سنگ‌یادبود تل دان

**سنگ‌یادبود تل دان** () یک سنگ یادبود تکه‌تکه حاوی یک کتیبه کنعانی است که مربوط به قرن نهم قبل از میلاد است. قابل توجه است که احتمالاً مهم‌ترین و شاید تنها مرجع باستان‌شناسی خارج از کتاب مقدس به سلسله داوود است.

**کتیبه تل دان** یک کتیبه تکه‌تکه شده است که شامل نگاشتی به زبان آرامی می‌باشد و مربوط به قرن نهم پیش از میلاد است. این کتیبه اولین مرجع باستان‌شناسی شناخته‌شده غیرکتاب مقدس به خانه داوود است. کتیبه در سال ۱۹۹۳ در **تل دان** توسط گیلا کوک، عضو تیم باستان‌شناسی به رهبری آبرام بیران کشف شد. قطعات آن برای ساخت دیوار سنگی باستانی که تا دوران مدرن باقی مانده، استفاده شد. کتیبه چندین خط به عبری باستانی دارد. نگارش باقی‌مانده جزئیات کشتن یهورام، پادشاه اسرائیل-سامره، پسر آخاب، و آحزیا پادشاه یهودیه، از خاندان داوود را شرح می‌دهد. این کتیبه در موزه اسرائیل به نمایش گذاشته شده است. این کتیبه به عنوان KAI 310 شناخته می‌شود.

این نوشته‌ها بخش‌هایی از کتاب مقدس عبری را تأیید می‌کنند، زیرا در کتاب دوم پادشاهان ذکر شده که یهورام پسر یک پادشاه اسرائیلی به نام آخاب است که از همسر فنیقی خود، آیسابِل (یزابل) زاده شده است. طبق کتاب مقدس عبری، حازل، پادشاه آرام-دمشق، احتمالاً کسی است که کتیبه را نصب کرده است، زیرا زبان او باید آرامی کهن بوده باشد. او در دوم پادشاهان ۱۲:۱۷–۱۸ ذکر شده که اسرائیل-سامره را فتح کرده اما اورشلیم را فتح نکرده است:

در آن زمان، پادشاه حازل از آرام به غت حمله کرد و آن را تصرف نمود؛ سپس حازل به سمت اورشلیم حرکت کرد. در این هنگام، پادشاه یواش از یهودا تمام اشیایی که توسط پیشینیانش، پادشاهان یهوشافات، یهورام و آحزیا از یهودا، و خود او تقدیس شده بود، و همچنین تمام طلایی که در خزانه‌های معبد خداوند و در کاخ سلطنتی وجود داشت را جمع‌آوری کرده و به پادشاه حازل از **آرام** فرستاد. پس از آن حازل از حمله به اورشلیم بازگشت.

## کشف و توصیف
قطعه A از کتیبه تل دان در جولای ۱۹۹۳ توسط گیلا کوک از تیم آبرام بیران که در حال مطالعه تل دان در شمال اسرائیل بود، کشف شد. قطعات B1 و B2 در ژوئن ۱۹۹۴ یافت شدند. کتیبه در "زمینه اولیه" خود حفاری نشد، بلکه در "استفاده ثانویه" آن کشف گردید این قطعات توسط بیران و همکارش جوزف ناوه در سال‌های ۱۹۹۳ و ۱۹۹۵ منتشر شدند.

### مرور کلی
بندانگشتی|تل دان.سنگ‌نوشتهٔ تل دان از چندین قطعه تشکیل شده است که بخشی از یک کتیبهٔ پیروزمندانه به زبان آرامی کهن را شکل می‌دهند و به احتمال زیاد به‌دست حزائیلِ آرام-دمشق برجای گذاشته شده است، که شخصیتی مهم در سطح منطقه‌ای در اواخر سدهٔ نهم پیش از میلاد بود. پادشاهِ بی‌نام از پیروزی‌های خود بر پادشاه اسرائیل و متحد ظاهری او، یعنی پادشاه «خانهٔ داوود» (آرامی امپراتوری: 𐤁𐤉𐤕𐤃𐤅𐤃، آوانویسی: bytdwd) سخن می‌گوید. این کتیبه به‌عنوان کهن‌ترین اشارهٔ به‌طور گسترده پذیرفته‌شده به نام داوود به‌عنوان بنیان‌گذار یک حکومت یهودایی در خارج از کتاب مقدس عبری در نظر گرفته می‌شود، هرچند سنگ‌نوشتهٔ مشع شامل چندین اشارهٔ احتمالی پیشین است که میزان پذیرش آن‌ها متفاوت است.
بندانگشتی|دروازه تل دان.

اقلیتی از پژوهشگران به دلیل نبودِ جداکنندهٔ واژه میان byt و dwd، به اشاره به داوود تردید کرده‌اند و ترجمه‌های دیگری نیز پیشنهاد شده است. سنگ‌نوشتهٔ تل دان یکی از تنها چهار کتیبهٔ فراکتابیِ شناخته‌شده است که در دوره‌ای حدوداً ۴۰۰ ساله (۱۲۰۰–۸۰۰ پیش از میلاد) نام «اسرائیل» را دربردارند؛ سه مورد دیگر عبارت‌اند از سنگ‌نوشتهٔ مرنپتاح، سنگ‌نوشتهٔ مشا، و تک‌سنگ‌های کورخ.

کتیبهٔ تل دان بحث‌های فراوان و موجی از مقالات را برانگیخت که به قدمت، پدیدآورنده و اصالت آن می‌پرداختند؛ با این حال، این سنگ‌نوشته عموماً از سوی پژوهشگران به‌عنوان اثری اصیل و حاوی اشاره‌ای به خاندان داوود پذیرفته شده است.

### متن
آنچه در ادامه می‌آید، رونویسی متن است. نقطه‌ها واژه‌ها را از هم جدا می‌کنند (همان‌گونه که در متن اصلی آمده است)، کروشه‌های مربعِ خالی نشان‌دهندهٔ متن آسیب‌دیده یا از دست‌رفته‌اند، و متنی که داخل کروشه‌های مربع قرار دارد، به‌دست بیران و ناوه بازسازی شده است:

1. [ 𐤀]𐤌𐤓.𐤏[ ]𐤅𐤂𐤆𐤓[ ]‎

2. [ ---].𐤀𐤁𐤉.𐤉𐤎𐤒[.𐤏𐤋𐤅𐤄.𐤁𐤄]𐤕𐤋𐤇𐤌𐤄.𐤁𐤀[ ]‎

3. 𐤅𐤉𐤔𐤊𐤁.𐤀𐤁𐤉.𐤉𐤄𐤊.𐤀𐤋[.𐤀𐤁𐤄𐤅]𐤄.𐤅𐤉𐤏𐤋.𐤌𐤋𐤊𐤉[ 𐤉𐤔]‎

4. 𐤓𐤀𐤋.𐤒𐤃𐤌.𐤁𐤀𐤓𐤒.𐤀𐤁𐤉[.𐤅]𐤄𐤌𐤋𐤊.𐤄𐤃𐤃[.]𐤀[𐤉𐤕𐤉]‎

5. 𐤀𐤍𐤄.𐤅𐤉𐤄𐤊.𐤄𐤃𐤃.𐤒𐤃𐤌𐤉[.𐤅]𐤀𐤐𐤒.𐤌𐤍.𐤔𐤁𐤏[𐤕---]‎

6. 𐤉.𐤌𐤋𐤊𐤉.𐤅𐤀𐤒𐤕𐤋.𐤌𐤋[𐤊𐤍.𐤔𐤁]𐤏𐤍.𐤀𐤎𐤓𐤉.𐤀[𐤋𐤐𐤉.𐤓]‎

7. 𐤊𐤁.𐤅𐤀𐤋𐤐𐤉.𐤐𐤓𐤔.[𐤒𐤕𐤋𐤕.𐤀𐤉𐤕.𐤉𐤄𐤅]𐤓𐤌.𐤁𐤓.[𐤀𐤇𐤀𐤁.]‎

8. 𐤌𐤋𐤊.𐤉𐤔𐤓𐤀𐤋.𐤅𐤒𐤕𐤋[𐤕.𐤀𐤉𐤕.𐤀𐤇𐤆]𐤉𐤄𐤅.𐤁𐤓[.𐤉𐤄𐤅𐤓𐤌.𐤌𐤋]‎

9. 𐤊.𐤁𐤉𐤕𐤃𐤅𐤃.𐤅𐤀𐤔𐤌.[𐤀𐤉𐤕.𐤒𐤓𐤉𐤕.𐤄𐤌.𐤇𐤓𐤁𐤕.𐤅𐤀𐤄𐤐𐤊.𐤀]‎

10. 𐤉𐤕.𐤀𐤓𐤒.𐤄𐤌.𐤋[𐤉𐤔𐤌𐤍 ]‎

11. 𐤀𐤇𐤓𐤍.𐤅𐤋𐤄[... 𐤅𐤉𐤄𐤅𐤀.𐤌]‎

12. 𐤋𐤊.𐤏𐤋.𐤉𐤔[𐤓𐤀𐤋... 𐤅𐤀𐤔𐤌.]‎

13. 𐤌𐤑𐤓.𐤏[𐤋. ]
بندانگشتی|متن کتیبه تل دان.

ترجمهٔ ارائه‌شده توسط بیران در سال ۱۹۹۵ چنین است؛

[ ]...[...] و برید [...]

[...] پدرم بر [او] یورش برد، آنگاه که [او] در [...] جنگید

و پدرم درگذشت، او به نزد [نیاکانش (یعنی بیمار شد و مرد)] رفت. و پادشاهِ ا[سـ]

رائیل پیش‌تر به سرزمین پدرم درآمده بود، [و] حدَد مرا پادشاه کرد،

و حدَد پیشاپیش من حرکت کرد، [و] من از هفت [...]

ِ پادشاهی‌ام بیرون شدم، و [هفتا]د شا[ه] را کشتم، که [هزاران ارابه]

و هزاران سوار (یا: اسب) به یوغ بسته بودند. [من یَهُور]ام پسر [اَخاب]

پادشاه اسرائیل را کشتم، و [من] [اَخَز]یاهو پسر [یَهُورام، پادشا-]

ه خاندان داوود را] کشتم، و [شهرهایشان را به ویرانی کشاندم و]

سرزمینشان را به [ویرانی بدل کردم]

دیگر [... و یَهُو بر]

اس[رائیل] فرمان راند و [من]

محاصره کردم [ ]

دیگر پژوهشگران ترجمه‌های جایگزینی ارائه کرده‌اند. برای نمونه، ترجمهٔ آندره لومر در سال ۱۹۹۸ چنین است؛

[.....]..[.............] و برید [..............]

[.....] پدرم بالا رفت [......f] تا/بر ضدِ اب[...] بجنگد

و پدرم درگذشت، او به نزد [پدرانش] رفت. و پادشاهانِ ا[سـ]

رائیل به سرزمین پدرم نفوذ کردند[. و] حدَد مرا ـ خودِ مرا ـ پادشاه کرد

و حدَد پیشاپیش من رفت[، و] من از .... [....]

ِ پادشاهانم بیرون شدم. و دو شا[ه] نیرومند را کشتم،

که دو هزار [ارابه] و دو هزار سوار را به یوغ بسته بودند. [من یو]رام پسر [اَخاب]

پادشاه اسرائیل را کشتم، و [اَخَز]یاهو پسر [یورام، پادشاه]

از خاندان داوود را کشتم. و [......]

سرزمینشان [.......]

دیگر ...[............ و یَهُو بر]

اس[رائیل ............] فرمان راند

محاصره بر [.......]

تفاوت‌های اصلی در خطوط ۶ و ۷ هستند؛ لمِر پیشنهاد می‌کند که دو پادشاه، نه هفتاد پادشاه، کشته شدند و اینکه آن‌ها دو هزار ارابه و سوارکار داشته‌اند.

### محتوای متن
در نیمه دوم قرن نهم پیش از میلاد (که رایج‌ترین تاریخ برای استل است)، پادشاهی آرام-دمشق تحت فرمانروایی حزائل، یکی از قدرت‌های بزرگ شام بود. دان، که تنها ۷۰ مایل با پایتخت حزائل، دمشق، فاصله داشت، تقریباً مطمئناً تحت نفوذ آن قرار می‌گرفت. شواهد باستان‌شناسی این را تأیید می‌کنند: آثار اسرائیلی تا قرن هشتم پیش از میلاد ظاهر نمی‌شوند و به نظر می‌رسد دان حتی قبل از اینکه حزائل حدود سال ۸۴۳ پیش از میلاد پادشاه شود، در مدار نفوذ دمشق بوده است.

نویسنده کتیبه به درگیری با پادشاهان اسرائیل و «خانه داوود» اشاره می‌کند. نام‌های دو پادشاه دشمن تنها تا حدی قابل خواندن هستند. بیراَن و ناوه آن‌ها را بازسازی کردند به صورت یورام، پسر آخاب، پادشاه اسرائیل، و آخابیا، پسر یورام از خانه داوود. به نظر می‌رسد دانشمندان در این شناسایی‌ها نظرات متفاوتی دارند. این بازسازی وابسته به چینش خاصی از قطعات است و همه دانشمندان با آن موافق نیستند.
بندانگشتی|سه تیکه این سنگ.
در متن بازسازی‌شده، نویسنده شرح می‌دهد که چگونه اسرائیل در زمان پدرش به کشورش یورش برده و چگونه خدای هدد سپس او را پادشاه کرد و با او علیه اسرائیل جنگید. نویسنده سپس گزارش می‌دهد که او هفتاد پادشاه را با هزاران ارابه و اسب شکست داده است (جزئیات بیشتر در ادامه). در آخرین سطر، اشاره‌ای به یک محاصره، احتمالاً محاصره سامره، پایتخت پادشاهان اسرائیل وجود دارد. با این حال، این خوانش مورد اختلاف است.

## تفسیر های مختلف

### پیکر بندی
این استله در سه قطعه یافت شد که به ترتیب A، B1 و B2 نام‌گذاری شده‌اند. تقریباً همه پژوهشگران بر این موضوع اتفاق نظر دارند که هر سه قطعه به یک متن تعلق دارند و قطعات B1 و B2 به‌هم پیوسته‌اند. با این حال، در مورد نحوهٔ قرارگیری قطعهٔ A نسبت به ترکیب B1/B2 توافق کمتری وجود دارد: بیران و ناوه، B1/B2 را در سمت چپ قطعهٔ A قرار داده‌اند (همان‌طور که در تصویر بالای این مقاله دیده می‌شود). برخی پژوهشگران این چینش را مورد پرسش قرار داده‌اند؛ ویلیام شنایدویند تغییرات جزئی در همین چینش پیشنهاد کرده است، گرشون گلیل قطعهٔ B را بالای A قرار داده و جورج آتاس آن را به‌خوبی در زیر A جای داده است.
بندانگشتی|نقشه پادشاهی در سرزمین اسرائیل و یهودا.

### تاریخ گذاری
باستان‌شناسان و کارشناسان سنگ‌نوشته قدیمی‌ترین تاریخ ممکن را حدود سال ۸۷۰ پیش از میلاد برآورد کرده‌اند، در حالی که تاریخ احتمالی بعدی «کمتر مشخص» است، اگرچه به گفتهٔ لارنس جی. میکیتیوک، این تاریخ «به‌سختی می‌تواند خیلی بعد از ۷۵۰ پیش از میلاد باشد». با این حال، برخی پژوهشگران (عمدتاً مرتبط با مکتب کپنهاگ) – نیلز پیتر لمچه، توماس ال. تامپسون و اف. اچ. کرایر – تاریخ‌گذاری‌های بعدی‌تری را پیشنهاد کرده‌اند.

## جستارهای وابسته
* داوود
* سنگ یادبود موآبی
* سنگ‌نبشته مرنپتاح
* ابلیسک سیاه

## منابع

* 

## پیوند به بیرون

رده:اکتشافات باستان‌شناسی ۱۹۹۳ (میلادی)
رده:باستان‌شناسی کتاب مقدس
رده:پادشاهی آرام-دمشق
رده:تبار داوود
رده:خشکی اسرائیل
رده:سنگ‌های یادبود پیروزی
رده:سنگ‌های یادبود خاور نزدیک باستان
رده:سنگ‌های یادبود سده ۹ (پیش از میلاد)