ربع مرو

[250px|بندانگشتی|چپ| بریده‌ای از نقشهٔ [خراسان کتاب صورة الارض *ابن حوقل*؛ نوشته شده در قرن چهارم هجری)؛ در این نگاره که نقاط مهم بخش شمالی خراسان (**ربع مرو**) را نشان می‌دهد: شهر مرو در حدود میانه نگاره مشخص شده؛ نواحی *مروالرود* و *جوزجان* در سمت راست نگاره (شرق)؛ و نواحی *نسا*، *ابیورد* و *سرخس* را در دست پایین نگاره (جنوب) دیده می‌شود.]]
**رَبعِ مَرو**؛ بخش شمالی خراسان؛ یکی از چهار بخش خراسان؛ که با تطبیق بر جغرافیای امروز، بخش شرقی کشور ترکمنستان و حدی از مناطق پیرامونی آن، از جمله بخش جنوبی ازبکستان را در بر می‌گیرد. کرسی و مرکز این ناحیه، شهر مرو بوده است.

## نام‌شناخت
اوستا، کهن‌ترین نوشتاری است که از مرو در میان شانزده ناحیه از ایران و به نام *مورو* (Muru) یا *مورگو* یاد کرده است. در وندیداد آمده است: *مورگو* یکی از کشورهای آریا است که اهورامزدا بیافرید. این نام در نوشتار اوستایی کتیبه بیستون دوران هخامنشی به صورت *مرگوا* (یا مرگوش) آمده که یکی از یکی از استان‌های آبادان و برجستهٔ سرزرمین هخامنشیان بوده است. برخی *مرگوئی‌ها* را تیره‌ای از اقوام آریایی دانسته‌اند که در بخشی از فلات ایران، سکنی گزدیدند. نام مرو در زبان یونایان، *مرگیانا* است که بخشی از ساتراپ پارت و گاهی نیز سرزمینی جداگانه به‌شمار می‌رفته است. می‌توان گمان داشت که واژه *مرگیانا* (Margina) به سرزمینی که آن را رود *[[رود مرغاب|مرغاب]]* یا *مرگوش* سیراب می‌کرده و *مرگوش* یا *مرگوشی* نیز نام‌های یونانی رودهای یادشده هستند که بر این ناحیه نیز گفته می‌شدند. همچنین، کتاب‌های تاریخ از بازسازی شهری به دست اسکندر خبر می‌دهند که وی نام آن را *اکساندریا مارگیانا* یا *الکساندریا مارژیانا* (= مروِ اسکندر) گذاشت. همچنین در یکی از متون چینی مربوط به سال‌های ۲۲ تا ۴۲ پس از میلاد، از یکی از نواحی مرزی چین به نام *آن-سی* برده شده که به *مو-لو* می‌رسیده است و این *مولو* همان است که در وندیداد، *مورو* یاد شده و ساتراپی آن، سرزمین‌های حوزهٔ *رود مرغاب* را در بر می‌گرفته است.

## ناحیهٔ مرو
### ربع مرو
[250px|بندانگشتی|چپ|نقشه [خراسان|خراسان بزرگ، با تطبیق بر نقشه جغرافیای سیاسی معاصر. مرکز ربع‌های خراسان (نیشابور، هرات، مرو و بلخ) در این نقشه، مشخص شده‌اند.]]
ناحیهٔ مرو، بر پایهٔ نوشتهٔ دفتر *وندیداد* نسک کهن *اوستا*، در شمار شانزده ناحیهٔ بویژه در شمال شرقی و شرق ایران است. این ناحیه همچنین، یکی از استان‌ها و نواحی شناخته‌شده در قلمرو هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان بوده است. در دورهٔ ساسانیان؛ خراسان، یکی از چهار استان مهم کشور به‌شمار می‌آمد؛ این استان، به چهار بخش تقسیم می‌شد و این بخش‌ها عبارت بودند از: مرو، نیشابور، هرات و بلخ. در اوایل دورهٔ اسلامی و در دورهٔ امویان، در زمان امارت زیاد بن ابیه، وی با الگوگیری از روش ساسانیان در ادارهٔ خراسان، آن منطقه را به چهار بخش، تقسیم نمود؛ مرو، نیشابور، فاراب و هرات، و هر منطقه را به یکی از سردارانش سپرد. احمد بلاذری (قرن۲و۳ قمری)، خراسان را دربرگیرندهٔ چهار ربع (بخش) دانسته و می‌گوید: خراسان، چهار ربع دارد. ربع اول، ایرانشهر است و آن دربرگیرندهٔ نیشابور و قهستان و هرات و توس است. ربع دوم، دربرگیرندهٔ مروان (دو مرو) و سرخس و نسا و ابیورد و طالقان و خوارزم است. ربع سوم، دربرگیرندهٔ جوزجانان و بلخ و صغانیان است و ربع چهارم، دربرگیرندهٔ ماوراءالنهر است. ابن فقیه (قرن ۳ هـ. ق) نیز به نقل از بلاذری، خراسان را در چهار ربع (= بخش) یاد کرده و ربع دوم را در برگیرندهٔ مرو شاهجهان، سرخس، نسا، باورد، مروالرود، طالقان، خوارزم آمل -که در بالادست رود بلخ قرارد دارند - و بخارا دانسته است. محمد مقدسی (نوینده کتاب جغرافیایی احسن التقاسیم)؛ همراه با یادکرد ربع دوم خراسان (شامل: *دو مرو* (*مرو شاهجان* و *مروالرود*)، *سرخس*، *نسا*، *ابیورد*، *طالقان* و *خوارزم*) با اشاره به گفتار بلاذری، اما با استدلال توجه به نزدیکی نقاط یک منطقه (از دیدگاه جغرافیا، آداب و رسوم، زبان و فاصله)؛ مناطق خراسان را به هشت خوره و نه ناحیه دسته‌بندی نموده و مرو را یکی از خوره‌های نه‌گانه خراسان؛ ناحیه *مروالرود* را تابع این ناحیه؛ و *نسا* و *ابیورد* را از توابع خورهٔ نیشابور و *سرخس* را ناحیه‌ای مستقل دانسته است.

### توابع مرو
مقدسی (جغرافیدان قرن چهارم هجری) از منطقهٔ ربع مرو، به نام **مرو شاهجان** یاد کرده؛ شهر مرو را قصبه (شهر مرکزی) آن دانسته است و *خرق*، *هرمز فرّه*، *باشا*، *سنجان*، *سوسقان*، *صهبه*، *کیرنک*، *سنگ عبادی* و دندانقان را از شهرهای آن؛ و مروالرود (شامل شهرهای طالقان، *قصر احنف*، *حسه* و *لوکر*) را ناحیهٔ آن دانسته است. اصطخری (جغرافیدان)، از توابع مرو؛ *کُشمَیهَن*، *هرمزفره*، *سوسقان*، *سنج*، *جِیرَنج*، *دندانقان*، *قَرینَین* و *باشان* را نام برده که دارای منبر بوده است و در جایی دیگر از *کوشک احنف*، *دِزَه* (دره) و *مرورود* در ناحیه مرورود یاد کرده و در ادامه هرچند به نقاط یا مناطقی همچون *طالقان*، گوزگانان (جوزجان، که مرکز آن جهودستان یا یهودیه است)، شبورقان (که قصبه آن *کُنددرم* یا *کندرم* است) و انبار پرداخته است. در تقسیم‌بندی اصطخری، اشاره روشنی به تابعیت این مناطق نسبت به مرو دیده نمی‌شود و حتی پیش از این‌ها، نام *مرورود* و *گوزگانان* در میان کوره‌هایی (از دیدگاه اصطخری) جدا از ربع‌های اصلی خراسان یعنی *نیشابور* و *هرات* و *مرو* و *بلخ*، دیده می‌شود. گفتنی است که اصطخری، *خوارزم* را از توابع دیار ماوراءالنهر و خارج از حوزهٔ *خراسان* برشمرده است.

## پانوشت‌ها

## فهرست منابع
* «احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم»، تألیف شمس‌الدین ابی عبدالله محمد مقدسی، بیروت: دارصادر، ۱۹۰۶م.
* «البلدان»، تألیف ابی‌عبدالله احمد بن محمد بن اسحاق الهمذانی (معروف به ابن فقیه)، تحقیق یوسف الهادی، بیروت: عالم‌الکتب، ۱۴۱۶ق=۱۹۹۶م.
* «تاریخ الامم و الملوک»، ابی‌جعفر محمد بن جریر الطبری، راجعه و صححه و ضبط نخبه من العلماء الاجلاء، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق. = ۱۹۸۳م.
* «تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان»، دانیل آل آلتون، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷.
* «جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی»، جی لسترنج، ترجمه محمود عرفان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴.
* «جغرافیای تاریخی مرغاب، مرو و مروالرود»، الهامه مفتاح، مجله تحقیقات تاریخی، پاییز و زمستان ۱۳۷۱، شماره ۶–۷، ص۷۴–۱۳۵.
* «خراسان بزرگ در فرایندهای زمان»، علیرضا کشوردوست، پژوهشنامه خراسان بزرگ، پاییز ۱۳۹۱، سال سوم، ش ۸، ص۶۵–۷۸.
* «شهرهای خراسان؛ مرو (۱)»، سیدحسین رئیس‌السادات، تحقیقات جغرافیایی، تابستان ۱۳۶۵، شماره۱، ص ۱۸۷–۱۹۸.
* «شهرهای خراسان؛ مرو (۲)»، سیدحسین رئیس‌السادات، تحقیقات جغرافیایی، تابستان ۱۳۶۵، شماره۲، ص ۲۱۵–۲۲۷.
* «مسالک و ممالک»، ابواسحق ابراهیم اصطخری، به اهتمام ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۰.

رده:تاریخ آسیای مرکزی
رده:تاریخ ازبکستان
رده:تاریخ ایران
رده:تاریخ ترکمنستان
رده:جغرافیای آسیای مرکزی
رده:جغرافیای ترکمنستان
رده:جغرافیای غرب آسیا
رده:خراسان
رده:سرزمین‌های ایران باستان