دین کنعانی

**دین کنعانی** گروهی از ادیان باستانی سامی بود که توسط کنعانیانی که در شام باستان زندگی می‌کردند حداقل از اوایل عصر برنز تا قرن‌های اول پس از میلاد مسیح انجام می‌دادند. مذهب کنعانی چندخداپرستی و در برخی موارد تک‌پرستی بود. مذهب کنعانی تحت‌تأثیر فرهنگ‌های همسایه، به ویژه آیین‌های مذهبی مصر باستان و بین‌النهرین بود. پانتئون کنعانی توسط خدای ال و همسرش اشیره، همراه با خدایان مهم دیگری از جمله بعل، آنات، عشتروت و موت رهبری می‌شد.

اعمال مذهبی کنعانیان شامل قربانی‌کردن حیوانات، احترام به مردگان و پرستش خدایان از طریق زیارتگاه‌ها و نخلستان‌های مقدس بود. این دین همچنین اسطوره‌شناسی پیچیده‌ای از جمله داستان‌های نبردهای الهی و چرخه‌های مرگ و تولد دوباره را نشان می‌دهد. شواهد باستان‌شناسی، به ویژه از مکان‌هایی مانند اوگاریت، و منابع ادبی، از جمله متون اوگاریتی و کتاب مقدس عبری، بیشتر دانش کنونی را در مورد دین کنعانی ارائه کرده است.

## لوحه‌های اوگاریت
در سال ۱۹۲۸، کشاورزی که در حال حفاری در زمین خود در شمال غربی سوریه بود، به‌طور تصادفی مقبره‌ای باستانی کشف کرد. این مقبره بخشی از گورستانی واقع در منطقه شهر باستانی اوگاریت بود، که از حدود ۱۴۵۰ تا ۱۱۸۰ پیش از میلاد مرکز ثروت و تجارت بود. کاوشگران فرانسوی که در این محل کار می‌کردند، بقایای دو معبد، یک کاخ و خانه‌های شخصی و همچنین دو کتابخانه از لوح‌های گلی باستانی را که عمدتاً به زبان الفبایی اوگاریتی، زبان اصلی شهر، نوشته شده بودند، کشف کردند. متون دیگری نیز به زبان‌های سومری، اکدی و هوریانی نوشته شده بودند. ترجمه‌های متون ادبی اوگاریتی اولین بینش‌ها را در مورد دین کنعانی‌ها، که قبلاً عمدتاً از صفحات کتاب مقدس شناخته شده بودند، فراهم کرد.

الواح اساطیری اوگاریتی فعالیت‌های خدایان و الهه‌های اصلی پانتئون کنعانی را شرح می‌دهند. اگرچه هیچ الهیات دولتی واحدی وجود نداشت، خدایان اصلی منعکس‌کننده نگرانی‌های جغرافیایی محلی در مورد حاصلخیزی زمین و اهمیت آب و همچنین روابط با آسمان و جهان زیرین بودند. اعتقاد بر این بود که جهان به‌طور همزمان توسط خدای قدیمی‌تر ال (خدا) و یک خدای جنگجوی اصلی، بعل، اداره می‌شود که توسط شورایی از خدایان و خدایان سطح پایین‌تری از همراهان احاطه شده‌اند. شورای الهی شامل نسل قدیمی‌تر خدای ال و همسرش آتیرات، که در کتاب مقدس به عنوان اشیره شناخته می‌شود، و همچنین گروه جوان‌تری از شخصیت‌ها از جمله خدای جنگ بعل و الهه‌های جنگ آنات و آستارته بود. نیروهای تخریب شامل یَم، خدای دریا (که با نام نهار، رودخانه نیز شناخته می‌شود) و موت، خدای مرگ و همچنین سوختن (رشف) و طاعون (دِبِر)، خدایی که در کتاب مقدس توصیف شده است (حبقوق ۳) بود. در مجموع، بیش از ۲۳۴ خدا در متون اوگاریتی ثبت شده‌اند و تصور می‌شد که این خدایان، برخلاف انسان‌ها، عمر جاودان دارند.

خدای ال به عنوان خدای برتر و «ریش‌سفید» در نظر گرفته می‌شد. او خدای خالق، پدر خدایان و بشر و خدای خرد بود. او موجودی نیک‌سرشت و نیکوکار محسوب می‌شد. اگرچه به عنوان خالق توصیف شده است، اما هیچ داستان خلقتی به سبک کتاب مقدس در ادبیات اوگاریتی وجود ندارد. محل سکونت ال در لبه جهان در «سرچشمه دو رودخانه» است، مکانی که آب‌های آسمان و زمین به هم می‌رسند.

ال اغلب با لقب «گاو نر» مرتبط است که نشان دهنده قدرت و احتمالاً عزت است. هیچ معبدی به آیین او اختصاص داده نشده است و تصویر او را نمی‌توان به وضوح در میان نقش برجسته‌ها و مجسمه‌های کاوش شده شناسایی کرد. پیکره‌های انسانی کوچک و سنگین‌پوش که بر روی صندلی‌های پشتی بلند نشسته و سربندهای کلاه مانند یا تاج‌های مخروطی بلند بر سر دارند، اغلب به عنوان ال شناسایی شده‌اند. یافته‌های باستان‌شناسی اخیر نشان می‌دهد که این تصویر ممکن است نمایانگر خدایی باشد که در حال حاضر ناشناخته است یا پادشاهی که به مقام الوهیت رسیده است.

در سرزمینی که به باران حیات‌بخش وابسته بود، بعل هم خدای جنگجو و هم خدای طوفان بود که باروری را به ارمغان می‌آورد. بعل بر کوه زافون، که با جبل اقرا، بلندترین کوه سوریه واقع در ۲۵ تا ۳۰ مایلی شمال اوگاریت، یکی دانسته می‌شود، بر تخت سلطنت نشسته بود. بعل، خدایی فعال و قدرتمند، بر روی یک سنگ یادبود سنگ آهک سفید به ارتفاع ۱٫۴۲ متر که اکنون در موزه لوور است، به تصویر کشیده شده است. خدای بعل که بر سنگ یادبود مسلط است، به صورت نیمرخ با پای راست خود که جلوی پای چپش قرار گرفته، تصویر شده است. او کلاه شاخداری بر سر دارد که نماد قدرت و نیرو است. در یک ژست کلاسیک ضربه‌زنی مصری، دست راستش بالای سرش بلند شده و گرزی در دست دارد، گویی می‌خواهد به دشمنی حمله کند. در دست چپش، نیزه‌ای بزرگ با شکلی گیاهی که از بالای سلاح بیرون زده است را محکم در زمین نگه داشته و فروکرده است. نیزه نمادی از کنترل این خدا بر قدرت‌های طبیعت است. در زیر زمین، خطوط موج‌دار نشان دهنده دریا، دشمن بعل، هستند. یک پیکر کوچک که نمایانگر پادشاه است و لباس کاهنان را پوشیده، بر روی یک پایه ایستاده است. این پیکره و پایه آن درست زیر خنجر غلاف‌دار خدا قرار دارند که از کمربند او آویزان است. این سنگ یادبود، مفهوم کنعانی پادشاهی الهی را نشان می‌دهد که در آن خدای جنگجو از بشریت در برابر نیروهای مخرب طبیعت محافظت می‌کند.

داستان فتح دریا توسط بعل که در اوگاریت کشف شده است، در یک چرخه حماسی شامل شش لوح شرح داده شده است. پس از یک آغاز نسبتاً مبهم، خدای یام (دریا) پیامی به مجمع الهی می‌فرستد و از بعل می‌خواهد که تسلیم شود. ال، خدای ارشد پیر، با این درخواست موافقت می‌کند. او از بعل می‌خواهد که تسلیم فرستادگان یام شود. اما بعل مقاومت می‌کند. با تشویق و کمک کوثار-وا-هاسیس، خدای صنعتگر، بعل با دریا درگیر نبرد می‌شود. او با گرز خود یام را می‌کوبد و او را شکست می‌دهد.

پس از پیروزی، آنات، دختر ال که خواهر بعل نیز نامیده می‌شود، دست به شورش می‌زند و دشمنان انسانی را که احتمالاً با بعل متحد شده‌اند، قتل‌عام می‌کند. پس از آن، بعل ساخت یک کاخ سلطنتی باشکوه را در کوه مقدس خود دنبال می‌کند. صنعتگر کوتهر-وا-هاسیس پیشنهاد می‌دهد که کاخ پنجره داشته باشد، اما بعل مخالفت می‌کند تا یَم/نحار نتواند مخفیانه وارد شود. سروها از لبنان به همراه نقره، طلا و سنگ‌های قیمتی برای زینت بخشیدن به کاخ آورده می‌شوند. پس از اتمام ساختمان، همه خدایان با یک جشن بزرگ جشن می‌گیرند. پس از آن، بعل تمام دشمنان خود را در سرزمین‌های اطراف شکست می‌دهد تا برای خود امپراتوری تشکیل دهد. بعل که اکنون سرشار از پیروزی است، پیکی را به سمت موت، پسر ال و حاکم جهان زیرین، می‌فرستد تا پادشاهی خود را اعلام کند. اما موت در پاسخ خود ورق را به ضرر دشمن خود برمی‌گرداند و از او دعوت می‌کند تا به جهان زیرین بیاید. وقتی بعل می‌پذیرد و فرود می‌آید، در دام مرگ گرفتار می‌شود که منجر به قطع باران می‌شود. آنات، خواهر بعل و الهه شکار و جنگ، به جستجوی او می‌رود. او را در قلمرو مردگان می‌یابد، با موت روبرو می‌شود، با چاقو و چنگک به او حمله می‌کند و بدنش را می‌سوزاند که سپس توسط پرندگان خورده می‌شود. بعل که اکنون نجات یافته است، جایگاه خود را بر تخت سلطنتی بازمی‌گرداند. اما موت زنده می‌شود و دو غول آسمان‌ها با هم می‌جنگند. سرانجام، موت تسلیم می‌شود و بعل را حاکم بر حق کیهان اعلام می‌کند.

این اسطوره، با روایت پیروزی بعل بر دشمنان کیهانی‌اش، هم نهاد پادشاهی الهی انسانی را گرامی می‌دارد و هم توضیح می‌دهد که حکومت یک پادشاه جنگجو برای برقراری نظم در زمین و جایگاه آسمانی ضروری است. همچنین توضیحی اسطوره‌ای برای تغییر فصل‌ها از برداشت محصول به زمستان ارائه می‌دهد، زمانی که بعل به جهان زیرین فرود می‌آید و باروری متوقف می‌شود.

## ویژگی خدایان
قدیمی‌ترین خدایی که توسط مردم خاور نزدیک باستان شناخته می‌شد، خدای خالق، ال، بود. معشوقه او، الهه باروری، اشیره، خدایان زیادی از جمله خدای قدرتمندی به نام بعل («خداوند») را به دنیا آورد. به نظر می‌رسد که تنها یک بعل وجود داشته است که در مکان‌ها و زمان‌های مختلف در بعل‌های کوچکتر تجلی یافته است. با گذشت سال‌ها، بعل به خدای غالب تبدیل شد و پرستش ال کمرنگ شد. پرستش اشیره به خاطر شهوت‌رانی‌اش و فحشای آیینی‌اش مورد توجه بود.

تصاویر و مفاهیم انسان‌انگارانه از خدایان، مردم را قادر می‌ساخت تا با آنها تعامل داشته باشند و با آنها همذات‌پنداری کنند. خدایان در نزدیکی مردم به تصویر کشیده شده‌اند. به عنوان مثال، یک حکاکی از قرن سیزدهم پیش از میلاد، خدایی (احتمالاً اِل) را با تاجی بر تخت و فردی را در مقابل او نشان می‌دهد. یک دست به عنوان ژست خوشامدگویی بالا رفته و دست دیگر فنجانی را در دست دارد. احساسات انسانی به خدایان نسبت داده می‌شد. بعل با عصبانیت با یام می‌جنگید و آنات وقتی ال را تهدید می‌کند، پر از خشم است. لذت نفسانی نیز یک مضمون است. ال با دو الهه رابطه جنسی برقرار می‌کند: «دست ال مانند دریا بلند شد، دست ال مانند سیل. او دو داغ (الهه‌ها) را گرفت… او (آنها را) گرفت و (آنها را) در خانه‌اش گذاشت. ال عصایش را پایین آورد». ال به شیوه‌ای مشابه به اثیرات نزدیک می‌شود و هفتاد و هفت بار با یک گوساله جفت‌گیری می‌کند. ویژگی‌های خانوادگی به خدایان مرتبط هستند. مانند انسان‌ها، خدایانی مانند اثیرات فرزند دارند. ال پدر برخی از خدایان است و به عنوان یک پدر به‌طور کلی تصور می‌شود. خدایان همچنین خواهر و برادر دارند: آنات خواهر بعل است. این ویژگی‌های خانوادگی که به خدایان نسبت داده می‌شود، روابط قدرت بین شهرها و پادشاهی‌های مختلف را ایجاد کرده است که به صورت نمادین در سطح مذهبی بیان می‌شوند.

## عرف
### اعمال مذهبی
بررسی‌های باستان‌شناسی در محوطه تل صافی بقایای الاغ‌ها و همچنین تعدادی گوسفند و بز در لایه‌های اولیه عصر مفرغ، مربوط به ۴۹۰۰ سال پیش، یافت شده است که از مصر برای قربانی کردن وارد شده‌اند. یکی از حیوانات قربانی، یک الاغ کامل، در زیر شالوده‌های یک ساختمان پیدا شد، که منجر به گمانه‌زنی‌ها شد که این یک «سپرده» است که در جلوی ساختمان یک خانه مسکونی قرار گرفته است.

بازسازی تصویر روشنی از اعمال مذهبی کنعانیان عملاً غیرممکن است. اگرچه قربانی کردن کودکان برای مردم اطراف شناخته شده بود، اما در متون باستان فنیقی یا کلاسیک هیچ اشاره ای به آن وجود ندارد. بازنمایی کتاب مقدس از دین کنعانی همیشه منفی است.

مراسم مذهبی کنعانیان به وظیفه فرزندان برای مراقبت از والدین خود اهمیت زیادی قائل بودند و پسران مسئول دفن آنها و ترتیب نگهداری از مقبره آنها بودند.

خدایان کنعانی مانند بعل با پیکرهایی که در زیارتگاه‌ها، اغلب بر بالای تپه‌ها، یا «مکان‌های مرتفع» احاطه‌شده با بیشه‌های درختان، مانند آنچه در کتاب مقدس عبری محکوم شده است، درهوشع (آیه 13a) نشان داده می‌شدند که احتمالاً ستون اشره و سنگ‌ها یا ستون‌های ایستاده.

## زنا با محارم در باورهای کنعانی
در بررسی مفاهیم اخلاقی و جنسی در دین کنعانی، تمایز آشکاری میان رفتار ایزدان در اساطیر و قوانین حاکم بر جامعه انسانی وجود دارد. این موضوع در متون کشف شده در اوگاریت (رأس شمرا) به دقت بازتاب یافته است.

### سطح اساطیری و پیوند خدایان
در کیهان‌شناسی کنعانی، زنا با محارم در میان طبقه عالی ایزدان نه تنها مذموم نبود، بلکه به عنوان ابزاری برای حفظ قدرت الهی و نمادی از باروری بی‌پایان طبیعت نگریسته می‌شد. 
* **بعل و عنات:** مشهورترین نمونه، رابطه میان بعل (ایزد باران و توفان) و خواهرش عنات (ایزدبانوی جنگ و باروری) است. در چرخه اساطیری بعل، این دو به عنوان جفت یکدیگر توصیف شده‌اند. این پیوند خواهر-برادری در واقع استعاره‌ای از اتحاد نیروهای آسمانی برای تضمین حاصلخیزی زمین و پیروزی بر ایزد مرگ (موت) بود.
* **ال و اشیره:** ال به عنوان خدای پدر و اشیره به عنوان خدای مادر، در برخی روایات دارای پیوندهای خونی درونی در تبار ایزدان هستند که نشان‌دهنده ساختار «خانواده الهی» بسته‌ای است که از ورود بیگانگان به حریم قدرت جلوگیری می‌کند.

### تحلیل از منظر روان‌شناسی فرگشتی
از دیدگاه روان‌شناسی فرگشتی دین، وجود میم‌های مذهبی مشوق زنا با محارم در اساطیر کنعانی، نشان‌دهنده یک «استراتژی تولیدمثلی» خاص در جوامع باستانی است.  در این جوامع، ایزدان آینه تمام‌نمای آرزوهای طبقه حاکم برای حفظ ثروت و قدرت در داخل دودمان بودند. این مدل تولیدمثلی بر «انحصار ژنتیکی» تأکید داشت تا از پراکندگی منابع در قبایل بیگانه جلوگیری کند؛ الگویی که در ادیان ابراهیمی بعدی با هدف گسترش شبکه‌های اجتماعی و افزایش تنوع ژنتیکی، به شدت سرکوب و با تابوهای سنگین جایگزین شد.

### قوانین اجتماعی و تضاد با اساطیر
اگرچه اساطیر کنعانی مملو از روابط درون‌خانوادگی میان ایزدان است، اما شواهد باستان‌شناسی و حقوقی نشان می‌دهند که در سطح زندگی روزمره مردم، محدودیت‌های عرفی جدی وجود داشته است. با ظهور تمدن‌های همسایه و تأثیرات متقابل فرهنگی، بسیاری از این رفتارها در سطح انسانی به عنوان «ناپاکی» یا اختلال در نظم اجتماعی نگریسته می‌شدند.  در واقع، زنا با محارم در دین کنعانی یک «امتیاز الهی» محسوب می‌شد که انسان‌های فانی حق تقلید از آن را نداشتند.

### تبیین فرگشتی تفاوت‌ها
پژوهشگرانی نظیر جوزف بولویا استدلال می‌کنند که یهودیت با سرکوب میم‌های مذهبیِ مشوق زنا با محارم، موفق شد از «تله ژنتیکی» و فروپاشی اجتماعی ناشی از جنگ‌های درون‌قبیله‌ای جلوگیری کند. این دین با وضع تابو بر روابط جنسیِ کنعانی، هزینه‌های همکاری را در سطح کل جامعه کاهش داد و مدلی را ایجاد کرد که در آن «اطمینان از پدری» و پایداری خانواده (خارج از پیوندهای خونی نزدیک) تضمین می‌شد. 

## جستارهای وابسته
* دین باستانی سامی
* کنعانیسم
* اسطوره‌شناسی عرب
* یهوه‌پرستی

## منابع

رده:اسطوره‌شناسی شام باستان
رده:اسطوره‌شناسی فنیقی‌ها
رده:دین‌ها در اسرائیل و یهودیه باستان
رده:دین‌های باستانی سامری
رده:شرک
رده:کنعان