جوزف هنریش

**جوزف هنریش** (;  –) استاد دانشگاه آمریکایی زیست‌شناسی فرگشت انسان در دانشگاه هاروارد بود. هنریش قبل از ورود به هاروارد، استاد روان‌شناسی و علم اقتصاد در دانشگاه بریتیش کلمبیا بود. او بر این باور است که دین مجموعه‌ای از سازگاری‌های فرهنگی است که با اثرگذاری بر انتخاب طبیعی، مسیر فرگشت ژنتیکی انسان را تغییر داده است. جوزف هنریش در نظریه خود موسوم به «مردمِ عجیب» (WEIRD)، استدلال می‌کند که ممنوعیت‌های جنسی و خانوادگی در ادیانی نظیر یهودیت و مسیحیت اولیه، زیربنای شکل‌گیری تمدن‌های مدرن بوده‌اند. او معتقد است که ممنوعیت‌های مربوط به زنا، روابط خارج از ازدواج و به‌ویژه ممنوعیت چندهمسری، به عنوان یک استراتژی فرگشتی برای کاهش خشونت اجتماعی عمل کرده‌اند.

## تحقیق
حوزه‌های تحقیقاتی هنریش عبارتند از آموزش فرهنگی، فرگشت همکاری (فرگشت)، قشربندی، اعتبار، تغییرات تکنولوژیکی، تصمیم‌گیری اقتصادی، و فرگشت ازدواج تک همسری و دین. هنریش در اوایل کار خود، تیم‌هایی از انسان‌شناسان و اقتصاددانان را در انجام آزمایش‌های رفتاری برای آزمایش پایه‌های نظریه بازی‌ها در جوامع مختلف در سراسر جهان رهبری کرد. این مجموعه تحقیقات نشان داد که نه تنها پیش‌بینی‌های نظریه بازی‌های استاندارد، که ریشه در مفروضات متعارف منفعت شخصی دارد، در طیف متنوعی از جوامع بشری با شکست مواجه شد، بلکه در مکان‌های مختلف نیز به طرق مختلف شکست خورد.

تحقیقات هنریش در مورد خاستگاه و فرگشت ادیان استدلال می‌کند که باورها، مناسک و عباداتی که سنت‌های دینی را تشکیل می‌دهند، نه تنها از طریق ویژگی‌های قابل اعتماد در حال رشد ذهن‌های انسان، بلکه با رقابت میان گروه‌ها نیز شکل گرفته‌اند. رقابت بین گروهی باعث می‌شود که باورهای ماوراء طبیعی و اعمال آیینی که همکاری، هماهنگی یا همبستگی درون گروهی را افزایش می‌دهد، بیشتر شود. هنریش با تکیه بر این مشاهدات که اکثر جوامع بشری چندهمسری را مجاز دانسته‌اند، استدلال کرده است که تک‌همسری هنجاری از نظر فرهنگی گسترش می‌یابد زیرا رقابت مرد و مرد را کاهش می‌دهد و در نتیجه موفقیت در رقابت با جوامع دیگر را ارتقا می‌دهد.

تحقیقات هنریش تفاوت‌های روان‌شناختی بین جمعیت‌ها و در سراسر جهان را مستند کرده و در پی توضیح آن است. این کار استدلال می‌کند که متداول‌ترین شرکت‌کنندگان در تحقیقات روان‌شناختی و رفتاری، نه تنها یک نوع از جمعیت در یک طیف جهانی هستند، بلکه از نظر روان‌شناختی خاص هستند. هنریش و همکارانش برای بالا بردن آگاهی محققان نسبت به این موضوع، جمعیت‌هایی را که معمولاً برای تحقیقات روان‌شناختی و رفتاری مورد استفاده قرار می‌گیرند، WEIRD نامیدند، نامی که مخفف عبارت غربی، تحصیل‌کرده، صنعتی، ثروتمند و دموکرات است و پیشینه اکثر شرکت‌کنندگان در تحقیقات روان‌شناسی را خلاصه می‌کند.

جوزف هنریش با استفاده از مدل‌های ریاضی و شواهد مردم‌شناسی، بر نقش «یادگیری فرهنگی» به عنوان یک نیروی فرگشتی قدرتمند تأکید می‌کند. جوزف هنریش معتقد است که دین مجموعه‌ای از ابزارهای فرهنگی است که برای مهار غریزه‌های خودخواهانه انسان فرگشت یافته‌اند. نقد او به محصول‌جانبی‌گرایانی چون بویر این است که آن‌ها نمی‌توانند توضیح دهند چرا مردم برای باورهایشان جان خود را فدا می‌کنند. هنریش مفهوم «نمایش‌های پرهزینه ارتقادهنده باور» (CREDs) را معرفی کرد؛ او استدلال می‌کند که وقتی اطرافیان هزینه‌های سنگینی (مانند شهادت یا ریاضت) برای یک باور می‌پردازند، این رفتار به عنوان یک نشانه فرگشتی برای ذهن دیگران عمل می‌کند تا آن باور را «حقیقی» و «ارزشمند» تلقی کنند. این فرایند باعث می‌شود فرهنگ مذهبی مستقیماً بر انتخاب طبیعی و موفقیت گروه‌های انسانی تأثیر بگذارد.

جوزف هنریش، استاد زیست‌شناسی فرگشتی انسان در دانشگاه هاروارد، در نظریه خود موسوم به «مردمِ عجیب» (WEIRD)، استدلال می‌کند که ممنوعیت‌های جنسی و خانوادگی در ادیانی نظیر یهودیت و مسیحیت اولیه، زیربنای شکل‌گیری تمدن‌های مدرن بوده‌اند. او معتقد است که ممنوعیت‌های مربوط به زنا، روابط خارج از ازدواج و به‌ویژه ممنوعیت چندهمسری، به عنوان یک استراتژی فرگشتی برای کاهش خشونت اجتماعی عمل کرده‌اند.

به باور هنریش، در جوامعی که چندهمسری یا صیغه‌های متعدد مجاز است، بخش بزرگی از زنان توسط اقلیتی از مردان قدرتمند و ثروتمند انباشت می‌شوند. این امر باعث می‌شود تعداد زیادی از مردان جوان و کم‌درآمد بدون همسر باقی بمانند که از نظر فرگشتی، این «مردان مازاد» عامل اصلی افزایش نرخ قتل، سرقت و بی‌ثباتی اجتماعی هستند. هنریش با داده‌های آماری نشان می‌دهد که ترویج تک‌همسری اجباری و ممنوعیت روابط موازی، باعث می‌شود مردان انرژی بیولوژیک خود را به جای رقابت‌های خشونت‌آمیز جنسی، صرف کار، سرمایه‌گذاری برای فرزندان و مشارکت در فعالیت‌های اقتصادی کنند.

جوزف هنریش و ادوارد اسلینگرلند بر این باورند که ذهن انسان به‌طور فرگشتی دارای یک «فضای خالی برای امر مقدس» (Sacred Space) است. زمانی که یک نظام مذهبی به دلیل «فساد سیگنال» یا «ناکارآمدی در ایجاد امنیت» توسط بخش بزرگی از جامعه پس زده می‌شود، این فضای خالی از بین نمی‌رود؛ بلکه جامعه دچار یک «گسست فرگشتی» می‌شود

در این حالت، بخشی از جامعه به سمت «سکولاریسمِ رادیکال» حرکت می‌کند که در آن مفاهیمی مانند «حقوق بشر»، «ملی‌گرایی» یا «آزادی فردی» جایگاهِ امرِ مقدس را می‌گیرند و با همان غلظتِ عاطفیِ دین از آن‌ها دفاع می‌شود. در مقابل، هستهٔ سختِ سنت‌گرا به دلیل احساس «تهدیدِ وجودی»، به سمت افراط‌گراییِ بیشتر سوق می‌یابد تا از فروپاشیِ هویتِ خود جلوگیری کند. این برخوردِ دو نوع «تقدسِ متفاوت»، منجر به دوقطبی شدنی آشتی‌ناپذیر می‌شود که در آن هر دو طرف، طرفِ مقابل را نه یک رقیب، بلکه یک «تهدیدِ بدوی برای بقا» ادراک می‌کنند.

#### عدم انطباق فرگشتی و بحران گذار
مفهوم «عدم انطباق فرگشتی» یا ناسازگاری فرگشتی (به انگلیسی: Evolutionary Mismatch) به وضعیتی اشاره دارد که در آن صفات روان‌شناختی یا فرهنگی که در محیط‌های گذشته (EEA) برای بقا فرگشت یافته‌اند، در محیط‌های نوین و تغییریافته، دیگر کارکرد پیشین خود را ندارند یا حتی به پیامدهای نامطلوب منجر می‌شوند. جوزف هنریش استدلال می‌کند که فرایند سریعِ نوسازی در جوامع، منجر به شکافی میان «غرایز قبیله‌ایِ» کهن و «ساختارهای نهادیِ» مدرن می‌شود. این عدم انطباق، ریشه اصلی تنش‌های شدید در جوامعی است که در آن‌ها زیرساخت‌های مادی تغییر کرده‌اند، اما مکانیسم‌های شناختی مربوط به «انسجام درون‌گروهی» و «ارزش‌های مقدس» همچنان بر اساس مدل‌های سنتی عمل می‌کنند.

ادوارد اسلینگرلند نیز تأکید می‌کند که وقتی یک سیستم مذهبیِ دیرینه با محیطی مواجه می‌شود که در آن امنیت وجودی افزایش یافته یا نهادهای جایگزین پدید آمده‌اند، پدیده «گسست شناختی» رخ می‌دهد. در این حالت، بخش‌هایی از جمعیت که سریع‌تر با محیط جدید منطبق شده‌اند، هزینه‌هایِ مذهبیِ پیشین را «ناسازگار» (Maladaptive) تشخیص داده و آن‌ها را پس می‌زنند؛ در حالی که بخش‌های دیگر به دلیل «سوگیریِ محافظه‌کارانه»، این تغییرات را تهدیدی برای ثباتِ بیولوژیک و اجتماعی گروه ادراک کرده و به سمتِ رادیکالیسمِ مذهبی سوق می‌یابند.

نقد اصلی به هنریش این است که نظریات او بیش از حد بر داده‌های جوامع مدرن و غربی (WEIRD) متمرکز است و در تبیینِ «دین در جوامع کوچکِ اولیه» با چالش روبرو می‌شود. منتقدان استدلال می‌کنند که مدلِ «خدایان بزرگِ ناظر» که هنریش آن را موتور محرک تمدن می‌داند، در بسیاری از گروه‌های شکارچی-گردآورنده که فاقدِ چنین مفاهیمِ اخلاقیِ متعالی هستند اما همکاریِ بالایی دارند، دیده نمی‌شود و این موضوع جهان‌شمول بودنِ مدل او را زیر سؤال می‌برد.

#### نمایش‌های ارتقادهنده اعتبار (CREDs) و فروپاشی باور
جوزف هنریش در تبیین چگونگی انتقال فرهنگ و دین، مفهوم «نمایش‌های ارتقادهنده اعتبار» (به انگلیسی: Credibility-Enhancing Displays یا CREDs) را معرفی می‌کند. طبق این قاعده فرگشتی، ذهن انسان به گونه‌ای فرگشت یافته است که برای جلوگیری از «استثمار شدن توسط مبلغانِ دروغین»، تنها زمانی یک باور پرهزینه را می‌پذیرد که شاهد باشد مبلغانِ آن صفت، خود هزینه‌های مادی و فیزیکی واقعی را برای آن باور می‌پردازند.

هنریش استدلال می‌کند که اگر میان «گفتارِ مبلغان» و «اعمالِ پرهزینه آن‌ها» شکاف ایجاد شود (مثلاً تبلیغ زهد در عینِ برخورداری از رانت یا رفاه)، یادگیری فرهنگی متوقف شده و پدیده «تبلیغات معکوس» رخ می‌دهد. در این حالت، نه تنها باور منتقل نمی‌شود، بلکه ذهن ناظر به‌طور خودکار آن مذهب را به عنوان یک «استراتژی فریب» شناسایی کرده و واکنشی دفاعی به صورتِ طردِ کاملِ آن نمادها نشان می‌دهد. این مکانیسم فرگشتی برای محافظت از افراد در برابر نخبگانی فرگشت یافته است که از دین برای منافعِ شخصی و «مفت‌سواری» در ساختار قدرت استفاده می‌کنند.

### جوزف هنریش و وراثت دوگانه
[بندانگشتی|چپ|190px|[جوزف هنریش؛ از پیشگامان نظریه «فرگشت مشترک ژن-فرهنگ». او دین را مجموعه‌ای از سازگاری‌های فرهنگی می‌داند که مسیر فرگشت ژنتیکی انسان را تغییر داده است.]]

جوزف هنریش با استفاده از مدل‌های ریاضی تأکید می‌کند که «یادگیری فرهنگی» یک نیروی فرگشتی قدرتمند است. او دین را مجموعه‌ای از ابزارهای فرهنگی می‌بیند که برای مهار غریزه‌های خودخواهانه انسان شکل گرفته‌اند. هنریش مفهوم «نمایش‌های ارتقادهنده اعتبار» را معرفی کرد؛ بر این اساس، ذهن انسان برای جلوگیری از فریب خوردن، تنها زمانی یک باور را می‌پذیرد که ببیند مبلغان آن، خود هزینه‌های سنگینی برایش می‌پردازند؛ لذا اگر مردم ببینند مبلغان دین برخلاف گفته‌هایشان عمل می‌کنند، ذهن آن‌ها یادگیری را متوقف کرده و آن دین را یک «استراتژی فریب» شناسایی می‌کند.

او در «نظریه مردمِ عجیب» که در کتاب *[[عجیب‌ترین مردم جهان]]* مطرح کرده است، استدلال می‌کند که ممنوعیت ازدواج با خویشاوندان در ادیان (قوانین عروت)، باعث متلاشی شدن ساختارهای بسته قبیله‌ای شد. این اتفاق انسان‌ها را ناچار کرد به جای تکیه بر فامیل، به «غریبه‌ها» اعتماد کنند که همین امر زیربنای ظهور جوامع فردگرا و حاکمیت قانون در دنیای مدرن شد. همچنین او ترویج تک‌همسری اجباری را راهکاری برای کاهش رقابت‌های خونین میان مردان و افزایش ثبات اجتماعی می‌داند.

هنریش پدیده «ناسازگاری فرگشتی» را ریشه تنش در جوامعِ در حال گذار می‌داند؛ وضعیتی که در آن غرایز قبیله‌ایِ قدیمی با ساختارهای دنیای مدرن دچار تضاد می‌شوند و مفاهیم سکولار جایگزین «ارزش‌های مقدس» مذهبی می‌گردند.

علاوه بر این، هنریچ با معرفی مفهوم «مغز جمعی»، استدلال می‌کند که راز موفقیت انسان نه در هوش فردی، بلکه در توانایی ما برای انباشت دانش در طول نسل‌ها نهفته است. از نظر او، اندازه و میزان اتصال شبکه اجتماعی تعیین‌کننده پیچیدگی تکنولوژی و فرهنگ است؛ به طوری که وقتی ارتباطات میان گروه‌ها قطع شود، دانش فنی رو به زوال می‌رود. این دیدگاه، فرگشت مغز بزرگ انسان را نه علت، بلکه معلولِ یادگیری فرهنگی و زندگی در گروه‌های بزرگ و متصل می‌داند.

نقد اصلی به او این است که نظریاتش بیش از حد بر داده‌های جوامع غربی متمرکز است و در تبیین همکاری گروه‌های اولیه (شکارچی-گردآورنده) که فاقدِ «خدایان بزرگ» هستند، با چالش روبرو می‌شود.

## یادگیری سوگیرانه فرهنگی
جوزف هنریش و همکارانش استدلال می‌کنند که مغز انسان نه به‌صورت تصادفی، بلکه با **سوگیری‌های انتخابی** از دیگران یادمی‌گیرد. این سوگیری‌ها خود محصول انتخاب طبیعی هستند؛ زیرا تقلید کورکورانه از همه افراد پرهزینه و خطرناک است، اما نادیده گرفتن کامل تجربه دیگران نیز می‌تواند مرگبار باشد. مغز انسان از چهار میان‌بُر شناختی برای تصمیم‌گیری دربارهٔ «چه کسی را تقلید کنم» استفاده می‌کند:

### تقلید از موفق‌ها (Prestige Bias)
نخستین و قوی‌ترین سوگیری، **تقلید از افراد موفق و پُرمنزلت** است. مغز انسان به‌صورت فرگشتی برنامه‌ریزی شده که توجه ویژه‌ای به افرادی داشته باشد که در محیط خود به موفقیت رسیده‌اند؛ زیرا احتمال دارد رفتار، باور یا مهارت آن‌ها علت موفقیتشان باشد. این سوگیری حتی زمانی که فرد نمی‌داند کدام جنبه از رفتار موفق مستقیماً به موفقیت او انجامیده، همچنان فعال است — مغز «بسته کامل» رفتار فرد موفق را کپی می‌کند.

در حوزه دین، این سوگیری توضیح می‌دهد چرا:
* مردم دین قدرتمندان، ثروتمندان و رهبران سیاسی را می‌پذیرند — پدیده‌ای که در تغییر دین در دوران کنستانتین بزرگ به‌روشنی دیده می‌شود
* روحانیون کاریزماتیک و «موفق» پیروان بسیار بیشتری جذب می‌کنند تا روحانیون فروتن
* جوامع فاتح در جنگ اغلب دین خود را به مغلوبان منتقل می‌کردند و مغلوبان آن را می‌پذیرفتند.

### تقلید از اکثریت (Conformity Bias)
دومین سوگیری، **تقلید از رفتار اکثریت** است. هنگامی که فرد با اطلاعات ناکافی یا محیط ناشناخته روبروست، منطقی‌ترین راهبرد این است که آنچه را اکثر افراد گروه انجام می‌دهند دنبال کند؛ زیرا رفتار اکثریت احتمالاً آزمون محیط را پشت سر گذاشته است. این سوگیری با افزایش عدم‌قطعیت محیطی تقویت می‌شود.

در حوزه دین، این سوگیری توضیح می‌دهد چرا:
* دین در جوامع همگن و منسجم به‌شدت تقویت می‌شود — فشار اجتماعی برای انطباق با باور اکثریت یک سازوکار فرگشتی است نه صرفاً اجتماعی
* افراد در جوامعی که دین غالب دارند حتی بدون اجبار بیرونی، باورهای دینی را می‌پذیرند
* سکولاریسم در جوامعی که اقلیت سکولار به اکثریت تبدیل می‌شود شتاب می‌گیرد — زیرا همین سوگیری در جهت معکوس عمل می‌کند

### تقلید از ماهرها (Skill Bias)
سومین سوگیری، **تقلید از افرادی است که در حوزه مشخصی مهارت بالایی دارند**. برخلاف سوگیری منزلت که به موفقیت کلی توجه دارد، این سوگیری «تخصصی» است — فرد در هر حوزه به متخصص همان حوزه توجه می‌کند. مغز انسان ابزارهایی برای شناسایی «نشانه‌های مهارت» — مثل اطمینان، روانی عملکرد و تأیید دیگران — دارد.

در حوزه دین، این سوگیری توضیح می‌دهد چرا:
* روحانیون و شمن‌ها به‌عنوان «متخصصان امر مقدس» جایگاهی ویژه در جامعه دارند
* کسانی که تجربه‌های دینی عمیق‌تری گزارش می‌دهند — عارفان، پیامبران، راهبان — الگوی تقلید دیگران می‌شوند
* آموزش دینی در جوامع سنتی از طریق «استاد-شاگردی» منتقل می‌شود نه از طریق متون رسمی

### تقلید از مشابه‌ها (Similarity Bias)
چهارمین سوگیری، **تمایل به تقلید از افرادی است که شبیه خود فرد هستند** — از نظر زبان، قومیت، جنسیت یا طبقه اجتماعی. این سوگیری از آنجا فرگشت یافته که رفتارهای افراد مشابه احتمال بیشتری دارد با شرایط محیطی مشترک سازگار باشد.

در حوزه دین، این سوگیری توضیح می‌دهد چرا:
* دین در خطوط قومی، زبانی و طبقاتی منتقل می‌شود و این خطوط را تقویت می‌کند
* تبلیغ دینی زمانی موفق‌تر است که مبلّغ از همان فرهنگ مخاطب باشد
* نسل دوم مهاجران دین والدین را ضعیف‌تر حفظ می‌کنند — چون محیط اجتماعی «مشابه» آن‌ها دیگر همان دین را تقویت نمی‌کند.

### تعامل چهار سوگیری با یکدیگر
این چهار سوگیری در واقعیت به‌صورت همزمان و گاه در تضاد با یکدیگر عمل می‌کنند. برای نمونه، هنگامی که یک رهبر دینی پُرمنزلت (سوگیری موفق) از اقلیتی باشد که فرد با آن‌ها شباهت کمتری دارد (سوگیری مشابه)، مغز باید میان دو سیگنال متضاد تعادل برقرار کند. هنریش استدلال می‌کند که در چنین موقعیت‌هایی معمولاً سوگیری منزلت غالب می‌شود — که توضیح می‌دهد چرا ادیان جهانی مثل مسیحیت و اسلام توانستند از مرزهای قومی عبور کنند.

این چهار سوگیری با هم توضیح می‌دهند چرا دین‌های مختلف در جغرافیاهای مختلف غالب شدند و چرا برخی دین‌ها در رقابت فرهنگی پیروز شدند. از منظر نظریه وراثت دوگانه، دین نه صرفاً یک باور فردی، بلکه یک «بسته فرهنگی» است که از طریق این چهار کانال یادگیری در جمعیت‌ها پخش و تثبیت می‌شود.

## انتشارات منتخب
* هنریش، جوزف؛ بولز، ساموئل؛ بوید، رابرت؛ Camerer، کالین؛ فهر، ارنست؛ گینتیس، هربرت (۲۰۰۴). مبانی اجتماعی انسانی: آزمایش‌های اقتصادی و شواهد قوم نگاری از پانزده جامعه در مقیاس کوچک. آکسفورد نیویورک: انتشارات دانشگاه آکسفورد. شابک ۹۷۸۰۱۹۹۲۶۲۰۵۲.
* هنریش، جوزف؛ هنریش، ناتالی (۲۰۰۷). چرا انسان‌ها همکاری می‌کنند: یک توضیح فرهنگی و فرگشتی. آکسفورد
* هنریش، جوزف؛ انسمینگر، ژان (۲۰۱۴). آزمایش با هنجارهای اجتماعی: انصاف و تنبیه در دیدگاه بین فرهنگی . انتشارات بنیاد راسل سیج.
* هنریش، جوزف (۲۰۱۶). راز موفقیت ما: فرهنگ چگونه فرگشت انسان را هدایت می‌کند، گونه‌های ما را اهلی می‌کند و ما را باهوش تر می‌کند. انتشارات دانشگاه پرینستون شابک ۹۷۸۰۶۹۱۱۶۶۸۵۸.
* هنریش، جوزف (۲۰۲۰). عجیب‌ترین مردم جهان: چگونه غرب از نظر روانی عجیب و غریب و به ویژه مرفه شد. فارار، استراوس و ژیرو. شابک ۹۷۸۰۳۷۴۱۷۳۲۲۷.

### جوزف هنریش و فرگشت فرهنگی
جوزف هنریش، استاد زیست‌شناسی فرگشتی انسان در دانشگاه هاروارد، به جای تمرکز صرف بر عوامل ژنتیکی، بر نقش فرگشت فرهنگی در شکل‌گیری ممنوعیت‌های جنسی تأکید دارد. هنریش معتقد است قوانینی نظیر ممنوعیت زنا یا روابط خارج از ازدواج، در واقع «هنجارهای تقویت‌کننده همکاری» هستند که به تدوین ساختار خانواده‌های تک‌همسر کمک کرده‌اند.

از دیدگاه او، این قوانین با جلوگیری از «انباشتگی جنسی» (تمرکز زنان در اختیار اقلیتی از مردان قدرتمند)، فرصت ازدواج و تشکیل خانواده را برای اکثریت مردان جامعه فراهم می‌کنند. این استراتژی فرهنگی با کاهش رقابت‌های جنسی خشونت‌آمیز میان مردان جوان و بی‌همسر، ثبات اجتماعی را افزایش داده و انرژی جامعه را به جای درگیری‌های داخلی، به سمت تولید و توسعه تمدن سوق داده است.

## جستارهای وابسته
* روان‌شناسی فرگشتی دین

## پانویس

## پیوند به بیرون
* 

رده:استادان دانشگاه هاروارد
رده:اعضای هیئت علمی دانشگاه بریتیش کلمبیا
رده:افراد زنده
رده:انسان‌شناسان اهل ایالات متحده آمریکا
رده:پژوهشگران روان‌شناسی فرگشتی دین
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه کالیفرنیا، لس آنجلس
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه نوتردام
رده:زادگان ۱۹۶۸ (میلادی)
رده:علوم شناختی دین
رده:کرسی‌های تحقیقات کانادا