سوسیالیسم در ایران

**[[سوسیالیسم]] در ایران** یا **سوسیالیسم ایرانی**، یک ایدئولوژی سیاسی است که در قرن بیستم سرچشمه گرفته و توسط احزاب سیاسی مختلف در داخل کشور نمایندگی می‌شود. ایران پس از کناره‌گیری رضاشاه و به قدرت رسیدن پسرش، محمدرضا پهلوی، دوره‌ای از سوسیالیسم جهان سومی را در اوج حزب توده تجربه کرد. با این حال، حزب توده هرگز به قدرت نرسید. پس از ناکامی در به دست گرفتن قدرت، این شکل از سوسیالیسم جهان سومی با ناسیونالیسم پوپولیستی محمد مصدق که توسط جبهه ملی ایران نمایندگی می‌شد، جایگزین گشت. این جنبش به نیروی اصلی ضد سلطنت در ایران تبدیل شد و برای مدت کوتاهی بین سال‌های ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۳ به قدرت رسید و نفوذ خود را حتی در اپوزیسیون پس از سرنگونی مصدق حفظ کرد. این ایدئولوژی در نهایت جای خود را به ظهور اسلام‌گرایی و انقلاب ایران داد. حزب توده ایران از آن زمان به سمت کمونیسم اوّلیه سوسیالیستی حرکت کرد.

## احزاب و سازمان‌های سوسیالیست ایرانی در سال‌های ۱۳۵۷–۱۲۷۸
### حزب سوسیال دموکرات

در سال ۱۲۸۲ یا ۱۲۸۳، حزب سوسیال دموکرات توسط مهاجران ایرانی در قفقاز جنوبی و با کمک انقلابیون محلی تأسیس شد و روابط نزدیکی با حزب سوسیال دموکرات کارگری روسیه و حزب همت داشت. این حزب نخستین سازمان سوسیالیستی ایران بود. این حزب ایدئولوژی خود را بر اساس سوسیالیسم اروپایی و اندیشه‌های بومی سازمان داد، در حالی که از لیبرالیسم و ناسیونالیسم نیز حمایت می‌کرد. علی‌رغم حفظ برخی از اعتقادات مذهبی، منتقد علمای محافظه‌کار بود و از جدایی دین از دولت حمایت می‌کرد. این حزب توسط حیدرخان عمواوغلی تأسیس شد و رهبری آن را نریمان نریمانف برعهده داشت.

### جمعیت اجتماعیون اتحادیون ایران و فرقه اصلاحیون عامیون

در دوره مشروطه، جمعیت اجتماعیون اتحادیون ایران و فرقه اصلاحیون عامیون احزاب سیاسی سوسیالیستی در ایران قاجار بودند. فرقه اصلاحیون عامیون در مقایسه با برنامه‌های اقتصادی حزب دموکرات و حزب سوسیال دموکرات، میانه‌روتر تلقی می‌شد، اگرچه به‌طور مشابه با زمین‌داران مخالفت می‌کرد.

### حزب اتفاق و ترقی

حزب اتفاق و ترقی یک حزب سیاسی در دوران مشروطه ایران بود. در انتخابات قانونگذاری سال ۱۹۰۹ ایران، این حزب چهار کرسی به دست آورد و با حزب اجتماعیون اعتدالیون علیه حزب دموکرات متحد شد.

### حزب دموکرات

حزب دموکرات در دوره مشروطه در سال ۱۲۸۷ در دوره ایران قاجاری تأسیس شد و در آن زمان در کنار رقیب خود، حزب اجتماعیون اعتدالیون، یکی از دو حزب مهم پارلمانی بود. این حزب از یک ایدئولوژی سوسیال دموکرات پیروی می‌کرد و در ابتدا شاخه‌ای از حزب سوسیال دموکرات مستقر در قفقاز بود. با این حال، روابط مستقیم خود را با باکو قطع کرد و برای جلب نظر عموم محافظه‌کاران، کلمهٔ «سوسیالیست» را از نام خود حذف کرد، اگرچه ایدئولوژی آن همچنان به شدت تحت تأثیر حزب اصلی بود. این حزب عمدتاً از روشنفکران طبقه متوسط تشکیل شده بود و از جدایی دین از دولت حمایت می‌کرد.

در سال ۱۹۱۸، این حزب به دو جناح تقسیم شد: دموکرات‌های طرفدار تجدید سازمان، به رهبری محمدتقی بهار و دموکرات‌های مخالف تجدید سازمان.

از اعضای برجسته آن می‌توان به حسن تقی‌زاده و حیدرخان عمواوغلی اشاره کرد.

### حزب سوسیالیست انقلابی
حزب اجتماعیون انقلابیون که به انقلابیون سوسیالیست نیز معروف است، یک حزب سوسیالیست انقلابی در ایران بود که در دهه ۱۲۸۰ تأسیس شد. این حزب مستقر در باکو، نایب‌السلطنه قفقاز بود. این حزب یکی از مهم‌ترین احزابی بود که در زمان قاجار توسط مهاجران ایران در قفقاز تأسیس شد. این حزب روزنامه‌ای به زبان آذربایجانی به نام «اِکینچی و فعله» منتشر می‌کرد که دو بار در هفته منتشر می‌شد و سردبیری آن را حسین اسرافیل‌بیکوف برعهده داشت.

### حزب سوسیالیست
در طول دهه ۱۹۲۰، حزب سوسیالیست یک حزب سیاسی چپ‌گرای پیشرو در ایران بود. این حزب روابط نزدیکی با حزب توده ایران داشت و در سال ۱۹۴۶ به جبهه مؤتلف احزاب آزادی‌خواه به رهبری حزب توده پیوست و در نهایت توسط گروه بزرگتر جذب شد. ریشه‌های حزب سوسیالیست به حزب دموکرات، یک گروه اصلاح‌طلب فعال در اوایل قرن بیستم، بازمی‌گشت. پس از فروپاشی آن جنبش، اعضایی که به بسیج طبقات پایین و متوسط ایمان داشتند، در سال ۱۹۲۱ تحت پرچم حزب سوسیالیست دوباره گرد هم آمدند. این حزب توسط سلیمان اسکندری، محمد مساوات و قاسم خان سور، به همراه محمدصادق طباطبایی، عضوی از یک خانواده روحانی برجسته که برای کاهش مخالفت روحانیون محافظه‌کار استخدام شده بود، رهبری می‌شد. روزنامهٔ اصلی حزب با نام «طوفان» توسط شاعر صریح و جنجالی محمد فرخی یزدی ویراستاری می‌شد.

این حزب شعبه‌هایی در رشت، قزوین، بندر انزلی، تبریز، مشهد، کرمان و کرمانشاه تأسیس کرد، اگرچه تهران همچنان پایگاه اصلی فعالیت آن بود. در پایتخت، این حزب چهار روزنامه تأسیس کرد و سازمان‌های وابسته‌ای از جمله اتحادیه کارمندان وزارت پست و تلگراف، انجمن مستأجران و جمعیت نسوان وطنخواه را تأسیس کرد. این جمعیت برای نقش گسترده‌تر زنان در جامعه ایران مبارزه می‌کرد و ابتکاراتی مانند آموزش دختران و بهبود مراقبت‌های بهداشتی زنان را ترویج می‌کرد. این جمعیت در سال ۱۹۲۲ توسط محترم اسکندری تأسیس شد و به سرعت به حزب همسرش وابسته شد.

خط‌مشی این حزب ایجاد برابری در جامعه، ملی کردن ابزار تولید، اجرای طرح‌های آبیاری، معرفی سطح جدیدی از حکومت منطقه‌ای، تضمین قوه قضائیه آزاد و برابر، تضمین حق آزادی بیان، آزادی تجمع و حقوق اتحادیه‌های کارگری، برگزاری انتخابات آزاد، گسترش دسترسی به آموزش، بهبود شرایط کار، پایان دادن به کار کودکان و ترویج مداخله دولت در مبارزه با بیکاری بود. این حزب با جذب ۲۵۰۰ عضو فقط در تهران، اندکی پس از تشکیل، تا حدودی مورد حمایت قرار گرفت.

حزب سوسیالیست در کنار فرقه اصلاحیون عامیون، حزب تجدد و حزب کمونیست، یکی از چهار گروهی بود که رضاشاه در تلاش برای تثبیت تاج و تخت ایران به آن‌ها روی آورد. این حزب با حزب تجدد متحد شد تا اکثریت فعال را در پارلمان ایران تشکیل دهد و رضاشاه را قادر به تأسیس یک دولت اصلاح‌طلب کند. با این حال، رضاشاه خیلی زود از سوسیالیست‌ها فاصله گرفت و پس از کنار گذاشتن برنامه‌های جمهوری و انتخاب خود به عنوان پادشاه، با عناصر محافظه‌کارتر همسو شد. حزب سوسیالیست یکی از معدود گروه‌هایی در پارلمان بود که از حمایت فعال از به سلطنت رسیدن رضاشاه خودداری کرد و این چنین استدلال کرد که اصول جمهوری‌خواهی آن‌ها، علی‌رغم حمایت از بسیاری از اصلاحات او، مانع از تأیید سلطنت می‌شود. پس از به سلطنت رسیدن رضاشاه، حزب سوسیالیست به عنوان بخشی از سرکوب گسترده‌تر مخالفان ضد سلطنت منحل شد. اسکندری مجبور به بازنشستگی از زندگی عمومی شد و اوباش برای آزار و اذیت اعضای حزب و حمله به املاک آن‌ها سازماندهی شدند. گروهی از اراذل و اوباش به رهبری پلیس، تئاتر سوسیالیستی در بندر انزلی را به بهانه اینکه یک بازیگر زن در حین اجرای نمایش تارتوف روی صحنه ظاهر شده بود، ویران کردند. در تهران، جمعیت نسوان وطنخواه سنگ‌باران شد و کتابخانه‌اش به آتش کشیده شد. در سال ۱۳۲۳ هنگامی که اعضای رادیکال حزب همرهان به دلیل عدم حمایت از کارگران اعتصابی در اصفهان از آن گروه جدا شدند، گروه کوچکی به همین نام به‌وجود آمد.

### فرقه جمهوری‌خواه انقلابی ایران
فرقه جمهوری انقلابی ایران که در اواخر سال ۱۳۰۲ توسط ایرانیان مقیم آلمان تأسیس شد، یک حزب سیاسی چپ میانه‌رو در ایران قاجار با گرایش‌های اصلاح‌طلبانه سوسیالیستی بود. این حزب مرامنامه خود را در سال ۱۳۰۵ منتشر کرد.

### حزب جنگل
حزب جنگل که در دهه ۱۹۴۰ در شمال ایران فعال بود، یک حزب جدایی‌طلب، ملی‌گرا و سوسیالیستی بود که توسط شورشیان مسلحی تأسیس شد که به دنبال احیای جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران بودند که در سال ۱۹۲۱ تأسیس شده بود و از پرچم سرخ آن به عنوان نماد استفاده می‌کردند. این حزب توسط برخی از همدستان سابق میرزا کوچک خان حمایت می‌شد. در سال ۱۹۴۶، حزب جنگل با حزب ایران، حزب توده ایران، حزب دموکرات کردستان ایران و حزب دموکرات آذربایجان متحد شد.

### حزب ایران
حزب ایران که در سال ۱۹۴۱ تأسیس شد، به عنوان «ستون فقرات جبهه ملی»، سازمان چتری پیشرو ملی‌گرایان ایرانی، توصیف می‌شود. این حزب که عمدتاً توسط تکنوکرات‌های تحصیل‌کرده در اروپا تأسیس شد، از «شکلی رقیق‌شده از سوسیالیسم فرانسوی» حمایت می‌کرد (یعنی «خود را از حزب سوسیالیست میانه‌رو فرانسه الگوبرداری می‌کرد») و سوسیال دموکراسی، ناسیونالیسم لیبرال و سکولاریسم را ترویج می‌کرد. موضع سوسیالیستی این حزب بیشتر شبیه به انجمن فابیان بود تا سوسیالیسم علمی کارل مارکس. تمرکز آن بر اصول سوسیالیست لیبرال و سوسیالیست دموکراتیک، آن را از احزاب صرفاً چپ متمایز می‌کرد و در بحث‌های حقوق کارگری نیز زیاد شرکت نمی‌کرد.

هستهٔ اصلی حزب را اعضای انجمن مهندسان ایرانی تشکیل می‌داد. در انتخابات مجلس قانونگذاری ایران در سال ۱۹۴۴، پنج نفر از رهبران حزب یعنی رضازاده شفق، غلامعلی فریور، احد الحمید زنگنه، حسین معاون و عبدالله معظمی به همراه محمد مصدق که عضو حزب نبود، امّا به‌طور مؤثری توسط حزب حمایت می‌شد، کرسی‌هایی را به دست آوردند.

این حزب نقشی کلیدی در کمک به مصدق برای تأسیس جبهه ملی، ملی کردن صنعت نفت و به قدرت رسیدن او داشت. چندین عضو در دوران دولت مصدق مناصبی داشتند. در دهه ۱۹۵۰، این حزب توسط کریم سنجابی و اللهیار صالح رهبری می‌شد. این حزب پس از کودتای ۱۳۳۲ سرکوب شد و در سال ۱۹۵۷ به دلیل اتحادش با حزب توده ایران در یک دهه قبل، غیرقانونی اعلام شد. این حزب در سال ۱۹۶۰ احیا شد و به‌طور فعال به جبهه ملی دوم کمک کرد که در سال ۱۹۶۳ از هم پاشید و مجبور به فعالیت مخفیانه شد. حزب ایران در سال ۱۹۶۴ کنگره‌ای برگزار کرد. اطلاعات زیادی در مورد فعالیت‌های حزب بین سال‌های ۱۹۶۴ و اواسط دهه ۱۹۷۰ در دست نیست؛ به‌جز برخی جلسات نامنظم و تبادل نظر. در سال ۱۹۷۷، در کنار اتحادیه سوسیالیست‌ها و حزب ملت، به احیای جبهه ملی چهارم کمک کرد و خواستار بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران شد. در اوایل سال ۱۹۷۹، شاپور بختیار، دبیرکل حزب، به عنوان آخرین نخست‌وزیر توسط شاه منصوب شد و دو عضو حزب ایران در کابینهٔ وی حضور داشتند. با این حال، حزب، پذیرش این سمت توسط بختیار را محکوم و او را اخراج کرد و به او برچسب «خائن» زد. پس از سال ۱۹۷۹، حزب ایران نقش مهمی در عرصهٔ سیاسی ایران ایفا نکرد و خیلی زود ممنوع شد.

### حزب همرهان
در طول دهه ۱۹۴۰، حزب همرهان بخشی از موجی از گروه‌های سیاسی بود که پس از برکناری رضاشاه تأسیس شد. این حزب در نوامبر ۱۹۴۲ توسط مصطفی فاتح، اقتصاددان تحصیل‌کرده بریتانیا که به حزب توده ایران نزدیک بود، امّا با رابطهٔ نزدیک آن با اتحاد جماهیر شوروی مخالف بود، تأسیس شد. فاتح که چهرهٔ مهمی در شرکت نفت ایران و انگلیس بود، مدتی سردبیر روزنامهٔ توده‌ای «مردم» بود و سپس روزنامهٔ خود را با نام «امروز و فردا» تأسیس کرد. عباس نراقی، یکی دیگر از اعضای بنیانگذار، یکی از ۵۳ نفری بود که در سال ۱۹۳۷ به اتهام توطئه برای رهبری انقلابی کمونیستی زندانی شد.

حزب همرهان دو هدف اصلی را دنبال می‌کرد: برابری سیاسی برای همهٔ ایرانیان و ملی کردن ابزار تولید. این حزب در انتخابات ۱۹۴۴ ده نامزد معرفی کرد که همگی از پیشینه حرفه‌ای بودند. دو عضو حزب همرهاپ به مجلس ایران راه یافتند، جایی که آن‌ها در کنار فراکسیون افراد، گروهی که آن‌ها با حزب ایران و افراد مستقل مختلف تشکیل داده بودند، نشستند؛ گروهی که همگی عمدتاً از محمد مصدق پیروی می‌کردند.

این حزب در سال ۱۹۴۴ پس از اختلافی در اصفهان، جایی که درگیری‌هایی بین کارگران اعتصابی و قبایل محلی وفادار به شاه در بحبوحه اتهاماتی مبنی بر تلاش کارگران برای رهبری یک انقلاب کمونیستی رخ داد، دچار انشعاب شد. جناح مستقر در مجلس حزب همرهان، کارگران را محکوم و وفاداری خود را به شاه تأیید کرد. با این حال، یک گروه خارجی دیگر در حمایت از اعتصاب‌کنندگان به حزب توده پیوست. این گروه که کنترل روزنامهٔ امروز و فردا را حفظ کرده بود، از آن جدا شد تا حزب سوسیالیست را تشکیل دهد.

### نهضت خداپرستان سوسیالیست
نهضت خداپرستان سوسیالیست که در سال ۱۹۴۳ تأسیس شد، یکی از شش سازمان عضو اوّلیهٔ جبهه ملی ایران بود. این حزب توسط محمد نخشب رهبری می‌شد. این حزب از ادغام دو گروه تشکیل شد: حلقهٔ نخشب متشکل از دانش‌آموزان دبیرستان دارالفنون و حلقهٔ جلال‌الدین آشتیانی متشکل از حدود ۲۵ دانشجو در دانشکده فنی دانشگاه تهران. این سازمان که در ابتدا با نام اتحادیه مسلمانان میهن‌پرست شناخته می‌شد، احساسات مذهبی، ملی‌گرایی و آرمان‌های سوسیالیستی را با هم ترکیب کرد.

نخشب به عنوان نخستین تلفیق بین تشیع و سوسیالیسم اروپایی شناخته می‌شود. جنبش او بر این باور استوار بود که اسلام و سوسیالیسم با هم ناسازگار نیستند، زیرا هر دو به دنبال دستیابی به برابری و عدالت اجتماعی بودند. نظریه‌های وی در پایان‌نامه کارشناسی خود در مورد قوانین اخلاق بیان شده است.

### حزب وحدت ایران

حزب وحدت ایران در سال ۱۳۲۵ به دنبال انشعاب گروهی از اعضای حزب ایران تشکیل شد. در تیرماه ۱۳۲۵ پس از ائتلاف حزب ایران با حزب توده (موسوم به جبهه مؤتلفه احزاب آزادیخواه) شمس‌الدین جزایری و تنی چند از دیگر مخالفان ائتلاف از آن حزب جدا شدند و حزب وحدت ایران را تأسیس کردند. به گفتهٔ لئونارد بیندر، این حزب در پارلمان چهاردهم با حزب اتحادیه ملی و حزب سوسیالیست در ائتلاف بود.

### حزب زحمتکشان ملت ایران

حزب زحمتکشان ملت ایران که در ۱۶ مه ۱۹۵۱ توسط مظفر بقائی تأسیس شد، یک حزب سیاسی سوسیال دموکرات بود که در ابتدا عضو جبهه ملی بود. این حزب از ملی شدن صنعت نفت ایران حمایت می‌کرد و با حزب توده مخالف بود. این حزب با موفقیت توانست طرفداران قابل توجهی را در میان جوانان تحصیل‌کرده، به‌ویژه در دانشگاه تهران، فعالان نیروی سوم و مغازه‌داران بازار کرمان جذب کند. این حزب همچنین شامل هسته‌هایی از چاقوکش‌ها و چماق‌داران بود.

در انتخابات مجلس قانونگذاری سال ۱۹۵۲، این حزب دو کرسی را به دست آورد که توسط بقائی و علی زهری اشغال شد. این حزب در سال ۱۹۵۲ بر سر رابطه‌اش با دولت مصدق دچار انشعاب شد. تحت رهبری مظفر بقائی، حزب زحمتکشان، جبهه ملی را ترک کرد و آشکارا با دولت مخالفت ورزید. در همین حال، خلیل ملکی نیروی سوم را با نام حزب زحمتکشان ملت ایران - نیروی سوم - دوباره تأسیس کرد و به حمایت از دولت ادامه داد.

حزب زحمتکشان با مجمع مسلمانان مجاهد به رهبری سید ابوالقاسم کاشانی اتحادی تشکیل داد و منابع خود را تجمیع و فعالیت‌هایش را علیه دولت هماهنگ کرد. این حزب به‌طور فعال در کودتای ۱۳۳۲ شرکت کرد و آن را «قیام ملی» نامید، امّا با دولت نظامی پس از کودتا مخالفت کرد. این حزب تا انتخابات مجلس قانونگذاری ایران در سال ۱۹۶۰ به حالت تعلیق درآمد. این حزب فعالیت خود را در سال ۱۹۶۱ از سر گرفت و در تظاهرات ۵ ژوئن ۱۹۶۳ از روح‌الله خمینی حمایت کرد. در سال ۱۹۷۱، این حزب با اجازهٔ دولت سازماندهی مجدد شد، امّا در سال ۱۹۷۵ پس از اعلام دولت تک‌حزبی تحت عنوان حزب رستاخیز، مجبور به توقف فعالیت‌های خود شد. در سال ۱۹۷۷، بقائی پس از اعلام وفاداری به خاندان پهلوی، البته در سطحی محدود، تلاشی را برای احیای حزب انجام داد. با این حال، پس از انقلاب ۱۹۷۹ خیلی زود منحل شد.

### جامعه سوسیالیست‌های نهضت ملی ایران

در سال ۱۹۶۰، جامعه سوسیالیست‌های نهضت ملی ایران یا جامعه سوسیالیست‌های ایران توسط فعالان نیروی سوم به رهبری خلیل ملکی، با همراهی تعدادی از ملی‌گرایان رادیکال که اکثر آنان گرایش‌های سوسیال دموکرات و برخی از آن‌ها گرایش‌های سوسیالیسم اسلامی داشتند، تشکیل شد. حسین ملک، احمد صدر حاج‌سیدجوادی و جلال آل احمد از جمله چهره‌های کلیدی مرتبط با این گروه بودند. این که حزب ایدئولوژی سوسیالیستی و ناسیونالیستی داشت، پس از تأسیس رسماً به انترناسیونال سوسیالیست پیوست.

این سازمان یکی از اعضای بنیان‌گذار جبهه ملی دوم بود و «جناح چپ افراطی» در این جبهه محسوب می‌شد. پس از انقلاب ۱۳۵۷ از جبهه ملی جدا شد و به جبهه دموکراتیک ملی ایران پیوست. در انتخابات ریاست‌جمهوری ایران در ۱۹۸۰، این گروه از مسعود رجوی نامزد مجاهدین خلق ایران حمایت کرد.

### سازمان مجاهدین خلق ایران

سازمان مجاهدین خلق ایران که در ۱۴ شهریور ۱۳۴۴ تأسیس شد، یک سازمان مارکسیستی اسلامی محسوب می‌شود. از زمان «انقلاب ایدئولوژیک» در سال ۱۳۵۵، این سازمان هیچ سخن عمومی از ایدئولوژی را تحت نظر دکترین بقا خود ندارد.

### جنبش مسلمانان مبارز
جنبش مسلمانان مبارز که در سال ۱۳۵۵ تأسیس شد، یک یک گروه سیاسی سوسیالیست اسلامی ایرانی به رهبری حبیب‌الله پیمان است. این گروه انقلابی بود و ارتباط نزدیکی با شورای فعالان ملی-مذهبی ایران نزدیک دارد. ایدئولوژی این حزب ترکیبی از سوسیالیسم اسلامی، سوسیال دموکراسی و ضد امپریالیسم است.

## احزاب و سازمان‌های سوسیالیست ایرانی پس از سال ۱۳۵۷
پس از انقلاب ۱۳۵۷ احزاب سوسیالیست در ایران تا انسداد سیاسی در کشور فعالیت کردند. برخی از این احزاب، احزابی بودند که در دورهٔ پهلوی یا اجازه فعالیت نداشتند یا پس از انقلاب تأسیس شدند. از این احزاب می‌توان به حزب مردم ایران- حزب ایران جبهه دموکراتیک ملی اشاره کرد.

## نفوذ سوسیالیسم در فرهنگ و اقتصاد ایران
افکار سوسیالیستی نه‌تنها در سال‌های پیش از وقوع انقلاب ۱۳۵۷، از جانب روشنفکرانی چون علی شریعتی با شیوه‌ها و قرائت‌های گوناگون ترویج می‌شد، بلکه چنان پرطرفدار بود که در گفتار و آثار روحانیونی چون محمود طالقانی، مرتضی مطهری و محمد بهشتی نیز نمودهایی از آن جلوه پیدا کرد.

علی شریعتی تحت تأثیر نویسندگان فرانسوی‌زبانی همچون فرانتس فانون و امه سزر که ضدسرمایه‌داری و از مارکسیست‌های طرفدار جهان سوم بودند، معتقد بود که هرگونه سرمایه‌داری بد مطلق است و فرقی نمی‌کند سرمایه‌گذار یک مسلمان باشد یا یک مسیحی یا یهودی. شریعتی با بهره‌گیری از واژگان سوسیالیستی مانند بهره‌کشی طبقاتی، جامعهٔ بی‌طبقه، مبارزهٔ طبقاتی، امپریالیسم و… تلاش می‌کرد میان این واژگان با آموزه‌های شیعی و شخصیت‌های تاریخی تشیع، پیوند و شباهت‌هایی ایدئولوژیک برقرار سازد.

محمود طالقانی روحانی شیعه هر چند از منتقدان جدی مارکسیسم بود، امّا دیدگاه او دربارهٔ حق مالکیت انسان به دیدگاه چپ‌ها شباهت زیادی داشت. در واقع، طالقانی به مالکیت محدود انسان اعتقاد داشت.

مرتضی مطهری، دیگر روحانی شیعه نیز اگرچه عمدتاً بر تلاش برای تعریف و تجویز راهی در میانه اقتصاد سرمایه‌داری و اقتصاد مارکسیستی تمرکز داشت، امّا درصدد نفی سرمایه‌داری بود و یکی از راهکارهای اقتصادی‌ای که ارائه می‌کرد، عبارت بود از: «لزوم مالکیت اشتراکی جامعه بر ماشین‌آلات صنعتی به‌عنوان حالتی خاص از تمام اختراعات بشری».

محمد بهشتی روحانی دیگری بود که علاوه بر ایفای نقش «تئوری‌پردازی» اقتصاد دولتی در سال‌های پیش از انقلاب ۱۳۵۷، در «ساختارسازی حقوقی» برای اقتصاد دولتی در ایران، نقش مؤثری داشت. همچنین محمدباقر صدر با تألیف کتاب «اقتصادنا»، حبیب‌الله پیمان با نگارش کتاب «مالکیت، کار و سرمایه» و ابوالحسن بنی‌صدر با نوشتن کتاب «اقتصاد توحیدی» از دیگر مروجان اقتصاد دولتی و مبلغان سایر مصادیق اقتصاد سوسیالیستی بودند.

به گفتهٔ مسعود نیلی، اقتصاددان، یکی از رایج‌ترین تفاسیر از آیهٔ «وَلِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْض وَإِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ، و هر آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، همه ملک خداست و بازگشت همهٔ امور به سوی اوست.» نفی مالکیت خصوصی، و نیز از آیهٔ «وَأَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَی، و اینکه برای انسان جز حاصل تلاش او نیست.» ارزش کار در مقابل سرمایه بود. هر دوی این تفاسیر هم‌راستا با برداشت رایج از مارکسیسم دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی بود.

سازمان مجاهدین خلق ایران و همچنین سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران بزرگ‌ترین گروه‌های سازمان‌یافتهٔ چپ‌گرا بودند که در سال‌های پیش از انقلاب ۱۳۵۷، در ترویج آموزه‌های اقتصاد سوسیالیستی نقش‌آفرینی کردند. بسیار قبل‌تر از شکل‌گیری این گروه‌ها، حزب توده در تخریب علم اقتصاد و ترویج اندیشه‌های چپ‌گرایانه پیشینه‌ای روشن داشت. این حزب تا حدود سال ۱۳۳۷ به دست حکومت پهلوی متلاشی و فعالیتش غیرقانونی اعلام شد، امّا اثرگذاری افکار و اندیشه‌های آن بر ساحت فکری روشنفکران و انقلابیون ایرانی گسترده و دامنه‌دار بود. افزون‌بر نویسندگان برجسته‌ای چون بزرگ علوی، عبدالحسین نوشین، فریدون توللی، رسول پرویزی، جلال آل‌احمد، محمد قاضی، احمد آرام و ابراهیم گلستان، که در این سازمان فعالیت می‌کردند، چندین نویسنده و شخصیت ادبی مشهور دیگر نیز به‌ویژه در دورهٔ پیش از ۱۳۲۶، هوادار حزب توده بودند. از جمله این افراد، نیما یوشیج پدر شعر نوی فارسی، محمدتقی بهار، دموکرات کهنه‌کار و نمایندهٔ شعر کلاسیک را می‌توان نام برد. حزب در میان نویسندگان جوان بااستعداد و روشنفکران نه‌چندان معروف قدیم نیز هوادارانی به‌دست آورد؛ از جمله صادق چوبک، نویسندهٔ مشهور معاصر، به آذین (محمود اعتمادزاده)، مترجم و مقاله‌نویس نامدار، سعید نفیسی مترجم و استاد برجستهٔ ادبیات، محمدعلی افراشته شاعر و سردبیر هجونامهٔ معروف *[[چلنگر (روزنامه)|چلنگر]]*، احمد شاملو شاعر مشهور و از مریدان به‌نام نیما یوشیج، محمد معین تاریخ‌نگار و استاد ادبیات فارسی، غلامحسین ساعدی نمایشنامه‌نویس، چهار تاریخ‌نگار به نام‌های یحیی آرین‌پور، مرتضی راوندی، مهدی بامداد و محمد تمدن و همچنین گروهی از شعرای نو مانند فخرالدین گرگانی، نادر نادرپور، نقی میلانی، مهدی اعتماد، محمد جواهری، محمد تفضلی، سیاوش کسرایی و رهی معیری. اندیشه‌های چپ و مارکسیستی که به‌ویژه توسط حزب توده ترویج می‌شد، در بین مهندسان، استادان دانشگاه و دانشجویان، روشنفکران، نویسندگان، زنان دارای تحصیلات جدید و همچنین افسران ارتش بسیار آشکار بود؛ به‌طوری که در سال ۱۳۲۵ و سه سال پس از شروع فعالیت حزب توده در دانشکده‌ها، رئیس دانشگاه تهران گفته بود، بیشتر چهار هزار دانشجوی دانشگاه به‌شدّت تحت تأثیر حزب توده هستند. همچنین مسئولان دانشگاه، در اواخر همان سال، هشدار می‌دادند که در نتیجهٔ تبلیغات دبیران دبیرستان‌ها، ۷۵ درصد از دانشجویان تازه‌وارد کمونیست هستند.

به گفتهٔ بزرگ علوی، سوسیالیسم در بین دانشجویان، جوانانی که فرزند افراد متمول بودند و بازاری‌ها رواج یافت که او در مورد آنان ذکر می‌کند:
این تأثیرات تا سال‌های ابتدایی انقلاب ۱۳۵۷ که موسم تدوین قانون اساسی و شکل‌دهی به ساختارهای اقتصادی نظام جمهوری اسلامی ایران بود، با قدرت ادامه داشت و فضای فکری انقلابیون، شعارها و تصمیمات آنان را شکل داد و اقداماتی چون مصادره‌ها و ملّی شدن صنایع و بانک‌ها از نخستین جلوه‌ها و عوارض آن بود.

## جستارهای وابسته
* سوسیالیسم اخلاقی
* گاه‌شمار تاریخ سوسیالیسم در ایران

## منابع