گرگ (اساطیر رومی)

250px|بندانگشتی|گرگ ماده در حال شیر دادن به دوقلوها
در افسانهٔ بنیان‌گذاری روم، **ماده‌گرگ** (که در لاتین به آن لوپا می‌گویند) گرگی ایتالیایی بود که از دو نوزاد دوقلو به نام‌های رومولوس و رِموس نگهداری کرد و به آن‌ها شیر داد. این دو نوزاد به فرمان پادشاه آمولیوس از شهر آلبا لونگا در طبیعت رها شده بودند تا بمیرند. ماده‌گرگ آن‌ها را در غارش، که «لوپرکال» نام داشت، پناه داد تا این‌که یک چوپان به نام فاوستولوس آن‌ها را پیدا کرد.

رومولوس بعدها بنیان‌گذار و نخستین پادشاه شهر رم شد و هر دو برادر در طول تاریخ به عنوان بنیان‌گذاران روم شناخته شدند. تصویر ماده‌گرگ که به این دو نوزاد شیر می‌دهد از زمان‌های باستان نمادی شناخته‌شده از روم بوده و یکی از مشهورترین نشانه‌های اسطوره‌های باستانی به‌شمار می‌رود.

## خاستگاه‌ها
شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد گرگ در میان اقوام باستانی ایتالیا جایگاه ویژه‌ای داشته است. یکی از افسانه‌ها روایت می‌کند که قوم هیرپینی این نام را به این دلیل گرفته‌اند که وقتی برای تأسیس نخستین مستعمرهٔ خود حرکت کردند، گرگی آن‌ها را به محل مورد نظرشان هدایت کرد (واژهٔ *hirpus* به معنای گرگ در زبان اسکی-اومبری).
افسانهٔ لوپرکال در مرکز روایت دوقلوها قرار دارد و احتمالاً از آن‌ها نیز قدیمی‌تر است. برای خدای رومی مارس، گرگ حیوانی مقدس است. همچنان بحث‌هایی دربارهٔ ارتباط این داستان با جشنوارهٔ باستانی لوپرکالیا وجود دارد.

در اسطوره‌شناسی یونانی، گفته می‌شود که مادر آپولون، یعنی لتو، برای فرار از هرا، او را در قالب یک ماده‌گرگ به دنیا آورد.

## منابع ادبی
سه نسخهٔ «معیار» از این افسانه – نوشته‌های تیتوس لیویوس، پلوتارک و دیونوسیوس هالیکارناسی – همگی به‌شدت تحت تأثیر آثار کوئینتوس فابیوس پیکتور هستند.
او یکی از نخستین تاریخ‌نگاران رومی محسوب می‌شود و اثر از دست‌رفتهٔ او ماجرای ماده‌گرگ و دوقلوها را توصیف کرده است.

دوقلوها به فرمان آمولیوس رها شده بودند. برخی روایت‌ها می‌گویند که آن‌ها باید در کنار رود رها می‌شدند، و برخی دیگر می‌گویند که باید به داخل آب انداخته می‌شدند. خدمتکاری که مأمور این کار بود یا از انجام آن صرف‌نظر کرد یا به دلیل بالا بودن آب، نتوانست به نقطهٔ مورد نظر برسد. به‌جای آن، بچه‌ها را در آب ایستاده‌ای در پای پالاتین رها کرد.

روایت‌ها می‌گویند که یا سبد دوقلوها زیر درخت انجیر گذاشته شد یا در اثر جریان آب به آن نقطه رسید. در هر دو حالت، ماده‌گرگ آن‌ها را پیدا کرد و با مهربانی در نزدیکی لوپرکال از آن‌ها نگهداری کرد. بعدتر، چوپان‌های محلی آن‌ها را پیدا کردند.

دیونوسیوس گزارش می‌دهد که باران باعث شد سطح آب چنان بالا بیاید که خدمتکار آمولیوس ناچار شود دوقلوها را زودتر از محل تعیین‌شده رها کند. سبد حامل دوقلوها به‌آرامی با جریان آب عقب‌نشینی کرد تا به سنگی خورد و واژگون شد و بچه‌ها به گِل افتادند. ماده‌گرگ سپس رسید، پستان‌هایش را برای تغذیهٔ نوزادان پایین آورد و گِل را از بدنشان لیسید.

پس از آن‌که چوپانی حین چراندن گله‌اش این صحنه را دید، به‌سرعت نزد همراهانش رفت و گروهی گرد آمدند تا این منظرهٔ شگفت‌انگیز را ببینند. دوقلوها چنان به ماده‌گرگ چسبیده بودند که انگار مادر واقعی‌شان است. وقتی مردان سر و صدا کردند تا گرگ را بترسانند، او بی‌تفاوت عقب‌نشینی کرد و به غاری رفت که نزد مردم آرکادیا مقدس بود و محرابی به خدای طبیعت اپن داشت.

لیوی می‌گوید خدمتکاران آمولیوس صرفاً از روی تنبلی بچه‌ها را در آب ایستاده رها کردند. درخت انجیر، اولین جایی بود که به آن رسیدند و فکر کردند بچه‌ها در هر حال خواهند مرد. دوقلوها در سبد گریه می‌کردند تا اینکه آب فروکش کرد و آن‌ها را روی خشکی گذاشت. ماده‌گرگ از تپه‌ها برای نوشیدن آب آمده بود که صدای گریهٔ آن‌ها را شنید.

پلوتارک می‌گوید خدمه به‌خاطر شدت سیلاب نتوانستند فرمان شاه را کاملاً اجرا کنند. پس از رها کردن دوقلوها در ساحل، آب دوباره بالا آمد و آن‌ها را با خود برد، سپس به‌آرامی در نزدیکی درخت انجیر رها کرد.

هر سه نویسنده به روایت‌هایی اشاره می‌کنند که در آن واژهٔ "lupa" نه به معنای «ماده‌گرگ»، بلکه به‌عنوان کنایه‌ای برای تن‌فروشی در روم باستان به کار رفته است. پلوتارک دو روایت دیگر نیز ارائه می‌دهد که ربطی به ماده‌گرگ یا رهاسازی ندارند: در یکی، دوقلوها فرزندان هرکول هستند که پس از برنده شدن در بازی تاس، مادرشان را – که جایزه‌ای ناآگاه بوده – می‌برد؛ و در روایتی دیگر، پدربزرگ آن‌ها بچه‌ها را با یک جفت نوزاد دیگر عوض کرده و در خفا از شهر بیرون می‌فرستد تا نزد چوپانان بزرگ شوند و سپس در گابئی آموزش ببینند.

## شمایل‌شناسی

### نخستین بازنمایی
در «آینهٔ بولسنا» متعلق به تمدن اتروسک، تصویری از ماده‌گرگ و دوقلوها در میان چهره‌های انسانی و حیوانی دیده می‌شود. تفسیرهای متفاوت، مانع از دستیابی به اجماعی دربارهٔ بسیاری از ویژگی‌های آن شده‌اند.
از جمله دربارهٔ قدمت آن. با این حال، این اثر با سایر آینه‌های مشابه – که به‌عنوان هدیهٔ عروسی در قرن چهارم پیش از میلاد در منطقهٔ اوریتریا ساخته می‌شدند – هم‌خوانی دارد و احتمالاً مربوط به حدود سال‌های ۳۳۰ تا ۳۴۰ پیش از میلاد است.

مجسمهٔ معروف گرگ کاپیتول ممکن است از منشأ تمدن اتروسک یا لاتین‌ها باشد. اما کشفی در جریان مرمت آن در سال ۲۰۰۰ و نتایج تاریخ‌گذاری رادیوکربن تردیدهایی دربارهٔ قدمت باستانی آن پدیدآورد.

یکی از سنگ‌های یادبود اتروسکی یافت‌شده در بولونیا که قدمت آن به حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد، حیوانی (احتمالاً گرگ) را در حال شیر دادن به نوزادی نشان می‌دهد. تا سال ۲۶۹ پیش از میلاد، سکهٔ نقره‌ای درام قدیمی‌ترین تصویر از نماد کامل است، با ویژگی خاص «گرداندن سر ماده‌گرگ» به عقب و پایین، به‌سوی دوقلوها.

تصویر متمایز گرگ ماده و دوقلوها، آن را از دیگر نمادهای شهر، همچون روما، الههٔ نگهبان شهر، یا آکیلا قابل‌تشخیص‌تر می‌کرد. این ویژگی در دوره‌ای که دنیای روم گسترش یافت و نمادهای روم برای حفظ وحدت اهمیت یافتند، سودمند بود. تا قرن نخست پس از میلاد، گرگ ماده در رم و استان‌های امپراتوری رایج بود. او و دوقلوها بر روی Ara Pacis مجلل، که به افتخار آگوستوس ساخته شده و به پاکس، الههٔ صلح، اختصاص یافته بود، نمایش داده شدند.

سکه‌هایی با تصویر آنان ضرب و به‌طور گسترده‌ای در گردش قرار گرفتند. این سکه‌ها در مستعمرات رومی نیز تولید می‌شدند تا «رومی‌بودن» خود را ابراز کنند. همچنین این تصویرها بر روی اشیای شخصی مانند شمشیر، سگک، چراغ‌روغنی و تندیس‌ها، و نیز بر روی بناها، کف‌موزاییک‌ها و سنگ‌قبرهایی که به قرون اول تا سوم پس از میلاد بازمی‌گردند، دیده شده‌اند.


File:Bolsena mirror Roscher Lexikon p1465.jpg|آینهٔ بحث‌برانگیز بولسنا.
File:Cr 20-1-Reverse.jpg|رومولوس و رموس. یک دیرخم نقره‌ای اولیه (۶٫۴۴ گرم). حدود ۲۶۹–۲۶۶ پیش از میلاد
File:Lupa Capitolina, Rome.jpg|گرگ کاپیتول. منشاء باستانی آن اکنون مورد تردید است.


## قرون میانهٔ آغازین
صندوقچه فرانک‌ها، یک صندوقچهٔ مزین آنگلوساکسونی از سدهٔ هشتم یا نهم میلادی که احتمالاً در نورتامبریا ساخته شده، گرگ ماده و دوقلوها را به همراه روایت خط رونی از داستان رومولوس و رموس نشان می‌دهد. سایر اشیای آنگلوساکسون و سکه‌هایی از همان دوره نیز آن‌ها را نمایش می‌دهند. امپراتوری بیزانس نیز به استفاده از این تصویر ادامه داد، و سکه‌هایی منسوب به آن‌ها در مکان‌هایی در آسیای مرکزی یافت شده‌اند که امروزه در تاجیکستان و ازبکستان قرار دارند، به‌همراه یک نقاشی دیواری سغدی از سدهٔ هشتم میلادی که گرگ ماده‌ای را با سر برگشته به پایین نشان می‌دهد که به دو کودک شیر می‌دهد.

## ورزش
تیم‌های فوتبال ایتالیایی باشگاه فوتبال آ.اس. رم و باشگاه فوتبال روبور سیه‌نا از این تصویر در نشان‌های رسمی تیم خود استفاده می‌کنند.

## موسولینی

دولت ایتالیای فاشیستی (۱۹۲۲ تا ۱۹۴۳) به رهبری بنیتو موسولینی در دوران قدرت خود از گرگ ماده به عنوان نماد استفاده می‌کرد.

## نشان‌ها و نمادها

File:Blason Es famille Ariño (Navarre).svg|نشان خاندان باسکی آرینیو از نابارا
File:Blason Es famille Artolaguirre (Donostia).svg|نشان خاندان باسکی آرتولاگیره از سان سباستیان
File:CoA mil ITA grp artiglieria 009.png|نشان گروه نهم توپخانه خودکششی ("برنرو") از نیروی زمینی ایتالیا
File:Blason Caudebec-lès-Elbeuf.svg|نشان کمون Caudebec-lès-Elbeuf در نرماندی، فرانسه
File:Actual Cluj county CoA.svg|نشان شهرستان کلوژ، رومانی
File:Blason Antoine Dubois (1756-1837).svg|نشان جراح و پزشکی زایمان ناپلئون بناپارت، بارون آنتوان دوبوا (۱۷۵۶–۱۸۳۷)
File:Blason Estillac.svg|نشان کمون (فرانسه) استییاک در نوول-آکیتن، فرانسه
File:CoA mil ITA rgt fanteria 080.png|نشان هنگ ۸۰ پیاده‌نظام نیروی زمینی ایتالیا
File:CommunesBelgique-La-Louviere.svg|نشان لا لوویر در والونی، بلژیک
File:Interbelic Nasaud County CoA.png|نشان شهرستان Năsăud، رومانی
File:Antico Stemma Piacenza.jpg|نشان تاریخی شهر پیاچنتسا در امیلیا-رومانیا، ایتالیا
File:CoA mil ITA rgt genio 08.png|نشان هنگ هشتم مهندسی نیروی زمینی ایتالیا
File:La lupa municipale 051214-01.JPG|نماد پلیس پایتخت شهرداری رم
File:Blason ville Rome-Empire.svg|بازسازی نشان رم در دورهٔ ناپلئون بناپارت
File:CoA mil ITA scuola genio.png|نشان مدرسه مهندسی رزمی نیروی زمینی ایتالیا
File:CoA mil ITA scuola trasmissioni.png|نماد مدرسه ارتباطات ارتش ایتالیا
File:Blason ville fr Villeloin-Coulangé (Indre-et-Loire).svg|نشان کمون Villeloin-Coulangé در سانتر-وال دو لوآر، فرانسه


## گرگ ماده سیه‌نا
سیه‌نا افسانه‌ای سنتی دارد که بر پایهٔ آن، شهر توسط سنیوس و آسکیوس، جفت دوقلوی دیگری که آنان نیز توسط گرگ ماده‌ای شیر داده شدند، بنیان‌گذاری شده است. این دو فرزندان رموس بودند که پس از کشته‌شدن پدرشان به‌دست عمویشان رومولوس، از رم گریختند. این افسانه پیش از دورهٔ رنسانس تأیید نشده، اما نقش‌های گرگ ماده و دوقلوها در شهر فراوان است و برخی از آن‌ها به دوره‌های پیش‌تر بازمی‌گردند.


File:Toscana Siena6 tango7174.jpg|*چرخ بخت* *Ruota della Fortuna* عنصر مرکزی کف‌موزاییکی کلیسای جامع سیه‌نا (حدود ۱۳۷۲ میلادی)


### سکه‌ها و اسکناس‌ها
گرگ ماده و دوقلوها بر روی چیزی ظاهر شدند که ممکن است نخستین سکهٔ نقره‌ای ضرب‌شده در رم باشد.


File:Sextans 2710029.jpg|سکستانس از حدود ۲۱۵ پیش از میلاد 
File:Satriena1.jpg|گرگ ماده بر روی سکه‌ای از حدود ۷۷ پیش از میلاد. سوی دیگر آن سر مارس است. 
File:Romania LeuBanknote 1915.jpg|اسکناس ۱ لئوی رومانی، سال ۱۹۱۵ 


## لوپرکالیا
لوپرکالیا جشنی بسیار کهن بود، حتی در دوران روم باستان. تاریخ‌نگاران رومی دربارهٔ ریشه‌های آن گمانه‌زنی‌هایی داشته‌اند. ممکن است این جشن با ایزد لوپرکوس، خدای دامداری و پشتیبان گله‌ها، مرتبط بوده باشد. برخی تاریخ‌نگاران آن را به گرگ ماده و غار لوپرکال پیوند می‌دهند.

## بازنمایی در هنر

### دیرینه‌روزگار

File:Mosaic depicting the She-wolf with Romulus and Remus, from Aldborough, about 300-400 AD, Leeds City Museum (16025914306).jpg|موزاییکی از گرگ ماده همراه با رومولوس و رموس، از آلدبورو (حدود ۳۰۰ میلادی)، موزه شهر لیدز 


### سده‌های میانه

File:Perugia - Fontana Maggiore - 6 - La lupa e la Vestale (copie) - Foto G. Dall'Orto 5 ago 2006.jpg|رونوشت فوارهٔ ماجورهٔ پروجا، اثر نیکولا پیزانو و جووانی پیزانو (۱۲۷۵)، عکس از G. Dall'Orto (۵ اوت ۲۰۰۶) 
File:Romulus and Remus - British Library Royal MS 19 E v f32r (detail).jpg|از *Romuleon*، یک نسخهٔ خطی نگارگری‌شده (کتابخانه بریتانیا، ۱۴۸۰) 


### رنسانس

File:Peter Paul Rubens - Romulus and Remus - Google Art Project.jpg|*رومولوس و رموس* اثر پیتر پل روبنس (۱۶۱۶) 
File:Wenceslas Hollar - Romulus and Remus, after Giulio Romano.jpg|*رومولوس و رموس* اثر Wenceslas Hollar، برگرفته از اثر جولیو رومانو (سدهٔ ۱۶) 
File:Quattro Fontane - The River Tiber.jpg|*رود تیبر* از Quattro Fontane اثر Muzio Mattei و دومنیکو فونتانا (اواخر سده ۱۶ میلادی). گرگ ماده در پشت تیبرینوس در سمت راست دیده می‌شود. 


### قرون هجدهم تا بیستم

File:La lupa con Romolo e Remo di Domenico Parodi e Francesco Biggi.JPG|*گرگ ماده با رومولوس و رموس* اثر Domenico Parodi و Francesco Biggi (1874) 
File:Rome Liddell 1860 Lupa Capitolina.jpg|اسکن‌شده از «تاریخ رم» (۱۸۶۰)، نوشتهٔ هنری لیدل (۶ فوریه ۱۸۱۱ – ۱۸ ژانویه ۱۸۹۸)، با تصویرگری جان گاردنر ویلکینسون (۵ اکتبر ۱۷۹۷ – ۲۹ اکتبر ۱۸۷۵). اسکن توسط Man vyi 
File:David Ozeransky from Ten Tribes (1932).jpg|*رومولوس و رموس* از مجموعهٔ "ده قبیله"، پیکرتراش: اریک گیل، عکس از David Ozeransky (1932) 
File:Comic History of Rome Table 01 Romulus and Remus discovered by a gentle shepherd.jpg|*تاریخ طنزآمیز رم - جدول ۰۱*، نمایانگر گرگ ماده‌ای زنانه و پیکوس، دارکوبی در بالا. اثر جان لیچ (حدود ۱۸۵۰) 


## منابع

* 

## پیوند به بیرون

رده:آفریده‌های افسانه‌ای زن
رده:پستانداران ماده
رده:سده هشتم (پیش از میلاد) در پادشاهی روم
رده:شخصیت‌ها در اسطوره‌شناسی روم
رده:ماده‌گرگ (اساطیر روم)
رده:نشان‌های نجابت خانوادگی
رده:گرگ در مذهب، ادبیات مردمی و طریقت‌ها