شهرستان ساوه

**شهرستان ساوه** یکی از شهرستان‌های استان مرکزی ایران است که مرکز آن شهر ساوه است. این شهرستان از دو بخش به نام‌های مرکزی و نوبران تشکیل شده است.

از محصولات کشاورزی ساوه می‌توان به پسته، انار و طالبی اشاره نمود. شهرستان ساوه دارای ۱۰ هزار هکتار باغ انار می‌باشد که سالانه ۱۵۰ هزار تن انار از آن برداشت می‌شود.

## واژه شناسی

در گویش های ایرانی و برخی لهجه های فارسی آب به آو تبدیل شده و ساوه در اصل سابه بوده به معنی سه آبه نام اصلی ساوه به نام سه آبه یا سه آوه است

## جغرافیا

در تقسیمات کشوری جدید ایران که در سال ۱۳۱۶ شکل گرفت، ساوه شهرستانی تابع استان گیلان (یکم) شد. در بیستم مهر ۱۳۲۶ به تصویب هیئت‌وزیران، استان تهران تشکیل شد و شهرستان ساوه از گیلان جدا و به تهران ملحق شد. شهرستان ساوه اکنون دومین شهرستان استان مرکزی از نظر جمعیت است و از شمال به شهرستان زرندیه از شرق به استان قم از جنوب به شهرستان تفرش و از غرب به استان همدان محدود می‌شود.

**به نام خداوند جان و خرد**

**بنیاد ساوه‌شناسی**

**آنچه در سال‌های اخیر از شناخت اقلیم، رجال، دانش، فرهنگ و اسناد در باب کهن‌شهر ساوه در دسترس است، به رغم کوشش‌های گسترده دانشمندان و پژوهشگران ساوه‌شناسی، بسیار ناچیز، پراکنده و نامنسجم است. تأسیس مجموعه‌ای درخور با حضور مؤثّر پژوهشگران و فرهیختگان متخصّص حوزه‌های مرتبط و نیز حمایت‌های نافذ متولّیان امور و نیز پشتیبانی همه‌جانبه همه دغدغه‌مندان و علاقه‌مندان ساوه و ساوه‌شناسی، نخستین و مؤثّرترین قدم در این عرصة علمی ـ پژوهشی و فرهنگی ملّی است.**

**البته بنیادهای مختلف در حوزه‌های مختلف اقلیم‌شناسی (مانند بنیاد ایران‌شناسی، فارس‌شناسی و …)، رجال‌شناسی، علمی و … آثار و برکات محسوسی در حیطة اختصاصی خود داشته و دارند و این امر، مسبوق به سوابق درخشانی نیز هست؛ در این بین «بنیاد ساوه‌شناسی» نیز در زمره این نوع از مجامع علمی و پژوهشی، چشم‌انداز روشنی خواهد داشت؛ چراکه غوامض آثار و شخصیت رجال و نیز اقلیم و اماکن ساوجی چنان‌که جسته گریخته در آثار و میراث علمی ایران و اسلام بدان‌ها اشارات مختصر و مفصّلی رفته است، حکایت از وجود حلقات مفقوده در تاریخ علم و فرهنگ ساوه دارد و یکی از طرق شناسایی این آثار، همین میراث ملموس و ناملموس ایران و جهان اسلام است. ضمناً آنچه متواتراً در اذهان و افواه پژوهشگران از جنبه‌های ساوه‌شناسی وجود دارد نیز حاکی از این حقیقت معتنابه است.**

**عجالتاً آنچه در این مختصر، در باب جنبه‌ها و شاخه‌های «ساوه‌شناسی» مدّنظر نگارنده است و آنچه در «بنیاد ساوه‌شناسی» برای رسیدن به این مهمات، سهل الوصول است، به قرار ذیل است:**

**اقلیم‌شناسی: شناخت علمی و دقیق و معرّفی جنبه‌های ممتاز اقلیمی شهر ساوه؛ عبارت از دشت ساوه، حوزه‌های آبریز، کوه‌ها، باغستان‌ها، روستاهای ممتاز و … ؛**

**باستان‌شناسی: بررسی علمی و پژوهشی آثار و ابنیه تاریخی و باستانی و آثار موزه‌ای و نیز برنامه‌های تفصیلی شناخت و حفّاری تپّه‌های باستانی شهر ساوه با همکاری مجامع و نهادهای علمی مرتبط در راستای تدوین «تاریخ جامع ساوه»... ؛**

**رجال‌شناسی: کشف، شناخت و معرّفی رجال علمی، دینی، فرهنگی و ادبی ساوه؛**

**کتاب‌شناسی: کشف، شناخت و معرّفی و احیاء آثار رجال علمی، دینی، فرهنگی و ادبی ساوجی و اهتمام به تدوین کتب و مجموعه مقالات و نیز انتشار نشریات تخصّصی (فصلنامه، ماهنامه و …) در این حوزه و نیز تدوین «دانشنامة جامع ساوه‌شناسی» ؛**

**گویش‌شناسی: بررسی همه‌جانبه و اصولی گویش کهن ساوجی در کلیه سطوح زبانشناختی و به ویژه از حیث اتیمولوژی واژگانی و نیز شناخت گستره اقلیمی و تطبیقی گویش‌های همجوار و نیز شناخت و معرّفی آثار با گویش ساوجی؛**

**سندشناسی: اسناد مربوط به اماکن، رجال و اختصاصات تاریخی شهر ساوه در حال حاضر عمدتاً در مجموعه‌های خصوصی یا آرشیوهای اسناد ملّی همچون آستان قدس رضوی، کتابخانة ملّی، کتابخانه مجلس شورای اسلامی و سایر مراکز آرشیوی نگهداری می‌شود؛ تجمیع اسناد یا لااقل تجمیع دیجیتالی این اسناد در بنیاد ساوه‌شناسی مفید فواید بسیارِ علمی و پژوهشی است؛**

**کتابخانه تخصّصی یا تالار ویژه منابع ساوه‌شناسی: این تالار اعم از کتب مؤلّفان و دانشمندان ساوجی در ادوار کهن و نیز آثار نوین نویسندگان متأخّر اعم از کتب، مقالات، پایان‌نامه‌ها و … است و این مجموعه قطعاً در تسهیل امور علمی و پژوهشی نویسندگان و دانشمندان و علاقه‌مندان بسیار مؤثّر خواهد بود؛**

**بنیاد ساوه‌شناسی به مثابه یک جاذبه گردشگری: با وجود جاذبه‌های فراوان گردشگری در شهر ساوه، با توجّه به تجمیع جامع‌الاطراف موضوعات ساوه‌شناختی، قطعاً بنیاد ساوه‌شناسی به خودی خود یک جاذبة منحصر به فرد برای گردشگران داخلی و خارجی خواهد بود.**

**آنچه از جوانب و ساختار «بنیاد ساوه‌شناسی» در ذهن نگارنده است، محدود به مطالب مزبور نیست و این موارد به عنوان یک مقدّمة کوتاه، به محضر دانشمندان ارجمند ارائه گردیده است**

**ارسال کننده: آقای روح‌الله طهمورثی ساوجی کارشناس کتابخانه ملی مجلس شورای اسلامی تهران - ایران**

تهیه‌کننده: محمد شرافت ساوجی

## تقسیمات کشوری
* بخش مرکزی:
* دهستان طراز ناهید
* دهستان قره‌چای
* دهستان نورعلی بیک
* دهستان شاهسونکندی
* دهستان اندیس
نقاط شهری: آوه، ساوه
* **[[بخش نوبران]]**:
* دهستان کوهپایه (ساوه)
* دهستان بیات
* دهستان آق‌کهریز

نقاط شهری: غرق‌آباد، نوبران

## مردم‌شناسی
### مردم
جمعیت حاضر شهرستان ساوه به لحاظ ویژگیهای خاص از گروه‌های قومی مختلفی شکل گرفته است. برخی از آنها به دلیل مهاجرتهای اجباری در سده‌های اخیر به منطقه کوچ نموده و علاوه براین از دهه‌های قبل به دلیل رشد صنعتی و کشاورزی به‌این شهرستان مهاجرت نموده‌اند. اگر چه اهل ساوه از ابتدا فارس بوده‌اند، لکن امروزه گروه‌های قومی گوناگونی در شهر و نقاط روستایی آن ساکن هستند که توجه به آنها لازم می‌نماید. این گروه عبارتند از: شاهسونهای بغدادی که بعدها به شعبات دیگری به شرح زیر تقسیم شدندایلهای ساوه عبارتند از:ایل عرب خراسانی، ایل کرد، ایل کلهر، ایل سنگسر، ایل مغان و طایفه کله کوهی.

### زبان
از آنجا که گروه‌های مختلف قومی در شهرستان ساوه ساکن می‌باشند طبعاً زبان و گویشهای متفاوتی نیز رواج دارد. دراین بین شاهسونها و مغانها به ترکی، کرد کلهر به ترکی و فارسی، کله کوهیها به فارسی با لهجه شیرازی و سنگسریها با گویش خاص سنگسری تکلم می‌نمایند.

### جمعیت
بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان ساوه در سال ۱۳۹۵ برابر با ۲۸۳٬۵۳۸ نفر و ۸۷٬۴۴۴ خانوار بوده است.

## آثار تاریخی
بندانگشتی|250px|نمایی از مسجد جامع ساوه
بندانگشتی|200px|نمایی از ضریح و کاشی‌کاری‌های داخلی امامزاده سید اسحاق

نظر به اینکه ساوه یکی از شهرستان‌های باستانی ایران زمین است لذا آثار باستانی آن نسبتاً زیاد می‌بوده تا اینکه در حمله مغول و بعد به دست سپاهیان تیمور لنگ اکثر آن‌ها منهدم گردید.
* بازار ساوه - قدمت تاریخی دوره صفویه
* مسجد جامع ساوه - قدمت تاریخی دوره سلجوقی
* مناره مسجد جامع - قدمت تاریخی ۵۰۴ ه‍.ق
* مناره مسجد میدان - سدهٔ ۵ ه‍.ق
* مسجد سرخ یا انقلاب - قدمت تاریخی۴۵۳ ه‍.ق
* مسجد بازار ساوه - قدمت تاریخی دوره زندیه
* گنبد چهارسوق - قدمت تاریخی دوره صفویه
* قلعه دختر یا قیزقلعه - قدمت تاریخی دوران ساسانیان
* امامزاده سید اسحاق - (از نوادگان موسی کاظم- با سه واسطه) - قدمت تاریخی ۶۷۶ ه‍.ق
* بنای امامزاده سید حمزه - قدمت تاریخی دوره صفویه
* آرامگاه امامزاده فضل بن سلیمان - قدمت تاریخی دوره سلجوقی
* آرامگاه فاطمه بنت شجاع - قدمت تاریخی دوره صفویه
* بند شاه عباس - قدمت تاریخی قرن هفتم ه‍.ق
* امامزاده سید هارون - قدمت تاریخی قرن هفتم ه‍.ق
* امامزاده یونس - قدمت تاریخی اواخر قرن نهم
* آرامگاه اشموئیل پیغمبر - قدمت تاریخی دوره صفویه
* آرامگاه امامزاده نوح بن موسی بن جعفر - قدمت تاریخی دوره صفویه
* کاروانسرای آوه - قدمت تاریخی دوره صفویه
* کاروانسرای عبدالغفارخان (باغ شیخ) - قدمت تاریخی دوره زندیه
* کاروانسرای عبدالغفارخان (مجیدآباد) - قدمت تاریخی دوره زندیه
* تکیه باغ شیخ - قدمت تاریخی دوره قاجار
* گورستان رازین (سوسن نقین) - قدمت تاریخی هزاره اول قبل از میلاد
* گورستان کله دشت - قدمت تاریخی هزاره سوم قبل از میلاد
* پل‌های یک چشمه و هشت چشمه سرخده - قدمت تاریخی دوره صفویه

## جاذبه‌های طبیعی
* رودخانه مزلقان (مزدقان چای)
* رودخانه قره‌چای
* مسافرت مارکو پولو به چین (ازراه ساوه) /معروف‌ترین سیاح فرانسوی قرن هفتم میلاد ساوه تمدن هفتم قبلاً از میلاد مسیح ساوه ثبت جهانی شده است مهندس شرافت کتاب ریشه یامی ۱۵۰۰ جانام کهن مرتضی مؤمن زاده دکتر

## کشاورزی
بندانگشتی|میدان شهرداری ساوه
شهرستان ساوه در استان مرکزی، شهرستان نی‌ریز در استان فارس و شهرستان فردوس در استان خراسان جنوبی به ترتیب از مقام‌های اول تا سوم تولید انار در ایران هستند بنابراین نی ریز دومین تولیدکننده انار ایران و رتبه اول تولید انار در استان فارس دارد.

## نگارخانه


File:Street Ekbatan Saveh.jpg|نمایی از ورودی خیابان اکباتان (امام) از میدان مجسمه (شهدا) ساوه - سال ۱۳۴۱
پرونده:Masjed_jame-saveh.jpg|قدیمی‌ترین عکس از مسجد جامع ساوه
پرونده:Ghalee-dokhtar-saveh.JPG|قلعه دختر ساوه
پرونده:Hayat-sharghi-emamzadeh.JPG|حیاط شرقی امامزاده سید اسحاق ساوه
پرونده:Center_Site_Azad_University_saveh.JPG|سایت مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی ساوه
پرونده:Azadi-Saveh.JPG|میدان آزادی ساوه


[900px|بندانگشتی|وسط|سراسرنمای [سد الغدیر پس از سرریز شدن و تکمیل ظرفیت، خرداد ۱۳۹۸]]

## جستارهای وابسته
* ساوه
* فهرست شهرستان‌های ایران

## منابع


ساوه
ساوه