باغ‌های ورسای

[thumb|left|274px|نمایی هوایی از بخشی از باغ‌های ورسای که در دورهٔ سلطنت [لوئی چهاردهم توسط آندره لونوتر، شارل لو برن، لوئی لو وو و ژول مانسار طراحی و ساخته‌شدند.]]
[بندانگشتی|274px|سیستم هیدرولیکی [ماشین دو مارلی در سال ۱۶۸۴ میلادی، به منظور آبیاری باغ‌های ورسای بر رود رود سِن ساخته شد.]]

**باغ‌های ورسای** (به فرانسوی: *Jardins du château de Versailles*) بخشی از املاک سلطنتی ورسای هستند که در گذشته متعلق به دربار پادشاهی فرانسه بود. این باغ‌ها در سمت غرب کاخ ورسای قرار دارند و حدود ۸۰۰ هکتار (۲۰۰۰ جریب) را در بر می‌گیرند. بخش عمده‌ای از زمین‌های آن به سبک باغ کلاسیک فرانسوی طراحی و منظم شده‌اند، سبکی که توسط آندره لُنوتر (André Le Nôtre) در همین مکان به کمال رسید. در اطراف باغ‌ها، کمربندی از جنگل‌ها قرار دارد و مرزهای آن از شرق به شهر ورسای، از شمال‌شرق به *Le Chesnay*، از شمال به *آربورتوم ملی شِورلوپ*، از غرب به *دشت ورسای* (که منطقه‌ای حفاظت‌شده از حیات وحش است)، و از جنوب به *جنگل ساتوری (Forêt de Satory)* محدود می‌شود.

ادارهٔ این باغ‌ها بر عهدهٔ نهاد عمومی کاخ، موزه و دارایی ملی ورسای است که زیر نظر وزارت فرهنگ فرانسه فعالیت می‌کند. باغ‌های ورسای یکی از پربازدیدترین مکان‌های عمومی فرانسه محسوب می‌شوند و سالانه بیش از شش میلیون بازدیدکننده دارند.

علاوه بر چمنزارها، گل‌کاری‌ها و مجسمه‌های دقیق و منظم، فواره‌های متعدد باغ از دوران لوئی چهاردهم به جا مانده‌اند و هنوز از شبکهٔ هیدرولیکی دوران پیش از انقلاب فرانسه (Ancien Régime) استفاده می‌کنند. این فواره‌ها نقشی اساسی در زیبایی و شهرت باغ‌ها دارند. از اواخر بهار تا اوایل پاییز، مراسمی به نام Les Grandes Eaux برگزار می‌شود که طی آن همهٔ فواره‌ها به‌صورت هم‌زمان فعال می‌شوند.

از دیگر بخش‌های شاخص باغ می‌توان به کانال بزرگ (Grand Canal) اشاره کرد که شاهکار طراحی لُنوتر به‌شمار می‌رود. همچنین در محوطهٔ باغ، کاخ گراند تریانون (Grand Trianon) برای استراحت و خلوت پادشاه لوئی چهاردهم ساخته شد، و پُتی تریانون (Petit Trianon) بعدها به ماری آنتوانت تعلق داشت که زمان خود را در آنجا با خانواده و دوستان نزدیکش می‌گذراند.

در سال ۱۹۷۹ میلادی، باغ‌های ورسای همراه با کاخ ورسای به‌دلیل اهمیت فرهنگی‌شان در قرون هفدهم و هجدهم در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.

## لوئی سیزدهم
با خرید نهایی زمین‌ها از ژان-فرانسوا دو گوندی در سال ۱۶۳۲ و به‌دست‌گرفتن مقام اربابی ورسای توسط لوئی سیزدهم در دههٔ ۱۶۳۰، باغ‌های رسمیدر بخش غربی کاخ ایجاد شدند. اسناد تاریخی نشان می‌دهند که در اواخر همان دهه، کلود موله (Claude Mollet) و یلر ماسون (Hilaire Masson) طراحی این باغ‌ها را بر عهده داشتند. این طرح اولیه تا زمان گسترش‌های بزرگ دوران لوئی چهاردهم در دههٔ ۱۶۶۰ تقریباً بدون تغییر باقی ماند.

طرح اولیهٔ باغ، که در نقشه‌ای موسوم به طرح دو بوس (Du Bus plan) مربوط به حدود سال ۱۶۶۲ حفظ شده، ساختار توپوگرافی مشخصی را نشان می‌دهد که مسیر تکامل بعدی باغ‌ها بر پایهٔ آن شکل گرفت. در این نقشه، محورهای اصلی شرقی–غربی و شمالی–جنوبی به‌وضوح ترسیم شده‌اند، محورهایی که طرح کلی باغ‌ها را تثبیت و سازمان‌دهی کردند.

## لوئی چهاردهم
در سال ۱۶۶۱، پس از سقوط وزیر دارایی نیکولا فوکه، که توسط رقبایش متهم به اختلاس وجوه سلطنتی برای ساخت کاخ مجلل خود در وو-لو-وی‌کومت (Vaux-le-Vicomte) شده بود، لوئی چهاردهم توجه خود را به ورسای معطوف کرد. با کمک معمار فوکه، لوئی لو وو (Louis Le Vau)، نقاش شارل لو بران (Charles Le Brun) و معمار منظر آندره لُنوتر (André Le Nôtre)، لوئی برنامه‌ای برای زیباسازی و گسترش کاخ ورسای آغاز کرد که تا پایان دوران سلطنتش ادامه داشت و بخش بزرگی از زمان و توجه او را به خود اختصاص داد.

از این نقطه به بعد، گسترش باغ‌های ورسای همگام با توسعه‌های کاخ پیش رفت؛ بنابراین، طرح‌های ساختمانی لوئی چهاردهم شامل باغ‌ها نیز می‌شد. در هر مرحله، مسیر بازدیدها با دقت مدیریت می‌شد و همه چیز تحت دستور و نظارت خود پادشاه آفتاب قرار داشت.

## لوئی پانزدهم
با خروج لوئی چهاردهم و دربار از ورسای در ۱۷۱۵ پس از مرگ او، کاخ و باغ‌ها وارد دوره‌ای از بلاتکلیفی شدند. در ۱۷۲۲، لوئی پانزدهم و دربار به ورسای بازگشتند. ظاهراً لوئی پانزدهم به توصیهٔ پدربزرگ‌پدری خود مبنی بر پرهیز از پروژه‌های پرهزینه ساختمانی توجه کرد و همانند لوئی چهاردهم، اقدام به طرح‌های بزرگ و گران‌قیمت در ورسای نکرد. تنها تغییر قابل‌توجه در باغ‌ها در دوران سلطنت او، تکمیل حوض نپتون (Bassin de Neptune) بین سال‌های ۱۷۳۸ تا ۱۷۴۱ بود.

به جای سرمایه‌گذاری در تغییر باغ‌های ورسای، لوئی پانزدهم که علاقه‌مند به گیاه‌شناسی بود، توجه خود را به تریانون معطوف کرد. در منطقه‌ای که اکنون دهکده ملکه (Hameau de la Reine) قرار دارد، او باغ‌های گیاه‌شناسی (les jardins botaniques) را ایجاد و نگهداری کرد. در سال ۱۷۵۰، زمانی که باغ‌های گیاه‌شناسی ساخته شدند، کلود ریچارد (Claude Richard, 1705–1784) مدیریت آن‌ها را بر عهده گرفت. در سال ۱۷۶۱، لوئی پانزدهم آنژ-ژاک گابریل (Ange-Jacques Gabriel) را مأمور ساخت پتی تریانون (Petit Trianon) کرد تا اقامتگاهی برای گذراندن وقت بیشتر در نزدیکی باغ‌های گیاه‌شناسی داشته باشد. در پتی تریانو بود که لوئی پانزدهم به آبله مبتلا شد و در ۱۰ مه ۱۷۷۴ در ورسای درگذشت.

## لوئی شانزدهم
با به تخت نشستن لوئی شانزدهم، باغ‌های ورسای تحت تغییراتی قرار گرفت که یادآور چهارمین مرحله از برنامه‌های ساختمانی لوئی چهاردهم بود. تحت تأثیر تغییر نگرش‌های فلسفی و آموزه‌های ژان-ژاک روسو و فلاسفهٔ عصر روشنگری، در زمستان ۱۷۷۴–۱۷۷۵ باغ‌ها به‌طور کامل دوباره کاشته شدند. درختان و درختچه‌هایی که از دوران لوئی چهاردهم باقی مانده بودند قطع یا کندن شدند تا باغ رسمی فرانسوی لُنوتر و هاردوئن-مانسار به سبک باغ انگلیسی تبدیل شود.

این تلاش برای تبدیل شاهکار لُنوتر به باغی انگلیسی موفقیت‌آمیز نبود. به‌دلیل توپوگرافی زمین، سبک انگلیسی رها شد و باغ‌ها دوباره به سبک فرانسوی کاشته شدند. با این حال، از نظر اقتصادی، لوئی شانزدهم دستور داد پالیسادها (دیوارهای پرکار ساخته‌شده از هرس‌های دقیق) با ردیف‌هایی از درختان لیمو یا شاه‌بلوط جایگزین شوند. همچنین برخی از بوسکه‌ها (گروه‌های درخت و درختچه) که از دوران پادشاه آفتاب باقی مانده بودند، به‌طور گسترده تغییر یافته یا تخریب شدند. مهم‌ترین اثر دوران لوئی شانزدهم در باغ‌ها، غار حمام آپولون (Grotte des Bains d'Apollon) بود؛ این غار صخره‌ای در بوسکه‌ای به سبک انگلیسی قرار داشت و شاهکار هیوبرت روبرت (Hubert Robert) به‌شمار می‌رود که مجسمه‌های غار تتیس در آن جای داده شدند.

در پتی تریانون (Petit Trianon)، که در سال ۱۷۷۴ توسط لوئی شانزدهم به ماری آنتوانت هدیه داده شد، ملکه جدید باغ‌ها و زمین‌های اطراف را به‌طور چشمگیری بازسازی کرد. بین سال‌های ۱۷۷۶ تا ۱۷۸۶، باغ‌های گیاه‌شناسی و مزرعهٔ کارکردی لوئی پانزدهم نابود شد تا باغی به سبک انگلیسی-چینی (Anglo-Chinese) ایجاد شود که شمال و شرق پتی تریانون را پوشش می‌داد. برخی از نمونه‌های گیاهان عجیب و غریب باغ گیاه‌شناسی حفظ شدند، اما بیشتر آن‌ها به Jardin des Plantes در پاریس منتقل شدند. در طراحی جدید، یک دریاچه و چند رودخانهٔ پیچ‌درپیچ ایجاد شد و معمار ریچارد میک (Richard Mique) مسئول طراحی سازه‌های تزئینی مانند غار، بلوودیر و **معبد عشق** شد. همچنین، دهکدهٔ ملکه (Hameau de la Reine) بین سال‌های ۱۷۸۲ تا ۱۷۸۸ ساخته شد که طراحی آن بر عهدهٔ میک و هیوبرت روبرت بود.

## انقلاب فرانسه
در سال ۱۷۹۲ و به دستور کنوانسیون ملی فرانسه، برخی از درختان باغ‌های ورسای قطع شدند و بخش‌هایی از پارک بزرگ (Grand Parc) تقسیم و پراکنده گردید. لوئی کلود ماری ریچارد (Louis Claude Marie Richard, 1754–1821)، مدیر باغ‌های گیاه‌شناسی و نوهٔ کلود ریچارد، با مشاهدهٔ تهدید احتمالی برای ورسای، با دولت وارد مذاکره شد و موفق شد از تفرقهٔ بیشتر پارک بزرگ جلوگیری کند و تهدید به نابودی پارک کوچک (Petit Parc) با ارائهٔ پیشنهادهایی مانند استفاده از پارتراس‌ها برای کاشت سبزیجات و ایجاد میوه‌زارها در فضاهای باز باغ لغو شد. این طرح‌ها هرگز اجرا نشدند، اما باغ‌ها برای بازدید عمومی باز شدند؛ به‌طوری که معمول بود مردم لباس‌های خود را در فواره‌ها می‌شستند و روی بوته‌ها پهن می‌کردند تا خشک شوند.

در سال ۱۷۹۳ بیشتر قطعات تزئینی بوسکه طاق پیروزی (Triumphal Arch Grove) نابود شدند.

## ناپلئون اول
دوران ناپلئون یکم عمدتاً به ورسای توجهی نکرد. در کاخ، مجموعه‌ای از اتاق‌ها برای استفاده ملکهٔ ماریا-لوئیز آماده شد، اما باغ‌ها تقریباً بدون تغییر باقی ماندند، جز قطع فاجعه‌بار درختان در بوسکه طاق پیروزی و بوسکه سه فواره. فرسایش شدید خاک موجب شد تا درختان جدیدی کاشته شوند.

## در فرهنگ عامه
ایجاد باغ‌های ورسای زمینه ساخت فیلم *[[هرج‌ومرج کوچک]]* به کارگردانی آلن ریکمن و پخش در سال ۲۰۱۵ است، که در آن کیت وینسلت در منظره‌ای تخیلی و ریکمن در نقش پادشاه لوئی چهاردهم بازی می‌کند.

## جستارهای وابسته
* ماشین دو مارلی
* Potager du roi (Kitchen Garden of the King)
* History of the Palace of Versailles

## منابع

رده:باغ در ایولین
رده:تاریخ طراحی چشم‌انداز فرانسه
رده:تاریخ طراحی چشم‌انداز
رده:کاخ ورسای
رده:میراث جهانی در فرانسه