فرهنگ فلسطین

[بندانگشتی|دختران فلسطینی در حال اجرای [دبکه]]
**فرهنگ فلسطین** میراث فرهنگی مردم فلسطین را دربرمی‌گیرد که از فرهنگ‌ها و دین‌های گوناگونی که در گستره تاریخی سرزمین فلسطین وجود داشته‌اند تأثیر پذیرفته است. میراث فرهنگی و زبانی فلسطینیان در کنار لبنانی‌ها، سوری‌ها و اردنی‌ها بخش جدایی‌ناپذیر فرهنگ عربی شامی است. فلسطینیان همچنین گویش عربی ویژه خود، یعنی عربی فلسطینی، را دارند.

دستاوردهای فرهنگی فلسطینیان در زمینه‌های هنر، ادبیات، موسیقی، پوشاک و آشپزی بیانگر هویت فلسطینی است؛ هرچند جدایی جغرافیایی میان فلسطینیان سرزمین‌های فلسطینی، شهروندان عرب اسرائیل و فلسطینیان پراکنده وجود دارد. فرهنگ فلسطین شامل خوراک، رقص، افسانه‌ها، تاریخ شفاهی، ضرب‌المثل‌ها، باورهای مردمی، آداب و رسوم است. نهضت احیای فولکلور در میان روشنفکران فلسطینی چون نمر سرحان، موسی علوش و سلیم مبیض بر ریشه‌های فرهنگی پیش از اسلام تأکید داشت.

یونسکو میراث فرهنگی ناملموس چشمگیر فلسطین را به رسمیت شناخته و نخستین ثبت آن مربوط به حکایه فلسطینی در سال ۲۰۰۸ بوده است. پس از آن سوزن‌دوزی فلسطینی در ۲۰۲۱، دبکه در ۲۰۲۳ و صابون نابلسی در ۲۰۲۴ و نیز ثبت‌های مشترک با دیگر کشورهای عربی در زمینه خوشنویسی، دانش و کاربرد نخل خرما، هنرهای حکاکی بر فلز و هنر حنا صورت گرفته است.
[بندانگشتی|250x250پیکسل|[تطریز|سوزن‌دوزی فلسطینی]]
بندانگشتی|کودکان فلسطینی در لباس سنتی

## پوشاک سنتی

بندانگشتی|دختران بیت‌لحمی با لباس سنتی، پیش از ۱۸۸۵
مسافران خارجی که در اواخر سده نوزدهم و آغاز سده بیستم به فلسطین سفر می‌کردند اغلب از تنوع چشمگیر پوشاک سنتی مردم فلسطین و به‌ویژه زنان روستایی (فلاحین) یاد می‌کردند. تا دهه ۱۹۴۰ بیشتر زنان فلسطینی می‌توانستند از روی نوع پارچه، رنگ‌ها، برش و نقش‌های گل‌دوزی جامه‌ای موسوم به «ثوب» وضعیت اقتصادی، تأهل و زادگاه زنی را تشخیص دهند.

اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان موجب گسست در شیوه‌های سنتی پوشاک شد؛ زیرا بسیاری از زنان آواره دیگر توان صرف وقت و هزینه برای دوخت جامه‌های پرنقش و گلدوزی‌شده را نداشتند. از دهه ۱۹۶۰ سبک‌های تازه‌ای پدید آمد؛ برای نمونه «جامه شش‌شاخه» که نام خود را از شش نوار پهن گلدوزی از کمر به پایین گرفته بود. این سبک‌ها از اردوگاه‌های پناهندگان برآمدند و به‌ویژه پس از ۱۹۶۷ سبک‌های فردی روستاها از میان رفت و جای آن‌ها را سبک مشخص «فلسطینی» گرفت.

چفیه فلسطینی که به «حطه» نیز شناخته می‌شود روسری سنتی سیاه و سفیدی است که کشاورزان فلسطینی بر سر می‌گذاشتند. از زمان شورش اعراب در دهه ۱۹۳۰ چفیه به نمادی برجسته از مقاومت فلسطینی در درگیری اسرائیل و فلسطین تبدیل شده است.

در سال ۲۰۲۱ سوزن‌دوزی فلسطینی در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.

## رقص
بندانگشتی|رقص '''دبکه''' فلسطینی به اجرای مردان
دبکه () رقص فولکلوری است که خاستگاه آن منطقه شام است. دبکه در فرهنگ فلسطینی و دیگر فرهنگ‌های شامی بسیار رایج است و گروه‌های بسیاری آن را در سراسر جهان اجرا می‌کنند. ویژگی بارز دبکه پرش‌ها و کوبش‌های هم‌آهنگ پاها بر زمین است که شباهت‌هایی با رقص ضربه‌ای (تپ‌دنس) دارد.

## قصه‌های عامیانه
داستان‌سرایی سنتی در میان فلسطینیان با دعوت شنوندگان به فرستادن درود بر خداوند و پیامبر محمد یا مریم مقدس آغاز می‌شود و گشایش رایج آن چنین است: «در روزگاران کهن بود که ...». عناصر قالبی این داستان‌ها اشتراک فراوانی با جهان عرب گسترده‌تر دارد، هرچند نظام قافیه آن‌ها متمایز است. در این داستان‌ها موجودات فراطبیعی حضور دارند: جن‌هایی که در یک‌چشم بر هم زدن هفت دریا را می‌پیمایند، غول‌ها و موجوداتی با چشمان آتشین و دندان‌های برنجی.

قصه‌های عامیانه فلسطینی اغلب شامل حکایت‌هایی درباره مار جرجیس (قدیس سرپرست فلسطین) هستند؛ از جمله داستانی از روستای عین کرم درباره دیدار مار جرجیس در هنگام خشکسالی.

حکایه فلسطینی گونه‌ای از ادبیات شفاهی زنانه است که به پرسش‌های اجتماعی می‌پردازد. این داستان‌ها در زمستان اجرا می‌شوند و زنان سال‌خورده آن‌ها را برای زنان جوان‌تر و کودکان بازگو می‌کنند. حکایه فلسطینی در سال ۲۰۰۸ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.

## موسیقی

بندانگشتی|نوازنده کمانچه در بیت‌المقدس، ۱۸۵۹
آهنگ‌های سنتی فلسطینی کلام ثابتی ندارند بلکه دارای ضرباهنگ مشخصی هستند که امکان بداهه‌سرایی شعر عامیانه را فراهم می‌کنند. یکی از گونه‌های این سبک آوازی «عتابه» () است که از چهار بند تشکیل شده و ویژگی متمایز آن این است که سه بند نخست با یک واژه‌ — اما با سه معنای متفاوت — پایان می‌یابند و بند چهارم نتیجه‌گیری است. عتابه همچنان در عروسی‌ها و جشنواره‌ها در مناطق عربی واقع در اسرائیل، کرانه باختری و نوار غزه اجرا می‌شود.

دیگر سبک‌های سنتی آوازی فلسطینی عبارت‌اند از *زجل*، *بین الدوایی*، *الروزنا*، *ظریف الطول*، *المیجنا*، *سحجه/سامر* و *زغارید*.

طی سه دهه، گروه ملی موسیقی و رقص فلسطین (الفنون) و محسن صبحی آهنگ‌های سنتی عروسی مانند «مشعل» (۱۹۸۶)، «مرج ابن عامر» (۱۹۸۹) و «زغارید» (۱۹۹۷) را بازتفسیر و بازتنظیم کرده‌اند.

از سازهای مشهور میراث موسیقایی فلسطینی می‌توان به یرغول، مجوز، دربکه، بزق، ربابه، قربه و نیز عود، قانون و دف اشاره کرد.

## تئاتر
تئاتر فلسطینی شباهت‌هایی با دیگر تئاترهای عربی دارد اما به دلیل پیشینه ویژه این سرزمین و مردمش تفاوت‌های چشمگیری نیز با آن‌ها یافته است. ماری الیاس در دانشنامه تعاملی مسئله فلسطین سه دوره را بازمی‌شناسد: دوره نخست از دهه ۱۹۲۰ آغاز شد که در بستر رنسانس فرهنگی شام شکل گرفت و نمایش‌هایی بر پایه متون عربی یا ترجمه نمایشنامه‌های اروپایی تولید می‌شد. دوره دوم «تولد دوباره» در اواخر دهه ۱۹۶۰ و پس از جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷ رخ داد که خواست تئاتری با هویت فلسطینی نمایان شد؛ از جمله گروه‌های شناخته‌شده آن دوره گروه تئاتر بلالین بود که در ۱۹۷۰ تأسیس شد. دوره سوم پس از پیمان اسلو در ۱۹۹۳ آغاز شد و حرفه‌ای شدن تئاتر در کرانه باختری را به همراه داشت، هرچند پیشرفت در نوار غزه بسیار دشوارتر بود.

## معماری

[بندانگشتی|220x220پیکسل|هنر موزاییک [قبةالصخره]]
معماری سنتی فلسطین دوره زمانی تاریخی گسترده‌ای را دربرمی‌گیرد و سبک‌ها و تأثیرات گوناگونی در طول اعصار داشته است. معماری شهری سرزمین فلسطین پیش از ۱۸۵۰ نسبتاً پیشرفته بود. با آنکه به بافت جغرافیایی و فرهنگی بزرگ‌تر شام و جهان عرب تعلق داشت، سنتی متمایز را شکل می‌داد که «به‌گونه‌ای چشمگیر از سنت‌های سوریه، لبنان یا مصر متفاوت بود». با این حال خانه‌های شهری فلسطینی در مفاهیم بنیادین آرایش فضای زندگی و گونه‌های آپارتمانی با الگوهای رایج سراسر مدیترانه شرقی مشترک بودند. تنوع غنی و یگانگی بنیادین فرهنگ معماری این گستره پهناور از بالکان تا شمال آفریقا برآیند تبادل‌هایی بود که کاروان‌های راه‌های بازرگانی و گسترش حکومت عثمانی از آغاز سده شانزدهم تا پایان جنگ جهانی اول پدید آورده بودند.

## شعر
شعر فلسطینی با بهره‌گیری از قالب‌های کلاسیک پیش از اسلام همچنان شکلی بسیار مردم‌پسند از هنر به شمار می‌رود و اغلب هزاران شنونده فلسطینی را به خود جذب کرده است. شاعران بخشی از سنت‌های شفاهی محلی بودند و قصیده‌خوانی ویژگی هر شهر فلسطینی به شمار می‌رفت.

پس از آوارگی ۱۹۴۸ شعر به ابزاری برای کنشگری سیاسی دگرگون شد. از میان فلسطینیانی که شهروند اسرائیل شدند و به ادبیات مقاومت شهرت یافتند می‌توان از محمود درویش، سمیح القاسم و توفیق زیاد نام برد. آثار این شاعران تا سال‌ها برای جهان عرب ناشناخته ماند تا آنکه غسان کنفانی، نویسنده فلسطینی تبعیدی در لبنان، گزیده‌ای از آثار آنان را در ۱۹۶۶ منتشر کرد.

## هنر فلسطینی

بندانگشتی|بشقاب موزاییک در خربة المفجر نزدیک اریحا، حدود ۷۳۵ میلادی
همانند ساختار جامعه فلسطینی، عرصه هنرهای فلسطینی بر سه مرکز جغرافیایی اصلی گسترده است:

# کرانه باختری و نوار غزه
# پراکندگی فلسطینی در جهان عرب
# اروپا، ایالات متحده و دیگر نقاط جهان

هنر معاصر فلسطینی ریشه در هنرهای عامیانه و نقاشی سنتی مسیحی و اسلامی دارد. پس از اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان درونمایه‌های ملی‌گرایانه چیرگی یافت و هنرمندان فلسطینی از رسانه‌های گوناگون برای بیان و کاوش پیوند خود با هویت و سرزمین بهره بردند. در دهه ۱۹۹۰ سلام دیاب، هشام زریق، عیسی دیبه و دیگران سبک‌ها و نمادگرایی نوین را به کار گرفتند.

## صنایع دستی
طیف گسترده‌ای از صنایع دستی که بسیاری از آن‌ها سده‌ها پیشینه دارند هنوز در فلسطین تولید می‌شوند. صنایع دستی فلسطینی شامل گلدوزی، بافندگی، سفال‌گری، صابون‌سازی، شیشه‌گری، منبت‌کاری چوب زیتون و حکاکی صدف است.

## سینما

سینمای فلسطینی دربرگیرنده فیلم‌های مستند و داستانی است که فلسطینیان عرب پیش و پس از ۱۹۴۸ ساخته‌اند. بسیاری از فیلم‌های فلسطینی با پشتیبانی مالی اروپا تولید شده‌اند و بیش از ۸۰۰ فیلم درباره فلسطینیان و درگیری اسرائیل و فلسطین ساخته شده است.

## آشپزی نوین

[بندانگشتی|جوان فلسطینی در حال تهیه فلافل در [رام‌الله]]
بندانگشتی|مقلوبه
پیشینه حکمرانی امپراتوری‌های گوناگون بر فلسطین در آشپزی فلسطینی بازتاب یافته است. به‌طور کلی غذاهای نوین فلسطینی از حکومت سه گروه بزرگ اسلامی تأثیر پذیرفته‌اند: اعراب، اعراب متأثر از فرس و ترکان. بدویان اصیل عرب در سوریه و فلسطین سنت‌های آشپزی ساده‌ای داشتند که عمدتاً بر برنج، گوشت بره، ماست و خرما استوار بود.

آشپزی امپراتوری عثمانی که فلسطین را از ۱۵۱۷ تا ۱۹۱۸ در بر داشت بخشی از آشپزی غنی عربی بود. پس از جنگ کریمه جوامع خارجی بسیاری (از جمله بوسنیایی‌ها، یونانی‌ها، فرانسوی‌ها و ایتالیایی‌ها) در منطقه ساکن شدند و آشپزی آن‌ها به‌ویژه آشپزی بالکان در شکل‌گیری آشپزی فلسطینی نقش داشت. با این حال تا دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ خوراک اصلی بسیاری از خانواده‌های روستایی فلسطینی بر پایه روغن زیتون، زعتر و نانی بود که در تنور ساده‌ای به نام طابون پخته می‌شد.
چپ|بندانگشتی|کنافه در تابه
آشپزی فلسطینی به سه ناحیه تقسیم می‌شود: جلیل، کرانه باختری و نوار غزه. آشپزی جلیل اشتراک فراوانی با آشپزی لبنانی دارد. مطبخ نوار غزه از مصر همسایه و ساحل مدیترانه تأثیر گرفته و ماهی خوراک اصلی بسیاری از مردم آن ناحیه است.

از خوراک‌های سرشناس فلسطینی می‌توان مسخّن (غذای ملی فلسطین)، کنافه نابلسی، پنیر نابلسی، پنیر عکاوی، سماقیه و مقلوبه را نام برد.

## نمادهای ملی
سرود ملی فلسطین با نام «بلادی» در سال ۱۹۹۶ پذیرفته شد. درخت ملی فلسطین زیتون و حیوان ملی آن عقاب صحرایی است.

پرچم فلسطین دارای مثلث قرمز در سمت چپ و سه نوار افقی سیاه، سفید و سبز است. مثلث قرمز نماد خاندان هاشمی، نوار سیاه نماد خلافت عباسی بغداد (۷۵۰–۱۲۵۸)، نوار سفید نماد خلافت اموی دمشق (۶۶۱–۷۵۰) و نوار سبز نماد خلافت فاطمی قاهره (۹۶۹–۱۱۷۱) است. این رنگ‌ها در شورش بزرگ عربی ۱۹۱۶ پذیرفته شدند.

## ورزش
ورزشکاران فلسطینی از المپیک تابستانی ۱۹۹۶ در همه دوره‌های بازی‌های المپیک شرکت کرده‌اند.

بازی‌های به‌جامانده از دوره عثمانی مانند اسب‌سواری، دو، کشتی و شنا نقطه آغاز ورزش فلسطینی در دوران قیمومت بریتانیا بودند؛ اما فوتبال با گذشت زمان محبوبیت بیشتری یافت. آغاز واقعی تأسیس باشگاه‌های ورزشی-اجتماعی در فلسطین به دهه ۱۹۲۰ بازمی‌گردد. تا سال ۱۹۴۸ حدود ۶۵ باشگاه ورزشی در فلسطین وجود داشت که نزدیک به ۵۵ تای آن‌ها عضو فدراسیون ورزشی فلسطین عربی بودند که در ۱۹۳۱ تأسیس و در ۱۹۴۴ بازسازی شد.

تیم ملی فوتبال فلسطین در مقدماتی جام جهانی فوتبال ۲۰۱۴ با افغانستان بازی کرد و برای شرکت در جام ملت‌های آسیا ۲۰۱۵ به استرالیا سفر کرد.

باشگاه سوارکاری طرمسعیا که در ۲۰۰۷ تأسیس شد به فراهم ساختن دسترسی ارزان فلسطینیان به اسب‌سواری اختصاص دارد.

## فرهنگ مقاومت

### چفیه
چفیه فلسطینی با رنگ‌های سیاه و سفید امروزه نمادی ملی برای نبرد مردم فلسطین در مجامع بین‌المللی است. کشاورزان فلسطینی چفیه را برای خشک کردن عرق هنگام شخم زدن و محافظت از گرمای تابستان و سرمای زمستان بر سر می‌گذاشتند. پیوند نام چفیه با مبارزه ملی از شورش ۱۹۳۶ آغاز شد؛ زمانی که انقلابیان روستایی برای پنهان کردن چهره خود هنگام مقاومت در برابر نیروهای بریتانیایی از چفیه بهره می‌بردند. پس از آن به فرمان رهبران شورش شهرنشینان نیز چفیه بر سر گذاشتند تا شناسایی شورشیان توسط انگلیسی‌ها دشوار شود. از آن هنگام چفیه نماد مبارزه فلسطینی باقی مانده است.

## جستارهای وابسته

* فلسطین
* مردم فلسطینی
* آشپزی فلسطینی
* موسیقی فلسطین
* سینمای فلسطین
* صنایع دستی فلسطینی
* فلسطینی‌های پراکنده
* تطریز
* دبکه

## منابع


* 
* 
* 
* 

رده:فرهنگ غرب آسیا
رده:فرهنگ سرزمین فلسطین