دین و سلامت

**دین و سلامت**، پژوهش‌های علمی تأثیرات دین را بر روی سلامت بررسی کرده‌اند. سازمان جهانی بهداشت چهار بُعد برای سلامت تشخیص می‌دهد: سلامت جسمی، اجتماعی، روانی و معنوی. اگرچه میان دین و معنویت همبستگی دقیقی وجود ندارد، این دو مفهوم پیوند عمیقی با یکدیگر دارند. داشتن باور می‌تواند هم تأثیرات مثبت و هم منفی بر سلامت و ابتلا به بیماری داشته باشد.

هارولد جی. کونیگ در مروری نظام‌مند بر بیش از ۳٬۳۰۰ پژوهش کمّی همتاداوری‌شده که از ۱۸۷۲ تا ۲۰۱۰ در مجلات معتبر پزشکی، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و بهداشت عمومی منتشر شده بودند، رابطه میان دین‌داری و معنویت با سلامت را بررسی کرد. یافته‌ها نشان داد که دین‌داری با طیف گسترده‌ای از شاخص‌های سلامت رابطه مثبت دارد: در حوزه رفاه ذهنی و شادی، ۷۹٪ از ۳۲۶ مطالعه رابطه مثبت معناداری گزارش دادند و در مطالعات با کیفیت روش‌شناختی بالا این رقم به ۸۲٪ رسید. در حوزه معنا و هدف در زندگی، ۹۳٪ از ۴۵ مطالعه رابطه مثبت یافتند و در مطالعات باکیفیت بالا این رقم به ۱۰۰٪ رسید. در حوزه خودکشی، ۷۵٪ از ۱۴۱ مطالعه رابطه معکوس میان دین‌داری و خودکشی نشان دادند. در حوزه سوءمصرف مواد، ۸۶٪ از ۲۷۸ مطالعه رابطه منفی با دین‌داری گزارش کردند که یکی از قوی‌ترین روابط در کل این مرور است. در حوزه طول عمر، ۷۹٪ از ۱۰۱ مطالعه نشان دادند که حضور منظم در مراسم مذهبی با افزایش امید به زندگی مرتبط است. کونیگ تأکید می‌کند که این روابط احتمالاً از طریق مسیرهای واسطه‌ای روانی-اجتماعی عمل می‌کنند — از جمله کاهش استرس مزمن، تقویت شبکه‌های حمایتی اجتماعی و کاهش رفتارهای پرخطر — نه از طریق تأثیر مستقیم بیولوژیکی.

## دین و معنویت
معنویت در زمینه‌های مختلف تعاریف گوناگونی دارد، اما به‌طور کلی به جستجوی فرد برای معنا و هدف در زندگی اشاره می‌کند. معنویت از دین سازمان‌یافته متمایز است؛ زیرا معنوی بودن لزوماً به پیروی از قوانین، دستورالعمل‌ها یا اعمال دینی خاصی نیاز ندارد، در حالی که ادیان سازمان‌یافته معمولاً چنین چارچوب‌هایی دارند. برخی افراد مبتلا به اختلالات روانی شدید ممکن است در دین آرامش و تسکین بیابند. همچنین کسانی که خود را معنوی می‌دانند لزوماً هیچ عمل یا سنت دینی خاصی را رعایت نمی‌کنند. از این رو برای پژوهش دقیق در این حوزه، لازم است معنویت در گسترده‌ترین معنای خود تعریف و سنجیده شود.

## پژوهش علمی
بیش از ۳٬۰۰۰ مطالعه تجربی روابط میان *دین و سلامت* را بررسی کرده‌اند که بیش از ۱٬۲۰۰ مورد آن‌ها در قرن بیستم و بیش از ۲٬۰۰۰ مطالعه دیگر میان سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۹ منتشر شده‌اند.

مرورهای گوناگون دیگری نیز بر ادبیات پژوهشی دین/معنویت و سلامت منتشر شده‌اند. از جمله دو مرور که توسط یک گروه متخصص با سازماندهی مؤسسه ملی سلامت تهیه شده و در یک بخش ویژه چهارمقاله‌ای در *[[آمریکن سایکولوژیست]]* منتشر شدند. چندین فصل در کتاب‌های آکادمیک ویراسته نیز ادبیات تجربی این حوزه را مرور کرده‌اند. این ادبیات همچنین از منظر بهداشت عمومی و حوزه‌های فرعی آن — از سیاست‌گذاری بهداشتی تا بیماری‌های عفونی و واکسینولوژی — به‌طور گسترده مرور شده است.

بیش از ۳۰ فراتحلیل و ۱۰۰ مرور سیستماتیک دربارهٔ روابط میان عوامل دینی یا معنوی و پیامدهای سلامت منتشر شده‌اند.

## ابعاد سلامت
سازمان جهانی بهداشت (WHO) چهار بعد فیزیکی، اجتماعی، ذهنی و معنوی را از هم تمیز می‌دهد.

### سلامت جسمانی
#### اثرات مثبت
بنا بر الیسن و لوین (۱۹۹۸), برخی مطالعات نشان می‌دهند مذهبی بودن با سلامت جسمانی همبستگی مثبت دارد. مثلاً، نرخ مرگ و میر در بین افرادی که به‌طور مرتب در رخدادهای مذهبی شرکت می‌کنند و خود را مذهبی و معنوی می‌دانند پایین‌تر است.بنا بر سایبلد و هیل (۲۰۰۱), تقریباً همه مطالعات در خصوص اثر دین بر سلامت جسمانی شخص نشان داده‌اند که اثر مثبتی بر شیوه زندگی آنها دارد. این مطالعات بر روی همه سنین، جنسیت‌ها و ادیان انجام شده است. اینها بر این اساس است که تجربه دین به خودی خود مثبت است.

#### عفونت‌ها
شماری از رسوم مذهبی باعث بروز عفونت شده‌اند؛ مثلاً در رسومی مثل ختنه بریت میلای یهودیان فوق ارتدکس، رسم غلط خوردن از کنار هندوئیسم، جام آیین عشای ربانی مسیحیت، طی حج اسلامی و پس از مناسک اسلامی وضو.

### سلامت ذهنی
شواهد مؤید این است که مذهبی بودن هم می‌تواند به سلامت ذهنی و هم به اختلال ذهنی بینجامد؛ مثلاً مذهبی بودن با اختلالات ذهنی که شامل مقادیر زیادی از خودکنترلی است رابطه مثبت و با اختلالات ذهنی شامل فقدان خودکنترلی است رابطه منفی دارد. دیگر مطالعات نشانه‌هایی از سلامت ذهنی در میان مذهبی و سکولارها یافته‌اند؛ مثلاً ویلچینسکی و کریوتس بین دانش آموزان مذهبی و سکولار یهودی همبستگی منفی با پریشانی منفی یافتند. علاوه بر این مذهبی بودن باطنی رابطه معکوس با افسردگی در میان سالمندان داشته در حالی که مذهبی بودن بیرونی رابطه ای نداشته و حتی رابطه ای اندک مثبت با افسردگی داشته. یافته شده که مذهبی بودن اثر منفی بی عدالتی و نابرابری در درآمد بر رضایت از زندگی را کاهش می‌دهد.

## ابعاد سلامت
سازمان جهانی بهداشت چهار بُعد برای سلامت تشخیص می‌دهد: سلامت جسمی، اجتماعی، روانی و معنوی.

### سلامت جسمی
#### تأثیرات مثبت
بر اساس پژوهش الیسون و لوین (۱۹۹۸)، برخی مطالعات نشان می‌دهند که دین‌داری با سلامت جسمی رابطه مثبتی دارد. برای نمونه، نرخ مرگ‌ومیر در میان افرادی که به‌طور منظم در مراسم مذهبی شرکت می‌کنند و خود را هم دین‌دار و هم معنوی می‌دانند، پایین‌تر است. بر اساس پژوهش سیبولد و هیل (۲۰۰۱)، تقریباً تمام مطالعاتی که تأثیر دین بر سلامت جسمی افراد را بررسی کرده‌اند، نقش مثبت آن را در سبک زندگی نشان داده‌اند. این مطالعات در میان تمام گروه‌های سنی، جنسیتی و دینی انجام شده و بر این پایه استوارند که تجربه دینی به خودی خود مثبت است.

یک احتمال این است که دین به‌طور غیرمستقیم به سلامت جسمی کمک می‌کند. نمازگزاران و شرکت‌کنندگان منظم در مراسم مذهبی نرخ پایین‌تری از مصرف الکل دارند و بهبود خلق‌وخو در آن‌ها مشاهده می‌شود که هر دو با سلامت جسمی بهتر مرتبط‌اند. کنت پارگامنت از پژوهشگران برجسته‌ای است که نظریه استفاده افراد از دین به عنوان منبعی برای مقابله با استرس را توسعه داده است؛ کار او نشان‌دهنده تأثیر اسناد (روان‌شناسی) نیز هست. شواهد بیشتری نیز نشان می‌دهند که رابطه میان دین و سلامت جسمی ممکن است علّی باشد. دین ممکن است احتمال ابتلا به برخی بیماری‌ها را کاهش دهد؛ پژوهش‌ها نشان می‌دهند که دین از طریق کاهش فشار خون در برابر بیماری قلبی-عروقی محافظت می‌کند و عملکرد سیستم ایمنی را نیز بهبود می‌بخشد.

مطالعات مشابهی نیز دربارهٔ احساسات دینی و سلامت انجام شده‌اند. اگرچه احساسات دینی مانند فروتنی، بخشش و سپاسگزاری با بهبود سلامت مرتبط‌اند، هنوز مشخص نیست که آیا افراد دین‌دار این احساسات را بیشتر از افراد غیردین‌دار پرورش می‌دهند و تجربه می‌کنند یا نه.

#### حضور در کلیسا
در بسیاری از مطالعات، حضور در مراسم مذهبی با سطح پایین‌تری از عوامل خطرساز برای بیماری و مرگ‌ومیر همراه بوده است. برای مثال، یک مطالعه پیگیری روی بیش از پنج هزار آمریکایی نشان داد کسانی که بیش از یک بار در هفته در مراسم شرکت می‌کنند، نرخ مرگ‌ومیرشان پس از تعدیل متغیرهای مختلف نصف کسانی است که هرگز شرکت نمی‌کنند. این را می‌توان به افزایش امید به زندگی تعبیر کرد؛ امید به زندگی در سن ۲۰ سالگی برای شرکت‌کنندگان منظم ۸۳ سال و برای غیرشرکت‌کنندگان ۷۵ سال است (Hummer et al. 1999). البته رابطه علّی قطعی نیست زیرا آزمایش تصادفی کنترل‌شده در این مورد امکان‌پذیر نیست. یک توضیح جایگزین این است که فعالیت‌های اجتماعی در کلیسا مثل آواز گروهی، خودشان فایده سلامتی دارند و نیازی به مؤلفه دینی ندارند.

#### امید به زندگی و نرخ مرگ‌ومیر
لوما لیندا (کالیفرنیا)، یکی از پنج منطقه آبی اصلی جهان، ساکنانش «۸ تا ۱۰ سال بیشتر از میانگین آمریکایی‌ها عمر می‌کنند». اکثر ساکنان عضو کلیسای ادونتیست‌های روز هفتم هستند که گیاهخواری مسیحی را تشویق و رعایت سبت را اجباری می‌کند.

مطالعه کارک و همکاران (۱۹۹۶) روی تقریباً ۴۰۰۰ اسرائیلی در طول ۱۶ سال نشان داد که «تعلق به یک جمع مذهبی با اثر محافظتی قوی همراه بود». نه تنها افراد مذهبی سبک زندگی سالم‌تری دارند، بلکه از شبکه حمایتی قوی‌تری برخوردارند که افراد سکولار فردگرا معمولاً از آن بی‌بهره‌اند.

همچنین مشخص شد که «کشمکش مذهبی» در بیماران سالمند — یعنی باور به اینکه خدا آنها را تنبیه یا رها کرده — با ۱۹ تا ۲۸ درصد افزایش مرگ‌ومیر همراه بود (Pargament et al. 2001).

#### عفونت‌ها
برخی مناسک دینی گزارش شده که با عفونت همراه بوده‌اند، از جمله: ختنه فرقه فوق‌ارتدوکس یهودی (بریت میلا)، آیین «غلتیدن» در هندوئیسم، جام شراب مراسم عشای ربانی در مسیحیت، حج اسلامی، و آبریزی بینی در وضو.

#### دعا

برخی ادیان ادعا می‌کنند که دعا کردن برای فرد بیمار می‌تواند تأثیرات مثبتی بر سلامت او داشته باشد. فراتحلیل‌های انجام‌شده بر ادبیات این حوزه تنها شواهدی برای بی‌تأثیری یا تأثیر بالقوه اندک نشان داده‌اند. برای نمونه، یک فراتحلیل ۲۰۰۶ بر ۱۴ مطالعه به این نتیجه رسید که «هیچ تأثیر قابل‌تشخیصی» وجود ندارد، در حالی که یک مرور سیستماتیک ۲۰۰۷ دربارهٔ دعای شفاعتی نتایج نامشخصی گزارش داد و اشاره کرد که ۷ مطالعه از ۱۷ مطالعه «اندازه‌های اثر کوچک اما معنادار» داشتند، اما این مرور تأکید کرد که دقیق‌ترین مطالعات از نظر روش‌شناختی نتایج معناداری به دست نداده‌اند.

کارآزمایی‌های بالینی تصادفی‌سازی‌شده دعای شفاعتی تأثیرات معناداری بر سلامت نشان نداده‌اند. این کارآزمایی‌ها دعای شخصی، متمرکز، متعهدانه و سازمان‌یافته را با حالتی مقایسه کردند که در آن دعاکنندگان باور دارند برای خدا یا خدایی دعا می‌کنند، در برابر هر مداخله دیگری. مرور کاکرین بر این کارآزمایی‌ها به سه نتیجه رسید: ۱) نتایج دوپهلو بودند؛ ۲) شواهد نه از توصیه به استفاده از دعای شفاعتی و نه از مخالفت با آن پشتیبانی می‌کنند؛ ۳) هر منبعی که برای کارآزمایی‌های آینده در دسترس است، باید صرف بررسی پرسش‌های دیگر در پژوهش‌های بهداشتی شود.

در یک مطالعه مورد-شاهدی که ۵٬۲۸۶ نفر از اهالی کالیفرنیا را در طول ۲۸ سال دنبال کرد و متغیرهایی مانند سن، نژاد/قومیت، جنسیت و سطح تحصیلات را کنترل کرد، شرکت‌کنندگانی که به‌طور منظم در مراسم مذهبی شرکت می‌کردند (تعریف‌شده به عنوان حضور در مراسم مذهبی حداقل یک بار در هفته) ۳۶٪ کمتر احتمال داشت در طول این دوره درگذرند. با این حال، این یافته را می‌توان تا حدی به سبک زندگی بهتر نسبت داد، چرا که افراد مذهبی تمایل دارند کمتر الکل بنوشند، کمتر سیگار بکشند و رژیم غذایی سالم‌تری داشته باشند.

### سلامت روان
بر اساس یک مرور فراتحلیلی، حجم زیادی از پژوهش‌ها نشان می‌دهند که افراد مذهبی‌تر و معنوی‌تر از سلامت روان بهتری برخوردارند و در مقایسه با افراد کمتر مذهبی، سریع‌تر با مشکلات سلامتی سازگار می‌شوند.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که باورمندان دینی سطوح بالاتری از «اهمیت داشتن برای دیگران، کرامت و معنا در زندگی» را تجربه می‌کنند. این رابطه در افرادی که بیشتر دعا می‌کردند، قوی‌تر بود.

دین‌داری می‌تواند تأثیرات منفی نابرابری اقتصادی و بی‌عدالتی بر رضایت از زندگی را کاهش دهد.

پیوند میان دین و سلامت روان ممکن است به دلیل چارچوب راهنما یا حمایت اجتماعی‌ای باشد که دین به افراد ارائه می‌دهد. از این طریق، دین می‌تواند امنیت، معنا و روابط انسانی ارزشمند را برای تقویت سلامت روان فراهم کند. برخی نظریه‌پردازان پیشنهاد کرده‌اند که مزایای دین و دین‌داری از طریق حمایت اجتماعی ناشی از عضویت در گروه دینی توضیح داده می‌شوند.

#### افسردگی
در یک پژوهش، افرادی که بر اساس مقیاس نیک‌زیستی معنوی، کیفیت زندگی معنوی بالاتری داشتند، کمتر دچار اختلال افسردگی عمده شدند. بیماران مبتلا به سرطان و ایدز که معنوی‌تر بودند، نسبت به بیماران صرفاً مذهبی علائم افسردگی کمتری داشتند. معنویت احتمالاً به این دلیل اثرات مفیدی دارد که به توانایی درونی فرد برای یافتن معنا در زندگی، قدرت و آرامش درونی می‌پردازد — امری که به‌ویژه برای بیماران بسیار سخت مهم است.

اکسلاین و همکاران (۱۹۹۹) نشان دادند که دشواری در بخشیدن خدا و احساس بیگانگی از خدا با سطوح بالاتر افسردگی و اضطراب مرتبط‌اند. در میان کسانی که به خدا اعتقاد داشتند، بخشیدن خدا برای یک رویداد ناگوار خاص با سطوح پایین‌تر خلق مضطرب و افسرده همراه بود.

#### اسکیزوفرنی و روان‌پریشی

پژوهش‌ها اثرات مفید معنویت را بر زندگی بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی، اختلال افسردگی عمده و سایر اختلالات روان‌پریشانه گزارش کرده‌اند. بیماران اسکیزوفرن در صورتی که خانواده‌هایشان انجام اعمال دینی را تشویق می‌کردند، کمتر نیاز به بستری مجدد داشتند؛ همچنین در بیماران افسرده‌ای که مداخلات مبتنی بر دین دریافت کرده بودند، علائم سریع‌تر از کسانی که مداخلات سکولار دریافت کرده بودند بهبود یافت. افزون بر این، چند مطالعه مقطعی نشان داده‌اند که افراد مذهبی‌تر موارد کمتری از روان‌پریشی داشتند.

#### رضایت از زندگی
پژوهش‌ها نشان می‌دهند که دین‌داری رابطه میان «تفکر دربارهٔ معنای زندگی» و رضایت از زندگی را تعدیل می‌کند. برای افرادی که نمره پایین یا متوسطی در دین‌داری دارند، تفکر دربارهٔ معنای زندگی با رضایت از زندگی همبستگی منفی دارد؛ اما برای افرادی که نمره بالایی در دین‌داری دارند، این رابطه مثبت است. همچنین دین‌داری رابطه میان عاطفه منفی و رضایت از زندگی را تعدیل می‌کند؛ به این معنا که رضایت از زندگی در افراد مذهبی‌تر کمتر تحت تأثیر فراوانی احساسات منفی قرار می‌گیرد.

#### مقابله با تروما

یکی از رایج‌ترین روش‌های مقابله با تروما، یافتن آرامش در اعمال دینی یا معنوی است. روان‌شناسان دین مطالعات متعددی برای سنجش تأثیرات مثبت و منفی این سبک مقابله انجام داده‌اند. پژوهشگران پیشرو مقابله دینی را به دو دسته تقسیم کرده‌اند: مقابله دینی مثبت و مقابله دینی منفی. افرادی که از مقابله دینی مثبت بهره می‌برند، احتمالاً به دنبال حمایت معنوی هستند و در موقعیت‌های دردناک به دنبال معنا می‌گردند. مقابله دینی منفی (یا کشمکش معنوی) بیانگر تعارض، پرسش و تردید دربارهٔ خدا و ایمان است.

تأثیرات مقابله دینی در موقعیت‌های گوناگون و با پیامدهای متفاوت سنجیده شده است. برخی از تجربیات رایجی که در آن‌ها مردم از مقابله دینی بهره می‌برند عبارتند از: رویدادهای ترس‌آور مانند حادثه ۱۱ سپتامبر یا هولوکاست، مرگ و بیماری، و تجربیات نزدیک به مرگ. پژوهش‌ها همچنین نشان می‌دهند که مردم از مقابله دینی برای رویارویی با استرس‌های روزمره نیز — علاوه بر تروماهای تغییردهنده زندگی — بهره می‌برند. فرض زیربنایی توانایی دین در تأثیرگذاری بر فرایند مقابله بر این فرضیه استوار است که دین چیزی فراتر از یک سازوکار دفاعی — آن‌طور که زیگموند فروید می‌دید — است. دین به جای برانگیختن انکار، بازتفسیر رویدادهای منفی از منظر مقدس را تحریک می‌کند.

### سلامت معنوی
سلامت معنوی یکی از چهار بُعد نیک‌زیستی است که سازمان جهانی بهداشت (WHO) تعریف کرده، در کنار سلامت جسمی، اجتماعی و روانی.

مقدمه اساسنامه سازمان جهانی بهداشت که در کنفرانس بین‌المللی بهداشت در نیویورک از ۱۹ ژوئن تا ۲۲ ژوئیه ۱۹۴۶ به تصویب رسید و در ۲۲ ژوئیه ۱۹۴۶ توسط نمایندگان ۶۱ کشور امضا شد، سلامت را به عنوان «رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی و نه صرفاً نبود بیماری یا ناتوانی» تعریف کرد و این تعریف تاکنون اصلاح نشده است.

با این حال، در سال ۱۹۸۳، بیست‌ودو کشور عضو WHO از منطقه مدیترانه شرقی پیش‌نویس قطعنامه‌ای برای اصلاح این مقدمه ارائه دادند تا به سلامت معنوی اشاره شود؛ به گونه‌ای که سلامت را به عنوان «رفاه کامل جسمی، روانی، معنوی و اجتماعی و نه صرفاً نبود بیماری یا ناتوانی» بازتعریف کند.

اگرچه WHO مقدمه اساسنامه خود را اصلاح نکرد، قطعنامه WHA31.13 که در سی‌وهفتمین مجمع جهانی بهداشت در سال ۱۹۸۴ به تصویب رسید، از کشورهای عضو خواست که با توجه به الگوهای اجتماعی و فرهنگی خود، بُعد معنوی را در راهبردهای بهداشت برای همه خود بگنجانند، با این شناخت که «بُعد معنوی نقش بزرگی در انگیزش دستاوردهای مردم در همه جنبه‌های زندگی دارد».

توصیف کامل بُعد معنوی آن‌گونه که مجمع جهانی بهداشت بیان کرده، به شرح زیر است:

از زمان گنجانده شدن سلامت معنوی در حوزه WHO، تعدادی از سازمان‌های مهم دیگر نیز به معنویت توجه کرده و در اسناد کلیدی خود به آن اشاره کرده‌اند؛ از جمله برنامه اقدام سازمان ملل متحد یعنی دستورالعمل ۲۱ که حق افراد به «توسعه سالم جسمی، روانی و معنوی» را به رسمیت می‌شناسد.

## جستارهای وابسته
* روان‌شناسی دین
* مذهب و ایدز
* خوشحالی
* خودکشی در ادیان
* روان‌شناسی فرگشتی دین

## منابع
12. Journal of Religion and Health, Mazandaran University of Medical Sciences, https://jrh.mazums.ac.ir/index.php?slc_lang=fa&sid=1

رده:دین و پزشکی
رده:دین و خودکشی
رده:مذهب و ایدز