اخشیدهای سغد

**اخشیدهای سغد** یا اخشیدهای سمرقند، سلسله ای از فرمانروایان ایرانی‌تبار از قوم سغد در فرارود به پایتختی سمرقند در دوران پیش از اسلام و آغاز اسلام بودند. لقب «اخشید» (از زبان سغدی: xšyδ، xšēδ «به معنای پادشاه») ریشهٔ ایرانی دارد. پژوهشگران آن را از ریشه ایرانی قدیم خشاتا، «درخشنده، درخشان» یا از خشایاثیه، به‌معنای «پادشاه» (که منشأ لقب شاه نیز هست) می‌دانند.فرمانروایان شاهزاده‌نشین فرغانه را نیز «اخشید» می‌نامیدند، همچنین پادشاهان اسروشنه را نیز «افشین» می‌خواندند که این نیز شکل دیگری از همین اخشید است. شیشپیر، حاکم کش، در سالهای ۶۳۱–۶۴۲ میلادی سمرقند را فتح کرد و سلسله اخشیدها را بنیان‌گذاری کرد.حکومت او در سمرقند پس از قبایل هپتالی بود که از حدود سال ۴۳۷ پس از میلاد شهر را تصرف کرده بودند. پس از شیشپیر، چندین نسل از پادشاهان دیگر جانشین او شدند که از طریق تواریخ چینی و سکه‌های آنان شناسایی شده‌اند.

## پیشینه و وضعیت سیاسی سُغد
[بندانگشتی|چپ|300px|نقشه [شاهنشاهی ساسانی و همسایگانش در سال ۵۷۵ میلادی - در شمال: خاقانات گوک‌ترک و خزرها - سغد بعداً به‌دست گوک‌ترک‌ها افتاد.]]
حمزه اصفهانی مورخ سده سوم در شرح دیوان ابونواس می‌گوید:

اطلاعات دربارهٔ سغدیان در دوره اشکانی اندک است. اما در دوره بعد، اینگونه که پیداست، ساسانیان منطقه سغد را در سال ۲۶۰ میلادی به قلمرو خود ضمیمه نموده و در سنگ‌نبشته شاپور یکم در کعبه زرتشت نیز نام سغد در میان استان‌های ایرانشهر دیده می‌شود. با این حال این منطقه در جریان حملات هپتالیان و کیداریان در سده چهارم و پنجم میلادی از حیطه قلمرو ساسانیان خارج می‌شود.

در اثر حملات هِپتالیان، دولت ساسانی چیرگی خود بر سرزمین سغد را از دست داد. اگرچه پس از آن با اتحاد با خانات گوک‌ترک، هپتالیان را سرنگون کردند و قلمرو هپتال‌ها را میان خود و خاقانات گوک‌ترک تقسیم کردند، اما دیری نپایید که خانات گوک‌ترک به ساسانیان حمله کردند و دولت ساسانی (به دلیل درگیری در جنگ‌های سخت با روم شرقی) قادر به مقابله نبود و لذا شهرهای سغد به دست‌نشاندگان خانات گوک‌ترک تبدیل شدند. خاقانات ترک غربی که حدود یک قرن حاکم بر این منطقه بودند، در پی حمله چین در سال ۶۵۸ میلادی فروپاشیده و خود به دست‌نشاندگان چینی‌ها تبدیل شدند و پس از آن اخشیدها تحت نفوذ سلسله تانگ چین درآمدند. پس از حمله اعراب، نفوذ چینی‌ها در آسیای مرکزی از بین رفت و این منطقه تحت تسلط خلفا درآمد.

## اخشیدها تحت نفوذ چین

چین در حال گسترش قلمرو خود در آسیای مرکزی بود و اخشیدها را تحت نفوذ خود درآورد. در سال‌های ۶۵۰–۶۵۵ پس از میلاد، ورخومان توسط چینی‌ها به عنوان "پادشاه کانگ جو" (سغد) و فرماندار آن شناخته شد، همان‌طور که توسط تواریخ چینی گزارش شده است:

سلسله تانگ کم و بیش دولت‌های تحت الحمایه و قلعه‌های نظامی در سراسر این منطقه ایجاد کرد، اما این سلطه تنها چند سال به طول انجامید. در سال ۶۶۲ میلادی شورش‌ها در سراسر منطقه شروع شد و ترک‌های غربی توانستند قدرت خود را بازیابند و چینی‌ها در این منطقه کنترل پراکنده و غیرمستقیم داشتند.در این دوره، اخشیدها و دیگر دولت‌های آسیای مرکزی بارها درخواست کمک نظامی از چین به ویژه در برابر حملات اعراب کردند، اما این درخواست‌ها عموماً با وعده‌های توخالی مواجه شد، زیرا نیروهای چین مشغول جنگ در تبت بودند.

## پایان کار اخشیدهای سغد

اخشیدهای سغد تا زمان خلافت عباسیان باقی‌ماندند، اگرچه در آن زمان مقر حکومت آن در اشتیخان بود.در سال ۷۱۸ میلادی، غورک پادشاه وقت سغد که شاه قبلی طرخون را سرنگون ساخته بود، سفیری را به دربار چین فرستاد و از آنها برای کمک در مقابل اعراب درخواست پشتیبانی کرد، اما احتمالاً به دلیل هزینه‌های هنگفت و مسافت‌های زیاد، کمک نظامی رد شد:
در تلافی، والی عرب احتمالاً دیواشتیچ حاکم پنج‌کند را به عنوان حاکم سمرقند منصوب کرد تا جایگزین غورک شود.قدرت اعراب در منطقه همچنان رو به افزایش گذاشت، زیرا آنها شورش دیواستیچ را در سال ۷۲۲ میلادی سرکوب کردند. به نظر می‌رسد که دوره سلطنت آخرین فرمانروای این سلسله، اخشید تورگار، تحت نظارت نصر بن سیار والی مسلمان اموی، از یک دوره رونق نسبی برخوردار بوده است. این امر تا قیام ابومسلم و تأسیس خلافت عباسی در سال ۷۵۰ میلادی ادامه یافت و پس از آن سغدیان ناگزیر به تغییر دین به اسلام شدند.تورگار در سال ۷۵۰ پس از میلاد سفیری را به چین فرستاد و احتمالاً درخواست حمایت کرد. دیری نپایید که امیدهای حمایت چین از اخشید با شکست مهم آنها در برابر اعراب در نبرد طراز در سال ۷۵۱ میلادی، به زودی از بین رفت. با شورش داخلی آن لوشان در سال ۷۵۵ میلادی، چینی‌ها مجبور شدند تمام نیروهای باقی‌مانده خود را از آسیای مرکزی خارج کنند و اخشید را از حمایت دربرابر هجوم اعراب محروم کنند.

تورگار احتمالاً در حدود سالهای ۷۵۵–۷۵۷ میلادی برکنار شد و ضرب سکه را متوقف کرد. ازآن‌پس در سمرقند به‌نام ابو داوود خالد بن ابراهیم، والی خراسان، سکه‌هایی به سبک عربی_سغدی ضرب می‌شد. بااین حال همچنان مقاومت سغدیان در برابر اعراب درقالب شورش‌های اجتماعی یا مذهبی داخلی، در چارچوب خلافت مسلمانان رخ می‌داد.

## اسامی اخشیدهای سغد

## جستارهای وابسته
* نقش افراسیاب
* افشین
* سغد
* اسروشنه
* آفریغیان
* حمله اعراب به ایران
* حمله اعراب به ماورالنهر
* ساسانیان پس از سقوط

## منابع

رده:ایران باستان
رده:ایران پیش از اسلام
رده:تاریخ آسیای مرکزی
رده:تاریخ ایران
رده:تاریخ سمرقند
رده:شاهنشاهی‌ها و پادشاهی‌های ایران
رده:عنوان‌های سلطنتی
رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر
رده:واژه‌های سغدی