تصوف، قبالا و گنوسی در نگاه تطبیقی

****** اثر دکتر حسین شهبازی که به زبان فارسی در سال ۱۳۹۸ توسط انتشارات زوار تهران منتشر شد. موضوع این کتاب دربارهٔ مناسبات عرفانی برآمده از دین‌های ابراهیمی را توضیح می‌دهد و در سه فصل با قلم علمی شش محور اساسی در تصوف اسلامی، قبالا یا کابالای یهودی و آیین گنوسی را در معرض بحث تطبیقی قرار می‌دهد.

## دربارهٔ نویسنده
حسین شهبازی ( متولد ۱۰ تیر ماه ۱۳۶۴ خورشیدی) (۱ جولای ۱۹۸۵ میلادی)، نویسنده و پژوهشگر ایرانی است که در سال ۱۳۹۸ خورشیدی، مدرک دکترای تخصصی خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تبریز دریافت کرده است. رسالهٔ دکترای او «بررسی تطبیقی تصوف با آیین های قبالا و گنوسی»  بود. شهبازی پیش از این نیز کتاب های «منشور عبودیت در تصوف»، «شرح جامع بر رساله قشیریه»، «منهاج العربیة»، «گنج پنهان؛ پژوهشی بر تأثیر قرآن و حدیث در ادبیات فارسی» و کتاب «کیمیاگران سخن وادب فارسی» را روانه بازار نشر کرده است.

## پیام اصلی کتاب
[بندانگشتی|'''[سفیروت (نماد درخت زندگی)** قبالائیان که در کتاب [[زوهر]] مهم‌ترین سمبل عرفان یهود به‌شمار می‌رود]]
این کتاب، حاصل تحقیق نگارنده در دورهٔ دکتری رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی در [[دانشگاه تبریز]] است. نویسندهٔ کتاب برآن است که هر کدام از سه مکتب عرفانی [[قبالا]]، [[گنوسی]] و [[تصوف]] در بستر فرهنگی و اجتماعی یکی از ادیان بزرگ الهی ([[یهود]]، [[مسیح]] و [[اسلام]]) نضج یافته و به منصّه ظهور رسید. در این میان مکتبی چون [[گنوسی]] از [[مسیحیت]] کمترین تأثیر را پذیرفت. [[تصوف]] به شدت تحت تأثیر مبانی [[شریعت اسلامی]] واقع شد هرچند برخی آموزه‌های [[تصوف]] در قالب [[طریقت]]، خارج از محدودهٔ [[شریعت]] تلقی شد، ولی در کل تعالیم آن در مدار [[توحید]] باقی ماند؛ [[قبالا]] نیز در عین تکوین در بستر [[دین یهود]]، از مبانی و آموزه‌های [[گنوسی]] و [[تصوف]] متأثر شد. تصوف، قبّالا و گنوسی به دلیل تأثیرگذاری متقابل در یکدیگر یا تأثیر یک سویهٔ برخی از آنها بر دیگری و نیز اشتراک یا قرابت در برخی از مبانی و آبشخورهای اندیشه، در عین داشتن وجوه تمایز و اختلاف چشمگیر، می‌توانند موضوع یک بحث تطبیقی واقع شوند. این کتاب نیز مبتنی بر فرضیهٔ وجود تعامل و ارتباط میان تصوف، قبالا و گنوسی، در صدد تبیین وجوه تعامل و جنبه‌های ارتباط دوسویه یا چندسویه میان آنها است. برای نیل به این هدف، بررسی تطبیقی مؤلفه‌های اصلی اندیشه عرفانی آنها نظیرِ [[خداشناسی]] و غایات [[عرفانی]]، [[انسان‌شناسی]] و جایگاه انسان در نظام معرفتی، [[خیر و شر]]، [[ابلیس]] و ارتباط آن با [[نظام احسن]]، عقل، وحدت و کثرت، مراتب سلوک، استفاده از زبان رمزی و وجوه تمایز و اشتراک در نمادها و رمزها، میزان تأثیرپذیری از ادیان الهی (یهود، اسلام و مسیحیت) و آیین‌ها و اندیشه‌های بشری ([[مانوی]]، [[نوافلاطونی]] و…)، وجههٔ همت نگارنده بوده‌است مبنای بحث تطبیقی در این نوشتار، مکتب تطبیقی آمریکایی است که مقولات [[فرهنگی]] و [[ادبی]] را به مثابة یک کلیت، فراسوی مرزها می‌بیند و بدون اصالت قائل شدن به رابطة [[تاریخی]]، روابط فرهنگی و ادبی را فارغ از قید [[اثبات‌گرایی]] بررسی می‌کند. هرچند امروزه [[مطالعات تطبیقی]]، آن مفهوم محدود و سنتی را ندارد و در رشته‌های مختلف به قرائت‌های موازی آثار و مقولات فرهنگی گفته می‌شود. نتایج بررسی این کتاب نشان می‌دهد، قبالائیان در کاربرد [[سمبل]]‌ها و [[نماد]]های [[عرفانی]] از جمله نماد برجسته قبّالا یعنی [[سفیروت]] ([[درخت زندگی]])، تحت تأثیر کارکرد نمادین درخت عرفانی [[متصوفه]] و آثاری چون مقامات القلوب شیخ ابوالحسن نوری و شجرة الکون [[ابن عربی]] قرار داشتند. در مکتب گنوسی یهودی یا [[عرفان مرکابا]]، تشابه ساختار منازل سلوک عرفانی در قالب هفت هخالوت با هفت وادی عرفانی [[تصوف]]، مخصوصاً در سرمنزل نهایی یعنی قصر عرش، از نکات مشترک آموزه‌های هر دو آیین به‌دست آمد. وجه اشتراک عمدهٔ گنوسی، قبالا و تصوف در نوع تلقی از صادر اول در قالب آنتروپوس [[انسان‌انگاری]]، آدام قدمون یا [[آدام کادمون]]، حقیقت محمدیه با تأکید بر روایت [[تورات]] و حدیث منقول اسلامیِ [[آفرینش انسان]] منطبق بر صورت الهی است. هرچند به بیراهه رفتن گنوسیان یهودی ([[عرفان مرکابا]]) و غیریهودی در تفسیر روایت مزبور، آن‌ها را به [[ثنویت]] کشاند اما در [[تصوف]] و [[قبالا]]، تمایز بین [[خالق]] و [[مخلوق]] و در کل روح [[یکتاپرستی]] حفظ شد. از دیگر نتایج بررسی در این کتاب، می‌توان به نظریة [[وحدت وجود]] قبالای نبوی ابراهیم ابوالعافیه و نسخة مشابه آن در تصوف اسلامی اشاره کرد در این باب، علی‌رغم تفاوت‌های بنیادین، موارد مشابه زیادی نیز به‌دست آمد. نیز، طرح موضوع «تبعید و غربت روح» در تصوف و گنوسی از تأثیرپذیری [[متصوفه]] از آیین [[گنوسی]] حکایت دارد. هر چند، گنوسیان نیز در این زمینه از آبشخور [[فلسفهٔ یونانی]] متأثر اند. طرح این ایده منجر به استفاده گنوسیان و متصوفه از زبان رمز و اشارت شده و پیدایش داستان‌های رمزی را در پی داشته‌است. یکی از مهم‌ترین مسائل در این کتاب که نویسنده بر آن تأکید دارد، لزوم تفکیک بین آیین گنوسی و عرفان مسیحی است؛ بدین معنا که آیین [[گنوسی]] و عرفان گنوسی را نمی‌توان عرفان مسیحی تلقی کرد. بر این پایه، نویسنده در این کتاب از گنوسی سخن گفته و به هیچ وجه متعرض بحث عرفان مسیحی نشده‌است. به‌طور مشخص منظور نگارنده از گنوسی مجموعهٔ فِرَق باطنی است که در صدر [[مسیحیت]]، با شعار تقدم [[معرفت]] بر [[ایمان]]، در مقابل آبای کلیسای [[ارتدوکس]] قد علم کردند و نخستین بار [[ایرنئوس]] (2nd century – c. AD ۲۰۲)، اسقف اعظم کلیسای [[لیون]] فرانسه، کتاب پنج جلدی به نام «ادورسوس هائرسیس = در مقابله با معرفت دروغین» یا با عنوان فرعی «در رد بدعتها» نوشت و مجموع فرق مذکور را گنوسی نامید. مشهورترین این فرقه‌ها، [[مرقیون]]، [[والنتینوس]] و [[بازیلیدس]] بودند که برای در امان ماندن از حملات [[آبای کلیسا]] به [[مسیحیت]] گرویدند و تلاش کردند تعالیم‌شان را با پاره ای از آموزه‌های مسیح منطبق سازند.

== فصول کتاب ==
کتاب در سه فصل تنظیم شده‌است:
* **فصل اوّل**: آشنایی با مبانی اندیشه‌های [[گنوسی]]، [[قبالا]] و [[تصوّف]]
* **فصل دوم**: بررسی تطبیقی [[تصوف]] با آیین‌های [[قبالا]] و [[گنوسی]]
* **فصل سوم**: کارنامه [[قبالا]] پژوهی و [[گنوس]] پژوهی در [[ایران]] و [[جهان]]

== دسترسی به کتاب در کتابخانه های دنیا ==
این کتاب, علاوه بر کتابخانه های ایران در اکثر کتابخانه های دانشگاه های معتبر دنیا از جمله در [[آمریکا]]، [[کانادا]] و [[آلمان]] قابل دسترسی است. این کتابخانه ها عبارت است از:

* کتابخانه [[دانشگاه مک‌گیل]] کانادا در شهر مونترآل (به انگلیسی: McGill University)‏ 
* [[کتابخانه ایالتی باواریا]] (به انگلیسی: Bavarian State Library) [[مونیخ]]، [[آلمان]]
* کتابخانه [[دانشگاه هاروارد]] (به انگلیسی: Harvard University)، [[کمبریج]]، [[ماساچوست]]، [[ایالات متحده آمریکا 
* کتابخانه [[دانشگاه پرینستون]] (به انگلیسی: Princeton University)، [[نیوجرسی]] [[ایالات متحده آمریکا]] 
* کتابخانه [[دانشگاه کارولینای شمالی در چپل هیل]] (به انگلیسی: University of North Carolina at Chapel Hill)، [[چپل هیل، کارولینای شمالی]]، [[ایالات متحده آمریکا]].
* کتابخانه [[دانشگاه کلمبیا]] (به انگلیسی:Columbia University )
* کتابخانه [[دانشگاه تگزاس در آستین]] (به انگلیسی: University of Texas at Austin)، [[تگزاس]]، [[ایالات متحده آمریکا]]
* [[دانشگاه کالیفرنیا، برکلی]]، کتابخانه برکلی 

== منابع ==

شهبازی، حسین (۱۳۹۸) ***تصوف، قبالا و گنوسی در نگاه تطبیقی*'''، تهران، انتشارات زوار.