نظریه عصبیت

**عصبیت**  و  مفهومی طرح شده از سوی *ابوزید عبدالرحمن بن محمد بن خلدون حضرمی* مشهور به **[[ابن خلدون]]** (۱ رمضان ۷۳۲–۲۸ رمضان ۸۰۸ قمری برابر با ۲۷ می ۱۳۳۲–۱۷ مارس ۱۴۰۶ میلادی) تاریخ‌نگار و جامعه‌شناس مسلمان تونسی است.

عصبیت *احساس گروهی* یا *[[انسجام اجتماعی]]* مفهومی از همبستگی اجتماعی با تأکید بر سازگاری، آگاهی گروهی، احساس هدف مشترک و انسجام گروهی است که در ابتدا در زمینه قبیله‌گرایی و کلان‌گرایی مطرح بود.

عصبیت نه لزوماً بر اساس تعلقات عشایری است و نه خویشاوندی بلکه به فلسفه جمهوری‌خواهی کلاسیک شباهت دارد. در دوره مدرن، عموماً مشابه همبستگی است. با این حال، اغلب به صورت منفی همراه است زیرا گاهی می‌تواند بیانگر ملی‌گرایی یا حزب‌گرایی باشد یعنی وفاداری به گروه خود بدون توجه به شرایط.

این مفهوم در دوران پیش از اسلام مطرح بود ولی با مقدمه ابن خلدون رایج شد. در این کتاب، عصبیت به عنوان پیوند بنیادی جامعه بشری و نیروی محرکه اصلی تاریخ توصیف شده که تنها در شکل عشایری آن خالص است. ابن خلدون استدلال می‌کند «عصبیت» چرخه‌ای و مستقیماً با ظهور و سقوط تمدن‌ها مرتبط است: در آغاز یک تمدن، قوی است، با پیشرفت تمدن، میزان عصبیت کاهش می‌یابد و سپس جای خود را به تمدن با عصبیت قوی‌تر از خودش می‌دهد.

[[گراف|نمودار] توسعه عصبیت در طول زمان و تسلسل نسل‌ها را نشان می‌دهد که به موجب آن استحکام پیوندهای قبیله‌ای و خانوادگی و اشتیاق برای وفاداری با افزایش بوروکراسی و اغماض حاکمان و اطرافیان به زندگی تجملی و خوشگذرانی آن و در نهایت دولت فرو می‌پاشد یا طعمه دولت دیگری می‌گردد.]]

## نمای کلی
بندانگشتی|مرتبط
ابن خلدون «عصبیت» را پیوند انسجام بین انسان‌ها در یک اجتماع گروه‌ساز توصیف می‌کند. این پیوند در هر سطحی از تمدن وجود دارد، از اجتماع عشایری گرفته تا دولت‌ها و امپراتوری‌ها. میزان «عصبیت» در مرحله عشایری قوی‌ترین است ولی با پیشرفت تمدن کاهش می‌یابد. با کاهش این امر، «عصبیت» دیگری ممکن است جای آن را بگیرد؛ بنابراین، تمدن‌ها ظهور و سقوط می‌کنند و تاریخ این چرخه‌ها را همان‌طور که در حال انجام هستند توصیف می‌کند.

ابن خلدون استدلال می‌کند برخی سلسله (یا تمدن) در درون خود عامل سقوط خود را دارند. او توضیح می‌دهد برخی تمایل دارند در پیرامون امپراتوریهای موجود ظهور کنند و از «عصبیت» بسیار قوی‌تر موجود در مناطق به نفع خود استفاده نمایند تا تغییری در رهبری ایجاد کنند. این بدان معناست که حاکمان جدید در ابتدا در مقایسه با حاکمان پیشین «بربر» تلقی می‌شوند. با اینکه آنها خود را در مرکز امپراتوری خود قرار می‌دهند ولی به‌طور فزاینده‌ای سست، ناهماهنگ، بی‌انضباط و بی‌توجه می‌شوند و بیشتر نگران حفظ قدرت و سبک زندگی جدید خود هستند [تا مصالح جامعه و منافع مردم]. «عصبیت» آنها در جناح‌گرایی و فردگرایی منحل می‌شود و ظرفیت آنها به عنوان یک واحد سیاسی کاهش می‌یابد؛ بنابراین شرایطی ایجاد می‌شود که در آن یک سلسله جدید می‌تواند در حاشیه کنترل خود ظهور کند، قوی شود و تغییری در رهبری ایجاد نموده و چرخه را به دست گرفته و ادامه دهد. ابن خلدون همچنین در «مقدمه» می‌گوید «سلسله‌ها مانند افراد، دارای طول عمر طبیعی هستند» و اینکه هیچ سلسله‌ای معمولاً بیش از سه نسل و هر کدام حدود ۴۰ سال، در مجموع ۱۲۰ سال دوام نمی‌آورد.

## تعریف مفهومی
«عصبیت عبارت از پیوند و وابستگی بین افراد در یک گروه اجتماعی یا قبیله است: «عصبیت از راه پیوند نسبی و وابستگی خاندان‌ها به یکدیگر یا مفهومی مشابه آن حاصل می‌شود زیرا پیوند خویشاوندی بجز در مواردی اندک در بشر طبیعی است.» ابن خلدون پیوند خویشاوندی را که در بدو امر از راه نسب بدست می‌آید، عصبیت اصیل می‌داند: «سود خویشاوندی فقط همین پیوندی است که صلهٔ رحم را ایجاب می‌کند.»»

## تعریف لغوی و اختلاط معانی لغوی
در فرهنگ دهخدا، عصبیت به معنای «منسوب به «عَصَبة» که آن خویشان شخص باشند».

کلمه عربی عُصبة (عُصُبات، عُصْبات، عُصَب)، اصطلاحی در علم انسان شناسی، و در مدخل «جامعه محدود» تعریف شده است.

فرانتس رزنتال در ترجمه، اصطلاح حس گروه یا هم‌گروهی (group feeling) را برای واژه‌گزینی انگلیسی برای ترجمه اصطلاح **عصبیت** به‌کار برده است. به گفته فرانتس رزنتال،‌ابن خلدون از کلمه عُصبه (band society) استفاده کرده‌است.

منظور از کلمه عُصبه، نوعی همبستگی بین افراد یک گروه در قبیله کوچک، به واسطه داشتن یک جد مشترک است.

ابن خلدون، برای وضع کلمه عَصَبیَة (aṣabiyya) از کلمه **عُصبه**، که در قرآن هم به معنای پیوند محکم اجتماعی استفاده شده‌است، الهام گرفت
.

در مدخل ویکیپدیای انگلیسی Asabiyyah، این ترم، معادل مفهوم مدرن group cohesiveness دانسته شده، که که در مدخل فارسیِ انسجام گروهی تعریف شده.

### اختلاط معانی با کلمات وابسته
محمد معین در فرهنگ فارسی می‌نویسد: «عصبیت: [ع.] حمیت، تعصب.»
اما به نظر می‌رسد معنی مورد نظر فرهنگ معین، با مفهوم مورد نظر ابن خلدون متفاوت، و از آن به کلی متمایز باشد.
تلاش برای معادل دانستن معنای کلماتی که چند معنا(sense) متمایز دارند، صحیح نیست و مصداقی از پدیده‌ی polysemy یا چندمعنایی است.

با وجود تشابه آوایی و لفظی، کلمه **عصبیت** در معنای ابن خلدون، نباید با کاربرد رایج کلمه امروزی تعصب اشتباه شود: اولی (عصبیت)، به معنای پیوند مستحکم نَسَبی و خودی دانستن (از خود دانستن)، و دومی (تعصب) به معنای اعتقاد و باور شدید و غیرمنطقی نسبت به یک چیز، فاناتیک بودن است.

همچنین خوانش کلمه «عصبیت»، در فارسی ممکن است به دلیل شباهت لفظی، صورت عصبی-بودن خوانده‌شود، که با کلمه جامد مورد نظر ابن خلدون، به کلی متفاوت است.
در پی بعضی ترجمه‌ها لفظ کلمه‌ی تعصب، به معنای پیش‌داوری هم در ترجمه‌ها استفاده شده. که با عصبیت مورد نظر ابن خلدون، به کلی متفاوت است.بطور مشخص، ترجمه غرور و تعصب از عنوان کتاب جین آستین، که «به اذعان خود مترجم، ترجمهٔ دقیقی از عنوان اصلی نیست» و یک برداشت آزاد بوده، گاهی توسط بعضی افراد مبنا برای معادل‌یابی استفاده شده

که صحیح نیست.
ممکن است این معانی از نظر ریشه شناسی و تطور معانی کلمات در طی تاریخ، همچنان از کلمات و معانی شبیه هم منشاء شده باشند، اما معنای مفهومی (کانسپت) آن ها به کلی تمایز است.
این شباهت‌ها در کلمات و تفاوت در معنا، برای فارسی زبان موجب سردرگمی و اختلاط در معانی متمایز مهم‌ی می‌شود.

در لغت نامه دهخدا، کلمه عصبیتhttps://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B9%D8%B5%D8%A8%DB%8C%D8%AA?q=%D8%B9%D8%B5%D8%A8%DB%8C%D8%AA هم مدخل جداگانه‌ای دارد، اما در مدخل کلمه تعصبhttps://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AA%D8%B9%D8%B5%D8%A8، تمایز بهتری بین چندمعنایی این کلمه در فرهنگ  دهخدا برقرار شده است.

مفهوم عصبیه، هرچند نزدیک به، اما متفاوت است با مفهوم‌های اتحاد، وحدت،‌ هم‌بستگی (solidariy)، اتحاد مدنی و اتحاد سیاسی.

## جستارهای وابسته
* جامعه محدود (به عربی: عُصبة )
* انسجام گروهی یا group cohesiveness،‌ مفهوم مدرنی که معادل عصبیت دانسته شده‌است.
* ابن خلدون
* تکرار تاریخی
* سنخ‌های دوگانه اجتماعی
* قوم‌مداری
* هم‌خونی (قرابة العصب، یا consanguinity)
* چندمعنایی

## مراجع
### پانویس

### کتاب‌شناسی
* 
* دورکیم، امیل، [۱۸۹۳] ۱۹۹۷: *[[درباره تقسیم کار اجتماعی]]*، نیویورک: مطبوعات آزاد؛ 
* گابریلی، ف. ۱۹۳۰: *مفهوم عصبیت در اندیشه تاریخی ابن خلدون*، مجموعه مقالات. از علوم تورین، lxv
* 
* ابن خلدون: *[https://asadullahali.files.wordpress.com/2012/10/ibn_khaldun-al_muqaddimah.pdf مقدمه ابن خلدون|مقدمه] *، ترجمه فرانتس رزنتال.
* آزاد ارمکی، تقی، ۱۳۷۶: *جامعه‌شناسی ابن خلدون*، ۱۳۷۶، تهران: تبیان، ۲۱۶ صفحه.
* ابن خلدون، ۱۳۳۶: *[[مقدمه ابن خلدون]]*، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: علمی و فرهنگی، دو جلدی، ۱۴۰۴ صفحه.
* عمید، حسن، ۱۳۸۹: فرهنگ فارسی عمید، تهران: راه رشد، ۱۰۸۸ صفحه. 
* معین، محمد، ۱۳۸۲: فرهنگ فارسی معین، تهران: نامن، (۶ جلدی)، ۵۴۶۴ صفحه. 

## پیوند با بیرون
* عصبیت: تفسیر مجدد تغییر ارزش در جوامع جهانی شده

رده:اصطلاحات اسلامی
رده:اصطلاحات جامعه‌شناسی
رده:نظریه‌های جامعه‌شناسی
رده:واژه‌ها و عبارت‌های عربی