عجیب‌ترین مردم جهان

***عجیب‌ترین مردم جهان: چگونه غرب از نظر روان‌شناختی متمایز و به شکلی منحصر‌به‌فرد ثروتمند شد*** () کتابی است که در سال ۲۰۲۰ توسط جوزف هنریچ، استاد دانشگاه هاروارد، منتشر شد. این اثر با هدف تبیین تاریخ و تنوع روان‌شناختی انسان با استفاده از رویکردهای فرگشت فرهنگی و روان‌شناسی فرگشتی نگاشته شده است. هنریچ در این کتاب به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه نهادها و روان‌شناسی در طول زمان به‌طور متقابل بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند. او به‌طور مشخص استدلال می‌کند که مجموعه‌ای از فرامین کلیسای کاتولیک در مورد ازدواج، که از قرن چهارم میلادی آغاز شد، پایه‌های جامعه خویشاوند‌محور را سست کرد و منجر به شکل‌گیری تفکر فردگرایانه و تحلیلی‌تری شد که در جوامع غربی رواج دارد.

«عجیب و غریب» به معنی غربی بودن، تحصیل کرده، صنعتی، ثروتمند و دموکرات است.

## خلاصه
بخش اول کتاب با عنوان «فرگشت جوامع و روان‌شناسی‌ها»، به گفته «پولین گروژان» منتقد نشریه ساینس، جمعیت‌های عجیب (غربی، تحصیل‌کرده، صنعتی، ثروتمند و دموکراتیک) را «با خطوطی کلی» توصیف می‌کند. هنریچ با بحث درباره پژوهش‌های ریچارد نیسبت بیان می‌کند که افراد در فرهنگ‌های عجیب، به‌صورت تقلیل‌گرایانه با تمرکز بر ویژگی‌ها و نیات فردی فکر می‌کنند؛ در حالی که آسیایی‌ها به‌صورت کل‌نگر با تمرکز بر روابط و موقعیت‌ها می‌اندیشند. غیرغربی‌ها بر پیوندهای خانوادگی و وفاداری‌های گروهی تأکید دارند. هنریچ همچنین شواهد گسترده‌ای ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد مردم عجیب نسبت به اکثر انسان‌ها، اعتماد بیشتری به غریبه‌ها دارند و تمایل بیشتری برای اهدای خون نشان می‌دهند. به گفته «جودیت شولوز» منتقد دیگر، غربی‌ها «بیشتر خود را به عنوان اعضای گروه‌های اجتماعی داوطلبانه — مانند دندان‌پزشکان، هنرمندان، جمهوری‌خواهان، دموکرات‌ها یا حامیان حزب سبز — می‌شناسند تا اعضای طایفه‌های گسترده.»

بخش دوم کتاب با عنوان «ریشه‌های مردم عجیب»، روایتی سیاسی و تطبیقی از چگونگی استفاده جوامع از دین برای گسترش مقیاس خود از خانواده‌ها به دولت‌ها ارائه می‌دهد. به‌طور مشخص‌تر، نویسنده با بهره‌گیری از مجموعه‌ای از شواهد کیفی و کمی استدلال می‌کند که باورهای مذهبی، بازارهای غیرشخصی، شهرنشینی و رقابت میان انجمن‌های داوطلبانه مانند اصناف، شهرهای دارای منشور، دانشگاه‌ها و فرقه‌های مذهبی، روان‌شناسی و زندگی اجتماعی مردم را تغییر داده‌اند. نویسنده به‌طور منحصر‌به‌فردی، هم به چگونگی شکل‌دهی روان‌شناسی توسط نهادهای امروزی می‌پردازد و هم این فرآیندها را در بستری از روایت گذشته قرار می‌دهد.

بخش سوم، «نهادهای جدید، روان‌شناسی‌های جدید»، درباره این است که چگونه کلیسای کاتولیک و شاخه فرعی آن یعنی پروتستانتیسم، نهادها و روان‌شناسی اولیه را شکل داده و (از دیدگاه نویسنده) راه را برای نهادهای مدرن هموار کردند. در حالی که روایت‌های تاریخ مدرن اغلب استدلال می‌کنند که اصلاحات پروتستانی باعث ایجاد فردگرایی و باور به حاکمیت قانون شده است، هنریچ معتقد است که فرامین کلیسا — که او آن را «برنامه ازدواج و خانواده» (MFP) می‌نامد — باعث کاهش طایفه‌گرایی شده، اروپایی‌های غربی را تحلیل‌گرتر و فردگراتر کرده و منجر به ایجاد نهادهای واسطه‌ای مختلف و اعتماد به قوانین انتزاعی شده است.

در بخش پایانی با عنوان «تولد دنیای مدرن»، هنریچ به‌ویژه دیدگاه «عقل‌گرایانه» را به چالش می‌کشد؛ دیدگاهی که معتقد است نهادهای مدرن غربی نتیجه پیروزی عقل بر دگم‌های مذهبی بوده‌اند. در مقابل، او استدلال می‌کند که این نهادها محصول جانبی و تصادفیِ سیاست‌های خاص کلیسای کاتولیک بودند که نهادهای خویشاوند‌محور اروپا را از هم پاشید. کلیسا با از بین بردن حمایت‌های طایفه‌ای، خانواده‌های هسته‌ای را منزوی و آسیب‌پذیر رها کرد و آن‌ها را مجبور ساخت تا برای بقای خود دست به نوآوری بزنند و در نهایت، دنیای مدرن را خلق کنند. او در این باره می‌نویسد: «بسیاری معتقدند نهادهای غربی که میراث تمدن غرب هستند، محصولات عقل و ظهور عقلانیت‌اند... اما برعکس، من معتقدم نقش محوری بر عهده تغییرات روان‌شناختی مداومی بوده است که توسط فرگشت فرهنگی در طول قرون وسطی ایجاد شد.»

## بازخوردها
در نشریه **[[د ویک]]**، این کتاب به عنوان «اثری با جاه‌طلبی خیره‌کننده» معرفی شد و اشاره گردید که «هنریچ تلاش زیادی می‌کند تا [استدلال‌های خود] را با تنوع عظیمی از نقاط داده و آمار پشتیبانی کند.» «اندرو ویلسون» از انجمن «گاسپل کولیشن» (The Gospel Coalition)، این کتاب را «فراگیر، چندهمه‌دانانه، ضدشهودی و تحریک‌آمیز» نامید. او معتقد است «در چندین بخش به نظر می‌رسد هنریچ در حال گنجاندن اجباری حقایق در نظریه خود است... اما موفقیت او بسیار بیشتر از خطاهایش است... فوران‌های ناباوری که ممکن است تجربه کنید، با وسعت و جسارت روایت کتاب جبران می‌شود.» ویلسون این اثر را با کارهای ان. تی. رایت مقایسه کرد. او همچنین با بررسی کتاب «باروری و ایمان» اثر «فیلیپ جنکینز» (که استدلال متفاوتی دارد)، آن را نسبت به کتاب **عجیب‌ترین مردم جهان**، اثری «متمرکزتر» توصیف نمود.
در نشریه **[[کرکوس ریویوز]]**، این کتاب به عنوان «اثری مجذوب‌کننده و با استدلالی قوی که عمیقاً به شیوه تفکر مردمِ عجیب (WEIRD) می‌پردازد» مورد تحسین قرار گرفت.

«هیلتون روت»، استاد سیاست‌گذاری عمومی در دانشگاه جرج میسون، بیان کرد که علی‌رغم «جهش از قرن پنجم به دوران اوج قرون وسطی... این کتاب کمکی شایانی به مطالعه درباره چرایی منحصر‌به‌فرد بودن غرب می‌کند و نقطه عطفی در علوم اجتماعی اوایل قرن بیست و یکم خواهد بود.» او در ادامه استدلال می‌کند که استفاده هنریچ از علوم اجتماعی برای کشف قوانین جهانی، از نظر روش‌شناختی نوآورانه است و شواهد قوی برای نقش محدود کردن پیوندهای خویشاوندی در توسعه مدرنیته وجود دارد؛ اما خاطرنشان می‌کند که خواننده اطلاعات چندانی درباره بافت کلی‌تر جامعه اروپایی به دست نمی‌آورد و به عنوان مثال ذکر می‌کند که هنریچ تنها به‌طور گذرا اشاره کرده که قوانین ازدواج شامل نخبگان نمی‌شد. او همچنین معتقد است که ردیابی روان‌شناسی جامعه غربی تا ممنوعیت ازدواج با عموزاده‌ها توسط کلیسا، «خود به تنهایی یک نگاه عجیب (WEIRD) است.»
«جودیت شولوز» از نشریه **[[آتلانتیک (مجله)|آتلانتیک]]** نسبت به این ادعا که افراد «عجیب» (WEIRD) و غیرعجیب دارای سبک‌های شناختی متضاد هستند، ابراز تردید کرد و گفت تفاوت در تجربیات شخصی افراد می‌تواند دلیل تفاوت در پاسخ‌های آن‌ها به آزمون‌های شناختی باشد. او همچنین بیان کرد که «بی‌تفاوتی نویسنده نسبت به نیات فردی و نهادی، قطعاً مورخان را از کوره در می‌برد.» با این حال، شولوز استدلال کرد که هنریچ از طریق این «نسبیت‌گرایی کلان‌فرهنگی»، رویکردی با «تصویر بزرگ» ارائه می‌دهد که فراتر از پارادایم‌های حاکم در مطالعه تاریخ اروپا می‌رود؛ او معتقد است هنریچ دیدگاه وسیع و جدیدی ارائه می‌کند که می‌تواند به کارِ ضروریِ تفکیکِ آنچه «جبران‌ناپذیر» و آنچه «ارزشمند» است، در میراث منحصربه‌فرد، چشمگیر و عمیقاً چالش‌برانگیزِ سلطه غرب کمک کند.

منتقدی در نشریه **[[اکونومیست]]** بیان کرد که به‌طور کامل متقاعد نشده است که کلیسای کاتولیک رومی آغازگر جامعه‌ای سیال‌تر بوده باشد؛ او معتقد است که به احتمال زیاد «کلیسای قرون وسطی بیشتر در حال مذاکره با واقعیت‌های اجتماعی بود که با ظهور شهرها به سرعت در حال فرگشت بودند، تا اینکه بخواهد به آن‌ها شکل دهد.» این منتقد همچنین از دوگانگی ایجاد شده میان «جوامع غربی» و «جوامع خویشاوند‌محور» انتقاد کرد و خاطرنشان کرد که یک خانواده می‌تواند طیف وسیعی از نقش‌ها و نگرش‌ها را در خود جای دهد.

«پولین گروژان»، استاد دانشکده اقتصاد در دانشگاه ولز جنوبی نو، در نشریه ساینس خاطرنشان کرد که سن ازدواج در طول زمان دستخوش تغییر شده است؛ برای نمونه، در مستعمرات ایالات متحده و استرالیا (مناطقی با زمین‌های فراوان)، سن ازدواج در میان مهاجران اروپایی قرن نوزدهم کاهش شدیدی یافت. او این موضوع را شاهدی علیه فرضیه هنریچ دانست که معتقد است ممنوعیت‌های ازدواج توسط کلیسا، تبیین‌گرِ تمایل اروپایی‌ها به ازدواج دیرهنگام است. این در حالی است که هم در ایالات متحده و هم در استرالیا، به دلیل ساختار عمدتاً پروتستانی‌شان، تمایلات کاتولیک‌ستیزی وجود داشته است. علاوه بر این، او معتقد است هنریچ در پرداختن به «نقشی که دولت‌ها ممکن است به عنوان رقیب و تنظیم‌کننده کلیسا ایفا کرده باشند» ناکام مانده است.

دانیل دنت، فیلسوف مشهور، کتاب **عجیب‌ترین مردم جهان** را به عنوان اثری «با نگارشی جذاب، سازماندهی عالی و استدلالی دقیق» ستود و بیان کرد: «یکی از نخستین درس‌هایی که باید از این کتاب مهم آموخت این است که ذهنِ عجیب (WEIRD) واقعی است؛ ما باید از این فرض که شیوه‌های "ما" اموری "جهانی" هستند دست برداریم.» با این حال، دنت مدعی شد که درباره این موضوع که «چرا پدران کلیسا این ممنوعیت‌ها را با وجود مقاومت‌ها در طول قرن‌ها، چنین سرسختانه اعمال کردند، هنوز ابهاماتی وجود دارد... این کتاب نیازمند بازبینی محترمانه اما بی‌رحمانه است.»
«رازیب خان» نوشت که «روایت جذاب هنریچ آکنده از حقایق جالب و نظریات بصیرت‌بخش است. توالی انطباق‌ها و هم‌بستگی‌ها در طول تاریخ، روان‌شناسی و انسان‌شناسی، خواندن این اثر را متقاعدکننده می‌کند.» خان بیان کرد که نویسنده «استدلال محکمی ارائه می‌دهد که برنامه ازدواج و خانواده (MFP) در کلیسای مسیحی، عامل دگرگونی جامعه اروپای غربی در طول دوران قرون وسطی بوده است... اما نیمه دوم کتاب مسلماً بسیار بحث‌برانگیزتر است، زیرا نویسنده تلاش می‌کند به معمای بزرگ مورخان اقتصادی، یعنی واگرایی بزرگ میان غرب و سایر جهان پاسخ دهد.»

«نیکلاس گایات» از نشریه **[[گاردین]]** پیش‌بینی کرد که پژوهشگران به اثرات نابرابر «برنامه ازدواج و خانواده» کلیسا در طول زمان و مکان، پذیرش بیشترِ ازدواج با خویشاوندان در کلیسای پروتستان نسبت به رقیب کاتولیک خود، و افزایش ازدواج با عموزاده‌ها در بسیاری از جوامع اروپایی در قرن‌های ۱۷ و ۱۸ اشاره خواهند کرد. گایات همچنین بیان کرد که این کتاب به‌قدر کافی به خطاهای غرب نمی‌پردازد، جوامع «غیرعجیب» (non-WEIRD) را بیش از حد کلیشه‌ای جلوه می‌دهد، فاقد بینش نسبت به پدیده انتقال ایده‌ها توسط غیراروپایی‌ها است و بر «ماهیت ظاهراً متمایز فرهنگ و فضایل تفکر عجیب» چنان تأکید می‌کند که گویی در حال تأیید داروینیسم اجتماعی است. هنریچ در پاسخ اظهار داشت که هدف این کتاب پر کردن خلاء موجود در گفتمان عمومی درباره تبیین‌های علمی تنوع جهانی است؛ خلاءی که اغلب توسط برتری‌طلبان سفیدپوست مورد سوءاستفاده قرار می‌گیرد. او تأکید کرد که کتابش «تبیینی عمیق برای این الگوها ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که ادعاهای مبتنی بر ژنتیک یا فرهنگ‌های برتر تا چه حد دور از واقعیت هستند.»

«کولمن هیوز»، روزنامه‌نگار آمریکایی، نیز در نقد وراثت‌گرایی و هنگام بحث درباره تأثیر فرهنگ بر روان‌شناسی، به کتاب هنریچ استناد کرده است.

«مارک بریسبرت» (۲۰۲۶) خاطرنشان کرد که کتاب هنریچ به این نکته اشاره نمی‌کند که در میان مردم «عجیب» (WEIRD)، افراد کشورهای انگلیسی‌زبان اغلب به عنوان «استاندارد» در نظر گرفته می‌شوند و دیگران با آن‌ها مقایسه می‌گردند. او پیشنهاد کرد که از اصطلاح «WEIRDES» (مخفف کشورهای غربی، تحصیل‌کرده، صنعتی، ثروتمند، دموکراتیک و انگلیسی‌زبان) برای اشاره به تمرکز بیش از حد بر انگلیسی‌زبان‌ها در بسیاری از پژوهش‌های روان‌شناسی استفاده شود.

## جستارهای وابسته
* ناسازگاری فرگشتی

## منابع

* 

رده:کتاب‌های تاریخی درباره اروپا
رده:کتاب‌های تاریخی درباره قرون وسطی
رده:کتاب‌های تاریخی سده ۲۱ (میلادی)
رده:کتاب‌های غیرداستانی ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:کتاب‌های فرار، اشتراوس و ژیرو