جغرافیای مولداوی

بندانگشتی|تصویر ماهواره‌ای مولداوی در سپتامبر ۲۰۰۳
بندانگشتی|چپ|نقشه طبقه‌بندی اقلیمی کوپن-گایگر برای مولداوی

مولداوی که در اروپای شرقی واقع شده است، از غرب و جنوب غربی با رومانی و از شمال، جنوب و شرق با اوکراین هم‌مرز است. بخش اعظم قلمرو این کشور در منطقه بسارابی، بین دو رودخانه اصلی منطقه، یعنی دنیستر و پروت قرار دارد. رود دنیستر بخش کوچکی از مرز مولداوی با اوکراین را در شمال شرقی و جنوب شرقی تشکیل می‌دهد، اما عمدتاً در بخش شرقی کشور جریان دارد و بسارابی را از ترانس‌نیستریا جدا می‌کند. رود پروت تمام مرز غربی مولداوی با رومانی را شکل می‌دهد. دانوب در جنوبی‌ترین نقطه مولداوی با مرز این کشور مماس می‌شود و مرزی به طول  را تشکیل می‌دهد.

سرزمین مولداوی بیشتر از دشت‌های تپه‌ای تشکیل شده و میانگین ارتفاع فقط حدود ۱۴۷ متر است. بلندترین نقطه، تپه بلنشتی با ۴۳۰ متر ارتفاع است. خاک سیاه و بسیار حاصل‌خیز مولداوی باعث شده کشاورزی، به‌ویژه انگور و غلات، محور اصلی اقتصاد باشد. این کشور بین دو رود مهم قرار گرفته: پروت در غرب و نیستر در شرق. با وجود نبود مرز دریایی، آبراه‌هایش به حوضه دریای سیاه می‌ریزد. آب‌وهوا معتدل قاره‌ای است؛ تابستان‌ها گرم و زمستان‌ها نسبتاً ملایم. در مرکز کشور هنوز نواحی جنگلی کادری دیده می‌شود اما بسیاری از جنگل‌ها در گذشته نابود شده‌اند. تفاوت چشم‌انداز بین دشت‌های شمالی و مناطق جنگلی مرکزی از ویژگی‌های جغرافیایی مهم مولداوی است. 

## داده‌های اساسی

## آب‌وهوا
نزدیکی مولداوی به دریای سیاه به آن آب‌وهوایی معتدل و آفتابی بخشیده است.
اقلیم مولداوی نسبتاً قاره‌ای است: تابستان‌ها گرم و طولانی با دمای میانگین حدود ، و زمستان‌ها نسبتاً ملایم و خشک با دمای میانگین ژانویه  است. بارندگی سالانه که از حدود  در شمال تا  در جنوب متغیر است، می‌تواند نوسانات زیادی داشته باشد؛ دوره‌های طولانی خشکی غیرمعمول نیستند. سنگین‌ترین بارندگی‌ها در اوایل تابستان و دوباره در اکتبر رخ می‌دهد؛ رگبارهای شدید و طوفان تندری رایج هستند. به دلیل ناهمواری زمین، باران‌های شدید تابستانی اغلب باعث فرسایش و رسوب‌گذاری در رودخانه‌ها می‌شوند.

**رکوردهای آب‌وهوایی**:
بالاترین دمای ثبت‌شده تاکنون  در فالشتی در ۷ اوت ۲۰۱۲ بوده است.
پایین‌ترین دمای ثبت‌شده تاکنون  در ۲۰ ژانویه ۱۹۶۳ در براتوشنی بوده است.

آب‌وهوای کیشیناو (مرکز مولداوی)

آب‌وهوای بالتی (شمال مولداوی)

آب‌وهوای تیراسپول (مرکز مولداوی)

آب‌وهوای کاهول (جنوب مولداوی)

## ناهمواری‌ها

بخش عمده‌ای از خاک مولداوی را فلاتی با تپه‌های ملایم تشکیل می‌دهد که توسط رودخانه و جویبارهای متعددی بریده شده است. از نظر زمین‌شناسی، مولداوی عمدتاً بر روی سنگ‌های رسوبی عمیق قرار دارد که تنها در شمال جای خود را به برون‌زدهای بلورین سخت‌تر می‌دهند. تپه‌های مولداوی بخشی از فلات مولداوی بزرگتر هستند.

چشم‌انداز شمالی مولداوی با ارتفاعات و تپه‌مورهای ملایم (تا  ارتفاع از سطح دریا) شناخته می‌شود که با دشت‌های تخت کوچک در دره‌های جویبارهای متعدد (در ارتفاع ) درهم آمیخته‌اند. این تپه‌ها که دارای میانگین ارتفاع  و حداکثر ارتفاع  هستند، به دو بخش فلات مولداوی شمالی و فلات دنیستر تقسیم می‌شوند و در ادامه بخش شمالی استان چرنیوتسی در اوکراین را اشغال می‌کنند. دامنه‌های شرقی رشته‌کوه دنیستر (میانگین ، حداکثر )، ساحل مرتفع سمت راست رود دنیستر را تشکیل می‌دهند.

در جنوب، دشت بالتی و دشت پروت میانی قرار دارند که میانگین ارتفاع آن‌ها  و حداکثر آن  است. این منطقه که در اصل پوشیده از جنگل بوده، در طول قرن‌های ۱۹ و ۲۰ برای کشاورزی به‌طور گسترده جنگل‌زدایی شده است. برخلاف مناطق شمالی و جنوبی که شیب‌دارتر هستند، به این منطقه «دشت» گفته می‌شود، اگرچه ناهمواری آن با زمین‌های تخت بسیار متفاوت است و پوشش گیاهی آن نیز با استپ فرق دارد.

تپه‌های مولداوی مرکزی به دو بخش تپه‌های چولوکوری و فلات کودری تقسیم می‌شوند و در ارتفاع میانگین حدود  قرار دارند. این تپه‌ها شامل خط‌الرأس‌هایی هستند که با دره‌های عمیق و تخت، آبکندها و فرورفتگی‌های ناشی از رانش زمین درهم آمیخته‌اند. دامنه‌های پرشیب و پوشیده از جنگل بخش زیادی از این ناحیه را تشکیل می‌دهند که در آن درختان ممرز، بلوط، نمدار، افرا، گلابی وحشی و گیلاس وحشی رایج‌ترین گونه‌ها هستند. اصطلاح «کودری» به‌طور کلی به جنگل‌ها اشاره دارد، اما از آنجا که در مولداوی بیشتر جنگل‌ها در بخش مرکزی حفظ شده‌اند، کودری گاهی در زبان محاوره به جنگل‌های باقی‌مانده در تپه‌های غرب و شمال کیشیناو اشاره دارد. تپه‌های دنیستر در امتداد رود رائوت با تپه‌های چولوکوری هم‌مرز هستند.

بلندترین نقطه کشور، تپه بالانشتی است که بسته به منبع، ارتفاعی برابر با  دارد و در تپه‌های کورنستی، بخش غربی فلات کودری واقع شده است. در شمال غربی آن، تپه‌های چولوکوری (میانگین ، حداکثر ) قرار دارند. در جنوب، تپه‌های تیقچی (میانگین ، حداکثر ) امتداد یافته و موازی با دره پروت سفلی به سمت جنوب پیش می‌روند.

در جنوب شرقی، بخش جنوبی فلات کودری که دارای میانگین ارتفاع  و حداکثر  است و دارای آبکندها و دره‌های فرسایشی متعددی می‌باشد، به تدریج به دشت مولداوی جنوبی می‌پیوندد که در اوکراین با دشت بودجاک ادامه می‌یابد. بیشتر منطقه گاگائوزیا در دشت یالپوگ واقع شده است.

ترانس‌نیستریا (ساحل چپ دنیستر) دارای شاخه‌هایی از فلات پودولیا (میانگین ، حداکثر ) است که توسط شاخه‌های فرعی رود دنیستر بریده شده‌اند. نیمه جنوبی ترانس‌نیستریا، یعنی «دشت دنیستر سفلی»، می‌تواند به عنوان انتهای غربی استپ اوراسیا در نظر گرفته شود و دارای میانگین ارتفاع  با حداکثر  است. ساحل راستِ مرتفع و ساحل چپِ کم‌ارتفاع دنیستر در اینجا تضاد شدیدی با هم دارند، جایی که دید با جنگل‌ها مسدود نمی‌شود.

حدود ۷۵ درصد از خاک مولداوی با نوعی خاک به نام چرنوزم (خاک سیاه) پوشیده شده است. در تپه‌های شمالی، خاک‌هایی با بافت رسی بیشتر یافت می‌شود؛ در جنوب، خاک سرخ غالب است. خاک به سمت جنوب حاصلخیزی کمتری پیدا می‌کند اما همچنان می‌تواند از تولید انگور و آفتابگردان پشتیبانی کند. تپه‌ها دارای خاک‌های جنگلی هستند، در حالی که بخش کوچکی در جنوب مولداوی در منطقه استپ قرار دارد، اگرچه امروزه اکثر مناطق استپی زیر کشت رفته‌اند. بخش‌های پایین‌دست رودخانه‌های پروت و دنیستر و دره‌های رودخانه‌ای جنوبی، شوره‌زار هستند.

زهکشی آب‌ها در مولداوی به سمت جنوب، به سوی زمین‌های پست دریای سیاه و در نهایت به درون دریای سیاه است، اما تنها هشت رودخانه و نهر طولی بیش از  دارند. رود اصلی مولداوی، دنیستر، تقریباً در تمام طول کشور قابل کشتیرانی است و در زمستان‌های گرم یخ نمی‌زند. رود پروت شاخه‌ای از دانوب است که در دورترین نقطه جنوب غربی کشور به آن می‌پیوندد. بیش از ۹۵٪ از گردش آب در مولداوی به یکی از دو رودخانه پروت یا دنیستر می‌ریزد. از شبکه توسعه‌یافته مولداوی شامل حدود ۳۰۰۰ نهر و جویبار که همگی به سمت جنوب و دریای سیاه می‌روند، تنها ۲۴۶ مورد طولی بیش از  دارند و تنها ۸ مورد از آن‌ها بیش از  هستند.

آب‌های زیرزمینی که به‌طور گسترده برای تأمین آب کشور استفاده می‌شوند، شامل حدود ۲۲۰۰ چشمه طبیعی هستند. ناهمواری زمین برای ساخت مخازن آب در اندازه‌های مختلف مناسب است.

### نقاط کرانه‌ای
* پایین‌ترین نقطه: نقطه‌ای بی‌نام در ساحل دنیستر 
* بلندترین نقطه: تپه بالانشتی 
* شمالی‌ترین نقطه: ناسلاوچا
* جنوبی‌ترین نقطه: جورجولشتی
* غربی‌ترین نقطه: کریوا
* شرقی‌ترین نقطه: پالانکا

## زیستگاه طبیعی
[بندانگشتی|نمایی از دره [دنیستر.]]
زیستگاه طبیعی مولداوی با استپ جنگلی مشخص می‌شود؛ نوعی زیستگاه با آب‌وهوای معتدل که از علفزارهای آمیخته با نواحی درختزار یا جنگل تشکیل شده است. کمربندی از استپ‌های جنگلی از اروپای شرقی تا سیبری شرقی در عرض اوراسیا کشیده شده که گذاری بین جنگل پهن‌برگ و مخلوط معتدله و علفزارها، گرم‌دشت‌ها و درختچه‌زارهای معتدله را شکل می‌دهد. در قرن نوزدهم، مولداوی شاهد کاهش شدید مناطق جنگلی بود که به دلیل خاک غنی، قربانی کشاورزی شدند.

## محیط زیست

[بندانگشتی|300px|چپ|ذخیره‌گاه‌های علمی و پارک‌های ملی مولداوی:  [پارک ملی اورهی|پارک ملی  ذخیره‌گاه‌های علمی]]
[300px|بندانگشتی|[پارک ملی اورهی]]

### اشارات تاریخی
* در قرن پنجم پیش از میلاد، هرودوت از حومه بین رودهای دنیستر و پروت دیدن کرد و این مکان را به عنوان «دشتی با خاک سیاه عمیق، غنی از علف و پرآب» توصیف کرد.
* شاهزاده لیتوانیایی، یوگایوا، از مولداویا به عنوان «کشوری ثروتمند و پربار» یاد کرد.
* طبق شهادت ماتئوس د مورانوِ ونیزی، «کشور بسیار خوب واقع شده بود، غنی از دام و انواع میوه‌ها، و مراتع عالی هستند».
* منابع طبیعی غنی مولداوی همواره عشایر را جذب می‌کرد. ساکنان مولداوی برای فرار از یورش‌های ویرانگر آن‌ها، مکان‌های سکونت خود را ترک کرده و در جنگل‌ها پنهان می‌شدند. شوالیه فرانسوی، گیلبرت دو لانوی، که در سال ۱۴۲۱ از این مکان‌ها دیدن کرد، به جمعیت ناچیز منطقه اشاره کرده است: «ما از میان بیابان‌های بزرگ عبور کردیم».
* جورج ریهرسدورف، مشاور پادشاه مجارستان (اواسط قرن شانزدهم) از سفر در «زمین‌های خالی و غیرمسکونی» شکایت داشت. در سال ۱۵۴۱، او اولین نقشه جغرافیایی (که تا به امروز حفظ شده است) از مولداویا را تهیه کرد که در آن رودخانه‌های دنیستر و پروت و همچنین شهرها و سایر مناطق مسکونی نشان داده شده بود، اما استپ‌های بزرگ را نیز برجسته کرده بود.
* نقشه‌ای از مولداوی توسط دیپلمات آلمانی، زیگیسموند فون هربرشتاین ترسیم شد. در نقشه او می‌توان فضاهای بدون درخت را دید؛ دشت بالتی در شمال و دشت بودجاک در جنوب.
* در قرن هفدهم، زائرانی به نام‌های پاول الپسکی (یک شماس سوری) و ایوان لوکیانوف (یک کشیش روس) در مسیر خود به سرزمین مقدس از مولداوی عبور کردند. این دو مسافر از وضعیت فاجعه‌بار سرزمینی که روزگاری شکوفا بود، حیرت‌زده شدند: «بهتر است که ویران نشود، زیرا هیچ جای دیگری مانند آن یافت نمی‌شود، و می‌تواند هر نوع محصولی بدهد».
* جهانگرد انگلیسی، جان بل، که او نیز از مولداوی دیدن کرد، دربارهٔ خاک‌های حاصلخیز و «شهرهای کوچک و زیبا» واقع در کنار رود رائوت نوشت.
* جغرافی‌دان روس، ک. لاکسمن، استپ بالتی را در آغاز قرن نوزدهم چنین توصیف کرد: «در شمال استپی واقع شده که تقریباً هیچ درختی ندارد. در شمال غرب، استپ تا این حد بدون درخت نیست».
* دانشمند ک. آرسنیف اشاره کرد که شمال بسارابی «آمیزه‌ای حقیقی از استپ‌های خشک با حاصلخیزترین مراتع، چمنزارهای غنی و باغ‌ها» است.
* مسافران و محققان از تضاد بین منابع طبیعی غنی مولداوی/استپ بالتی و جمعیت کم آن در قرن هجدهمِ جنگ‌زده، وضعیت اسفبار کشاورزی و همچنین فقر جمعیت محلی شگفت‌زده بودند.
* «بیابان، زمین بایر، استپ برهنه… سکونت در میان وسعت بی‌کران استپ بالتی نه «بر اساس» منطق، بلکه «بر خلاف» آن اتفاق افتاد. زندگی نیاکان دور بالتی‌ها پر از دشواری و رنج بود، اما آن‌ها توانستند مقاومت کنند.»
* «مزارع مولداوی، همان‌طور که توسط نویسندگان باستان و معاصر توصیف شده است، در حاصلخیزی خود عالی هستند و از غنای کوه‌ها بسیار پیشی می‌گیرند» (دیمیتری کانتمیر، *[[توصیف مولداوی]]*)
* «آیا کسی استپ‌های بسارابی را توصیف خواهد کرد؟ در واقع، آن‌ها شایسته توصیف هستند. با این حال برای این کار، به استعداد نیکلای گوگول فراموش‌نشدنی نیاز است که استپ‌های سرزمین مادری خود را بسیار زیبا برای ما به تصویر کشیده است. و استپ‌های بسارابی دست‌کم از زیبایی کم ندارند.» (کنستانتین استاماتی-کیورا)

### مسائل جاری
میراث زیست‌محیطی دوران کمونیستی مولداوی، مانند بسیاری دیگر از جمهوری‌های سابق شوروی، تخریب محیط زیست است. روش‌های کشاورزی مانند استفاده بیش‌ازحد از آفت‌کشها و کودهای مصنوعی با هدف افزایش بازده کشاورزی به هر قیمتی، بدون توجه به عواقب آن انجام می‌شد. در نتیجه، خاک و آب‌های زیرزمینی مولداوی توسط مواد شیمیایی ماندگار آلوده شدند که برخی از آن‌ها (از جمله ددت) در غرب ممنوع شده‌اند.

چنین اقداماتی تا به امروز در مولداوی ادامه دارد. در اوایل دهه ۱۹۹۰، استفاده از آفت‌کش‌ها در مولداوی به‌طور میانگین حدود بیست برابر سایر جمهوری‌های سابق شوروی و کشورهای غربی بود. همچنین، روش‌های کشاورزی ضعیف، مانند تخریب جنگل‌ها برای کاشت تاکستان، به فرسایش گسترده خاک کمک کرده است که ناهمواری‌های کشور از پیش مستعد آن هستند.

## توافق‌نامه‌های بین‌المللی زیست‌محیطی
*عضو در:*
آلودگی هوا، آلاینده‌های آلی پایدار، تنوع زیستی، کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییر اقلیم، پیمان کیوتو، بیابان‌زایی، گونه در خطر انقراض، پسماند خطرناک، پیمان مونترال، اثر زیست‌محیطی کشتیرانی، تالاب

*امضا کرده، اما تصویب نکرده:* هیچ‌یک از توافق‌نامه‌های منتخب

## جستارهای وابسته

* جغرافیای اروپا
* فهرست شهرهای مولداوی

## منابع

* 

## پیوند به بیرون