ضدمیکروبی

یک مادهٔ **ضدمیکروبی** (به انگلیسی Antimicrobial) ترکیبی است که میکروارگانیسم‌ها را از بین برده یا رشد آن‌ها را متوقف می‌کند. داروهای ضدمیکروبی براساس نوع میکروارگانیسمی که علیه آن فعالیت می‌کنند تقسیم‌بندی می‌شوند. به عنوان مثال آنتی‌بیوتیک‌ها علیه باکتری‌ها و ضدقارچ‌ها علیه قارچ‌ها عمل می‌نمایند.

البته تقسیم‌بندی دیگری براساس عملکرد آن‌ها نیز وجود دارد. ترکیب‌هایی که میکروب‌ها را می‌کشند کشندهٔ میکروب‌ها (Microbicidal) و ترکیب‌هایی که از رشد آن‌ها جلوگیری می‌کنند بیواستاتیک (Biostatic) نامیده می‌شوند. استفاده از داروهای ضدمیکروبی که به منظور درمان آلودگی‌ها به‌کار می‌روند، درمان ضدمیکروبی نامیده می‌شود. استفاده از داروهای ضدمیکروبی جهت پیشگیری از ایجاد آلودگی نیز طب پیشگیری ضدمیکروبی نام دارد.

دستهٔ اصلی ترکیب‌های ضدمیکروبی، ترکیب‌هایی با نام ضدعفونی‌کننده‌ها هستند که کاملاً غیرانتخابی عمل نموده و تمامی عوامل میکروبی را از بین می‌برند.

اولین بار بیش از ۲۰۰۰ سال پیش ترکیب‌هایی با ویژگی‌های ضدمیکروبی مورد استفاده قرار گرفت. مصریان و یونانیان باستان از عصاره‌های گیاهی خاص برای درمان عفونت‌ها استفاده می‌کردند. بعدها میکروبیولوژیست‌هایی مانند پاستور و ژوبرت خاصیت آنتاگونیستی بین برخی از باکتری‌ها را مشاهده نمودند و دربارهٔ نقش این برهم‌کنش‌ها در درمان بیماری‌ها تحقیقاتی انجام دادند.

در سال ۱۹۲۸ الکساندر فلیمینگ برای اولین بار قارچی با ویژگی‌های ضدمیکروبی را کشف کرد این قارچ پنی‌سیلیوم روبنس (*Penicillium rubens)* نامیده شد. ترکیب استخراج شده از این قارچ پنی‌سیلین نام گرفت و در سال ۱۹۴۲ به صورت موفقیت‌آمیزی برای درمان عفونت‌های ناشی از باکتری استرپتوکوکوس مورد استفاده قرار گرفت.

ترکیب‌های ضدباکتریایی برای از بین بردن آلودگی‌های باکتریایی استفاده می‌شوند. سمیت این ترکیب‌های برای انسان و دیگر جانوران بسیار ناچیز است. البته مصرف درازمدت ترکیب‌های ضدباکتریایی تعداد فلور میکروبی بدن را کاهش داده که ممکن است تأثیرات منفی بر روی سلامتی داشته باشد. در صورت استفادهٔ ترکیب‌های ضدباکتریایی به مدت طولانی، مصرف محصولات خوراکی پروبیوتیک می‌تواند فلور میکروبی نابود شده را جایگزین نماید.

شناسایی، توسعه و استفادهٔ کلینیکی از ترکیب‌های ضدباکتریایی در سدۀ بیستم میزان مرگ و میر در اثر آلودگی‌های باکتریایی را کاهش داده است. عصر ترکیب‌های ضدمیکروبی با کاربرد داروهای نیتروگلیسرین شروع شد و با دورهٔ طلایی اکتشافات جدید که باعث شناسایی و گسترش ترکیب‌های مؤثر و متنوع از سال ۱۹۴۵ تا ۱۹۷۰ شد ادامه یافت. در هر حال از سال ۱۹۸۰ معرفی ترکیب‌های ضدمیکروبی جدید جهت مصارف کلینیکی کاهش یافت. علت این امر، هزینهٔ بسیار بالای آزمایش‌های مربوط به داروهای جدید بود. از سوی دیگر، زنگ خطر افزایش مقاومت باکتری‌ها، قارچ‌ها، ویروس‌ها و انگل‌ها به داروهای موجود به صدا درآمد.

استفادهٔ گستره و نادرست ترکیب‌های ضدباکتریایی باعث شده ظهور پاتوژن‌های مقاوم به ترکیب‌های ضدمیکروبی به عنوان یک تهدید جدی سلامت جهانی مطرح شود. مشکل مقاومت آنتی‌بیوتیکی سبب شده تلاش برای شناسایی ترکیب‌های ضدباکتری مؤثر در برابر باکتری‌های پاتوژن مقاوم به ترکیب‌های ضدباکتریایی موجود ضروری باشد. استراتژی‌های موجود برای این مسئله عبارت‌اند از:

افزایش نمونه‌برداری از مناطق متفاوت، استفاده از متاژنومیکس برای شناسایی ترکیب‌های فعال تولیدشده توسط باکتری‌های ناشناخته و غیرقابل کشت و نیز توسعهٔ کتابخانه‌هایی از مولکول‌های کوچک مختص اهداف باکتریایی.

ترکیب‌های ضد قارچ جهت کشتن یا ممانعت از رشد بیشتر قارچ‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. برخلاف باکتری‌ها، قارچ و انسان هر دو یوکاریوت هستند بنابراین سلول‌های آن‌ها در سطح مولکولی دارای شباهت‌هایی هستند. از این رو یافتن هدفی برای یک داروی ضد قارچ که در جاندار آلوده شده به قارچ وجود نداشته باشد دشوار است. به همین دلیل برخی از داروهای ضد قارچ دارای اثرات جانبی بوده که برخی از این اثرات در صورت مصرف نادرست، تهدیدکنندهٔ سلامت انسان هستند.

داروهای ضدویروس دسته‌ای از ترکیب‌های ضدمیکروبی بوده که در آلودگی‌های ویروسی مورد استفاده قرار می‌گیرند. آن‌ها نسبتاً فاقد اثرات مخرب برای میزبان بوده بنابراین می‌توان از آن‌ها برای رفع آلودگی‌های ویروسی استفاده نمود. البته باید آن‌ها را از داروهای ویروس‌کش که ذرات ویروسی را خارج از بدن غیرفعال می‌نمایند تفکیک نمود. بسیاری از داروهای ضدویروسی جهت درمان آلودگی‌های ایجادشده توسط رتروویروس‌ها مانند ایدز طراحی شده‌اند. مهم‌ترین داروهای ضدویروسی دسته‌ای از ممانعت‌کننده‌های پروتئازها هستند.

ضد انگل‌ها دسته‌ای از داروها هستند که برای درمان آلودگی‌های ناشی از انگل‌ها مانند نماتدها و پروتوزوآ استفاده می‌شوند. با توجه به این‌که انگل‌ها نیز یوکاریوت هستند بنابراین مشابه ترکیب‌های ضدقارچ، ترکیب‌های ضدانگل نیز باید جاندار آلوده‌کننده را بدون اثرات مخرب بر میزبان از بین ببرند.

طیف گسترده‌ای از ترکیب‌های طبیعی و شیمیایی به عنوان مواد ضدمیکروبی مورد استفاده قرار می‌گیرند. اسیدهای آلی مانند لاکتیک اسید، سیتریک اسید، استیک اسید و نمک‌های آن‌ها به عنوان مواد ضدمیکروبی در محصولات غذایی به صورت گسترده استفاده می‌شوند.

سطوح فلزی حاوی مس دارای ویژگی‌های ضدمیکروبی طبیعی بوده و می‌توانند میکروارگانیسم‌هایی مانند *[[اشریشیا کلی]]* و استافیلوکوکوس را از بین ببرند. البته فلزات سنگین دیگری مانند جیوه دارای خاصیت ضدمیکروبی هستند اما دارای اثرات سمی برای جانداران دیگر مانند انسان هستند.

گیاه‌شناسان سنتی از گیاهان برای درمان بیماری‌های ناشی از آلودگی‌های میکروبی استفاده می‌کنند. به صورت کاملاً علمی نشان داده شده که بسیاری از این گیاهان دارای فعالیت ضدمیکروبی هستند و نیز برخی از فراورده‌های گیاهی از رشد میکروارگانیسم‌های پاتوژن جلوگیری می‌کنند.

فعالیت‌های ضدمیکروبی، محتویات فنلی و فلاونوئیدی، محافظت آنتی‌اکسیدانی و DNA لایه‌های داخلی و خارجی Allium cepa L. از ایران: Allium cepa L. که در ایران به عنوان پیاز وحشی شناخته می‌شود با فعالیت‌های آنتی‌اکسیدانی و ضدمیکروبی بالا در لایه‌های داخلی و خارجی. هدف از این مطالعه بررسی محتوای فنلی و فلاونوئیدی و همچنین فعالیت آنتی‌اکسیدانی و ضدمیکروبی لایه‌های داخلی و خارجی ده پیاز ایرانی (Allium cepa L.) و مقایسه آنها با سه پیاز هیبریدی بود. نتایج نشان داد که محتویات کل فنول، فلاونوئید و ظرفیت آنتی‌اکسیدانی پیازها به ترتیب 18.76-65.25 (mg GAE/g DW)، 0.06-1.92 (mg/g DW) و ۱۰٫۳۴–۴۰٫۵۴ درصد بود. نتایج نشان داد که محتوای فنول و فلاونوئید کل و همچنین فعالیت آنتی‌اکسیدانی و محافظت از DNA pBR322 در لایه بیرونی در مقایسه با لایه داخلی به دلیل رادیکال‌های هیدروکسیل بالاتر بیشتر است. بر اساس نتایج، مطالعه حاضر نشان داد که پیاز قرمز از جمله نژادهای بومی از آذرشهر و نوشهر منشأ بیشترین مقدار را به خود اختصاص داده است.

## عوامل فیزیکی کشندهٔ میکروب‌ها
ازون قادر به کشتن میکروارگانیسم‌ها در آب و هوا است. گرمای مرطوب و نیز گرمای خشک در حذف میکروب‌ها مؤثر است. گرما در پاستوریزاسیون که روشی برای کاهش آلودگی‌های مواد غذایی مانند شیر، پنیر و آبمیوه است، استفاده می‌شود. جهت از بین بردن برخی پاتوژن‌های مضر در موادغذایی از اشعه‌های خاصی استفاده می‌شود. اشعهٔ الکترون، پرتو ایکس و گاما از جمله آن‌ها هستند. از امواج فرابنفش برای از بین بردن آلودگی‌های آب‌های آشامیدنی در سیستم‌های تصفیهٔ آب استفاده می‌شود.

## منابع

رده:زیست‌کش‌ها
رده:ضدمیکروب‌ها