ابوالحسن علی بن عثمان

**ابوالحسن علی بن عثمان** (؛ زاده در حدود ۱۲۹۷ – درگذشته ۲۴ مه ۱۳۵۱) سلطان دودمان مرینی بود که از ۱۳۳۱ تا ۱۳۴۸ بر بخش‌هایی از مراکش امروزی فرمان راند. او در ۱۳۳۳ جبل‌الطارق را از چنگ کاستیلیان‌ها بازپس گرفت، هرچند تلاش بعدی‌اش برای تصرف تاریفا در ۱۳۳۹ به شکست انجامید. در شمال آفریقا، قلمروش را بر تلمسان و افریقیه حفصی گسترش داد که شمال الجزایر و تونس امروزی را دربرمی‌گرفت. در دوران او قلمرو مرینیان در مغرب عربی برای مدتی کوتاه پهنه‌ای هم‌اندازه با خلافت موحدون را پوشش داد.

با این حال، شورش قبایل عرب او را وادار به عقب‌نشینی کرد و ناوگانش در طوفانی دریایی غرق شد. پسرش ابوعنان فارس در فاس قدرت را به چنگ آورد و ابوالحسن در تبعید در کوه‌های اطلس بزرگ درگذشت. او به سبب رنگ پوست تیره‌اش که از مادرش به ارث برده بود به «سلطان سیاه» شهره بود.

## سال‌های نخست
ابوالحسن پسر سلطان مرینی ابوسعید عثمان بن یعقوب بود. بر پایه گزارش‌ها مادرش زنی به نام فاطمه از اهالی فاس بود و روشن نیست که همسر سلطان بوده یا کنیز. برخی منابع فرانسوی مادر او را برده‌ای حبشی‌تبار دانسته‌اند. او رنگ پوست تیره‌ای داشت و به «سلطان سیاه» مشهور بود. ابوالحسن پس از مرگ پدرش در ۱۳۳۱ به قدرت رسید. او با فاطمه، دختر سلطان حفصی ابو یحیی ابوبکر دوم از افریقیه، ازدواج کرد و بدین‌سان پیمانی میان مرینیان و حفصیان بر ضد دودمان زیانیان تلمسان بسته شد.

پیش از آغاز لشکرکشی‌های بزرگ، ابوالحسن ناچار شد با برادر شورشی خود ابوعلی رویارو شود. ابوعلی که بر ناحیه سجلماسه در جنوب مراکش فرمان می‌راند، با سلطان زیانی ابوتاشفین متحد شده بود. ابوالحسن در ۱۳۳۲ سجلماسه را محاصره و برادرش را اسیر و سپس اعدام کرد.

## لشکرکشی‌ها

### جبل‌الطارق

در ۱۳۰۹ نیروهای کاستیلی به فرماندهی فرناندوی چهارم، جبل‌الطارق را که در آن زمان «مدینةالفتح» (شهر پیروزی) نام داشت از امیرنشین غرناطه بازستاندند. در ۱۳۳۳ به درخواست سلطان نصری محمد چهارم غرناطه، ابوالحسن سپاهی مراکشی به فرماندهی پسرش عبدالملک عبدالواحد به آلخسیراس فرستاد. نیرویی ۷۰۰۰ نفره از تنگه جبل‌الطارق گذشت و در فوریه ۱۳۳۳ به نیروهای محمد چهارم پیوست. کاستیلیان‌ها که درگیر مراسم تاج‌گذاری آلفونسوی یازدهم بودند، نتوانستند به‌موقع واکنش نشان دهند و مهاجمان توانستند پیش از سازمان‌یابی کاستیلیان‌ها جبل‌الطارق را محاصره کنند.

تا اواسط ژوئن وضعیت مدافعان جبل‌الطارق بحرانی شده بود. خوراک به پایان رسیده بود و شهروندان و سربازان برای زنده ماندن سپرها، کمربندها و کفش‌های چرمی خود را می‌خوردند. در ۱۷ ژوئن ۱۳۳۳ فرمانده کاستیلی واسکو پرز تسلیم شد و مدافعان با احترام اجازه خروج یافتند. سقوط جبل‌الطارق در مراکش با شادمانی فراوان پذیرفته شد؛ تاریخ‌نگار ابن مرزوق نوشته است که استادش در تلمسان به شاگردان خبر داد: «شاد باشید ای جامعه مؤمنان، زیرا خداوند لطف کرده و جبل‌الطارق را به ما بازگردانده است!» و شاگردان از شادی اشک ریختند.

پیروزی مرینیان در جبل‌الطارق نگرانی دربار غرناطه را برانگیخت و محمد چهارم تنها چند ماه پس از آن به دست بزرگان ناخرسند غرناطه‌ای ترور شد. ابوالحسن آمادگی حمله به شبه‌جزیره ایبری را نداشت زیرا درگیر جنگ با تلمسان بود. برادر و جانشین محمد چهارم، یوسف اول غرناطه، پیمان با مرینیان را ادامه داد و در ۲۶ فوریه ۱۳۳۴ پیمان صلحی چهارساله میان کاستیل، غرناطه و مراکش در فاس امضا شد.

### تلمسان

فرمانروای تلمسان، ابن تاشفین (حک. ۱۳۱۸–۱۳۳۷)، با حمله به افریقیه و محاصره بجایه و اعزام سپاهی به تونس که سلطان حفصی ابو یحیی ابوبکر دوم را شکست داد، جنگ با حفصیان را آغاز کرد. ابوبکر به قسنطینه گریخت و زیانیان شهر تونس را تصرف کردند.

ابوالحسن که با شاهزاده‌خانمی حفصی ازدواج کرده بود، در ۱۳۳۴ درخواست یاری حفصیان را بهانه‌ای مناسب برای تهاجم به تلمسان یافت. در آغاز ۱۳۳۵ نیروهای مرینی از غرب به تلمسان حمله بردند و ناوگانی دریایی نیز برای یاری حفصیان از شرق گسیل شد. زیانیان به درون شهر تلمسان عقب رانده شدند و ابوالحسن محاصره‌ای طولانی آغاز کرد و اردوگاه محاصره را به شهرکی واقعی بدل ساخت.

در ۱۳۳۶ یا ۱۳۳۷ ابوالحسن محاصره تلمسان را برای سرکوب شورش برادرش ابوعلی در جنوب مراکش موقتاً متوقف کرد. سرانجام در مه ۱۳۳۷ پس از محاصره‌ای دوساله، تلمسان به دست نیروهای مرینی افتاد. ابن تاشفین در جریان نبرد کشته شد و برادرانش اسیر و اعدام شدند و پادشاهی تلمسان به قلمرو مرینی ضمیمه گشت. ابوالحسن از مصر، غرناطه، تونس و مالی پیام تبریک دریافت کرد و با این پیروزی بر بازرگانی فراصحرایی چیرگی کامل یافت.

### تاریفا

در ۱۳۳۹ ابوالحسن سرمست از پیروزی‌هایش، درخواست یوسف اول غرناطه را برای یاری در برابر کاستیلیان‌ها پذیرفت. گردآوری سپاه بزرگ مرینی در مراکش آلفونسوی یازدهم کاستیلی را وادار کرد تا به اختلافش با آفونسوی چهارم پرتغالی پایان دهد.

در آوریل ۱۳۴۰ ناوگان کاستیلی با ۳۲ کشتی جنگی به فرماندهی آلونسو خوفره تنوریو به سوی ناوگان مرینی در سبته حرکت کرد. ناوگان مرینی به فرماندهی محمد بن علی العزفی در ۵ آوریل ۱۳۴۰ در نبرد دریایی جبل‌الطارق ناوگان کاستیلی را نابود کرد. دریاسالار کاستیلی تنوریو کشته شد و تنها پنج کشتی کاستیلی جان سالم به در بردند.

با آزاد شدن راه دریا، ابوالحسن در تابستان ۱۳۴۰ نیروها و تدارکاتش را از تنگه به آلخسیراس منتقل کرد و در اوت ۱۳۴۰ با بدنه اصلی سپاه به آن سوی تنگه رفت. نیروهای مرینی در سپتامبر به نیروهای غرناطه‌ای زیر فرمان یوسف اول پیوستند و با هم تاریفا را محاصره کردند.

آلفونسوی یازدهم از پدرزنش آفونسوی چهارم پرتغالی یاری خواست. در اکتبر ۱۳۴۰ ناوگان پرتغالی به فرماندهی مانوئل پسانیا همراه با کشتی‌های اجاره‌ای جنوایی خطوط تدارکاتی محاصره‌کنندگان به مراکش را قطع کرد. آفونسوی چهارم سپاهی زمینی نیز به یاری آلفونسوی یازدهم نزدیک سویا فرستاد و دو سپاه متحد به سوی تاریفا پیش رفتند. نیروهای مرینی-نصری در نبرد ریو سالادو در اکتبر ۱۳۴۰ شکست خوردند و ابوالحسن ناچار به عقب‌نشینی به آلخسیراس شد. پس از این شکست ابوالحسن لشکرکشی‌هایش در شبه‌جزیره ایبری را پایان داد. چند سال بعد آلفونسوی یازدهم در مارس ۱۳۴۴ آلخسیراس را تصرف کرد و مرینیان آخرین پایگاه خود در اندلس را از دست دادند.

### افریقیه
در ۱۳۴۶ سلطان حفصی ابوبکر درگذشت و بر سر جانشینی‌اش اختلاف درگرفت. چندین گروه افریقیه‌ای از ابوالحسن یاری خواستند. در لشکرکشی اوایل ۱۳۴۷ سپاه مراکشی ابوالحسن سراسر افریقیه را درنوردید و در سپتامبر ۱۳۴۷ وارد شهر تونس شد. با یکپارچه‌سازی مراکش، تلمسان و افریقیه، ابوالحسن قلمروی هم‌اندازه امپراتوری موحدون در مغرب عربی پدید آورد و این مقایسه بر معاصران پوشیده نبود.

## شورش و مرگ

ابوالحسن در تلاش برای تحمیل اقتدار خود بر قبایل عرب بیش از اندازه پیش رفت. قبایل شوریدند و در آوریل ۱۳۴۸ سپاه او را نزدیک قیروان شکست دادند. پسرش ابوعنان فارس که فرمانداری تلمسان را بر عهده داشت، به فاس بازگشت و خود را سلطان خواند. تلمسان و مغرب میانی نیز شوریدند و ابوسعید عثمان دوم زیانی پادشاه تلمسان اعلام شد.

ناوگان ابوالحسن در بازگشت نزدیک بجایه در طوفانی شدید غرق شد و سلطان زمانی نیرومند بی‌یاور در دل سرزمین دشمن ماند. ابوالحسن از اسارت گریخت و خود را به هواداران خود در الجزیره رساند. او نیرویی گرد آورد و به سوی تلمسان پیش رفت اما از شاهزادگان عبدالوادی نزدیک وادی الشلف شکست خورد.

با ریزش هواداران، ابوالحسن ناچار به سجلماسه در جنوب مراکش رفت تا آنجا را پایگاهی برای بازیابی سلطنتش سازد، اما سپاهیان ابوعنان به آنجا تاختند و او را وادار به گریز به مراکش کردند. در مه ۱۳۵۰ ابوعنان در کنار رود ام‌الربیع ابوالحسن را شکست داد. ابوالحسن به کوه‌های اطلس بزرگ گریخت و در میان قبایل هینتاته پناه جست. شکسته، بیمار و بی‌همه‌چیز، سرانجام در اواخر ۱۳۵۰ یا اوایل ۱۳۵۱ به سود ابوعنان کناره‌گیری کرد.

ابوالحسن در مه ۱۳۵۱ در پناهگاه کوهستانی‌اش درگذشت. منابع فرانسوی علت مرگ را عفونت زخم دانسته‌اند. پیکرش به دستور ابوعنان فارس با عزاداری عمومی به گورستان مرینی در شالّه منتقل شد.

## ساختمان‌ها
ابوالحسن بنیانگذار و حامی ساخت چندین بنای مهم بود. مدرسه مصباحیه در فاس و مدرسه خلدونیه در تلمسان به فرمان او ساخته شد. مسجدی بر فراز آرامگاه عارف نامدار ابومدین نزدیک تلمسان و مدرسه‌های صهریج و عطارین در فاس نیز به ابتکار او ساخته شدند. همچنین ساخت مدرسه ابن یوسف در مراکش به او نسبت داده شده‌است. او تکمیل مسجد بزرگ منصوره در الجزایر را نیز که در دوران سلطان پیشین ابویعقوب یوسف آغاز شده بود به پایان رساند. آرامگاه (قبه) خود ابوالحسن در شالّه، گورستان مرینی در رباط، تا حدی برجا مانده‌است.

## ارزیابی
هرچند ابوالحسن فرمانده‌ای بزرگ بود، توان نگهداری درازمدت فتوحاتش و ادغام آن‌ها در قلمرو واحد را نداشت. دوران فرمانروایی او نقطه اوج دودمان مرینی به شمار می‌رود اما همزمان ناتوانی این دودمان در اتحاد مغرب با زور را نمایان ساخت. با این حال، در دوران حکومتش صلح درونی مراکش به جز شورش برادرش پابرجا ماند که به شکوفایی اقتصادی و فرهنگی انجامید.

## پس از ابوالحسن
ابوعنان فارس در ۱۳۵۲ تلمسان را بازپس گرفت و مغرب میانی را فتح کرد. او بجایه را در ۱۳۵۳ و شهر تونس را در ۱۳۵۷ گشود. اما در ۱۳۵۸ به سبب مخالفت قبایل عرب ناچار به بازگشت به فاس شد و در آنجا به دست وزیرش خفه شد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:زادگان دهه ۱۲۹۰ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۳۵۱ (میلادی)
رده:حکم‌رانان سده ۱۴ (میلادی) در آفریقا
رده:بربرهای سده ۱۴ (میلادی)
رده:سلطان‌های مرینیان مراکش