بنیادگرایی اسلامی در ایران

[بندانگشتی|چپ|[سید مجتبی نواب صفوی|نواب صفوی از نخستین بنیادگرایان اسلامی همواره توسط حکومت ایران مورد تحسین قرار گرفته و نام وی بر روی معابر شهری دیده می‌شود.]]
**پیشینهٔ بنیادگرایی اسلامی در ایران** به بازسازی ارزش‌های اسلامی و پیدایش اسلام سیاسی در ایران مدرن بازمی‌گردد. امروزه اساساً سه نوع اسلام در ایران وجود دارد: سنت‌گرایی، روشن‌فکری و انواع گوناگون اسلام‌گرایی که معمولاً به عنوان بنیادگرایی گرد هم می‌آیند. بنیادگرایی امروزی در ایران زیرگروه همان بنیادگرایی نخستین است که تبدیل به ملغمه‌ای از جریان‌های متضاد عوام‌گرایی، فاشیسم، آنارشیسم، ژاکوبیسم و مارکسیسم غربی شده است.

## پیدایش
پیدایش اسلام بنیادگرا در ایران به اوایل قرن بیستم نسبت داده می‌شود؛ تقریباً یک قرن پس از ورود اومانیسم سکولار و هنر و دانش نوین مرتبط با آن به ایران. شیخ فضل‌الله نوری و نواب صفوی از پیشگامان بنیادگرایی دینی در ایران بودند که امروزه در رژیم جمهوری اسلامی ایران از آنان به عنوان برترین افراد و الگوها نام برده می‌شود.

ایران نخستین کشور در دوران پس از جنگ جهانی دوم بود که در آن اسلام سیاسی به‌وسیلهٔ انقلاب موفق بود و پس از آن دولت جدید رسماً اسلام سیاسی را به عنوان ایدئولوژی حاکم خود پذیرفت. اتحاد بزرگی که منجر به انقلاب ۱۳۵۷ شد، سکوت سنتی روحانیون را کنار گذاشت و تفسیر ایدئولوژیکی متنوعی از اسلام اتخاذ کرد. سه گفتمان نخست اسلامی خمینیسم، ایدئولوژی چپ اسلامی علی شریعتی و اسلام لیبرال دموکراتیک مهدی بازرگان بود. گفتمان چهارم گروه‌های چریک سوسیالیست با انواع اسلامی و سکولار بود و پنجمین آن مشروطه‌خواهی سکولار در اشکال سوسیالیستی و ناسیونالیستی محسوب می‌شد. بنیادگرایی اسلامی در ایران به‌تدریج با اندیشه‌های مارکسیستی پیوند خورد و گروه‌هایی با افکار التقاطی همچون سازمان مجاهدین خلق را به وجود آورد. این ملغمهٔ اسلام بنیادگرا و مارکسیستی تأثیر به‌سزایی در تمام شئون فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ایران ایفا کرد. احسان نراقی در این رابطه می‌گوید:

## محافل، مدارس و سازمان‌ها
### فدائیان اسلام
فداییان اسلام در سال ۱۹۴۶ به عنوان یک سازمان بنیادگرای اسلامی تأسیس شد. نواب صفوی، یک روحانی نوبنیادگرا، این گروه را تأسیس کرد. هدف این گروه تبدیل ایران به یک کشور اسلامی بود. این گروه اقدامات تروریستی متعددی انجام داد. از جمله این موارد، ترور احمد کسروی، روشنفکر ایرانی منتقد روحانیت شیعه در سال ۱۹۴۶ بود. این گروه همچنین دو نخست‌وزیر ایران به نام‌های علی رزم‌آرا و حسنعلی منصور و یک نخست‌وزیر سابق به نام عبدالحسین هژیر را در سال‌های ۱۹۵۱، ۱۹۶۵ و ۱۹۴۹ ترور کردند.

### مدرسه حقانی
حلقه حقانی یک مکتب فکری نوبنیادگرا در ایران است که توسط گروهی از روحانیون مستقر در شهر قم تأسیس شد و رهبری آن را محمدتقی مصباح یزدی، روحانی و متکلم تندروی ایرانی برعهده داشت.

این مدرسه، روحانیون را با برنامهٔ درسی سنتی و مدرن، شامل علوم سکولار، پزشکی، سیاست و فلسفه غربی/غیراسلامی (مباحثی که در مدارس سنتی تدریس نمی‌شوند) آموزش می‌دهد. بسیاری از علمای مشهور و چهره‌های تأثیرگذار در سیاست ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ (به عنوان استاد یا دانشجو) با این مدرسه مرتبط بودند یا از ایدئولوژی آن پیروی می‌کردند.

### جامعه روحانیت مبارز
این انجمن از عناصر محافظه‌کار سیاسی ایران، از جمله روحانیون سیاسی برجسته کشور، امامان جمعه در اکثر کلان‌شهرهای ایران، کسبه بازار و رهبر ایران تشکیل شده است. جای تعجب نیست که اعضای این جناح از وضع موجود، از جمله محدودیت‌های سختگیرانه بر آزادی‌های شخصی و اولویت مداوم روحانیون در حکومتداری کشور حمایت می‌کنند. از ارکان مهم جامعه روحانیت مبارز می‌توان به حزب مؤتلفه اسلامی و ائتلاف پیروان خط امام اشاره کرد.

جامعه روحانیت مبارز پس از انقلاب ۱۳۵۷، حزب اکثریت در مجلس چهارم و پنجم بود. این سازمان در سال ۱۹۷۷ توسط گروهی از روحانیون تأسیس شد که قصد داشتند از یک رویکرد فرهنگی برای سرنگونی شاه استفاده کنند.

جامعه روحانیت مبارز، به عنوان مدافع اصلی وضع موجود، در میان ایرانیان عادی محبوبیتی ندارد.

### انصار حزب‌الله
انصار حزب‌الله یک گروه نوبنیادگرای اسلامی ستیزه‌جو در ایران است. سازمان دیده‌بان حقوق بشر حمله به دانشجویان خوابگاه دانشگاه تهران در ساعات اوّلیه جمعه ۹ ژوئیه ۱۹۹۹ توسط اعضای یک گروه را محکوم کرده است.

### بسیج
بسیج یک شبکهٔ بنیادگرای شبه‌نظامی است. در تیرماه ۱۳۷۸، عزت ابراهیم‌نژاد در خوابگاه دانشگاه تهران توسط یکی از اعضای نیروی نظامی بسیج به ضرب گلوله کشته شد. این واقعه در جریان وقوع اعتراضاتی در تهران رخ داد. در سال ۱۳۸۰، سعید عسگر، یکی از اعضای بسیج، سعید حجاریان، مشاور سیاسی خاتمی را ترور کرد. عسگر دستگیر و به ۱۵ سال زندان محکوم شد ولی پس از مدت کوتاهی آزاد گشت. دیده‌بان حقوق بشر اظهار می‌دارد که بسیج متعلق به «نهادهای موازی» است؛ «ارگان‌های شبه‌رسمی سرکوب که به‌طور فزاینده‌ای در سرکوب اعتراضات دانشجویی، بازداشت فعالان، نویسندگان و روزنامه‌نگاران در زندان‌های مخفی و تهدید سخنرانان و مخاطبان طرفدار دموکراسی و حقوق بشر دخالت دارند.» این گروه‌ها تحت کنترل دفتر رهبر ایران هستند. «زندان‌های غیرقانونی که خارج از نظارت اداره ملی زندان‌ها هستند، مکان‌هایی هستند که در آن‌ها زندانیان سیاسی مورد آزار و اذیت، ارعاب و شکنجه قرار می‌گیرند و مرتکبان این‌گونه نقض‌های حقوق بشری از مجازات مصون می‌مانند.» در ۸ مارس ۲۰۰۴، بسیج سرکوب خشونت‌آمیزی را علیه فعالانی که روز جهانی زنان را در تهران جشن می‌گرفتند، انجام داد. در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۶، توحید غفارزاده، دانشجوی دانشگاه آزاد اسلامی سبزوار، توسط یکی از اعضای بسیج دانشگاه به قتل رسید. بنابر گزارش‌ها، قاتل گفته است که کاری که انجام داده، بر اساس اعتقادات مذهبی‌اش بوده است. توحید غفارزاده در حال صحبت با دوست‌دخترش بود که یک بسیجی به او نزدیک شد و با چاقو به او حمله کرد.

## نظریه‌های دولت مبتنی بر مشروعیت الهی
روحانیون ایرانی نظریه‌های مختلفی در مورد حکومت مبتنی بر مشروعیت الهی ارائه داده‌اند. چهار نوع حکومت دینی را می‌توان از هم تشخیص داد. به ترتیب زمانی:
* «ولایت انتصابی فقیه» در امور دینی (شریعت) در کنار ولایت سلطنتی حکام مسلمان در امور دنیوی (سلطنت مشروعه)، موافقان: محمدباقر مجلسی، میرزای قمی، سید کشفی، شیخ فضل‌الله نوری، عبدالکریم حائری یزدی و محمدتقی مصباح یزدی.
* «ولایت انتصابی عامه»، موافقان: ملا احمد نراقی، محمد حسن نجفی (صاحب جواهر)، حسین بروجردی، گلپایگانی و خمینی (قبل از انقلاب ۱۳۵۷)
* «ولایت انتصابی عامهٔ شورای مراجع تقلید»، موافقان: عبدالله جوادی آملی، بهشتی.
* «ولایت انتصابی مطلقه فقیهان»، موافق: خمینی (بعد از انقلاب ۱۳۵۷)

### جمهوری اسلامی در مقابل حکومت اسلامی
از زمان انتخاب محمد خاتمی در سال ۱۹۹۷، دو دیدگاه در مورد دستیابی به اصلاحات در ایران غالب بوده است: اصلاح‌طلبان درون رژیم ادعا می‌کنند که قانون اساسی ظرفیت هدایت دولت «انقلابی» ایران را به سمت «دموکراسی» دارد! در مقابل، سکولارها که خارج از رژیم باقی مانده‌اند، ادعا می‌گویند که قانون اساسی حاوی موانعی است که برای جلوگیری از اصلاحات معنادار کافی است.
بندانگشتی|ساختمان مجلس ایران، زمستان ۱۹۵۶ میلادی.
اصولگرایان و اصلاح‌طلبان درون نظام از یک سو و نوبنیادگرایان از سوی دیگر بر سر «جمهوری اسلامی خمینی» در مقابل «حکومت اسلامی مصباح» با هم اختلاف دارند. مصباح یزدی و انصار حزب‌الله خواستار تغییر قانون اساسی ایران از جمهوری به حکومت اسلامی هستند. آنان مدعی هستند که نهادهای جمهوری اسلامی، مانند مجلس شورای اسلامی، با حکومت اسلامی که حول محور ولایت فقیه و اطاعت مطلق از او شکل گرفته است، در تضاد هستند.

خامنه‌ای در این مورد سکوت کرده است. با این حال، او به وضوح نظارت مجلس خبرگان بر نهادهای تحت مسئولیت خود (مانند نیروهای نظامی، قوه قضائیه و صدا و سیما) را رد می‌کند.

نوبنیادگرایان معتقدند که ولی فقیه مقدس و معصوم است و نقش مردم و انتخابات صرفاً کشف رهبر است که مشروعیت آن از جانب خدا است، نه مردم. در ژانویه ۲۰۰۷، رفسنجانی که در انتخابات مجلس خبرگان رهبری در سال ۲۰۰۶ پیروز شد، این ایده را رد کرد و بر این واقعیت تأکید کرد که رهبر و اعضای روحانی مجلس خبرگان ممکن است تصمیمات اشتباهی بگیرند و مشروعیت رهبر از مردم ناشی می‌شود نه از جانب خدا.

فراتر از این بحث‌های نظری، طرفداران حکومت اسلامی به آرامی در حال کنار زدن و به حاشیه راندن طرفداران جمهوری اسلامی و جایگزینی با آنان هستند.

## اقتصاد از دیدگاه بنیادگرایان اسلامی ایران
در اوایل انقلاب ۱۳۵۷، خمینی اعلام کرد آنچه مهم است اسلام است نه اقتصاد. وی در یکی از اظهارنظرهای خود، نگرانی‌های نخستین نخست‌وزیر لیبرال خود، مهدی بازرگان، در مورد اقتصاد را تنها با ذکر این نکته که «اقتصاد برای خرهاست!» رد کرد. با این حال، خمینی در اظهارات متناقضی، پیروان خود را در مورد عدالت و اولویت دادن به حقوق محرومان و افراد مظلوم جامعه تشویق می‌کرد.
[بندانگشتی|چپ|150px|[داریوش آشوری و عبدالکریم سروش معتقدند که احمد فردید در اصل بنیادگرایی نوین را در ایران نظریه‌پردازی کرده است. مصباح یزدی این ادّعا را رد می‌کند.]]
پس از مرگ خمینی، مفهوم «اقتصاد اسلامی» که ابتدا توسط وی در سال‌های آغازین انقلاب ارائه شد، کم‌کم به حاشیه و فراموشی سپرده شد. در انتخابات ریاست‌جمهوری ژوئن ۲۰۰۵، نه نامزد برندهٔ پوپولیست-بنیادگرا، محمود احمدی‌نژاد و نه هیچ‌یک از مخالفان اصلاح‌طلب یا محافظه‌کار وی سخنی در مورد اقتصاد اسلامی مطرح نکردند. با این حال، پس از استقرار دولت احمدی‌نژاد، تیم نومحافظه‌کار او پروندهٔ بستهٔ اقتصاد اسلامی را باز کرد. به عنوان مثال، پرویز داوودی، معاون رئیس‌جمهور در سال ۲۰۰۶ گفت:

درگیری‌های جناح‌های تحت سلطهٔ خمینی در سیاست اقتصادی ایران از سال ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۹ بود. از بین دو جناح اصلی، یک گروه از کنترل دولت بر اقتصاد حمایت می‌کردند و یک گروه محافظه‌کار از بخش خصوصی حمایت می‌کردند. هر دو جناح از حمایت خمینی برخوردار بودند، امّا تا سال ۱۹۸۷، وی به وضوح با حاکمیت دولتی در اقتصاد همراه بود؛ زیرا معتقد بود که سرمایه‌داری دولتی بهترین راه برای مقابله با هرگونه تهدید علیه اسلام است. مرگ خمینی در ۳ ژوئن ۱۹۸۹ باعث شد که هر دو کنش اقتصادی بدون منبع مشروعیت رها شوند.

## آیندهٔ بنیادگرایی اسلامی در ایران
عبدالکریم سروش، پشتیبان پلورالیسم اسلامی، بر این باور است که بنیادگرایی اسلامی در ایران با تضادی درونی که خود را از درون متلاشی می‌کند، روبه‌رو است. ایده‌های مشابهی نیز توسط اندیشمند ایرانی سعید حجاریان مطرح شده است. عبدالکریم سروش، محسن کدیور، سعید حجاریان و سید حسین نصر از منتقدان بنیادگرایی اسلامی در ایران هستند. امروزه نوبنیادگرایان اسلامی ایرانی در حوزه‌های علمیه قم اقلیت هستند. با این حال، آن‌ها از حمایت دو مرجع شیعه، یعنی ناصر مکارم شیرازی و حسین نوری همدانی و همچنین پشتیبانی مستقیم رهبر ایران، علی خامنه‌ای، برخوردارند.

## جستارهای وابسته

* اسلام در ایران
* تاریخ جمهوری اسلامی ایران
* قتل‌های زنجیره‌ای ایران
* اعدام دسته‌جمعی زندانیان عقیدتی-سیاسی ایران در تابستان ۱۳۶۷
* تبعیض دینی
* دین در ایران
* آزادی ادیان در ایران
* اقلیت‌های مذهبی در ایران
* تاریخ مذاهب ایران

## منابع

رده:آزار توسط مسلمانان
رده:حزب‌های سیاسی اسلامی
رده:اسلام در ایران
رده:اسلام
رده:اسلام‌گرایی
رده:تاریخ جمهوری اسلامی ایران
رده:سرکوب سیاسی
رده:سیاست در ایران
رده:سیاست‌های راست تندرو
رده:نظریه‌های سیاسی
رده:نومحافظه‌کاران اهل ایران
رده:واژگان سیاسی نوین