شهر گسترده

**شهر گسترده** (به انگلیسی: ) ناحیه‌ای شهری است که از چندین مادرشهر، شهر و منطقه شهری تشکیل شده که در پی رشد جمعیت و گسترش کالبدی به یکدیگر پیوسته و یک پهنه شهری یا صنعتی پیوسته را پدیدآورده‌اند. در بیشتر موارد، شهر گسترده ساختاری چندمرکزی دارد و شبکه حمل‌ونقل، مناطق گوناگون آن را به هم پیوند می‌دهد و یک بازار کار شهری واحد شکل می‌گیرد. این مفهوم با کلان‌شهر تفاوت دارد؛ زیرا کلان‌شهر دارای یک هسته شهری مسلط است، در حالی که شهر گسترده چندمرکزی است و هیچ مرکز شهری واحدی نقش غالب بر دیگر مراکز ندارد.

واژه «کانربیشن» را پاتریک گدس، شهرساز بریتانیایی، در کتاب خود با عنوان «شهرها در تکامل» (به انگلیسی: ) در سال ۱۹۱۵ ابداع کرد. او به توانایی فناوری‌های نوین آن دوره مانند برق و حمل‌ونقل موتوری در گسترش و ادغام شهرها توجه کرد و نمونه‌هایی چون میدلندتن در انگلستان، منطقه رور در آلمان، رنتستات در هلند و ساحل شمال‌شرقی ایالات متحده را برشمرد. شهرهای گسترده اغلب در مناطق معدن زغال‌سنگ در دوران انقلاب صنعتی پدیدار شدند.

در بریتانیا این اصطلاح برای مقاصد سرشماری به‌کار می‌رود، حال آنکه در ایالات متحده مفهوم مرتبط منطقه کلان‌شهری رایج‌تر است. در سطح بین‌المللی نیز اصطلاح «تجمع شهری» (به انگلیسی: ) اغلب با معنایی نزدیک به شهر گسترده به‌کار می‌رود.

## ریشه‌شناسی
واژه  از دو جزء لاتین ساخته شده‌است: «» به معنای «با هم» و «» به معنای «شهر»؛ بنابراین به معنای «مجموعه‌ای از شهرها» است. پاتریک گدس این واژه را در سال ۱۹۱۵ در کتاب «شهرها در تکامل» برای توصیف تجمعات شهری در منطقه لنکشایر انگلستان به‌کار برد. هرچند کاربرد نخستین گدس بیشتر به گسترش عمومی شهر نزدیک بود، اما بعدها جغرافی‌دانان و شهرسازان معنای دقیق‌تری به آن بخشیدند.

## تعریف و تمایزها
شهر گسترده با مفهوم «مگالاپولیس» تفاوت دارد؛ در مگالاپولیس مناطق شهری به یکدیگر نزدیک‌اند اما از نظر فیزیکی پیوسته نیستند و بازارهای کار آن‌ها هنوز ادغام نشده‌اند. همچنین شهر گسترده با کلان‌شهر متفاوت است؛ کلان‌شهر دارای سلسله‌مراتب و یک هسته شهری مسلط است، در حالی که شهر گسترده چندمرکزی است.

از دید منبع اسپانیایی، شهر گسترده با «تجمع شهری» (به اسپانیایی: ) نیز متفاوت است. در تجمع شهری، یک شهر مرکزی تمامی پویایی منطقه را هدایت می‌کند و شهرهای پیرامونی را جذب یا حومه‌نشین می‌سازد و تنها یک سازماندهی فضایی وجود دارد؛ اما در شهر گسترده هر یک از شهرها سازماندهی فضایی، پویایی و منابع اقتصادی مستقل خود را دارد.

## گونه‌شناسی
از نظر فرایند شکل‌گیری، سه گونه اصلی شهر گسترده قابل شناسایی است:
* **شهرهای گسترده صنعتی**: که در کشورهای نخستین موج صنعتی‌سازی شکل گرفتند. این شهرهای گسترده حاصل فرایندی منطقه‌ای هستند که در آن چندین شهر توانایی هدایت دگرگونی صنعتی را داشتند. نمونه‌های اروپایی مانند منطقه رور از این دسته‌اند.
* **شهرهای گسترده کشورهای در حال توسعه**: که عمدتاً از بحران جامعه روستایی سنتی برآمده‌اند و پیرامون یک پایتخت بزرگ‌سر (ماکروسفال) شکل می‌گیرند. نمونه بارز آن سامانه شهری پیرامون مکزیکوسیتی است.
* **شهرهای گسترده دوگانه یا سه‌گانه**: که از رشد و ادغام دو یا سه شهر همسایه پدید می‌آیند و معمولاً یکی از آن‌ها بزرگ‌تر از دیگری است.

## آفریقا
### کنگو – جمهوری دموکراتیک کنگو
پایتخت‌های کینشاسا در جمهوری دموکراتیک کنگو و برازاویل در جمهوری کنگو یک شهر گسترده فرامرزی را تشکیل می‌دهند.

### مراکش
در منطقه رباط–سلا–قنیطره، پایتخت رباط و شهر سلا که هر دو در دهانه رود ابی رقراق قرار دارند یک شهر گسترده را پدیدآورده‌اند.

### نیجریه
لاگوس شهر گسترده‌ای است که از ادغام محدوده شهر اولیه لاگوس با شهرها و شهرک‌های دیگر از جمله ایکجا شکل گرفته و جوامع حومه‌ای متعددی مانند ایجج، علی‌موشو و دیگران را دربرمی‌گیرد.

### آفریقای جنوبی
ژوهانسبورگ، اکورهولنی (ایست‌رند) و تسوانه (پرتوریای بزرگ) به هم پیوسته و منطقه‌ای با جمعیت ۱۴٫۶ میلیون نفر را تشکیل داده‌اند. در منبع فرانسوی، شهرهای گسترده دیگری در آفریقای جنوبی نیز یاد شده‌اند از جمله کیپ‌تاون، اتکوینی (شامل دوربان) و شهرداری موگاله‌سیتی.

## [[آسیا]]
### بنگلادش
شهر داکا با ناراین‌گنج و قاضی‌پور بدون هیچ فاصله‌ای به هم پیوسته و شهر گسترده‌ای به نام داکای بزرگ را تشکیل می‌دهند. شهر داکا هسته مرکزی با جمعیت نزدیک به ۱۰ میلیون نفر است و شهرهای اقماری آن شامل ناراین‌گنج، قاضی‌پور، تونگی، فتح‌الله، کرانیگانج، تارابو و کالیگانج می‌شوند.

### چین
سه شهر گسترده شناخته‌شده در چین وجود دارد:
* **دلتای رود یانگ‌تسه**: شامل شانگهای، نانجینگ، هانگژو و نانگبو با ۱۵۰ میلیون نفر جمعیت. این منطقه در سال ۲۰۱۶ تولید ناخالص ۲٫۷۶ تریلیون دلاری داشت که ۲۰ درصد تولید ناخالص ملی چین را تشکیل می‌داد.
* **[[ژیانگژینژی]]**: شامل تیانجین، پکن، تانگشان و کینگهوانگداو با جمعیتی در حدود ۱۳۰ میلیون نفر و تولید ناخالص ۱٫۱ تریلیون دلار.
* **[[دلتای رود مروارید]]**: شامل گوانگ‌ژو، شنژن، دونگوان، هنگ کنگ و ماکائو با ۶۰ میلیون نفر جمعیت و تولید ناخالص ۱٫۵ تریلیون دلار (۹ درصد تولید ناخالص ملی چین).

### اندونزی
جاکارتای بزرگ یا جابودتابک بزرگ‌ترین منطقه شهری اندونزی و دومین در جهان با جمعیتی در حدود ۳۰ میلیون نفر است. مرکز آن، جاکارتا، جمعیتی ۱۰٫۳ میلیون نفری دارد.

دومین شهر پرجمعیت اندونزی، سورابایا، نیز شهر گسترده‌ای به نام گربانگکرتوسوسیلا با جمعیت کلان‌شهری نزدیک به ۱۰ میلیون نفر تشکیل می‌دهد. شهرهای گسترده دیگری نیز پیرامون باندونگ و مدان وجود دارند.

### هند
منطقه کلان‌شهری بمبئی شامل بمبئی و شهرهای اقماری آن است و با مساحت ۴٬۳۵۵ کیلومتر مربع و جمعیت ۲۰٫۵ میلیون نفر از بزرگ‌ترین تجمعات شهری جهان به‌شمار می‌رود.

منطقه پایتخت ملی هند شامل سرزمین پایتخت دهلی و مناطق مجاور در ایالت‌های اوتار پرادش، هریانا و راجستان است. شهر گسترده واقعی دهلی به مناطق پیوسته شهری شامل گورگان، فریدآباد، نویدا، نویدا بزرگ و غازی‌آباد محدود می‌شود و جمعیت آن در سال ۲۰۱۱ حدود ۲۱٫۷ میلیون نفر برآورد شده بود.

منطقه کلان‌شهری آماراوتی در آندرا پرادش شهر گسترده‌ای از سه شهر ویجیاوادا، ایلورو و گونتور و ۱۱ شهر دیگر از جمله مانگالاگیری است. پایتخت جدید ایالت، امراوتی، در مرکز این شهر گسترده در حال ساخت است.

### ژاپن
ژاپن چندین شهر گسترده بزرگ دارد:
* **توکیوی بزرگ** (توکیو–یوکوهاما–کاوازاکی–سایتاما–چیبا) با ۳۴٫۴۷ میلیون نفر، پرجمعیت‌ترین شهر گسترده جهان
* **کیهانشین** (اوزاکا–کوبه–کیوتو) با ۱۸٫۶۴ میلیون نفر
* **چوکیو** با محوریت ناگویا با ۸٫۷۴ میلیون نفر
* **فوکوئوکا–کیتاکیوشو** با ۵٫۷۴ میلیون نفر

## [[اروپا]]
### آلمان

منطقه رور در ایالت نوردراین-وستفالن یکی از بزرگ‌ترین شهرهای گسترده اروپا است. این منطقه از چندین شهر بزرگ هم‌اندازه شامل دورتموند، اسن، دویسبورگ، بوخوم، گلزنکیرشن و اوبرهاوزن تشکیل شده که به‌تدریج به یکدیگر پیوسته‌اند. منطقه رور نمونه‌ای کلاسیک از شهر گسترده چندمرکزی بدون هسته مسلط واحد است.

منطقه رور مساحتی در حدود ۴٬۴۳۸ کیلومتر مربع دارد و جمعیت آن تا پایان سال ۲۰۲۳ نزدیک به ۵٫۱ میلیون نفر بوده‌است. این منطقه در سده‌های نوزدهم و بیستم میلادی به‌عنوان مرکز صنعت زغال‌سنگ و فولاد توسعه یافت.

### بریتانیا
رشد صنعتی و مسکونی در بریتانیا در سده‌های نوزدهم و اوایل بیستم شهرهای گسترده بسیاری پدیدآورد. لندن بزرگ بزرگ‌ترین منطقه شهری است و معمولاً در آمار به‌عنوان شهر گسترده شمرده می‌شود، هرچند بر خلاف دیگر نمونه‌ها بر یک منطقه مرکزی واحد متمرکز است. در اواسط دهه ۱۹۵۰ کمربند سبز برای جلوگیری از شهرنشینی بیشتر در جنوب شرقی انگلستان معرفی شد.

شهر گسترده لیورپول–منچستر جمعیتی ۵٫۶۸ میلیون نفری دارد.

### هلند

رنتستات (به معنای «شهر حاشیه‌ای») شهر گسترده‌ای هلالی‌شکل در هلند است که نزدیک به نیمی از جمعیت کشور را دربرمی‌گیرد. این منطقه چهار شهر بزرگ هلند (آمستردام، روتردام، لاهه و اوترخت) را به هم پیوند می‌دهد و از جمله بندر آمستردام (چهارمین بندر پرترافیک اروپا) و فرودگاه اسخیپول را دربرمی‌گیرد.

رنتستات با جمعیت نزدیک به ۸٫۴ میلیون نفر یکی از بزرگ‌ترین مناطق کلان‌شهری اروپا و قابل مقایسه با منطقه کلان‌شهری راین-رور یا منطقه خلیج سان فرانسیسکو است و مساحتی در حدود ۱۱٬۳۷۲ کیلومتر مربع دارد. تولید ناخالص منطقه‌ای آن در سال ۲۰۲۲ برابر با ۵۱۰ میلیارد یورو بود که آن را پس از منطقه کلان‌شهری پاریس دومین منطقه مولد در اتحادیه اروپا ساخته‌است.

### فرانسه
تنها شهر گسترده واقعی فرانسه معمولاً لیل–روبه–تورکوئن–ویلنوو-داسک دانسته می‌شود. برخی شهرسازان نیس–آنتیب–کن–گراس و بایون–آنگلت–بیاریتس را نیز شهر گسترده می‌دانند.

### لهستان
تجمع شهری کاتوویتسه موسوم به «شهر گسترده سیلزیای بالا» با جمعیتی نزدیک به ۳٫۵ میلیون نفر از نمونه‌های شاخص اروپایی است.

### شهرهای گسترده فرامرزی
برخی شهرهای گسترده از مرزهای ملی فراتر رفته‌اند. از نمونه‌های شاخص می‌توان به یورومتروپل لیل–کورتریک–تورنه با بیش از ۲ میلیون نفر جمعیت و منطقه سه‌ملیتی بازل–فرایبورگ–مولوز اشاره کرد.

## [[آمریکای شمالی]]
### کانادا
#### نعل طلایی (انتاریو)
گلدن هرس‌شو منطقه‌ای پرجمعیت و صنعتی‌شده در سر غربی دریاچه انتاریو در انتاریوی جنوبی کانادا است. بزرگ‌ترین شهرهای این منطقه عبارت‌اند از تورنتو، میسیساگا، برمپتون، همیلتون، اوک‌ویل، برلینگتون، سنت کاترینز و نیاگارا فالز. با در نظر گرفتن مناطق کلان‌شهری پیرامونی، جمعیت کل این منطقه ۸٫۸ میلیون نفر است که بیش از یک‌چهارم جمعیت کانادا را تشکیل می‌دهد.

#### مونترال بزرگ (کبک)
مونترال بزرگ دومین شهر گسترده کانادا است. اداره آمار کانادا منطقه سرشماری کلان‌شهری آن را با مساحت ۴٬۲۵۸ کیلومتر مربع و جمعیت ۳٬۸۲۴٬۲۲۱ نفر (۲۰۱۱) تعریف کرده که نزدیک به نیمی از جمعیت استان کبک را تشکیل می‌دهد.

#### لوئر مین‌لند (بریتیش کلمبیا)
لوئر مین‌لند در بریتیش کلمبیا پرجمعیت‌ترین منطقه کانادای غربی است و از چندین منطقه شهری پیوسته از جمله ونکوور، شهر نورث ونکوور، وست ونکوور، برنابی، نیو وست مینستر، ریچموند، سوری و کوکیتلام تشکیل شده و جمعیتی در حدود ۲٫۵ میلیون نفر (۲۰۱۱) دارد.

#### اتاوا–گتینو
منطقه پایتخت ملی از پایتخت اتاوا در انتاریو و شهر همسایه گتینو در استان کبک تشکیل شده و شهر گسترده‌ای بی‌همتا در دو ایالت است. جمعیت منطقه نزدیک به ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ نفر و چهارمین منطقه سرشماری کلان‌شهری کاناداست.

### مکزیک
مکزیکوسیتی بزرگ پرتراکم‌ترین مرکز شهری آمریکای شمالی است. این شهر گسترده که رسماً «منطقه کلان‌شهری دره مکزیک» نامیده می‌شود از مکزیکوسیتی (۱۶ شهرداری) و ۴۱ شهرداری مجاور در ایالت‌های مخیکو و ایدالگو تشکیل شده‌است. جمعیت آن در سال ۲۰۱۹ نزدیک به ۲۷٬۷۸۲٬۰۰۰ نفر برآورد شد که آن را بزرگ‌ترین منطقه کلان‌شهری آمریکای شمالی ساخت.

شهر گسترده گوادالاخارا در ایالت خالیسکو از هفت شهرداری از جمله گوادالاخارا، زاپوپان، تلاکوپاکو و تونالا تشکیل شده و در سال ۲۰۱۰ جمعیتی در حدود ۴٬۵۰۰٬۰۰۰ نفر در مساحت ۲٬۷۳۴ کیلومتر مربع داشت.

### ایالات متحده

در ایالات متحده به‌جای اصطلاح شهر گسترده معمولاً از مفهوم منطقه کلان‌شهری بهره گرفته می‌شود. هر منطقه چندمرکزی ممکن است نام رایج خاص خود را داشته باشد مانند منطقه خلیج سان فرانسیسکو یا دالاس-فورت ورث.

#### پورتوریکو
در پورتوریکو شهر گسترده‌ای متشکل از سان خوآن، بایامون، گواینابو، کارولینا، کانوواناس، تروژیلو آلتو، توآ آلتا، توآ باخا، کاتائو و کاگواس وجود دارد که به «منطقه کلان‌شهری» (به اسپانیایی: ) شناخته می‌شود.

## آمریکای جنوبی
### پرو
شهر گسترده‌ای که پایتخت پرو، لیما، و شهر همسایه‌اش کایائو تشکیل می‌دهند بیش از ده میلیون نفر جمعیت دارد.

## جستارهای وابسته
* منطقه کلان‌شهری
* کلان‌شهر
* منطقه شهری
* شهرنشینی

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* Geopolis – گروه پژوهشی دانشگاه پاریس-دیدرو دربارهٔ شهرنشینی در جهان

رده:شهرها
رده:شهرنشینی
رده:انواع مناطق مسکونی
رده:اصطلاحات برنامه‌ریزی و طراحی شهری