار می‌دهد (با سال  که به صورت ۱ HE ارائه می‌شود). گاه‌شماری دوران انسانی سعی می‌کند محاسبه فواصل زمانی را در سراسر مرز قبل از میلاد-میلادی با تعیین یک تاریخ دور مرتبط‌تر جهانی ساده‌سازی کند: آغاز سکونتگاه‌های انسانی (به جای تولد عیسی مسیح). تاریخ‌های میلادی را می‌توان با افزودن ۱۰۰۰۰ سال تبدیل کرد؛ تبدیل تاریخ‌های قبل از میلاد نیاز به تفریق از ۱۰۰۰۱ دارد (زیرا تقویم میلادی فاقد سال صفر است).

## یادداشت‌ها

## کتاب‌شناسی
### کتاب‌ها
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### مجلات
* 
* 
* 


-۹۰