دیوان حافظ (تصحیح خانلری)

***دیوان خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی*** یکی از تصحیح‌های مهم دیوان حافظ به‌اهتمام پرویز ناتل خانلری است که در سال ۱۳۵۹ منتشر شد. این تصحیح بر مبنای چهارده نسخهٔ خطّی است.

**دیوان حافظ (تصحیح خانلری)**، همچنین شناخته‌شده به عنوان **دیوان دوجلدی حافظ**، یکی از معتبرترین ویرایش‌های علمی دیوان غزلیات خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی است که توسط دکتر پرویز ناتل خانلری، ادیب، زبان‌شناس و شاعر ایرانی، تصحیح و منتشر شده‌است. این ویرایش بر پایه بررسی و مقایسه ۱۴ نسخه خطی کهن از دیوان حافظ تهیه شده و به دلیل روش علمی و دقت بالا، به عنوان مرجعی استاندارد در مطالعات حافظ‌شناسی شناخته می‌شود. خانلری سه ویرایش از دیوان را در سال‌های ۱۳۳۷، ۱۳۴۹ و ۱۳۵۹ خورشیدی منتشر کرد، با عنوان «غزل‌های خواجه حافظ شیرازی». این روش توسط بسیاری از حافظ‌پژوهان به عنوان یکی از پنج تصحیح برتر یا حتی برترین تصحیح دیوان حافظ شناخته می‌شود. چاپ نخست این کتاب در سال ۱۳۵۹ خورشیدی (۱۹۸۰-۱۹۸۱ میلادی) توسط بنیاد فرهنگ ایران منتشر شد و چاپ‌های بعدی آن توسط نشر خوارزمی صورت گرفت.

## تاریخچه تصحیح
پرویز ناتل خانلری (زاده ۱۲۹۲ خورشیدی در تهران، درگذشته ۱۳۶۹ خورشیدی) در سال ۱۳۳۷ خورشیدی (۱۹۵۸ میلادی)، در مقدمه‌ای بر غزل‌های حافظ، از آرزوی خود برای تهیه یک دیوان کامل بر اساس نسخه‌های قدیمی سخن گفت. این پروژه پس از ۲۲ سال تحقیق و بررسی مداوم، در سال ۱۳۵۹ خورشیدی به سرانجام رسید. خانلری که علاوه بر فعالیت‌های ادبی، در زمینه سیاست نیز فعال بود، این تصحیح را با تمرکز بر نسخه‌شناسی و مقایسه دقیق دست‌نویس‌های کهن انجام داد. این رویکرد علمی، برخلاف برخی ویرایش‌های پیشین که بر پایه تفسیرهای شخصی بودند، بر پایه شواهد نسخه‌ای استوار است.

## روش تصحیح
تصحیح خانلری بر پایه مقایسه ۱۴ نسخه خطی قدیمی از دیوان حافظ انجام شده‌است. در این ویرایش، غزل‌ها به ترتیب الفبایی حرف پایانی قافیه‌ها مرتب شده‌اند. متن اصلی غزل‌ها در صفحات سمت راست کتاب قرار دارد و در صفحات مقابل، نشانه‌های نسخه‌های مبنا، ترتیب ابیات در نسخه‌ها، و اختلافات در ضبط کلمات و عبارات آورده شده‌است. این روش اجازه می‌دهد تا محققان به راحتی تفاوت‌های نسخه‌ای را بررسی کنند. در این کتاب از افزودن تفسیرهای ذهنی پرهیز شده‌است.

### نسخه‌های مورد استفاده
خانلری تصحیح خود را بر پایه ۱۴ نسخه خطی کهن (مکتوبه) استوار کرد که همگی تا سال ۸۳۶–۸۳۷ هجری قمری تاریخ‌گذاری شده‌اند. این نسخه‌ها از کتابخانه‌های معتبر مانند ترکیه، موزه بریتانیا، و مجموعه‌های خصوصی در ایران انتخاب شدند. فهرست نسخه‌ها به همراه نشانه‌ها (برای ارجاع در کتاب)، مکان نگهداری، تاریخ استنساخ و تعداد غزل‌های موجود در آن‌ها عبارتند از:

* بیاض مکتوبه ۸۱۱ ه. (نشانه 'الف')، کوپرولو احمد، ترکیه، شامل ۳۶ غزل.

* مجموعه مکتوبه ۸۱۳ ه. (نشانه 'ب')، ایاصوفیه، ترکیه، شامل ۴۵۵ غزل.

* مجموعه ۸۱۳–۸۱۴ ه. (نشانه 'ج')، موزه بریتانیا، لندن، شامل ۱۵۲ غزل.

* مجموعه مکتوبه ۸۱۶ ه. (نشانه 'د')، ایاصوفیه، ترکیه، شامل ۱۵۳ غزل.

* نسخه مکتوبه ۸۱۸ ه. (نشانه 'ه')، آصفیه حیدرآباد، شامل ۴۱۵ غزل.

* مجموعه مکتوبه ۸۰۷ ه. (نشانه 'و')، آکادمی تاجیکستان، شامل ۴۱ غزل.

* مجموعه قرن نهم هجری (نشانه 'ز')، قویون‌اوغلو، ترکیه، شامل ۳۵۷ غزل.

* مجموعه مکتوبه ۸۲۱ ه. (نشانه 'ح')، مملوکه دکتر مهدوی، تهران.

* نسخه مکتوبه ۸۲۲ ه. (نشانه 'ط')، توپ‌قاپوسرای، ترکیه، شامل ۴۴۲ غزل.

* نسخه گورکهپور مکتوبه ۸۲۴ ه. (نشانه 'ی')، مملوکه خانواده سبزپوش، شامل ۴۳۵ غزل.

* نسخه نورعثمانیه مکتوبه ۸۲۵ ه. (نشانه 'ک')، ترکیه، شامل ۴۹۶ غزل.

* سفینه مکتوبه ۸۲۷ ه. (نشانه 'ل')، نسخه خلخالی (مبنای چاپ قزوینی)، تهران، شامل ۴۹۵ غزل.

* سفینه مکتوبه ۸۳۶ ه. (نشانه 'م')، مملوکه دکتر مهدوی، تهران.

* سفینه ۸۱۷–۸۳۸ ه. (نشانه 'ن')، مملوکه سلطان القرائی، تهران، شامل ۴۷ غزل.

برخی از این نسخه‌ها مانند 'الف'، 'و'، 'م' و 'ن' به صورت جنگ (مجموعه‌های مختلط) هستند. خانلری همچنین برای مقایسه از نسخه‌های بعدی مانند 'ب' و 'ی' (که در ویرایش‌های ۱۳۵۲ و ۱۳۵۴ استفاده شده بودند) بهره برد، اما پایه اصلی را نسخه‌های کهن قرار داد.

### رویکرد مقایسه‌ای
خانلری نسخه‌ها را لایه‌به‌لایه مقایسه کرد تا متنی انتقادی (critical text) برقرار کند. او غزل‌ها را به دو بخش تقسیم کرد:

* **بخش اصیل:** شامل ۴۸۶ غزل که در حداقل سه تا چهار نسخه اصلی موجود بودند و انتساب آن‌ها را به حافظ محرز می‌دانست.

* **بخش ملحقات:** شامل ۳۸ غزل مشکوک که تنها در یک یا دو (گاهی سه) نسخه یافت می‌شدند یا در دیوان شاعران دیگر (مانند مسعود سعد سلمان یا سلمان ساوجی) ثبت شده بودند.

ترتیب غزل‌ها بر اساس الفبایی حرف پایانی قافیه‌ها بود تا دسترسی آسان‌تر شود. در کتاب دوجلدی، متن اصلی در صفحات سمت راست قرار دارد و در صفحات مقابل، نشانه نسخه‌های مبنا، ترتیب ابیات و اختلافات ضبط کلمات ثبت شده است. این روش امکان بررسی دقیق تفاوت‌های نسخه‌ای را فراهم می‌کند.

### معیارهای اصالت

* **کثرت و حضور در نسخه‌ها:** غزل باید در حداقل سه نسخه ثبت شده باشد تا اصیل تلقی شود. حضور در یک یا دو نسخه، حتی اگر کهن باشد (مانند نسخه آصفیه ۸۱۸ ه. یا نورعثمانیه ۸۲۵ ه.)، کافی نیست.

* **سبک و شیوه:** غزل‌هایی که «دور از شیوه خواجه و سست و مبتذل» بودند، حتی اگر در نسخه‌های کهن باشند، به ملحقات منتقل می‌شدند.

* **عدم تعارض با منابع دیگر:** اگر غزلی در دیوان شاعران دیگر ثبت شده باشد، انتساب به حافظ رد می‌شود.

## محتوا
دیوان دوجلدی حافظ شامل دو جلد است:

* **جلد اول:** غزلیات، شامل متن ۴۸۶ غزل اصلی حافظ.

* **جلد دوم:** ملحقات غزلیات، قصاید، مثنویات، قطعات و رباعیات، همراه با توضیحات اضافی.

کتاب در مجموع حدود ۱۲۵۵ صفحه دارد.

## انتشار

* **چاپ نخست:** بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۹ خورشیدی.

* **چاپ دوم و بعدی:** نشر خوارزمی، از سال ۱۳۶۲ خورشیدی (۱۹۸۳-۱۹۸۴ میلادی) به بعد.

## اهمیت و انتقادها
این تصحیح به دلیل روش علمی و عدم افزودن تفسیرهای شخصی، از اهمیت بالایی در مطالعات ادبیات فارسی برخوردار است. اغلب محققان و پژوهشگران از این ویرایش به عنوان مرجع استاندارد برای نقل غزل‌های حافظ استفاده می‌کنند و اعتبار آن همچنان حفظ شده‌است.

علی‌رغم اعتبار، تصحیح خانلری محدودیت‌هایی دارد:

* **محدودیت زمانی:** خود را به نسخه‌های تا تاریخ ۸۳۶–۸۳۷ هجری محدود کرد و از این تاریخ فراتر نرفت، در حالی که نسخه‌های بعدی (مانند بادلیان ۸۴۳، چستربیتی ۸۵۳، مجلس شورای ملی ۸۵۴) می‌توانستند غزل‌های ملحق را تأیید کنند.

* **نادیده گرفتن برخی منابع و همچنین کشف منابعی پس از درگذشت ایشان:** منابع کهن مانند مجموعه لطایف و سفینه ظرایف (شامل ۱۲۷ غزل از ۷۵۲–۸۰۴ ه.)، لطایف اشرافی، بیاض تاج‌الدین وزیر (۷۸۲ ه.)، و نسخه خدابخش پتنا (۸۱۶ ه.) نادیده گرفته شدند. همچنین در زمان حیات دکتر ناتل خانلری، برخی نسخه‌های خطی (از جمله دیوان حافظ (نسخه 801 قمری) و دیوان حافظ (نسخه 803 قمری) و بیاض علا مرندی هنوز کشف نشده بودند و بالطبع، او به این نسخه‌ها دسترسی نداشت. البته این موضوع نقص کار او تلقی نمی‌شود اما باعث می‌شود که دیگر کامل‌ترین تصحیح با لحاظ اقدم نسخ به حساب نیاید.

این روش علمی، دیوان خانلری را به مرجعی استاندارد تبدیل کرده، اما تحقیقات بعدی (مانند تصحیح نیساری با ۵۱ نسخه) بر پایه آن گسترش یافته‌اند. همچنین با کشف نسخه‌های تازه‌تر، دامنه‌ی تصحیح‌ها گسترش بیشتری یافته‌است.

## نقد
نذیر احمد این تصحیح را مفصلاً بررسی کرده است.

انتقادهای نذیر احمد (در مقاله ایران‌نامگ):

* محدود کردن به تاریخ خاص پایه محکمی ندارد و می‌تواند غزل‌های اصیل را حذف کند.

* غزل‌هایی که تنها در یک نسخه ثبت شده‌اند، می‌توانند اصیل باشند، به ویژه اگر کهن باشند.

* حذف بر اساس سبک بدون قرینه کافی خطرناک است.

## منابع

* ناتل خانلری، پرویز. *دیوان حافظ*. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۹.

* ناتل خانلری، پرویز. *دیوان حافظ*. تهران: خوارزمی، ۱۳۶۲.

* 

* 

## پانویس

## پیوند به بیرون

* نظری در دیوان حافظ چاپ دکتر خانلری - IranNamag

## منابع

رده:تصحیح‌های دیوان حافظ
رده:کتاب‌های ۱۳۵۹