ادبیات بلوچی

**ادبیات بلوچی** (بلوچی: ) ميراث ادبی غنی و پرارزش مردم بلوچ است که این میراث ادبی مجموعه ای از اشعار حماسی، عاشقی، تاريخی، اجتماعی، اخلاقی و پند و ‌اندرز را در بر می گیرد.. این میراث ادبی از سده های پیش تاكنون به صورت شفاهی سينه به سينه و نسل ‌اندر نسل انتقال يافته و به امروز رسيده است. این اشعار به گویش‌های مختلف زبان بلوچی از جمله بلوچی غربی، بلوچی جنوبی، بلوچی شرقی و  گویش‌های مخلتف دیگر این زبان نوشته یا سروده شده‌اند.

ادبیات بلوچستان یادگاری از دوره‌های مختلف فرهنگ و تمدن بلوچ‌ها است، که در آثار ادبیات بلوچی روایت افسانه‌ها و اسطوره‌های باستانی و قدیمی شان از جمله داستان‌های هانی و شیخ مرید، میر چاکر رند، گِسِّدُک، اشکش بلوچ و دودا، حماسه بالاچ، حمل جییند، شهداد و مهناز، دوستین وشیرین و گراناز

حدوداً تا پیش از ۱۸۴۰ میلادی اشعار رایج در میان مردم بلوچ ناشناخته و نانوشته بود. رابرت ليچ نخستين كسی بود كه در اين سال نمونه‌هايی از شعر بلوچ را در نوشته‌اي با عنوان «طرحی از زبان بلوچی شمالی» در «مجله انجمن آسيايی بنگال» معرفی كرد. پس از لیچ، لانگ ورث دیمز در سال ۱۸۷۵م با علاقه فراوان به بررسی علمی ‌و جمع‌آوري شعرها و ترانه‌هاي بلوچی پرداخت و نخستين بار در ۱۸۸۱م نمونه‌هايی از آنها را در مقاله‌اي با عنوان «طرحی از زبان بلوچی شمالی» در همان مجله عرضه كرد. پس از او، ماير كار بررسی و گردآوري اشعار بلوچی را پی گرفت و جمع آورده‌هاي خود را در سالهاي ۱۹۰۰-۱۹۰۱م منتشر كرد. در سال ۱۹۰۷میلادی ديمز مجموعه شعرها و ترانه‌هاي بلوچی را در كتابی مستقل با عنوان «شعر عامۀ بلوچ» گردآوري و چاپ كرد.

در سال ۱۹۵۱ خیر محمد ندوی برای اولین بار مجله ای به زبان بلوچی به نام اومان منتشر کرد.
این ماهنامه در محافل علمی و ادبی بسیار مورد استقبال قرار گرفت و باعث تشویق آن دسته از نویسندگان و پژوهشگران بلوچ که به زبانهای اردو، فارسی یا انگلیسی می‌نوشتند شد.

از بزرگان ادبیات بلوچی می‌توان به ناطق مکرانی، ملارگام، زیب مگسی، قاضی نور محمد گنجابوی، عبدالله روانبد و سید ظهور شاه هاشمی، صبا دشتیاری و میر گل خان نصیر نام برد.

## ادوار مختلف
در تقسیم‌بندی تاریخ ادبیات بلوچی نظرات متعددی بین محققان وجود دارد اما شناخته شده‌ترین و صائب‌ترین این نظرات ادبیات بلوچی را به دو گونه تقسیم‌بندی می‌کنند.

نظر اول اینکه تاریخ ادبیات بلوچی از سه دوره عمده تشکیل شده است. دوره اول مشهور به دوره کهن یا کلاسیک، دوره دوم مشهور به دوره ملایان (ملایی) و دوره سوم دوره معاصر است.

گروهی دیگر از پژوهشگران برای ادبیات بلوچی چهار دوره در نظر گرفته‌اند، دوره اول از قرن پانزدهم میلادی تا نیمه اول قرن شانزدهم به دوره رند و لاشار معروف بوده، دوره دوم از سال ۱۵۰۰ میلادی که حاکمان و قوم رند لاشار به سند و پنجاب مهاجرت کردند تا حدود سال ۱۸۰۰ میلادی زمانی که بریتانیا بلوچستان را مورد تهاجم و تجاوز قرار داد، دوره سوم از زمان تجاوز انگلیس به بلوچستان تا ۱۹۲۰ میلادی به دوره بریتانیا معروف است و از ۱۹۲۰ میلادی تاکنون تماماً
دوره معاصر نام دارد. ایوب درازهی در گاهنامه سمین نیز برای تاریخ ادبیات بلوچی، از جمله شعر بلوچی از همین چهار دوره نام برده است، از دوره اول باعنوان دوره ناشناخته (بلوچی: گاریں دور) - دوره دوم دوره قدیم (بلوچی: اهدی دور) دوره سوم دوره نیمه قدیمی (بلوچی: نیم اهدی دور) و دوره چهارم دوره نو (بلوچی: نوکیں دور) نام برده است.

## دوره کهن یا کلاسیک
آثار به جا مانده از این دوره (که بیشتر به صورت شفاهی بوده‌اند) اشعار و داستانهای اساطیری- تاریخی هستند؛ اشعار و داستانهای این دوره بیشتر با نام قهرمانان افسانه‌ها شهرت دارند تا با نام گویندگان و سرایندگان آنها.

از کتاب‌هایی که دربارهٔ این دوره از تاریخ ادب بلوچی به رشته تحریر درآمده اند می‌توان به مجموعه قطور «میراث» که توسط پژوهشگر بلوچ فقیر شاد گرد آوری شده است اشاره کرد.

## دوره میانه (دوره ملایان)
اکثر ادبای شناخته شده در این دوره از فقها و روحانیان بوده‌اند به همین سبب امروزه بنام دوره ملایی یا ملایان شناخته می‌شود.

از شعرا و ادبای نامدار این دوره می‌توان به ملا فاضل مندی، ملا قاسم، ملا اسماعیل پل آبادی، ملا رگام واشی(خاشی)، ملا عزت پنجگوری، ملا نورمحمد بم پشتی و ملا ابراهیم باهوکلاتی را اشاره کرد.
نامدارترین شاعران این دوره ملا فاضل می‌باشد که تبحر و توانایی او در بدیهه سرایی مشهور است.

با توجه به نوآوری‌های فراوان و ابتکارات موجود در شعر ملا فاضل نه تنها او را از بزرگ‌ترین شعرای این دوره که بسیاری او را، از بزرگ‌ترین شعرای تمام تاریخ بلوچستان به‌شمار می‌آورند.

سروده‌های او در سه دفتر با نامهای «شپچراگ» «دِرَپشوکین سهیل» و «شه لَچه کار» گرد آوری شده است.

## دوره معاصر
دوران معاصر را می‌توان غنی‌ترین دوره ادبیات بلوچ دانست. در این دوره شاعران و نویسندگان بلوچ بر اثر مطالعه، آشنایی و تاثیرپذیری از ادبیات ملل مختلف جهان توانستند با استفاده از تکنیک‌ها و قالب‌های نوین، در داستان‌نویسی و شعر تحولی عظیم در ادب بلوچی پدیدآورند.

سید هاشمی، عبدالله روانبد، عطا شاد، کریم دشتی، جی آر ملا و مبارک قاضی از نامدارترین شاعران و نویسندگان این دوره محسوب می‌شوند.

## انواع ادبی
### مجلات و نشریه‌ها
از اوایل سال ۱۹۵۱ تا کنون همواره مجله‌هایی به زبان بلوچی منتشر شده و می‌شود و برخی از مشهورترین‌ها عبارت اند از:

ماهنامه بلوچی، ماهنامه لبزانک، ماهنامه سوغات، فصلنامه درد، فصلنامه چمگ و….

### فرهنگ‌ها و لغت نامه‌ها
مشهورترین لغت نامه بلوچی زبان، به نام لغت نامه «سید گنج» توسط سید ظهور شاه هاشمی در یک جلد قطور نگاشته شده است.

از دیگر فرهنگ‌های مشهور دیگر می‌توان به فرهنگ دو زبانه بلوچی - فارسی از عبدالغفور جهاندیده از اعضای هیئت علمی دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار اشاره کرد.

برخی از فرهنگ‌هایی که در دست چاپ یا تحریر هستند:

میرگنج از احمد دهانی

فرهنگ لغت بلوچی از ایوب ایوبی با فونتیک دوزبانه

بلوچی دیکشنری که توسط جمعی از محققان و زبان شناسان آکادمی بلوچی کویته تدوین شده است

فرهنگ دو زبانه بلوچی- انگلیسی از ابن داود گوادری

انسائیکلوپیدیا بلوچستانیکا (دائرةالمعارف بلوچستان) توسط جمعی از زبان شناسان و پژوهشگران به سرپرستی پروفسور صبا دشتیاری در حال تدوین است.

### شعر
شعر از پربارترین انواع ادبی بلوچی به‌شمار می‌آید:

«کسدگوار» از سید ظهور شاه هاشمی، «شَپْ سحار اندیم» و «روچگر» از عطا شاد، «زرنوشت» از مبارک قاضی و «مکرانی شَیْر» از مولانا عبدالله روانبد برخی از مشهورترین دفاتر شعر به چاپ رسیده شاعران بلوچ در دوره معاصر می‌باشند.

### داستان
تاریخ آغاز داستان‌نویسی در ادبیات بلوچی بر می‌گردد به دهه پنجاه قرن بیستم میلادی پروفسور غنی پرواز، امان‌الله گچکی، بانل دشتیاری و حفیظ حسن‌آبادی از داستان نویسان مشهور بلوچ به‌شمار می‌روند.

### طنز
این نوع، از انواع ادبی در ادبیات بلوچی به نام «تژن و بِچْکند» معروف است. برخی از طنز نویسان صاحب نام دوره معاصر عبارتند از: محمدبیگ بیگل، اکرم صاحب خان، عیسی گل و…

و از مجموعه کتابهای طنز به چاپ رسیده دوران معاصر: «شکّل و ماجین»، «جوکر»، «زَندیْن دَپار» و «بیل و آلار» را می‌توان نام برد.

### نقد
نخستین نویسنده ای که در عرصه ادب بلوچی مقالات ناقدانه می‌نوشت را می‌توان کریم دشتی دانست؛ مجموعه نقدهای این نقاد چیره‌دست را می‌توان در کتاب «شر گداری» مطالعه نمود.

از سایر کتاب‌های نقد مشهور بلوچی عبارت اند از:
* لبزانکی نقد کاری از صبا دشتیاری
* لبزانکی شرگداری از غنی پرواز
* تناپین تران از صدیق آزاد

نگدانک از ناگمان

### رمان
نخستین رمان در ادبیات بلوچی توسط سید ظهور شاه هاشمی به رشته تحریر درآمد و پس از آن غنی پرواز، اسلم دوستڃن و فقیر محمد عنبر را می‌توان از رمان‌نویسان مشهور و صاحب‌نام بلوچ دانست.

### ترجمه
بیشترین آثار ترجمه شده به زبان بلوچی به ترجمه متون و آثار دینی بر می‌گردد.
از پر کارترین و شناخته شده‌ترین افراد این حوزه می‌توان قاضی عبدالصمد سربازی و خیر محمد ندوی را نام برد.

## ضرب‌المثل‌ها
در اینجا لیستی از ضرب‌المثل‌های بلوچی(بلوچی:) آورده شده است:

## تدریس در دانشگاه
زبان و ادبیات بلوچی در دانشگاه‌های ایالت بلوچستان پاکستان تدریس می‌شود. تدریس زبان و ادبیات بلوچی به عنوان یک رشته از سال ۱۹۸۵ در مرکز مطالعات پاکستان آغاز شد. دپارتمان بلوچی در دانشگاه بلوچستان نیز در سال ۱۹۹۲ تأسیس شد و میرعقیل‌خان منگال اولین مدیر آن بود.

با این وجود در ایران تأسیس رشتهٔ زبان و ادبیات بلوچی تاکنون متحقق نشده است. این در حالی‌ست که نویسندگان و روشنفکران متعددی خواهان تدریس زبان و ادبیات بلوچی در دانشگاه‌های ایران بوده‌اند. در سال ۱۳۹۴ دفتر برنامه‌ریزی آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اعلام کرد که وزارت علوم مجوز تدریس زبان و ادبیات بلوچی به‌صورت دو واحد درسی اختیاری در دورهٔ کارشناسی در دانشگاه‌های استان سیستان و بلوچستان و دانشگاه ولایت ایرانشهر را صادر کرده است.

## جستارهای وابسته
* زبان بلوچی

## منابع


بلوچی
رده:زبان بلوچی