ناحیه کرم (پاکستان)

بندانگشتی|ناحیه کُرٌَم در منطقه خیبرپختون‌خوا، پاکستان

**ناحیهٔ کُرَّم** () یکی از ناحیه‌ها در بخش کوهاتِ استان خیبر پختونخوای پاکستان است. نام «کرم» از رود کوَرمَه گرفته شده که خود از واژهٔ سانسکریتیِ **کرُمُ** () ریشه می‌گیرد.
مرکز ادارهٔ قبیله‌ای کرم (Kurram Agency) پاره‌چنار است.

از نظر جغرافیایی، این ناحیه دره کرم را در شمال‌غرب پاکستان دربر می‌گیرد. بیشتر جمعیت پشتون هستند و دین غالب اسلام (هر دو شاخهٔ شیعه و اهل سنت) است. از قبایل عمدهٔ ساکن در ناحیهٔ کرم می‌توان به بنگش، توری، اورکزی، وزیر، ماموزی، ماسوزی، مُقبِل، زازی، ماندان (بنوشی), پراچه (غیرپشتون)، منگَل، غلجایی، پاره چمن‌کَنی، هزاره و قبیلهٔ خوشی (فارسی‌زبان) اشاره کرد.

ناحیه کرم در سال ۱۸۹۲ به دعوت قبیلهٔ شیعهٔ توری—که از یورش قبایل سنّی همسایه بیم داشت—به‌وسیلهٔ بریتانیایی‌ها اشغال شد. نیمی از این اداره «منطقهٔ اداره‌شده» نام داشت که عمدتاً در امتداد درهٔ رود کرم بود و نیمهٔ دیگر «مناطق مرزی». مناطق اداره‌شده عمدتاً محل سکونت شیعیان توری و بنگش است و کشتزارهای مرغوب دارد. آبِ رود کرم شالیزارهای سبز و انبوه را سیراب می‌کند. در مقابل، مناطق مرزی تا سال ۱۹۷۴ بسته بود و در نتیجه، قبایل پاره‌چمکنی، ماسوزَی، علی‌شِرزَی و زایِ مُشت—که کمی بیش از نیمی از جمعیت اداره را تشکیل می‌دادند—از نظر توسعه عقب ماندند. نخستین «عامل سیاسی»، و. ر. ه. مُرک، در سال ۱۸۹۲ منصوب شد.

به‌سبب پیشینهٔ نیمه‌یکجانشینی‌اش، کرم بیش از هر ادارهٔ قبیله‌ای دیگری گردشگر جذب کرده است. پاره‌چنار (به ارتفاع ۵٬۹۳۱ پا از سطح دریا) در جایگاهی دل‌انگیز واقع شده و کوه‌های پوشیده از برفِ بالادستِ آن منظری باشکوه پدید می‌آورند. راه خودروروِ خوبی به این شهر می‌رسد که موازی رود کرم امتداد دارد. پاراچنار امروز به بازارشهری پرجنب‌وجوش بدل شده است.

تا سال ۲۰۱۸، این واحد به‌عنوان یک «نمایندگی/اِیجِنسی» از مناطق قبیله‌ای تحت ادارهٔ فدرال عمل می‌کرد. با این حال، با ادغام فاتا در خیبر پختونخوا، به جایگاه «ناحیه» ارتقا یافت.

تا سال ۲۰۰۰ که تقسیمات اداریِ پیشین برچیده شد، ناحیهٔ کرم بخشی از بخش پیشاور در استان سرحد شمال‌غربی (نام کنونی: خیبر پختونخوا) بود.

## جغرافیا
بندانگشتی|نقشه ناهمواری‌های منطقه کرم شامل بخش‌های کرم علیا، کرم سفلی و کرم مرکزی

نام کرم از رود کرم می‌آید که در امتداد دره جریان دارد. در شمال، این ناحیه به رشته‌کوه‌های برف‌پوش سفیدکوه (به‌طور محلی در پشتو: *سپین‌غر*) محدود می‌شود. همین کوه‌ها مرز افغانستان با این ناحیه را نیز شکل می‌دهند. از نظر جغرافیایی، ناحیهٔ کرم پلی ارتباطی است که با سه ولایت افغانستان، یعنی خوست، پکتیا و ننگرهار (توره بوره) تماس دارد.

ناحیهٔ کرم در قلمروِ پیشینِ مناطق قبیله‌ای فدرال قرار دارد و قبایل عمدهٔ آن عبارت‌اند از: بنگش، توری، اورکزی، پاره-چمن.کَنی، منگَل، علی‌شرزَی، مُقبِل، خُوایدادخیل و ماسوزَی.

در کرمِ سفلی، سَده جایگاهی خوش‌منظره است که قبایلی چون بنگش در آن سکونت دارند و سده از نظر طبیعی غنی است: تپه‌ها و کوه‌هایی با جنگل‌های همیشه‌سبز و کشتزارهایی برای پرورش محصولاتی چون برنج و گندم.

رود کرم دامنه‌های جنوبی سفیدکوه را زهکشی می‌کند، به سوی دشت‌های رود سند در شمال بَنو می‌رود، مسیرش از غرب به شرق است و در  حدود  جنوب‌باختری جلال‌آباد از مرز افغانستان–پاکستان در ولایت پکتیا می‌گذرد و پس از پیمودن بیش از  نزدیک عیسی‌خیل به سند می‌پیوندد. وسعت ناحیه  است و جمعیت آن طبق سرشماری ۱۹۹۸ برابر با ۴۴۸٬۳۱۰ نفر بود. این ناحیه میانِ درهٔ میرَنزَی قرار دارد و قبایل بنگش و منگَل در آن سکونت دارند.

## تاریخ
thumbnail|چشم‌انداز تَری منگَل، پیوار
در ریگ‌ودا از کرم با نام **کرُمُ** یاد شده است. در روزگار باستان، درهٔ کرم مستقیم‌ترین راه به کابل و گردیز را فراهم می‌کرد. این مسیر از گردنه‌ای با ارتفاع ، حدود  باخترِ پاره‌چنار و سدهٔ امروزی می‌گذشت که چند ماهِ سال به‌سبب برف بسته بود.

این دره بسیار آبیاری‌شده و پرجمعیت است و با آبادی‌های کوچک مستحکم، باغ‌ها و بیشه‌ها پوشیده شده و پس‌زمینه‌ای زیبا از جنگل‌های کاجِ تیره و برف‌های کوهستانی سفیدکوه دارد. زیبایی و آب‌وهوای دره برخی از گورکانیان دهلی را جذب کرد و هنوز نشانه‌های باغی که شاه‌جهان در آن کاشته باقی است. به‌گفتهٔ «گزتیر کرم»، حاصل‌خیزی زمین، کم‌کم ترکان را از زندگی کوچ‌نشینی دور کرد؛ گروه‌هایی آبادی ساختند و یک‌جانشین شدند؛ دیگر کوچی نبودند و «کوهتی» شدند. این ترکِ عادت کوچ‌نشینی از سوی اکثریت، ناگزیر به کاهش قلمروِ در اختیار مؤثر انجامید… [شرح تاریخیِ جابه‌جایی‌ها و دعوت/اجازهٔ اسکان قبایل منگَل و مُقبِل به‌عنوان سپر در برابر تعرض، و سپس تغییرات در کرم سفلی، عقب‌نشینی تدریجی توری‌ها و پیشروی واتیزَی زَیمُشت‌ها، و نیز حفظ عادات توسط سَراگَللاها و درگیری‌های متناوب و پذیرشِ بنگش‌ها…]
thumbnail|پل در تری منگَل

در آغاز سدهٔ نوزدهم، درهٔ کرم زیر فرمان کابل بود و هر پنج–شش سال یک‌بار سپاهی برای وصول مالیات می‌آمد که در این مدت بر دوش مردم می‌زیست. حدود ۱۸۴۸ توری‌ها مستقیماً زیر کنترل کابل درآمدند و حاکمی منصوب شد که در کرم مستقر گردید. توری‌ها که شیعه بودند، هرگز حکومت افغان را خوش نداشتند.

در جنگ دوم افغانستان، هنگامی که سِر فردریک رابرتز از راه درهٔ کرم و پیوار کُتل به سوی کابل پیشروی کرد، توری‌ها تا حد توان به او یاری رساندند و در نتیجه در سال ۱۸۸۰ استقلال‌شان به رسمیت شناخته شد.
بندانگشتی|نمایی از کرم پاکستان، از خط مرزی پکتیا، ولایت پکتیا در افغانستان
ادارهٔ درهٔ کرم در ۱۸۹۰ بنا بر درخواست خودِ توری‌ها به مقامات بریتانیایی واگذار شد. از نظر فنی، این منطقه «ناحیهٔ بریتانیایی» نبود، بلکه به‌صورت یک «Agency/منطقهٔ تحت اداره» محسوب می‌شد. دو یورش نیز در تاریخ درهٔ کرم ذکر می‌شود:

(۱) یورش کرم در ۱۸۵۶ به فرماندهی سِر نِویل چمبرلین. توری‌ها پس از نخستین الحاق ناحیهٔ کوهات به بریتانیا، بارها با دیگر قبایل هم‌پیمان شدند تا به درهٔ میرَنزَی یورش برند، فراریان را پناه دهند، مقاومت را تشویق کنند و مکرر به آبادی‌های بنگش و خَتک در کوهات بتازند. در نتیجه، در ۱۸۵۶ نیرویی ۴٬۸۹۶ نفری کشورشان را پیمود و قبیله تعهداتی برای رفتارِ نیک آینده سپرد.

(۲) یورش کوهات–کرم در ۱۸۹۷ به فرماندهی سرهنگ دبلیو. هیل. در شورش‌های مرزی ۱۸۹۷، باشندگان درهٔ کرم ـ به‌ویژه شاخهٔ ماسوزَیِ اورکزی ـ دچار هیجان عمومی شدند و به اردوگاه سَده و دیگر پایگاه‌ها حمله کردند. نیرویی ۱۴٬۲۳۰ نفری کشور را پیمود و قبایل به‌شدت کیفر شدند. در نوسازی مرز از سوی لرد کرزن در ۱۹۰۰–۱۹۰۱، نیروهای بریتانیایی از دژهای درهٔ کرم بیرون رفتند و «ملیشیای کرم» که به دو گردان سازمان‌دهی و عمدتاً از قبیلهٔ توری جذب شده بود جایگزین آنان شد.
thumbnail|منظره‌ای از مَکَی نزدیکِ مالانه

در سال‌های اخیر، درهٔ کرم بار دیگر جایگاهی راهبردی یافته و صحنهٔ فعالیت‌های شدید طالبان بوده است. نیروهای مسلح پاکستان در دسامبر ۲۰۰۹ عملیات عمدهٔ خود علیه عناصر القاعده و طالبان در مناطق قبیله‌ای فدرال، موسوم به عملیات راه نجات، را به کرم گسترش دادند.

### یافته‌های باستان‌شناختی
احمد حسن دانی چندین یافته را در منطقهٔ وزیرستان شمالی ثبت کرده است: 

## جمعیت
### جمعیت‌شناسی تاریخی

بر پایهٔ سرشماری ۲۰۲۳، ناحیهٔ کرم دارای ۹۴٬۵۴۸ خانوار و ۷۸۵٬۴۳۴ نفر جمعیت است. نسبت جنسیتی ۱۰۷٫۵۱ مرد در برابر هر ۱۰۰ زن ثبت شده و نرخ باسوادی ۳۵٫۲۲٪ است: ۴۹٫۳۹٪ برای مردان و ۲۰٫۶۵٪ برای زنان. ۲۷۵٬۴۵۸ نفر (۳۵٫۰۷٪ از جمعیتِ موردِ سرشماری) زیر ۱۰ سال سن دارند. ۴۵٬۴۷۱ نفر (۵٫۷۹٪) در مناطق شهری زندگی می‌کنند. ۲٬۶۴۲ نفر (۰٫۳۴٪) از اقلیت‌های دینی ـ عمدتاً مسیحیان ـ بودند. پشتو زبان غالب است و ۹۹٫۱۹٪ جمعیت بدان سخن می‌گویند. نزدیک به نیمی از جمعیتِ حدوداً ۸۰۰هزارنفری، مسلمان شیعه هستند.

## جستارهای وابسته

## منابع

## پیوند به بیرون

رده:کورم، پاکستان
رده:بازبینی گمر شهرهای پاکستان
رده:منطقه‌های خیبر پختونخوا