کتاب‌شناسی حسین بن علی

**کتاب‌شناسی حسین بن علی**، فهرستی است از کتاب‌هایی که با محوریت حسین بن علی نگارش یافته‌اند. در پژوهشی از محمد اسفندیاری دربارهٔ کتاب‌شناسی حسین بن علی، کتاب‌شناسیِ کتاب‌شناسی‌ها در این‌باره انجام شده و چهل و سه کتاب‌شناسی دربارهٔ حسین بن علی به‌دست آمده‌است. این کتاب‌شناسی‌ها شامل کتاب یا بخشی از یک کتاب یا مقاله هستند. بیشترِ این کتاب‌شناسی‌ها فاقد روشی علمی و دارای کاستی‌اند. کامل‌ترینِ آن‌ها، بخشی از کتاب *مُعجَمَ ما کُتِبَ عَنِ الرَّسولِ و أهلِ بَیْتِ صَلَواتُ اللهِ عَلَیهِم* اثر عَبدُالْجَبّار اَلرِّفاعی است که معرفی ۳۲۱۵ کتاب و مقاله را دربردارد، هرچند کاستی‌هایی هم در آن دیده می‌شود. محمدحسین صادق‌پور تعداد ۱۵ کتاب‌شناسیِ دیگر نیز بر پژوهش اسفندیاری افزوده‌است.

## زندگی‌نامه
در سده‌های نخست هجری، روایت زندگی حسین بن علی نظیر دیگر اهل بیت رایج بوده‌است. بعضی از این آثار، به حسین بن علی اختصاص دارند. بعضی دیگر، شرح‌حال وی را به‌همراه دیگر پیشوایان و بزرگان شیعه بیان کرده‌اند؛ از جمله *[[مقاتل الطالبیین|مَقاتِلُ الطّالِبیین]]* اثر محمد بن علی بن حمزه علوی (د. ۲۸۷ ه‍.ق)، *[[مقاتل الطالبین|مَقاتِلُ الطّالِبیین]]* اثر ابوالفرج اصفهانی (د. ۲۸۹ ه‍.ق) و *اَلْمُبَیَّضَة* اثر ابوالعباس بن عمار ثقفی (د. ۳۱۹ ه‍.ق). پس از آن، زندگی‌نامه‌نویسی با رویکرد مذهبی و کلامی رواج یافت؛ نظیر *[[شرح الاخبار|شَرحُ الْأخبار]]* اثر قاضی نعمان (د. ۳۶۳ ه‍.ق) فقیه اسماعیلی، *[[تحف‌العقول|تُحَفُ الْعُقول]]* اثر ابن شعبه حرانی (د. ۴۱۳ ه‍.ق)، *[[الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد|اَلْإرشاد]]* اثر شیخ مفید (د. ۴۱۳ ه‍.ق) با تمرکز بر موضوعات کلامی امامیه، *[[نزهة الناظر|نُزهَةُ النّاظِر]]* اثر حُلوانی (سدهٔ پنجم هجری)، *[[فرائد السمطین|فَرائِدُ السِّمْطَیْن]]* اثر امام الحرمین جوینی (د. ۴۷۸ ه‍.ق) متکلم اشعری، اَلإحتِجاج اثر احمد طبرسی با تمرکز بر مباحثات و مناظرات، *[[الخرائج و الجرائح|اَلْخَرائِجُ وَ الْجَرائِح]]* اثر قطب‌الدین راوندی (د. ۵۷۳ ه‍.ق)، *[[مناقب آل ابی‌طالب|مَناقِبُ آلِ ابی‌طالب]]* اثر ابن شهرآشوب (د. ۵۸۸ ه‍.ق) با تمرکز بر مناقب و کرامات، *[[کشف الغمه فی معرفه الائمه|کَشْفُ الْغُمَّة فی مَعرِفَةِ الأئِمَّة]]* اثر علی بن عیسی اِربِلی (د. ۶۹۲ ه‍.ق)، *[[الائمه الاثنی عشر|اَلْأئِمَةُ الْإثنیٰ عَشَر]]* اثر ابن طولون (د. ۹۵۳ ه‍.ق) فقیه حنفی و *[[سبل الهدی|سُبُلُ الْهُدیٰ]]* اثر محمد بن یوسف صالحی شامی (سدهٔ دهم هجری). ابن عساکر در تاریخ دمشق بخش مفصلی را به زندگی‌نامهٔ حسین بن علی اختصاص داده‌است. شیخ مفید بخش عمده‌ای از کتاب *اَلْإرشاد* خود را به زندگی و قتل حسین بن علی اختصاص داده‌است و به گفتهٔ متیو پیرس، همین موضوع بر سودمندی کتاب *الارشاد* برای رهبران مذهبی افزوده‌است.

## مقتل‌ها، مزار و مرثیه
[بندانگشتی|نگاره‌ای از جلد کتاب ''[روضة الشهداء*. این کتاب [[مقتل|مقتلی]] است نوشتهٔ [[حسین واعظ کاشفی]] که به‌سال ۹۰۸ ه‍.ق تألیف شد و بخش اعظم آن به سرگذشت حسین بن علی و [[نبرد کربلا|وقایع کربلا]] می‌پردازد.]]
*مقتل الحسین،* یا اختصاراً «مقتل»، به معنای *کشتن‌گاه حسین* نام دسته‌ای از کتاب‌هاست که رویدادهای [[نبرد کربلا]] و کُشته‌شدن حسین بن علی در آن شرح داده شده‌است. [[رسول جعفریان]] پنج مقتل را، که در قرن دوم تا اوایل قرن چهارم هجری نوشته شده‌اند، از [[منبع اولیه|منابع اولیهٔ]] قابل توجه می‌داند. این مقتل‌ها را [[ابومخنف|اَبومِخْنَف]]، [[محمد بن سعد بن منیع|ابن سعد]]، [[احمدبن یحیی بلاذری|بَلاذُری]]، [[ابوحنیفه دینوری|دینوَری]] و [[ابن اعثم]] نوشته‌اند. از کهن‌ترین مقتل‌های دست اول، مقتل‌الحسین [[جابر بن یزید جعفی|جابر بن یزید جُعْفی]] (د. ۱۲۸ ه‍.ق)، از اصحاب [[محمد باقر]] و [[جعفر صادق]] است. شاگرد جابر جعفی، [[ابومخنف]] (د. ۱۵۷ ه‍.ق)، با گردآوری تمام اقوال و روایات بدون دخیل کردن رویکرد مذهبی، مقتلی را نگاشت که به‌جهت دقت و صحت در نقل مطالب، مورد اعتماد مورخان بعدی قرار گرفت. این اثر، کهن‌ترین منبع تاریخیِ دست اولِ در دسترس است که به‌طور تقریباً کامل از دو طریق کتاب *تاریخ طبری* و کتاب *اَلْاِرشاد* [[شیخ مفید]] روایت شده‌است.

به‌جز نسخهٔ خطی از کتاب [[ابومخنف]] که در برلین نگهداری می‌شود و [[لئورا وچا ولیری]] آن را تماماً معتبر نمی‌داند، مهم‌ترین منابع در این زمینه، [[محمد بن جریر طبری|طبری]] و [[احمدبن یحیی بلاذری|بلاذری]] هستند. روایات طبری در این زمینه به سه دسته تقسیم می‌شوند:
# روایاتی که در کتاب ابومخنف (د. ۱۵۷ ه‍.ق) و از شاهدان عینی واقعه نقل شده‌اند.
# روایات متعددی که از [[هشام بن محمد کلبی|هِشام بن محمّد کَلْبی]] نقل شده و او نیز اکثراً از استادش، ابومخنف نقل کرده‌است.
# روایاتی از محدثان دیگر که اکثراً اطلاع مهمی به‌دست نمی‌دهند.

بلاذری همان منابع طبری را به‌کار گرفته، اما آن‌ها را خلاصه کرده‌است. او آن روایت‌ها را بزرگ‌نمایی می‌داند و علاوه بر آنان روایت‌های دیگری نیز دارد؛ ولیری بر این باور است که تاریخ‌نگاران دیگر مانند [[ابوحنیفه دینوری|دینوری]]، [[یعقوبی]]، ابن عبد رُبَیْحه و غیره، اطلاع خاص دیگری به دست نمی‌دهند؛ چون روایت‌هایشان را از ابومخنف گرفته‌اند. شیعیان آثاری را معتبر می‌دانند که مؤلفان‌شان گرایش‌های شیعی دارند. بیشتر این روایت‌ها از اثر [[شیخ مفید]] سرچشمه گرفته‌اند که مبتنی بر روایت ابومخنف است. در سدهٔ سوم هجری، مقتل‌نویسی با رویکرد اِخباری ادامه یافت؛ [[یعقوبی]] و [[طبرانی]] به بیان حوادث کربلا پرداختند و [[ابواسحاق نهاوندی]] (د. ۲۶۹ ه‍.ق)، [[ابراهیم بن محمد ثقفی]] (د. ۲۸۳ ه‍.ق) و [[دینار غلابی|محمد غَلّابی]] (د. ۲۹۸ ه‍.ق) نیز، برای نمونه، به مقتل‌نویسی با این رویکرد پرداختند.

در سدهٔ چهارم هجری، به‌سبب دسترسی راحت‌تر به روایات و نیز تشدید جهت‌گیری‌های مذهبی و کلامی، مقتل‌نویسی اِخباری جای خود را به بیان مباحث اعتقادی دربارهٔ کشته شدن حسین بن علی داد که برای نمونه می‌توان از *خِصال* اثر [[شیخ صدوق]] (د. ۳۸۱ ه‍.ق) نام برد. در این دوره آثاری تحت عنوان *زیارة یا مزار ابی‌عبدالله الحسین،* دربارهٔ فضیلت عزاداری، گریستن و [[زیارت]] قبر حسین تألیف شد؛ نظیر آثار [[ابوطالب انباری|عبیدالله بن ابی‌زید انباری]] (د. ۳۵۶ ه‍.ق)، محمد بن عباس غاضری و [[ابوالمفضل شیبانی|ابُوالْمُفَضَّل شیبانی]] (د. ۳۸۷ ه‍.ق). معروف‌ترین اثر از این زمره *کامِلُ الزّیارات* اثر [[ابن قولویه|ابن قولِوَیْهْ]] (د. ۳۶۹ ه‍.ق) است. حتی در میان غیرشیعه نیز [[ابواسحاق اسفراینی]] (د. ۴۱۸ ه‍.ق) به این موضوع پرداخته‌است.

در سده‌های بعد، آثار این حوزه متأثر از نوشته‌های سدهٔ چهارم بوده‌است. ازجمله آثار مطرح سده‌های بعد، *مَقتَلُ الْحُسَیْن* اثر [[موفق بن احمد خوارزمی|مُوَفَّق بن احمد خوارزمی]] (د. ۵۶۸ ه‍.ق) از [[حنفی|حنفیان]] مایل به شیعه است. در سدهٔ هفتم هجری نیز اثر مشهور *لُهوف* توسط [[سید بن طاووس]] (د. ۶۶۴ ه‍.ق) با رویکرد مرثیه بر حسین بن علی نگاشته شده‌است. در همین زمان، [[اهل سنت]] نیز آثاری نظیر *دُرَرُ السِّمط فی خَبَرِ السِّبط* را در مرثیه بر حسین بن علی نگاشته‌اند. در قرن هفتم هجری، روایت‌های ساختگی و رمانتیک به شرح مقتل اضافه شد. این اغراق‌ها و روایت‌های ساختگی توسط [[اسماعیل بن کثیر|ابن کثیر]] مورد نکوهش تندی قرار گرفت.

در سدهٔ نهم و دهم هجری فارسی‌نویسی در مجالس مذهبی رونق یافت و استقرار [[ایران صفوی|صفویه]] نیز آن را تشدید کرد. ازجمله آثار این دوره، *رُوضَةُالشُّهَداء* اثر [[حسین واعظ کاشفی]] (د. ۹۱۰ ه‍.ق) است که در اواخر عصر [[تیموریان|تیموری]] برای مجالس عزاداری حسین بن علی نگاشته شد و مطالب آن فاقد سند است. این اثر به‌منظور شوراندن و پروراندن احساسات شنوندگان تألیف شده‌است و نقطهٔ عطفی در عزاداری به زبان فارسی به‌شمار می‌رود. این اثر جریانی ادبی را در [[ادبیات فارسی]] ایجاد کرد که تاکنون تداوم یافته‌است؛ به‌طوری که مفهوم [[روضه]] و روضه‌خوانی با این اثر وارد ادبیات و فرهنگ فارسی‌زبانان شده‌است. در سدهٔ دهم، حسین ندایی یزدی نیشابوری *روضةالشهداء* را به نظم درآورد و پس از [[محمد فضولی]] (د. ۹۷۰ ه‍.ق) با تألیف *حَدیقَةُالسُّعَداء* آن را به [[ترکی آذربایجانی]] ترجمه کرد. همچنین [[محتشم کاشانی]] (د. ۹۹۶ ه‍.ق) با سرودن [[ترکیب‌بند]] با مطلع «[[باز این چه شورش است]]»، [[مرثیه|مرثیه‌سرایی]] منظوم را متحول ساخت.

== آثار معاصر ==
در دورهٔ معاصر، با قوت گرفتن حرکت‌های انقلابی و اصلاحی در جهان اسلام، قیام حسین بن علی دستمایهٔ آثاری روشنگرانه از این سنخ شد. ازجمله *اَلْحُسَیْن، اَبُوالشُّهَداء* اثر [[عباس محمود عقاد]] با رویکردی جریان‌نگر و *ثَورَةُ الْحُسَیْن فِی الْوجدانِ الشَّعبی* اثر [[محمدمهدی شمس‌الدین]] با اطلاق کلمه «ثوره» ([[انقلاب]]) به حرکت حسین و *نَهضَتُ الْحُسَین* اثر [[سید هبة الدین شهرستانی|هِبَةُالدّین حسینی شهرستانی]] به زبان عربی نگارش شد. همچنین در [[ایران]] آثاری چون *شهید جاوید* اثر [[نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی]] با رویکرد قیام برای تشکیل حکومت و *حسین وارث آدم* اثر [[علی شریعتی]] با تأکید بر خون [[شهید]] در آغازگری حرکت انقلابی مردمی تأکید کرده‌است. [[مرتضی مطهری]] نیز در *تحریفات عاشورا* و *حماسهٔ حسینی* به رویکرد پیرایش تحریف و خرافه و الگوگیری از قیام حسین پرداخته‌است. پس از [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران|انقلاب ایران]] نیز آثار فراوانی با مضمون قیام حسین بن علی برای مبارزه با جور ظالم تدوین شده‌است؛ از جمله دائرةالمعارف موضوعی با عنوان *دائرةالمعارف الحسینیه* اثر محمدصادق محمد کرباسی و *فرهنگ عاشورا* از [[جواد محدثی]] در این زمره است.

یک جریان دیگر با هدف پیرایش تحریف و خرافه از عزاداری در سده‌های اخیر شکل گرفته‌است. منتقدانی نظیر مرتضی مطهری در کتاب *حماسهٔ حسینی* می‌گویند که نبرد کربلا در برخی از منابع به‌خصوص کتاب‌هایی نظیر *روضةالشهداء* اثر حسین واعظ کاشفی، *مُحْرِقُ الْقُلوب* اثر [[مهدی نراقی]]، و *اَسرارُ الشَّهادَة'' اثر فاضل دربندی که در سده‌های اخیر برای مجالس روضه و عزا نوشته شده، به‌شدت دچار تحریف شده‌است.

## فهرستی از آثار
برخی از آثار با موضوع حسین بن علی عبارتند از:

## جستارهای وابسته
* حسین بن علی
* عاشورا
* واقعه کربلا
* عزاداری محرم

## یادداشت‌ها


## پانویس

رده:کتاب‌شناسی شیعه
رده:کتاب‌شناسی‌های افراد
رده:کتاب‌های درباره حسین بن علی