شهرستان رانیه

**شهرستان رانیه** (به عربی: قضاء رانیة) یک شهرستان و منطقهٔ مسکونی در عراق است که در استان سلیمانیه واقع شده‌است. شهرستان رانیه ۲۰۰٬۸۲۶ نفر جمعیت دارد و ۸۸۲٫۴۱ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است. مرکز آن شهر رانیه است.

**شهرستان رانیه** (به کردی: قەزای ڕانیە) یکی از شهرستان‌های استان سلیمانیه در اقلیم کردستان عراق است. این شهرستان به دلیل نقش کلیدی در قیام سال ۱۹۹۱ علیه رژیم بعث به «**دروازهٔ خیزش**» (به کردی: دەروازەی ڕاپەڕین) شهرت یافته‌است. رانیه در منطقه‌ای حاصلخیز و راهبردی واقع شده و دارای تاریخ و فرهنگ غنی است.

## جغرافیا و اقلیم
رانیه در شمال‌شرقی اقلیم کردستان و شمال‌غربی شهر سلیمانیه قرار دارد. این شهرستان از شمال به کوه قندیل، از جنوب به کویه، از شرق به پشدَر و از غرب به شقلاوه محدود می‌شود. فاصلهٔ آن تا مرکز استان، سلیمانیه، ۱۴۶ کیلومتر است.

مرکز شهرستان در دشتی حاصلخیز و پهناور به نام **دشت بیتوێن** واقع شده که توسط رشته‌کوه‌هایی احاطه شده‌است. مهم‌ترین کوه‌های منطقه عبارتند از: **کێوەڕەش** (کوه سیاه، در شمال شهر با ارتفاع ۱۲۰۰ متر)، **حاجیله** و **ماکوک** در جنوب‌غربی، و **کُسرَت، آسوس و کولاره** در جنوب و شرق.

منابع آبی اصلی شهرستان شامل زاب کوچک است که از کنار شهر می‌گذرد. همچنین دریاچه دوکان در جنوب این شهرستان قرار گرفته و بر کشاورزی و اقلیم منطقه اثرگذار است.

آب‌وهوای رانیه مدیترانه‌ای است. تابستان‌ها گرم و خشک و زمستان‌ها سرد و بارانی است. میانگین بارش سالانه در رانیه بین ۹۰۰ تا ۱۰۵۰ میلی‌متر است و در زمستان‌ها بارش برف رخ می‌دهد.

مساحت شهرستان رانیه ۸۸۴ کیلومتر مربع است و شامل چهار ناحیه (بخش) اصلی می‌شود: رانیه (مرکز شهرستان)، چوارقورنه، بیتواته (سەروچاوە) و سەرکەپکان.

## جمعیت و فرهنگ
بر پایهٔ آمار ۲۰۲۰، جمعیت مرکز شهر رانیه ۱۰۷٬۸۳۳ نفر و کل شهرستان (با نواحی چهارگانه) ۲۵۷٬۵۷۷ نفر بوده است. ساکنان شهرستان عمدتاً کرد و مسلمان هستند. گویش رایج در این منطقه مکریانی است که به گویش کردهای مهاباد در ایران شباهت دارد.

نخستین نشریهٔ چاپی در رانیه با نام «بڵێسە» (به معنی «شعله») در سال ۱۹۴۲ منتشر شد که نشانگر پیشینهٔ فعالیت فرهنگی در این شهر است.

## تاریخ
### دوران باستان
دیرینگی سکونت در این منطقه به هزاران سال پیش بازمی‌گردد.

**قلعه رانیه (قەڵات):** قدیمی‌ترین محلهٔ شهر که بر روی تپه‌ای باستانی بنا شده و گفته می‌شود قدمت حیات در آن به ۹۰۰۰ سال پیش می‌رسد.

**تپه شمشاره (گردی شمشارە):** یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی که در کاوش‌های تیم‌های دانمارکی و عراقی (۱۹۵۷–۱۹۵۹)، بیش از ۲۴۷ لوح میخی و یک معبد آشوری در آن کشف شد. لایه‌های تمدنی از دوران پیشاسفال تا دورهٔ اسلامی در این تپه شناسایی شده است.

**سنگ‌نگاره دربند:** در شرق رانیه، سنگ‌نگاره‌ای باستانی وجود دارد که تصویری انسانی (احتمالاً یک پادشاه گوتی یا لولوبی) بر آن حک شده است.

### دوران اسلامی و عثمانی
در سدهٔ هفدهم میلادی، رانیه بخشی از امارت بابان بود. سپس به تصرف میر محمد رواندز درآمد و در ادامه به قلمرو امپراتوری عثمانی پیوست. در اواخر دوران عثمانی (۱۸۹۷)، رانیه یکی از سنجاق‌های ایالت شهرزور به مرکزیت کرکوک بود.

### دوران معاصر
با تشکیل پادشاهی عراق، رانیه ابتدا بخشی از استان اربیل بود، اما در ۱۹۵۷ به استان سلیمانیه ملحق شد.
در ۲۳ اوت ۱۹۲۲، نبردی میان عشایر کرد منطقه و نیروهای انگلیسی در این ناحیه رخ داد که به «جنگ دربند رانیه» مشهور است.

مهم‌ترین رخداد معاصر رانیه در ۵ مارس ۱۹۹۱ رقم خورد؛ زمانی که مردم شهر به‌عنوان نخستین شهر در کردستان عراق علیه حکومت صدام حسین قیام کردند. در این خیزش، هشت نفر جان باختند و کنترل شهر در چند ساعت به دست مردم افتاد. این رویداد سرآغاز قیام سراسری کردستان بود که سرانجام به تشکیل پارلمان کردستان عراق و حکومت اقلیم انجامید. از همین رو، پارلمان کردستان لقب «دروازهٔ قیام» را به رانیه اعطا کرد.
بندانگشتی|پل حاجی‌آباد به سوی سَرکَپکان در سال ۲۰۱۴ ساخته شد. این پل میان ناحیهٔ سرکپکان و حاجی‌آباد قرار دارد و طول آن ۲۰۰ متر است.

## جستارهای وابسته
* فهرست شهرهای عراق

## منابع

علی سید گورانی (۱۹۳۰). از عمان تا آمیدی. چاپ بغداد.

«قەزای ڕانیە»، ویکی‌پدیای کردی سورانی (بازیابی ۲۰۲۵).

وب‌سایت رسمی استان سلیمانیه: slemani.gov.krd (آمار سال ۲۰۲۰).

روزنامه کوردستانی نوێ، شماره‌های تاریخی مربوط به قرن بیستم.

وب‌سایت پژوهشی historyofkurd.com (بررسی ریشه‌شناسی نام رانیه).

## پیوند به بیرون

رده:بازبینی گمر شهرهای عراق

رده:جغرافیای کردستان عراق
رده:شهرستان‌های استان سلیمانیه
رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۴۲ (میلادی)