بهداشت دهان و دندان

thumb|بهداشت دهان و دندان مناسب مستلزم مسواک زدن منظم و تمیز کردن فواصل بین دندانی است.
**بهداشت دهان و دندان** ، عملی است که طی آن حفره دهان خود را تمیز و عاری از بیماری و دیگر مشکلات (مانند بوی بد دهان) نگه می‌داریم و این کار را با مسواک زدن منظم دندان‌ها (بهداشت دندان) و رعایت عادات بهداشتی مناسب انجام می‌دهیم. مهم است که بهداشت دهان و دندان به‌صورت منظم انجام شود تا امکان پیشگیری از بیماری‌های دندانی و بوی بد دهان فراهم گردد. شایع‌ترین انواع بیماری‌های دندانی عبارتند از پوسیدگی دندان (حفره‌ها، کرم‌خوردگی دندان) و بیماری‌های لثه، شامل التهاب لثه و پریودنتیت.

دستورالعمل‌های بالینی کلی برای بزرگسالان، مسواک زدن حداقل دو بار در روز با خمیردندان حاوی فلوراید را پیشنهاد می‌کند: مسواک زدن پیش‌از خواب شبانه و پس‌از صبحانه در صبح. تمیز کردن فضای میان دندان‌ها، تمیز کردن بین دندانی نامیده می‌شود و به اندازه مسواک زدن مهم است. دلیل این امر این است که مسواک نمی‌تواند به فضای میان دندان‌ها دسترسی پیدا کند و بنابراین فقط حدود ۵۰٪ از پلاک را از سطح دندان‌ها پاک می‌کند. ابزارهای زیادی برای تمیز کردن بین دندان‌ها وجود دارد که شامل نخ دندان، نوار دندان‌پزشکی و برس‌های بین دندانی می‌شود؛ انتخاب اینکه هر فرد کدام ابزار را ترجیح می‌دهد، بر عهده خود اوست.

گاهی اوقات دندان‌های سفید یا صاف با بهداشت دهان و دندان مرتبط هستند. بااین‌حال، یک دهان تمیز می‌تواند دندان‌های لکه‌دار یا کج داشته باشد. افراد برای بهبود ظاهر دندان‌های خود ممکن است از درمان‌های سفید کردن دندان و ارتودنسی استفاده کنند.
[thumb|یه [لبخند سالم]]
اهمیت نقش میکروبیوم دهان در سلامت دندان‌ها به‌طور فزاینده‌ای مورد توجه قرار گرفته است. داده‌های حاصل از پژوهش‌های میکروبیولوژی دهان انسان نشان می‌دهد که یک میکروفلور همزیست می‌تواند از طریق تغییرات پیچیده در محیط خود، به یک فلور پاتوژنیک فرصت‌طلب تبدیل شود. این تغییرات توسط میزبان ایجاد می‌شوند نه باکتری‌ها. شواهد باستان‌شناسی پلاک دندانی کلسیفیه‌شده، نشان‌دهنده تغییرات چشمگیر در میکروبیوم دهان به سمت میکروبیوم مرتبط با بیماری است که در طول انقلاب صنعتی، باکتری‌های پوسیدگی‌زا غالب شدند. *[[استرپتوکوک موتانس]]* مهم‌ترین باکتری در ایجاد پوسیدگی دندان است. تنوع میکروبیوتای دهانی مدرن به‌طور قابل توجهی کمتر از جمعیت‌های تاریخی است. پوسیدگی دندان (حفره‌ها) به یک بیماری بومی عمده تبدیل شده است که ۶۰ تا ۹۰ درصد از دانش‌آموزان مدارس را در کشورهای صنعتی تحت تأثیر قرار می‌دهد. در مقابل، پوسیدگی دندان و بیماری‌های پریودنتال در دوران پیش‌از نئولیتیک و در انسان‌های اولیه نادر بودند.

## تمیز کردن و رفع پوسیدگی دندان
[thumb|upright|پوستری مربوط به دهه ۱۹۳۰ از [اداره پروژه‌های کاری که بهداشت دهان و دندان را ترویج می‌دهد]]
پوسیدگی دندان شایع‌ترین بیماری جهانی است. بیش از ۸۰ درصد پوسیدگی‌ها داخل شیارهای دندان رخ می‌دهند، جایی که مسواک نمی‌تواند به غذای باقی‌مانده‌ای که پس‌از خوردن غذا بین دندان‌ها گیر کرده است، برسد و بزاق و فلوراید نیز امکان خنثی کردن اسید و رمینرالیزاسیون دندان‌های دمینرالیزه شده را ندارند، برخلاف قسمت‌هایی از دندان که تمیز کردن آنها آسان است و پوسیدگی کمتری در آنها رخ می‌دهد.

جرم‌گیری دندان به معنای از بین بردن پلاک دندان و جرم دندان از روی دندان‌ها است که از ایجاد حفره، التهاب لثه، بیماری لثه، و پوسیدگی دندان پیشگیری می‌کند. بیماری شدید لثه، عامل حداقل یک‌سوم از موارد از دست دادن دندان در بزرگسالان است.

از زمان‌های بسیار قدیم (پیش‌از تاریخ رکوردشده)، اقدامات مختلفی برای بهداشت دهان و دندان به منظور تمیز کردن دندان‌ها به کار رفته است. این امر توسط کاوش‌های مختلفی که در سراسر جهان انجام شده، تأیید گردیده است، کاوش‌هایی که در آنها چوب‌های جویدنی، شاخه‌های درختان، پر پرندگان، استخوان حیوانات و تیغ‌های جوجه تیغی یافت شده‌اند. در دوران تاریخی، از اشکال مختلف ابزارهای تمیز کردن دندان استفاده شده است. طب هندی (آیورودا) از درخت چریش یا داتون و محصولات آن برای تولید چوب‌های تمیزکننده دندان و محصولات مشابه استفاده کرده است؛ فرد یک سر شاخه چریش را می‌جود تا جایی که تا حدودی شبیه موهای مسواک شود و سپس از آن برای مسواک زدن دندان‌ها استفاده می‌کند. در جهان مسلمان، مسواک یا سیواک که از شاخه یا ریشه درخت ساخته می‌شود، خواص ضدعفونی‌کننده دارد و از دوران طلایی اسلام به‌طور گسترده‌ای مورد استفاده قرار گرفته است. هم‌چنین مالیدن جوش شیرین یا گچ به دندان‌ها شایع بود؛ بااین‌حال، این کار می‌تواند حساسیت لثه و دندان را افزایش دهد.

جدیدترین خلاصه شواهد انجمن مراقبت سلامت و بیمارستان‌های استرالیا نشان می‌دهد که معاینات دندان‌پزشکی باید هر سه سال یک‌بار برای بزرگسالان و هر دو سال یک‌بار برای کودکان انجام شود. مستند شده است که متخصصان دندان‌پزشکی اغلب توصیه می‌کنند که مراجعات مکررتری انجام شود، اما این توصیه با شواهدی که نشان می‌دهد تعداد دفعات معاینه باید بر اساس عوامل خطر فردی یا برنامه معاینات AHHA تعیین شود، مغایرت دارد. در بریتانیا، رویه شایع این است که افراد برای معاینات دندان‌پزشکی هر ۶ ماه یک‌بار دعوت شوند؛ بااین‌حال، پژوهش‌های اخیر نشان داده است که این کار برای افرادی که خطر ابتلا به بیماری‌های دهان و دندان در آنها کم است، ضروری نیست. تمیز کردن حرفه‌ای شامل جرم‌گیری دندان، پولیش دندان و در صورت تجمع تارتار، دبریدمان است؛ که معمولاً به دنبال آن، درمان فلوراید انجام می‌شود. بااین‌حال، انجمن بهداشت دهان و دندان آمریکا (ADHA) در سال ۱۹۹۸ اظهار داشت که هیچ شواهدی وجود ندارد که نشان دهد جرم‌گیری و پولیش فقط بالای لثه‌ها ارزش درمانی دارد و جرم‌گیری باید در زیر لثه‌ها نیز انجام شود. گروه سلامت دهان در کاکرین تنها سه مطالعه را یافت که با معیارهای ورود به مطالعه مطابقت داشتند و شواهد کمی در آنها برای حمایت از ادعاهای مزایای مربوط به جرم‌گیری یا پولیش دندان در ناحیه بالای لثه یافت.

سیلانت‌های دندانی که توسط دندان‌پزشکان استفاده می‌شوند، شیارها و فرورفتگی‌های سطوح جونده دندان‌های عقب را می‌پوشانند و از آنها محافظت می‌کنند، از گیر کردن مواد غذایی پیشگیری کرده و در نتیجه فرایند پوسیدگی را متوقف می‌سازند. ثابت شده است که یک نوار الاستومری، سیلانت را به عمق بیشتری در سطوح جونده مقابل هدایت می‌کند و هم‌چنین می‌تواند خمیردندان حاوی فلوراید را به داخل سطوح جونده بفرستند تا به رمینرالیزاسیون دندان‌های دمینرالیزه شده کمک کند.

در فواصل میان جرم‌گیری توسط متخصص بهداشت دهان و دندان، رعایت بهداشت دهان و دندان برای پیشگیری از تجمع تارتار که باعث مشکلات ذکر شده در بالا می‌شود، ضروری است. این کار از طریق مسواک زدن دقیق و مکرر با استفاده از مسواک، همراه با نخ دندان یا برس‌های بین دندانی برای پیشگیری از تجمع پلاک دندان روی دندان‌ها انجام می‌شود. مسواک‌های برقی، در کوتاه‌مدت و طولانی‌مدت، پلاک دندان و التهاب لثه را بیشتر از مسواک دستی کاهش می‌دهند. برای تعیین اهمیت بالینی این یافته‌ها، شواهد بیشتری مورد نیاز است.

بیماران باید از اهمیت مسواک زدن و استفاده از نخ دندان روزانه برای سلامت دندان‌های خود آگاه باشند. والدین جدید باید آموزش ببینند تا عادات سالمی را در فرزندانشان ترویج دهند.

## منشأ مشکلات
### پلاک
پلاک دندان، که هم‌چنین با نام بیوفیلم دندانی شناخته می‌شود، یک لایه منسجم، چسبنده و زرد رنگ است که از طیف وسیعی از باکتری‌ها تشکیل شده و به سطوح دندان می‌چسبد و در اطراف خط لثه قابل مشاهده است. پس‌از تمیز شدن سطح دندان، پلاک دوباره شروع به ظاهر شدن می‌کند، به همین دلیل است که مسواک زدن منظم توصیه می‌شود. رژیم غذایی حاوی قند زیاد، تشکیل پلاک را تشدید می‌کند. شکر (کربوهیدرات‌های قابل تخمیر) توسط پلاک به اسید تبدیل می‌شود. سپس اسید باعث تخریب دندان مجاور شده و در نهایت، منجر به پوسیدگی دندان می‌شود.

اگر پلاک روی سطح زیر لثه دست‌نخورده باقی بماند، نه تنها خطر پوسیدگی دندان افزایش می‌یابد، بلکه هم‌چنین باعث تحریک لثه‌ها شده و آنها را قرمز و متورم نشان خواهد داد. ممکن است هنگام مسواک زدن یا استفاده از نخ دندان، مقداری خون‌ریزی مشاهده شود. اینها علائم التهابی هستند که نشان‌دهنده سلامت ضعیف لثه (التهاب لثه) می‌باشند.

### جرم دندان
جرم دندان از مواد معدنی فسفات کلسیم به همراه میکروارگانیسم‌های زنده تشکیل شده که توسط یک لایه غیرمعدنی پوشیده شده است. هر چه پلاک مدت طولانی‌تری روی سطح دندان باقی بماند، سخت‌تر شده و بیشتر به دندان می‌چسبد. در این صورت است که به آن جرم گفته می‌شود و باید توسط متخصص دندان‌پزشکی برداشته شود. اگر این وضعیت درمان نشود، التهاب منجر به تحلیل استخوان شده و در نهایت منجر به لق شدن دندان‌های آسیب‌دیده خواهد شد.

## مراقبت‌های پیشگیرانه
### مسواک زدن
مسواک زدن روتین، روش اصلی پیشگیری از بسیاری از بیماری‌های دهان و دندان است، و شاید مهم‌ترین فعالیتی باشد که یک فرد می‌تواند برای کاهش تجمع پلاک انجام دهد. کنترل پلاک، خطر ابتلای فرد به بیماری‌های مرتبط با پلاک مانند التهاب لثه، پریودنتیت و پوسیدگی دندان - سه مورد از شایع‌ترین بیماری‌های دهان و دندان - را کاهش می‌دهد. میانگین زمان مسواک زدن برای افراد میان ۳۰ ثانیه تا کمی بیش از ۶۰ ثانیه است. بسیاری از متخصصان مراقبت سلامت دهان و دندان موافق هستند که مسواک زدن باید حداقل دو دقیقه طول بکشد و حداقل دو بار در روز انجام شود. مسواک زدن حداقل دو دقیقه در هر نوبت، برای پیشگیری از شایع‌ترین بیماری‌های دهان و دندان مطلوب است و پلاک بسیار بیشتری را نسبت به مسواک زدن فقط به مدت ۴۵ ثانیه از بین می‌برد.

مسواک زدن فقط می‌تواند تا عمق حدود ۱٫۵ میلی‌متری داخل پاکت‌های لثه را تمیز کند، اما یک برنامه مداوم برای برداشتن پلاک بالای خط لثه می‌تواند بر اکولوژی میکروب‌های زیر لثه تأثیر بگذارد و احتمالاً تعداد پاتوژن‌ها را در پاکت‌هایی با عمق حداکثر ۵ میلی‌متر کاهش دهد.

خمیردندان (دنتفریس) حاوی فلوراید، یا جایگزین‌هایی مانند نانوهیدروکسی آپاتیت، ابزار مهمی است که می‌توان به راحتی هنگام مسواک زدن از آن استفاده کرد. فلوراید (یا جایگزین آن) موجود در دنتفریس یک عامل محافظتی مهم در برابر پوسیدگی و یک مکمل مهم و ضروری برای رمینرالیزاسیون مینای دندان آسیب‌دیده است. در حال حاضر، شواهد کافی برای ارزیابی ویژگی‌های مهار پوسیدگی دانه‌های شیشه‌ای فلوراید آهسته رهش وجود ندارد. بااین‌حال، از نظر پیشگیری از بیماری لثه، استفاده از خمیردندان اثربخشی این فعالیت را با توجه به میزان پلاک برداشته‌شده افزایش نمی‌دهد.

مطالعات جمعیتی نشان داده است که مسواک زدن منظم دندان‌ها با کاهش خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی و بهبود فشار خون مرتبط است. علاوه‌بر این، تمیز کردن حرفه‌ای دندان‌ها سطح سرمی نشانگرهای التهابی اولیه مانند TNF-α، IL-6 و CRP را کاهش می‌دهد.

### مسواک دستی
left|thumb|مسواک شش طرفه که برای مسواک زدن تمام سطوح دندان، در فک بالا و پایین، به‌طور همزمان استفاده می‌شود.
مسواک دستی مدرن یک ابزار دندان‌پزشکی است که از یک سری دارای رشته‌های نایلونی متصل به یک دسته بلند تشکیل شده است تا عمل دستی مسواک زدن را تسهیل کند. علاوه‌بر این، دسته کمک می‌کند تا دسترسی به دورترین دندان‌هایی که در حفره دهان روییده‌اند، ممکن شود. می‌توان گفت که مسواک بهترین ابزار یک فرد برای حذف پلاک دندانی از روی دندان‌ها است، و در نتیجه اگر به‌صورت روتین، صحیح و مؤثر استفاده شود، قابلیت پیشگیری از تمام بیماری‌های مرتبط با پلاک را دارد. متخصصان سلامت دهان و دندان استفاده از مسواکی با سر کوچک و موهای نرم را توصیه می‌کنند، زیرا این نوع مسواک‌ها در از بین بردن پلاک بدون آسیب رساندن به لثه‌ها موثرتر هستند.

این تکنیک برای اثربخشی مسواک زدن و پیشگیری از بیماری بسیار حیاتی است. مسواک زدن به‌صورت رفت و برگشت (افقی) در از بین بردن پلاک از خط لثه مؤثر نیست. مسواک زدن باید از یک رویکرد سیستماتیک استفاده کند، موهای مسواک را با زاویه ۴۵ درجه به سمت لثه‌ها متمایل کند و حرکات دایره‌ای کوچک را در آن زاویه انجام دهد. این عمل اثربخشی این تکنیک را در از بین بردن پلاک در خط لثه افزایش می‌دهد.

### مسواک برقی
مسواک‌های برقی، مسواک‌هایی با سرهای متحرک یا ارتعاشی هستند. دو نوع اصلی مسواک برقی عبارتند از نوع سونیک که دارای سری لرزشی است و نوع نوسانی-چرخشی که در آن سر مسواک، حرکات ثابت در جهت عقربه‌های ساعت و خلاف جهت عقربه‌های ساعت انجام می‌دهد. مسواک‌های برقی گران‌تر از مسواک‌های دستی هستند و به محیط زیست آسیب بیشتری می‌رسانند.

مسواک‌های سونیک یا اولتراسونیک با فرکانس بالا و دامنه کم ارتعاش می‌کنند و فعالیتی متلاطم در مایع ایجاد می‌کنند که به حذف پلاک کمک می‌کند. نوع چرخشی ممکن است در مقایسه با مسواک زدن دستی، پلاک و التهاب لثه را کاهش دهد، اگرچه در حال حاضر اینکه این موضوع از اهمیت بالینی برخوردار است یا خیر، نامشخص است. حرکات پرزها و ارتعاشات آنها به شکستن زنجیره‌های باکتری تا ۵ میلی‌متر زیر خط لثه کمک می‌کند. بااین‌حال، از سوی دیگر، مسواک برقی نوسانی-چرخشی از همان عمل مکانیکی تولید شده توسط مسواک زدن دستی استفاده می‌کند - یعنی حذف پلاک از طریق اختلال مکانیکی بیوفیلم - اما در فرکانس بالاتر.

استفاده از مسواک‌های برقی از نظر تکنیک مسواک زدن پیچیدگی کمتری دارد، و این امر آن را به گزینه‌ای مناسب برای کودکان و بزرگسالانی که مهارت محدودی دارند، تبدیل می‌کند. سر مسواک باید به آرامی از دندانی به دندان دیگر هدایت شود و در امتداد خطوط لثه و تاج دندان حرکت کند. حرکت سر مسواک، نیاز به نوسان دستی مسواک یا ایجاد حرکات دایره‌ای را از بین می‌برد.

### استفاده از نخ دندان

مسواک زدن به‌تنهایی پلاک را از تمام سطوح دندان پاک نمی‌کند، زیرا ۴۰٪ از سطوح، بین دندانی هستند. یکی از تکنیک‌هایی که می‌توان برای دسترسی به این نواحی از آن استفاده کرد، نخ دندان است. وقتی از تکنیک مناسب استفاده شود، نخ دندان می‌تواند پلاک و ذرات غذا را از فضای میان دندان‌ها و زیر لثه‌ها پاک کند. انجمن دندان‌پزشکان آمریکا گزارش می‌دهد که تا ۸۰٪ پلاک‌ها را می‌توان با این روش از بین برد. ADA تمیز کردن فضای میان دندان‌ها را به‌عنوان بخشی از برنامه بهداشت دهان و دندان روزانه توصیه می‌کند.

انواع نخ دندان عبارتند از:
* نخ دندان بدون موم: رشته‌های نایلونی آزاد و متصل‌نشده‌ای که روی سطح دندان پخش می‌شوند. پلاک و بقایای مواد غذایی به دام می‌افتند تا به راحتی برداشته شوند.
* نخ دندان موم‌دار: هنگام استفاده میان فضاهای تنگ یا مناطق دارای ترمیم‌های دندانی بیرون‌زده، کمتر مستعد پارگی یا ریش‌ریش شدن هستند.
* پلی تترافلوئورواتیلن (تفلون): به راحتی از میان تماس‌های محکم عبور می‌کند و ساییده نمی‌شود.
right|thumb|یک متخصص بهداشت دهان و دندان نحوه استفاده از نخ دندان را نشان می‌دهد.
نوع نخ دندان مورد استفاده یک ترجیح شخصی است؛ بااین‌حال، بدون تکنیک مناسب ممکن است مؤثر نباشد.
تکنیک صحیح برای اطمینان از حداکثر حذف پلاک به شرح زیر است:
# طول نخ دندان: ۱۵–۲۵ سانتی‌متر که دور انگشتان میانی پیچیده شده باشد.
# برای دندان‌های فک بالا، نخ دندان را با انگشت شست و اشاره، و برای دندان‌های فک پائین، آن را با هر دو انگشت اشاره بگیرید. اطمینان حاصل کنید که طول تقریبی یک اینچ میان انگشتان باقی بماند.
# نخ دندان را به آرامی و با حرکات رفت و برگشتی میان دندان‌ها حرکت دهید.
# نخ دندان را طوری قرار دهید که به شکل C به‌طور محکم دور سطح بین دندانی پیچیده شود.
# با استفاده از حرکات رفت و برگشتی، بالا و پائین، مطمئن شوید که نخ دندان تا زیر خط لثه‌ها برده می‌شود.

چندین گزینه متفاوت در بازار وجود دارد که در صورت وجود مشکل در مهارت حرکتی یا هماهنگی، یا به‌عنوان ترجیح نسبت به نخ دندان معمولی، می‌توانند استفاده از نخ دندان را آسان‌تر کنند. نخ دندان برای تمیز کردن فضای میان دستگاه‌های ارتودنسی ایده‌آل است و نخ دندان‌های مصنوعی برای کودکان و کسانی که مهارت کمی دارند ایده‌آل هستند. نخ دندان‌های مخصوصی برای افرادی که ارتودنسی دارند، ساخته شده است.

### مسواک‌های بین دندانی
مسواک‌های بین دندانی در طیفی از اندازه‌ها که با کد رنگی مشخص شده‌اند، عرضه می‌شوند. آنها از یک دسته با یک تکه سیم پوشیده‌شده از الیاف مخروطی تشکیل شده‌اند که برای قرار گرفتن در فضای بین دندانی جهت حذف پلاک طراحی شده‌اند. مطالعات نشان می‌دهند که مسواک‌های بین دندانی در حذف پلاک و کاهش التهاب لثه، به همان اندازه یا بیشتر از نخ دندان مؤثر هستند. استفاده از آنها به‌ویژه برای افرادی که ارتودنسی دارند، اغلب به همراه نخ دندان، توصیه می‌شوند.

مراحل استفاده از مسواک بین دندانی به شرح زیر است:
# اندازه مورد نیاز را مشخص کنید، بزرگ‌ترین اندازه‌ای که بدون اعمال نیرو جا شود، ایده‌آل است؛ در صورت لزوم، می‌توان از بیش از یک اندازه استفاده کرد.
# موهای مسواک را با زاویه ۹۰ درجه وارد فضای بین دندانی کنید.
# مسواک را میان دندان‌ها به جلو و عقب حرکت دهید.
# در صورت نیاز، برای از بین بردن بقایای مواد غذایی، مسواک را زیر آب بشویید.
# پس‌از اتمام کار، با آب گرم و صابون بشویید و در جای خشک و تمیز نگهداری کنید.
# زمانی که موهای مسواک ساییده شدند، آن را تعویض کنید.

### اسکراپر زبان
زبان حاوی باکتری‌های زیادی است که باعث بوی بد دهان می‌شوند. بوی بد دهان که هم‌چنین با نام هالیتوز شناخته می‌شود، یک عادت ضعیف بهداشت دهان و دندان است که هم‌چنین منجر به کم‌آبی بدن و دیگر شرایط پزشکی می‌شود. والدین همواره نگران بوی بد دهان کودکان نوپای خود هستند، اما از صحبت در مورد این موضوع با دندان‌پزشک کودکان خجالت می‌کشند. هنگامی که فرد متوجه بوی بد دهان در کودکان نوپا می‌شود، نیاز فوری به کمک به آنها احساس می‌شود. پاک‌کننده‌های زبان برای از بین بردن جرم‌های جمع‌شده روی زبان طراحی شده‌اند. استفاده از مسواک برای تمیز کردن زبان نیز یک گزینه امکان‌پذیر دیگر است، بااین‌حال ممکن است دسترسی به انتهای زبان دشوار باشد و موهای مسواک نیز برای از بین بردن جرم‌ها بیش از حد نرم باشند. مراحل استفاده از اسکراپر زبان:
# اسکراپر را بشویید تا تمیز شود و هرگونه باقی‌مانده مواد غذایی موجود روی آن از بین برود.
# از انتهای زبان شروع کنید و به آرامی به سمت جلو بکشید. اطمینان حاصل کنید که علاوه بر بخش میانی، کناره‌های زبان را نیز تمیز می‌کنید.
# پس‌از اتمام تمیز کردن، اسکراپر و هرگونه آلودگی باقی‌مانده را آبکشی کنید.
۴. دهان خود را بشویید.

### شست‌وشوی دهان

برخی از متخصصان دندان‌پزشکی، شست‌وشوی زیر لثه، که هم‌چنین با نام نخ دندان آبی شناخته می‌شود، را به‌عنوان راهی برای تمیز کردن دندان‌ها و لثه‌ها توصیه می‌کنند. می‌توان از دستگاه‌های شست‌وشوی دهان به جای نخ دندان یا همراه با آن استفاده کرد.

### مسواک‌های سینگل-تافت
مسواک‌های سینگل-تافت ابزاری هستند که در کنار مسواک زدن معمولی استفاده می‌شوند. این مسواک‌ها طوری طراحی شده‌اند که به «نقاط با دسترسی دشوار» درون دهان دسترسی داشته باشد. این ابزار بهترین کاربرد را در پشت دندان‌های جلویی فک پائین، پشت دندان‌های مولر عقب، دندان‌های کج و میان فضاهایی که دندان کشیده شده‌اند، دارد.
طراحی مسواک سینگل-تافت دارای دسته‌ای زاویه‌دار، قطر ۴ میلی‌متر و نوک مویی گرد است.

### محرک‌های لثه
مسواک‌هایی با نوک‌های لاستیکی نوک‌تیز در انتهای دسته‌ها، سال‌هاست که در دسترس هستند و اخیراً جایگزین ابزاری مستقل به نام محرک لثه شده‌اند که برای ماساژ خط لثه و پایه‌های نواحی میان دندان‌ها طراحی شده است. چنین محرک‌هایی به افزایش گردش خون در خط لثه و از بین بردن باکتری‌هایی که ممکن است با مسواک زدن و استفاده از نخ دندان به‌تنهایی از بین نروند، کمک می‌کنند.

### سواب‌های دهانی

سواب‌های مراقبت از دهان، که معمولاً با نام توتت شناخته می‌شوند، اسفنج‌های کوچکی هستند که به یک دسته متصل شده‌اند و اغلب برای مراقبت از دهان در بیمارستان یا مراکز مراقبت طولانی‌مدت استفاده می‌شوند. این اسفنج برای مرطوب کردن و پاک کردن دهان بیمار از بقایای مواد غذایی یا بزاق غلیظ‌شده در شرایطی که مسواک زدن متداول امکان‌پذیر نیست، استفاده می‌شود.

### پروبیوتیک‌های دندانی
برخی افراد از پروبیوتیک‌ها برای التهاب لثه، بوی بد دهان و موارد دیگر استفاده می‌کنند.

## غذا و نوشیدنی
غذاهایی که به تقویت عضلات و استخوان‌ها کمک می‌کنند، هم‌چنین به تقویت دندان‌ها و لثه‌ها کمک می‌کنند. برای مثال، ویتامین ث برای پیشگیری از اسکوربوت که به‌صورت بیماری جدی لثه بروز می‌کند، ضروری است.

داشتن یک رژیم غذایی متعادل و محدود کردن مصرف قند می‌تواند به پیشگیری از پوسیدگی دندان و بیماری پریودنتال کمک کند. فدراسیون بین‌المللی دندان‌پزشکی غذاهایی مانند سبزیجات خام، ماست ساده، پنیر یا میوه را به‌عنوان غذاهای مفید برای دندان معرفی کرده است - این موضوع توسط انجمن دندان‌پزشکان آمریکا نیز تأیید شده است.

### جویدن آدامس
جویدن آدامس به شست‌وشوی دهان، فضای میان دندان‌ها و اطراف دندان‌ها کمک کرده و باعث تمیز کردن و از بین بردن ذرات می‌شود، اما در خصوص دندان‌هایی که در وضعیت نامناسبی هستند، ممکن است به پُرکردگی‌های لق آسیب برساند یا آنها را خارج کند. آدامس‌های جویدنی دندانی ادعا می‌کنند که سلامت دندان را بهبود می‌بخشند. آدامس‌های بدون قند، تولید بزاق را تحریک می‌کنند و به تمیز کردن سطح دندان‌ها کمک می‌کنند.

### یخ
جویدن اجسام سخت (تو-پُر) مانند یخ می‌تواند باعث لب‌پَر شدن دندان‌ها شده و منجر به شکستگی‌های بیشتر دندان شود. جویدن یخ با نشانه‌های کم‌خونی مرتبط است. افراد مبتلا به کم‌خونی تمایل دارند غذاهایی بدون ارزش غذایی بخورند.

### دیگر موارد
سیگار کشیدن یکی از عوامل خطر اصلی مرتبط با بیماری‌های پریودنتال است. تصور می‌شود که سیگار کشیدن، پاسخ‌های طبیعی سیستم ایمنی را مختل کرده و آنها را تغییر می‌دهد، فرایندهای تخریبی را تحریک می‌کند در حالی که پاسخ‌های ترمیمی را مهار می‌نماید و به این ترتیب، باعث افزایش احتمال بروز و ابتلا به بیماری‌های پریودنتال می‌شود.

افراد دارای معلولیت و ناتوانی‌های ذهنی در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به مشکلات سلامت دهان و دندان مانند بیماری‌های لثه یا پوسیدگی دندان هستند، اگرچه پژوهش‌های بالینی شواهد کمی مبنی بر مؤثر بودن شیوه‌های تیپیکال بهداشت دهان و دندان در این جمعیت ارائه داده است.

## استفاده از دهان‌شویه
سه نوع دهان‌شویه شایع و پُرکاربرد وجود دارد: سالین (آب نمک)، روغن‌های ضروری (لیسترین و غیره) و کلرهگزیدین گلوکونات.

### سالین
معمولاً پس‌از انجام پروسیجرهایی مانند کشیدن دندان، استفاده از سالین (آب نمک گرم) توصیه می‌شود. در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۱۴ انجام شد، اثربخشی استفاده از دهان‌شویه سالین گرم با عدم استفاده از آن در پیشگیری از اوستئیت آلوئولار (حفره خشک) پس‌از کشیدن دندان مقایسه شد. در گروهی که به آنها آموزش داده شده بود تا دهان خود را با محلول سالین شست‌وشو دهند، شیوع استئیت آلوئولار کمتر از گروهی بود که این کار را انجام ندادند.

### روغن‌های ضروری (EO) یا ستیل‌پیریدینیوم کلراید (CPC)
روغن‌های ضروری که در دهان‌شویه لیسترین یافت می‌شوند، حاوی اوکالیپتول، منتول، تیمول و متیل سالیسیلات هستند. دهان‌شویه حاوی CPC، در ترکیب خود، ستیل پیریدینیوم کلراید دارد که در برندهایی مانند خمیر دندان‌های کولگیت پلکس، کرست پرو هلث و دهانشویه اورال بی پرو هلث یافت می‌شود. در یک متاآنالیز که در سال ۲۰۱۶ تکمیل شد، دهان‌شویه‌های حاوی EO و CPC با هم مقایسه شدند و مشخص شد که وقتی دهان‌شویه EO به‌عنوان مکمل در کنار حذف مکانیکی پلاک (مسواک زدن و تمیز کردن فضای بین دندانی) استفاده شود، سطوح پلاک و التهاب لثه پائین‌تر است.

### کلرهگزیدین
کلرهگزیدین گلوکونات یک دهان‌شویه ضدعفونی کننده است که به دلیل ایجاد لکه‌های قهوه‌ای روی دندان‌ها و زبان، فقط باید در دوره‌های زمانی دو هفته‌ای استفاده شود. این ماده در مقایسه با روغن‌های ضروری، در کنترل سطح پلاک موثرتر است، اما تأثیر بهتری بر التهاب لثه ندارد و بنابراین معمولاً برای بهبود زخم‌های پس‌از جراحی یا کنترل کوتاه‌مدت پلاک استفاده می‌شود.

### هیپوکلریت سدیم
همان‌طور که قبلاً اشاره شد، سدیم هیپوکلریت، یک سفیدکننده شایع خانگی است که می‌تواند به‌عنوان یک محلول ۰٫۲٪، به مدت ۳۰ ثانیه، و دو یا سه بار در هفته به‌عنوان وسیله‌ای ارزان و مؤثر برای مبارزه با باکتری‌های مضر مورد استفاده قرار گیرد. محصول تجاری حاوی ۵٪ یا ۶٪ از این ماده است، بنابراین لازم است محصول حدود ۳۰ برابر رقیق شود (نصف قاشق غذاخوری در یک لیوان پرآب). این محلول با گذشت زمان، خاصیت خود را از دست می‌دهد و ممکن است پس‌از یک روز دور ریخته شود.

## مراقبت از تجهیزات
### پروتزهای دندانی
پروتزهای دندانی باید بسیار تمیز نگه داشته شود. توصیه می‌شود پروتزها دو بار در روز به روش مکانیکی با استفاده از یک مسواک نرم و خمیر تمیزکننده مخصوص دندان مصنوعی، تمیز شوند. استفاده از خمیر دندان توصیه نمی‌شود، زیرا برای نوع اکریلیکی بیش از حد ساینده است و خراش‌هایی روی سطح ایجاد می‌کند که باعث نگه داشتن پلاک می‌شوند. پروتزهای دندانی باید شب‌ها از دهان خارج شود، زیرا گذاشتن آنها در دهان هنگام خواب با سلامت ضعیف دهان مرتبط دانسته شده است. گذاشتن این پروتزها در دهان هنگام خواب، خاصیت پاک‌کنندگی محافظتی و ضدباکتریایی بزاق را در برابر کاندیدا آلبیکانس (برفک دهان) و اوستئوماتیت دندانی؛ التهاب و قرمزی مخاط دهان در زیر پروتزها را کاهش می‌دهد. ثابت شده است که استفاده از پروتزها در طول خواب برای سالمندان، خطر ابتلا به پنومونی را به میزان زیادی افزایش می‌دهد. اکنون توصیه می‌شود که پروتزها در طول شب در یک ظرف خشک نگهداری شود، زیرا خشک نگه داشتن آنها به مدت ۸ ساعت، مقدار کاندیدا آلبیکانس روی پروتزهای اکریلیکی را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد. هم‌چنین توصیه می‌شود که تقریباً هفته‌ای یک‌بار، پروتزها در طول شب در محلول حاوی قرص تمیزکننده دندان مصنوعی با پراکسید قلیایی نگه داشته شود، زیرا ثابت شده است که این کار باعث کاهش جرم باکتریایی و بیماری‌زایی می‌شود.

### نگهدارنده‌ها
همانند پروتزهای دندانی، توصیه می‌شود نگهدارنده‌ها حداقل روزی یک‌بار به درستی تمیز شوند (از خمیردندان استفاده نشود، استفاده از صابون بهتر است) و هفته‌ای یک‌بار در طول شب با قرص تمیزکننده پروتزهای دندانی با پراکسید قلیایی خیسانده شوند. دمای بالا شکل نگهدارنده‌ها را تغییر می‌دهد، بنابراین شست‌وشو با آب سرد ترجیح داده می‌شود. نگه داشتن نگهدارنده‌ها در یک محفظه پلاستیکی و شست‌وشوی آنها پیش‌از استفاده، به کاهش تعداد باکتری‌هایی که دوباره به دهان منتقل می‌شوند، کمک می‌کند.

### بریس‌ها
در طول درمان ارتودنسی با بریس‌ها، توصیه می‌شود از مسواک‌هایی با اندازه کوچک یا مسواک‌های تخصصی با سر نرم برای دسترسی به نواحی سخت استفاده شود. مسواک زدن پس‌از هر وعده غذایی اکیداً توصیه می‌شود. استفاده از خمیردندان با فلوراید بالا در طول درمان می‌تواند موثرتر از استفاده از خمیردندان معمولی باشد. استفاده منظم از نخ دندان به اندازه مسواک زدن مهم است و به از بین بردن هرگونه تجمع پلاک و هم‌چنین ذرات غذایی کوچک‌تر که در بریس‌ها یا میان دندان‌های شما گیر کرده‌اند، کمک می‌کند. هم‌چنین استفاده از نخ دندان مخصوص بریس‌ها یا مسواک‌های بین دندانی یک گزینه هستند. علاوه‌بر این، استفاده از فوم فلوراید (با غلظت بالای فلوراید) توسط دندان‌پزشک هر ۶ تا ۸ هفته در طول درمان، می‌تواند پوسیدگی دندان را کاهش دهد. بااین‌حال، پژوهش‌های بیشتری در این مورد باید انجام شود.

## آموزش
برای تبدیل شدن به یک بهداشت‌کار دهان و دندان در ایالات متحده آمریکا، باید در کالج یا دانشگاهی تحصیل کرد که مورد تأیید کمیسیون اعتباربخشی دندان‌پزشکی باشد و در آزمون ملی بهداشت دهان و دندان شرکت نمود. درجات تحصیلی متفاوتی وجود دارد که می‌توان دریافت کرد. مدرک کاردانی پس‌از تحصیل در کالج محلی شایع‌ترین مدرک است و اخذ آن تنها دو سال طول می‌کشد. پس‌از دریافت آن، فرد می‌تواند در مطب دندان‌پزشکی مشغول به کار شود. هم‌چنین اگر کسی قصد داشته باشد در یک مؤسسه آموزشی برای تدریس یا پژوهش کار کند، گزینه دریافت مدرک کارشناسی یا کارشناسی ارشد نیز وجود دارد.

## بهداشت دهان و دندان و بیماری‌های سیستمیک
چندین مطالعه بالینی اخیر نشان می‌دهد که بیماری و التهاب دهان (باکتری‌های دهان و عفونت‌های دهان) ممکن است یک عامل خطر برای بیماری‌های سیستمیک جدی مانند موارد زیر باشد:
* بیماری قلبی-عروقی (حمله قلبی و سکته مغزی)
* پنومونی باکتریایی: گزارش شده است که مراقبت از بهداشت دهان و دندان برای بیماران به شدت بدحال، خطر ابتلا به پنومونی مرتبط با ونتیلاتور را کاهش می‌دهد.
* کم‌وزنی هنگام تولد وزن یا وزن بسیار بالای نوزاد هنگام تولد
* عوارض دیابت
* استئوپوروز

## ارتباط با سلامت روان
ارتباط قوی‌ای میان افراد مبتلا به اختلالات سلامت روان و ترس از دندان‌پزشکی یافت شده است. افرادی که از اختلالات سلامت روان رنج می‌برند، می‌توانند به دلیل بی‌توجهی به مراقبت روزانه از بهداشت دهان و دندان، با مشکلاتی مواجه شوند. برای مثال، مشکلاتی که ممکن است ایجاد شوند عبارتند از خشکی دهان، پوسیدگی دندان، درد فک، سرطان دهان و پریودنتیت (که هم‌چنین بیماری لثه نامیده می‌شود). در یک مطالعه بیست‌وپنج ساله، مشخص شد افرادی که از اختلالات سلامت روان رنج می‌برند، ۲٫۸ برابر بیشتر احتمال دارد دندان‌های خود را از دست بدهند.

در مطالعه‌ای در یک جامعه استرالیایی، مصاحبه‌ای نیمه‌ساختاریافته انجام شد که شامل مردان و زنان بالای هجده سال بود. هدف این بود که ببینیم چگونه داشتن چالش‌های سلامت روان بر سلامت کلی فرد تأثیر می‌گذارد، و عمدتاً بر سلامت دهان و دندان تمرکز داشت. نتایج نشان داد که عدم مراجعه به دندان‌پزشک برای جرم‌گیری و مسواک نزدن به‌طور کلی، منجر به بروز علائم پوسیدگی دندان می‌شود.

یافته‌ها نشان داد که افراد تمایل کمتری به مراجعه منظم به دندان‌پزشک داشتند، زیرا احساس می‌کردند که با آنها به شیوه متفاوت، ناعادلانه یا همراه با قضاوت رفتار خواهد شد. در یک نظرسنجی با حدود ۱۵۰ سؤال از گروهی شامل حدود ۱۷٬۰۰۰ نفر در مرکز ملی پژوهش افکار عمومی در دانشگاه شیکاگو، پرسیده شد. مشخص شد افرادی که با سلامت دهان و دندان ضعیف دست و پنجه نرم می‌کنند، متعلق به مناطق کم‌درآمد بودند، به‌طور منظم به دندان‌پزشک مراجعه نمی‌کردند و سلامت روان ضعیفی داشتند.

در مطالعه‌ای که شامل ۲٬۷۸۴ بیمار روانی و ۳۱٬۰۸۴ نفر از جمعیت عمومی به همراه ۱۳۱ پرستار بود، یک متخصص بهداشت دهان و دندان به این بیماران در مورد اهمیت بهداشت دهان و دندان آموزش داد. متخصص بهداشت دهان و دندان، با ارائه یک پاورپوینت بیست دقیقه‌ای، روش‌های صحیح تمیز کردن دندان‌ها را آموزش داد. بیماران روانی مشاهده کردند که بهداشت دهان و دندان آنها ضعیف است و پس‌از ارائه آن مطلب، مراقبت‌های دندانی آنها به طرز چشمگیری افزایش یافت. شاپل و همکارانش گزارش دادند که افراد مبتلا به اختلالات روانی اظهار داشتند که هیچ اقدامی برای سلامت دهان و دندان خود انجام نمی‌دهند. او دریافت که این افراد با درد مزمن دهان و دندان دست و پنجه نرم می‌کنند و این یک عامل استرس‌زا است که سطح سروتونین را کاهش می‌دهد و باعث می‌شود اختلالات سلامت روان آنها به یک چالش بزرگ‌تر تبدیل شود.

### ارتباط با زوال شناختی

شواهد محدودی، سلامت ضعیف دهان و دندان را با زوال شناختی مرتبط می‌داند. بااین‌حال، مسواک نزدن و التهاب لثه می‌توانند به‌عنوان پیش‌بینی‌کننده‌های خطر دمانس مورد استفاده قرار گیرند.

## جستارهای وابسته

* نخ دندان
* تنفس دهانی
* تنفس اجباری از طریق بینی
* لثه‌درمانی
* مسواک‌زدن دندان
* فهرست مباحث سلامت دهان و دندان
* فهرست مباحث پایه دندانپزشکی

## واژه‌نامه

## منابع

## پیوند به بیرون

* World Health Organization site on oral health

رده:بهداشت دهان
رده:پریودنتولوژی