صدیق صفی‌زاده

**صدیق صفی‌زاده (بوره‌که‌ای)** (زاده ۱۳۲۲ در زرینه ورمزیار) (درگذشته: غروب چهارشنبه ۱۴۰۲٫۵٫۴ {۲۶ ژوئیه ۲۰۲۳} در تهران محل دفن: آرامگاه نامداران کُرد مهاباد) نویسنده، مترجم، فرهنگ‌نویس، شاعر، پژوهشگر ادبیات و تاریخ کرد اهل ایران است. صفی‌زاده بیش از هر چیز به دلیل تصحیح متون کلاسیک ادبیات کردی، ترجمهٔ برخی آثار فارسی به زبان کردی و نیز نگارش فرهنگ‌های واژگان کردی-فارسی *ماد* و *بوره‌که‌ای* شناخته شده‌است. صدیق صفی‌زاده قرآن را به کردی سورانی ترجمه کرده و همچنین تفسیری به زبان کردی بر جزء سی‌ام قرآن نوشته که با نام *تفسیر بوره‌که‌ای* شناخته شده‌است. او برگزیده‌ای از اشعار مولوی، شاهنامهٔ فردوسی و خیام را به کردی سورانی ترجمه کرده‌است. صفی‌زاده همچنین پژوهش‌هایی در رابطه با دین یارسان انجام داده و علاوه بر چاپ کتاب‌هایی دربارهٔ شخصیت‌های دینی یارسان، نسخه‌ای از کتاب سرانجام را نیز تصحیح و با عنوان *نامهٔ سرانجام* منتشر کرده‌است. سرانجام به تصحیح صدیق صفی‌زاده با انتقادات وسیعی مواجه شده و مورد قبول پیران و مسندنشینان یارسان قرار نگرفته‌است.

## زندگی
صدیق صفی‌زاده در سال ۱۳۲۲ در روستای زرینه ورمزیار در بخش مرکزی شهرستان دیواندره در استان کردستان به دنیا آمد. در تکاب به مدرسه رفت و دورهٔ ابتدایی را در آنجا به پایان رساند. در سال ۱۳۳۵ و در زمانی که ۱۳ سال داشت، به دلیل مهاجرت خانواده‌اش به عراق رفت و در آنجا تحصیلاتش را به پایان رساند. صفی‌زاده در دانشگاه بغداد در رشتهٔ زبان و ادبیات عربی به تحصیل پرداخت و از ان دانشگاه فارغ‌التحصیل شد. پس از پایان درسش در سال ۱۳۴۳ به ایران بازگشت و به استخدام ارتش درآمد. او همزمان با خدمت در ارتش به تحصیل دروس مذهبی پرداخت و در رشته‌های فقه و تفصیر نزد شیخ محمد شیخ‌الاسلام تحصیل کرد و در نهایت در فقه اهل سنت به درجهٔ اجتهاد رسید. پس از آن در دانشگاه تهران به تدریس زبان و ادبیات فارسی پرداخت. در این دوران با برخی از چهره‌های ناسیونالیست ایرانی مانند ابراهیم پورداوود و بهرام فره‌وشی در ارتباط قرار گرفت و تحت تأثیر آن‌ها به آموختن زبان‌های باستانی و تحقیق دربارهٔ ادیان دست زد. او کتاب‌های بسیاری به رشتهٔ تحریر درآورده و آثار بسیاری را از ادبیات کلاسیک کردی تصحیح و منتشر کرده‌است.

## آثار
### یارسان
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق‏‫، *اه‍ل ح‍ق: پ‍ی‍ران و م‍ش‍اه‍ی‍ر*، وی‍راس‍ت‍ار م‍ج‍ت‍ب‍ی م‍ق‍دس‍ی، ت‍ه‍ران: ح‍روف‍ی‍ه‌‬‏‫، ۱۳۸۷. ‬
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ب‍زرگ‍ان ی‍ارس‍ان (اهل ح‍ق)*، سنندج: صدیق بوره‌که‌ای‏‫ (صفی‌زاده)‬‏‫، ۱۳۵۲. ‬
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *دان‍ش‍ن‍ام‍هٔ ن‍ام‌آوران ی‍ارس‍ان: ش‍ام‍ل م‍ش‍اه‍ی‍ر و چ‍ه‍ره‌ه‍ای ادب‍ی، اح‍وال و آث‍ار آن‍ان*، ت‍ه‍ران: ه‍ی‍رم‍ن‍د، ۱۳۷۶.
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *مشاهیر اهل حق*‏‫، تهران: کتابخانه طهوری‏‫، ۱۳۶۰. ‬
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ن‍وش‍ت‍ه‌ه‍ای پ‍راک‍ن‍ده درب‍ارهٔ ی‍ارس‍ان (اه‍ل ح‍ق)، ب‍ه ان‍ض‍م‍ام ف‍ره‍ن‍گ ل‍غ‍ات گ‍وران‍ی*، ت‍ه‍ران: عطائی‏‫، ۱۳۶۱. ‬
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق‏‫، *نامهٔ سرانجام (کلام خزانه): یکی از متون کهن یارسان (اهل حق)‏‫*، متن مصحح و ترجمهٔ آن به زبان فارسی، با مقدمه و حاشیه و تفسیرها و اصطلاحات عرفانی به همراه یادداشت‌های زبان‌شناسی و فرهنگ گورانی، ت‍ه‍ران: ه‍ی‍رم‍ن‍د، ۱۳۷۵؛ تهران: سفیر اردهال‏‫، ‏‫۱۳۹۷. ‬‬
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *دورهٔ ب‍ه‍ل‍ول: ی‍ک‍ی از م‍ت‍ون ک‍ه‍ن ی‍ارس‍ان‌*، ت‍ه‍ران: طه‍وری‏‫، ۱۳۶۳. ‬
* *دورهٔ ه‍ف‍ت‍وان‍ه ج‍زوی از ن‍ام‍ه م‍ی‍ن‍وی س‍ران‍ج‍ام*، ت‍ف‍س‍ی‍ر و ت‍أل‍ی‍ف ص‍دی‍ق ص‍ف‍ی‌زاده (ب‍وره‌ک‍ه‌ئ‍ی)، ت‍ه‍ران: طه‍وری‏‫، ۱۳۶۱. ‬
* ای‍ل ب‍ی‍گ‍ی ج‍اف، *پ‍ێش‌ب‍ی‍ن‍یی‍ه‌ک‍ان‍ی ع‍ێل‌ب‍ه‌گ‍ی ج‍اف‌*، کوکردنه‌وه و شی‌کردنه‌وهٔ ص‍دی‍ق ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی (ص‍ف‍ی‌زاده)، [بی‌جا: بی‌نا]‏‫، ۱۳۶۰؛ سنندج: زیبا (چاپخانه)؛ س‍ن‍ن‍دج: ص‍دی‍ق ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی (ص‍ف‍ی‌زاده)، ۱۳۸۲؛ تهران: عطایی، ۱۳۷۳.
* ل‍رس‍ت‍ان‍ی، ال‍م‍اس ب‍ن م‍ح‍م‍د، *پێشبینییه‌کانی خان ئه‌ڵماس*، گردآورنده صدیق صفی‌زاده (بوره‌که‌ای)، سنندج: [بی نا]‏‫، ۱۳۶۹. ‬
* دروی‍ش اج‍اق، *پ‍ی‍ش‍گ‍وی‍ی‌ه‍ای دروی‍ش اج‍اق*، م‍ت‍رج‍م ص‍دی‍ق ص‍ف‍ی‌زاده، ت‍ه‍ران: آش‍ی‍ان‍ه ک‍ت‍اب، ع‍طائ‍ی، ۱۳۸۱.

### تصحیح متون ادبیات کردی
* خ‍ان‍ای ق‍ب‍ادی، ‏‫ *خسرو و شیرین خانای‌قبادی*، ویراستهٔ م. اورنگ‬‏‫، باهمکاری صفی‌زاده (بوره‌که‌ای)، [بی‌جا‬‏‫: بی‌نا]‬‏‫، تهران‏‫: چاپخانهٔ چهر‏، ۱۳۴۸. ‬‏
** خ‍ان‍ای ق‍ب‍ادی، ‏‫ *خ‍ه‌س‍ره‌و و ش‍ی‍ری‍ن‍ی خ‍ان‍ای ق‍وب‍ادی*، س‍اغ‌ک‍ردن‍ه‌وه و ک‍وک‍ردن‍ه‌وه ه‍ی ص‍دیق ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی (ص‍ف‍ی‌زاده)، سنندج: صدیق بوره‌که‌ای‏‫ (صفی‌زاده)‬‏‫، ۱۳۶۹. ‬
* ب‍ی‍س‍اران‍ی، م‍ص‍طف‍ی‌ب‍ن ق‍طب‌ال‍دی‍ن، *دی‍وان‍ی ب‍ی‍س‍اران‍ی‌*، ئ‍ام‍اده ک‍ردن و س‍اغ ک‍ردن‍ه‌وهٔ ص‍دی‍ق ص‍ه‌ف‍ی‌زاده، س‍ن‍ن‍دج: ک‍ردس‍ت‍ان، ۱۳۸۱.
* م‍ول‍وی، ع‍ب‍دال‍رح‍ی‍م‌ب‍ن س‍ع‍ی‍د، *دی‍وان‍ی م‍ه‌ول‍ه‌وی*، س‍اغ‌ک‍ردن‍ه‌وهٔ ص‍دی‍ق ب‍ورک‍ه‌ی‍ی (ص‍ف‍ی‌زاده)، [ب‍ی‌ج‍ا]: ح‍ی‍دری، ۱۳۶۹.

### تصحیح متون فارسی
* م‍س‍ت‍وره ک‍ردس‍ت‍ان‍ی، م‍اه ش‍رف‌ب‍ن‍ت اب‍وال‍ح‍س‍ن، *دی‍وان م‍س‍ت‍وره ک‍ردس‍ت‍ان‍ی*، وی‍راس‍ت‍ه ص‍دی‍ق ص‍ف‍ی‌زاده (ب‍وره‌ک‍ه‌ئ‍ی)، ت‍ه‍ران: ام‍ی‍رب‍ه‍ادر، ۱۳۷۷.

### تاریخ ادبیات کردی
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ت‍ه‌ڵای ده‌س‍ت‍ه‌وش‍ار*، ی‍ا م‍ی‍ژووی ب‍وی‍ژان‍ی ه‍ه‌وش‍ار، [ب‍ی‌ج‍ا]: ح‍ی‍دری، ۱۳۶۹.
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *کُردی ب‍ی‍ام‍وزی‍م*، ت‍ه‍ران: بنیاد نیشابور، نشر بلخ‏‫، ۱۳۶۰. ‬
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *م‍ێژووی وێژهٔ ک‍وردی*، ب‍ان‍ه: ن‍اج‍ی، ۱۳۷۰.

### تاریخ ادبیات فارسی
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ت‍اری‍خ ادب‍ی‍ات ای‍ران*، ۳ مجلد، ت‍ه‍ران: ع‍اب‍د، ۱۳۸۲.
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *پ‍ارس‍ی‌گ‍وی‍ان کُرد*، ص‍دی‍ق ص‍ف‍ی‌زاده، ۱۳۶۶.

### تاریخ
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ت‍اری‍خ پ‍ن‍ج ه‍زار س‍ال‍هٔ ای‍ران*، ۲ مجلد، ت‍ه‍ران: آرون‏‫، ۱۳۸۲. ‬
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق‏‫، *تاریخ فلاسفهٔ ایران*، تهران: اندیشهٔ خلاق‏‫، ۱۳۸۶. ‬
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ت‍اری‍خ کُرد و کُردس‍ت‍ان*، ت‍ه‍ران: آت‍ی‍ه، ۱۳۷۸.
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ت‍اری‍خ م‍وس‍ی‍ق‍ی کُردی*، ت‍ه‍ران: ب‍ه‍ن‍ام، ۱۳۷۷.
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق‏‫، *ص‍لاح‌ال‍دی‍ن‍ی ئ‍ه‌ی‍ووب‍ی: رۆڵهٔ ن‍ه‌م‍ری ک‍ورد*، ت‍ه‍ران: ع‍طائ‍ی‏‫، ۱۳۶۱. ‬
* صفی‌زاده، صدیق، *کورش و داریوش بزرگ*، تهران: کمال اندیشه تهران، ۱۳۸۵.

### پژوهش مردم‌شناختی
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق‏‫، *طب س‍ن‍ت‍ی در م‍ی‍ان کُردان*، ت‍ه‍ران: ع‍طائ‍ی‏‫، ۱۳۷۵. ‬
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ن‍وروز در م‍ی‍ان کُرده‍ا*، [بی‌جا: بی نا]‏‫، [تهران]: چهر‏‫(چاپخانه)‬، ؟۱۳.
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ه‍ۆزی گ‍ه‌ڵاڵی*، ص‍دی‍ق ص‍ف‍ی‌زاده، ۱۳۷۸.

### تفسیر قرآن
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ت‍ه‌ف‍س‍ی‍ری ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی: ل‍ه س‍ه‌ر ج‍زم‍ی س‍ی‍ه‍ه‌م‍ی ق‍ورئ‍ان‍ی پ‍ی‍روز* (ت‍ف‍س‍ی‍ر ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی ب‍ر ج‍زء س‍ی‌ام ق‍رآن ک‍ری‍م)، ت‍ه‍ران: ام‍ی‍رک‍ب‍ی‍ر، ۱۳۶۴.

### ترجمه کُردی
* قرآن. کردی-عربی، *ألقرآن‌الکریم*، ترجمهٔ صدیق صفی‌زاده، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، ‏‫۱۳۸۸. ‬
* زن‍ج‍ان‍ی، اب‍وع‍ب‍دال‍ل‍ه، *م‍ێژووی ق‍ورئ‍ان*، وه‌رگ‍ێڕاوی ص‍دی‍ق ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی (ص‍ف‍ی‌زاده)، ت‍ه‍ران: ڕێک‍خ‍راوی ڕاگ‍ه‌ی‍ان‍دن‍ی ئ‍ی‍س‍لام‍ی (س‍ازم‍ان ت‍ب‍ل‍ی‍غ‍ات اس‍لام‍ی)، ۱۳۶۶.
* ع‍ل‍ی‌ب‍ن اب‍ی طال‍ب، *ڕێی ڕه‌وان ب‍ێژی* (ن‍ه‍ج‌ال‍ب‍لاغ‍ه)، ۲ مجلد، [گ‍ردآورن‍ده س‍ی‍د رض‍ی، وه‌رگ‍ی‍راوی ص‍دی‍ق ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی (ص‍ف‍ی زاده)، ب‍ه‌راوردک‍ار ن‍زام س‍ال‍ه‌ح‍ی، س‍ن‍ن‍دج: پ‍رت‍وب‍ی‍ان، ۱۳۸۴.
* م‍ول‍وی، ج‍لال‌ال‍دی‍ن م‍ح‍م‍دب‍ن م‍ح‍م‍د، *دی‍وان‍ی م‍ه‌ول‍ه‌وی‌*، س‍اغ ک‍ردن‍ه‌وهٔ ص‍دی‍ق ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی (ص‍ف‍ی‌زاده)، [ت‍ه‍ران]: ح‍ی‍دری، ۱۳۶۹.
* م‍طه‍ری، م‍رت‍ض‍ی، *داس‍ت‍ان‍ی ڕاس‍ت‍ان*، ن‍ووس‍راوی م‍ورت‍ه‌زا م‍وت‍ه‌ه‍ه‌ری، وه‌رگ‍ی‍راوی ص‍دی‍ق ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی (ص‍ف‍ی‌زاده)، ت‍ه‍ران.
* ف‍ردوس‍ی، اب‍وال‍ق‍اس‍م، *ش‍ان‍ام‍ه*، وه‌رگ‍ی‍راو و ه‍ون‍راوهٔ ص‍دی‍ق ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی، س‍ن‍ن‍دج: پ‍رت‍و ب‍ی‍ان‏‫، ۱۳۸۴. ‏‬
* ف‍واد، ک‍م‍ال، *ی‍ادداش‍ت‌ه‍ای ان‍ت‍ق‍ادی درب‍ارهٔ ک‍ت‍اب خ‍لاص‍هٔ ت‍اری‍خ ک‍رد و ک‍ردس‍ت‍ان ن‍وش‍ت‍ه‍. ش‍ادروان م‍ح‍م‍دام‍ی‍ن زک‍ی (۱۳۶۷–۱۲۹۷ ه‍ج‍ری)*، ت‍رج‍م‍هٔ ص‍دی‍ق ص‍ف‍ی‌زاده، ت‍ه‍ران: ص‍دی‍ق ص‍ف‍ی‌زاده، ۱۳۸۰.
* ق‍طب، س‍ی‍د، *ئ‍ی‍مه چ‍ی ئ‍ه‌ڵێی‍ن‌*، ص‍دی‍ق ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی وه‌ری‌گ‍ێڕاوه‌ت‍ه س‍ه‌ر زم‍ان‍ی ک‍وردی، ت‍ه‍ران: ڕێک‍خ‍راوی ڕاگ‍ه‌ی‍ان‍دن‍ی ئ‍ی‍س‍لام‍ی (س‍ازم‍ان ت‍ب‍ل‍ی‍غ‍ات اس‍لام‍ی)، ۱۳۶۵.
* خیام، عمر، ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *چ‍وارخ‍ش‍ت‍ه‌ک‍ی‍ه‌ک‍ان‍ی خ‍ه‌ی‍ام*، ت‍ه‍ران.

### شعر
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *پ‍ی‍ری ده‌ری‍ا*، ه‍ون‍راوهٔ ص‍دی‍ق ب‍ورک‍ه‌ی‍ی (ص‍ف‍ی‌زاده)، [ب‍ی‌ج‍ا]: ح‍ی‍دری، ۱۳۶۹.
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *زه‌م‍ب‍ی‍ل‌ف‍رۆش‌*، ه‍ون‍راوهٔ ص‍دی‍ق ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی (ص‍ف‍ی‌زاده)، م‍ه‍اب‍اد.
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ه‍ی‍وا*، ه‍ون‍راوهٔ ص‍دی‍ق ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی (ص‍ف‍ی‌زاده)، س‍ن‍ن‍دج.

### فرهنگ واژگان
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ف‍ره‍ن‍گ ب‍وره‌ک‍ه‌ی‍ی: کُردی ب‍ه ف‍ارس‍ی*، ۲ مجلد، ت‍ه‍ران: ن‍ش‍ر پ‍ل‍ی‍ک‍ان، ۱۳۷۹.
* اورن‍گ، م‍راد، *ف‍ره‍ن‍گ ک‍ردی*، گ‍ردآوری م. اورن‍گ، ب‍ا ه‍م‍ک‍اری ص‍ف‍ی‌زاده (ب‍وره ک‍ه‌ئ‍ی)، ت‍ه‍ران: ۱۳۴۷.
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *فرهنگ لغات عربی به کُردی و کُردی به کُردی*، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر‏‫‏، ۱۳۸۹. ‬‬
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *ف‍ره‍ن‍گ م‍اد ک‍ردی ب‍ه ف‍ارس‍ی*: ش‍ام‍ل ی‍ک م‍ق‍دم‍ه و دو ب‍خ‍ش، واژه‌ه‍ا، اع‍لام، ح‍اوی واژه‌ه‍ا و اص‍طلاح‍ات ف‍ص‍ی‍ح گ‍وی‍ش‌ه‍ا و گ‍ون‍ه‌ه‍ای ک‍ردی، ت‍ه‍ران: ع‍طائ‍ی، ۱۳۶۱.
* ص‍ف‍ی‌زاده، ص‍دی‍ق، *‏‫واژه‌ه‍ای ه‍م‍ان‍ن‍د در پ‍ه‍ل‍وی و ک‍ردی*: دارای ۱۵۹۱ واژه پهلوی‬‏‫، [ب‍ی‌ج‍ا‬‏‫: بی‌نا‏‫، ۱۳۵۰]. ‬

## منابع

## پیوند به بیرون
* مقالات صدیق صفی‌زاده در پایگاه مجلات تخصصی نور.
* مقالات صدیق صفی‌زاده در پرتال جامع علوم انسانی.

رده:اسلام‌شناسان اهل ایران
رده:اسلام‌شناسان مسلمان
رده:افراد زنده
رده:اهالی تکاب
رده:پژوهشگران اهل ایران
رده:تاریخ‌نگاران اهل ایران
رده:زادگان ۱۳۲۲
رده:زادگان ۱۹۳۳ (میلادی)
رده:زبان‌شناسان اهل ایران
رده:شاعران سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران کرد اهل ایران
رده:شاعران کرد
رده:شاعران کردی سورانی
رده:شاعران مرد اهل ایران
رده:شاعران مسلمان
رده:فرهنگ‌نویسان اهل ایران
رده:فرهنگ‌نویسان کرد
رده:کردشناسان
رده:کردهای اهل ایران
رده:مترجمان از عربی به کردی
رده:مترجمان از فارسی به کردی
رده:مترجمان اهل ایران
رده:مترجمان خیام
رده:مترجمان قرآن اهل ایران
رده:مترجمان قرآن به کردی
رده:دانشوران اهل ایران
رده:مسلمانان کرد
رده:مصححان اهل ایران
رده:نویسندگان کرد اهل ایران
رده:نویسندگان مرد اهل ایران
رده:نویسندگان مرد کرد
رده:مترجمان شاهنامه