پیرپسر (فیلم ۱۴۰۲)

***پیرپسر*** فیلم درام ایرانی به نویسندگی و کارگردانی اکتای براهنی محصول سال ۱۴۰۰ است که نخستین بار در سال ۱۴۰۲ در جشنواره بین‌المللی فیلم روتردام به نمایش درآمد. این فیلم در مورد دو برادر میانسال است که با پدر قلدر و زورگویشان در خانه‌ای قدیمی زندگی می‌کنند و تحت فشار اقتصادی زیادی قرار دارند تا اینکه ورود زنی به زندگی‌شان، باعث بروز تنش‌های بیشتر بین آنها می‌شود. حسن پورشیرازی، لیلا حاتمی، حامد بهداد، محمد ولی‌زادگان و محمدرضا داوودنژاد در این فیلم به ایفای نقش پرداختند.

*پیرپسر* پنجمین بازی مشترک میان لیلا حاتمی و حامد بهداد است که فیلم‌نامهٔ آن در سال ۱۳۹۶ آماده شد و تصویربرداری اصلی از شهریور تا دی ۱۴۰۰ در تهران انجام شد. این فیلم در سال ۲۰۲۴ در نخستین نمایش خود در پنجاه و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم روتردام، برندهٔ جایزهٔ بهترین فیلم از بخش پردهٔ بزرگ شد و در بیست و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم ترانسیلوانیا در رشتهٔ بهترین بازیگر مرد مورد تقدیر قرار گرفت. این فیلم تحسین منتقدان را در پی داشت که آن را با آثار فیودور داستایفسکی با دیدی ستایش‌آمیز مقایسه نمودند.

*پیرپسر* یک اقتباس آزاد و متأثر از چندین کتاب ادبی از جمله رستم و سهراب *[[شاهنامه]]* و *[[برادران کارامازوف]]* آفرینش شده است. این فیلم که تا سال ۱۴۰۳ در ایران به نمایش درنیامده بود، اجازه حضور در بخش رقابتی چهل و سومین دوره جشنواره فیلم فجر را به دست نیاورد، اما نهایتاً ۲۰ بهمن ۱۴۰۳ در برج میلاد در بخش ویژه جشنواره که خارج از مسابقه بود، نمایش داده شد. این فیلم از ۲۱ خرداد ۱۴۰۴ در ایران اکران شد و عنوان دومین فیلم پرفروش سال ۱۴۰۴ را به خود اختصاص داد.

## داستان
غلام باستانی و دو پسرش بدون همسر یا مادری در خانه‌ای قدیمی و دوطبقه زندگی می‌کنند. علی و رضا دو پسر غلام هستند که هر کدام مادری جدا از دیگری داشته‌اند. دو پسر که در آستانهٔ میان‌سالگی قرار دارند، تلاش می‌کنند پدر را راضی به فروش خانه کنند، اما غلام که مردی معتاد و هوس‌باز است هر بار از این کار طفره می‌رود و بیش از آنکه نگران آیندهٔ فرزندانش باشد، در پی لذت‌جویی و خوش‌گذرانی است. غلام بیش‌تر وقتش با خیابان‌گردی‌های بی‌هدف یا در مغازه سمساری دوستش، غمخوار، سپری می‌کند. علی در یک کتابفروشی، فروشنده است که به‌خاطر یک همکار اخراج می‌شود و رضا برای یک املاکی کار می‌کند.

غلام پول زیادی دارد، اما علی و رضا درد زیادی از بی‌پولی می‌کشند و می‌خواهند که با فروش خانه و بازسازی آن پولی به جیب بزنند، اما غلام راضی نمی‌شود. رضا برای رسیدن به این پول و سامان‌گرفتن زندگی‌شان آرزوی مرگ غلام را دارد و بارها نقشه قتلش را با خونسردی جلوی برادرش علی به زبان آورده است. یک روز هنگامی غلام در سمساری غمخوار است، زنی جوان به نام رعنا را می‌بیند که به دنبال خانه‌ای برای اجاره می‌گردد. غلام او را به خانه‌اش می‌برد و رعنا مستأجرش می‌شود. غلام به رعنا نظر دارد و چون می‌داند که رعنا از نظر مالی وضع خوبی ندارد با اجاره کم‌تری خانه را به او اجاره می‌دهد.

غلام به پسران می‌گویید که قرار است با رعنا ازدواج کند. رعنا اما از نقشه‌های غلام بی‌خبر است و به طبقه بالای خانه اسباب‌کشی می‌کند. سپس یک شب غلام و پسران را برای شام دعوت می‌کند و از حرف‌های رضا متوجه قصد و نیت غلام می‌شود. در این میان بین علی و رعنا علاقه‌ای شکل می‌گیرد و علی سعی می‌کند غلام را قانع کند که دست از سر رعنا بردارد؛ اما غلام راضی نمی‌شود و پافشاری می‌کند که با رعنا باشد. غلام در خانه غمخوار با یکی از اطرافیان غمخوار که رعنا را می‌شناسد و معتقد است رعنا به غلام جواب مثبت نمی‌دهد، شرط می‌بندد که می‌تواند با رعنا همبستر شود. به پیشنهاد غمخوار، یک روز غلام با مقدار زیادی پول نقد به طبقه بالا می‌رود و به رعنا ابراز علاقه می‌کند. رعنا با عصبانیت غلام را طرد می‌کند اما غلام پول را پس نمی‌گیرد.

علی و رعنا یک شب را بیرون می‌گذرانند و به خانه بازمی‌گردند. غلام به علی می‌گوید که از خانه برود اما علی اینکار را نمی‌کند چون خانه برای مادرش بوده است. غلام به علی هشدار می‌دهد که از رعنا دوری کند اما علی زیربار نمی‌رود. غلام و علی برای رسیدن به رعنا با هم رقابت می‌کنند. یک شب غلام به طبقه بالا می‌رود و تمام شب را آنجا می‌گذراند. سپس با یک جعبه شیرینی به خانه غمخوار رفته و به‌خاطر رسیدن به خواسته‌اش رقص و شادی می‌کند.

رعنا چون احساس می‌کند در آن خانه حریم شخصی ندارد، به خانهٔ پدر و مادرش می‌رود. علی نزد رعنا می‌رود و مسئله آن شب را از او می‌پرسد. رعنا می‌گویید که غلام اصرار داشته تا آن شب را آنجا بماند اما کاری نکرده‌اند و رعنا به اتاقش رفته و خوابیده بوده است. علی داستان غلام را برای رعنا تعریف می‌کند و رعنا آن را تکذیب می‌کند. رعنا برای پس دادن پول غلام نزد او می‌رود اما غلام قبول نمی‌کند و اصرار می‌کند که با رعنا همبستر شود. رعنا می‌گویید که چون عاشق علی است نمی‌تواند اینکار را بکند اما غلام او را می‌رباید.

رعنا ناپدید شده و علی که همه‌جا را جستجو کرده، مطمئن می‌شود که غلام بلایی بر سر رعنا آورده است، از او می‌پرسد که با رعنا چه‌کار کرده است. اما غلام مدام می‌گوید که نمی‌داند رعنا کجاست. علی و رضا یک شب همه مواد مخدر غلام را برمی‌دارند و درهای خانه را قفل می‌کنند. غلام بیدار می‌شود و پس از اینکه متوجه این موضوع می‌شود، شروع به دعوا کردن با پسرانش می‌کند و می‌گوید که به رعنا تجاوز کرده و او را کشته است. همچنین می‌گوید که رضا پسر او نیست و رضا را محصول خیانت می‌داند که مادرش را به این دلیل کشته بوده است. در این جنگ و جدال، غلام به علی چاقو می‌زند و رضا را با بالشت خفه می‌کند. علی برای نجات رضا به غلام چاقو می‌زند و در آخر هر سه می‌میرند.

## بازیگران
بندانگشتی|180px|لیلا حاتمی (در ۱۳۹۴) در نقش رعنا
* لیلا حاتمی در نقش رعنا متین؛ مستأجر و معشوقه غلام که زنی جذاب، مطلقه، باکلاس، خوش‌پوش و اهل هنر است و تلاش می‌کند استقلال داشته باشد.
* حسن پورشیرازی در نقش غلام باستانی؛ پدر علی و رضا که مردی تمامیت‌خواه، معتاد، دائم‌الخمر، آدم‌کُش، زورگو، هوس‌باز و عیاش است. پدری که نه‌تنها فرزندانش را حمایت نمی‌کند، بلکه منشأ اصلی خشونت و نابسامانی در خانه است.
* حامد بهداد در نقش علی باستانی؛ پسر غلام که مردی ساده، آرام، درونگرا، کتاب‌خوان و با اعتماد به نفس پایین است و پدر و برادرش از مهربانی‌اش سوءاستفاده می‌کنند.
* محمد ولی‌زادگان در نقش رضا باستانی؛ پسر غلام و برادر علی که سرشار از عقده‌های سرکوب شده و در آستانه فروپاشی روانی است و آرزوی مرگ غلام را دارد.
* محمدرضا داوودنژاد در نقش غمخوار، دوست غلام
* بابک حمیدیان در نقش منتقد
* فهیمه رحیم‌‌نیا در نقش خانم همتی، مادر رعنا
* رضا رویگری در نقش آقای همتی، پدر رعنا

## تولید
### توسعه
[بندانگشتی|200px|[اکتای براهنی، نویسنده و کارگردان]]
اکتای براهنی، نویسنده و کارگردان فیلم، طرح اولیه *پیرپسر* را سال ۱۳۹۵ نوشت. فیلمنامه در سال ۱۳۹۶ کامل شد اما سرمایه‌گذار پیدا نکرد. او در گفت‌وگو با مجله *[[فیلم امروز]]* گفت که طرح اولیهٔ *پیرپسر* یک قصهٔ دوازده صفحه‌ای بوده که در سال ۱۳۹۵ نوشته است و با فیلمنامه فعلی خیلی تفاوت داشت اما شخصیت‌ها و پایان قصه تقریباً همین بوده است.

براهنی در گفت‌وگو با فریدون جیرانی در برنامه *کافه آپارات* با اشاره به اقتباس از آثار داستایوفسکی گفت:

در دی‌ماه ۱۳۹۸ فیلم‌نامهٔ *پیرپسر* به نویسندگی اکتای براهنی موافقت شورای ساخت سازمان سینمایی را اخذ کرد و پروانه ساخت گرفت. بعد از آن، کرونا فراگیر شد و سینما حدود یک سال و نیم تعطیل بود.

### انتخاب بازیگران و پیش‌تولید
نقش اصلی غلام به علی نصیریان و داریوش ارجمند پیشنهاد شده بود. نصیریان اظهار کرد که به دلیل شرایط جسمانی، بازی در فیلم را نپذیرفته است. داریوش ارجمند مدعی شد که بازی در *پیرپسر* به او پیشنهاد شده و قبول نکرده است. اما حامد بهداد و اکتای براهنی با انتشار مطلبی به صحبت‌های ارجمند واکنش نشان دادند و اظهار کردند که تهیه‌کننده از طرف خود، فیلمنامه را برای ارجمند ارسال کرده بود و پس از اطلاع‌رسانی کارگردان، مشخص شد که نقش غلام از ابتدا فقط برای حسن پورشیرازی در نظر گرفته شده و براهنی با انتخاب ارجمند مخالف بوده است. پورشیرازی سه سال مداوم برای شروع تولید فیلم پیگیر بوده است. هنگام تمرین، او به دلیل آسیبی که در پاهایش داشت، گفت که داریوش ارجمند را برای این نقش بیاورند، زیرا تازه از عمل برگشته بود، اما صحنه بدون مشکل اجرا شد. پورشیرازی خودش ارجمند را پیشنهاد داد و براهنی قبول نکرد؛ بنابراین سعی کرد کارش را انجام دهد.

براهنی لیلا حاتمی را به واسطه پدر و مادرش که با پدر و مادر او دوست بودند از سن کم می‌شناخت اما فرصت همکاری با او در *پیرپسر* توسط حامد بهداد ایجاد شد. انتخاب براهنی، لیلا حاتمی بود و او را بهترین انتخاب برای این نقش می‌دانست. بهداد که حاتمی را به براهنی پیشنهاد کرده بود، فیلم‌نامه را نزد حاتمی برد و با او صحبت کرد.

محمد ولی‌زادگان که تجربهٔ همکاری با محمد رسول‌اف در فیلم *[[شیطان وجود ندارد]]* (۱۳۹۸) را داشته است، زمانی که به دفتر پروژه دعوت شد، از آنجایی که شنیده بود برای نقش رضا با خیلی‌ها صحبت شده است، تقریباً مطمئن بود که قرار نیست انتخاب شود، اما در یک گفت‌وگوی ۲۰ دقیقه‌ای با اکتای براهنی، انرژی‌ای گرفت که حس کرد انتخاب می‌شود. به گفتهٔ خودش، براهنی و بهداد برای رسیدن به این جنس بازی، خیلی به او کمک کردند.

در مرداد ۱۴۰۰ پیش‌تولید این فیلم که اولین تجربهٔ بابک حمیدیان در مقام تهیه‌کننده محسوب می‌شود، آغاز شد و حامد بهداد و لیلا حاتمی به‌عنوان دو بازیگر اصلی فیلم معرفی شدند. لیلا حاتمی و حامد بهداد در این فیلم برای پنجمین بار همبازی می‌شوند.

### فیلم‌برداری
در شهریور ۱۴۰۰ اعلام شد که حسن پورشیرازی به این فیلم پیوسته و تصویربرداری فیلم به تهیه‌کنندگی بابک حمیدیان و سرمایه‌گذاری ارسلان براهنی با فیلم‌برداری ادیب سبحانی و صدابرداری وحید مقدسی در تهران آغاز شده است. طراحی گریم را بابک اسکندری، طراحی صحنه را آناهیتا تیموریان، طراحی لباس را آزاده قوام و جلوه‌های ویژه میدانی را آرش آقابیک برعهده داشتند. *پیرپسر* پس از *[[پل خواب (فیلم)|پل خواب]]* (۱۳۹۳)، دومین فیلم اکتای براهنی است. پیش‌بینی می‌شد، اولین نمایش این فیلم در چهلمین جشنواره فیلم فجر باشد. در مهر ۱۴۰۰ محمد ولی‌زادگان به جمع بازیگران این فیلم پیوست. در آبان ۱۴۰۰ محمدرضا داوودنژاد به جمع بازیگران این فیلم پیوست و جلوی دوربین رفت.

در آذر ۱۴۰۰ فیلمبرداری *پیرپسر* از نیمه گذشته و بابک حمیدیان که پیش‌تر به عنوان تهیه‌کننده این فیلم معرفی شده بود به جمع بازیگران اضافه شد. اواسط دی‌ماه ۱۴۰۰ با اضافه شدن رضا رویگری و فهیمه رحیم‌نیا به *پیرپسر* فیلمبرداری این پروژه در تهران از سر گرفته شد. با طولانی شدن مرحلهٔ فیلم‌برداری، فیلم امکان حضور در چهلمین جشنواره فیلم فجر را پیدا نکرد. بهمن فرمان‌آرا، تهیه‌کننده و کارگردان سینمای ایران، در یکی از روزهای پایانی فیلمبرداری فیلم در لوکیشن این فیلم حاضر شد. فیلم‌برداری در دی‌ماه ۱۴۰۰ به پایان رسید و آخرین سکانس فیلم در ۳۰ دی ۱۴۰۰ ثبت شد.

### پس‌تولید
تدوین این فیلم که توسط هایده صفی‌یاری مدتی پیش از پایان فیلم‌برداری آغاز شده بود، همچنان ادامه داشت. آهنگسازی فیلم توسط حسام ناصری انجام شده و احسان افشاریان صداگذاری فیلم را انجام داده است. مراحل پس‌تولید فیلم خیلی طول کشید چون زمان اصلی فیلم ۴ ساعت بود و تلاش برای کوتاه کردن آن زمان‌بر شد، با این حال در نهایت به زمان ۳ ساعته رسید. هایده صفی‌یاری، تدوینگر به براهنی گفت که با توجه به قصه فیلم نمی‌شود آن را زیر سه و ساعت و ربع بست و در نهایت با همین زمان، فیلم به جشنواره ارائه شد. *پیرپسر* با مدت زمان ۱۹۰ دقیقه، طولانی‌ترین فیلم تاریخ سینمای ایران است.

## انتشار
### نمایش در جشنواره‌ها
بندانگشتی|200px|پوستر اکران بین‌المللی در جشنواره فیلم روتردام
*پیرپسر* برای رقابت در جشنواره بین‌المللی فیلم روتردام در بخش «مسابقه پرده بزرگ» انتخاب شد و نخستین بار در بهمن ۱۴۰۲ در پنجاه و سومین دورهٔ این جشنواره به نمایش درآمد. جشنواره فیلم روتردام همزمان با آغاز نمایش فیلم *پیرپسر* در سینماهای هلند، از پوستر این فیلم با نام بین‌المللی «The Old Bachelor» رونمایی کرد. این فیلم سپس در خرداد ۱۴۰۳ در بیست و سومین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم ترانسیلوانیا در کشور رومانی به نمایش درآمد. در تیر ۱۴۰۳ *پیرپسر* به سی و ششمین دوره جشنواره فیلم گالوی در ایرلند راه یافت. در شهریور ۱۴۰۳، این فیلم در بخش مسابقهٔ اصلی بیستمین دوره جشنواره فیلم لوکا در ایتالیا به رقابت پرداخت. این فیلم در جشنواره فیلم اِکسگراند در آلمان و بیست و چهارمین دوره جشنواره فیلم لندن‌بریز در انگلستان حضور داشت. *پیرپسر* در بهمن ۱۴۰۳ در سومین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های ایرانی نیویورک به نمایش درآمد. این فیلم اجازهٔ حضور در بخش مسابقهٔ چهل و سومین دوره جشنواره فیلم فجر را پیدا نکرد و به‌عنوان یکی از فیلم‌های بخش ویژه جشنواره در یک تک سانس بدون ممیزی برای اهالی رسانه و منتقدان اکران شد.

### اکران سینمایی
با توجه به اینکه زمان فیلم ۳ ساعت و ۱۰ دقیقه است، دفاتر پخش نمی‌دانستند باید با *پیرپسر* چه کنند و راضی کردن سینماداران بسیار مشکل بود. برخی به عوامل پیشنهاد کردند که فیلم را در قالب یک سریال ۶ قسمته در بیاورند و آن را در شبکه نمایش خانگی عرضه کنند. اما اکتای براهنی این پیشنهاد را نپذیرفت. سید ابراهیم عامریان، پخش‌کننده فیلم *پیرپسر* در اردیبهشت ۱۴۰۴ در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا گفت که این فیلم پروانه نمایش دارد و برای اکران، هیچ حذفیاتی نخواهد داشت. پیش‌فروش این فیلم در سامانه‌های فروش بلیت دچار مشکل شد که انتقاد سازندگان فیلم را به همراه داشت. پس از رفع مشکل، پیش‌فروش بلیت‌ها از ۱۹ خرداد ۱۴۰۴ آغاز شد و *پیرپسر* از ۲۱ خرداد ۱۴۰۴ در ایران با رده‌بندی «+۱۸» به اکران عمومی درآمد.

### نمایش خانگی
پس از پایان اکران فیلم در سینماها، قرار بود *پیرپسر* به‌عنوان یک  مینی‌سریال در قالب شش قسمت از یک پلتفرم نمایش خانگی پخش شود که حدود ۶۰ دقیقه بیشتر از نسخه سینمایی‎ بود. این فیلم از ۴ آبان ۱۴۰۴ به صورت آنلاین در پلتفرم فیلم‌نت اکران شد. پخش آنلاین فیلم در ۱۰ آبان ۱۴۰۴ به دستور رئیس ساترا متوقف شد. به گفتهٔ معاون کاربران و تنظیم‌گری اجتماعی ساترا، پیرپسر مجوز اکران آنلاین از وزارت ارشاد نداشته و با دستور قوه قضاییه جلوی پخش آن گرفته شده است. ساترا تنها مجری ابلاغ حکم به سکوهای نمایش آنلاین بوده است.

## بازخورد
### گیشه
*پیرپسر* در زمانی اکران شد که سینمای ایران برای چندین سال تحت سلطه فیلم‌های کمدی قرار داشت. این فیلم در نخستین روز اکران توانست بیش از یک میلیارد تومان فروش داشته باشد. در چهار روز نخست اکران، فروش فیلم به حدود ۱۰ تا ۱۱ میلیارد تومان رسید و رکورد پیش‌فروش سه روز نخست فیلم‌های اجتماعی و کمدی را با عبور از رکورد ۹ میلیارد تومانی فیلم *[[هفتاد سی]]* شکست. این فیلم با جذب بیش از ۴۷ درصد از کل مخاطبان در تیر ۱۴۰۴، بیش از ۶۶ میلیارد تومان فروش کرد و پرفروش‌ترین فیلم تیرماه شد. جنگ ایران و اسرائیل همزمان با اکران *پیرپسر* آغاز شد و به فروش این فیلم لطمه زد. اما *پیرپسر* اکران موفقی داشت و طی بیش از ۴۰ روز اکران، فروش ۸۷ میلیارد تومانی را تجربه کرد.

*پیرپسر* تا ۸ مرداد ۱۴۰۴ حدود ۹۳ میلیارد تومان به گیشه واریز کرد و نزدیک به ۱ میلیون نفر مخاطب داشت. این فیلم موفق شد با فروش ۱۲۰ میلیارد تومان و عبور از *[[مست عشق (فیلم)|مست عشق]]*، پرفروش‌ترین فیلم غیرکمدی تاریخ سینمای ایران شود. در ۲۲ مرداد ۱۴۰۴ *پیرپسر* با ثبت فروش ۱۲۸ میلیارد تومان، از فیلم *[[صددام]]* پیشی گرفت و به دومین فیلم پرفروش سینمای ایران در سال ۱۴۰۴ تبدیل شد. این فیلم در ۱۲ شهریور ۱۴۰۴ با فروشی نزدیک به ۱۵۴ میلیارد تومان، توانست رکورد *[[دایناسور (فیلم ۱۴۰۳)|دایناسور]]* را بشکند و پرفروش‌ترین فیلم سال شود. *پیرپسر* تا ۳۰ شهریور با ۱٫۹ میلیون تماشاگر و فروش ۱۷۱ میلیارد تومان، پرمخاطب‌ترین فیلم سال ۱۴۰۴ بود. اواسط مهر ۱۴۰۴ توانست از مرز دو میلیون بیننده عبور کند و به ۱۸۰ میلیارد تومان فروش دست یابد.

### پاسخ انتقادی
وانیا کالوجرچیچ، مدیر جشنواره بین‌المللی فیلم روتردام این فیلم را به روح تاریک تراژدی‌های خانوادگی شکسپیر تشبه کرد و آن را نقد کوبنده‌ای به مردسالاری با تفسیری گسترده‌تر و جهانی‌تر از هر جامعه‌ای که در آن نابرابری جنسیتی وجود دارد توصیف کرد. ویکتور فراگا، روزنامه‌نگار و فیلمساز، این فیلم را در زمان ابتدایی به‌عنوان مطالعه‌ای عمیق بر مردسالاری سمی، سوءاستفاده و دست‌کاری روانی تفسیر کرد که به‌تدریج به نبردی مانوی میان خیر و شر بدل می‌گردد و این تضاد را برای مدتی قابل‌قبول اما پس از مدتی به کل تکراری و پیش‌پاافتاده خواند. کاراکتر رضا را نیز بخاطر اینکه که ابتدا برادری زورگو و سادیستی است و ناگهان و بدون دلیل قانع‌کننده‌ای به برادری مهربان تبدیل می‌شود، مورد انتقاد قرار داد. او شخصیت رعنا را به عنوان تنها شخصیتی که در این میان پیچیدگی و لایه‌های واقع‌گرایانه دارد، توصیف کرد و معتقد است که فیلم پس از یک‌سوم ابتدایی خود به‌شدت افت می‌کند. مریم فیلپات، منتقد سینمایی جذابیت شخصیت‌ها و فیلمنامه را تحسین کرد و فیلم را تصویری صریح و گیرا از یک پدر و پسران وحشت‌زده‌اش توصیف کرد که محدودیت‌های آزادی را حتی برای مردانی که مورد آزار و اذیت قرار می‌گیرند، نشان می‌دهد.

مدت زمان فیلم از سوی چند روزنامه‌نگار مورد انتقاد قرار گرفت. مریم فیلپات آن را «بیش از حد طولانی» خواند که در بخش پایانی به ملودرام تبدیل می‌شود. ایمان عظیمی در *[[فرهیختگان]]*، زمان طولانی و محتوای فیلم را مورد انتقاد قرار داد و عنوان کرد «ساخت یک اثر ۱۹۰ دقیقه‌ای باید در ابتدا توجیه دراماتیک و سینمایی داشته باشد و در ادامه باید به اندازه همان ۱۹۰ دقیقه، شخصیت بسازد و پیرنگ جان‌دار، خودبسنده و اساسی‌ای داشته باشد. درصورتی که *پیرپسر* با کنایه‌های سیاسی، فانتزی‌های جنسی غلام و صحنه‌های به‌اصطلاح عاشقانه، کارش را پیش می‌برد.»

رعنا آزادی‌ور، بازیگر سینما و عضو هیئت انتخاب جشنواره فیلم فجر ۱۴۰۳ پس از جلسه نمایش فیلم دربارهٔ آن نوشت: «برای *پیرپسر*، فیلمی که سه ساعت شکوه سینما را با ساخت و کارگردانی فوق‌العاده‌اش، دوباره برایم معنی و امید به سینما را در من زنده کرد. فیلمبرداری، صحنه، بازی‌های درخشان و جناب آقای پورشیرازی بی‌نظیر که هر لحظه از حضورش خلق است و شگفتی و نبوغ. فیلمی که هنوز لحظه لحظه‌اش را مرور می‌کنم با آنکه بیش از ده روز از تماشایش گذشته. فیلمی که یادم آورد چرا عاشق سینما هستم. آقای براهنی عزیز، به احترام شما برای ساخت *پیرپسر* که سینماست، ایستاده دست می‌زنم.»

بندانگشتی|200px|پورشیرازی برای بازی‌اش تحسین منتقدان را برانگیخت و بهترین بازیگر جشنواره فیلم ترانسیلوانیا شد وانیا کالودیرچیچ نقش‌آفرینی‌های حامد بهداد، حسن پورشیرازی و محمد ولی‌زادگان کاملاً عالی و بازی لیلا حاتمی در نقش ساکن جدید که از نیات صاحبخانه‌اش بی‌خبر است را بی‌نظیر دانست. مریم فیلپات، منتقد سینمایی بازی حسن پورشیرازی را در نقش غلام، قوی، تأثیرگذار و بیش از حد پرشور دانست. به باور مجتبی اردشیری در *[[ایرنا]]*، حسن پورشیرازی با ارائه یک بازی چندلایه، مراتبی از «عشق»، «هوس»، «قلدری»، «خشم»، «نفرت» و «انتقام» را به تصویر کشیده که تاکنون در هیچ بدمن سینمای ایران مشاهده نشده بود و در حافظه تاریخی سینمای ایران به یادگار خواهد ماند و سینمای ایران، یک سیمرغ بلورین به حسن پورشیرازی و اکتای براهنی بدهکار است. رضا صائمی، منتقد سینما طی یادداشتی در فضای مجازی نوشت: «قدرت بازیگری حسن پورشیرازی در *پیرپسر* چنان به رخ کشیده می‌شود که تمام قد باید ایستاد و برایش دست زد. بی شک اگر در حق فیلم جفا نمی‌شد، سیمرغ بر شانه‌هایش می‌نشست. گرچه او بی‌نیاز از ناز سیمرغ‌هاست. پورشیرازی در *پیرپسر* چنان میخکوبت می‌کند که گاهی نفست بند می‌آید. آقای پورشیرازی عزیز دست مریزاد، ایستاده برایتان دست می‌زنم.» فرهاد خالدی نیک در *سینما سینما*، بازی حسن پورشیرازی را یکی از بهترین نقش‌آفرینی‌های تاریخ سینمای ایران دانست و بازی کنترل‌شده حامد بهداد و حضور جذاب و متفاوت لیلا حاتمی و محمد ولی‌زادگان را ستود.

فرهاد خالدی نیک در *سینما سینما*، *پیرپسر* را فیلمی بی‌نظیر دانست که مخاطبش را میخکوب می‌کند و گیج و منگ و شگفت‌زده به خارج از سالن سینما می‌فرستد. مرجان فاطمی از *فیلم‌نیوز*، این فیلم را «یکی از شگفتی‌های جشنواره فجر ۱۴۰۳» توصیف کرد. صوفیا نصرالهی، منتقد سینما از *[[هم‌میهن]]*، این فیلم را جزو بهترین فیلم‌های سینمای ایران دانست و بازی حسن پورشیرازی را مورد تحسین قرار داد. علی ورامینی در *هم‌میهن*، *پیرپسر* را یک دفاع تمام‌قد از سینمای ایران و سینمای روشنفکری ایران دانست که حتی دشمنان کمربسته این سینما هم چاره‌ای جز تحسین کردن آن نداشتند.

امیررضا فخری در نقدی با عنوان «چرا *پیرپسر* فیلم بدی است؟» اظهار داشت که مهم‌ترین مشکل نقد فیلم در ایران، ستایش‌های بی‌دلیل و در مواقعی، تخریب یک فیلم، بدون هیچ نقد واقعی است. به گفتهٔ او، *پیرپسر* از نمادگرایی بیش از حد برای به تصویر کشیدن تضاد بین سنت و مدرنیته استفاده می‌کند، بدون اینکه دلیل آن را توضیح دهد. به عقیده او، همه چیز در این فیلم مصنوعی و احساساتی است و مهم‌ترین نقطه ضعف فیلم، ادعای اقتباس از چند شاهکار ادبیات جهان است که تنها درک ضعیف فیلمساز از آن آثار را آشکار می‌کند. به باور مهین بهزادی در *سلام سینما*، این فیلم، با ضعف‌هایی همراه است، اما جسارت در روایت و عمق شخصیت‌پردازی‌اش باعث شده که به‌عنوان یک ارمغان تازه برای سینمای ایران بدرخشد. جواد طوسی، منتقد سینما موفقیت فیلم را نتیجه تنوع در طراحی لوکیشن‌ها، شخصیت‌پردازی‌های چندوجهی و کشمکش‌های روان‌شناسانه بین شخصیت‌ها دانست. مهین بهزادی در *[[سلام سینما]]*، *پیرپسر* را فیلمی با الهام از پیچیدگی‌های جهان داستایفسکی دانست که داستانی از قدرت، نفرت و رنج که ریشه در تاریکی‌های اسطوره‌های ایرانی و بحران‌های امروز جامعه ما دارد را به تصویر می‌کشد.

موحد منتقم در *[[عصر ایران]]* معتقد است که فیلم با ساختاری اکسپرسیونیستی، شخصیت‌هایی را پیش می‌کشد که گویی از دل ادبیات کلاسیک روس، فرانسه و تراژدی‌های شکسپیری برآمده‌اند. به باور او براهنی در این اثر، خانواده را نه یک نهاد اجتماعی، بلکه صحنهٔ بازسازی تروما، واپس‌زنی و بازگشت امر سرکوب‌شده فرویدی می‌بیند. بهزاد عشقی، منتقد سینمایی نقش پدر را امتداد اساطیر و تاریخ ایران می‌بیند اما در این فیلم او را «شر مطلق بی‌طبقه» می‌داند. سید قدرت‌الله دهقانیان از *[[ایرنا]]* معتقد است این فیلم در تمامی جنبه‌های فنی، از جمله فیلمنامه، فیلمبرداری، تدوین، کارگردانی، بازیگری و طراحی صحنه، حرف‌های زیادی برای گفتن دارد و اثباتی بر توانمندی‌های سینمای ایران است. شکرخدا گودرزی، کارگردان و بازیگر سینما، *پیرپسر* را تلاشی جسورانه برای شکستن تابوی «پدر مقدس» و غلام را تجسم هیولای تمامیت‌خواه پدرسالار در جامعه دانست.

فرید ناصر در *هم‌میهن*، مورد توجه قرار گرفتن فیلم را به دلیل عمق روان‌شناختی و کاوش‌های جسورانه در مضامین آن دانست. مصطفی فرجی، منتقد سینما در گفت‌وگو ب‍ا *[[باشگاه خبرنگاران جوان]]* گفت: «وقتی فیلم را دیدم، واقعاً شگفت‌زده شدم. به خود گفتم این فیلم هالیوودی است یا ایرانی؟ اگر بازیگران ایرانی در آن نقش نداشتند، قطعاً می‌گفتم این یک فیلم درجه یک هالیوودی است.» پروین سلاجقه، نویسنده و استاد دانشگاه، این فیلم را اقتباسی آزاد از رمان *[[برادران کارامازوف]]* اثر داستایوفسکی دانست که با ترکیب ژانرهای ملودرام، جنایی و ترسناک، داستانی پیچیده دربارهٔ درام‌های خانوادگی و جنگ قدرت در فضای قبیله‌ای-اجتماعی ایران معاصر را روایت می‌کند. سید رضا منتظری، منتقد سینما در گفت‌وگو با *[[ایران آنلاین]]* *پیرپسر* را برای عملکرد بی‌نظیر در فُرم، ساختار و استفاده از روش‌های شناخته شده فیلمنامه‌نویسی در سینمای کلاسیک مورد تحسین قرار داد و ذکر کرد: «سینمای ایران پس از فیلم *پیرپسر* درست همانند ققنوسی که از خاکستر خود بلند می‌شود، دوباره متولد شد و نشان داد که همچنان سرپاست و نفس می‌کشد.»

## واکنش‌های سیاسی
بلافاصله پس از اکران، موج انتقادی علیه *پیرپسر* از سوی برخی رسانه‌ها و منتقدان محافظه‌کار شکل گرفت. *[[مشرق‌نیوز]]* وابسته به سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در گزارشی، *پیرپسر* را فیلمی پرمدعا اما خالی از معنا، خسته‌کننده و کشدار توصیف کرد که نشانی از نوآوری ندارد. *مشرق* تماشای فیلم را اتلاف وقت و ادعای اقتباس از داستایفسکی را یک تاکتیک تبلیغاتی دانست. در مقابل، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت چهاردهم در حساب کاربری خود در توییتر نوشت: «فیلم *پیرپسر* را دیدم. روایتی جسورانه از زخمی که اگر نبینیمش، درمان نمی‌شود. هنر قرار نیست همیشه دل‌نشین باشد؛ گاهی فقط قرار است ما را وادار به فکر کند. فضای فرهنگی باید مجال گفت‌وگو بدهد، نه حذف.» مسعود فراستی در گفت‌وگو با تلویزیون اینترنتی *[[همشهری]]* در نقد این فیلم گفت:«این اثر یکی از کثیف‌ترین فیلم فارسی‌هایی است که من در عمرم دیدم؛ این اثر یک لجن‌زار است که متاسفم از قشر روشنفکر که از آن دفاع می‌کند و از طرفی هم متاسفم که سخنگوی دولت هم از آن دفاع کرده است.» حسین دهباشی، مستندساز و فعال رسانه، توییتی زد و در آن با لحن و موضع‌گیری تندی فیلم را «لجن، آشغال و استفراغ» نامید و به مسئولان فرهنگی به دلیل اینکه اجازه اکران به این فیلم داده‌اند، انتقاد کرد. کاربران فضای مجازی در واکنش به دهباشی او را طرفدار سانسور خواندند و منتقدان نیز از او خواستند تا با موضع‌گیری کارشناسانه، فیلم را نقد کند. حمید رسایی، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس نوشت: «مهم‌ترین هدف فیلم، زدن ولایت پدر و مفهوم خانواده است. پرونده فیلم جهت بررسی به کمیسیون آورده شده است.» سید امیر سیاح، معاون اقتصادی مرکز ملی فضای مجازی با بازنشر توییتی که داستان فیلم را لو می‌داد، نوشت: «نشر بدهید تا فیلم ضرر کند و این ذهنیت چرک از سینمای نجیب ایران حذف شود.»

در واکنش به انتقاد تندروها، شورای عالی تهیه‌کنندگان سینمای ایران، انجمن سینماداران ایران و کانون پخش‌کنندگان سینمای ایران در بیانیه‌ای با تیتر «فرهنگ و پیرپسران سیاست»، تأکید کردند که سینما جای تسویه حساب سیاسی نیست و نوشتند که این بی‌مهری‌ها نسبت به یک فیلم، هم باعث دل‌زدگی و یاس سینماگران خواهد شد و هم سرمایه‌ها را از سینما فراری خواهد داد. حسن فتحی، رسول صدر عاملی و حامد بهداد نیز به انتقادها واکنش نشان دادند و از *پیرپسر* دفاع کردند. مجید رضائیان، استاد ارتباطات، در یادداشتی با عنوان «پیرنگر»، یادآور شد که نقد بدون پذیرش دیگری ممکن نیست. او فیلم را آینه‌ای از واقعیت جامعه دانست و هشدار داد که رد یا توقیف آن، نشانه‌ای از پیری فکری است.

فتح‌الله توسلی، نمایندهٔ دوره دوازدهم مجلس شورای اسلامی در بخشی از تشریح سؤال خود از وزیر ارشاد گفت: «متأسفانه بسیاری از فیلم‌ها منجر به بروز طلاق در کشور شده است، همچنین وزیر فرهنگ باید بدانند که فیلمی همچون *پیرپسر* چه بر سر جوانان می‌آورد.»

## تحلیل‌ها
محمد مهدی بهداروند در وبگاه ''الف'' نوشت: «فیلم با شجاعت، واقعیت‌های تلخ و دردناک خشونت خانوادگی، مصرف مواد، بی‌اعتمادی و فرسایش عاطفی را بدون پرده‌پوشی به تصویر می‌کشد و این همان نقطه‌ای است که ضرورت اجتماعی این اثر را نشان می‌دهد. در شرایطی که خانواده‌ها در ایران و بسیاری جوامع دیگر، در حال از دست دادن انسجام و روح خود هستند، چنین فیلم‌هایی می‌توانند آینه‌ای باشند برای فهم بهتر واقعیت‌ها، دیالوگ‌گشایی و جراحی دردهای پنهان اجتماع.» جعفر گودرزی، رئیس انجمن منتقدان سینمای ایران *پیرپسر* را یک تراژدی یونانی در دل خیابان‌های تهران دانست که در آن پسران، قربانی پدر می‌شوند، عشق در سایه خشونت از بین می‌رود، و انتقام، تنها ارثیه‌ای است که باقی می‌ماند. مهران زارعیان معتقد است زبان سینمایی *پیرپسر* وامدار مسیرهای رایج سینمای اجتماعی ایران نیست، و نه به سبک اصغر فرهادی شباهت دارد، نه به سبک سعید روستایی.

تهمینه رستمی در *[[ایران اینترنشنال]]*، معتقد است که *پیرپسر*، در دل مناسبات خانوادگی، تصویر ساختار آشنایی از سلطه را می‌سازد که پدر، اگرچه پدری نمی‌کند و پیر شده اما همچنان قدرتمند است. او غلام را الگویی کلاسیک از قدرت شر دانست و فیلم را بدون آن که نامی بیاورد، از الگوی سلطه‌ای که در جمهوری اسلامی تکرار شده دانست؛ قدرتی که پاسخ نمی‌دهد، خود را پدر می‌داند، خشونت را ابزار حفظ نظم می‌بیند و وقتی با بحران روبه‌رو می‌شود، یا سکوت می‌کند یا خشمگین‌تر می‌شود. مهدی کریمی تفرشی در گفت‌وگو با *ایونا* چنین گفت: «*پیرپسر* تنها یک فیلم نیست؛ یک پدیده فرهنگی است که با نگاهی هوشمندانه، ریشه‌های پیچیده اجتماعی و روانی انسان را می‌کاود. این فیلم تماشاگر را به سفری درونی می‌برد تا به گذشته و هویت خود نظر کند و از خود بپرسد: «چه چیزهایی من را به آن کسی که امروزم تبدیل کرده است؟» همین قدرت تأمل‌برانگیز است که به *پیرپسر* ماندگاری می‌بخشد؛ نه فقط به خاطر قصه‌ای که تعریف می‌کند، بلکه به دلیل گفت‌وگوهایی که ایجاد می‌کند و تأثیر پایداری که بر ذهن و روح مخاطب می‌گذارد. فارغ از نقدهای مثبت و منفی، این اثر گامی مهم برای طرح پرسش‌های اساسی در سینمای ایران است.»

## دستاوردها
*پیرپسر* یکی از پنج فیلم منتخب کمیته انتخاب نماینده ایران برای معرفی به آکادمی اسکار بود که برای فهرست کوتاه جهت بررسی و انتخاب گزینه نهایی نامزد شدند. هیئت انتخاب نماینده ایران پس از بررسی فیلم‌ها، *[[علت مرگ: نامعلوم]]* را به عنوان نماینده رسمی سینمای ایران در سال ۲۰۲۶ به آکادمی اسکار معرفی کرد، در صورتی رقابتی جدی بین دو فیلم *پیرپسر* و *[[زن و بچه]]* در میان طرفداران این دو فیلم ایجاد شده بود اما در نهایت هیچ‌کدام گزینه نهایی نشدند.

## جستار وابسته
* سینمای ایران

## منابع

## پیوند به بیرون
* 
* 
* 
* ''پیرپسر'' در موبی
رده:فیلم‌ها به زبان فارسی
رده:فیلم‌ها به کارگردانی اکتای براهنی
رده:فیلم‌ها درباره مواد مخدر
رده:فیلم‌های ۱۴۰۲
رده:فیلم‌های اجتماعی ایرانی
رده:فیلم‌های ایرانی
رده:فیلم‌های جنایی ایران
رده:فیلم‌های درام ایرانی
رده:فیلم‌های درباره الکلیسم
رده:فیلم‌های درباره تجاوز جنسی
رده:فیلم‌های درباره خانواده‌های ازهم‌گسیخته
رده:فیلم‌های درباره فرزندکشی