زبان مندائی

**زبان مندائی** یا به‌طور دقیق‌تر **مندائی کلاسیک** زبان آیینی آیین مندائی و گونه‌ای از آرامی جنوب‌شرقی است که جامعه مندائی در بخش‌های جنوبی عراق و جنوب‌غربی ایران برای نگارش کتاب‌های دینی خود از آن بهره می‌گیرند. این زبان هنوز از سوی روحانیان مندائی در مراسم آیینی به کار می‌رود. گونه نوین آن که زبان مندائی نو نام دارد، از سوی گروه اندکی از مندائیان در پیرامون اهواز و خرمشهر در استان خوزستان گفتگو می‌شود.

کاربرد آیینی مندائی کلاسیک در ایران، بغداد، عراق و نیز در جوامع دور از وطن مندائیان (به‌ویژه در ایالات متحده آمریکا، سوئد، استرالیا و آلمان) دیده می‌شود. مندائی از زبان‌های آرامی شرقی است که به‌سبب کاربرد فراوان حروف مصوّت‌نما (mater lectionis) در نوشتار و میزان تأثیرپذیری واژگانی از زبان‌های ایرانی و اکدی شناخته شده‌است. واژگان دینی و عرفانی این زبان به‌شدت از زبان‌های ایرانی و اکدی وام‌گرفته‌اند. افزون بر این، مندائی از آرامی یهودی، آرامی سامری، زبان عبری، زبان یونانی، لاتین، پارتی و اکدی نیز پیامدهای زبانی پذیرفته‌است.

## رده‌بندی
مندائی کلاسیک به گروه جنوب‌شرقی زبان‌های آرامی تعلق دارد و خویشاوندی نزدیکی با گویش آرامی یهودی بابلی در بخش‌های اصلی تلمود بابلی دارد. این زبان با گویش‌های آرامی موجود در متن‌های افسون‌نگاری روی کاسه‌های سفالین بدون لعاب (کاسه‌های افسون) که بیشتر در بخش‌های مرکزی و جنوبی عراق و استان خوزستان ایران یافت شده‌اند، خویشاوندی کمتری دارد. مندائی زبان خواهر گویش شمال‌شرقی آرامی سورث به‌شمار می‌رود.

منبع فرانسوی تأکید می‌کند که مندائی کلاسیک شکلی ناب‌تر و اصیل‌تر از آرامی شرقی نسبت به زبان یهودیان بابلی دارد؛ زیرا زبان اخیر به‌شدت از زبان عبری و آرامی غربی (فلسطینی) تأثیر پذیرفته‌است و همچنین تأثیر شدید زبان یونانی که در زبان سُریانی دیده می‌شود در مندائی وجود ندارد.

## کاربرد

این گویش جنوب‌شرقی آرامی از راه متن‌های دینی، آیینی و باطنی به ما رسیده‌است. بیشتر این متن‌ها امروزه در مجموعه دراور در کتابخانه بادلین (آکسفورد)، کتابخانه ملی فرانسه (پاریس)، کتابخانه بریتانیا (لندن) و در خانه‌های مندائیان مختلف به‌عنوان متن‌های دینی نگهداری می‌شوند.

اشیای نوشتاری ویژه‌تر و از نظر زبان‌شناختی مهم‌تر به‌سبب قدمت انتقالشان، کاسه‌های افسون سفالین (سده‌های پنجم تا هفتم میلادی) و لوله‌های سربی مندائی (تعویذها) (سده‌های سوم تا هفتم میلادی) هستند. این آثار شامل نمونه‌های نقره‌ای و طلایی نیز می‌شوند که اغلب در کاوش‌های باستان‌شناسی در مناطق زیستگاه‌های تاریخی مندائیان میان واسط و بصره از زیر خاک بیرون آمده‌اند.

این آثار به‌طور مکرر در بخش‌های مرکزی عراق یافت شده‌اند، برای نمونه در بیسمایا، کیش (سومر)، خوابیر، کوثا، اوروک، نیپور، شمال و جنوب تلاقی رودهای فرات و دجله (ابوشذر، قرنه) و استان مجاور خوزستان (همدان).

## نام‌های تاریخی
در پژوهش‌های کتاب‌مقدسی سده نوزدهم، زبان مندائی معمولاً «صابی» ( با اختصار Zab.) خوانده می‌شد که نباید با زبان سبایی (Sabaic)، زبان نامرتبط عربی جنوبی، اشتباه گرفته شود. این نام از یکی از چندین نام‌گذاری غربی برای این جامعه برگرفته شده که دربرمی‌گیرد: مندائیان، ناصرائیان، جلیلیان و مسیحیان یوحنای مقدس.

کایل و دلیچ برای نمونه در تفسیر خود بر عهد عتیق (۱۸۶۶) از اختصار «Zab.» برای ارجاع به واژه هم‌ریشه صابی (مندائی) یک واژه عبری در کنار معادل سریانی آن بهره می‌گرفتند. واژه‌نگار ویلهم گزنیوس نیز در جستاری واژه‌نگارانه در سال ۱۸۲۳ از عبارت «صابی یا ناصرائی» (یعنی مندائی) یاد کرده بود که در ویرایش دهم واژه‌نامه او (۱۸۸۶) بازنشر شد.

## آواشناسی
### همخوان‌ها

* همزه  گفته می‌شود که از مندائی حذف شده‌است.
*  و  به‌عنوان انسدادهای کامی توصیف شده‌اند و معمولاً به‌صورت  و  تلفظ می‌شوند، اما ممکن است نرم‌کامی  و  نیز باشند.
*  و  نرم‌کامی ثبت شده‌اند اما معمولاً ملازی  و  تلفظ می‌شوند.
* آواهای ،  و  تنها در وام‌واژه‌های عربی و فارسی دیده می‌شوند.
* هر دو آوای تأکیدی واک‌دار  و  و نیز آواهای حلقی  و  تنها در وام‌واژه‌های عربی رخ می‌دهند.

### واکه‌ها

* واکه کوتاه  اغلب با آوای  جایگزین می‌شود.

## الفبا

مندائی با الفبای مندائی نوشته می‌شود. این الفبا از ۲۳ نویسه تشکیل شده که آخرین آن‌ها یک حرف‌بست (لیگاتور) است. خاستگاه و سیر تحول این خط هنوز در میان پژوهشگران مورد بحث است. نویسه‌هایی که روی کاسه‌های افسون و لوله‌های فلزی تعویذ دیده می‌شوند با نشانه‌های نسخه‌های خطی متأخر تفاوت‌های جزئی دارند.

## واژه‌نگاری
واژه‌نگاران زبان مندائی دربرمی‌گیرند: تئودور نلدکه که نخستین دستور زبان مندائی را در سال ۱۸۷۵ منتشر کرد، مارک لیدزبارسکی که ترجمه‌های استادانه‌ای از چندین اثر کلاسیک مندائی ارائه داد، ای‌اس دراور و رودلف ماکوخ که فرهنگ مندائی را در سال ۱۹۶۳ تدوین کردند و متیو مورگنشترن.

## مندائی نو

زبان مندائی نو واپسین مرحله تحول آوایی و ریخت‌شناختی زبان مندائی را بازنمایی می‌کند. از آنجا که بیشتر گویش‌های نوآرامی در انزوا از یکدیگر تحول یافته‌اند، برای هم نامفهوم‌اند و از همین رو زبان‌های جداگانه به‌شمار می‌آیند.

مندائی نو صرف فعلی سامی «پسوندی» (یا ماضی) را حفظ کرده که در دیگر گویش‌ها از میان رفته‌است. واج‌شناسی مندائی نو با دیگر گویش‌های نوآرامی شرقی تفاوت‌های چشمگیری دارد.

سه گویش مندائی نو پیش از دهه ۱۸۸۰ میلادی بومی شوشتر، شاه‌ولی (مسجدسلیمان) و دزفول در شمال استان خوزستان بودند. در آن دوره مندائیان برای گریز از آزار و اذیت به اهواز و خرمشهر کوچ کردند. خرمشهر تا پیش از جنگ ایران و عراق بیشترین شمار گویشوران مندائی نو را داشت؛ اما جنگ سبب مهاجرت بسیاری از آنان از ایران شد. از سال ۱۹۹۳ اهواز تنها جامعه‌ای است که بخش چشمگیری از گویشوران مندائی نو در ایران را در خود جای داده‌است.

### سنجش واژگانی
جدول زیر شماری از واژه‌ها را در مندائی کهن با سه گویش مندائی نو مقایسه می‌کند. گویش عراقی که ای‌اس دراور آن را ثبت کرده بود اکنون منقرض شده‌است.

## تأثیر بر لهجه عراقی
زبان مندائی همچون دیگر زبان‌های آرامی تأثیر چشمگیری بر لهجه محاوره‌ای عراقی به‌ویژه در بخش‌های جنوبی و مرکزی عراق داشته‌است. واژه‌هایی مانند «اَکو» و «ماکو» (به‌معنای «هست» و «نیست») و «چا» (به‌معنای «پس» یا «اذن») از جمله وام‌واژه‌های مندائی در گفتار روزمره عراقی هستند.

## انقراض
زبان مندائی در حال حاضر در آستانه انقراض قرار دارد. از نزدیک به ۴۰٬۰۰۰ مندائی در جهان تنها بخش اندکی این زبان را در بیرون از مراسم دینی به کار می‌برند. برآوردهای سال ۲۰۰۱ شمار گویشوران را در حدود ۵۰۰ نفر در ایران تخمین می‌زنند که بیشترشان دوزبانه‌اند و در کنار مندائی به زبان فارسی یا عربی نیز سخن می‌گویند. گویش شوشتری مندائی احتمالاً منقرض شده و گویش عراقی نوین مندائی نیز در سده بیستم از میان رفته‌است.

## نمونه متن
متن زیر نمونه‌ای به زبان مندائی از ماده ۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر است:

**مندائی**: 

**آوانویسی**: «Kul anaša mitlir šauia b-ʿqara u-agria. Bintautirta ʿthiblun u-luat hraria ṭabuta abrin akuat ḏ-nihun ahia.»

**ترجمه فارسی**: «همه انسان‌ها آزاد و برابر در حیثیت و حقوق زاده می‌شوند. آنان دارای خرد و وجدان هستند و باید با روحیه برادری با یکدیگر رفتار کنند.»

## جستارهای وابسته
* آیین مندائی
* مندائیان
* زبان مندائی نو
* الفبای مندائی
* زبان آرامی
* آرامی یهودی بابلی
* آرامی نو آشوری

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* گزارش اتنولوگ درباره مندائی
* گزارش اتنولوگ درباره مندائی کلاسیک
* الفبای مندائی در آمنی‌گلات

رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های عراق
رده:مقاله‌های زبان با یادکرد از اتنولوگ ۱۸
رده:مقاله‌های زبان همراه داده‌های سخن‌ران قدیمی