تله فرگشتی

**تله فرگشتی**  در زیست‌شناسی فرگشتی به وضعیتی گفته می‌شود که یک صفت پیشین (که احتمالاً زمانی سازگار و موفق بوده) به دلیل تغییرات محیطی یا اجتماعی، کارایی خود را از دست داده و به یک ویژگی ناسازگار تبدیل شده است. در این حالت، الگوهای تصمیم‌گیری پیچیده رفتاری که در طول هزاران سال انباشته شده‌اند، مانع از انطباق مجدد جاندار با شرایط جدید می‌شوند؛ زیرا فرگشت تنها می‌تواند بر روی ویژگی‌های موجود «وصله‌کاری» انجام دهد و قادر به حذف کامل یا بازطراحی ریشه‌ای یک صفت نیست. این وضعیت گونه را در وضعیتی آسیب‌پذیر قرار می‌دهد که می‌تواند منجر به انقراض محلی یا حتی انقراض کامل شود.

اسکات آتران مکانیسم‌های فرگشتی دفاع از «ارزش‌های مقدس» را تله‌ای کلان در جوامع مدرن می‌داند؛ تعصبات مذهبی تندرو که زمانی انسجام گروهی ایجاد می‌کردند، باعث دوقطبی‌گری و تهدید اجتماعی می‌شوند. جاناتان‌هایت نیز تأکید دارد غریزه «وفاداری به گروه» در جهان مدرن به ناسازگاری منجر می‌شود.

## تعریف و مفهوم
در علوم رفتارشناسی جانوران و بوم‌شناسی، تله‌های فرگشتی زمانی رخ می‌دهند که تغییر زیست‌محیطی سریع باعث می‌شود جانداران تصمیمات رفتاری ناسازگاری اتخاذ کنند.

جانداران اغلب برای تصمیم‌گیری‌های رفتاری و زیستی خود به نشانه‌های محیطی تکیه می‌کنند. اما در محیط‌هایی که انسان به سرعت آن‌ها را دگرگون کرده، این نشانه‌های پیشین که زمانی قابل اعتماد بودند، ممکن است دیگر به پیامدهای سازگارانه منجر نشوند. در چنین شرایطی، جانداران می‌توانند در «دام» پاسخ‌های فرگشتی خود به این نشانه‌ها گرفتار شوند و بقا یا بازتولیدشان کاهش یابد.

انسان‌ها با سرعتی بی‌سابقه محیط زیست را تغییر می‌دهند و این تغییرات سریع می‌تواند تله‌های فرگشتی ایجاد کند. اگرچه انعطاف‌پذیری رفتاری به برخی گونه‌ها اجازه داده با جابجایی خود را وفق دهند، اما بسیاری از جانداران به‌طور نامناسبی واکنش نشان می‌دهند و تناسب فرگشتی خود را به خطر می‌اندازند.

### تفاوت با تله‌های بوم‌شناختی
تله بوم‌شناختی زمانی رخ می‌دهند که جانداران بر اساس نشانه‌هایی که پیشتر با کیفیت زیستگاه همبسته بودند، انتخاب‌های نامناسبی در مورد زیستگاه انجام دهند. این تله‌ها بخشی از پدیده گسترده‌تری به نام تله‌های فرگشتی هستند که در آن میان نشانه‌هایی که جاندار برای هر تصمیم رفتاری یا زیستی از آن‌ها بهره می‌گیرد و پیامدهایی که معمولاً با آن تصمیم همراه‌اند، جدایی ایجاد می‌شود. یک تله می‌تواند به انقراض منجر شود، اگر جمعیت پیش از آنکه فرصت سازگاری با محیط جدید را بیابد، از یک آستانه جمعیتی بحرانی پایین‌تر بیفتد.

## علت شکل‌گیری تله‌های فرگشتی
زمانی که محیط به ناگهان تغییر می‌کند، جانداران بیشتر در معرض انتخاب‌های نادرست قرار می‌گیرند؛ زیرا قواعد تصمیم‌گیری فرگشتی (که گاه «الگوریتم‌های داروینی» نامیده می‌شوند) تنها به اندازه‌ای پیچیده‌اند که در شرایط معمول نتایج سازگارانه ایجاد کنند و برای مواجهه با تغییرات ناگهانی ناشی از فعالیت‌های انسانی طراحی نشده‌اند. از این رو، تله فرگشتی زمانی شکل می‌گیرد که جاندار همان تصمیمی را بگیرد که در محیط اصلی‌اش سازگارانه بود، اما اکنون — در حالی که گزینه‌های بهتری هنوز در دسترس‌اند — به پیامدی مخرب می‌انجامد.

ریچارد داوکینز، زیست‌شناس فرگشتی بریتانیایی، در سلسله سخنرانی‌های تلویزیونی *[[رشد در جهان]]* (۱۹۹۱) که برای بی‌بی‌سی تهیه شد، بر یکی از بنیادی‌ترین محدودیت‌های فرگشت تأکید می‌کند: فرگشت فاقد پیش‌بینی است و تنها بر اساس شرایط موجود عمل می‌کند. این ویژگی توضیح می‌دهد که چرا جانداران در برابر تغییرات ناگهانی محیطی آسیب‌پذیرند — چون دستگاه فرگشتی آن‌ها برای دنیایی طراحی شده که دیگر وجود ندارد.»

سووال رایت، زیست‌شناس آمریکایی، در ۱۹۳۲ با استعاره «چشم‌انداز برازش» توضیح داد که فرگشت مانند کوهنوردی است که تنها به سمت بالا حرکت می‌کند و ممکن است بر قله‌ای فرعی گرفتار شود — چون اجازه بازگشت به پایین برای یافتن مسیر بهتر را ندارد.

## در جانوری
[200px|بندانگشتی|نوزاد [لاک‌پشت دریایی که به دلیل یک «تله فرگشتی» به جای حرکت به سمت ماه، به سوی نورهای مصنوعی ساحل منحرف شده است؛ نمونه‌ای از یک رفتار غریزی که در محیط تغییریافته به جای بقا، منجر به مرگ جاندار می‌شود.]]

تله‌های فرگشتی ممکن است در هر نوع زمینه رفتاری (مانند انتخاب جفت، انتخاب غذا، زمان‌بندی مهاجرت و تولیدمثل، یا انتخاب محل لانه) رخ دهند. بلر ای. ویدرینگتون (Blair E. Witherington) یک مورد جالب از «تله مسیریابی» را نشان می‌دهد؛ در طول زمان فرگشتی، نوزادان لاک‌پشت دریایی تمایل پیدا کرده‌اند که پس از خروج از لانه‌های شنی، به سمت نور ماه مهاجرت کنند. با این حال، در جهان مدرن، این امر منجر به جهت‌گیری آن‌ها به سمت نورهای درخشان ساحلی می‌شود که منبع نوری شدیدتر از ماه هستند. در نتیجه، نوزادان به سمت بالای ساحل و دور از اقیانوس حرکت می‌کنند که باعث خستگی، کم‌آبی و مرگ آن‌ها در اثر فرسودگی یا شکار می‌شود.

حشرات آبزی برای تشخیص آب از نور قطبیده افقی استفاده می‌کنند تا محل مناسب تخم‌گذاری را بیابند. اما اشیاء ساخت انسان مانند ساختمان‌های شیشه‌ای و پنل‌های خورشیدی می‌توانند نور قطبیده افقی را به قدری شدید بازتاب دهند که برای این حشرات به مثابه دریاچه یا رودخانه به نظر برسند. در نتیجه، حشرات تخم‌هایشان را روی این سطوح می‌گذارند که به شکست تولیدمثلی و مرگ‌ومیر آن‌ها منجر می‌شود.

شناخته‌شده‌ترین نوع تله فرگشتی از نظر تجربی و نظری، تله بوم‌شناختی است که نشان‌دهنده رفتار انتخاب زیستگاه ناسازگارانه است. انتخاب زیستگاه فرآیندی بسیار حیاتی در طول عمر اکثر جانداران است، زیرا این انتخاب تقریباً بر تمام انتخاب‌های بعدی فرد تأثیر می‌گذارد؛ بنابراین جای تعجب نیست که نوعی از تله فرگشتی که بیشترین حمایت تجربی را دارد، تله بوم‌شناختی است. شناسایی تله‌های بوم‌شناختی و فرگشتی نسبتاً دشوار است و تعداد اندک موارد اثبات‌شده ممکن است نتیجه کمبود پژوهشگرانی باشد که به دنبال آن‌ها می‌گردند، به همراه شواهد سخت‌گیرانه‌ای که برای اثبات وجود آن‌ها لازم است

## در جوامع انسانی
### تغذیه و متابولیسم
[230px|بندانگشتی|انسان در مواجهه با غذاهای پرکالری؛ نمونه‌ای از یک [تله فرگشتی که در آن غریزه باستانی برای ذخیره انرژی در محیطی که با وفور مواد قندی و چربی روبروست، منجر به بیماری‌های ناسازگار می‌شود.]]

در جوامع انسانی، یکی از بارزترین نمونه‌های تله فرگشتی، ولع مصرف غذاهای پرکالری (قند و چربی) است. در دوران پارینه‌سنگی، به دلیل کمیاب بودن منابع غذایی، انتخاب غذاهای پرانرژی یک سازگاری حیاتی برای بقا محسوب می‌شد. اما در محیط مدرن که این مواد به وفور و با قیمت ارزان در دسترس هستند، همان غریزه باستانی به یک تله تبدیل شده است که منجر به بیماری‌هایی نظیر چاقی، دیابت و مشکلات قلبی می‌شود؛ وضعیتی که در آن مکانیسم‌های پاداش در مغز (ترشح دوپامین) هنوز با فراوانی دنیای مدرن سازگار نشده‌اند.

### ناسازگاری فرگشتی در رفتار اجتماعی
مثال انسانی دیگری که مستقیماً با ساختار جوامع درگیر است، «قبیله‌گرایی دیجیتال» در شبکه‌های اجتماعی است. مغز انسان برای زندگی در گروه‌های کوچک فرگشت‌یافته و تمایل دارد برای حفظ امنیت، میان «ما» (درون‌گروه) و «آن‌ها» (برون‌گروه) مرزبندی شدیدی قائل شود. این ویژگی که زمانی برای انسجام قبیله ضروری بود، امروزه در فضای مجازی به یک تله فرگشتی تبدیل شده است که با تقویت سوگیری تأییدی، منجر به تشدید دوقطبی‌گری و نفرت‌پراکنی علیه گروه‌های دیگر می‌شود. در این تله، الگوریتم‌های دیجیتال جایگزین محرک‌های محیطی قدیمی شده و غریزه‌های دفاعی انسان را در جهتی به کار می‌گیرند که به جای امنیت، منجر به بی‌ثباتی اجتماعی می‌گردد.

نمونه دیگری از تله فرگشتی در زندگی مدرن، اعتیاد به صفحه‌نمایش است. نور آبی ساطع‌شده از دستگاه‌های الکترونیکی ترشح هورمون ملاتونین را سرکوب می‌کند و سیگنالی مشابه نور طلوع خورشید به مغز ارسال می‌کند. غریزه باستانی بیداری در برابر نور — که زمانی برای هماهنگی با ریتم شبانه‌روزی حیاتی بود — در عصر دیجیتال به بی‌خوابی مزمن منجر می‌شود؛ در حالی که گزینه خواب طبیعی همچنان در دسترس است.

### ارزش‌های مقدس و هویت گروهی
برخی پژوهشگران در حوزه روان‌شناسی فرگشتی دین، بن‌بست‌های اجتماعی در جوامع دوقطبی را نمونه‌ای از یک تله فرگشتی کلان می‌دانند. اسکات آتران معتقد است که انسان‌ها دارای غریزه‌ای فرگشت‌یافته برای دفاع از «ارزش‌های مقدس» هستند؛ این ارزش‌ها در جوامع سنتی باعث انسجام گروه‌های کوچک در برابر خطرات محیطی می‌شدند، اما در ساختارهای بزرگ و مدرن، زمانی که این ارزش‌ها میان بخش‌های مختلف یک جامعه در تضاد قرار می‌گیرند، مغز آن‌ها را به عنوان تهدیدی برای بقای بیولوژیک درک می‌کند. این وضعیت که به «تصلب هویت» منجر می‌شود، باعث می‌گردد که هرگونه عقب‌نشینی یا مذاکره از سوی طرفین به معنای نابودی کل هویت تلقی شود که نتیجه آن بن‌بست‌های عمیق اجتماعی و خطر بروز درگیری‌های داخلی است.

همچنین، جاناتان‌هایت در نظریه «بنیادهای اخلاقی» توضیح می‌دهد که غریزه‌هایی مانند «وفاداری به گروه» و «احترام به اقتدار» که برای بقای جوامع در طول تاریخ ضروری بوده‌اند، در محیط‌های سیاسی و اجتماعی مدرن می‌توانند به تله‌های فرگشتی تبدیل شوند. زمانی که یک بخش از جامعه بر «تغییر و آزادی» و بخش دیگر بر «سنت و امنیت» تمرکز می‌کند، سیستم‌های پاداش مغز در هر دو طرف به شکلی فعال می‌شوند که طرف مقابل را نه به عنوان یک هم‌وطن، بلکه به عنوان یک دشمن وجودی شناسایی می‌کنند. این وضعیت نشان‌دهنده آن است که سرعت فرگشت اجتماعی از فرگشت بیولوژیک مغز پیشی گرفته و منجر به نوعی ناسازگاری شده است که راه خروج از آن تنها از طریق مداخله قشر پیش‌پیشانی برای بازنگری در الگوهای غریزی میسر است.
در ساختار مغز انسان، قشر پیش‌پیشانی (بخش جلویی مغز) مسئول تفکر منطقی، پیش‌بینی آینده و مهار رفتارهای تکانشی است. در حالی که بخش‌های قدیمی‌تر مغز ما را به سمت تعصب قبیله‌ای و واکنش‌های سریع تدافعی سوق می‌دهند، قشر پیش‌پیشانی به ما این امکان را می‌دهد که مکث کنیم و از خود بپرسیم: «آیا این خشم یا تقابل، واقعاً به نفع بقای من و جامعه‌ام است؟». دانشمندان معتقدند که برخلاف لاک‌پشت‌های دریایی که در تله نورهای مصنوعی گرفتار می‌شوند و راهی برای تغییر رفتار ندارند، انسان‌ها به دلیل داشتن این بخش پیشرفته از مغز، قادرند بر غریزه‌های باستانی خود غلبه کنند.

عبور از تله‌های فرگشتی در جوامع دوقطبی، مستلزم آن است که افراد به جای واکنش‌های غریزی و احساسی (که توسط بخش‌های بدوی مغز هدایت می‌شود)، از ظرفیت تحلیل منطقی خود برای درک «هزینه‌های جنگ» و «سود همکاری» استفاده کنند. این فرایند که در روان‌شناسی به آن بازارزیابی شناختی می‌گویند، به معنای آگاهی از این واقعیت است که مغز ما برای دنیای قبیله‌ای طراحی شده و در جهان مدرن، ممکن است ما را به سمت تصمیمات نادرست هدایت کند؛ بنابراین، آموزش عمومی دربارهٔ این تله‌های بیولوژیک می‌تواند به عنوان یک ابزار دفاعی، جامعه را از افتادن در دام خشونت‌های خودتخریب‌گر محافظت نماید.

بسیاری از پژوهشگران معتقدند که ساختارهای مغزی مرتبط با «وفاداری مطلق به گروه»، که در دوران شکارچی-گردآورندگی یک مزیت حیاتی بود، امروزه به یک تله تبدیل شده است. منتقدان این دیدگاه استدلال می‌کنند که انسان‌ها به دلیل داشتن قشر پیش‌پیشانی توسعه‌یافته، برخلاف سایر جانداران قادر به بازنگری در الگوهای رفتاری خود هستند. آن‌ها تأکید دارند که آموزش و آگاهی جمعی می‌تواند راه خروج از این تله‌های بیولوژیک باشد و لزوماً هر ویژگی ناسازگاری به انقراض ختم نمی‌شود؛ مشروط بر اینکه جامعه بتواند «ارزش‌های مشترک جدیدی» را جایگزین الگوهای غریزی صلب نماید.

### پوپولیسم و تله رهبر مسلط
یکی دیگر از نمونه‌های تله فرگشتی در سیاست مدرن، پدیده‌ای است که پژوهشگران روان‌شناسی فرگشتی آن را «تله رهبر مسلط» می‌نامند. مغز انسان در دوران شکارچی-گردآورندگی برای زندگی در گروه‌های کوچک فرگشت یافته و سلسله‌مراتب اجتماعی مبتنی بر سلطه را به‌مثابه ابزار دفاعی در برابر خطر بیرونی می‌شناسد. کاکار و سیواناتان در پژوهشی با بیش از ۱۴۰٬۰۰۰ شرکت‌کننده از ۶۹ کشور نشان دادند که نااطمینانی اقتصادی در افراد احساس فقدان کنترل شخصی ایجاد می‌کند و این احساس، میل روانشناختی به رهبران مسلط را تقویت می‌کند — رهبرانی که قادر به دفاع از منافع درون‌گروه، حتی به بهای آسیب به برون‌گروه، درک می‌شوند. این مکانیسم که زمانی برای بقای گروه‌های کوچک سازگارانه بود، در جوامع دموکراتیک بزرگ‌مقیاس امروز به تله‌ای تبدیل شده است؛ زیرا بحران‌های اقتصادی و اجتماعی آمادگی‌های اقتدارطلبانه را فعال می‌کنند و به تضعیف نهادهای دموکراتیک و تعمیق دوقطبی‌گری اجتماعی می‌انجامند.

## تله‌های [[آنتروپوسن]]
آنتروپوسن () دوره‌ای زمین‌شناختی است که در آن فعالیت‌های انسان به نیروی اصلی شکل‌دهنده زیست‌کره زمین تبدیل شده‌اند. این مفهوم نخستین بار توسط شیمیدان پاول کروتزن در سال ۲۰۰۰ رواج یافت و به تغییراتی اشاره دارد که از انقلاب صنعتی به این سو شتاب گرفته‌اند، از جمله تغییر اقلیم، آلودگی پلاستیک، از دست دادن تنوع زیستی و دگرگونی چرخه‌های زیست‌شیمیایی زمین.
براساس  پیتر سوگارد یورگنسن و همکاران از مرکز تاب‌آوری استکهلم (۲۰۲۴)، 

چهارده تله آنتروپوسن در سه دسته شناسایی شده‌اند:

## جستارهای وابسته
* ناسازگاری فرگشتی
* تله بوم‌شناختی
* تله ادراکی
* انقراض هم‌زمان
* رویداد انقراض

## منابع

رده:زیست‌شناسی حفاظت
رده:زیست‌شناسی فرگشتی