تعیین شده: علم حیات بدون اراده آزاد

**تعیین‌شده: علم حیات بدون اراده آزاد** (به انگلیسی: *Determined: A Science of Life Without Free Will*) کتابی غیرداستانی نوشتهٔ رابرت ساپولسکی، عصب‌شناس و زیست‌شناس آمریکایی است که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد. این کتاب استدلالی علمی و فلسفی علیه وجود اراده آزاد ارائه می‌دهد و مدعی است که رفتار انسان کاملاً توسط عوامل بیولوژیکی، محیطی و تاریخی تعیین‌شده است و جایی برای اراده آزاد به معنای متداول آن باقی نمی‌ماند. ساپولسکی در این اثر، که ادامه‌دهندهٔ ایده‌های کتاب پیشین او یعنی *رفتار:* زیست‌شناسی *انسان‌ها در بهترین و بدترین حالات* است، شواهد گسترده‌ای از علوم اعصاب، روان‌شناسی، ژنتیک، نظریه آشوب و مکانیک کوانتومی گردآوری کرده تا نشان دهد هیچ شکاف علمی‌ای برای ورود اراده آزاد وجود ندارد.

کتاب با استقبال گسترده‌ای روبرو شد و به فهرست پرفروش‌های نیویورک تایمز راه یافت، اما همزمان انتقادهای جدی از سوی فیلسوفان و برخی دانشمندان دریافت کرد که عمدتاً آن را بیش از حد جبرگرا و ناکافی در پرداختن به دیدگاه‌های سازگارگرا می‌دانند.

## مقدمه
کتاب با طرح این پرسش آغاز می‌شود که آیا انسان‌ها واقعاً دارای اراده آزاد هستند یا همهٔ اعمال، تصمیم‌ها و حتی نیت‌های ما نتیجهٔ زنجیره‌ای از علل پیشین است که از کنترل ما خارج‌اند. ساپولسکی استدلال می‌کند که باور به اراده آزاد نه تنها با یافته‌های علمی ناسازگار است، بلکه پذیرش نبود آن می‌تواند جامعه‌ای انسانی‌تر، عادلانه‌تر و مهربان‌تر بسازد. او تأکید می‌کند که جبرگرایی به معنای ناامیدی یا بی‌معنایی زندگی نیست، بلکه می‌تواند ما را از خشم، سرزنش بی‌جا و مجازات‌های انتقام‌جویانه رها کند.

## مشخصات کتاب
* **نویسنده**: رابرت ساپولسکی
* **عنوان اصلی**: Determined: A Science of Life Without Free Will
* **سال انتشار**: ۱۷ اکتبر ۲۰۲۳
* **ناشر**: Penguin Press
* **تعداد صفحات**: ۵۲۸ صفحه (نسخهٔ هاردکاور)
* **شابک**: ISBN 978-0525560975
* **ترجمه به فارسی**: با عنوان «محتوم: نگاه علم به زندگی بدون اراده آزاد» توسط عباس سیدین، نشر نوین (۱۴۰۲ خورشیدی)

## محتوای کتاب
کتاب به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: بخش نخست شواهد علمی علیه اراده آزاد را بررسی می‌کند و بخش دوم پیامدهای اخلاقی، حقوقی و اجتماعی پذیرش جبرگرایی را کاوش می‌نماید.

### عوامل تعیین‌کنندهٔ رفتار
ساپولسکی رفتار انسان را در مقیاس‌های زمانی مختلف تحلیل می‌کند:
* ثانیه‌ها پیش از عمل: فعالیت نورونی (مانند آزمایش‌های بنیامین لیبت که نشان می‌دهد فعالیت مغزی پیش از آگاهی آگاهانه آغاز می‌شود).
* دقیقه‌ها تا ساعت‌ها پیش: هورمون‌ها، خستگی، گرسنگی، و تأثیرات محیطی فوری.
* روزهای پیشین: تأثیر فرهنگ، تجربیات کودکی، و یادگیری اجتماعی.
* سال‌ها و دهه‌ها پیش: رشد مغزی، نوجوانی، و اثرات اپی‌ژنتیک.
* قرن‌ها و هزاره‌ها پیش: تکامل زیستی و فرهنگی.
* میلیون‌ها سال پیش: تکامل گونهٔ انسان.

او نشان می‌دهد که هیچ‌کدام از این عوامل تحت کنترل «خودِ» آگاه ما نیست و همهٔ آن‌ها زنجیره‌ای پیوسته تشکیل می‌دهند.

### رد پناهگاه‌های احتمالی اراده آزاد
ساپولسکی به‌طور مفصل سه مکانیسم احتمالی را که گاهی به عنوان راه فرار از جبرگرایی مطرح می‌شوند، رد می‌کند:
* **نظریه آشوب**: حتی اگر سیستم‌های پیچیده غیرقابل پیش‌بینی باشند، این غیرقابل پیش‌بینی بودن به معنای آزادی نیست؛ بلکه همچنان تعیین‌شده است.
* **پیچیدگی پدیدار (Emergence)**: ویژگی‌های سطح بالا (مانند آگاهی) از تعاملات سطح پایین پدید می‌آیند، اما این پدیدآیی جایی برای اراده آزاد مستقل ایجاد نمی‌کند.
* **مکانیک کوانتومی**: عدم‌تعیین در سطح کوانتومی نمی‌تواند به اراده آزاد در سطح ماکرو منجر شود؛ زیرا یا تصادفی است (که آزادی نیست) یا توسط آشوب تقویت نمی‌شود به گونه‌ای که کنترل آگاهانه ایجاد کند.

### پیامدهای اخلاقی و اجتماعی
ساپولسکی استدلال می‌کند که بدون اراده آزاد، مفاهیمی مانند «شایستگی» برای پاداش یا مجازات بی‌معنا می‌شود. او پیشنهاد می‌کند:
* نظام کیفری باید از مدل «انتقام» به مدل «قرنطینه» (مانند بیماری) تغییر کند: مجرمان را نه به خاطر «گناه» بلکه برای حفاظت از جامعه و درمان آن‌ها جدا کنیم.
* حذف کامل سرزنش و ستایش اخلاقی؛ جایگزینی آن با همدلی و درک علل رفتار.
* جامعه‌ای انسانی‌تر که در آن فقر، بیماری روانی و عوامل محیطی به عنوان علل جرم دیده شوند نه «شرارت ذاتی».

او مثال‌هایی از نظام قضایی اسکاندیناوی می‌آورد که تمرکز بر بازپروری دارد و نرخ بازگشت به جرم پایین‌تری نشان می‌دهد.

## استقبال و نقد
کتاب بلافاصله پرفروش شد و نقدهای مثبتی در رسانه‌هایی مانند وال استریت ژورنال، گاردین و ساینس دریافت کرد که آن را «جامع»، «سرگرم‌کننده» و «انسانی» توصیف کردند.

با این حال، انتقادهایی نیز وجود داشت:
* فیلسوفان سازگارگرا مانند دنیل دنت استدلال کردند که ساپولسکی تعریف محدودی از اراده آزاد ارائه می‌دهد و دیدگاه سازگارگرایانه (اراده آزاد سازگار با جبرگرایی) را نادیده می‌گیرد.
* جان مارتین فیشر نوشت که کتاب «چیز جدیدی در باب اراده آزاد یا مسئولیت اخلاقی ارائه نمی‌دهد».
* برخی منتقدان آن را بیش از حد ساده‌انگارانه در رد دیدگاه‌های فلسفی دانستند و تأکید کردند که پرسش اراده آزاد اساساً فلسفی است نه صرفاً علمی.

## پیوند به بیرون
* [صفحهٔ کتاب در وبگاه پنگوئن رندوم هاوس https://www.penguinrandomhouse.com/books/592344/determined-by-robert-m-sapolsky/]
* [صفحهٔ کتاب در گودریدز https://www.goodreads.com/book/show/83817782-determined]

## منابع

رده:کتاب‌های پنگوئن پرس
رده:کتاب‌های غیرداستانی ۲۰۲۳ (میلادی)