بیان بن سمعان

**بیان بن سمعان تمیمی نهدی** () از غلات شیعه در سده دوم هجری بود که بنیان‌گذار فرقه بیانیه به‌شمار می‌رود. وی پس از مرگ ابوهاشم ادعای نبوت کرد و از نخستین کسانی بود که اندیشه خلق قرآن را به‌گستردگی تبلیغ نمود.

بیان بن سمعان در کوفه (عراق) می‌زیست و به کسب‌وکار فروش کاه اشتغال داشت. اندیشه‌های کلامی او درباره مخلوق بودن قرآن پایه‌ای شد برای آموزه‌های جعد بن درهم و سپس جهم بن صفوان. سرانجام خالد بن عبدالله قسری، والی اموی عراق، او را به سبب عقایدش به مرگ محکوم کرد و در سال ۷۳۷ میلادی (۱۱۹ هجری) در کوفه اعدام نمود.

## زندگی‌نامه
بیان بن سمعان تمیمی نهدی از تبار قبیله بنو تمیم بود و در کوفه زندگی می‌کرد. بر پایه برخی گزارش‌ها نام کامل او بیان بن زریق بن سمعان نهدی بوده‌است. او در کوفه به فروش کاه می‌پرداخت که نشان‌دهنده وابستگی او به لایه‌های فرودست جامعه است.

## آموزه‌ها و عقاید
به گزارش حسن بن موسی نوبختی در کتاب *فرق الشیعه*، بیان بن سمعان نخست از شیعیان غالی بود که ابوهاشم را خلیفه برحق می‌دانست؛ اما پس از مرگ ابوهاشم ادعای نبوت کرد. بر پایه گزارش نوبختی، او شاگرد حمزه بن عمّار بود که خود پیرو ابن‌کریب، از غلات دوره محمد بن حنفیه به‌شمار می‌رفت.

### الوهیت علی
بیان بن سمعان معتقد بود که علی بن ابی‌طالب دارای جنبه الوهی است و به غیب آگاهی دارد. او بر آن بود که روح الهی از یک پیامبر یا امام به دیگری انتقال یافته تا به علی رسیده و سپس از طریق محمد بن حنفیه و فرزندش ابوهاشم سرانجام به خود او رسیده‌است. بنا بر تفسیر او از آیه «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ» (بقره: ۲۱۰) مقصود آمدن علی است.

### ادعای نبوت و امامت
در مرحله‌ای بعدی، بیان ادعای الوهیت و حق امامت و خلافت برای خویشتن را مطرح ساخت. او نامه‌ای به امام محمد باقر نوشت و او را به تبعیت از خود فراخواند. بر پایه گزارش‌ها امام باقر به فرستاده بیان، که عمر بن ابی‌عفیف نام داشت، دستور داد آن نامه را بخورد. علامه حلی نیز درباره او نوشته‌است: «ادعای نبوت کرد و به تناسخ باور داشت و مدعی بود که مصداق آیه «هذا بَیانٌ لِلنّاسِ» خود اوست.»

### خلق قرآن
بیان بن سمعان از نخستین کسانی بود که اندیشه مخلوق بودن قرآن و تعطیل صفات الهی را تبلیغ کرد. ابن‌تیمیه گزارش می‌دهد که جعد بن درهم این اندیشه را از بیان بن سمعان فرا گرفت و بیان نیز آن را از طالوت، خواهرزاده لبید بن اعصم یهودی مدینه‌ای، آموخته بود. سپس جهم بن صفوان این آموزه‌ها را از جعد بن درهم دریافت و در میان مردم گسترش داد و از همین رو پیروان این مکتب به جهمیه شهرت یافتند.

## فرقه بیانیه
بیان بن سمعان بنیان‌گذار فرقه بیانیه بود که از فرقه‌های غالی شیعه شمرده می‌شود. پیروان او بیانیون (بیانیه) نامیده می‌شدند. این فرقه اکنون در شمار فرقه‌های منقرض شیعه جای دارد.

## مرگ
چون شمار پیروان بیان بن سمعان افزایش یافت، خالد بن عبدالله قسری، والی اموی عراق، او را به سبب عقایدش که بیشتر عالمان مسلمان آن را کفرآمیز می‌دانستند به مرگ محکوم ساخت. اعدام او در سال ۷۳۷ میلادی (۱۱۹ هجری قمری) در کوفه انجام گرفت. بر پایه گزارش شهرستانی، بیان بن سمعان به شیوه سوزاندن اعدام شد. در کتاب *[[بحارالانوار]]* علامه مجلسی نیز آمده‌است که او را در آتش سوزاندند.

## جایگاه در تاریخ کلام اسلامی
بیان بن سمعان در تاریخ کلام اسلامی به‌ویژه از آن رو اهمیت دارد که اندیشه‌های او درباره مخلوق بودن قرآن و نفی صفات الهی سرچشمه‌ای شد برای مکتب‌هایی کلامی که پس از او پدید آمدند. زنجیره انتقال این آموزه‌ها از بیان به جعد بن درهم و سپس به جهم بن صفوان در منابع گوناگون گزارش شده‌است.

## جستارهای وابسته

* غالیان
* خلق قرآن
* جعد بن درهم
* جهمیه

## منابع

* 

## پیوند به بیرون

* Bayān ibn Sam‵ān and the Bayāniyya در دانشگاه کمبریج

*

رده:رهبران فرقه‌های اسلامی
رده:غالیان شیعه