بحر هزج

**بحرِ هَزَج** در اصطلاح عروضی، به بحر شعری گفته می‌شود که ارکان آن از تکرار «مَفاعیلُن» (U - - -) یا زحافات آن تشکیل شده و از بحور متّفق‌الارکان است. هزج به معنی سرود و ترانه و آواز با ترنم است و اوزانی مترنم دارد. (مفاعیلن - وتد مقرون و سبب خفیف «°°|°|°|/ᴗ – – –»)

مشهورترین وزن آن:
:مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (ل - - - |ل - - - |ل - - - |ل - - -): بحر هزج مثمن سالم
:الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها / که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها (حافظ)

## زحافات
زحافات (تغییرات) مشهور بحر هزج: (قَبض - کَفّ - خَرب - خَرم (تخنیق) - شَتر - حَذف – جَبّ - بتر - توسیع):
# مفاعلن: مقبوض
# مفاعیلُ: مکفوف
# مفعولن: اَخرم (مُخَنَّق)
# مفعولُ: اَخرب
# فعولن: محذوف
# فاعلن: اَشتر
# فَعَل: مجبوب
# فَع: ابتر
# مفاعیلاتن: موسّع

## اوزان
**اوزان پرکاربرد بحر هزج:**
* مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن: بحر هزج مثمن سالم* (ششمین وزن پرکاربرد شعر فارسی)
* مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن: بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف* (هفتمین وزن پرکاربرد شعر فارسی)
* مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن: بحر هزج مثمن اخرب*
* مفاعیلُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن: بحر هزج مثمن مکفوف محذوف*
* مفاعیلن مفاعیلن فعولن: بحر هزج مسدس محذوف* (هشتمین وزن پرکاربرد شعر فارسی - وزن دوبیتی)
* مفعولُ مفاعلن فعولن: بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف*
* مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل: بحر هزج مثمن اَخرب مکفوف مجبوب* (وزن اصلی رباعی)
* مفعولُ مفاعلن مفاعیلن: بحر هزج مسدس اخرب مقبوض*

**مجموعهٔ اوزان بحر هزج (به ترتیب افاعیل):**
* مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)*
* مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مثمن محذوف)
* مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن فَعَل (هزج مثمن مجبوب)
* مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مسدس سالم)*
* مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف)* «وزن دوبیتی»
* مفاعیلن مفاعیلن (هزج مربع سالم)
* مفاعیلن فعولن مفاعیلن فعولن (هزج مثمن محذوف)
* مفاعیلُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن (هزج مثمن مکفوف محذوف)*
* مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن (هزج مسدس مکفوف محذوف)
* مفاعلن مفاعلن مفاعلن مفاعلن (هزج مثمن مقبوض)
* مفاعلن فعولن مفاعلن فعولن (هزج مثمن مقبوض محذوف)
* فاعلن مفاعیلن فاعلن مفاعیلن (هزج مثمن اشتر)
* مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)*
* مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلاتن (هزج مثمن اخرب موسّع)
* مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلن (هزج مسدس اخرب مکفوف)
* مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ مفاعیلن (هزج مثمن اخرب مکفوف)
* مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)*
* مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مکفوف مجبوب)* «وزن اصلی رباعی»
* مفعولُ مفاعلن مفاعیلن (هزج مسدس اخرب مقبوض) *
* مفعولُ مفاعلن فعولن (هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف)*
* مفعولن فاعلن فعولن (هزج مسدس اخرم اشتر محذوف)
* مفعولن مفعولن مفعولن مفعولن (هزج مثمن اخرم مخنّق)

### اوزان رباعی
اوزان رباعی ۱۲ تا و در بحر هزج است.
شش وزن در شجرهٔ اَخرب:
* مفعولُ مفاعلن مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرب مقبوض ابتر)*
* مفعولُ مفاعلن مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مقبوض مکفوف مجبوب)* «گونه اصلی رباعی: پرکاربردترین گونه»
* مفعولُ مفاعیلن مفعولن فَع (هزج مثمن اَخرب مخنق ابتر)
* مفعولُ مفاعیلن مفعولُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مجبوب)
* مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرب مکفوف ابتر)*
* مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مکفوف مجبوب)* «وزن اصلی رباعی»
شش وزن در شجرهٔ اَخرم:
* مفعولن فاعلن مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرم اشتر ابتر)
* مفعولن فاعلن مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرم اشتر مکفوف مجبوب)
* مفعولن مفعولن مفعولن فَع (هزج مثمن اَخرم مخنق ابتر)
* مفعولن مفعولن مفعولُ فَعَل (هزج مثمن اَخرم مخنق اخرب مجبوب)
* مفعولن مفعولُ مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرم اخرب ابتر)
* مفعولن مفعولُ مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرم اخرب مکفوف مجبوب)

### وزن دوبیتی
دوبیتی سنتی که سرایندهٔ برجستهٔ آن باباطاهر همدانی است، نیز وزنی یکسان از قرار زیر و در بحر هزج دارد:
* مفاعیلن مفاعیلن فعولن: بحر هزج مسدس محذوف*
:مرا نه سر نه سامان آفریدند / پریشانم پریشان آفریدند
:پریشان خاطران رفتند در خاک / مرا از خاک ایشان آفریدند (باباطاهر همدانی)

## پانویس
‌* اوزان پرکاربرد

## منابع

* عروض و قافیه؛ نگاهی تازه به اوزان و ضراب‌آهنگ شعر فارسی، مؤلف: حسن مددی، تهران: تیرگان، پ نخست: ۱۳۸۵.
* عروض فارسی؛ شیوه‌ای نو برای آموزش عروض و قافیه، مؤلف: عباس ماهیار، مشاور مجموعه: حسن انوری، تهران: نشر قطره، چاپ پنجم: ۱۳۷۹.

رده:بحور عروضی
رده:وزن‌های عروضی
رده:شعر حماسی