طراحی جهانی

**طراحی جهانی** () رویکردی در طراحی ساختمان‌ها، محصولات و محیط‌هاست که هدف آن دسترس‌پذیر ساختن آن‌ها برای همهٔ افراد است؛ صرف‌نظر از سن، ناتوانی یا هر عامل دیگری. این مفهوم به‌عنوان اقدامی مبتنی بر حقوق و ضد تبعیض پدید آمد و می‌کوشد طراحی را برای تمامی توانایی‌ها فراهم سازد. طراحی جهانی موانع رایج مشارکت را شناسایی و با خلق آثاری که بیشترین شمار ممکن از مردم بتوانند از آن‌ها بهره ببرند برطرف می‌کند. جدول‌های شیب‌دار پیاده‌رو که برای افراد ویلچرنشین ضروری‌اند اما همگان از آن‌ها استفاده می‌کنند نمونه‌ای شناخته‌شده از طراحی جهانی به شمار می‌روند.

طراحی جهانی از مفاهیم پیشین «طراحی بدون مانع» و جنبش گسترده‌تر دسترس‌پذیری و نیز فناوری کمکی برآمده و می‌کوشد زیبایی‌شناسی را نیز در ملاحظات بنیادین خود بگنجاند. با افزایش امید به زندگی و بالا رفتن نرخ بقای افرادی که آسیب‌ها، بیماری‌ها یا نقایص مادرزادی جدی دارند توجه به این رویکرد رو به رشد است. رشته‌های مختلفی مانند مهندسی، معماری و پزشکی برای ایجاد مؤثر محیط‌های دسترس‌پذیر همکاری می‌کنند.

## تاریخچه
اصطلاح «طراحی جهانی» را معمار آمریکایی رونالد میس ابداع کرد تا مفهوم طراحی تمامی محصولات و محیط‌های ساخته‌شده را به‌گونه‌ای توصیف کند که از نظر زیبایی‌شناختی مطلوب و تا حد امکان برای همگان قابل استفاده باشند؛ فارغ از سن، توانایی یا موقعیت اجتماعی افراد. با این حال، از آنجا که برخی افراد نیازهای دسترسی غیرمعمول یا متعارض دارند (برای نمونه فردی با کم‌بینایی به نور شدید نیاز دارد و فردی با نورهراسی به نور کم) طراحی جهانی نمی‌تواند مطلقاً هر نیازی را برای هر شخص در هر وضعیتی برآورده سازد.

ریشهٔ طراحی جهانی در فناوری‌های توان‌بخشی دههٔ ۱۹۵۰ میلادی نهفته است. پس از جنگ جهانی دوم که شمار بسیاری از مردم دچار آسیب‌های ماندگار شده بودند فناوری‌های کمکی گوناگونی توسعه یافت. رونالد میس و همکارانش در مرکز طراحی جهانی دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی در دههٔ ۱۹۸۰ این اصطلاح را رسماً به‌کار بردند و هفت اصل راهنما را تدوین کردند.

### طراحی بدون مانع
در سال ۱۹۶۰ مشخصات طراحی بدون مانع به‌عنوان حاصل بیش از ۱۱ سال پژوهش ارگونومی معلولیت منتشر شد. در سال ۱۹۶۱ استاندارد A117.1 مؤسسه استانداردهای ملی آمریکا به‌عنوان نخستین استاندارد طراحی بدون مانع انتشار یافت که معیارهایی برای طراحی امکانات و برنامه‌ها جهت استفادهٔ افراد دارای ناتوانی ارائه می‌داد. پژوهش‌ها از سال ۱۹۴۹ در دانشگاه ایلینوی اربانا-شمپین آغاز شده بود و محقق اصلی آن دکتر تیموتی ناجنت بود.

این استاندارد در سال ۱۹۸۴ توسط ادارهٔ خدمات عمومی دولت فدرال ایالات متحده آمریکا تحت عنوان استانداردهای یکپارچهٔ دسترس‌پذیری فدرال پذیرفته شد و سپس در سال ۱۹۹۰ مبنای قانون آمریکایی‌های دارای ناتوانی قرار گرفت.

همچنین مؤسسه سلطنتی معماران بریتانیایی سه ویرایش (۱۹۶۳، ۱۹۶۷ و ۱۹۷۶) از کتاب «طراحی برای معلولان» اثر سلوین گلداسمیت را منتشر کرد که حاوی داده‌های تجربی ارزشمندی دربارهٔ افراد دارای ناتوانی بود.

در اکتبر ۲۰۰۳ نمایندگانی از چین، ژاپن و کره جنوبی در پکن گرد هم آمدند و بر تشکیل کمیته‌ای برای تعیین استانداردهای طراحی مشترک برای طیف وسیعی از محصولات و خدمات توافق کردند؛ به‌ویژه با توجه به آمادگی چین برای میزبانی المپیک تابستانی ۲۰۰۸.

### طراحی برای همه
سلوین گلداسمیت نویسندهٔ کتاب «طراحی برای معلولان» (۱۹۶۳) پیشگام مفهوم دسترسی آزاد برای افراد دارای ناتوانی بود. مهم‌ترین دستاورد او ابداع جدول شیب‌دار پیاده‌رو بود که اکنون ویژگی استاندارد محیط ساخته‌شده است.

اصطلاح «طراحی برای همه» () فلسفهٔ طراحی‌ای را توصیف می‌کند که هدف آن استفادهٔ بیشترین شمار ممکن از مردم از محصولات، خدمات و سامانه‌ها بدون نیاز به سازگارسازی است. بیانیهٔ استکهلم (۲۰۰۴) آن را «طراحی برای تنوع انسانی، فراگیری اجتماعی و برابری» تعریف کرد. به گفتهٔ کمیسیون اروپا این رویکرد «تولیدکنندگان و ارائه‌دهندگان خدمات را تشویق می‌کند فناوری‌های جدیدی برای همگان تولید کنند: فناوری‌هایی که هم برای سالمندان و افراد دارای ناتوانی و هم برای نسل جوان مناسب باشند.»

## اصول طراحی جهانی
مرکز طراحی جهانی در دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی در سال ۱۹۹۷ هفت اصل زیر را تدوین کرد:

# **استفادهٔ منصفانه** (برابر): طراحی برای افراد با توانایی‌های گوناگون قابل استفاده و قابل عرضه به بازار باشد.
# **انعطاف‌پذیری در استفاده**: طراحی از طیف وسیعی از ترجیحات و توانایی‌های فردی پشتیبانی کند.
# **استفادهٔ ساده و شهودی** (بساطت): استفاده از طراحی آسان باشد؛ صرف‌نظر از تجربه، دانش یا توانایی زبانی کاربر.
# **اطلاعات قابل [[ادراک]]**: اطلاعات لازم به‌طور مؤثر به کاربر منتقل شود؛ فارغ از شرایط محیطی یا توانایی‌های حسی.
# **[[تاب‌آوری خطا|تحمل خطا]]**: طراحی خطرات و پیامدهای منفی اقدامات تصادفی یا ناخواسته را به حداقل برساند.
# **تلاش بدنی کم**: طراحی با حداقل خستگی به‌طور کارآمد و راحت قابل استفاده باشد.
# **اندازه و فضای مناسب برای دسترسی و استفاده**: اندازه و فضای کافی برای دسترسی و استفاده فراهم شود؛ صرف‌نظر از اندازهٔ بدن، وضعیت بدنی یا تحرک کاربر.

هر اصل گستره‌ای فراتر از طراحی دسترس‌پذیر یا طراحی بدون مانع دارد و رهنمودهای مختصری را شامل می‌شود که در هر حوزه‌ای اعم از فیزیکی یا دیجیتال قابل اعمال است.

### اهداف
در سال ۲۰۱۲ مرکز طراحی فراگیر و دسترس‌پذیری محیطی در دانشگاه ایالتی نیویورک در بافلو تعریف اصول طراحی جهانی را گسترش داد و مشارکت اجتماعی و سلامت و تندرستی را نیز در بر گرفت. بر پایهٔ طراحی مبتنی بر شواهد، هشت هدف طراحی جهانی تدوین شد:

# تناسب بدنی (آنتروپومتری)
# آسایش
# آگاهی
# درک (شناخت)
# تندرستی
# ادغام اجتماعی
# شخصی‌سازی
# تناسب فرهنگی

چهار هدف نخست بر عملکرد انسانی (آنتروپومتری، بیومکانیک، ادراک و شناخت) تمرکز دارند. تندرستی پلی میان عملکرد انسانی و مشارکت اجتماعی است و سه هدف پایانی به نتایج مشارکت اجتماعی می‌پردازند.

## مفهوم بدون مانع
«بدون مانع» (؛ ) به اصلاح ساختمان‌ها یا تأسیسات اشاره دارد به‌گونه‌ای که افراد دارای ناتوانی یا محدودیت جسمی بتوانند از آن‌ها استفاده کنند. این اصطلاح عمدتاً در ژاپن و دیگر کشورهای غیرانگلیسی‌زبان رایج است؛ در حالی که در کشورهای انگلیسی‌زبان واژهٔ «دسترس‌پذیری» بیشتر به کار می‌رود.

نمونهٔ طراحی بدون مانع نصب سطح شیب‌دار در کنار پله‌ها برای کاربران ویلچر است. در اواخر دههٔ ۱۹۹۰ هر عنصری که استفاده از محیط را برای افراد دارای ناتوانی ناراحت‌کننده می‌ساخت مانعی تلقی می‌شد؛ برای مثال روشنایی ناکافی معابر عمومی. در مورد ساختمان‌های جدید مفهوم اصلاح بدون مانع تا حد زیادی جای خود را به طراحی جهانی داده است که از ابتدا دسترسی آسان را مد نظر قرار می‌دهد.

سنگاپور نمونه‌ای از کشوری است که کوشیده دسترس‌پذیری بدون مانع را در مجتمع‌های مسکونی اجرا کند. طی پنج سال تمامی مجتمع‌های مسکونی عمومی کشور شامل ۷٬۸۰۰ بلوک آپارتمانی از این برنامه بهره‌مند شدند.

## تفاوت‌های مفهومی
اگرچه اصطلاحاتی چون «طراحی جهانی»، «طراحی برای همه»، «طراحی دسترس‌پذیر» و «بدون مانع» گاه به‌جای یکدیگر به کار می‌روند اما تفاوت‌های بنیادین دارند:

* **طراحی جهانی** ریشه در ایالات متحده آمریکا دارد و بر حق فردی برای ادغام و بازارمحوری تأکید می‌کند.
* **طراحی برای همه** رویکرد اروپایی است و بر مشارکت اجتماعی و تنوع فرهنگی تمرکز دارد.
* **طراحی دسترس‌پذیر** (Accessible design) بر گسترش هنجارهای طراحی برای افراد دارای محدودیت عملکردی متمرکز است و عمدتاً به حداقل الزامات قانونی پایبند است.
* **بدون مانع** (Barrierefreiheit/Barrier-free) در ابتدا صرفاً برای افراد دارای ناتوانی طراحی شده بود اما به‌تدریج به سمت اصول طراحی جهانی حرکت کرده است.

طراحی دسترس‌پذیر و بدون مانع بر دیدگاه پزشکی و فردمحور ناتوانی مبتنی‌اند؛ در حالی که طراحی جهانی و طراحی برای همه ناتوانی را پدیده‌ای برساختهٔ محیط می‌دانند که بسته به شرایط ممکن است هر فردی را دربر گیرد.

## نمونه‌ها
انواع عناصر طراحی جهانی بسته به جمعیت هدف و فضای مورد نظر متفاوت است. در فضاهای عمومی عناصر طراحی اغلب حوزه‌های گستردهٔ دسترس‌پذیری را پوشش می‌دهند؛ در حالی که در فضاهای خصوصی به نیازهای خاص ساکن پاسخ می‌دهند.

### ارتباطات
* روشنایی مناسب و قوی به‌ویژه نور وظیفه‌ای
* خروجی شنیداری هم‌افزون با اطلاعات بصری و بالعکس
* کنترل کنتراست در خروجی بصری
* استفاده از نمادهای معنادار همراه با برچسب متنی
* صفحات وب با متن جایگزین برای تصاویر
* آموزش هم شفاهی و هم بصری
* توصیف صوتی و زیرنویس ناشنوایان

### دسترسی و جابه‌جایی
* سامانه‌های حمل‌ونقل عمومی با اتوبوس‌های سطح پایین مجهز به سطح شیب‌دار
* ورودی‌های هم‌سطح زمین بدون پله
* سطوح پایدار، محکم و لغزش‌ناپذیر
* درهای داخلی پهن، راهروها و فضای چرخش کافی

### سهولت استفاده
* دستگیره‌های اهرمی به‌جای دستگیره‌های پیچشی
* کلیدهای برق با صفحات بزرگ مسطح به‌جای کلیدهای دوحالته کوچک
* اجزای قابل‌تشخیص با لمس
* کابینت‌ها با قفسه‌های کشویی و پیشخوان آشپزخانه در ارتفاعات مختلف

### نمونه‌های طراحی برای همه
برخی محصولات و فناوری‌ها که نمونه‌هایی از طراحی برای همه شناخته می‌شوند عبارت‌اند از:
* کتاب گویا
* درب خودکار
* مسواک الکتریکی
* نی نوشیدنی انعطاف‌پذیر
* گوگل
* اتوبوس سطح پائین
* کفپوش برجسته
* اتصال‌دهنده قلاب-حلقه (ولکرو)
* چمدان چرخ‌دار

## قوانین و سیاست‌ها
### قوانین ملی
کشورهای مختلف قوانینی را برای پیشبرد طراحی جهانی و دسترس‌پذیری وضع کرده‌اند:

* **[[ایالات متحده آمریکا]]**: قانون آمریکایی‌های دارای ناتوانی مصوب ۱۹۹۰ (ADA) و بخش ۵۰۸ اصلاحیهٔ قانون توان‌بخشی ۱۹۷۳. قانون ADA بر تمام جنبه‌های ساختمانی، محصولات و طراحی تمرکز دارد و بر مفهوم احترام به حقوق بشر استوار است. دیگر قوانین حقوق ناتوانی در ایالات متحده شامل قانون مسکن منصفانه، قانون مخابرات و قانون آموزش افراد دارای ناتوانی است.
* **[[برزیل]]**: قانون فدرال ۱۳٫۱۴۶/۲۰۱۵ (قانون فراگیری افراد دارای ناتوانی).
* **[[شیلی]]**: قانون شمارهٔ ۲۰٫۴۲۲ دربارهٔ برابری فرصت‌ها و فراگیری اجتماعی افراد دارای ناتوانی.
* **[[استرالیا]]**: قانون تبعیض ناتوانی ۱۹۹۲.

### اقدامات بین‌المللی
سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۷ در کنوانسیون حقوق افراد دارای ناتوانی اجرای طراحی جهانی را خواستار شد. بسیاری از کشورها این کنوانسیون را امضا کرده‌اند.

شورای اروپا نیز از سال ۲۰۰۱ خواستار گنجاندن اصول طراحی جهانی در برنامه‌های آموزشی حرفه‌های ساختمانی شده است و در سال ۲۰۰۷ اجرای آن را برای تحقق مشارکت کامل افراد دارای ناتوانی توصیه کرد.

## شبکه‌های اروپایی
در اروپا شبکه‌ها و سازمان‌هایی برای ترویج طراحی برای همه شکل گرفته‌اند:

* **شبکهٔ اروپایی طراحی برای همه و دسترس‌پذیری الکترونیکی** (EDeAN) در سال ۲۰۰۲ زیر نظر کمیسیون اروپا راه‌اندازی شد و بر فراگیری الکترونیکی تمرکز دارد.
* **EIDD - طراحی برای همه اروپا** سازمانی مردم‌نهاد است که در سال ۱۹۹۳ با نام مؤسسهٔ اروپایی طراحی و ناتوانی تأسیس شد و در سال ۲۰۰۶ نام خود را تغییر داد. این سازمان ۳۱ عضو در ۲۰ کشور اروپایی دارد.
* **شبکهٔ مفهوم اروپایی دسترس‌پذیری** (EuCAN) از سال ۱۹۸۴ به‌عنوان شبکه‌ای باز از کارشناسان و حامیان فعالیت خود را آغاز کرد.

## طراحی برای همه در فناوری اطلاعات و ارتباطات
معیارهای طراحی برای همه در حوزهٔ فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) برای تضمین مشارکت همگان در جامعه اطلاعاتی تدوین شده‌اند. اتحادیهٔ اروپا از این مفهوم با عناوین «فراگیری الکترونیکی» و «دسترس‌پذیری الکترونیکی» یاد می‌کند. رویکرد سه‌گانه‌ای پیشنهاد شده است: کالاهایی که تقریباً همهٔ کاربران بالقوه بدون تغییر بتوانند به آن‌ها دسترسی داشته باشند؛ یا در صورت عدم امکان محصولاتی که به‌سادگی با نیازهای مختلف سازگار شوند؛ یا رابط‌های استانداردشده‌ای که صرفاً با فناوری کمکی قابل دسترسی باشند.

## روش‌های استقرار
### روش HUMBLE
آراگال و مونتانا در روش HUMBLE طراحی جهانی را به‌مثابه راهبرد سازمانی مطرح می‌کنند و شش مرحله پیشنهاد می‌دهند: برجسته‌سازی فرصت‌ها، شناسایی کاربران، پایش تعامل، انتخاب گزینه‌ها، تعریف راه‌حل‌ها، ارتباط مؤثر و ارزیابی موفقیت.

### هم‌طراحی
برخی از صاحب‌نظران بر آن‌اند که طراحی جهانی مستلزم مشارکت دادن افراد دارای ناتوانی در فرآیند طراحی است. از این رویکرد با عنوان هم‌طراحی (co-design) یا طراحی مشارکتی یاد می‌شود و در عمل شامل مشارکت کاربران در اندیشیدن دربارهٔ محصول یا آزمایش آن است.

## محدودیت‌ها
طراحی جهانی با تلاش برای پاسخ‌گویی به طیف وسیعی از نیازها ممکن است به‌طور متناقضی به پیچیده‌تر شدن نوآوری بینجامد. همچنین از آنجا که نیازهای برخی کاربران متعارض است (مانند نیاز هم‌زمان به نور زیاد و نور کم) دستیابی به راه‌حلی واحد برای همگان همواره امکان‌پذیر نیست. افزون بر این، ابعاد اجتماعی و اقتصادی نقشی محوری در تولید ناتوانی ایفا می‌کنند و نباید نادیده گرفته شوند.

## منابع


## پیوند به بیرون
* اصول طراحی جهانی - دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی
* EIDD - طراحی برای همه اروپا

رده:طراحی
رده:دسترسی‌پذیری
رده:نظریه معماری
رده:طراحی معماری
رده:جهان‌گرایی