نسخه‌های دیوان حافظ

## نسخه‌های چاپی و تصحیح های دیوان حافظ

این مقاله به چاپ‌های دیوان حافظ می‌پردازد. آنچه که از اشعارِ حافظ به چاپ رسیده، دربردارندهٔ مجموعه‌های ناقص و کامل، غیر انتقادی و انتقادی، چاپِ سنگی، خوشنویسی‌شده، نسخه‌برگردان و حروف‌چینی چاپی است. در کتابشناسی حافظ گردآوریِ مهرداد نیکنام به‌سال ۱۳۶۷، ۳۰۰ دیوانِ چاپی و در کتابشناسیِ حافظ‌پژوهان و حافظ‌پژوهی گردآوریِ ابوالقاسم رادفر به‌سال ۱۳۶۸ ه‍.ش، ۲۲۵ دیوانِ چاپی فهرست شده‌اند و پس از آن نیز چاپ‌های بسیارِ دیگری منتشر شده‌اند.

### فهرستِ چاپ‌های دیوانِ حافظ
----

#### چاپ سنگی آپجان کلکته -1791 میلادی

##### تاریخ: ۱۷۹۱ م
##### چاپ: [[چاپ سنگی]] توسط انتشاراتِ آپجان در [[کلکته]]
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ ابوطالب لندنی برپایهٔ دوازده نسخهٔ خطی در ۱۵۷ برگه به‌قطع رحلی

##### توضیحات:
از کهن‌ترین چاپ‌های دیوانِ حافظ؛ سفارش از سوی ریچارد جانسن، عضوِ کمپانی هند شرقی؛ تقدیرِ ویلیام جونْز از جانسن برای این اقدام

----

#### چاپ بولاق – 1827 میلادی

##### تاریخ: ۱۲۴۳ ه‍.ق/۱۸۲۷ م
##### چاپ: چاپ در [[بولاق]]
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:

##### توضیحات:
به‌فرمانِ محمدعلی پاشا، نایبُ‌الْحکومهٔ مصر

----

#### چاپ کلکته – 1827 میلادی

##### تاریخ: ۱۲۴۳ ه‍.ق/۱۸۲۷ م
##### چاپ: چاپ در کلکته
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
به‌کوششِ بدرعلی عظیم‌آبادی

##### توضیحات:
دربردارندهٔ پیشگفتارِ محمد گلندام

----

#### چاپ کلکته – سرگرد جرت

##### تاریخ:

##### چاپ: چاپ در کلکته
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
توسط سرگرد جرت

##### توضیحات:
از متن‌های امتحانیِ فارسیِ کارمندانِ نظامی و دولتی در هند؛ مورد استفادهٔ هنری ویلبرفورس کلارک در ترجمه‌اش

----

#### نخستین چاپ سنگی ایران – 1254 هجری قمری

##### تاریخ: ۱۸ محرّم ۱۲۵۴ ه‍.ق/۱۳ آوریل ۱۸۳۸ م
##### چاپ: نخستین چاپ سنگی در ایران در قطعِ جیبی
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:

##### توضیحات:
----

#### چاپ لایپزیک – 1854

##### تاریخ: ۱۸۵۴ تا ۱۸۵۶ م
##### چاپ: چاپ در [[لایپزیگ]]
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
به‌کوشش هرمان بروکهاوس با عنوانِ دفتر شعر حافظ

##### توضیحات:
دربردارندهٔ بخشِ بزرگی از شرحِ سودی

----

#### چاپ سه جلدی وین - 1858

##### تاریخ: ۱۸۵۸ تا ۱۸۸۴ م
##### چاپ: چاپ در [[وین]] در سه جلد
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
ترجمهٔ فینتسنتس روزنتسوایگ فون شواناو با عنوانِ دیوان شاعر غزل‌سرای بزرگ حافظ

##### توضیحات:
----

#### چاپ سنگی بمبئی – 1896 میلادی

##### تاریخ: ۱۳۱۴ ه‍.ق/۱۸۹۶ م و ۱۳۲۲ ه‍.ق/۱۹۰۴ م
##### چاپ: دو نوبت چاپ سنگی در [[بمبئی]]
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
به‌کوشش و تصحیحِ محمد قدسی برپایهٔ پنجاه نسخهٔ دستنویس و چاپی در طول هشت سال

##### توضیحات:
مشهور به چاپ «قدسی»؛ رواج تا پیش از تصحیحِ محمد قزوینی و قاسم غنی در ۱۳۲۰ ه‍.ش/۱۹۴۱ م؛ بهره‌گیریِ هوشنگ ابتهاج از آن در تصحیح خویش

----

#### چاپ عبدالرحیم خلخالی

##### تاریخ: ۱۳۰۶ ه‍.ش/۱۹۲۷ م و چاپ مجدد به‌طور [[افست]] در ۱۳۶۹ ه‍.ش/۱۹۸۰ م
##### چاپ: چاپ در [[تهران]]
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیح سید عبدالرحیم خلخالی برپایهٔ چهار نسخهٔ دستنویس

##### توضیحات:
درجِ اختلافِ نسخه‌ها در پاورقی؛ دارای خطاهای بسیار؛ نسخهٔ مبنای تصحیحِ قزوینی و غنی؛ پایهٔ بسیاری از چاپ‌های دیوان؛ استفاده از آن با واسطهٔ نسخهٔ قزوینی و غنی به‌خاطرِ دردسترس نبودنش وفاداریِ کاملِ مصحح به متنِ نسخهٔ ۸۲۷ ه‍.ق

----

#### تصحیح حسین پژمان

##### تاریخ: ۱۳۱۵ ه‍.ش/۱۹۳۷ م و چندین بار تجدیدِ چاپ پس از آن
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
نخستین تصحیحِ انتقادیِ دیوان به‌کوششِ حسین پژمان بختیاری برپایهٔ سه نسخهٔ دستنویسِ ناقص

##### توضیحات:
دارای مقدمه‌ای طولانی و شاعرانه در چاپ‌های بعدی؛ خرده‌گیری بر روشِ قزوینی در مقابله در مقدمهٔ چاپ‌های پسین

----

#### تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی

##### تاریخ: ۱۳۲۰ ه‍.ش/۱۹۴۱ م با بیش از پنجاه بار تجدیدِ چاپ
##### چاپ: چاپ توسط انتشارات زوار در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ انتقادیِ دیوان توسطِ محمد قزوینی و قاسم غنی برپایهٔ مقابلهٔ نسخهٔ دستنویس به‌تاریخ ۸۲۷ ه‍.ق مورد استفادهٔ خلخالی با هفده نسخهٔ دستنویسِ تازه‌تر؛ به‌پیشنهادِ اسماعیل مرآت، وزیرِ فرهنگِ وقت

##### توضیحات
خوشنویسیِ تصحیح به‌خطِ حسن زرین‌خط؛ عدمِ یادداشتِ تفاوت‌های کار با نسخهٔ خلخالی؛ عدم گزارشِ منابعِ ابیاتِ افزوده و خوانش‌های خارج از نسخهٔ خلخالی؛ پایهٔ دیوان‌های خوشنویسی‌شدهٔ بسیار مانند اثرِ خسرو خروش؛ چاپی دربردارندهٔ پیوستِ افزوده‌های قزوینی از دیگر منابع و نمایهٔ ابیات به‌کوشش عبدالکریم جربزه‌دار در تهران به‌سال ۱۳۶۷ ه‍.ش با وجود چاپ‌های فراوان، تنها چاپ‌های زوار و اساطیر برای این تصحیح اعتبار کامل دارند.

----

#### تصحیح پرویز ناتل خانلری

##### تاریخ: سه نسخه در سه چاپ ۱۳۳۷، ۱۳۴۹ و ۱۳۵۹ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیح پرویز ناتل خانلری با عنوان غزل‌های خواجه حافظ شیرازی برپایهٔ غزل‌های موجود در «جُنگِ اسکندرمیرزا» نگاه‌داری‌شده در موزه بریتانیا و مقابله با سه نسخهٔ تازه‌تر؛ تصحیحِ دوم برپایهٔ چهارده نسخهٔ کهن؛ یکسانی نسخه‌های مبنا و روش تصحیح در تصحیح دوم و سوم

##### توضیحات:
تجدید نظر در تصحیحِ دوم و تجدیدِ چاپش در دو مجلّد در تهران و به‌سال ۱۳۶۲ ه‍.ش؛ چاپی علمی؛ برترین تصحیح از سوی بعضی حافظ‌پژوهان یا یکی از پنج تصحیح برترِ دیوانِ حافظ از سوی همهٔ حافظ‌پژوهان

----

#### تصحیح ابوالقاسم انجوی شیرازی

##### تاریخ: ۱۳۴۵ ه‍.ش و چندین تجدید چاپ
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ ابوالقاسم انجوی شیرازی

##### توضیحات:
دارای مقدمه‌ای از علی دشتی، حواشی و فهرستِ ابیات

----

#### تصحیح مسعود فرزاد

##### تاریخ: ۱۳۴۷ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در دو جلد در [[شیراز]]
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ مسعود فرزاد با عنوانِ جامعِ نُسَخِ حافظ

##### توضیحات:
انتشارِ تنها ده مجلد پیش از درگذشتِ مصحح در ۱۳۵۹ ه‍.ش؛ چاپ مجلدی دیگر توسط علی حصوری در تهران به‌سال ۱۳۶۲ ه‍.ش

----

#### تصحیح ایرج افشار

##### تاریخ: ۱۳۴۸ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
کار ایرج افشار با عنوانِ دیوانِ کهنهٔ حافظ برپایهٔ غزل‌های نوشته بر حاشیهٔ نسخه‌ای بی‌تاریخ از دیوانِ سلمان ساوجی

##### توضیحات:
باورِ افشار به کتابتِ این نسخه در حدودِ دو دههٔ نخست سدهٔ نهم ه‍.ق؛ مقایسه با نسخهٔ قزوینی و غنی از سوی افشار و ذکرِ اختلاف‌ها در حاشیه

----

#### نسخه برگردان کراچی

##### تاریخ: ۱۹۷۱ م
##### چاپ: چاپِ نسخه‌برگردان در [[کراچی]]
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
نسخه‌ای از مجموعهٔ محمود شیرانی نگاه‌داری‌شده در کتابخانهٔ دانشگاه پنجاب به‌تاریخ ۸۹۴ ه‍.ق

##### توضیحات
با خوشنویسیِ محمود بن حسن نیشابوری همراه با مقدمهٔ ممتاز حسن

----

#### تصحیح محمدرضا جلالی نائینی و نذیر احمد

##### تاریخ: ۱۳۵۰ ه‍.ش و ۱۳۵۲ ه‍.ش و تجدید چاپ در ۱۳۷۱ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در [[مشهد]] و تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ محمدرضا جلالی نائینی و نَذیر احمد برپایهٔ نسخهٔ گورکهپور نگاه‌داری در کتابخانهٔ سیدهاشم سبزپوش و چاپ دوم برپایهٔ همین نسخه و نسخهٔ گزیده‌ای از کتابخانه ایاصوفیه

##### توضیحات
مقابله با نسخه‌های دستنویسِ بسیارِ دیگر و چندین نسخهٔ چاپی و بررسیِ اختلاف و ذکر در پاورقی در هر دو چاپ؛ یکی از معتبرترین چاپ‌ها از نظرِ دقت در مقابله

----

#### تصحیح احمد شاملو

##### تاریخ: ۱۳۵۴ ه‍.ش در دو نوبت و چاپ سوم در ۱۳۶۰ ه‍.ش و چندین بارِ دیگر تجدید چاپ
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ احمد شاملو با عنوانِ حافظ شیراز، به روایتِ احمد شاملو

##### توضیحات:
عدمِ تعیینِ نسخه‌های دستنویسِ مورد استفاده در تصحیح از سوی مصحح؛ مهم‌ترین ویژگیِ آن، ترتیبِ منطقیِ ابیات به‌گفتهٔ خود مصحح و نقدِ آن از سوی بهاءالدین خرمشاهی؛ تغییرِ متنِ اشعار از چاپی به چاپی دیگر؛ استفادهٔ نابه‌جا از نقطه‌گذاری و حروفِ سیاه

----

#### تصحیح یحیی قریب

##### تاریخ: ۱۳۵۴ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ یحیی قریب برپایهٔ نسخه‌ای به‌تاریخ ۸۶۲ ه‍.ق و نسخه‌ای متعلق به سدهٔ دهم هجری قمری همراه با مقابله با چند نسخهٔ دستنویس و چاپی؛ دربردارندهٔ واژه‌نامه، یادداشت، حاشیه و تعلیقات مصحح

##### توضیحات:
تصحیحی علمی و نسبتاً معتبر؛ خودداری از تصحیح ذوقی و مبنا قراردادن نسخه‌های کهن

----

#### تصحیح رشید عیوضی و اکبر بهروز

##### تاریخ: ۱۳۵۶ و ۱۳۷۶ و ۱۳۸۵ ه‍.ش
##### چاپ: چاپِ نخست در [[تبریز]] و چاپِ دوم و سوم در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ رشید عیوضی و اکبر بهروز برپایهٔ سه نسخهٔ کامل به‌تاریخ ۸۱۳، ۸۲۲ و ۸۲۵ ه‍.ق نگاه‌داری‌شده در ایاصوفیه، کتابخانهٔ موزهٔ طوپقاپی و کتابخانه نورعثمانیه؛ چاپ دومِ عیوضی برپایهٔ هشت نسخه به‌تاریخ‌هایی از ۸۱۳ تا ۸۲۷ ه‍.ق تصحیح سوم برپایهٔ نُه نسخهٔ کامل دستنویس؛ دربردارندهٔ ۴۸۵ غزل، ۴ قصیده، ۳ مثنوی، یک ترکیب‌بند، ۵۱ قطعه، ۲ فردیات و ۲۶ رباعی با مقدمه‌ای در ۵۰ صفحه

##### توضیحات:
----

#### چاپ دهلی نو نذیر احمد

##### تاریخ: ۱۹۸۸ م
##### چاپ: چاپ در [[دهلی نو]]
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
کارِ نذیر احمد در چاپِ دو نسخهٔ دستنویسِ هندی یکی از گلچینِ شعریِ نگاه‌داری‌شده در موزه سالار جنگ حیدرآباد به‌تاریخ ۸۱۳ ه‍.ق و دیگری از نسخهٔ کتابخانهٔ آصفیّهٔ حیدرآباد به‌تاریخ ۸۱۸ ه‍.ق

##### توضیحات:
مقابله با نسخه‌های دیگر و نسخهٔ قزوینی و غنی در هر دو ویرایش

#### چاپ رکن الدین همایون فرخ

##### تاریخ: ۱۳۶۷ ه‍.ش
##### چاپ: چاپِ نسخه‌برگردان در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
نسخه‌ای به‌تاریخ ۸۰۵ ه‍.ق به‌گفتهٔ رکن‌الدین همایونفرخ

##### توضیحات:
اعتقادِ بهاءالدّین خرمشاهی بر تاریخ‌گذاریِ نادرستِ نسخه به‌خاطرِ وجودِ غزلی دربارهٔ نبرد کربلا افزوده احتمالاً در روزگارِ صفوی

----

#### نسخه برگردان دهلی نو - 1992

##### تاریخ: ۱۹۹۲ م
##### چاپ: چاپ نسخه‌برگردان در دهلی نو
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
نسخه‌ای احتمالاً متعلق به سدهٔ نهم هجری قمری نگاه‌داری‌شده در کتابخانهٔ عمومی شرقی خدابخش در پتنه

##### توضیحات
تهیه‌شده در هرات با توجه به دستخطِ سلطان حسین بایقرا در برگِ آخر؛ استفاده برای تفأل

----

#### تصحیح احمد سهیلی خوانساری

##### تاریخ: ۱۳۶۲ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ احمد سهیلی خوانساری برپایهٔ مقابلهٔ چهار نسخه

##### توضیحات:
----

#### تصحیح عبدالعلی و پوراندخت ادیب برومند

##### تاریخ: ۱۳۶۷ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ عبدالعلی ادیب برومند و پوراندخت ادیب برومند برپایهٔ نسخه‌ای به‌تاریخ ۸۷۴ ه‍.ق و نسخه‌های خانلری و قزوینی و غنی

##### توضیحات:
----

#### تصحیح سید محمد محیط طباطبائی

##### تاریخ: ۱۳۶۹ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ دوم در تهران به‌کوشش [[سید عبدالله موسوی دیزکوهی]]
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ سید محمد محیط طباطبایی با مقدمه‌ای از وی و با خوشنویسیِ محمدعلی سبزه‌کار؛ با وجود گفتهٔ مصحح دربارهٔ وفاداری به نسخهٔ سدهٔ نهم هجری قمری، دارای اختلاف با تصاویر نسخهٔ عکسیِ آن؛ دارای ۴۳۶ غزل، قطعات، ساقی‌نامه و ۱۳ رباعی؛ عدم وجودِ بسیاری از غزل‌های اصیل و همهٔ ملمعات و درعین‌حال وجودِ چندین غزلِ الحاقی

##### توضیحات:
با تذهیب و تشعیر مدرن آیدین آغداشلو

----

#### تصحیح سلیم نیساری

##### تاریخ: ۱۳۵۳، ۱۳۷۱ و ۱۳۷۷ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
سه چاپ به‌تصحیحِ سلیم نیساری؛ تصحیحِ نخست برپایهٔ چهار نسخهٔ قدیمی؛ تصحیحِ دوم برپایهٔ چهل و سه نسخهٔ دستنویس؛ تصحیحِ سوم برپایهٔ چهل و هشت نسخهٔ دستنویس سدهٔ نهم هجری قمری

##### توضیحات:
----

#### تصحیح محمدرضا جلالی نائینی و عبدالله نورانی وصال

##### تاریخ: ۱۳۷۲ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ محمدرضا جلالی نایینی و عبدالله نورانی وصال برپایهٔ شش نسخهٔ دستنویس؛ دارای دو مقدمهٔ گلندام و مصححان

##### توضیحات:
----

#### تصحیح هوشنگ ابتهاج

##### تاریخ: ۱۳۷۳ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ هوشنگ ابتهاج برپایهٔ سی و یک نسخهٔ دستنویس

##### توضیحات
دوریِ مصحح از سنتِ مصححان دربارهٔ اولویت‌بخشی به نسخه‌های کهن‌تر؛ اعتقادِ مصحح به الزاماً درست نبودنِ خوانش‌ها در بیشترِ نسخه‌های دستنویس

----

#### تصحیح بهاءالدین خرمشاهی

##### تاریخ: ۱۳۷۳ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ توسط انتشارات دوستان در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ بهاءالدین خرمشاهی برپایهٔ مقابلهٔ سه نسخه و تطبیق با هشت نسخهٔ معتبر چاپی؛ دربردارندهٔ ۴۹۶ غزل، ۲ مثنوی، ۲۹ قطعه و ۴۲ رباعی بدون قصیده و مقدمهٔ گلندام

##### توضیحات
دارای مقدمه‌ای مفصل و کشفُ الْابیات؛ هدفِ ارائهٔ نسخهٔ خلخالی با شیوه‌ای علمی‌تر از سوی مصحح

----

#### تصحیح هاشم جاوید و بهاءالدین خرمشاهی

##### تاریخ: ۱۳۷۸ و ۱۳۸۸ و ۱۳۹۶ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ توسط انتشارات فرزان در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
چاپی تازه با عنوان دیوان حافظ: قرائت‌گزینی انتقادی به‌کوششِ هاشم جاوید و بهاءالدّین خرمشاهی؛ هدفْ ارائهٔ نسخه‌ای واحد از شش تصحیح معتبر پیشین شامل قزوینی–غنی، خانلری، جلالی نایینی–نورانی وصال، سلیم نیساری، عیوضی–بهروز و سایه با مبنای تصحیح قزوینی–غنی و درجِ تفاوت‌های دیگر تصحیح‌ها در پاورقی‌ها و نیز پرداختن به مبانی و روشِ مصححان؛ دربردارندهٔ ۴۹۵ غزل، ۳ قصیده، ۲ مثنوی، ۳۴ قطعه و ۴۲ رباعی به‌همراهِ مقدمهٔ گلندام

##### توضیحات:
----

#### تصحیح احمد مجاهد

##### تاریخ: ۱۳۷۹ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
چاپِ دیوان به‌کوششِ احمد مجاهد برپایهٔ نسخه‌ای به‌تاریخ ۹۰۷ ه‍.ق

##### توضیحات:
نسخه‌ای با حواشی و دربردارندهٔ ۶۴۶ غزل؛ گردآوری یک سده پس از درگذشتِ حافظ

----

#### تصحیح سید صادق سجادی و علی بهرامیان

##### تاریخ: ۱۳۷۹ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
چاپِ دیوان با ویراستاریِ سید محمدصادق سجادی و علی بهرامیان با عنوانِ دیوان حافظ براساس نسخهٔ نویافتهٔ بسیار کهن به‌همراهِ توضیحاتی از کاظم برگ‌نیسی

##### توضیحات:
همراه با شرح و حاشیهٔ ۴۰۷ غزل

----

#### تصحیح شفیع شجاعی ادیب

##### تاریخ: ۱۳۸۰ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
گردآوری دیوان با عنوان خاطر مجموع، جامع دیوان حافظ به‌گردآوری شفیع شجاعی ادیب برپایهٔ ۲۱ چاپِ معتبر

##### توضیحات:
----

#### تصحیح ضیاءالدین ترابی

##### تاریخ: ۱۳۸۷ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ در شیراز
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
چاپِ دیوان با تصحیح و تطبیقِ ضیاءالدین ترابی برپایهٔ نسخهٔ ۸۲۲ ه‍.ق به‌کتابتِ جعفر الحافظ نگاه‌داری‌شده در موزهٔ طوپقاپوسرای؛ دربردارندهٔ ۴۴۱ غزل، یک قطعه، دو مثنوی و چند سرودهٔ پراکنده مانند ماده‌تاریخ‌ها؛ بهره‌گیری از نسخهٔ قزوینی و غنی در ویرایشِ ابیاتِ ناقص و نامفهومِ نسخه

##### توضیحات:
----

#### تصحیح محمود رکن

##### تاریخ: ۱۳۸۸ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ توسط انتشارات نوید شیراز در شیراز
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
چاپِ دیوان با عنوانِ دیوان جامع حافظ به‌کوششِ محمود رکن برپایهٔ ده چاپ دیوان شامل قزوینی–غنی، خانلری، جلالی نایینی–نورانی وصال، پژمان بختیاری، خلخالی، قدسی، نیساری، انجوی، سایه و عیوضی–بهروز، همراه با توضیحات و واژه‌نامه؛ اساسِ کار برپایهٔ چاپِ خانلری؛ دربردارندهٔ همهٔ قالب‌های شعریِ موجود از حافظ؛ از بهترین چاپ‌های ذوقیِ دیوان

##### توضیحات:
----

#### تصحیح محمود راستگو

##### تاریخ: ۱۳۷۵ و ۱۳۸۹ ه‍.ش
##### چاپ: چاپ نخست توسط نشر خرم در قم و چاپ دوم توسط نشر نی در تهران
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ محمود راستگو برپایهٔ ۴ نسخهٔ چاپیِ قزوینی–غنی، خانلری، ابتهاج و نیساری؛ ارائهٔ هفت معیارِ سبک‌شناسی از سوی مصحح در روشِ تصحیح؛ باورِ مصحح به «کاری تازه و جداگانه» نسبت به اثر خویش

##### توضیحات:
تصحیحی علمی–ذوقی
----

#### تصحیح سهیل قاسمی بر پایه نسخه خطی سال ۸۰۱

##### تاریخ: ۱۴۰۳ ه‍.ش
##### چاپ: نشر بلم در آستارا
##### تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ سهیل قاسمی بر پایهٔ ۳ نسخهٔ خطی: دیوان حافظ (نسخه ۸۰۱ قمری) و دیوان حافظ (نسخه ۸۰۳ قمری) و بیاض علا مرندی و درجِ ابیات و غزلیات اضافه بر متن بر اساس نسخه چاپیِ دیوان حافظ (تصحیح خانلری) و دیوان حافظ (تصحیح غنی و قزوینی) و دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ؛ ارائهٔ تصاویر هر غزل از نسخه خطیِ مبنا در کنار متنِ تصحیح شده غزل؛ شیوه نگارش آسان‌خوان و درجِ اِعراب و نشانه‌های سجاوندی.

##### توضیحات:
تصحیحی مبتنی بر اقدمِ نسخ با رویکرد غیر ترجیحی

## پانویس‌ها

## جستارهای وابسته
* دیوان حافظ
* کتابشناسی حافظ

## منابع
* خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان
* سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی
* ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
* خدابنده‌لو، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
* خرمشاهی، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
* ضیاء، «دیوان جامع حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
## پیوند به بیرون

*
*
رده:ادبیات فارسی