زنان در ایران صفوی

پیوند=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ad/Iranian_Woman_in_Safavid_Persia_by_Sir_Thomas_Herbert-_طرح_توماس_هربرت_از_زن_ایرانی_در_دورهٔ_صفوی.jpg|بندانگشتی|312x312پیکسل| زنی در امپراتوری صفوی در سال ۱۶۲۸م
**زنان در [[ایران صفوی]]** (۱۵۰۱–۱۷۳۶) به موقعیت و جایگاه زنان در جامعه و فرهنگ صفوی در ایران صفوی اشاره دارد. زنان در امپراتوری صفوی بسته به موقعیت اجتماعی خود از حقوق و آزادی‌های گسترده‌ای برخوردار بودند. زنان طبقات بالا به تحصیل دسترسی داشتند و هم از نظر سیاسی و هم به‌طور عمومی در امپراتوری فعال بودند. زنان در طبقات دیگر آزادی‌هایی مانند امکان سفر، حتی بدون همسر، و مدیریت امور اقتصادی خانواده خود را تجربه کردند. همه زنان در عرصه عمومی قابل مشاهده بودند. اما پس از مرگ شاه عباس یکم در سال ۱۶۲۹، آزادی زنان رو به افول گذاشت و زنان از انظار عمومی ناپدید شدند. در دوران حکومت شاه عباس دوم، زنان با محدودیت‌هایی مواجه شدند. این دوره به عنوان یکی از سخت‌ترین دوران برای زنان در شاهنشاهی صفوی تلقی می‌شد و زنان به مجموعه‌ای از نقش‌های جنسیتی بر اساس هنجارهای سختگیرانه جنسیتی ایرانی محدود شدند.

زنان صفوی فعالیت‌هایی مانند اسب‌سواری و تیراندازی با کمان انجام میدادند. مالکیت ثروت شخصی، از جمله درآمد زمین، میزان قابل توجهی از استقلال مالی را تضمین می‌کرد. همچنین آنها را قادر می‌ساخت تا بنیادهای خیریه و مذهبی را تأمین مالی کنند و دربار خود را با کارکنان اداری، پیروان و گاهی اوقات سربازانش اداره کنند.اسب‌سواری جنبه‌ی مهمی از آموزش زنان بود. در قرن شانزدهم، این روش اصلی جابجایی و سفر بود. در سال ۱۵۴۰، ممبره زنان سوارکار قزلباش را در تبریز و در طول مهاجرت معمول اردوی سلطنتی توصیف می‌کند که «مانند مردان سوارکاری می‌کنند». «گاهی اوقات آنها تاخت و تاز می‌کردند و با اسب‌های خود شگفتی‌هایی انجام می‌دادند، آنها را وادار به پریدن و انجام بسیاری از ترفندهای ماهرانه‌ی دیگر می‌کردند.مهین بانو خانم در سفرهای شکار، شاه طهماسب را سوار بر اسب همراهی می‌کرد.زنان در دوره شاه عباس اول هنوز سوار بر اسب به شکار می‌رفتند، اما در آن زمان شکار به یک سرگرمی درباری تبدیل شده بود زن ارشد حرمسرا، که در آن زمان زینب بیگم، عمه شاه، سالخورده بود، در راس صفوف سواره زنان سلطنتی قرار داشت. زنانی که شاه را همراهی می‌کردند نه تنها سوار اسب می‌شدند، بلکه سلاح نیز به دست داشتند و با حجاب‌های برداشته شده حرکت می‌کردند

## زنان در سیاست
یک شاهزاده خانم صفوی تحصیلاتی مشابه برادرانش دریافت می‌کرد که به او ابزار و دانش لازم برای اعمال منافع خود در مراحل بعدی زندگی را می‌داد.سطح تحصیلات آنها معادل برادرانشان است. شاهزاده خانم‌ها، مانند برادرانشان، از لقب‌های «دادا» و «لالا» (مربی و پرستار) برخوردار بودند که تقریباً همیشه از میان امرای قزلباش انتخاب می‌شدند. «دادا» در زمان تولد یک شاهزاده خانم برای او انتخاب می‌شد، در حالی که به نظر می‌رسد «لالا» در زندگی یک شاهزاده خانم در بزرگسالی ظاهر می‌شوددر بخش‌های مختلف فرهنگ صفوی فعال بودند. از آنجا که زنان و مردان سلطنتی برابر تلقی می‌شدند، تا حدی، یک شاهزاده خانم در تمام موضوعات مطالعاتی خود از استادان آموزش فوق‌العاده‌ای می‌یافت. آموزش به برخی از زنان دربار این امکان را می‌داد که شاعر شوند و آشکارا بخشی از جوامع روشنفکری صفوی باشند.یکی دیگر از جنبه‌های مهم آموزش شاهزاده خانم‌ها، آموزش هنرهای نظامی مانند اسب سواری و استفاده از سلاح بود. اسب سواری به ویژه برای صفویان مهم بود و بسیاری از مسافران اروپایی در این مورد اظهار نظر کردند که زنان مانند مردان سوار بر اسب می‌شدند. آنتونیو تنریرو، که در سال ۱۵۲۳ از ایران بازدید کرد، خاطرنشان کرد که زنان در اردوی شاه اسماعیل «بر بهترین اسب‌هایی که شوهرانشان دارند سوار می‌شدند. مانند مردان بر آنها سوار می‌شدند و در لباس خود تفاوتی با مردان نداشتند»، به استثنای پوشش سر. زنان سلطنتی، از جمله شاهزاده مهین بانو خانم، در شکارهای شاه شرکت می‌کرد.که اغلب شاه طهماسب را همراهی می‌کرد. زنان خودشان شکار می‌کردند و برای استفاده از کمان، تفنگ و شمشیر آموزش می‌دیدند. از نظر اقتصادی، زنان از استقلال مالی زیادی برخوردار بودند و گاهی اوقات نقش کلیدی در بازار املاک و مستغلات بودند. همچنین شواهد زیادی وجود دارد که نشان می‌دهد زنان ثروت خود را به خیریه‌ها و دولت اهدا می‌کردند.زنان صفوی بیش از بیست درصد از کمک‌های مالی و ملکی به حرم شیخ صفی الدین را به خود اختصاص می‌دادند.زنان قدرتمند و اشرافی در ایران صفوی، استقلال مالی زیادی از خود نشان می‌دادند که به آنها اجازه می‌داد زندگی مستقلی داشته باشند. شاهزاده خانم‌های ثروتمند، مانند پریخان خانم دوم، خانه‌هایی در خارج از دربار داشتند که آنها را قادر می‌ساخت حتی مستقل از حرمسرا زندگی کنند.خواهران، مادران یا همسران شاه اغلب به عنوان مشاوران مهم حاکم عمل می‌کردند نفوذ زنان بر ایران صفوی را می‌توان در تمام قلمروهای امپراتوری مشاهده کرد.شاهزاده مهین بانو خانم، هوش او باعث شد تا به چهره‌ای محترم در نزدیکان برادرش شاه طهماسب تبدیل شود.زنانی مانند پریخان خانم دوم، شاهزاده مهین بانو خانم و تاجلو بیگم، همگی به عنوان مشاوران مهم و مورد اعتماد شاه عمل می‌کردند.زینب بیگم همانند مهین بانو و پریخان خانم، مجرد بودن او یکی از عواملی بود که باعث ظهور او به عنوان یک نقش زن بانفوذ و قدرتمند شد که قدرتش از سایر زنان دربار سلطنتی پیشی گرفت. او با موفقیت از جانشینی شاهزاده عباس میرزا (بعدها شاه عباس) در مبارزات جانشینی که در سال‌های پایانی سلطنت محمد خدابنده، که در سال ۱۵۸۷ درگذشت، در قزوین رخ داد، حمایت کرد.پس از به سلطنت رسیدن شاه عباس، زینب بیگم به عنوان محرم اسرار و مشاور شاه خدمت می‌کرد، که گفته می‌شود برای نصیحت عمه‌اش بیش از هر کس دیگری ارزش قائل بود. او چنان نفوذی در سیاست‌های دربار داشت که حاکمان محلی و فرماندهان نظامی اغلب از او می‌خواستند که از طرف آنها با شاه مداخله کند.قدرت و نفوذ زینب بیگم در دربار در دوران اولیه سلطنت شاه صفی  همچنان بی‌وقفه ادامه یافت.زنان مهارت مالی و سیاسی خود را تثبیت کردند و روابط مهمی با «شبکه‌ای از مدیران، رهبران محلی، معلمان و فق ها» برقرار کردند. چنین روابطی برای زندگی سیاسی یک شاهزاده خانم مفید بود. علاوه بر این، حضور گسترده زنان در اقتصاد، نشان‌دهنده میزان بالای حضور، استقلال و قدرت زنان در ایران صفوی است.در نیمه دوم حکومت صفوی، با کاهش نفوذ زنان و رواج فزاینده مذهب شیعه در فرهنگ، زنان حرامسرا از عموم پنهان و در حرمسرا منزوی شدند. شاه با منزوی کردن زنان، در صدد حذف نفوذ زنان در دربار برآمد. با این حال، زنان قدرتمند به زودی با شرایط جدید خود سازگار شدند و راه‌های مختلفی برای پیشبرد برنامه‌های خود یافتند.شاه سلیمان پس از بزرگ شدن در حرمسرا در انزوا، «چیزی از هنر حکومت نمی‌دانست»، بنابراین نکهت خانم ملکه مادر خیلی زود کنترل شاه را به دست گرفت و اداره امور را از حرمسرا اداره کرد. ژان شاندن، جهانگرد فرانسوی، نوشت که شاه سلیمان «احترام بی‌حد و حصری به مادرش ( نکهت خانم) داشت و «مداخله او در حکومت را مناسب می‌دانست». به قدرت رسیدن وزیر اعظم نشان می‌دهد که علیرغم تلاش‌ها برای محدود کردن کنترل زنان در سیاست، زنان قدرتمند صفوی همچنان جایگاه‌های معتبری در جامعه داشتند.زنان دربار چهره‌های اصلی سیاست صفوی بودند. آنها به عنوان راهنمایان مهم شاه عمل می‌کردند و گاهی اوقات خودشان قدرت واقعی پشت تخت و تاج بودند. هنگامی که زنان در قرن هفدهم کاهش شدیدی در دیده شدن را تجربه کردند، نقش ملکه مادر به سطح بالاتری از اهمیت رسید.زنان تاریخ ایران نشان می‌دهند که زنان قرن‌ها جایگاه‌های بالایی داشته‌اند. حتی اگر مجبور بودند به عنوان سایه یک مرد کار کنند، قدرت، احترام و نفوذ زیادی داشتند.

مهمترین نقش سیاسی زنان عصر صفوی را در ازدواج های سیاسی میتوان مشاهده نمود. این ازدواج ها که معمولاً بین بزرگان و سران انجام می پذیرفت با هدف تحکیم روابط سیاسی و یا به عنوان گروگان صورت میگرفت گاهی نیز زنان نقش جاسوس را در لباس همسری ایفا میکردند حضور در جنگ و تحریک مردان به نبرد و یا نقشی که ایشان به عنوان سفیر و یا شفیع پذیرا میشدند نیز میدانی دیگر برای حضور قابلیت های زنان این عصر است. دخالت در جانشینی شاهان و به قدرت رسانیدن شاهزاده ها و نیز مشارکت در امر سلطنت نیز از موارد دیگر فعالیت عمده زنان این دوره است. اوج این دخالت سیاسی را در دو چهره پریخان خانم دختر شاه تهماسب و خیرالنسا بیگم همسر شاه محمد خدابنده میتوان دید. اگرچه هر دو نفر با فرجامی غم انگیز به قتل رسیدند ولیکن قدرت پشت پرده زنان تا پایان این سلسله ادامه داشت. به ویژه در زمان سلطنت چهار پادشاه پایانی این خاندان به دلیل پرورش شاهزاده ها در حرمسرا بانوان و خواجه سرایان قدرت فوق العاده یافتند.

با نگاهی به زندگی سیاسی شاهان قدرتمندی چون شاه تهماسب و نیز شاه عباس اول نمود حضور سیاسی زنان و نقش بارز و گاه سرنوشت ساز آنها در تحولات سیاسی کاملاً مشخص شده و وجود زنان مدبر و با سیاست را به عنوان نقطه اتکایی برای شاهان قدرتمند تأکید میکند؛ مانند نقشی که مهین بانو خواهر شاه تهماسب و پریخان خانم در کنار شاه تهماسب و نیز زینب بیگم در نزد شاه عباس داشتند.بنابراین چنین دریافت میشود که در جامعه صفوی گرچه زنان گاه از ایفای نقش سیاسی محوری محروم بوده اند و حتی در برخی از دوره ها حقوق فردی و مالکیتی آنان نیز خدشه دار شده است ولی در درون دربار به عنوان ،همسران مادران و دختران سلاطین بسیار اثرگذار بوده اند. زنان مقتدر این دوره از طرق مختلف حضور سیاسی خود را اعلام نموده اند.نقش هایی که زنان این عصر به عنوان مشاور سفیر شفیع و جنگجو بر عهده داشتند به خوبی بیانگر این مطلب است. برخی از آنها نیز در شرایطی ویژه به قدرت اجرایی دست یافته اند و در این مقام هم مقتدرانه عمل کرده و بدین ترتیب اعلام نمودند که هرگاه زنان نیز هم پای مردان از تعلیم و تربیت مساعد و مناسب برخوردار شوند در کنار مردان در صحنه ظاهر خواهند شد و شایستگی های خود را در زمینه های مختلف به منصه ظهور خواهند رساند.یکی از مهمترین نتایج ورود زنان در امور سیاسی کشور کاهش قدرت قزلباشان بود. اما مقاومت سرسختانه قزلباشان بعدها موجب حذف آنها توسط شاه عباس شد.

## زنان در جنگ
از جمله حضور زنان نقش و عملکرد آنها در جنگ ها و نبردها است همراه بودن زنان در جنگ ها در بین ترکمانان و تیموریان رایج بود و این رسم در زمان صفویان نیز انجام میشده است.در این زمان نفوذ زنان را حتی در تصمیم گیری های میدان جنگ شاهد هستیم. زنانی که در جلسات مهم سرداران جنگ شرکت میکردند و همچون دیگر فرمان نقش هایی که زنان این عصر به عنوان مشاور سفیر شفیع و جنگجو بر عهده داشتند به خوبی بیانگر این مطلب است. برخی از آنها نیز در شرایطی ویژه به قدرت اجرایی دست یافته اند و در این مقام هم مقتدرانه عمل کرده و بدین ترتیب اعلام نمودند که هرگاه زنان نیز هم پای مردان از تعلیم و تربیت مساعد و مناسب برخوردار شوند در کنار مردان در صحنه ظاهر خواهند شد و شایستگی های خود را در زمینه های مختلف به منصه ظهور خواهند رساند.دهان اظهار نظر مینمودند البته این امتیاز ویژه زنان دربار و خاندان شاهی بوده است.در مورد حضور زنان در جنگ چالداران نیز از هر دو طرف اطلاعاتی در دست است. چنان که آمده است بانوان ایرانی لباس رزم میپوشیدند و با شوهرانشان به میدان جنگ می رفتند تا در سرنوشت آنان شریک باشند و نیز تأکید شده است زنان ایرانی با همان شجاعت مردان ایرانی می جنگیدند.فلسفی نیز به نقل از صحائف الاخبار آورده است: ایرانیان همسران خویش را همراه خود به جنگ میبردند تا حضور آنان غیرت و حمیت مردان را در میدان نبرد تحریک کنددر ادامه آمده است که دیدن جنازه های زنان در میدان جنگ حتی برای سلیم و همراهانش موجب اعجاب و تحسین شده و فرمان داد تا با تشریفات نظامی به خاک سپرده شوند.

سانسون مبلغ مسیحی که در روزگار سلطنت شاه سلیمان به ایران آمده، می نویسد که شاه هنگام رفتن به شکار زنان را نیز با خود می برد. این خانمها در حقیقت مردان جنگی کارآزموده ای هستند زیرا همه سوارکاران بسیار قابلی میباشند و بخوبی و به مهارت چابک ترین مردان اسب سواری میکنند. این خانم ها با کمال شجاعت حیوانات درنده را تعقیب مینمایند و با مهارتی شگفت انگیز تیراندازی میکنند و با وضعی تحسین برانگیز به شکار حیوانات درنده می پردازند آنها در حالی که باز شکاری را روی دست نگه میدارند در پی شاه اسب می تازند و هر وقت شاه فرمان صادر میکند بازها را رها میکنند.اصولاً همسران شاه، سرداران لشکر ملازمان شاه و سربازانی که از خود شایستگی نشان داده بودند در جنگ ها حاضر میشدند. یکی از جهانگردان ایتالیایی که در دوره شاه عباس اول (۹۹۶ - ۱۰۳۸ ق.) به ایران آمده بود، ضمن اشاره به این مطلب شیوه مذکور را بسیار می ستاید و آن را با شیوه اروپاییان در جنگ مورد سنجش قرار می دهد او می نویسد:راستی چه خوب است که همه زنان خانه همیشه با انسان باشند.... مجسم کنید چه اندازه مایه آرامش خاطر مرد جنگجویی است که در اردوگاه وقتی شب به خانه بر میگردد با آغوش گرمی استقبال شود، زیرا اگر فاتح شده باشد کسی هست که در شادی او شرکت کند و اگر مجروح و غمگین است کسی هست به مواظبتش پردازد و بالاخره اگر خواست خداوند بر این قرار گرفت که جانش را بستاند کسی هست تا در عزایش سوگوار شود در اروپا غیر ممکن و لااقل بسیار مشکل است .که سربازی بتواند زن نگه داردگاهی زنان به جای گرفتن اسلحه و جنگ مسلحانه در مقام فرماندهی قشون و اداره امور جنگ بر می آمدند. مثلاً خیرالنسا بیگم مهد عليا زوجه محمد شاه و مادر شاه عباس اول در سال ۹۸۶ قمری که لشکر عثمانی به فرماندهی مصطفی پاشا به ایران لشکر کشید و گرجستان و شروان را فتح کرد فرمان جمع آوری سپاه را صادر کرد و با پسر بزرگ خود حمزه میرزای ولیعهد به عزم جلوگیری از دشمن عازم آذربایجان شد و در قراباغ توقف کرد و سرانجام توانست بخش بزرگی از ولایت شروان را دوباره به تصرف ایران در بیاورد.  

## اقتصاد
زنان در عصر صفوی علاوه بر خانه داری نقش های اقتصادی بسیاری داشتند. آنان دوشادوش مردان خود در حوزه خانواده و جامعه و در مشاغل تولیدی یا خدماتی فعالیت می کردند نوع فعالیت اقتصادی آنان و شدت و ضعف آن با توجه به ساخت خانواده متفاوت بود بعضی زنان مرفه و وابسته به دربار نیز به کمک توان و استقلال مالی در اقتصاد این عصر نقش عمده ای ایفا کردند که برخی از آنها از حقوق اجتماعی و اقتصادی درخور شأن خود برخوردار بوده اند. گروه معدودی از زنان نیز به دلایل خاصی که به آنها اشاره میشود به مشاغل پست و غیر آبرومندانه روی می آوردند.در ایران عصر صفوی زنان به شش طبقه تقسیم میشدند ۱ زنان ازدواج کرده متعلق به طبقات مرفه جامعه ۲ زنانی که به کارهای هنری و صنایع دستی و فعالیتهای صنعتی سازمان یافته در شهرها میپرداختند . زنانی که در روستاها به شکل محلی در جامعه قومی و قبیله ای زندگی میکردند و شغل اصلی آنان کشاورزی بود ۴زنانی که به ازدواج موقت در می آمدند ۵ زنان کنیز ۶ زنان روسپی. به نوشته سفرنامه نویسان این عصر زنان طبقات بالا و مرفه به شاهان ،وزرا امرا و حاکمان تعلق داشتند. آنان در حرمسراها زندگی میکردند و از زنان سایر طبقات محدودتر بودند. این زنان انجام کارهای خانه بچه داری و آشپزی را درخور شان خود نمیدانستند از این رو زندگی خود را در بیکاری و بیحالی و خوردن و خوابیدن و پرگویی می گذراندند. سرتاسر روز یا در بستر لمیده بودند و کنیزکان خردسال بدن آنان را مالش میدادند یا تنباکو دود میکردند آنان از صبح تا عصر به کار دود کردن تنباکوی داخلی مشغول بودند و دچار سردرد هم نمیشدند غذای این زنان همیشه پخته و آماده بود گاه برخی از آنان به دوخت و دوز می پرداختند.

بیشتر سفرنامه نویسان عصر صفوی زنان وابسته به دربار یا مرفه شهری را اسیر حرمسراها و با محدودیت های شدید اجتماعی توصیف کرده اند و نقش های اقتصادی و تولیدی آنان را در برابر زنان متوسط شهری یا روستایی و ایلاتی کم رنگ و ناچیز دانسته اند، اما برخی از جهانگردان خارجی همین عصر در سفرنامه های خود به نقش های مهم اقتصادی و تولیدی این زنان به ظاهر بیکاره و تنبل اشارات دقیق دارند. مسلماً کارکردهای اقتصادی زنان در جامعه روستایی یا عشایری به مراتب بیشتر و جدی تر از یک جامعه شهری است و هنوز هم کار و فعالیت در میان زنان روستایی و عشایری پر اهمیت تر از برخی زنان شهری است زیرا در جامعه ایلی زن اساس و بنیان اقتصاد خانواده را شکل میدهد به طوری که بدون وجود زن اقتصاد تولیدی خانواده دچار ضعف و سستی میشود و مستحکم و پایدار نمی ماند در خانواده روستایی نیز زنان از نظر اقتصادی بسیار مؤثرتر از زنان شهری عمل میکنند.زنان عصر صفوی در حوزه اقتصاد روستایی و عشایری به طور مستقیم یا غیر مستقیم در خانواده و جامعه به تولید اقتصادی کمک میکردند و در شهرها نیز علاوه بر کارهای تولیدی به کارهای خدماتی نیز می پرداختند. با این وجود هرگز نمیتوان نقشهای اقتصادی زنان مرفه و متمول شهری عصر صفوی را منکر شد. بعضی از زنان درباری و متمول شهری به دلیل درآمد بالا از استقلال کامل مالی برخوردار بودند آنها اجازه داشتند اموال و دارائیهای خود را شخصاً اداره کنند و در مسیرهای پردرآمد اقتصادی سرمایه گذاری نمایند مدیریت برخی از این زنان در اداره دارائی ها و اموالشان به قدری دقیق و حساب شده بود که بهره های تولیدی مفیدی در اقتصاد جامعه آن عصر ایجاد می کردند گاه برخی از آنها برای سوددهی بیشتر اموال خود به ترفندهای اقتصادی زیرکانه ای دست میزدند و برای فرار از مالیاتهای کلان ،دولتی مالکیت اموال و دارائی هایشان را به سمت و سوی اوقاف و امور خیریه و عام المنفعه سوق میدادند. اما غالباً این عمل برخاسته از روحیه مذهبی و اعتقادات قلبی آنان بود؛ به طوری که برخی از آنان برای ارضای روح دینی خود از امکانات دربار برای ساختن بناهای عمومی و عام المنفعه سود میجستند. فعالیتهای اقتصادی زنان طبقه مرفه عصر صفوی تا آن حد بود که توجه برخی سیاحان اروپایی را به خوبی جلب کرده است و مواردی از شهرهای مختلف ایران ذکر نموده اند که حاکی از وضع مالی خوب زنان و اقتدار و نفوذ آنان در محل زندگی یا حوزه حکومتشان است. دلاواله مینویسد: «گزارش های فراوانی مبنی بر وضعیت خوب مالی و کسب درآمدهای بسیار زنان شده است. از صاحب ده بودن تا مالک باغات و دکان بودن یا عایدات یک منطقه یا شهر جزء تبول آنان بودند.

بعضی از زنان عصر صفوی مالکیت بعضی کاروانسراها و حتی مغازه ها را به خود اختصاص میدادند. گاه حمام های عمومی واحدهای مسکونی باغستان ها و باغ ها قسمت عمده ای از دارائی های خصوصی زنان را در بر می گرفت. همچنین ممکن بود سهمی از آن قسمت از حمام های عمومی که خدمات جداگانه ای به زنان میدادند در اختیار داشته باشند. گاه حتی مسئولان و متصدیان حمام های زنانه از سوی حامیان و مالکان زنان انتخاب و اجیر می شدند.  

## پوشش زنان
شاردن درباره پوشاک زنزنانی که در جلسات مهم سرداران جنگ شرکت میکردند و همچون دیگر فرماندهان اظهار نظر مینمودند البته این امتیاز ویژه زنان دربار و خاندان شافعالیت های اقتصادی زنان طبقه مرفه عصر صفوی تا آن حد بود که توجه برخی سیاحان اروپایی را به خوبی جلب کرده است و مواردی از شهرهای مختلف ایران ذکر نموده اند که حاکی از وضع مالی خوب زنان و اقتدار و نفوذ آنان در محل زندگی یا حوزه حکومتشان است. دلاواله مینویسد: «گزارش های فراوانی مبنی بر وضعیت خوب مالی و کسب درآمدهای بسیار زنان شده است. از صاحب ده بودن تا مالک باغات و دکان بودن یا عایدات یک منطقه یا شهر جزء تبول آنان بودند.هی بوده است.ان در این دوره می‏نویسد: پوشاک ازنانی که در جلسات مهم سرداران جنگ شرکت میکردند و همچون دیگر فرماندهان اظهار نظر مینمودند البته این امتیاز ویژه زنان دربار و خاندان شاهی بوده است.یرانی قد و قامت را بلندتر از لباس‏های ما اروپاییان که سربازی بتواند زن نگه دارد که سربازی بتواند زن نگه دارد نمودار می‏سازد و ارزان تمام می‏شود. با وجود این، کشوری‏ وجود ندارد که در آن به قدر این سرزمین شکوه و تجمل ملبوسات، اعم از مردان یا زنان، بیشتر و زیادتر باشد. لباس زنان از بسیاری جهات همانند پوشاک مردان است. پیراهن را که قمیص می‏خوانند و کلمه شمیز از آن آمده است، از جلو تا ناف باز است. بال بسیار مؤثرتر از زنان شهری عمل میکننداپوش‏های بانوان باریک است و یک شصت پهنا دارد. بانوان و نیز مردان ایرانی‏ دستکش بر دست نمی‏کنند. دستکش در مشرق زمین مفهومی ندارد. تنبان همان‏طور تا به‏ قوزک پا می‏رسد،ولی ساق‏ها بلندتر و تنگ‏تر و ضخیم‏تر است. چون بانوان هرگز جوراب به پای خویش نمی‏کنند. زنان با نیم‏چکمه‏ای پای خود را می‏پوشانند که تا چهار انگشت بالاتر از به ویژه در زمان سلطنت چهار پادشاه پایانی این خاندان به دلیل پرورش شاهزاده ها در حرمسرا بانوان و خواجه سرایان قدرت فوق العاده یافتند.قوزک می‏رسد و آن یا کاردستی است یا اینکه از منسوجات‏ بسیار گران‏بها تهیه می‏گردد (شاردن،۱۳۳:۲۲۲).

تاورنیه نیز در این خصوص می‏نویسد: زنان ایرانی لباس‏های خیلی جذاب‏ می‏پوشند. لباس‏های زنان ایرانی از بالاتنه و پایین‏تنه مجزا نیست، روی هم و یکسره‏ است و با لباس مردان تفاوتی ندارد. از جلو باز و از ماهیچه پا به پایین تجاوز نمی‏کند. کمرشان را تنگ نمی‏بندند. آستینشان به دست و بازو چسبیده، تا پشت دست می‏رسد. بلندی شلوار زنان همچون مردان تا پاشنه پا می‏رسد. کفش زنان ایرانی با کفش مردانه‏ فرقی ندارد و رنگ آن خصوصا سبز و قرمز و زرد یا بنفش است (تاورنیه، ۱۳۶۱:۶۲۴).

دلاواله در سفرنامه‏اش آورده است که لباس زنان ساده است، منتهی از پارچه‏های‏ قیمتی ابریشمی با تار و پود طلایی بافته شده است و دارای نقش‏های زیبایی است. پارچه‏ای به نام زربفت یا میلک در کاشان بافته می‏شود که در تار و پود این پارچه طلا یا نقره و گاهی نیز هردو به کار رفته است. این پارچه‏ها منحصرا از طرف زنان مصرف‏ می‏شود، زیرا مردان فقط از قماش نخی لباس دارند که رنگ مخصوص براقی دارد. پیراهن‏ زنان ایرانی تنگ‏تر از ترکان است و به نظر من قشنگی آن را ندارد. زنان جوراب مخمل‏ یا زربفت و به‏طور کلی، هرچه مطابق سلیقه آنان باشد می‏پوشند (دلاواله، ۱۳۷۰:۱۴۷).

ژرژ مانواریک نیز در مورد البسه ایرانیان می‏نویسد: خیلی تنگ و خوش طراز است و زنان هم مانند مردان شلوار و جوراب‏های مخمل گلی می‏پوشند (شرلی، ۱۳۶۲:۸۷).

در مقابل این توضیحات مثبت سیاحان، دن گارسیا نظر دیگری دارد. او هنگام‏ بازدید از تخت‏جمشید می‏نویسد: امر شگفت و جالب، توجه آنکه در این بنای عظیم و ترکیب جالب که آن همه تصاویر از مردان وجود داشت، حتی یک زن به چشم‏ نمی‏خورد تا از روی آن بتوان درباره لباس زنان آن‏دوره قضاوت کرد. اگرچه با مشاهده‏ لباس‏های مردان که در نظافت و آراستگی و وقار و شکوه کم‏نظیر بود،می‏توان حدس زد که لباس زنان نه تنها دست کمی از مردان نداشته، بلکه نجیبانه‏تر و آراسته‏تر نیز بوده است. در این مورد فصل پانزدهم تو رات موید سخن ماست. اگرچه پوشش زنان‏ مشرق زمین در قرون اخیر بسیار بد و نامطبوع است (دن گارسیا، ۱۳۶۳:۱۸۷).

تاورنیه در مورد جنس و تزئینات پارچه‏های ایرانی می‏نویسد: دسته‏ای نیز هستند که کارشان منحصر به این است که از طلا و نقره با چسب صمغ روی تافته،گل و بوته‏ بسازند و زن‏ها این تافته‏ها را به مصرف پیراهن و زیرشلواری می‏رسانند و به قدری این‏ پارچه‏ها در ایران زیاده شده است که دیگر اعتنایی به پارچه‏های هندی ندارند...روی تافته‏ سیاه هیچ گل و بوته به کار نمی‏برند، زیرا رسم است که زنان در ایام قاعده تافته سیاه‏ بپوشند و این‏روش به‏طوری رسمیت پیدا کرده است که اگر مطربی بیاورند و رقاص‏ تافته سیاه پوشیده باشد چیزی نمی‏گویند تا به میل خود برقصد، اما هیچ‏کس نزدیک او نمی‏رود، بلکه هنگام صرف غذا هم آن رقاص باید تنها غذا بخورد (تاورنیه، ۱۳۶۱:۵۹۹).

در مورد لباس‏های قیمتی با تار و پود طلا، رستم التواریخ خبر جالبی آورده است. ابوالفتح خان بیگلر بیگی اصفهان خجالت می‏کشید از رعیت خلاف حساب چیزی‏ بگیرد. ناچار از متمولین شهر و بلوکات قرض خواست، ندادند. آن عالی جاه به‏ ملایمت و مداهنه فرمود که اگر امداد و اعانت به ما نکنید و ما از علیمردان خان‏ شکست بیابیم و آن‏دون ستم‏پیشه با ۵۰هزار صحرانشین داخل شوند، به جور و تعدی و شلتاق و تاراج، شما را مستاصل خواهند کرد... در جوابش عرض‏ نمودند...که نداریم. بعد فرمود، زبل خانه ملوک صفویه را بر آتش سوختند، یعنی‏ جامه‏های زربفت کهنه مستعمل مردانه و زنانه که در انبار جمع شده بود بیرون آوردند و بسوختند و مفتول طلا و نقره آنها را حاصل نمودند و به ضرابخانه بردند و درهم، دینار و مسکوک نمودند، از آن ۲۵هزار نفر قشون آراسته نمودند. (آصف، ۱۳۵۷:۲۴۷)

اگرچه عاقبت این جنگ به کار این بخش نمی‏آید ولی خالی از تنبه نیست. بعد از دستیابی علیمردان خان به اصفهان، زنان و دختران ماهروی حور طلعت در مسجدها و امامزاده‏ها و بقعه‏ها پناه بردند. (آصف، ۱۳۵۷:۲۴۹).

دلاواله راجع به روسری زنان در دوره شاه عباس می‏نویسد: روسری زنان شبیه پارچه‌ای‏ است که زنان بغداد هم به کار می‏بردند... رنگ روسری‏ها متفاوت است و دنباله آن از عقب تا روی زمین ادامه پیدا می‏کند....چند رشته مروارید، به طول چهار انگشت به بند پیشانی آنان‏ آویزان است که با حرکت سر به اطراف حرکت می‏کند و به علاوه دو رشته موی بلند نیز از طرفین صورتشان پایین ریخته و چهره آنان را در بر می‏گیرد (دلاواله، ۱۳۷۰:۱۴۷).

در مورد لباس زنان در بیرون خانه، دلاواله می‏نویسد: زنان موقعی که بیرون‏ می‏روند تمام بدن و چهره خود را به نحوی که در سوریه مرسوم است، با پارچه‏ سفیدی می‏پوشانند (دلاواله، ۱۳۷۰: ۱۴۶).

فیگوئروا می‏نویسد: زنان...شلوار و بالا پوشی مشابه مردان می‏پوشند. کفش‏های‏ مرد و زن چرمی و به رنگ‏های مختلف است با کف بسیار سخت و سفت و رویه‏های‏ کوتاه، به‏طوری که همچون سرپایی داخل منزل، پوشیدن و درآوردن آنها بسیار آسان است. میخ‏های ریز بسیاری به تخت آنها زده شده است. زنان از سر تا پای خود را با لباسی گشاد از پارچه‏های سفید رنگ می‏پوشانند و چنان در آن فرو می‏روند که چشم‏های‏شان به زحمت دیده می‏شود (دن گارسیا، ۱۳۶۳:۱۵۷).

کاتف نیز می‏نویسد: زنان در بیرون از خانه خود را به متقال نازکی می‏پیچند که‏ برخی از زنان، جوراب‏های ساق بلند مخملی می‏پوشند. تمام زنان و دختران، شلوار به پا می‏کنند. لباس روی آنان از کافتن تنگ و پیراهن بدون گلدوزی است (کاتف، ۱۳۵۶:۸۴).

اولئاریوس درباره وضعیت پوشاک زنان در دوران شاه صفی صفوی می‏نویسد: لباس زنان، نازکتر از مردان و مانند آنها گشاد است و به بدن نمی‏چسبد. آنان مانند مردان، پیراهن و شلوار می‏پوشند. جوراب‌هایشان از پارچه نازک قرمز و یا سبزرنگ است (اولئاریوس، ۱۳۶۹:۶۴۳).

تاورنیه می‏نویسد: زنان کلاه کوچکی به شکل برج به سر می‏گذارند و هرکس به‏ اندازه بضاعت و شأنش، کلاه خود را به جواهرات، زینت می‏دهد و بعضی از زیر کلاه‏ مقنعه‏ای ابریشمی به‏طرف پشت آویخته دارند که بر حسن و زیبایی آنها می‏افزاید. گیسوانشان را بافته و بر روی شانه می‏ریزند. زیرشلواری هم مانند مردان می‏پوشند که تا پاشنه پا می‏رسد و کفششان با کفش مردانه فرقی ندارد. زنان هرمز به واسطه شدت‏ گرمای هوا فقط یک زیرشلواری و روی آن یک پیراهن بلند می‏پوشند. زنان ارامنه‏ مخصوصا نیم‏تنه چسبانی بی‏آستین، شبیه نیم‏تنه مردان در بر می‏نمایند و سرشان را در یک پارچه نازک پیچیده که دو سر آن را روی زنخدان گره می‏کنند. گیسو را بافته، در کیسه‏ای از مخمل یا اطلس یا قلاب‏دوزی کرده، به پشت‏سر می‏آویزند که تا زیر کمر می‏رسد. ثروتمندان خود را با جواهرات زیاد زینت می‏دهند (تاورنیه، ۱۳۶۱:۶۲۷).

شاردن درباره وضعیت پوشاک زنان در دوره شاه سلیمان صفوی می‏نویسد: شاهزاده خانم‏هایی که از دودمان شاهی می‏باشند این امتیاز را دارند که می‏توانند خنجر بر کمر خویش ببندند. زنان سر خویش را کاملا می‏پوشانند و از روی آن چارقدی‏ دارند که به شانه‏شان می‏رسد. هنگامی که‏ می‏خواهند از خانه بیرون روند، از روی همه ملبوسات، حجاب سفید بلندی می‏پوشند که از سر تا پایین و صورتشان را مستور می‏کند و به‏طور کلی جز مردمک ساده چیزی‏ مرئی نمی‏گردد. عموما زنان چهار حجاب دارند: دو تا در خانه به سر می‏کنند و دو دیگر را هنگام خروج از منزل بر روی آنها می‏افزایند. نخست روسری است که برای‏ آرایش تا پشت بدن آویزان است. دوم چارقد است که از زیر ذقن می‏گذرد و سینه را می‏پوشاند. سوم حجاب سفیدی است که تمام بدن را مستور می‏کند و چهارم به شکل‏ دستمالی است که بر روی صورت نهند و مخصوص مساجد و معابد می‏باشد. این دستمال یا حجاب شبکه‏ای مانند دستباف نیمدار یا توری در مقابل چشمان دارد که‏ برای دیدن تعبیه شده است. پای‏افزار مردان و زنان در ایران همگی یکسان است و هیچ‏گونه فرقی وجود ندارد (شاردن، ۱۳۳۵:۲۱۸).

سانسون دراین‏باره می‏نویسد: طرز لباس پوشیدن زنان در ایران با لباس پوشیدن‏ مردها اختلاف چندانی ندارد فقط لباس خانم‏ها زر و زیور بیشتری دارد و طبعا درخشان‏تر است. البته، زنان هیچ‏گونه عمامه‏ای مثل مردان بر سر نمی‏گذارند. پیشانی‏ خانم‏ها از نواری که سه انگشت پهنا دارد، پوشیده شده است. این نوار با طلای مینا کاری شده، زینت یافته است و بر آن یاقوت و برلیان و مروارید می‏آویزند. خانم‏ها کلاه‏ پارچه‏ای ظریفی که با طلا آن را حاشیه‏دوزی کرده‏اند، بر سر می‏گذارند و شال ظریفی‏ را که حاشیه آن در کمال زیبایی گلدوزی شده است، دور کلاه می‏پیچند. قسمتی از این‏ شال به پشت‏سر تا کمرشان آویزان می‏شود و در وقت راه رفتن بالا و پایین می‏رود و به وضع جالبی تکان می‏خورد. بر گردنشان گردن‏بندهای مروارید می‏آویزند و کمربندی‏ را که چهار انگشت عرض آن است و از ورقه‏های طلا پوشیده شده است، به کمر می‏بندند. روی ورقه‏های طلا قلم‏زنی شده است و اغلب اوقات روی آن جواهرات‏ قیمتی نصب می‏کنند. پیراهنی که در زیر می‏پوشند زربفت است و زمینه آن طلا یا نقره‏ است.روی این پیراهن یک نیم‏تنه زردوزی‏شده که بسیار زیبا می‏باشد، می‏پوشند. آستر نیم‏تنه از پوست  سمور است. در زمستان نیم‏تنه، آستین دارد و در تابستان بدون‏ آستین می‏باشد. خانم‏ها هرگز جوراب نمی‏پوشند زیرا شلواری که به پا می‏کنند بلند است و تا زیر قوزک پایشان را می‏پوشاند. در زمستان پوتین‏های ساق‏بلندی را که‏ لبه‏های آن را زینت می‏کنند، می‏پوشند و در منزل مانند مردان کفش راحتی که از چرم‏ ساغری درست شده است به پا می‏کنند (سانسون، ۱۳۴۶:۱۲۲).

کارری درباره وضعیت پوشاک زنان در دوره شاه سلطان حسین صفوی می‏نویسد: لباس زنان فرق زیادی با لباس مردان ندارد. جلوی پیراهن باز است و با کمربندی بسته می‏شود. دامن پیراهن تا قسمتی پایین‏تر از زانو می‏رسد و آستین‏های پیراهن روی مچ‏ دست محکم می‏شود. زنان ایرانی کلاهکی روی سر می‏گذارند. دور کلاهک زنان ثروتمند سکه‏های طلا و نقره و سنگ‏های قیمتی دوخته می‏شود. دختران و زنان جوان نوار پارچه‏ای از پشت‏سر آویزان می‏کنند که به کیسه‏ای مخملی منتهی می‏شود و گیسوان خود را توی آن کیسه جای می‏دهند و روی دوش می‏اندازند. کفش‏های زنان، شبیه کفش‏ مردان است، منتهی با رنگ‏های گوناگون و ظریف‏تر از آنها (کارری، ۱۳۴۸:۱۳۵).

## جستارهای وابسته
●زینب بیگم

●پریخان خانم دختر شاه تهماسب

●خانش بیگم

●مریم بیگم

●خیرالنسا بیگم

●دلارام خانم

●تاجلو بیگم

●آنا خانم

●سلطانم بیگم

●مهین بانو خانم

●نکهت خانم

●زبیده بیگم

●پریخان خانم دختر شاه اسماعیل اول

## منابع

رده:شاهنشاهی صفویه
رده:تاریخ زنان در ایران