اصل ناتوانی

250px|بندانگشتی|چپ|دم طاووس در حال پرواز، نمونه کلاسیک «اصل علامت‌دهی پرهزینه» (یا اصل ناتوانی) با کیفیت نری است. طاووس‌های نری که دارای بزرگ‌ترین و درخشنده‌ترین دم‌ها هستند؛ توجه بیشتری را هم به سوی خود جلب می‌کنند؛ اما این دم سنگین و انگشت‌نما، شانس بقایشان را هم کاهش می‌دهد بنابراین، تنها نرهایی که سیستم ایمنی فوق‌العاده و توان بدنی بالا دارند، می‌توانند با وجود این دم سنگین زنده بمانند. خلاصه «اصل ناتوانی» این است: اگر می‌خواهی کسی باور کند که خیلی قوی/ثروتمند/مؤمن هستی، باید کاری کنی که یک آدم ضعیف/فقیر/بی‌ایمان از پس انجام دادنش برنیاید.

**اصل ناتوانی**  که با نام‌های **نشانه‌های تعهد پرهزینه**، **اصل علامت‌دهی پرهزینه**، **اصل سیگنال پرهزینه** یا **اصل آوانس** نیز شناخته می‌شود، فرضیه‌ای است که توسط آموتز زاهوی برای توضیح نحوه شکل‌گیری نظریه علامت‌دهی «صادقانه» در میان جانوران ارائه شده است. این نظریه تبیین می‌کند که چگونه فرگشت باعث می‌شود جانورانی که انگیزه‌ای برای فریب یکدیگر دارند، پیام‌های قابل اعتمادی ارسال کنند. طبق این اصل، یک علامت تنها زمانی قابل اعتماد است که هزینه‌ای را بر فرستنده تحمیل کند که پرداخت آن برای افراد ضعیف‌تر مقدور نباشد؛ به عبارت دیگر، علامت‌دهنده چیزی را هزینه می‌کند که فردی با کیفیت پایین‌تر توان پرداخت آن را ندارد.

خلاصه «اصل ناتوانی» (بدون فرمول) این است: اگر می‌خواهی کسی باور کند که خیلی قوی/ثروتمند/مؤمن هستی، باید کاری کنی که یک آدم ضعیف/فقیر/بی‌ایمان از پس انجام دادنش برنیاید.

## نام‌گذاری
در خصوص برگردان فارسی عبارت  در منابع علمی، تفاوت‌هایی وجود دارد. معادل استاندارد آکادمیک در کتاب‌های مرجع زیست‌شناسی فرگشتی، از جمله ترجمه آثار ریچارد داوکینز، واژه «اصل ناتوانی» است. در اینجا «ناتوانی» به معنای یک «مانع» یا «وزنهٔ اضافی» است که فرد برتر برای اثبات توانایی‌هایش به خود تحمیل می‌کند. 

علاوه بر این، در حوزه‌های تخصصی نظیر روان‌شناسی فرگشتی دین، از واژگانی چون **[[نظریه تعهد پرهزینه (روان‌شناسی فرگشتی)|تعهد پرهزینه]]** (Costly Commitment) یا **علامت‌دهی پرهزینه** نیز استفاده می‌شود. دین‌پژوهانی نظیر اسکات آتران و ریچارد سوسی ترجیح می‌دهند در حوزه رفتارهای انسانی از این اصطلاحات استفاده کنند؛ زیرا برخلاف اعضای بیولوژیک ثابت (مانند دم طاووس)، این «ناتوان‌سازی‌ها» در انسان (مانند مناسک دشوار مذهبی) رفتارهایی **انتخابی و ارادی** هستند که به عنوان نشانه‌هایی برای اثبات صدق نیت فرد عمل می‌کنند. واژگان دیگری نظیر «اصل آوانس» به دلیل ماهیت غیررسمی، معادل‌های دقیقی برای این مفاهیم علمی محسوب نمی‌شوند و نام اصلی مقاله در دانشنامه بر پایه عنوان «اصل ناتوانی» تثبیت شده است.

## تاریخچه
### خاستگاه
اصل ناتوانی در سال ۱۹۷۵ توسط زیست‌شناس اسرائیلی، آموتز زاهوی پیشنهاد شد. او استدلال کرد که انتخاب جفت از طریق آنچه او «انتخاب سیگنال» می‌نامید، منجر به علامت‌دهی صادقانه یا قابل اعتماد بین حیوانات نر و ماده می‌شود؛ حتی زمانی که هر دو طرف انگیزه‌ای برای بلوف زدن یا فریب یکدیگر داشته باشند. اصل ناتوانی تأکید می‌کند که ویژگی‌های جنسی ثانویه، سیگنال‌های پرهزینه‌ای هستند که شاخص‌های قابل اعتمادی از کیفیت علامت‌دهنده محسوب می‌شوند؛ زیرا این علائم هزینه‌هایی (منابعی) را بر علامت‌دهنده تحمیل می‌کنند که افراد با کیفیت پایین‌تر توان پرداخت آن را ندارند.

عمومیت این پدیده موضوع برخی بحث‌ها و اختلافات بوده است و دیدگاه‌های زاهوی دربارهٔ دامنه و اهمیت ناتوانی‌ها در زیست‌شناسی، توسط جریان اصلی علم (Mainstream) به‌طور کامل پذیرفته نشده است. با این وجود، این ایده بسیار تأثیرگذار بوده است و اکثر پژوهشگران این حوزه معتقدند که این نظریه برخی از جنبه‌های ارتباطات جانوری را تبیین می‌کند.

## مدل بازی علامت‌دهی گرافن

بندانگشتی|ایستاده=۱٫۵|چپ|نمودار بر پایه بازنمایی گرافیکی جانستون (۱۹۹۷) از یک ناتوانی زهاوی. در اینجا $C_L$ هزینه برای علامت‌دهنده با کیفیت پایین و $C_H$ هزینه برای علامت‌دهنده با کیفیت بالا است. سطوح بهینه علامت‌دهی برای کیفیت پایین $S^*_L$ و برای کیفیت بالا $S^*_H$ است.

اصل ناتوانی در ابتدا بحث‌برانگیز بود و زیست‌شناس بریتانیایی، جان مینارد اسمیت، از منتقدان اولیه برجسته ایده‌های زهاوی بود. با این حال، اصل ناتوانی پذیرش گسترده‌تری یافت زیرا توسط مدل‌های نظریه بازی‌ها حمایت شد که مهم‌ترین آن‌ها مدل «بازی علامت‌دهی» آلن گرافن، زیست‌شناس اسکاتلندی، در سال ۱۹۹۰ بود.

این مدل در واقع نوعی بازکشف مدل «علامت‌دهی بازار کار» مایکل اسپنس، اقتصاددان آمریکایی-کانادایی بود؛ جایی که متقاضی کار با اعلام تحصیلات پرهزینه، کیفیت خود را نشان می‌دهد. در مدل گرافن، کیفیت مردِ در حال خواستگاری با سرمایه‌گذاری در یک ویژگی عجیب و غریب - شبیه به دم طاووس - نشان داده می‌شود. این سیگنال در صورتی قابل اعتماد است که هزینه نهایی سیگنال‌ها برای سیگنال‌دهندگان با کیفیت بالاتر به‌طور متناسب کمتر از سیگنال‌دهندگان با کیفیت پایین‌تر باشد: هزینه می‌تواند کمتر یا سود بیشتر باشد، یا هر دو.

## انتخاب جنسی و مصرف‌گرایی خودنمایانه
در چارچوب انتخاب جنسی، این نظریه پیشنهاد می‌کند که جانورانی با آمادگی بیولوژیکی بیشتر، کیفیت خود را از طریق نوعی رفتار ناتوان‌کننده یا ریخت‌شناسی خاص نشان می‌دهند که در ظاهر وضعیت مساعد آن‌ها را کاهش می‌دهد. ایده اصلی این است که ویژگی‌های انتخاب‌شده از نظر جنسی، مشابه مصرف‌گرایی خودنمایانه در جوامع انسانی عمل می‌کنند؛ یعنی نشان‌دهنده توانایی «هدر دادن» یک منبع هستند. گیرندگان سیگنال می‌دانند که این نمایش صادقانه است، زیرا علامت‌دهندگانی با کیفیت پایین‌تر، توانایی تولید چنین علامت‌دهی‌های اسراف‌آمیز و بیهوده‌ای را ندارند و در صورت انجام آن، بقای خود را به خطر می‌اندازند.

## نقدهای توماس گتی بر مدل گرافن
مجموعه‌ای از مقالات توسط توماس گتی (Thomas Getty)، زیست‌شناس آمریکایی، نشان داد که اثبات آلن گرافن برای اصل ناتوانی، بر پایه یک فرض ساده‌کننده و حیاتی بنا شده است؛ مبنی بر اینکه علامت‌دهندگان هزینه و سود را به روش «جمعی» (Additive) با هم معاوضه می‌کنند، مشابه روشی که انسان‌ها پول را برای افزایش درآمد در همان واحد ارزی سرمایه‌گذاری می‌کنند. این موضوع در نمودارهای جانستون (۱۹۹۷) نشان داده شده است که در آن‌ها سطوح بهینه علامت‌دهی برای علامت‌دهندگان با کیفیت پایین و بالا متفاوت است.

اعتبار این فرض که هزینه‌ها و فواید جمعی هستند، در کاربرد آن برای فرگشتِ سیگنال‌های انتخاب‌شده از طریق انتخاب جنسی مورد تردید قرار گرفته است. استدلال می‌شود که از آنجایی که آمادگی بیولوژیکی به تولید فرزندان بستگی دارد، این تابع بیشتر «ضرب‌پذیر» (Multiplicative) است تا جمع‌پذیر.

## مثال‌های رفتاری: پرش آهو و رقابت در بقا
این تئوری ادعا می‌کند که علامت‌دهی‌های جانور برای مؤثر بودن باید هزینه یا نقصی را بر او تحمیل کنند. به عنوان مثال، وقتی یک آهو با مشاهده گرگ، پیش از فرار چندین بار به هوا می‌پرد (Stotting)، به روشی قابل اعتماد نشان می‌دهد که در وضعیت جسمانی بسیار خوبی قرار دارد و می‌تواند به آسانی از گرگ پیشی بگیرد. آهو با این ناتوانی لحظه‌ای و صرف انرژی گران‌بها، بر صداقت علامت خود تأکید می‌کند. این رفتار در خدمت منافع هر دو طرف است؛ زیرا از فرسودگی ناشی از تعقیب و گریز بیهوده جلوگیری می‌کند.

شباهت این رفتار در انسان‌ها نیز در بازی‌های کودکان دیده می‌شود، جایی که کودکان سریع‌تر، پیش از دویدن، تعقیب‌کننده خود را مسخره می‌کنند تا برتری خود را نشان دهند. در نهایت، رقابت میان اعضای یک گونه برای زادآوری (انتخاب جنسی) می‌تواند منجر به ظهور ویژگی‌هایی شود که اگرچه سازگاری کلی گونه را در محیط کاهش می‌دهند، اما به عنوان معیاری برای انتخاب برترین ژن‌ها عمل می‌کنند.

## تحلیل بیولوژیک: دم طاووس و صداقت سیگنال
دم طاووس نر نمونه کلاسیک نظریه اصل ناتوانی است. از منظر انتخاب طبیعی محض، این دم یک نقص محسوب می‌شود؛ زیرا وزن زیاد آن مانع پرواز سریع شده و رنگ‌های درخشانش باعث جلب توجه شکارچیان می‌شود. با این حال، دقیقاً همین «هزینه بقا» است که باعث اعتماد طاووس ماده به این سیگنال می‌شود.

منطق این مکانیسم در دو نکته نهفته است:
۱. عدم امکان تقلب: یک نر ضعیف یا بیمار که دارای بار ژنتیکی نامناسب (مثلاً انگل‌های زیاد) است، توانایی بیولوژیک لازم برای تولید و حمل چنین دم بزرگی را ندارد؛ بنابراین، تنها نرهایی که سیستم ایمنی فوق‌العاده و توان بدنی بالا دارند، می‌توانند با وجود این دم سنگین زنده بمانند.
۲. سیگنال کیفیت ژنتیکی: طاووس ماده با انتخاب نری که بزرگ‌ترین دم را دارد، در واقع در حال انتخاب ژن‌هایی است که توانسته‌اند بر این «ناتوانی خودخواسته» غلبه کنند. این اطمینان از کیفیت ژنتیکی، تضمین می‌کند که فرزندان او نیز این توان بقا را به ارث ببرند. این فرایند که به «نظریه ژن‌های خوب» (Good Genes Theory) مشهور است، توضیح می‌دهد که چرا هزینه‌بر بودن یک صفت، ضامن صداقت آن در بازار انتخاب جنسی است.

## نمونه‌ها و اصل ناتوانی
[بندانگشتی|چپ|250px|اتومبیل‌های لوکس و دیگر «[کالای وبلن|کالاهای وبلن» نمونه‌ای از علامت‌دهی پرهزینه در جوامع انسانی برای نمایش ثروت و موقعیت هستند.]]

در روان‌شناسی فرگشتی، رفتارهای انسانی اغلب از طریق اصل ناتوانی (Handicap Principle) تحلیل می‌شوند. این اصل بیان می‌کند که پدیده‌هایی نظیر دم طاووس، دقیقاً به این دلیل فرگشت یافته‌اند که «بی‌فایده» و «هزینه‌بر» هستند؛ زیرا تنها یک جانور واقعاً قدرتمند می‌تواند از عهده هزینهٔ چنین زایدهٔ پردردسری برآید بدون اینکه بقای او به خطر بیفتد. این مکانیسم راه تقلب را برای نرهای ضعیف‌تر می‌بندد.

## [[ایثار رقابتی]] و مطالعات زهاوی
آموتز زهاوی با مطالعه بر روی لیکوی عربی، که پرنده‌ای با عمر طولانی و رفتارهای اجتماعی پیچیده است، نوعی از ایثار را مشاهده کرد که با انتخاب خویشاوندی قابل تبیین نبود. او دریافت که این پرندگان برای انجام رفتارهای نوع‌دوستانه (مانند غذا دادن به دیگران یا نگهبانی دادن) با یکدیگر رقابت می‌کنند. زهاوی این پدیده را ایثار رقابتی نامید؛ در واقع پرنده با پذیرش هزینهٔ ایثار، «منزلت اجتماعی» خود را در گروه افزایش داده و جذابیت خود را برای جفت‌های بالقوه به اثبات می‌رساند.

## مصرف‌گرایی و انتخاب جنسی در انسان
جفری میلر، روان‌شناس فرگشتی، استدلال می‌کند که بسیاری از رفتارهای مدرن انسانی مانندمصرف‌گرایی آشکار، ریشه در انتخاب جنسی دارند. بر این اساس، خرید کالاهای وبلن نظیر اتومبیل‌های لوکس یا ساعت‌های گران‌قیمت، در واقع سیگنال‌هایی برای نمایش توان مالی و هوش (به عنوان شاخص‌های برازندگی) هستند. این کالاها دقیقاً به دلیل قیمت گزافشان کارکرد علامت‌دهی دارند، زیرا لایه‌های پایین‌تر اقتصادی توانایی تقلید این رفتار را ندارند.

## تغییرات فرهنگی در علامت‌دهی جسمانی
در گذشته، چاقی در بسیاری از فرهنگ‌هایی که با کمبود مواد غذایی روبرو بودند، به عنوان نشانه‌ای از ثروت و توانایی دسترسی به منابع (سیگنال مثبت) تلقی می‌شد. با این حال، در جوامع مدرن غربی که غذا به وفور در دسترس است، این سیگنال تغییر کارکرد داده است. امروزه تناسب اندام و صرف وقت و هزینه برای ورزش، به عنوان سیگنال جدیدی از «انضباط شخصی» و «موقعیت اجتماعی بالا» شناخته می‌شود، زیرا حفظ اندام متناسب در محیطی پر از کالری، هزینهٔ زمانی و ارادی بالایی می‌طلبد.

## علامت‌دهی پرهزینه در دین
نظریه علامت‌دهی پرهزینه که ریشه در زیست‌شناسی فرگشتی دارد، توضیح می‌دهد که چرا انسان‌ها و جانوران گاهی رفتارهایی بسیار پرهزینه، خطرناک یا سخت انجام می‌دهند که در ظاهر هیچ سودی برای بقای آن‌ها ندارد. در روان‌شناسی فرگشتی دین، این نظریه برای تبیین چرایی وجود مناسک دشوار و پرهزینه (مانند روزه‌داری‌های طولانی، قربانی کردن اموال، یا مناسک دردناک) به کار می‌رود.

## منطق فرگشتی: چرا هزینه دادن لازم است؟
در جوامع انسانی، بزرگ‌ترین تهدید برای همکاری، مسئله مفت‌سواری است؛ یعنی افرادی که از مزایای گروه بهره‌مند می‌شوند اما خودشان هزینه‌ای پرداخت نمی‌کنند. برای جلوگیری از نفوذ مفت‌سواران، گروه‌ها به سیگنال‌هایی نیاز دارند که «دروغ گفتن» در آن‌ها غیرممکن یا بسیار گران باشد.

یک مثال کلاسیک در زیست‌شناسی، دم طاووس یا پرش غزال (Stoting) در برابر شکارچی است. غزالی که با دیدن پلنگ به جای فرار سریع، به هوا می‌پرد، در حال ارسال این سیگنال پرهزینه است: «من آنقدر قوی و چابکم که حتی با اتلاف وقت و انرژی، تو نمی‌توانی مرا بگیری.» شکارچی با دیدن این سیگنال صادقانه، از تعقیب او منصرف می‌شود؛ زیرا غزال ضعیف نمی‌تواند چنین پرش پرهزینه‌ای را تقلید کند.

## جستارهای وابسته
* مصرف‌گرایی خودنمایانه

## منابع

رده:ارتباط جانوران
رده:رفتارشناسی جانوران
رده:گزینش جنسی
رده:گزینش