فهرست آثار ملی شهرستان مشهد

**فهرست آثار ملی شهرستان مشهد** شامل ۲۳۱ اثر ملی در شهرستان مشهد است که تا سال ۱۳۹۵ به ثبت رسیده‌اند. این شهرستان با داشتن ۱۶٫۵ درصد کل آثار ملی استان خراسان رضوی جایگاه نخست را از لحاظ تعدد آثار ملی در سطح استان دارد.

شهرستان مشهد دارای جاذبه‌های گردشگری زیادی همچون آرامگاه‌ها و خانه‌های تاریخی است. افزون بر این برج‌ها، گنبدها و مدرسه‌ها از دیگر جاذبه‌های گردشگری این شهرستان می‌باشند. از این‌رو شهرستان مشهد جایگاه نخست گردشگری مذهبی را در ایران ثبت کرده است.

نخستین اثر ملی ثبت‌شده در این شهرستان چهارطاقی بازه‌هور می‌باشد که در تاریخ  با شمارهٔ ثبتی ۳۹ در فهرست آثار ملی ایران جای گرفت. همچنین دومین اثر و مهم‌ترین جاذبهٔ گردشگری این شهرستان حرم امام رضا در تاریخ  با شمارهٔ ثبتی ۱۴۰ در فهرست آثار ملی ایران جای گرفته است. کهن‌سال‌ترین بنای ثبت‌شدهٔ این شهرستان چهارطاقی بازه‌هور است که دیرینگی آن به دورهٔ ساسانیان بازمی‌گردد. آرتور پوپ (مورخ آمریکایی) این چهارطاقی را که برپایهٔ اسناد تاریخی کهن‌سال‌ترین چهارطاقی ایران می‌باشد، کهن‌ترین گنبد جهان نامید.

مصلای پایین خیابان هم‌اکنون در حاشیهٔ بلواری با همین نام در مشهد قرار گرفته است اما قبلاً در بیرون از حصار شهر واقع و مورد استفادهٔ کاروانیان بود. این بنا در سال ۱۰۸۷ قمری - اوایل دورهٔ صفویان - پیرامون با زمامداری شاه سلیمان صفوی با کوشش «*حاج ملک*» و با معماریهٔ شجاع اصفهانی به‌دستور «*میرزا صالح رضوی*» از پیشوایان سادات رضویهٔ مشهد و سازندهٔ مدرسه نواب، تأسیس شد که در تاریخ  با شمارهٔ ثبتی ۱۴۱ در فهرست آثار ملی ایران جای گرفته است.

آرامگاه خواجه ربیع در زمانهٔ شاه عباس بزرگ در اوایل سدهٔ ۱۱ قمری و با پیشنهاد شیخ بهایی، دستور احداث آرامگاهی باشکوه برای خواجه ربیع صادر شد. اساس بنای کنونی آرامگاه همان است که در سال‌های ۱۰۲۶ تا ۱۰۳۱ قمری به‌دستور شاه عباس صفوی و با سرپرستی یکی از سادات رضویهٔ مشهد با نام «*میرزا افلغ*» احداث شده است. با توجه به زمان درگذشت خواجه، وی از جمله نخستین رجال مدفون در پیرامون شهر کنونی مشهد است. مدفن او طی چهارده سدهٔ گذشته همواره محلی محترم و زیارتگاهٔ عموم مسلمانان بوده است.

گنبد هارونیه ساختمانی آجری و مربع‌شکل که محوطه‌های داخلی آن شامل ورودیهٔ ایوان، چهار شاه‌نشین، گنبدخانه و سه اتاق جداگانه است. در محوطهٔ بیرونی این گنبد سنگ یادبود کوچکی منتسب به امام محمد غزالی قرار دارد و باغچهٔ مستطیل‌شکل وسیعی نیز طبق نقشهٔ نخستین بنا روبه‌روی ایوان هارونیه طرح‌ریزی شده است. این بنا تا حدود ۱۰۰ سال گذشته ویرانه‌ای بی‌نام و نشان بیش نبود ولی از زمان احداث آرامگاه فردوسی در سال‌های ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۳ خورشیدی مردم آن را «زندان هارونیه» یا «بقعهٔ هارونیه» می‌نامیدند. بااین‌حال این بنا هیچگونه شباهتی به زندان نداشته بلکه برپایهٔ اسناد تاریخی نمی‌توان هیچگونه پیوستگی بین این اثر و هارون‌الرشید (خلیفهٔ عباسی) یافت. چراکه هارون الرشید در سال ‏۱۹۳ قمری درگذشت. این در شرایطی است که بنیاد «بنای هارونیه» به‌گونهٔ معماری آذری (سدهٔ ۸ قمری) همسان می‌باشد که قسمت‌هایی در دورهٔ تیموریان به آن اضافه شده است. از طرف دیگر به‌دلیل شباهت به سبک معماری رازی این بنا را مربوط به سدهٔ ۶ قمری گمانه می‌زنند و در کاوش‌های سال ۱۳۵۴ خورشیدی افزون‌بر یافتن سفال‌های مربوط به دورهٔ سلجوقی، تیموری و صفوی؛ پوسته‌ای بسیار ضخیم از سنگ و ملات ساروج که یادآور آتشکده‌ای ساسانی است، دیرینگی این بنا را بسیار بیشتر از سدهٔ ۶ قمری گمان می‌زند.

شهر تاریخی توس چهار دروازه با نام‌های دروازهٔ «رودبار»، «نیشابور»، «مرو» و «رزان» دارد که در حصار شهر به درازای هفت‌هزارمتر قابل دید است. منطقهٔ توس در سدهٔ ۲ قمری گردآمده‌ای از آبادی‌هایی همچون نوقان، سناباد و توس بود که توس پررونق‌ترین آنها به‌شمار می‌آمد و امروز همهٔ آنها درون شهر مشهد قرار گرفته‌اند. توس در دورهٔ حملهٔ مغول به ایران فروریخت ولی بعدها پس از سرگیری سکونت و ساخت «عمارت توس» چندبار قرارگاهٔ پادشاهان مغول شد. همچنین مرمت عمارت توس پس از درگذشت تیمور فرجام گرفت. به‌هرروی پس تخریب کامل شهر تاریخی توس، در تاریخ  با شمارهٔ ثبتی ۱۷۵۸ در فهرست آثار ملی ایران جای گرفته است.

## آثار ثبت‌شده

## آثار خارج‌شده

## راهنما

## منابع

مشهد
*بناهای تاریخی شهرستان مشهد