زبان زازایی

**زبان زازایی، زبان زازا** یا به درون‌نام **زازاکی** یکی از زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال‌غربی است که در مناطق مختلف آناتولی (ترکیه) توسط مردم زازایی صحبت می‌شود. زبان زازایی دارای سه گویش اصلی است: شمالی، جنوبی و مرکزی. این سه گویش در مختلف بخش‌های ترکیه، در شرق آناتولی در استان‌های بینگول، الازیغ،ارزنجان، ارزروم، بیتلیس، ملطیه، باتمان، موش و تونجلی؛ در جنوب شرق آناتولی در استان‌های آدیامان، دیاربکر و شانلی‌اورفه؛ در شمال شرق آناتولی (قفقاز ترکیه) در استان‌های قارص و اردهان؛ در مرکز آناتولی در استان‌های سیواس، قیصریه و آکسارای و در منطقه دریای سیاه در استان‌های توقات و گوموش‌خانه صحبت می‌شوند. شمار زازازبانان را تا حدود ۴ میلیون تن نیز برآورد می‌کنند. زازا زبانان با جمعیتی حدود ۲ تا ۳ میلیون نفر، چهارمین گروه قومی بزرگ ترکیه را پس از ترک‌ها، کردها و عرب‌ها تشکیل می‌دهند. 

زبان زازایی از نظر دستور زبان، ژنتیک، زبان‌شناسی و واژگان با زبان‌های تاتی ایران، تالشی، آذری، سنگسری، سمنانی، گیلکی و مازندرانی که در کرانه دریای مازندران و ایران مرکزی صحبت می‌شوند ارتباط نزدیک دارد. زبان زازایی همچنین شباهت‌های قابل توجه با زبان پارتی (زبان رسمی شاهنشاهی اشکانی) و زبان باختری (زبان رسمی امپراتوری های شاهنشاهی کوشانی و هپتالیان) که دو زبان ایرانی مربوط به دوران باستان پسین هستند دارد. این زبان اساساً از دو گویش اصلی، گویش شمالی و گویش جنوبی تشکیل شده است. بیشتر زازازبانان در شرق و جنوب شرق ترکیه ساکن هستند. زازاها پس از ترک‌ها، کردها و عرب‌ها چهارمین گروه قومی بزرگ ترکیه را تشکیل می‌دهند.زبان کردی برای مردم زازایی غیر مفهوم است و درک متقابل زبانهای کردی و زازایی کاملاً کم است. زبان زازایی قبلاً دارای لهجه‌هایی است که در ترکیه صحبت می‌شود.
## کلان‌زبان
زبان زازایی توسط مراجع زبان‌شناسی بین‌المللی به عنوان یک کلان‌زبان طبقه‌بندی شده است. موسسه زبان شناسی بین المللی ( SIL Global) زبان زازایی را به عنوان یک کلان‌زبان که متشکل از گویش‌های زازایی جنوبی (*diq*) و زازایی شمالی (*kiu*) طبقه‌بندی می‌کند. دیگر مراجع زبان‌شناسی بین‌المللی اتنولوگ و گلاتولوگ نیز زبان زازایی را به عنوان یک کلان‌زبان متشکل از دو گویش مجزا,  زازایی جنوبی و زازایی شمالی, طبقه‌بندی می‌کنند.

## تاریخچه زبانی
زبان زازا از دید زبان‌شناسی به شاخه ایرانی گروه اصلی هند و ایرانی از خانواده زبان‌های هند و اروپایی تعلق دارد. زبان زازایی از دید دستور زبان، ژنتیک، زبان‌شناسی و واژگان با زبان‌های تالشی، پارسی آذری، سنگسری، سمنانی، تاتی، گیلکی و مازندرانی که در کرانه دریای مازندران و ایران مرکزی صحبت می‌شوند، ارتباط نزدیک دارد. لودویگ پل نشان داد و فاش کرد که زازایی به زبان تالشی، آذربایجانی قدیم و اشکانی که یک زبان مرده ایرانی است نزدیک است و شباهت‌های زیادی با این زبان‌ها دارد و تغییرات صوتی که کردی در طول تاریخ متحمل شده است در زازایی وجود ندارد. به همین ترتیب، در مطالعه ای که در منطقه الازیغ-کبان انجام شد، مشخص شد که درک متقابل بین زازاها و کرد زبانان بسیار کم است. اولین تحقیق در مورد زبان زازایی در سال ۱۸۵۶ با گردآوری‌های زبان‌شناس پیتر لرچ آغاز شد. لرچ به روسلو رفت، جایی که سربازان عثمانی که در جریان جنگ کریمه به اسارت روس‌ها درآمده بودند، در میان سربازان عثمانی اصالتاً زازا در آنجا رفت و آمد کرد و تالیفات زیادی در زازا ساخت. لرچ این آثار را به ترتیب در سالهای ۱۸۵۶، ۱۸۵۷ و ۱۸۵۸ در سه جلد در روسی منتشر کرد. بعدها، مولر در مطالعه خود زازایی را به عنوان یک گویش فارسی ارزیابی کرد، اما همچنین تشخیص داد که زازایی قدیمی تر از کردی و فارسی است و زازایی از نظر توسعه تاریخی با کردی و فارسی متفاوت است این دیدگاه مولر بعدها توسط ف. سپگل (۱۸۷۱)، و. توماسچک (۱۸۸۷)، و. گایگر (۱۸۹۱–۱۹۰۱) و ا. سوچین (۱۹۰۱) پشتیبانی شد.

نخستین پژوهشگر که زبان زازا را مورد بررسی قرار داد و آن را به تفصیل مورد تجزیه و تحلیل قرار داد، اسکار مان، زبان‌شناس آلمانی بود. در سال ۱۹۰۵ /۱۹۰۶ زبانشناس آلمانی اسکار مان از سوی آکادمی علوم پروس برای مستندسازی و تحلیل زبانی زبانهای ایرانی غربی مأمور شد. اسکار مان گردآوری‌های جامع زازا و ضبط‌های زبانی را در مناطق بینگول و سیورک انجام داده است. اسکار مان که زازایی را از نظر آوایی، صرف‌شناسی، واژگان (لغت‌شناسی) و ریشه‌شناسی بررسی کرد، به این نتیجه رسید که زازایی گویش فارسی یا کردی نیست، بلکه به خودی خود زبانی جداگانه است. اسکار مان در نتیجه تحقیقات خود گفت: «د*یدگاهی که قبلاً از جانب من دفاع شده است تأیید شده است، یعنی زازایی مطلقاً ربطی به کردی ندارد و من تمام صرف فعل‌های عجیب گویش شمالی فارسی میانه متون تورفان را در زبان زازایی می‌بینم*.» پس از مرگ اسکار مان، کارل هادانک کتاب "*Mundarten der Zaza*" را با تحلیل‌های دستوری در سال ۱۹۳۲ منتشر کرد. هادانک در این کتاب به وضوح زازایی را خارج از کردی طبقه‌بندی کرده است. جایگاه زبان زازایی در زبان‌شناسی، پس از اسکار مان (۱۹۰۶) و کارل هادانک (۱۹۳۲)، توسط دیوید نیل مکنزی (۱۹۶۱)، گرنوت ویندفور (۱۹۸۹)، یوست گیپرت (۱۹۹۶) و بسیاری از پژوهشگران زبان‌شناس دیگر مورد بررسی قرار گرفت و دیدگاه اسکار مان تأیید شد.

جایگاه زازایی در تاریخ زبان‌شناسی معاصر مورد بررسی بسیاری از زبان شناسان مانند اسکار مان (۱۹۰۶), کارل هادانک (۱۹۳۲), دیوید نیل مکنزی (۱۹۶۱–۹۵), گرنوت ویندفور (۱۹۸۹), یوست گیپرت (۱۹۹۶), :ودویگ پال (۱۹۹۸) و مقامات بین‌المللی زبان اتنولوگ، گلاتولوگ و دانشنامه ایرانیکا قرار گرفته و در نوع خود به عنوان یک زبان ایرانی غربی مشخص شده است.

## توزیع جغرافیایی
محدودهٔ سکونت زازاها، مناطق غربیِ کردستان ترکیه شامل درسیم، الازیغ، ارزنجان، ملاطیه، سیواس، مرعش و دیاربکر است که البته در بسیاری مناطق با کرمانج‌ها در مناطق مشترکی زندگی می‌کنند، از جمله در دیاربکر. اکثر زازاها قادر به تکلم به کردی کرمانجی نیز می‌باشند. زازایی زبانی است که تقریباً ۲ تا ۳ میلیون نفر در حوضه فرات علیا و دجله در شرق آناتولی به آن صحبت می‌کنند، اگرچه تعداد دقیق آن مشخص نیست. جاهایی که زازایی بیشتر صحبت می‌شود و زازاها بیشتر زندگی می‌کنند عبارتند از: بینگول (در همه مناطق)، استان تونجلی، (در همه مناطق), الازیغ (منطقه شرقی، شمال و جنوب)، دیاربکر (مناطق شمالی و غربی چرمیک، چنگوش، ارغانی، اغیل، دیکل، لیسه، هانی، کولپ، هازرو، اورفا (مناطق سیورک، هیلوان)، موش (منطقه وارتو)، سیواس (مناطق زارا، اولاش، کانگال)، آدییامان (منطقه گرگر)، ارزنجان (مرکزی، ترجان، چاییرلی)، رفاهیه و گهگاه در سایر ولسؤالی‌ها)، بتمن (بتمن، کوزلوک)، بیتلیس (موتکی، تاتوان)، مالاتیا (منطقه شرقی)، اردهان (دو روستای گوله)، آکسارای (منطقه ایکجیک) و ارزروم (هینیس، تکمان، آشکاله)، چات و گهگاه در مناطق دیگر). زبان زازا با نام‌های زازا، زازایی، دیمیلی، دیملی، دیمیلکی نیز شناخته می‌شود و همچنین با نام‌های زازا و دیملی شناخته می‌شود. زبان زازایی را یکی از زبان‌های ایرانیِ شمال غربی می‌دانند که به زبان‌های گیلکی، مازندرانی و تالشی بسیار نزدیک است. گلاتولوگ زبان زازایی را زیرمجموعه زبان آذری معرفی می‌کند.
برخی زبان‌شناسان بر این باورند که زازایی زبانی مستقل در بین زبان‌های ایرانی است و نام اصلی زازاها یعنی «دیملی» نیز شکل دگرگون‌شدهٔ واژهٔ دیلمی است و خاستگاه این مردم نیز منطقهٔ دیلمستان در غرب رشته‌کوه البرز و جنوب گیلان حدس زده شده است؛ و زازایی نیز شکل نوین زبان دیلمی است.
این فرضیه از نظر ژنتیک (نسل‌شناسی) تقویت نمی‌شود. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که اصل دیمیلی بومی خاور آناتولی بوده و از نظر نسل‌شناسی از همسایگان کرمانج خود غیرقابل تشخیص و جدایی هستند و تنها از نظر زبانی با جنوب دریای کاسپین پیوند دارند.
به یکی از ریزابه‌های دجله دیاله می‌گفتند که دجله کوچک یا دیله کوک نیز خوانده می‌شد. دهخدا نام دجله را از معجم البلدان دیلکه نقل نموده است و گفته است در کتیبه‌ها به‌صورت دگلت بوده است. نواحی شمالی رود دجله دیلمان نامیده می‌شدند و طبق بندهش دجله رود از دیلمان بیاید و به خوزستان به دریا ریزد.

## رده‌بندی زبان
زازایی از نظر زبانشناسی زبانی است متعلق به شاخه ایرانی از گروه اصلی هند و ایرانی خانواده زبانهای هند و اروپایی. زازایی یک زبان ایرانی غربی از شاخه شمال غربی این گروه است. زازایی در زبان‌شناسی به خودی خود یک زبان جداگانه (جدا از کردی) محسوب می‌شود و به گفته اتنولوگ، همراه با زبان گورانی بخشی از یک زیر گروه ژنتیکی به نام *[[زبان‌های زازا-گورانی]]* است. با این حال، رده‌بندی زازا-گورانی مورد مناقشه است.علیرغم برخی شباهت‌ها، تفاوت‌های قابل توجهی بین زبان‌های زازا و گورانی وجود دارد. به دلیل این تفاوت‌ها، اینکه آیا زبان‌های زازا و گورانی با هم یک گروه زازا-گورانی را تشکیل می‌دهند یا خیر، جای بحث دارد و هیچ دیدگاه پذیرفته‌شده‌ای در این زمینه وجود ندارد. تفاوت‌های بارز بین زبان زازا و زبان‌های گورانی نیز توسط کارل هادانک، یکی از اولین محققان زبان زازا، مورد توجه قرار گرفته است. به همین ترتیب، هیچ ویژگی مشترکی بین زبان‌های زازا و گورانی یافت نشده است که نشان دهد آنها یک گروه جداگانه زازا-گورانی را تشکیل می‌دهند که از سایر گروه‌های زبانی شمال غربی متمایز است.

گلاتولوگ زازایی را همراه تالشی، تاتی ایران و گویش‌های رایج در سواحل جنوبی دریای کاسپین در **گروه زبان‌های [[زبان آذری|آذری]]** برگرفته از آذری قدیم طبقه‌بندی می‌کند.  زبان‌شناس بلژیکی پیر لوکوک زبان زازایی را در کنار زبان‌های تاتی ایران، تالشی، سمنانی، مازندرانی، گیلکی, بلوچی و ارموری-پراچی در **گروه زبان‌های مادی-کاسپین** رده‌بندی می‌کند. زبان‌شناس آلمان یوست گیپرت زازایی را همراه با تاتی ایران، تالشی و سنگسری در **گروه زبان‌های [[گرگان (سرزمین)|گرگانی]]** (هیرکانی، کورکان), با اشاره به منطقه تاریخی گرگان در جنوب دریای کاسپین، طبقه‌بندی کردند و همچنین اشاره می‌کند که زازایی و سمنانی بسیار به هم نزدیک هستند و ممکن است از یک ریشه مشترک مشتق شده باشند.  به گفته زبان‌شناس و ایران‌شناسی لودویگ پل، زازایی به زبان آذری باستان و تالشی و گورانی نزدیک است. پل تشخیص داد که زازایی به زبان‌های تالشی، تاتی ایران، سمنانی، سنگسری و زبان‌های مرده ایرانی زبان آذری باستان (پَهْلَوی آذَری) و زبان پارتی نزدیک است و شباهت‌های زیادی با این زبان‌ها دارد و تغییرات صوتی که کردی در طول تاریخ متحمل شده است در زازایی وجود ندارد. به همین ترتیب، در مطالعه ای که در منطقه الازیغ-کبان انجام شد، مشخص شد که درک متقابل زبانی بین زازاها و کُردها بسیار کم است. دانشنامه ایرانیکا (Encyclopædia Iranica) زبان زازایی را در **گروه** **[[زبان‌های کاسپین]]** از زبان‌های ایرانی شمال غربی، در کنار گویش‌های تالشی، تاتی ایران، هرزندی، گیلکی، مازندرانی، سمنانی و گورانی طبقه‌بندی می‌کند و بیان می‌کند که از نظر تاریخی همه این گویش‌های کاسپین با زبان پارتی مرتبط هستند.

همچنین زازایی همانندی‌های نزدیکی با زبان اورامانی و گویش باجلانی دارد و به این خاطر، زبان‌شناسان این سه گویش را درون خانواده‌ای به نام زازا-گورانی قرار می‌دهندو آن را زبانی جدا از کردی در شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی درنظر می‌گیرند. گلاتولوگ رده‌بندی دقیقی ارائه می‌دهد و زازاییرا در زیرگروه **[[زبان آذری|آذری]]** (مرتبط با **زبان آذَری باستان** یا **آذری کهن** یا **پَهْلَوی آذَری**) به همراه زبان‌هایی تالشی، تاتی ایران و گویش‌های آن مانند هرزندی، کجلی و کیلیتی و گورانی رده‌بندی می‌کند.

## گویش‌های زبان زازایی

[بندانگشتی|350x350پیکسل|سه گروه گویش اصلی زبان زازایی در ترکیه: [زازایی شمالی|شمالی (آبی روشن)، مرکزی (قرمز)، جنوبی (آبی تیره).]]
بر اساس گزارش مؤسسه زبان زازا فرانکفورت و پروفسور دکتر ل. پل زبان زازا به سه گویش اصلی تقسیم می‌شود: شاخه شمالی، مرکزی و جنوبی. علاوه بر این، زبان زازایی دارای گویش‌های انتقالی و حاشیه ای نیز می‌باشد که جایگاه ویژه ای دارند و نمی‌توان آنها را به‌طور کامل در هیچ گروه گویشی قرار داد. در زازایی کلمات از ناحیه ای به منطقه دیگر دستخوش تغییرات صوتی گوناگون شده‌اند. علاوه بر تفاوت در تلفظ، گویش‌های زازا ممکن است در واژگان خود نیز متفاوت باشند. با گذشت زمان، برخی از کلمات اهمیت خود را از دست دادند، یا به کلی فراموش شدند و به شکل‌های دیگر کلمه تبدیل شدند یا استفاده از آنها در پس زمینه یا رتبه سوم قرار گرفت. ویژگی‌های مشخصی وجود دارد که گویش‌های شمالی، مرکزی و جنوبی را از یکدیگر متمایز می‌کند. تقسیم زازاها به سه فرقه (حنفی، شافعی، علوی) به شکل‌گیری گویش‌ها کمک کرد:
* زازایی جنوبی (توسط زازاهای حنفی): دیاربکر، شانلی‌اورفه، آدیامان، الازی، چرمیک، سیورک، گرگر، چونگوش، موتکی، آکسارای، سریز، کولپ، لیس، ارگانی، مادن.
* زازایی مرکزی (توسط زازاهای شافعی): پالو، بینگول، هانی، الازیغ، پیران (دجله).
* زازایی شمالی (توسط زازاهای علوی): تونجلی، گوموشانه، ارزروم، سیواس.
## دستور زبان زازایی
زبان‌هایی که از نظر دستور زبان، ژنتیک، تاریخ و تکامل زبان درزمانی و واژگان پایه به زبان‌ زازایی نزدیک‌ترند، زبان آذری تالشی، تاتی ایران، سنگسری، سمنانی، گیلکی و مازندرانی هستند که در سواحل دریای کاسپین و شمال ایران صحبت می‌شوند. زبان زازا همچنین شباهت‌های دستوری متمایز و قابل توجهی با زبان پارتی و زبان باختری دارد که دو زبان ایرانی مربوط بهدوران باستان پسین هستند از آنجایی که آنها کمتر از مصوت‌ها تغییر می‌کنند، صامت‌ها اساس زبان‌شناسی فرگشتی تاریخی زبان‌ها و طبقه‌بندی گروه‌های زبانی را تشکیل می‌دهند. برای تمایز زبان‌های ایرانی غربی به شمال غربی و جنوب غربی در چارچوب زبان‌های ایرانی، معیارهای خاصی از جمله کلمات موروثی از نظر هم‌زبانی‌ها (*isoglosses*) به عنوان مبنا در نظر گرفته می‌شوند. تشکیل حروف صامت (*isoglosses*) که اساس تکامل تاریخی زبان‌ها و طبقه‌بندی گروه‌های زبانی را تشکیل می‌دهند، در زبان یی تقریباً همان زبان‌های تالشی، تاتی ایران و برخی از زبان‌های مرکزی ایران است. زبان زازایی کمربندی با زبان‌های تاتی ایران، تالشی سنگسری، سمنانی وگیلکی در میان زبان‌های ایرانی شمال غربی را تشکیل می‌دهد. این کمربند از نظر جغرافیایی توسط گویشوران فارسی، آذربایجانی و کردی به دو بخش تقسیم می‌شود: زبان‌های زازایی، تالشی و تاتی در بخش غربی و سمنانی، سنگسری، گیلکی (و دیگر گویش‌های کاسپین/مرکزی) در بخش شرقی. روی هم رفته، از زازایی، تاتی و تالشی گرفته تا کردی و فارسی، زبان‌های ایرانی غربی به ترتیب کمتر باستانی هستند. بر خلاف کردی، زبان زازایی به شدت ریشه‌های همخوانی پروتو-هندواروپایی، شبیه تاتی ایران، و تالشی را حفظ کرده است. زبان زازایی، به همراه تالشی و تاتی ایران، در غربی‌ترین بخش زبان‌های ایرانی غربی قرار دارد، از سوی دیگر، فارسی و کردی در شرقی‌ترین بخش آن قرار دارند:

## گرامر
اگرچه زازایی با زبان‌های همسایه تعامل داشته است، اما می‌توان گفت که ساختار خود را از نظر دستوری و واژه‌های میراثی از دوره ایران میانه بسیار خوب حفظ کرده است. به غیر از مبادله کلمات از زبان‌های همسایه یا غالب، در سایر حوزه‌های زبان تعامل چندانی وجود ندارد. از نظر فرهنگی، زازاها به عنوان مردم بومی، ویژگی‌های مشترک بسیاری با مردم همسایه دارند. اگر با توجه به شرایطی که در آن پیدا شده و توسعه یافته ارزیابی شود، دایره واژگانی غنی دارد. ریشه‌های فعل پسوندهای زمان در زازایی با پسوند n/ant پس از ریشه، مشترک با سمنانی، سنگسری، مازندرانی، تالشی، تاتی ایران، گیلکی و دیگر زبان ها/گویش‌های سواحل دریای خزر تشکیل می‌شود:

### جنس
جنس دستوری (تقابل مذکر و مؤنث) در تمام صرف‌شناسی زازایی اعم از اسم، صفت، ضمیر و صرف فعل وجود دارد. جنسیت دستوری موجود در زبان نیاایرانی تا حد زیادی در زازایی ثابت مانده است، به جز جنسیت خنثی. در زبان زازایی اسامی، صفت‌ها، صرف فعل همیشه جنس دستوری دارند. این جنسیت می‌تواند مذکر یا مؤنث باشد. جنسیت اسامی را در ساده‌ترین حالت می‌توان از پسوند آن‌ها شناسایی کرد. پسوند o نشان دهنده صفتهای مذکر، پسوند a نشان دهنده صفتهای مؤنث. در زبان زازایی، پسوند مونثِ زبان نیاایرانی –***ā*** به صورت پسوند بدون تأکید –*e*[*-ə*] در گویش شمالی و به صورت -*ı* در گویش جنوبی زازا باقی ماند. 

در کنار زبان زازایی، زبان‌های سمنانی و تاتی نیز همین شکل پسوند (–***ā***) مونث را دارند. برای مثال، کلمه «خر» در زازا و «her» در سمنانی و تاتی «xar»:

* her (زازایی), xar (سمنانی و تاتی)
* her**e** (زازایی) xár**a** (سمنانی و تاتی)

در حالی که کلمات her و xar به خر (*الاغ*) نر در زازا، سمنانی و تاتی، اشاره دارند, شکل مؤنث کلمات her و xar، به ترتیب، کلمه‌ای با پسوند –e، در زبان زازایی her و در سمنانی و تاتی xára, به خر (*الاغ*) ماده اشاره دارد.

غیر از زبان‌ زازایی، زبان‌های ایرانی مانند زبان سمنانی، زبان سنگسری، زبان تاتی ایران، هزاررود، چالی، تاکستانی، کجلی، خلخالی، کرانی، لردی، دیزی، سگزآبادی، اشتهاردی، آشتیانی، آمره‌ای، الویری، ابیانه‌ای، جوشقانی, ابوزیدآبادی و فریزندی  زبان سیوندی، کالی، فارسیدی، دلیجانی، جوشقانی، ابیانی نیز جنسیت دستوری (مذکر - مؤنث) را که از زبان نیاایرانی به ارث رسیده حفظ کرده‌اند.    تمایز جنسیت دستوری بر اساس تمایز مذکر-مونث در سایر زبان‌های هندواروپایی مرتبط با زازایی مانند زبان فرانسوی، زبان اسپانیایی، زبان ایتالیایی، زبان ونیزی، زبان ایرلندی، اسکاتلندی، زبان لیتوانیایی و زبان لتونیایی نیز حفظ شده است (مذکر-مونث).

به عنوان یک ویژگی زبانی منحصر, در میان تمام زبان‌های شمال غربی ایرانی، تنها در زبان‌های زازا، سمنانی، سنگسری و تاتی، جنسیت دستوری در افعال وجود دارد. و برخلاف دیگر زبان‌های شمال غربی ایرانی، زازایی و برخی از گویش‌های تاتی جنسیت دستوری را در دوم شخص مفرد نیز دارند. علاوه بر اسم، صفت و فعل، در زبان‌های زازایی، سمنانی و گویش‌های تاتی جنسیت دستوری در ضمایر اشاره نیز مشخص می‌شود:

### حالت دستوری
در نظام اسمیِ تمامی گویش‌های زازایی، معمولاً میان دو جنس مذکر و مؤنث تفاوت وجود دارد. در صرف اسم، دو حالت فاعلی و غیر فاعلی وجود دارد. در زازایی دو حالت دستوری، حالت فاعلی و حالت مفعولی وجود دارد. یکی از آنها ریشه در پسوند تخصیص -ahya دارد که قدمت آن به زبان نیاایرانی می‌رسد. و در زبان‌هایی مانند تالشی، تاتی ایران و سمنانی نیز وجود دارد که زازایی با آن‌ها گروهی از زبان‌های شمال غربی ایرانی را تشکیل می‌دهد:

علاوه بر جدول،  مادر (*غیرمستقیم*) و مادر (*مستقیم, [[حالت فاعلی]]*), mā -> mā**r** در زازایی, mâ -> mâ**r** در تاتی, mā -> moā**r** در تالشی و بردار (*غیرمستقیم*) و بردار (*مستقیم*)  bıra -> bıra**r** در زازایی, bera -> bera**r** در تاتی and bäre -> bärā**r** در سمنانی هستند. در عبارات اسمی و صفتی، درست مانند اسم در عبارت اسمی، صفت در عبارت صفت بعد از اسم می‌آید :مثلا. *her-o* *siya* "خر سیاه", *her-ê* *siya* "خرهای سیاه", *her-an-ê* *siyay-an* "خرهای سیاه..

### ساختار فعل

#### حالت مجهول و سببی
یکی دیگر از ویژگی‌های زبان زازایی که به دوره‌های ایرانی باستان و میانه برمی‌گردد، این است که ساختار مجهول فعل بدون فعل کمکی ساخته می‌شود. پسوند مجهول هندوایرانی باستان -*ya* در شکل پهلوی -*īh*- در زازایی با -*i*- منعکس شده است. درست مانند زبان زازایی، در دیگر اعضای کمربند زبانی، در گویش‌های تاتی (مثلاً اشتهاردی، شتیانی، لویری، چالی، چارزا و غیره) و تالشی (اسالم) و سمنانی (سنگسری)، ریشه مجهول با افزودن -*i* به ریشه فعل ساخته می‌شود. مثلاً، *nan wer*'i**yeno'': نان خورده می‌شود، ''nuşte nuş**i**yeno'': متن نوشته می‌شود، ''şıt şım**i**yeno'': شیر نوشیده می‌شود و ''kiye vin**i**yeno'': خانه دیده می‌شود. ریشه ساختار سببی از -''n'' مشتق شده است که خود از پسوند سببی -''ēn''  دوره ایرانی میانه می‌آید. نمونه‌هایی از ساختار سببی عبارتند از: ''veş**n**eno'': (مذکر) می‌سوزد، ''vur**n**eno'': (مذکر) تغییر می‌دهد، ''mus**n**eno'': (مذکر) مي آموزاند. ریشه  ساختار سببی -''n''- در زازایی در [[زبان سمنانی|سمنانی]] به صورت -,''(e)n''،**' در تاتی و تالشی به صورت -en-در مازندرانی به صورت -en(d)- و در گیلکی -*an* ظاهر می‌شود.

#### حال ساده
پسوند زمان حال ساده بیان می‌کند که فاعل امکان انجام عملی را دارد یا این فرصت را به دست آورده است، یعنی فاعل فرصت انجام این عمل را دارد. در زبان زازا، زمان حال ساده در موقعیت‌هایی استفاده می‌شود که نشان‌دهنده عادت و استمرار است. همچنین در روایت افسانه‌ها نیز به کار می‌رود. پسوند «-(e)n», مشترک با سمنانی، سنگسری، مازندرانی، تالشی، تاتی ایران، گیلکی و پسوند شخص به انتهای ریشه فعل اضافه می‌شوند. جنس دستوری در زمان حال ساده مشهود است. برای مثال، ریشه حال افعال *şiyaene* «رفتن» و *vınderdene* «ایستادن» 

#### حال استمراری
در زبان زازایی، زمان حال استمراری در موارد متعددی استفاده می‌شود. رایج‌ترین کاربرد آن توصیف چیزی است که دقیقاً در لحظه‌ی گفتار در حال رخ دادن است. زمان حال استمراری همچنین می‌تواند رویدادی را که در آینده برنامه‌ریزی شده است، در ترکیب با یک نشانگر زمان برای آینده توصیف کند. زمان حال استمراری در زبان زازا با صرف فعل ربطی مطابق با فاعل و صرف فعل مطابق با زمان حال ساخته می‌شود. برای ساختن یک جمله حال استمراری در زبان زازایی، ابتدا پسوند زمان حال استمراری به انتهای ضمیر اضافه می‌شود. پسوند "*e]n]*-" به ریشه فعل اضافه می‌شود و به دنبال آن پسوند شخص می‌آید. ریشه‌های فعل پسوندهای زمان در زازایی (e]n]-) با پسوند n/ant پس از ریشه، مشترک با سمنانی، سنگسری، مازندرانی، تالشی، تاتی ایران، گیلکی و دیگر زبان ها/گویش‌های سواحل دریای کاسپین تشکیل می‌شود. 

این زبان همچنین دارای وجوه خبری، امری و مطلوب است که در زمان حال استمراری در افعال مشهود است. این ویژگی در وجه التزامی به دوره ایران باستان و میانه برمی‌گردد. برای مثال، *beno* «او می‌برد»، *berd* «او برد»، *eke bero* «اگر ببرد»، *ber* -> نیاایرانی *bar* -> نیاهندواروپایی **bher-*.

#### گذشته ساده
در زبان زازایی، در جملاتی که زمان گذشته دارند، فاعل اهمیتی ندارد، مفعول صرف فعل را تعیین می‌کند. مذکر-مونث یا مفرد-جمع بودن مفعول، صرف فعل را بر اساس گذشته ساده تعیین می‌کند. به دلیل فعل کنایی، ضمایر اول (*ez*)، دوم (*tı*)، سوم (*o*:مذکر/*a*:مؤنث) شخص مفرد و ضمیر سوم شخص جمع (*ê*/*i*) به صورت غیر مستقیم (*oblique*) بیان می‌شوند، *mı*: من، *to*: تو، *ey:* او (*مذکر*), *ay*: او (*مؤنث*), *inan/ina*: آنها، ایشان. ضمایر اول و دوم شخص جمع به همان شکل باقی می‌مانند: *ma*: ما و *şıma*: شما؛ مثلاً به فعل *şımıten* (آشامیدن); *mı şımıt*: من آشامیدم، *to şımıt*: تو آشامیدی، *ey şımıt*: او آشامید (*مذکر*), *ay şımıt*: او آشامید (*مؤنث*), *ma şımıt*: ما آشامیدیم، *şıma* *şımıt*: شما آشامیدید، *inan şımıt*: آنها آشامیدند یا به فعل *kerden* (کردن); *mı kerd*: من کردم، *to kerd*: تو کردی، *ey kerd*: او کرد (*مذکر*), *ay kerd*: او کرد (*مؤنث*), *ma kerd*: ما کردیم، *şıma kerd*: شما کردید، *inan kerd*: آنها کردند. در جملات دارای مفعول، مصدر فعل حذف می‌شود و ریشه فعل باقی می‌ماند و پسوندی که نشان دهنده جنسیت مفعول است، بر اساس جنسیت مفعول به انتهای ریشه فعل اضافه می‌شود؛ مثلاً *mı kıtab wend*: من کتاب (*مذکر*) خواندم، *mı engure/ı werde/ı*: من انگور (*مؤنث*) خواردم یا *mı nan werd*: من نان (*مذکر*) خواردم.

### شمار مفرد، جمع و اعداد

#### حالت مفرد و جمع
در زبان زازایی، شکل مفرد و جمع اسم‌ها بسته به حالت مستقیم و غیرمستقیم متفاوت است، همانطور که در زبان‌های سمنانی، تاتی و  تالشی نیز چنین است. اسم‌ها در زبان زازایی برای حالت مفرد بدون علامت و برای حالت جمع با -***i*** بدون تاکید مشخص می‌شوند. مثلا، kerg (*مرغ*) kerg**i** (*مرغ ها*)، verg (*گرگ*) verg**i** (*گرگ* *ها*)، merdım (*مرد*) merdım**i** (*مردان*)، vaş (*علف*) vaş**i** (*علف ها*)، estor (اسب) estor**i** (*اسب* *ها*). درست مانند زبان زازایی، در زبان سمنانی، یکی دیگر از اسامی بسیار نزدیک به آن، اسم‌ها با پسوند جمع -i در حالت مستقیم جمع می‌شوند.  درست مانند زبان زازایی, در زبان سمنانی، اسم‌ها با پسوند جمع ***-i*** در حالت فاعلی جمع می‌شوند. علاوه بر پسوند جمع مستقیم مشترک -***i*** در دو زبان, اسم‌ها هم در زبان زازایی و هم در زبان سمنانی با پسوند جمع -***un*** در حالت جمع غیر مستقیم مشخص می‌شوند. شکل‌های  مشابه برای شکل جمع برای حالت مستقیم و غیر مستقیم  در تاتی و تالشی  نیز وجود دارد. مثلا:

#### اعداد
در میان تمام زبان‌های ایرانی غربی، تنها در زبان زازایی و زبان‌های نزدیک به آن مانند سمنانی (و گویش‌های آن مانند سرخه‌ای, لاسگردی، بیابانکی) و  تاتی (و گویش‌های آن مانند هرزندی، کیلیتی) که در زیر فهرست شده‌اند، عدد *سه* با *hry/hrē* زبان پارتی هم‌ریشه است. **' در این زبان‌ها، تغییر صامت‌های v به b و s به h (***v*'ist* و *da**s*** در زازایی، سمنانی، تاتی، پارتی و غیره در مقابل ***b**ist* و *da**h*** در فارسی و کردی) نیز به وضوح مشهود است. به عنوان یک ویژگی زبانی منحصر، در زازایی، [[زبان سمنانی|سمنانی]] و  [[زبان تاتی ایران|تاتی]] عدد "یک" شکل مذکر و هم مونث دارد. در [[زبان اوستایی]]، که یک زبان منقرض‌شده‌ی ایرانی باستان است، اعداد شکل‌های خاص جنسیتی داشتند. اعداد اصلی در زبان زازایی و دیگر زبان‌های نزدیک به آن به شرح زیر است:

اعداد اصلی از ۱۰ تا ۲۰ و اعداد دهگان در زبان زازایی شباهت‌های زیادی با [[زبان اوستایی]]، که به همراه [[زبان فارسی باستان]]، یکی از دو زبان مستقیماً تأیید شده از دوران ایران باستان و [[زبان پارتی]] که یک زبان منقرض شده شمال غربی ایرانی از دوران ایران میانه است، نشان دارند:



=== ضمایر ===
زبان زازایی جنسیت ضمیر سوم شخص را هم در حالت مستقیم و هم در حالت غیرمستقیم متمایز می‌کند. ضمیر سوم شخص مذکر o و ضمیر سوم شخص مونث a است. در میان تمامی زبانهای ایرانی غربی، زازایی، [[زبان سمنانی|سمنانی]]، [[زبان سنگسری|سنگسری]]، گویش‌های [[زبان تاتی ایران|تاتی ایران]]، هزاررود، چالی، تاکستانی، [[زبان کجلی|کجلی]]، خلخالی، کرانی، لردی، دیزی، سگزآبادی، اشتهاردی، آشتیانی، [[آمره‌ای]]، [[گویش الویری-ویدری|الویری]]، ابیانه‌ای، جوشقانی, [[ابوزیدآباد|ابوزیدآبادی]] و فریزندی جنسیت را برای ضمیر سوم شخص تشخیص می دهند:

زبان زازایی نیز مانند تعدادی از زبان‌های ایرانی دیگر مانند [[زبان تالشی|تالشی]]، [[زبان تاتی ایران|تاتی ایران]]، زبان‌ها و گویش‌های مرکزی ایران مانند [[زبان سمنانی|سمنانی]]، کهنگی، [[گویش وفسی|وفسی]]، دارای ارگاتیو شکافی در ریخت‌شناسی خود است که نشان‌دهنده ارگاتیو در بافت‌های گذشته و کامل و در غیر این صورت هم‌ترازی اسمی است. در میان تمامی زبان‌های ایرانی غربی، زبان زازا، [[زبان سمنانی|سمنانی]]، [[زبان سنگسری|سنگسری]]، [[زبان تاتی ایران|تاتی ایران]]، گویش‌های مرکزی ایران مانند کالی، فرزندی، دلیجانی، جوشقانی، ابیانی، جنسیت دستوری [[جنس مذکر]] و [[جنس مؤنث|مؤنث]] را از هم تشخیص می‌دهند. همه اسامی در [[حالت فاعلی]] و مفعولی در زبان زازا یا مذکر هستند یا مؤنث هستند.

=== اشتقاق واژه ===
پسوند تأکیدی «-ıj» که در زبان زازایی به اسم‌های مکان اضافه می‌شود، نشان‌دهنده‌ی ریشه یا نسبت است. درست مانند زبان زازایی، در زبان‌های تاتی و تالشی، به ترتیب پسوند «-ij» و «-ıj» به اسم‌ها اضافه می‌شود تا ریشه یا نسبت را نشان دهد. گمان می‌رود این پسوند یادگاری از [[زبان دیلمی]] باشد. کلمه «دهچه» در زبان دیلمی به معنای دهقان، اهل روستا و کشاورز بوده است. دهچه:  به کسر اول و سکون ثانی و فتح جیم فارسی، به زبان دیلم رعیت و دهقان را گویند وجه اشتقاق محتملا: ده + چه. "ده" (روستا، ده) مشتق از ایرانی باستان "دهوویه" (سرزمین، ملک) که در فارسی پهلوی به صورت "ده" و به معنای "روستا درآمده است. نکته قابل توجه پسوند "-چه" می‌باشد که همان "-یج" امروزین در گویشهای شمالی ایران است و پسوندی است برای انتساب به محل (مانند "یوشیج" - "اهل یوش") 

مثلا: Soyreg -> Soyreg-*'ıj**- در زبان زازایی, Lankon -> Lankon-**ıj**- در [[زبان تالشی]], Teron -> Teron-**ij** در [[زبان تاتی ایران|زبان تاتی]], و  Yosh -> Yosh-**ij** در [[زبان‌های کاسپین]]. به ترتیب کسی اهل سورک، لنکران، تهران و یوش.  و در زبان زازایی dew -> dew-**ıj**- (روستا -> دهاتی) و [[زبان تالشی]] di -> div-**oj*'- (روستا -> دهاتی.

پسوند «-iš» با اضافه شدن به ریشه فعل در زبان زازا، اسم مفعولی می‌سازد. اسم‌های مفعولی مشتق شده از این پسوند، جنسیت مذکر دارند. در زبان‌های [[زبان پارتی|پارتی]] (پهلوی اشکانی) و [[زبان فارسی میانه|فارسی میانه]] (پهلوی ساسانی،)، پسوند مشابهی به نام «-išn» وجود داشته است. مثلا:


== آواشناسی ==
توسعه و تکامل زبان‌ها در طول تاریخ با استفاده از رویکردی دیاکرونیک (*diachronic*) مورد بحث قرار می‌گیرد. در رویکرد دیاکرونیک، مراحل فرگشتی زبان یا زبان‌ها در دوره‌های مختلف تاریخ با هم مقایسه می‌شوند و چگونگی و جهت فرگشتی و تغییر زبان‌ها در طول تاریخ بررسی می‌شود. زبان‌های ایرانی غربی نیز در طول تاریخ دچار تغییر و تحول شده‌اند و ویژگی‌های آوایی متفاوتی را توسعه داده‌اند و در طبقه‌بندی این زبان‌ها از رویکرد دیاکرونیک استفاده می‌شود. زبان‌شناس آلمانی، کارل هادانک، تغییرات آوایی (واج‌شناختی) زبان زازایی را به تفصیل در اثر خود با عنوان *Mundarten der Zâzâ* «گویش‌های زازایی» که در سال ۱۹۳۲ منتشر شد، تجزیه و تحلیل کرد و تفاوت‌های واج‌شناختی بین زبان زازایی و کُردی را از نظر زبان‌شناسی در بخش *das Zâzâ nicht Kurdisch* «زازایی کُرد نیست» آشکار ساخت. تغییرات واجی قابل توجه در زبان‌های ایرانی غربی از نظر [[زبان‌شناسی فرگشتی]] (*diachronic*) به شرح زیر است::
















== نوشتار ==

=== الفبای عربی-زازایی ===
متون زازایی نوشته شده در دوره عثمانی با حروف عربی نوشته می شدند. آثار زازایی از دوره عثمانی محتوای مذهبی دارد. نخستين متن زازایی که در سال ۱۷۹۸ توسط عیسی بیگ بن علی ملقب به سلطان افندی نوشته شد. این متن با حروف عربی-زازایی با [[خط نسخ]] نوشته شد که این خط در ترکی عثمانی نیز استفاده می‌شد. به دنبال این اثر، نخستين مولید زازایی که توسط روحانی، نویسنده و شاعر عثمانی-زازا احمد الحاسی در سال ۱۸۹۱ نوشته شد، هم با حروف عربی-زازایی نوشته شد و در سال ۱۸۹۹ منتشر شد. مولید زازایی دیگری که توسط یکی دیگر از روحانیون عثمانی-زازا عثمان اسعد افندی در سال ۱۹۰۱ یا ۱۹۰۳ نوشته شده است نیز با حروف عربی-زازایی نوشته شده است. خط عربی مورد استفاده برای زبان زازایی نیز توسط کارل هادانکه مورد استفاده قرار گرفت. هدانک در اثر مهم زبان‌شناسی خود در مورد زبان زازایی با عنوان «Mundarten der Zâzâ»، از هر دو خط لاتین و عربی برای زبان زازایی استفاده کرد. هادانک در کتاب خود «Mundarten der Zâzâ» از حروف عربی و لاتین برای زبان زازایی استفاده کرده است. الفبای زازایی که بر اساس حروف عربی بود، مشابه [[الفبای ترکی عثمانی]] و [[الفبای فارسی]] بود و علاوه بر حروف استاندارد عربی، حروف پ چ ژ را نیز نیز داشت. حتی پس از اصلاحات الفبا (تغییر خط از خط عربی به خط لاتین) در ترکیه، برخی از نویسندگان زازا همچنان با استفاده از الفبای عربی می‌نوشتند. الفبای زازا مشتق شده از حروف عربی شامل حروف زیر بود:


=== الفبای زازایی ===
پس از تأسیس جمهوری ترکیه، آثار زازایی با کنار گذاشتن الفبای عربی با حروف لاتین شروع به نوشتن کردند. امروزه زبان زازایی الفبای مشترکی ندارد که همه زازاها از آن استفاده کنند. الفبای به نام الفبای جاکابسون (Jacobson) با مشارکت زبانشناس آمریکایی جی. ام.  جیکوبسون ایجاد شد و توسط مؤسسه زبان زازا فرانکفورت که روی استانداردسازی زبان زازایی کار می‌کند استفاده می‌شود. همچنین سیستم نوشتاری ویکی‌پدیا زازایی است. یکی دیگر از الفبای زازا که توسط زلفی سلجان تهیه شد و از سال ۲۰۱۲ در دانشگاه منزور استفاده می‌شود, سیستم نوشتاری دیگری است که برای زبان زازایی ایجاد شده است, شامل ۳۲ حرف است که ۸ حرف آن مصوت و ۲۴ حرف صامت هستند. هر چند زازایی جزء کردی نیست، ناسیونالیست‌های کرد که زازایی را گویش کردی می‌دانند، از الفبای لاتین کردی برای زازایی استفاده می‌کنند. نظام آوایی زازایی به نظام آوایی [[گیلکی]] و [[تالشی]] بسیار نزدیک است؛ با این تفاوت که نظام آوایی زازایی از تعدادی آواهای دندانیِ تأکیدی نیز برخوردار است و تعداد [[مصوت]]‌های آن بیشتر است. الفبای الفبای لاتین زبان زازایی شامل حروف زیر است:


== ادبیات زازایی ==
[[پرونده:Mewlıd_(Ehmedê_Xasi)_Seyfa.jpg|بندانگشتی|349x349پیکسل|مولود به زبان زازایی با خط عربی که توسط نویسنده زازا احمد الحاسی در سال ۱۸۹۱ نوشته است.]]

ادبیات زازا شامل متون شفاهی و نوشتاری است که به زبان زازا تولید شده است. ادبیات زازا که از آثار شفاهی و نوشتاری تشکیل شده بود، عمدتاً از طریق انواع ادبیات شفاهی پیش رفت تا زمانی که زبان زازا مکتوب شد. بر این مبنا ادبیات زازا از نظر آثار شفاهی بسیار غنی است. زبان زازا فرآورده‌های ادبی شفاهی زیادی دارد مانند *دیر* (آهنگ عامیانه)، *کیلام* (آهنگ)، *دسه* (سرود)، *شانیکه* (افسانه)، *حکاتی* (داستان)، *قسه وَرَنان'' (ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات). تولید آثار مکتوب در دوره امپراتوری عثمانی آغاز شد و آثار دوره اول ماهیت مذهبی/ اعتقادی داشتند. پس از جمهوری در ترکیه، ممنوعیت‌های طولانی مدت زبان و فرهنگی باعث احیای ادبیات زازا در اروپا شد که عمدتاً در دو مرکز ترکیه و اروپا توسعه یافت. پس از لغو ممنوعیت‌ها، ادبیات زازا در ترکیه توسعه یافت.

### ادبیات زازایی در دوره امپراطوری عثمانی
نخستین آثار مکتوب شناخته شده ادبیات زازا در دوره عثمانی نوشته شد. آثار مکتوب به زبان زازا که در دوره عثمانی تولید شده است با حروف عربی نوشته شده و دارای ویژگی مذهبی است. اولین اثر مکتوب به زبان زازایی در این دوره در اواخر دهه ۱۷۰۰ نوشته شد. این اولین متن مکتوب زبان زازا توسط عیسی بیگ بن علی، ملقب به سلطان افندی، نویسنده تاریخ اسلامی، در سال ۱۲۱۲ هجری قمری (۱۷۹۸) نوشته شد. این اثر با حروف عربی و با فونت نسیح نوشته شده است که در ترکی عثمانی نیز استفاده می‌شود. این اثر که از دو بخش تشکیل شده است، شامل موضوعات منطقه آناتولی شرقی در زمان سلیم سوم، زندگی علی (خلیفه)، عقاید و تاریخ علویان، ترجمه بخش‌هایی از نهج‌البلاغه به زبان زازا، آخرالزمانی است. حدود صد سال پس از این اثر، اثر دیگری به زبان زازا به نام مولید (مولید نبی) توسط روحانی، نویسنده و شاعر عثمانی-زازا، احمد الحاسی (۱۸۶۷–۱۹۵۱) در سال‌های ۱۸۹۲–۱۸۹۲ نوشته شد. اولین اثر مولید به زبان زازا با حروف عربی نوشته شد و در سال ۱۸۹۹ منتشر شد. . مولودی که با علم عروض نوشته شده، شبیه مولود سلیمان چلبی است، شامل سیره پیامبر اسلام محمد و موضوعات دینی از جمله الله، توحید، منکات، معراج، ولادت، ولادت و خلقت و موضوعات دینی مشابه است و مشتمل بر ۱۴ باب و ۳۶۶ دوبیتی است. اثر مکتوب دیگری که در این دوره نوشته شده است، مولید دیگری است که مفتی سیورک، عثمان اسعد افندی (۱۸۵۲–۱۹۲۹) نوشته است. این اثر به نام بیسیشا پغامبری (ولادت پیامبر) مشتمل بر فصولی در مورد پیامبر اسلام محمد و دین اسلام است و به زبان زازا با حروف عربی در سال ۱۹۰۱ میلادی (بر اساس برخی منابع، ۱۹۰۳) نوشته شده است. این اثر در سال ۱۹۳۳ پس از مرگ نویسنده منتشر شد. به غیر از نویسندگان زازا، پیش از جمهوری، نویسندگان خارجی، مانند پیتر ایوانوویچ لرچ (۱۸۸۴–۱۸۲۷), رابرت گوردون لاتام (۱۸۱۲–۱۸۸۸), هامفری ساندویث (۱۸۲۲–۱۸۸۱), ویلهلم استرکر (۱۸۳۰–۱۸۹۰), اتو بلاو (۱۸۲۸–۱۸۷۹), فردریش مولر (۱۸۶۴) و اسکار مان (۱۸۶۷–۱۹۱۷) محتوای زازا (افسانه‌ها، داستان‌ها، لغت نامه‌ها) را در آثار خود گنجانده‌اند.

### ادبیات زازایی پس از جمهوری ترکیه
ادبیات زازا پس از جمهوری خواهان از طریق دو شاخه ترکی محور و اروپا محور توسعه یافت. در این دوره، توسعه ادبیات زازا در ترکیه به دلیل ممنوعیت‌های طولانی مدت زبان و فرهنگی راکد شد. مهاجرت زازاها به کشورهای اروپایی در دهه ۱۹۸۰ و محیط نسبتاً آزاد باعث احیای ادبیات زازا در اروپا شد. یکی از آثاری که به زبان زازا در ترکیه پس از جمهوریت نوشته شده است، دو اثر منظوم در زمینه اعتقادی و فقهی است که در دهه ۱۹۴۰ نوشته شده است. به دنبال این اثر، مولتی دیگر حاوی موضوعات و داستان‌های مذهبی توسط محمد علی هون در سال ۱۹۷۱ نوشته شد. دیوان زازا، نسخه خطی ۳۰۰ صفحه ای مشتمل بر اشعار و قصیده‌های زازایی که در سال ۱۹۷۵ توسط محمد دمیرباش شروع به نگارش کرد و در سال ۲۰۰۵ تکمیل شد، یکی دیگر از آثار ادبی در ژانر دیوانی است که در این دوره نوشته شده است. مولود و سیره عبدالقادر ارسلان (۱۹۹۲–۱۹۹۵)، کمیل پوئگی (۱۹۹۹)، محمد مرادان (۱۹۹۹–۲۰۰۰) و جمعه اوزوسان (۲۰۰۹) از دیگر آثار ادبی زازا با محتوای مذهبی هستند. ادبیات مکتوب زازا سرشار از آثار مولودی و دینی است و نخستین آثار مکتوب این زبان در این گونه‌ها آورده شده است. توسعه ادبیات زازا از طریق انتشار مجلاتی توسط زازاهایی که پس از سال ۱۹۸۰ به اروپا مهاجرت کردند و منحصراً به زبان زازا منتشر می‌شد، مجلاتی که عمدتاً به زبان زازا بودند اما به چند زبان منتشر می‌شدند و مجلاتی که به زبان زازا نبودند اما آثاری به زبان زازا داشتند، صورت گرفت. کرمشکان، تیژا صودیری، واته مجلاتی هستند که همگی به زبان زازایی منتشر می‌شوند. جدای از اینها، آیره (۱۹۸۵–۱۹۸۷), پییا (۱۹۸۸–۱۹۹۲), رآ زازایسانی (۱۹۹۱) که به عنوان مجلات زبان، فرهنگ، ادبیات و تاریخ توسط ابوبکیر پاموکچو، نام برجسته ناسیونالیسم زازا منتشر می‌شد، یکی از مجلات مهم این دوره است که عمدتاً به زبان زازا و انتشارات چند زبانه است. واره، زازاپرس، پیر، راشتیه، ونگ زازایستانی، زازایی، زرک، دسمال سر، وقت، چمه مجلات دیگری هستند که عمدتاً زازایی هستند و به زبانهای چند زبانه منتشر می‌شوند. علاوه بر این مجلات منتشر شده در کشورهای اروپایی، واتی (۱۹۹۷ء۱۹۹۸) که اولین مجله ای است که به‌طور کامل به زبان زازا در ترکیه منتشر شد است و میراز (۲۰۰۶) و ونگ و واژ (۲۰۰۸) از دیگر مجلات مهمی هستند که در زبان زازا در ترکیه منتشر شد. مجلاتی که عمدتاً به زبان‌های دیگر منتشر می‌شوند، اما آثاری به زبان زازا نیز دارند، مجلاتی هستند که به زبان‌های کردی و ترکی منتشر می‌شوند. روژا نیو (۱۹۶۳)، ریا آزادی (۱۹۷۶)، تیرج (۱۹۷۹) و جنگ (۱۹۹۷) به زبان کردی، آرمین (۱۹۹۱)، آتش هیرسیزی (۱۹۹۲)، اوتوپیا، ایشکین، منزور (۲۰۰۰)، بزووار (۲۰۰۹) مجلاتی به زبان ترکی هستند که شامل متون به زبان زازا هستند. در این دوره روزنامه‌هایی نیز به زبان زازایی منتشر می‌شد. امروزه آثاری در ژانرهای مختلف ادبی مانند شعر، داستان و رمان به زبان زازا توسط مؤسسات انتشاراتی مختلف در ترکیه و کشورهای اروپایی منتشر می‌شود.
## زبان زازایی در سینمای ترکیه
استفاده از زبان زازا در رسانه‌های دیداری و شنیداری نسبتاً جدید است. توسعه زبان زازا در رسانه‌های دیداری و شنیداری عمدتاً در سینما آغاز شد. فیلم «دیوار» ساخته ییلماز گونی که در سال ۱۹۸۳ فیلمبرداری شد، نخستین فیلمی است که در آن از زبان زازا در سینما استفاده شد. در این فیلم یک آهنگ فولکلور زازا (نام آهنگ «حایداره» است) پخش شد. پس از این فیلم سینمای زازا پس از یک دوره راکد تا دهه ۲۰۰۰ گسترش یافت. فیلم‌های ماهسون قرمزی‌گل بیاز ملک، در سال ۲۰۰۷ و معجزه، در سال ۲۰۱۵, دارای دیالوگ‌هایی به زبان زازا بودند. فیلم‌ها و فیلم‌های مستند به زبان زازا در این دوره عبارتند از: نورای شاهین پره دما شو (دنبال پر) (۲۰۰۴), اینور صارای زارا (۲۰۰۹), جانر جانریک واس (گیا) (۲۰۰۶), صاید (۲۰۰۷)، پههتی (۲۰۰۷)، پیرده سور (۲۰۰۸), مویا شاها (۲۰۰۹) باوا دوزگین (۲۰۰۹)، رایا حق (۲۰۰۹)، بهرتیج (۲۰۱۰)، محمد علی کونار بابا (۲۰۱۰), قامر اردوگان سپه (۲۰۱۲), یوجل یاووز گنرال (۲۰۱۲), چتین باسکین گیراییش (برگشتن) (۲۰۱۲), گوک‌حان تونج زمستو بژییو (۲۰۱۳), محتار (۲۰۱۴), گلسوسین (۲۰۱۵) ولکا کوو (گل کوه) (۲۰۱۵), سیپلا (۲۰۱۶)، پیه من توز شکر (۲۰۱۶)، جنییا نه‌یسایی (۲۰۱۶), قاضم اوز زر (۲۰۱۷)، زمستو ورد را (۲۰۱۷)، ویر (۲۰۱۷)، فوتوگرافکش (۲۰۱۸).

استفاده از زبان زازا در تلویزیون ترکیه دیرتر از سینما آغاز شد. پس از مقررات مربوط به پخش رادیو و تلویزیون به زبان‌ها و لهجه‌های مختلف که به‌طور سنتی توسط شهروندان ترکیه در زندگی روزمره استفاده می‌شود، که در سال ۲۰۰۲ به عنوان بخشی از بسته‌های هماهنگی اتحادیه اروپا ترکیه به تصویب رسید، در سال ۲۰۰۴، نخستین برنامه‌های پخش دوره ای به زبان زازا در سازمان رادیو و تلویزیون دولتی ترکیه همراه با سایر زبان‌های ترکیه آغاز شد. بعدها با تأسیس TRT-6، پخش برنامه‌های زیادی به ویژه برنامه‌های خبری به زبان زازا از این شبکه آغاز شد. اما پخش TRT-6 عمدتاً به زبان کردی مورد اعتراض انجمن‌های زازا قرار گرفت و زازاها، همراه با سایر اقلیت‌های ترکیه، خواستار کانال تلویزیونی خود شدند. در سال ۲۰۲۱، کانال تلویزیونی Zaza TV با پخش به زبان زازا توسط فدراسیون زازا شروع به پخش کرد.

## واژگان زبان زازایی

### شباهت با تالشی
به عدهٔ برخی دیملی‌ها ممکن است از شهری با نام یاردیملی از حدود قومی مردم طالش ارتباط داشته باشند.

### مقایسهٔ ریشه‌شناختیِ زازایی، فارسی و برخی زبان‌های دیگر هندواروپایی
در زبان‌های خانواده زبان‌های هند و اروپایی، همه اعداد از دیدگاه ریشه‌شناسی مبتنی بر زبان نیاهندواروپایی هستند و از یک ریشه می‌آیند. در این مرحله، اعداد در زبان زازا شبیه به زبان‌هایی ماننداول فارسی و روسی، یونانی، لاتین، ایتالیایی، اسپانیایی، پرتغالی، آلمانی، فرانسوی، انگلیسی، لیتوانیایی ایرلندی هستند از یک ریشه می‌آیند. در زبان نیاهندواروپایی اعداد به صورت فرضی *hoi-no- (1), *d(u)wo- (2),*trei- (3), *kʷetwor- (4), *penkʷe (5),s(w)eḱs (6),*septm̥ (7),oḱtō/*h₃eḱtou (8), (h₁)newn̥ (۹),*deḱm̥(t) (10) و wīḱm̥t (20) هستند در زبان زازا اینگونه است:

 

مانند فارسی، فعل دارای بن مضارع و بن ماضی است.

## جستارهای وابسته
* مردم زازایی

## یادداشت

## پانویس

## منابع

* Michiel Leezenberg, Gorani Influence on Central Kurdish, ILLC-Department of Philosophy, University of Amsterdam
* Terry Lynn Todd, A GRAMMER OF DIMILI also known as Zaza, University of Michigan, Ann Arbor, Electronic Publication 2008 ,
* Raymond Gordon, Jr. , Editor. Ethnologue: Languages of the World. Fifteenth Edition.
(Classification of Zazaki Language.)
* Paul, Ladwig. (1998) The Position of Zazaki Among West Iranian languages.
* Gülşat Aygen, Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa, 2010

* راهنمای زبان‌های ایرانی جلد دوم، رودیگر اشمیت، ترجمه زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، انتشارات ققنوس، چاپ اول ۱۳۸۳، ص ۵۵۹

## پیوند به بیرون
* Ethnologue on Zazaki
* Zazaki.de Zazaki Language and Literature
* Zazaki.com Zaza History and Zazaki Literature
* Zazapress.com About Zazaki
* Webonary Zaza language Zazaki Language
* Academic Research Center of Zazaki
* Zazaki Wikipedia

رده:زازا
رده:زبان زازاکی
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های ترکیه
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های در خطر
رده:زبان‌های زازا-گورانی