مجموعه آثار تاریخی خاجوراهو

**مجموعه معابد خاجوراهو** (به انگلیسی: Khajuraho Group of Monuments) یک گروه از معبدهای هندو و معبدهای آیین جین (فرقهٔ دیگامبرا) در چاتارپور ایالت مادیا پرادش، هند هستند. این معابد حدود ۴۶ کیلومتر (۲۸٫۶ مایل) از شهر چاتارپور، مرکز ناحیه، ۲۸۳ کیلومتر (۱۷۷ مایل) از گوالیور، ۱۷۵ کیلومتر (۱۰۹ مایل) جنوب‌شرقی جهانسی، ۱۰ کیلومتر (۶٫۲ مایل) از خاجوا و ۹ کیلومتر (۵٫۶ مایل) از راج‌نگر فاصله دارند. این معابد به‌خاطر سبک معماری ناگارا و شمار اندکی از پیکره‌های شهوانی شهرت دارند.

بیشتر معابد خاجوراهو میان سال‌های ۸۸۵ تا ۱۰۵۰ میلادی به‌دست سلسلهٔ چاندلا ساخته شدند. منابع تاریخی یاد می‌کنند که محوطهٔ معابد خاجوراهو تا سدهٔ دوازدهم دارای ۸۵ معبد بوده‌است که در گستره‌ای به وسعت ۲۰ کیلومتر مربع (۷٫۷ مایل مربع) پراکنده بودند. از این میان تنها حدود ۲۵ معبد باقی مانده‌اند که در گستره‌ای به وسعت ۶ کیلومتر مربع (۲٫۳ مایل مربع) قرار دارند. از میان معابد باقی‌مانده، معبد کنداریا ماهادوا با انبوهی از پیکره‌ها تزئین شده‌است که دارای جزئیات پیچیده، نمادگرایی و بیانگری هنر باستانی هند هستند. این مجموعهٔ معابد فراموش شده و در جنگل‌ها پوشیده شده بود تا اینکه در سال ۱۸۳۸ کاپیتان تی. اس. برت، مهندس بریتانیایی، از این مجموعه بازدید کرد و یافته‌های خود را در نشریهٔ انجمن آسیایی بنگال منتشر نمود.

هنگامی که این بناها ساخته شدند، پسران آن ناحیه در آشرام‌ها زندگی می‌کردند و با رعایت برهمچریا (تجرد) تا رسیدن به بلوغ، این پیکره‌ها به آنان کمک می‌کرد تا دربارهٔ نقش دنیوی «خانه‌دار» بیاموزند. گروه معابد خاجوراهو به‌طور هم‌زمان ساخته شدند اما به دو دین هندو و جین اختصاص داشتند که نشانگر سنت پذیرش و احترام به دیدگاه‌های دینی گوناگون میان هندوها و جین‌ها در منطقه است. به‌دلیل معماری برجسته، تنوع در گونه‌های معابد و گواهی بر تمدن چاندلا، این بناها در سال ۱۹۸۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.

## ریشه‌شناسی
نام **خاجوراهو** یا **خارْجورواهاکه** از سانسکریت باستان گرفته شده‌است (*خارْجورا*، खर्जूर به‌معنای نخل خرما و *واهاکه*، वाहक به‌معنای «کسی که حمل می‌کند» یا «بردارنده»). افسانه‌های محلی بیان می‌کنند که این معابد دروازه‌ای با دو درخت خرمای طلایی داشته‌اند (که هنگام بازکشف از میان رفته بودند). دسای بیان می‌کند که *خارْجورواهاکه* همچنین به‌معنای «بردارندهٔ عقرب» است که نام نمادین دیگری برای شیوا به‌شمار می‌رود (که در هیئت خشمگین خود با مارها و عقربها آراسته می‌شود).

نام‌گذاری و مستندسازی نظام‌مند الکساندر کانینگهام در دهه‌های ۱۸۵۰ و ۱۸۶۰ به‌طور گسترده پذیرفته شده و همچنان مورد استفاده است. او معابد را به سه گروه تقسیم کرد: گروه غربی پیرامون لاکشمانا، گروه شرقی پیرامون جاوری و گروه جنوبی پیرامون دولادوا.
## مکان
[بندانگشتی|نقشه شهر [خاجوراهو]]
بناهای خاجوراهو در ایالت مادیا پرادش هند، در چاتارپور واقع شده‌اند، حدود ۶۲۰ کیلومتر (۳۸۵ مایل) جنوب‌شرقی دهلی نو. این معابد در نزدیکی یک شهر کوچک به همین نام، یعنی خاجوراهو قرار دارند که بر اساس سرشماری سال ۲۰۱۱، جمعیتی برابر با ۲۴٬۴۸۱ نفر دارد.

خاجوراهو دارای فرودگاهی به نام **فرودگاه غیرنظامی خاجوراهو** (با کد یاتا: HJR) است که پروازهایی به دهلی، آگره، واراناسی و بمبئی دارد. این محوطه همچنین به‌وسیلهٔ راه‌آهن هند به شبکهٔ ریلی متصل است و ایستگاه راه‌آهن آن در حدود شش کیلومتری ورودی بناها قرار دارد.

این بناها حدود ده کیلومتر دورتر از بزرگراه ملی ۷۵ هند (که در جهت شرق-غرب کشیده شده) قرار دارند و حدود ۵۰ کیلومتر از شهر چاتارپور فاصله دارند. چاتارپور از طریق بزرگراه ملی ۸۶ هند (که در جهت جنوب‌غربی – شمال‌شرقی امتداد دارد) به بوپال، مرکز ایالت مادیا پرادش، متصل است.

**معبد بهاند دوا** مربوط به سدهٔ دهم میلادی در راجستان ساخته شده‌است و در سبک معابد خاجوراهو بنا گردیده. این معبد اغلب با نام «خاجوراهوی کوچک» شناخته می‌شود.

## معماری معابد
راست|بندانگشتی|طرح کلی معبد کانداریا ماهادوا. این معبد از طرح شبکه ۶۴ تایی پادا استفاده می‌کند. معابد کوچکتر خاجوراهو از طرح ماندالای شبکه‌ای ۹، ۱۶، ۳۶ یا ۴۹ تایی استفاده می‌کنند.
معابد خاجوراهو، تقریباً همهٔ طرح‌های معبدهای هندو، از یک طراحی هندسی شبکه‌ای به نام **[[واستو-پوروشه-ماندالا]]** پیروی می‌کنند. این طرح سه بخش مهم دارد: *ماندالا* به‌معنای دایره، *پوروشه* جوهرهٔ جهانی در هستهٔ سنت هندو، و *واستو* به‌معنای ساختار سکونت.
این طراحی، معبد هندو را در ساختاری متقارن، لایه‌لایهٔ هم‌مرکز و خودتکرار پیرامون هستهٔ معبد که **[[گربهاگریها]]** *Garbhagriha* نام دارد، سامان می‌دهد؛ جایی که اصل انتزاعی **[[پوروشه]]** و ایزد اصلی معبد جای دارند. **[[شیکهارا]]** یا برجک معبد بالای گربهاگریها برمی‌خیزد. این تقارن و ساختار در طراحی از باورهای مرکزی، اسطوره‌ها، جهت‌های اصلی و اصول ریاضیات برگرفته شده‌است.

دایرهٔ **[[ماندالا]]** مربع را دربرمی‌گیرد. مربع به‌دلیل کمال خود و به‌عنوان محصول نمادین دانش و اندیشهٔ انسانی، مقدس دانسته می‌شود، در حالی‌که دایره زمینی، انسانی و قابل مشاهده در زندگی روزمره (مانند ماه، خورشید، افق، قطرهٔ آب، رنگین‌کمان) تلقی می‌گردد. هر یک دیگری را پشتیبانی می‌کند. مربع به ۶۴ زیرمربع کامل تقسیم می‌شود که **[[پادا]]** نام دارند.

بیشتر معابد خاجوراهو از شبکهٔ ۸×۸ (۶۴) **[[پادا]]** در طرح **[[ماندوکا واستو-پوروشه-ماندالا]]** بهره می‌برند، که در آن **[[پیتها ماندالا]]** (شبکهٔ مربعی) در طراحی برجک‌ها گنجانده شده‌است. ایزد اصلی یا لینگاها در **[[برهما پادا]]**های این شبکه جای گرفته‌اند.

معماری این بناها نمادین است و باورهای مرکزی هندو را از طریق شکل، ساختار و آرایش اجزای خود بازتاب می‌دهد. مانداپاها و همچنین هنرها در معابد خاجوراهو در الگوهای متقارن و تکرارشونده چیده شده‌اند، هرچند هر تصویر یا پیکره ویژگی‌های خاص خود را دارد. جایگاه نسبی تصاویر تصادفی نیست، بلکه در کنار هم مفاهیم را بیان می‌کنند، همان‌گونه که واژه‌های پیوسته جمله‌ها و بندها را برای بیان اندیشه‌ها می‌سازند. این الگوی فراکتال در معابد هندو رایج است. پیکره‌ها و پنل‌های گوناگون دارای کتیبه هستند. بسیاری از کتیبه‌های دیوارهای معابد، شعرهایی با معانی دوگانه‌اند، چیزی که ساختار پیچیدهٔ سانسکریت در ترکیب‌های خلاقانه امکان‌پذیر می‌سازد.

تمام معابد خاجوراهو، به جز یکی، رو به طلوع خورشید هستند و ورودی برای عابدان از این سمت شرقی است.

بر فراز **[[واستو-پوروشه-ماندالا]]** هر معبد، سازه‌ای با گنبد قرار دارد که **[[شیکهارا]] Shikhara** (یا **[[وی‌مانا]] ''Vimana***، برجک) نامیده می‌شود. گونه‌های متفاوت در طراحی برجک‌ها از تفاوت در درجات چرخش مربع‌ها ناشی می‌شوند. در برخی منابع، شیکهارای معبد به [[کوه کایلاش]] یا [[کوه مرو]]، جایگاه اسطوره‌ای ایزدان، پیوند داده شده‌است.

[[پرونده:DULHADEO TEMPLE ARCHITECTURE.jpg|بندانگشتی|بخش‌هایی از معماری معبد ناگارا با جزئیات]]
در هر معبد، فضای مرکزی معمولاً توسط یک راهرو احاطه شده است تا زائر بتواند در اطراف آن قدم بزند و به طور آیینی پوروشا و خدای اصلی را طواف کند.  ستون‌ها، دیوارها و سقف‌های اطراف فضا، و همچنین نمای بیرونی آن، دارای حکاکی‌ها یا تصاویر بسیار مزین از چهار هدف درست و ضروری زندگی - کاما، آرتا، دارما و موکشا - هستند. این گردش در جهت عقربه‌های ساعت، *پراداکشینا* نامیده می‌شود. 

معابد بزرگتر خاجوراهو همچنین دارای تالارهای ستون‌داری به نام [[مانداپا]] هستند. یکی از آنها در نزدیکی ورودی، در ضلع شرقی، به عنوان اتاق انتظار برای زائران و مریدان عمل می‌کند. مانداپاها نیز بر اساس اصول تقارن، شبکه‌ها و دقت ریاضی چیده شده‌اند. این استفاده از همان اصل معماری اساسی در معابد هندو در سراسر هند رایج است.  هر معبد خاجوراهو به طور متمایزی تراشیده شده است، اما اصول مشترک مرکزی را تقریباً در تمام معابد هندو تکرار می‌کند، اصولی که سوزان لواندوفسکی از آن به عنوان "ارگانیسمی از سلول‌های تکرارشونده" یاد می‌کند. 

== تاریخ ==
مجموعه بناهای تاریخی خاجوراهو در زمان حکومت [[سلسله چاندلا]] ساخته شده‌است. فعالیت ساختمان تقریباً بلافاصله پس از ظهور قدرت آنها آغاز شد، در سرتاسر پادشاهی آنها بعداً به عنوان بوندلخند شناخته شد. بیشتر معابد در زمان سلطنت پادشاهان هندو Yashovarman و Dhanga ساخته شده‌اند. میراث یاوشوارمان به بهترین وجه توسط [[لاکشمانا (نیایشگاه)|معبد لاکشمانا]] به نمایش گذاشته شده‌است. معبد ویشواناتا به بهترین وجه شاهنشاهی پادشاه داانگا را برجسته می‌کند.

معابد خاجوراهو در حدود 35 مایلی شهر قرون وسطایی [[Mahoba|ماهوبا]]،  پایتخت [[Chandelas of Jejakabhukti|سلسله چاندلا]]، در منطقه [[کالنجر|کالینجار]] ساخته شده‌اند. در ادبیات باستانی و قرون وسطایی، از پادشاهی آنها با نام‌های جیجوتی، ججاهوتی، چیه-چی-تو و ججاکابهوکتی یاد شده است. [[پرونده:Khajuraho Dulhadeo 2010.jpg|thumb|*'معبد دولادئو''' یک معبد هندو در خاجوراهو، مادیا پرادش هند است. این معبد به شکل لینگام به خدای شیوا تقدیم شده‌است «دولادئو» به معنای «داماد مقدس» است. این معبد به «ریاضی کونوار» نیز معروف است. معبد رو به شرق است و تاریخ آن به ۱۰۰۰–۱۱۵۰ بعد از میلاد می‌رسد. این آخرین معابد ساخته شده در دوره چاندلا است. مجسمه‌های حک شده در معبد بر خلاف سایر معابد دارای ویژگی‌های بیانی نرمی هستند. دیوارها دارای نمایشی از رقصندگان آسمانی در حالات وابسته به عشق شهوانی و سایر چهره‌ها هستند. به عنوان بخشی از مجموعه آثار تاریخی خاجوراهو این معبد در سال ۱۹۸۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.]]پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Architecture_of_the_Khajuraho_temples.jpg|جایگزین=|بندانگشتی|بخش‌ها و جهت‌گیری معابد خاجوراهو.اولین اشاره مستند به خاجوراهو در سال ۶۴۱ توسط شوان‌زانگ، زائر چینی، صورت گرفته است که مواجهه با چندین صومعه غیرفعال بودایی و دوازده معبد هندو با هزاران برهمن پرستنده را توصیف کرده است.  در سال ۱۰۲۲ میلادی، ابوریحان بیرونی، مورخ ایرانی که محمود غزنوی را در حمله به کالنجار همراهی می‌کرد، از خاجوراهو نام برده است. او از خاجوراهو به عنوان پایتخت جاجاهوتی یاد می‌کند.  این حمله ناموفق بود و زمانی که پادشاه هندو موافقت کرد که برای پایان دادن به حمله و ترک آنجا، به محمود غزنوی باج بپردازد، توافق صلح حاصل شد. 

## ویژگی‌ها
از میان معابد بازمانده، شش مورد به شیوا، هشت نفر به ویشنو و وابستگی‌های وی، یکی به گانشا، دیگری به خدای خورشید، سه تا به جین تریتانکارس اختصاص یافته‌است. برای برخی از ویرانه‌ها، شواهد کافی برای اختصاص معبد به خدایان خاص با اطمینان وجود ندارد. یک بررسی کلی از مجموعه نشان می‌دهد که اصل طراحی ماندالایی نمادین هندو از مربع و محافل در هر نقشه و طراحی معبد موجود است. علاوه بر این، قلمرو در سه مثلث گذاشته شده‌است که برای شکل‌گیری یک پنج ضلع همگرا می‌شوند. محققان گمانه‌زنی می‌کنند که این نشان دهنده سمبلیسم هندو برای سه قلمرو یا تریلوکیناتا، و پنج ماده کیهانی یا panchbhuteshvara است. سایت معبد شیوا، کسی که زندگی را از بین می‌برد و بازیافت می‌کند، برجسته می‌شود و بدین ترتیب کنترل رقص کیهانی زمان، تکامل و انحلال را کنترل می‌کند.

از بین همه معابد، معبد ماتانژشوار یک مکان عبادت فعال است. این یکی دیگر از معابد شبکه مربع است که دارای یک لنگام بزرگ ۲٫۵ متر (۸٫۲ فوت) و ۱٫۱ متر قطر ۱٫۱ متر (۳٫۶ فوت) است که روی یک سکوی به قطر ۷٫۶ متر (۲۵ فوت) قرار گرفته‌است. پر بازدیدترین معبد، کندریه مهادف، مساحتی در حدود ۶٫۵۰۰ فوت مربع و یک شیخارا (اسپایر) دارد که از ۱۱۶ پا بالا می‌رود.

## گردشگری و رویدادهای فرهنگی
جشنواره رقص خاجواهاهو همه ساله در ماه فوریه برگزار می‌شود. این برنامه شامل رقص‌های کلاسیک مختلف هند است که در برابر پس زمینه‌های معابد Chitragupta یا Vishwanath قرار دارد.
## لیست معابد

## پانویس

رده:زوفیلی
رده:شهرهای مقدس هندو
رده:میراث جهانی در مادایا پرادش
رده:میراث جهانی در هند
رده:هنر اروتیک
رده:یادبودها و یادواره‌ها در مادایا پرادش