متون دینی پالی

**متون دینی پالی** (به پالی: ؛ ) مجموعه استاندارد متون مقدس در سنت بودایی ترواده است که به زبان پالی نگهداری شده‌است. این مجموعه کامل‌ترین مجموعهٔ موجود از متون کهن بودایی به‌شمار می‌رود و عمدتاً از مکتب تمبپنّیه برگرفته شده‌است.

بر پایهٔ سنت بودایی، در نخستین شورای بودایی که سه ماه پس از درگذشت نهایی گوتاما بودا در راجگیر برگزار شد، آننده سوتاپیتاکا و اوپالی وینایاپیتاکا را از حفظ بازخوانی کردند. ارهات‌های حاضر این بازخوانی‌ها را پذیرفتند و از آن پس آموزه‌ها به‌صورت شفاهی توسط سانگها حفظ شدند. تیپیتاکایی که در دوران پادشاهی آشوکا به سری‌لانکا انتقال یافت، نخست به‌صورت شفاهی نگهداری شد و سپس در چهارمین شورای بودایی در سال ۲۹ پیش از میلاد بر روی برگ‌های نخل نوشته شد؛ یعنی نزدیک به ۴۵۴ سال پس از درگذشت گوتاما بودا.

متون دینی پالی به سه بخش بزرگ تقسیم می‌شود که هریک «پیتاکا» (به زبان پالی به معنای «سبد») نامیده می‌شود و از همین رو این مجموعه به‌طور سنتی «تیپیتاکا» یعنی «سه سبد» خوانده می‌شود. این سه بخش عبارت‌اند از: وینایاپیتاکا (سبد انضباط) دربارهٔ قواعد و آیین‌نامه‌های سانگها؛ سوترا پیتاکا (سبد سخنان) شامل گفتارها و موعظه‌های بودا و بزرگ‌ترین بخش مجموعه؛ و ابیدهاماپیتاکا شامل رساله‌هایی که آموزه‌های بودایی به‌ویژه دربارهٔ ذهن را بسط می‌دهند.

## جایگاه متون دینی در سنت ترواده

متون دینی پالی به‌طور سنتی از سوی پیروان ترواده «کلام بودا» () خوانده می‌شود، هرچند مقصود از این عبارت معنای لفظی نیست؛ زیرا این مجموعه آموزه‌هایی از شاگردان بودا را نیز دربرمی‌گیرد.

تفسیر سنتی ترواده‌ای (مهاویهاری) از متون دینی پالی در مجموعه‌ای از شرح‌ها ارائه شده که نزدیک به تمام متون دینی را پوشش می‌دهد. این شرح‌ها را بوداگوسا (فعال در سده‌های چهارم و پنجم میلادی) و راهبان پس از او، عمدتاً بر پایهٔ منابع کهن‌تری که اکنون از دست رفته‌اند، گردآوری کردند. پس از آن، زیرشرح‌هایی (تیکا) نوشته شد که بر متون دینی و شرح‌های آن‌ها توضیحات بیشتری افزود. خلاصهٔ تفسیر سنتی ترواده در کتاب «ویسودیمگه» اثر بوداگوسا آمده‌است.

سخنگوی شورای بودا ساسانای میانمار بیان کرده که متون دینی هرآنچه برای نشان دادن راه نیروانا لازم است دربردارد؛ شرح‌ها و زیرشرح‌ها گاه مطالب نظری فراوانی دارند، اما به آموزه‌های اصلی وفادارند و غالباً نمونه‌های بسیار روشنگری به دست می‌دهند. در سری‌لانکا و تایلند، بودیسم «رسمی» تا اندازهٔ زیادی تفسیرهای پژوهشگران غربی را پذیرفته‌است.

هرچند متون دینی پالی دو هزاره است که به شکل نوشتاری وجود دارد، سرشت شفاهی پیشین آن در کنش بودایی فراموش نشده‌است: از حفظ خوانی و بازخوانی همچنان رواج دارد. از جمله متون پرخوانده «پریتا» است. حتی مردم عادی دست‌کم چند متن کوتاه را از حفظ می‌دانند و آن‌ها را به‌طور منظم می‌خوانند؛ این کار دست‌کم اگر معنای متن فهمیده شود، گونه‌ای مراقبه شمرده می‌شود. از راهبان بودایی بسی بیشتر انتظار می‌رود. راهب میانماری به نام ویچیتاسارا (مینگون سایادا) حتی تمام متون دینی را برای ششمین شورای بودایی از حفظ آموخت.

پیوند میان متون مقدس و بودیسم آن‌گونه که در میان راهبان و مردم عادی رواج دارد، همچون دیگر سنت‌های بزرگ دینی، پیچیده‌است: شواهد نشان می‌دهد که تنها بخش‌هایی از متون دینی هیچ‌گاه رواج گسترده نداشته و آثار غیررسمی گاه بسیار بیشتر به کار رفته‌اند؛ جزئیات از جایی به جای دیگر تفاوت می‌کرده‌است. روپرت گتین پیشنهاد می‌کند که کل پیشینهٔ بودایی را می‌توان بسط پیامدهای متون کهن بودایی دانست.

## خاستگاه و پیشینه
بر پایهٔ بخشی متأخر از متون دینی پالی، بودا خود سه پیتاکا را آموزش داد. پیروان ترواده به‌طور سنتی بر این باورند که بیشتر متون دینی پالی از بودا و شاگردان نزدیکش سرچشمه گرفته‌است. بر پایهٔ روایات مقدس، شورایی اندکی پس از درگذشت بودا برای گردآوری و حفظ آموزه‌های او برپا شد. سنت ترواده می‌گوید که متون دینی از سدهٔ پنجم تا سدهٔ نخست پیش از میلاد به‌صورت شفاهی بازخوانی می‌شد و سپس به نوشتار درآمد. ازبرخوانی با بازخوانی‌های گروهی منظم استوار نگه داشته می‌شد. پیتاکاهای ترواده نخستین بار در سری‌لانکا در معبد آلو ویهارایا زودتر از ۲۹ تا ۱۷ پیش از میلاد به نوشتار درآمدند.

ادعای اینکه متون «سخنان بودا» هستند به معنای غیرحقیقی آن فهمیده می‌شود. وجود سنت بهاناکا (راویان حرفه‌ای) تا دوره‌های بسیار متأخرتر نشان می‌دهد که سنت شفاهی سده‌ها در کنار متون نوشتاری ادامه داشت. پس نوشتن متون تنها آغاز شکلی نو از انتقال بود و این نوآوری احتمالاً با مخالفت راهبان محافظه‌کارتر روبه‌رو شد. تنها پس از گذشت زمان پذیرفته شد و بسیار دیرتر گزارش این رویداد به روایتی از یک «شورا» (سَنگَینا) در دورهٔ پادشاهی واتاگامانی ابهایا بدل شد.

### بافت جغرافیایی
زمینهٔ جغرافیایی متون شناسایی‌شده در متون دینی پالی به‌طور کلی با مکان‌هایی در منطقهٔ گنگ در شمال شرقی هند همخوانی دارد، از جمله پادشاهی‌های کوسالا، کاشی، وجی و مگادا. در حالی که سنت ترواده زبان پالی را معادل زبان مگادا و زبانی دانسته که بودا بدان سخن می‌گفت، زبان‌شناسان پالی را بیشتر خویشاوند دیگر زبان‌های پراکریت غرب هند شناسایی کرده‌اند و ناسازگاری‌های چشمگیری با نمونه‌های اندک برجای‌مانده از ماگهی و دیگر زبان‌های پراکریت شمال شرقی یافته‌اند. پژوهش‌های زبان‌شناختی نشان می‌دهد که آموزه‌های بودا ممکن است نخست به زبانی هند شرقی ثبت شده و پیش از دوران آشوکا به پیش‌زمینهٔ غرب هندی پالی برگردانده شده باشند.

### نسخه‌های مشابه در دیگر مکاتب
پاره‌متن‌هایی از آموزه‌های مشابه در آگمه‌های دیگر مکاتب بزرگ بودایی هند یافت شده‌است. این متون به پراکریت‌های گوناگون غیر از پالی و همچنین به سانسکریت نوشته شده بودند. برخی از آن‌ها بعدها به چینی ترجمه شدند (کهن‌ترین آن‌ها به اواخر سدهٔ چهارم میلادی بازمی‌گردد). نسخهٔ سری‌لانکایی بازمانده کامل‌ترین نسخه است، اما نزدیک به ۱۰۰۰ سال پس از مرگ بودا، در سدهٔ پنجم یا ششم میلادی، بازویرایش گسترده‌ای یافت. کهن‌ترین پاره‌متن‌های پالی رسمی در شهر-دولت‌های پیو در میانمار یافت شده‌اند که تنها به میانهٔ سدهٔ پنجم تا میانهٔ سدهٔ ششم میلادی تعلق دارند.

## ساختار (سه سبد)
متون دینی پالی به سه دستهٔ کلی تقسیم می‌شود که هریک «پیتاکا» (به پالی:  به معنای «سبد» با اشاره به ظرف‌هایی که دست‌نوشته‌های برگ نخل در آن‌ها نگهداری می‌شدند) نامیده می‌شود.

### وینایاپیتاکا (سبد انضباط)
وینایاپیتاکا دربردارندهٔ قواعد و آیین‌نامه‌های زندگی رهبانی سانگها است. این بخش نه‌تنها فهرستی از مقررات بلکه داستان‌هایی دربارهٔ خاستگاه هر قاعده و شیوهٔ حل مشکلات درونی انجمن رهبانی توسط بودا را دربرمی‌گیرد. وینایاپیتاکا خود از بخش‌های زیر تشکیل شده‌است:
* مهاویبهنگه – قواعد راهبان
* بیکهونی ویبهنگه – قواعد راهبه‌ها
* مهاوگه – بخش بزرگ‌تر
* چولاوگه – بخش کوچک‌تر
* پریوارا – خلاصه و چکیده

### سوتاپیتاکا (سبد سخنان)
سوترا پیتاکا بزرگ‌ترین بخش متون دینی پالی است و گفتارها و موعظه‌های بودا و برخی سروده‌های دینی را دربردارد. این بخش به پنج نیکایا (مجموعه) تقسیم می‌شود:
# دیگا نیکایا – مجموعهٔ گفتارهای بلند (۳۴ گفتار)
# مجیمه نیکایا – مجموعهٔ گفتارهای میانه (۱۵۰ گفتار)
# سامیوتا نیکایا – مجموعهٔ گفتارهای موضوعی
# آنگوتارا نیکایا – مجموعهٔ گفتارهای شمارشی
# کهوداکا نیکایا – مجموعهٔ متون کوتاه که خود دربرگیرندهٔ آثار گوناگونی است از جمله:
#* کهوداکاپاتا – خوانش‌های کوتاه
#* دهاماپدا – ابیات دربارهٔ دهرمه
#* اودانا – سخنان الهام‌بخش
#* ایتیووتاکا – «آنچه گفته شد»
#* سوتانیپاتا – مجموعهٔ گفتارها (از کهن‌ترین بخش‌ها)
#* ویمانَوتو – داستان‌های کاخ‌های آسمانی
#* پتَوتو – داستان‌های ارواح
#* تراگاتا – سروده‌های راهبان کهن
#* تری‌گاتا – سروده‌های راهبه‌های کهن
#* جاتکه – ۵۴۷ داستان زادمایه‌ای دربارهٔ زندگی‌های پیشین بودا
#* نیدسا – شرحی بر بخشی از سوتانیپاتا
#* پتیسمبهیداماگه – تحلیل‌هایی به شیوهٔ ابیدهاما
#* اَپَدانا – روایت‌هایی دربارهٔ زندگی‌های پیشین راهبان و راهبه‌ها
#* بوداوَمسا – شرح‌حال ۲۴ بودای پیش از گوتاما
#* چریاپیتاکا – رفتار گوتاما در زندگی‌های پیشین

### ابیدهاماپیتاکا (سبد آموزه‌های عالی)
ابیدهاماپیتاکا رساله‌هایی است که آموزه‌های بودایی به‌ویژه دربارهٔ ذهن را به‌صورت نظام‌مند بسط می‌دهند. این بخش گاه «فلسفهٔ نظام‌مند» بودایی خوانده می‌شود. وینایاپیتاکا و سوتاپیتاکا شباهت چشمگیری با آثار فرقه‌های بودایی اولیه دارند، اما ابیدهاماپیتاکا مجموعه‌ای یکسره ترواده‌ای است و اشتراک اندکی با آثار ابیدهاما در دیگر مکاتب بودایی دارد.

ابیدهاماپیتاکا از هفت کتاب تشکیل شده‌است:
# دهَمَسَنگَنی
# ویبهَنگَ
# دهاتوکَتا
# پوگلَپَنَّتی
# کَتاوَتو
# یَمَکَ
# پَتهانَ

پژوهش غربی نشان می‌دهد که نگارش ابیدهاماپیتاکا احتمالاً در حدود ۳۰۰ پیش از میلاد آغاز شد اما ممکن است بر سنت پیشین فهرست‌ها و عنوان‌های راهنما موسوم به «ماتریکا» استوار بوده باشد.

## نویسندگی
### دیدگاه سنتی ترواده
پرایود پایوتو استدلال می‌کند که متون دینی پالی در اصل آموزه‌های بودا را بدون دگرگونی عمده و جز اصلاحات جزئی بازنمایانده است. او بر این باور است که این مجموعه آموزه‌هایی پیش از بودا را نیز دربرگرفته و آموزه‌های بعدی هنوز در زمان حیات بودا توسط پیروانش حفظ شده‌اند. این دیدگاه بر بررسی فرایندهای نخستین شورای بزرگ و شیوه‌های حفظ کردن راهبان استوار است.

بهیکو سوجاتو و بهیکو براهمالی نیز بر این باورند که بخش بزرگی از متون دینی پالی احتمالاً به دوران بودا بازمی‌گردد. آن‌ها دلایل گوناگونی بیان می‌کنند از جمله: فناوری توصیف‌شده در متون (به‌جز بخش‌های آشکارا متأخر) با فناوری دوران بودا همخوانی دارد؛ پیشگویی‌های بازنوشتهٔ شاه آشوکا را دربرنمی‌گیرد (برخلاف متون مهایانه)؛ جغرافیای سیاسی توصیف‌شده مربوط به زمان بودا است و اشاره‌ای به جنوب هند ندارد.

### دیدگاه پژوهشگران دانشگاهی
دیدگاه‌های پژوهشگران دربارهٔ نویسندگی متون دینی پالی به سه دسته تقسیم می‌شود:

#### انتساب به بودا و پیروان نزدیکش
چندین پژوهشگر بودایی‌شناسی استدلال می‌کنند که هستهٔ آموزه‌های بودایی در متون دینی پالی ممکن است از خود گوتاما بودا سرچشمه گرفته باشد، اما بخشی از آن نیز پس از بودا توسط شاگردان نخستینش پرورده شده‌است. ریچارد گمبریچ می‌گوید که موعظه‌های اصلی بودا (همچون آنچه در وینایا و سوتاپیتاکا آمده) منسجم و قانع‌کننده‌اند و باید دستاورد یک تن یعنی خود بودا باشند نه گروهی از پیروان پس از مرگش.

پیتر هاروی بیان می‌دارد که «بسیاری» از متون دینی پالی باید از آموزه‌های بودا برگرفته باشد، اما همچنین «بخش‌هایی از متون دینی آشکارا پس از دوران بودا پدید آمده‌اند». ای.کی. واردر اظهار داشت که آموزهٔ مشترک مکاتب نخستین را کسی جز بودا و پیروان نزدیکش تدوین نکرده‌است. الکس وین گفته‌است که برخی متون در متون دینی پالی ممکن است به آغازین روزهای بودیسم بازگردند و شاید مادهٔ آموزه‌های بودا و در مواردی حتی خود واژگان او را دربرگیرند.

#### انتساب به دورهٔ بودیسم پیشافرقه‌ای
بیشتر پژوهشگران هم‌داستانند که مجموعه‌ای از ادبیات مقدس وجود داشته که جامعهٔ نخستین بودایی آن را نگهداری و انتقال می‌داده‌است. بسیاری از مطالب متون دینی پالی در متون دیگر مکاتب نخستین بودایی نیز یافت می‌شود که بخش‌هایی از آن‌ها عمدتاً به چینی برجا مانده‌است. بسیاری از پژوهشگران استدلال کرده‌اند که این مادهٔ مشترک به دوران بودیسم پیشافرقه‌ای یعنی پیش از جدا شدن فرقه‌های بودایی اولیه در حدود سدهٔ چهارم یا سوم پیش از میلاد تعلق دارد.

#### دیدگاه‌های بی‌طرف (ناباوری روشی)
برخی پژوهشگران متون دینی پالی را مجموعه‌ای می‌دانند که از هسته‌ای ناشناخته گسترش و دگرگونی یافته‌است. رونالد دیویدسون اطمینان اندکی به این دارد که بخش عمده‌ای از متون بودایی برجامانده واقعاً سخنان بودای تاریخی باشد. جفری سموئل می‌گوید که متون دینی پالی تا اندازهٔ زیادی حاصل کار بوداگوسا و همکارانش در سدهٔ پنجم میلادی است. گرگوری شوپن استدلال می‌کند که تا سدهٔ پنجم یا ششم میلادی هیچ مدرک قطعی دربارهٔ محتوای متون دینی در دست نیست. این دیدگاه مورد نقد الکس وین قرار گرفته‌است.

## کهن‌ترین بخش‌های متون دینی پالی
دربارهٔ اینکه کهن‌ترین کتاب‌های متون دینی کدام‌اند، دیدگاه‌ها یکسان نیست. بیشتر پژوهشگران غربی کهن‌ترین لایهٔ شناسایی‌شده را عمدتاً آثار نثری می‌دانند: وینایا (به‌جز پریوارا) و چهار نیکایای نخست سوتاپیتاکا و شاید برخی سروده‌های کوتاه مانند سوتانیپاتا. با این حال، برخی پژوهشگران به‌ویژه در ژاپن بر این باورند که سوتانیپاتا کهن‌ترین متن بودایی است و پس از آن ایتیووتاکا و اودانا قرار دارند.

پژوهشگران به‌طور کلی بر این باورند که کتاب‌های کهن دربرگیرندهٔ افزوده‌های متأخرتر نیز هستند.

## پیشینهٔ نوشتاری و انتشار
تا برگزاری ششمین شورای بودایی (۱۹۵۴–۱۹۵۶ در رانگون) متون دینی پالی در سری‌لانکا، میانمار، تایلند، کامبوج و لائوس تنها به‌صورت دست‌نویس رواج داشت و معمولاً بر روی برگ نخل (و به‌ندرت بر چوب) نوشته می‌شد. چاپ این متون با انگیزهٔ پژوهشگران اروپایی نخستین بار در اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی انجام شد. انتشارات «انجمن متون پالی» (به انگلیسی: ) که از ۱۸۸۲ آغاز به کار کرد، و ترجمه‌های آلمانی کارل اویگن نویمان و آنتون گوئت (نیاناتیلوکا) در فاصلهٔ ۱۸۹۶ تا ۱۹۱۷ متون دینی پالی را در زبان‌های غربی در دسترس قرار دادند.

نسخه‌هایی از متون دینی پالی به خط‌های گوناگون محلی نگاشته شده‌اند از جمله خط تایلندی، خط میانماری، خط سینهالی و خط خمری. نسخه‌هایی نادر بر ورق زر نیز وجود دارد؛ مانند نسخه‌ای که در ۱۸۹۷ در هماوَنزا (میانمار) یافت شد و احتمالاً به سده‌های ششم و هفتم میلادی تعلق دارد.

## پیوند به بیرون
* متون دینی پالی به آلمانی در اینترنت
* انجمن متون پالی (Pali Text Society)
* Access to Insight — ترجمه‌های انگلیسی سوتاها

## منابع

* 
* 
* 

رده:تریپیتاکا
رده:کتاب‌های سده ۱ (پیش از میلاد)