فهرست ایلخانان ایران

**[[ایلخانان]]** دودمانی از فرمانروایان مغول و از نسل چنگیز خان بودند که برای دوره‌ای نزدیک به ۸۰ سال بر پهنه وسیعی از آسیای غربی و مرکزی به مرکزیت آذربایجان ایران فرمانروایی می‌کردند. بنیان‌گذار امپراتوری ایلخانی، هولاکو خان بود که از جانب برادرش منگوقاآن، مأمور تکمیل فتوحات مغول در ایران و مطیع یا نابود کردن خلافت عباسی در بغداد شد. او مأموریت‌های خود را با موفقیت به پایان رساند؛ بااین‌حال با مرگ منگوقاآن و به‌دنبال تقسیم امپراتوری مغول در ایران ماندگار شد و دودمان خود را پایه‌گذاری کرد. از زمان غازان خان، ایلخانان رسماً اسلام آوردند و سنت‌های مغولی نیاکان خود را با سنت‌های ایرانی و اسلامی ادغام کردند. طی یک روند بومی‌سازی، مغولان با اقوام ساکن ایران، به‌ویژه ترک‌ها درآمیختند. آذربایجان، جنوب ایران و حتی بغداد در دوره فرمانروایی ایلخانان از رونق و شکوفایی قابل توجه‌ای برخوردار بودند. بااین‌حال خراسان و جزیره هیچگاه به آبادانی پیش از آغاز تهاجمات مغولان بازنگشتند.

حکومت ایلخانان مغول در درازمدت بر نهادهای سیاسی ایران تأثیر گذاشت و با از میان برداشتن خلافت عباسی و ایجاد دولت یکپارچه با مرزهای مطابق با مرزهای پیشین شاهنشاهی ساسانی، به‌صورت غیرمستقیم به جان گرفتن ایده ایران‌شهر و بازسازی ایرانی یکپارچه در دوره صفوی کمک کرد. کاربرد گسترده اصطلاح «ایران‌زمین» برای قلمروی ایلخانان در منابع همان دوره، به‌عنوان برابری برای اصطلاح ساسانی «ایران‌شهر»، نمودی از بازسازی ایران به‌مثابه یک جغرافیای سیاسی در دوره ایلخانی بود. شاید مهم‌تر از همه، جمعیت‌شناسی ایران و مناطق پیرامون آن بود که برای همیشه به نفع عناصر قومی و زبانی آلتایی دگرگون شد. اگرچه گروه‌هایی از مغولان و ترک‌های اویغور، قبچاق و قرلق در این پروسه حاضر بودند، ولی همه آن‌ها درنهایت در عنصر قومی اوغوز که اکثریت را داشت مضمحل شدند. پیشینه حضور تیره‌های اوغوز در ایران و آناتولی به دوره سلجوقی برمی‌گشت، ولی تهاجمات مغولان دسته‌های بیشتری از اوغوزها را از آسیای مرکزی به سوی ایران و آناتولی روانه کرد و به تثبیت عنصر قومی آن‌ها در آسیای غربی و به‌ویژه منطقه آذربایجان انجامید.

با مرگ ابوسعید بهادرخان، شیرازه حکومت ایلخانی از هم پاشید و در ادامه مدعیانی برای سلطه بر تاج‌وتخت ایلخانی روبه‌روی هم قرار گرفتند. آخرین این مدعیان فردی موسوم به غازان دوم بود که تنها از روی سکه‌های برجای‌مانده و چند اشاره پراکنده در منابعی چون تاریخ شیخ اویس اثر ابوبکر قطبی شناخته شده‌است.

## عناوین
عناوینی که حاکمان ایلخانی برگزیدند ریشه در سنت ترکی-مغولی و فرهنگ اسلامی-ایرانی داشت. هولاکو به‌عنوان یک شاهزاده چنگیزی دارنده عنوان خان بود و پس از رسیدن قوبلای خان به مقام خاقانی، عنوان ایلخان نیز به او اعطا شد که به‌معنای تأیید حکومت هولاکو بر ایران از سوی خان بزرگ مغول بود. هولاکو همچنین عنوان ایرانی پادشاه را برای خود به‌کار برد که در برخی سکه‌های وی برابر عربی آن یعنی ملک آمده‌است. جانشین هولاکو، اباقا، علاوه بر عناوین پیشین از عنوان سلطان که ویژه حاکمان مسلمان بود نیز بهره برد که برای یک بودایی کاری غیرمعمول محسوب می‌شد. قاضی بیضاوی از نویسندگان معاصر اباقا خان، او را در کتاب نظام‌التواریخ «سلطان ایران» خوانده‌است. تگودار، جانشین و برادر اباقا خان که پس از پذیرش اسلام نام احمد را برگزیده بود، انگیزه و علاقه بیشتری برای به‌کاربردن عنوان سلطان داشت. برخی سکه‌های ارغون و گیخاتو نیز دارای عنوان سلطان هستند. همچنین در برخی سکه‌های ایلخانان پیش از غازان که به زبان مغولی و خط اویغوری هستند، از فرمانروا با عنوان «داروغه خاقان» یادشده، که داروغه در این سکه‌ها به‌معنی نایب‌السلطنه یا نایب‌الملک به‌کار رفته‌است.

در برخی سکه‌های گیخاتو که ضرب کرمان هستند، از وی با عنوان «پادشاه جهان خداوند عالم» یاد شده‌است. وصاف شیرازی نوشته که عنوان پادشاه جهان بر چاو، پول کاغذی که گیخاتو در ترویج آن کوشش داشت نیز وجود داشته‌است. نخستین موارد استفاده از عنوان پادشاه جهان به روزگار اباقا بازمی‌گردد. هرچند در برخی سکه‌های اباقا این عنوان برای اشاره به خان بزرگ مغول و نه ایلخان به‌کار رفته‌است. غازان برای نخستین‌بار عنوان قاآن را که تا زمان به‌قدرت رسیدن او ویژه خان بزرگ مغول بود برای خود به‌کاربرد. این عنوان بر روی پایزه‌ای (نشان حکومتی) از دوره ابوسعید که به زبان مغولی و خط اویغوری است نیز وجود دارد. از غازان به‌بعد، فرمانروایان ایلخانی بیشتر با عناوینی با منشأ اسلامی-ایرانی مانند «شهنشاه اسلام»، «پادشاه ایران‌زمین»، «پادشاه جهان» و «سلطان» شناخته می‌شدند. ابوسعید، واپسین پادشاه بزرگ ایلخانان، برای نخستین‌بار در تاریخ ایران، عنوان «بهادرخان» را برای خودش به‌کار برد. معنی این عنوان ترکی-مغولی، «خان دلیر یا قهرمان» است.

## فهرست
### ایلخانان بزرگ

### ایلخانان رقیب

بندانگشتی|280px|جغرافیای سیاسی ایران در اواخر عصر ایلخانان رقیب
بیشتر این ایلخانان دست‌نشانده سرداران و صاحب‌منصبان بودند. تا دهه دوم پس از مرگ ابوسعید، ایلخانان تمام اقتدار و قدرت پیشین خود را از دست دادند.

## یادداشت‌ها


## منابع

رده:تاریخ ایران
رده:فهرست‌های پادشاهان
رده:فهرست‌های مربوط به تاریخ ایران