مافوق‌گرایی

[250px|بندانگشتی|[پولس رسول اغلب توسط کسانی استناد می‌شود که معتقدند قانون یهودی، هلاخا دیگر معتبر نیست.]]
**مافوق‌گرایی** یا **سوپراسیونیسم** () یک الهیات مسیحی است که اعتقاد الهیات را توصیف می‌کند که کلیسای مسیحی جانشین یهودیان و ملت اسرائیل شده است و نقش آنها را به عنوان قوم عهد خدا (یهودیان به‌عنوان قوم برگزیده) بر عهده گرفته است، بنابراین اظهار می‌کند که عهد جدید از طریق عیسی از دیدگاه مسیحیان جایگزین عهد منحصر به یهودیان شده است. الهیات مافوق‌گرایی همچنین معتقد است که کلیسای جهانی مسیحی جانشین پادشاهی اسرائیل (پادشاهی متحد) به عنوان اسرائیل واقعی خدا شده است و مسیحیان جانشین اسرائیلیان باستان یا بنی‌اسرائیل به عنوان قوم خدا شده‌اند.

## مافوق‌گرایی در اسلام
اسلام اگرچه ادعای «برگزیدگی نژادی» را رد کرده و برابری تمامی انسان‌ها از نژادهای مختلف را شعار خود قرار داده است، اما با معرفی خود به عنوان «دین کامل و نهایی»، عملاً جایگاهی انحصاری و برتر برای پیروانش قائل می‌شود. این جایگاه بر پایه مفهوم «خاتمیت» بنا شده است.

بر اساس آیه ۴۰ سوره احزاب، پیامبر اسلام به عنوان «خاتم‌النبیین» معرفی شده که به معنای پایان سلسله پیام‌آوران الهی و تکامل نهایی وحی است.

از منظر روان‌شناسی فرگشتی، این ادعای کمال (Finality) شکلی از مافوق‌گرایی است که با ابطال اعتبار شریعت‌های پیشین، انسجام درونی گروه را تقویت کرده و انگیزه‌ای قوی برای گسترش جهانی ایجاد می‌کند. آیه ۳ سوره مائده که بر کامل شدن دین تأکید دارد، در کنار آیه ۱۹ سوره آل‌عمران، زیربنای این باور را تشکیل می‌دهند که اسلام تنها مسیر پذیرفته‌شده و نهایی پس از ظهور است.

علاوه بر این، در قرآن بر برتریِ جایگاهِ امت اسلامی تأکید شده است. آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران، مسلمانان را «بهترین امت» خطاب می‌کند: (شما بهترین امتی بودید که برای مردم پدیدار شده‌اید). این جایگاه با مفهوم «امت وسط» در آیه ۱۴۳ سوره بقره نیز پیوند دارد که نقش الگو بودن و گواهی دادن بر سایر مردم را به این جامعه دینی محول می‌کند.

از منظر روان‌شناسی فرگشتی، این نوع مافوق‌گرایی فراتر از یک ادعای مذهبی، به عنوان مکانیزمی برای تقویت انسجام درون‌گروهی و پیروزی در رقابت با گروه‌های رقیب عمل کرده است. در طول تاریخ، این نگرش در ترکیب با ساختارهایی مانند جزیه، فشارهای بیولوژیک و اقتصادی بر اقلیت‌های مذهبی ارد کرده که منجر به تغییر دین گسترده برای تضمین بقا شده است.

## واکنش ادیان در برابر مافوق‌گرایی
پذیرش ادعای مافوق‌گرایی همواره با مقاومت جدی از سوی ادیان پیشین مواجه شده است. این واکنش‌ها را می‌توان در دو سطح تاریخی بررسی کرد:

### واکنش زرتشتیان در برابر اسلام
زرتشتیان در مواجهه با مافوق‌گرایی اسلامی، استراتژی «حفاظت از سنت» را برگزیدند. برخلاف مسیحیان که به مناظرات الهیاتی روی آوردند، مقاومت زرتشتیان بیشتر معطوف به حفظ نهادهای دینی در مناطق دورافتاده و تألیف متون پهلوی برای جلوگیری از فراموشی هویت ملی و دینی بود. زرتشتیان ادعای اسلام مبنی بر «منسوخ شدن» آیین خود را نپذیرفتند و با پناه گرفتن در مناطقی مانند یزد و کرمان و یا مهاجرت به هند (پارسیان هند)، سعی کردند از ادغام در جامعه اکثریت جلوگیری کنند. از منظر روان‌شناسی فرگشتی، این مقاومت در قالب تشکیل «جوامع بسته» تجلی یافت؛ زرتشتیان با سخت‌گیری در پذیرش اعضای جدید و ممنوعیت ازدواج با برون‌گروه، نوعی «سد بیولوژیک» ایجاد کردند تا در برابر فشار جمعیت‌شناختی آیین مافوق‌گرا دوام بیاورند.

### واکنش یهودیان در برابر مسیحیت
یهودیان با تکیه بر مفهوم «عهد ابدی»، ادعای مسیحیت مبنی بر جایگزینی عهد جدید را رد کردند. از نظر یهودیت، تورات سندی تغییرناپذیر است و ادعای مسیحیت درباره الغای شریعت، به معنای نادیده گرفتن وعده‌های صریح الهی تلقی می‌شد. یهودیان برای حفظ بقا در برابر مافوق‌گرایی مسیحی، به تقویت «هویت متنی» و انزوای خودخواسته روی آوردند تا مانع از ذوب شدن در جامعه اکثریت شوند.

### واکنش مسیحیان در برابر اسلام
مسیحیان در مواجهه با مافوق‌گرایی اسلامی، بر الوهیت عیسی و کمال وحی در انجیل پافشاری کردند. علت اصلی تداوم خودبرترپنداری مسیحیان در برابر اسلام، اعتقاد به این باور است که وحی با عیسی به «اوج» خود رسیده و هر آنچه پس از او بیاید، «کاهش» یا «تحریف» است.
در روان‌شناسی فرگشتی، این مقاومت مسیحیان ناشی از استراتژی «هویتِ تکامل‌یافته» است؛ مسیحیان معتقدند دین آن‌ها از «قانون‌گرایی» (یهودیت) به «محبت و روح» (مسیحیت) ارتقا یافته است، بنابراین بازگشت به نظامی که دوباره دارای قوانین فقهی سنگین است (اسلام) را نوعی عقب‌گرد تلقی می‌کردند. این تضاد باعث شد که در مناطقی مانند اروپا، مسیحیت با ایجاد دیوارهای ایدئولوژیک و نظامی، در برابر نفوذ آیین مافوق‌گرای جدید مقاومت کند.

## جستارهای وابسته
* یهودستیزی در اسلام
* صهیونیسم مسیحی
* ختنه در مسیحیت اولیه
* نقد یهودیت
* فیلسمی‌گرایی
* یهودستیزی مذهبی
* شنبه‌داران

## منابع

رده:اصطلاحات مسیحی
رده:خداشناسی و اصول کاتولیک
رده:مناقشه‌های مربوط به مسیحیت و یهودیت