بحر رجز

**بحرِ رَجَز** در اصطلاح عروضی، به بحر شعری گفته می‌شود که ارکان آن از تکرار «مُستَفعِلُن» (- - U -) یا زحافات آن تشکیل شده و از بحور متّفق‌الارکان است. رَجَز به معنی اضطراب و سرعت است و تداعی جنگ آوری و حماسه است. رجز (ارجوزه) همچنین شعری است که هنگام جنگ برای مفاخره خوانند. (مستفعلن – دو سبب خفیف و وتد مقرون «°|°|°°|/– – ᴗ –»)

مشهورترین وزن آن:
: مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (– – ل – |– – ل – |– – ل – |– – ل –): بحر رجز مثمن سالم
:ای ساربان آهسته ران کارام جانم می‌رود / وان دل که با خود داشتم با دلستانم می‌رود (سعدی)

## زحافات
زحافات (تغییرات) مشهور بحر رجز «مستفعلن»: (خَبن- کَفّ – طیّ – قطع – تخلیع – رفع – حذذ - ترفیل):
# مستفعلُ: مکفوف
# مفتعلن: مطوی
# مفاعلن: مخبون
# مفعولن: مقطوع
# فعولن: مخلّع
# فاعلن: مرفوع
# فع لن: اَحَذّ
# فَعِلتن: مخبول
# مفاعلاتن: مخبون مرفّل
# مفتعلاتن: مطوی مرفّل
# مستفعلاتن: مرفّل

## اوزان
**اوزان پرکاربرد بحر رجز:**
* مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن: بحر رجز مثمن سالم*
* مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن: بحر رجز مثمن مطوی مخبون*
* مفاعلن مفتعلن مفاعلن مفتعلن: بحر رجز مثمن مخبون مطوی*
* مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن: بحر رجز مثمن مطوی*
* مفاعلن مفاعلن مفاعلن مفاعلن: بحر رجز مثمن مخبون*

**مجموعهٔ اوزان بحر رجز (به ترتیب افاعیل):**
* مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)*
* مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مسدس سالم)
* مستفعلن مستفعلن مفعولن (رجز مسدس مقطوع)
* مستفعلن مستفعلن فع لن (رجز مسدس احذّ)
* مستفعلن مستفعلن مستفعلاتن (رجز مسدس مرفل [الآخر])
* مستفعلن مستفعلن فاعلن (رجز مسدس مرفوع)
* مستفعلن مستفعلن (رجز مربع سالم)
* مستفعلن فاعلن مستفعلن فاعلن (رجز مثمن مرفوع)
* مستفعلن فعولن مستفعلن فعولن (رجز مثمن مخلّع) (=مضارع اخرب)
* مستفعلن مستفعلاتن مستفعلن مستفعلاتن (رجز مثمن مرفل [الزوج])
* مستفعلاتن مستفعلاتن (رجز مربع مرفّل) (=متقارب)
* مستفعلاتن مفاعلاتن (رجز مربع مخبون مرفّل)
* مستفعلُ مفعولن مستفعلُ مفعولن (رجز مثمن مکفوف مقطوع) (=هزج اخرب)
* مستفعلُ مستفعلُ مستفعلُ فع لن (رجز مثمن مکفوف احذّ)
* مستفعلُ مستفعلُ مستفعلُ فع (رجز مثمن مکفوف [ابتر]) (=هزج اخرب)
* مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی)*
* مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مسدس مطوی)
* مفتعلن مفتعلن مفتعلاتن (رجز مسدس مطوی مرفّل [الآخر])
* مفتعلن مفتعلاتن مفتعلن مفتعلاتن (رجز مثمن مطوی مرفّل [الزوج])
* مفتعلن مفتعلاتن مفتعلن فع لن (رجز مثمن مطوی مرفّل [الزوج] احذ)
* مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)*
* مفتعلن مفعولن مفتعلن مفعولن (رجز مثمن مطوی مقطوع)
* مفتعلن فعولن مفتعلن فعولن (رجز مثمن مطوی مخلّع)
* مفتعلاتن مفتعلن مفتعلاتن مفتعلن (رجز مثمن مطوی مرفّل آلفرد)
* مفتعلاتن مفتعلاتن مفتعلاتن مفتعلاتن (رجز مثمن مطوی مرفّل)
* مفتعلاتن مفتعلاتن (رجز مربع مطوی مرفّل)(=متقارب)
* مفتعلاتن مفاعلاتن (رجز مربع مطوی و مخبون مرفّل)
* مفاعلن مفتعلن مفاعلن مفتعلن (رجز مثمن مخبون مطوی)*
* مفاعلن مفتعلن مفاعلن مفعولن (رجز مثمن مخبون مطوی)
* مفاعلن مفاعلن مفاعلن مفاعلن (رجز مثمن مخبون)*
* مفاعلن مفاعلن مفاعلن (رجز مسدس مخبون)
* مفاعلن مفاعلن فعولن (رجز مسدس مخبون مخلّع)
* مفاعلن مفاعلن مفاعلن مفتعلن (رجز مثمن مخبون مطوی الآخر)
* مفاعلن مفاعلن فاعلن (رجز مسدس مخبون مرفوع)
* مفاعلن مفعولن مفاعلن مفعولن (رجز مثمن مخبون مقطوع)
* مفاعلاتن مفاعلاتن مفاعلاتن مفاعلاتن (رجز مثمن مخبون مرفّل)
* مفاعلاتن مفاعلاتن فعولن (رجز مربع مخبون مرفّل مخلّع)
* مفاعلاتن مفاعلاتن (رجز مربع مخبون مرفّل) (=متقارب)
* فع+مفاعلاتن مفاعلاتن (رجز مثمن مخبون مرفّل)

## پانویس
 اوزان پرکاربرد

## منابع

* عروض و قافیه؛ نگاهی تازه به اوزان و ضراب‌آهنگ شعر فارسی، مؤلف: حسن مددی، تهران: تیرگان، پ نخست: ۱۳۸۵.
* عروض فارسی؛ شیوه‌ای نو برای آموزش عروض و قافیه، مؤلف: عباس ماهیار، مشاور مجموعه: حسن انوری، تهران: نشر قطره، چاپ پنجم: ۱۳۷۹.

رده:بحور عروضی
رده:وزن‌های عروضی
رده:شعر عربی
رده:فرم‌های شعر عربی