حافظ به سعی سایه

**حافظ به سعی سایه** یکی از تصحیح‌های مهم و معتبر دیوان حافظ به‌اهتمام هوشنگ ابتهاج (معروف به سایه)، شاعر و ادیب معاصر ایرانی، است. این کتاب که در سال ۱۳۷۳ خورشیدی منتشر شد، به عنوان یکی از کامل‌ترین و بهترین ویرایش‌های دیوان اشعار خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی شناخته می‌شود.

## تاریخچه تصحیح

هوشنگ ابتهاج (زاده ۱۳۰۶ خورشیدی در رشت، درگذشته ۱۴۰۱ خورشیدی در آلمان) که با تخلص «سایه» شناخته می‌شود، سال‌ها به مطالعه و تحقیق در باب شعر حافظ پرداخت. او این تصحیح را بر پایه بررسی نسخه‌های مختلف و با تمرکز بر جنبه‌های هنری و موسیقایی غزل‌های حافظ انجام داد. کتاب نخستین بار در سال ۱۳۷۳ توسط نشر توس و کارنامه منتشر شد و از آن زمان تاکنون چاپ‌های متعددی داشته است. کتاب با جملاتی از مقدمه محمد گلندام آغاز شده و خود مولف، با امضای سایه، مقدمه مبسوطی بر کار نوشته و خطاطی عنوان کتاب و صفحه نخست فهرست توسط عباس اخوین با خط نستعلیق انجام گرفته است. همچنین صفحه‌آرایی کتاب را محمد زهرایی انجام داده‌است.

ابتهاج در سال ۱۳۶۳ کار تدوین دیوان حافظ را آغاز کرد و در سال ۱۳۶۶، در حال انجام کار تصحیح، به آلمان رفت و در شهر کلن اقامت گزید.

قرار بود طرح جلد این کتاب با عکسی از ناصر تقوایی از یک قالی طراحی شود، که در نهایت چنین نشد.

 . . . آقای ابتهاج سال‌های فراوانی از عمر پرثمر خویش را صرف این فعالیت فرهنگی کرده‌اند. این صرف عمر و این دقت و امانت را در یک تلاش فرهنگی وجدان حرفه‌ای می‌نامند.  احمدرضا احمدی ، ۱۳۸۰

## روش تصحیح

تصحیح ابتهاج بیشتر بر پایه ذوق هنری و ادبی استوار است تا روش‌های نسخه‌شناسی علمی دقیق. او با تکیه بر دانش موسیقایی خود (به عنوان شاعر و موسیقی‌دان)، غزل‌ها را به گونه‌ای ویرایش کرده که روانی و آهنگین بودن آن‌ها حفظ شود. این رویکرد، برخلاف تصحیح‌های علمی مانند ویرایش دکتر پرویز ناتل خانلری، کمتر بر مقایسه نسخه‌های خطی تمرکز دارد.  ابتهاج تلاش کرده تا غزل‌هایی را انتخاب کند که با سبک و شیوه حافظ هم‌خوانی داشته باشند و از افزودن تفسیرهای شخصی پرهیز کند، هرچند ذوق شخصی او در انتخاب و ترتیب اشعار مشهود است. مولف در پایان مقدمه خود، از خانم ترانه خانلری فرزند دکتر پرویز ناتل خانلری و از دکتر محمدرضا جلالی نائینی و دکتر اصغر مهدوی بابت یاری در فراهم آوردن بسیاری از نسخه‌های خطی سپاسگزاری کرده‌است. همچنین از دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی سپاسگزاری کرده‌است که در مراحلِ تنظیمِ کتاب از حضورِ او بهره‌مند شده‌است. مولف در مقدمه توضیح داده که در زیرنویس‌ها، صورت‌هایی که ذکرِ آن‌ها را لازم دانسته آورده‌است و از آوردنِ همه‌ی نسخه‌بدل‌ها خودداری کرده‌است. و خبر داده‌است که همه نسخه‌های موجود قرن نهم را بیت به بیت با حفظ نوع کتابت هر نسخه در مجلّدهای جداگانه‌ای برای استفاده اهل فن چاپ و منتشر کنند. این وعده توسّط ایشان محقق نشد اما کاری مشابه را دکتر سلیم نیساری در دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ ارائه کرده‌است.

## انتشار

* **چاپ نخست:** نشر توس و کارنامه، ۱۳۷۳ خورشیدی.
* **چاپ‌های بعدی:** توسط همان ناشران و در نسخه‌های مختلف مانند روکش‌دار، قاب‌دار، قطع جیبی و الکترونیکی.

## نقد و بررسی

بهاءالدین خرمشاهی در مقاله‌ای تحت‌عنوان «آفتابی در میان سایه‌ای» به نقد این کتاب پرداخته و تصحیح سایه را حسن ختام تصحیح‌های دیوان حافظ می‌نامد، مگر این که نسخه‌های خطی قدیمی‌تری کشف شوند. محمدجعفر محجوب، سید محمد راستگو و حسن گل محمدی هم مقالاتی در نقد این کتاب منتشر کرده‌اند.

## جوایز

این کتاب در مراسم کتاب سال جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کتاب شایسته تقدیر معرفی شد.

## اهمیت

این تصحیح به دلیل رویکرد هنری ابتهاج، که شعر حافظ را با نگاهی موسیقایی و ادبی بررسی کرده، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بسیاری از علاقه‌مندان به شعر پارسی این ویرایش را به دلیل روانی متن نوشتاری و زیبایی صفحه‌آرایی ترجیح می‌دهند. کتاب «حافظ به سعی سایه» اغلب در فهرست بهترین تصحیح‌های دیوان حافظ قرار می‌گیرد و منبع مناسبی برای مطالعه و فال‌گیری است.

## پانویس

## پیوند به بیرون
* کتاب حافظ (به سعی سایه) - ایران کتاب

رده:دیوان حافظ
رده:آثار هوشنگ ابتهاج

## منابع

رده:آثار هوشنگ ابتهاج
رده:تصحیح‌های دیوان حافظ
رده:کتاب‌های ۱۳۷۳
رده:کتاب‌های برگزیده در کتاب سال جمهوری اسلامی ایران
رده:کتاب‌های فارسی سده ۱۵ (قمری)