آلبرت ژوزف گاستایگر

**آلبرت یوزف گاستایگر**  (۲۸ مارس ۱۸۲۳ اینسبروک، اتریش – ۵ ژوئیه ۱۸۹۰ بولزانو، ایتالیا)، مشهور به **گاستایگر خان**، مهندس اتریشی و استاد مهندسی در مدرسه دارالفنون بود. وی بین سال‌های ۱۸۶۰ تا ۱۸۸۸ مدیریت پروژه‌های ساختمانی دولت قاجار را بر عهده داشت.

## زندگی‌نامه
آلبرت یوزف گاستایگر در ۲۸ مارس ۱۸۲۳ در شهر اینسبروک در اتریش متولد شد. تحصیلات ابتدایی خود را در همان شهر گذراند و سپس فلسفه را در ورونا و مهندسی را در دانشگاه فنی وین فرا گرفت. او در سال ۱۸۴۶ به خدمت دولتی اتریش پیوست و در پروژه‌های مختلف راه‌آهن، جاده‌سازی و تنظیم مسیر رودخانه‌ها مشارکت داشت. گاستایگر مدتی در ساخت راه‌آهن زیمِرینگ ــ نخستین راه‌آهن کوهستانی جهان ــ بر روی پل‌ها و تونل‌ها کار کرد.
پس از آنکه دولت اتریش راه‌آهن‌های دولتی را به شرکت‌های فرانسوی فروخت، او شغل خود را از دست داد. در همین زمان، جان داوود خان که برای استخدام متخصصان اتریشی به وین رفته بود، او را برای خدمت در ایران به کار گرفت. گاستایگر پس از گذراندن دورهٔ فشردهٔ آموزش زبان فارسی، در ۳۰ سپتامبر ۱۸۶۰ وارد تهران شد.

## فعالیت‌های مهندسی در ایران
نخستین پروژهٔ مهندسی گاستایگر در ایران ساخت نخستین جادهٔ استاندارد به سبک اروپایی بود که تهران را به سلطنت‌آباد (تجریش) متصل می‌کرد و به جاده شمیران شهرت یافت.

مهم‌ترین مأموریت او، احداث جادهٔ مازندران در فاصلهٔ ۱۸۶۴ تا ۱۸۶۸ میلادی (۱۲۸۱–۱۲۸۵ قمری) بود. این پروژه شامل به‌کارگیری ۱۶۰۰ کارگر و پیشاهنگ، ساخت ۲۷ پل و **نخستین تونل ایران** بود. مسیر امروزی جادهٔ چالوس تا حد زیادی از مسیر تعیین‌شدهٔ او پیروی می‌کند.

در پی موفقیت این پروژه، ناصرالدین‌شاه او را به مقام میرپنج (سرتیپ) ارتقا داد و عنوان خان به او اعطا کرد.

او همچنین طراح بسیاری از بناهای تهران در دورهٔ قاجار بود، از جمله تکیه دولت که در سال ۱۸۶۸ ساخته شد و محل برگزاری تعزیه بود.

در سال ۱۸۷۰، هنگام تصمیم شاه برای زیارت کربلا، گاستایگر جادهٔ مسیر همدان–کرمانشاه–مرز عثمانی را تعمیر و بازسازی کرد و همچنین جادهٔ کنگاور–قم–تهران را برای استفاده آماده ساخت.

در ۱۸۷۳، او در معیت شاه در نمایشگاه جهانی وین ۱۸۷۳ شرکت کرد. سال بعد، در ۱۸۷۴، با انحلال گروه مهندسانش از خدمت ایران بازنشسته شد و به اتریش بازگشت.

گاستایگر در سال ۱۸۷۸ همراه هیئت نظامی اتریش که برای سازمان‌دهی ارتش ایران بازمی‌گشت، دوباره وارد استخدام دولت ایران شد و پس از آن به ساخت جادهٔ قزوین پرداخت.

در ۱۸۸۱، سفر بازرسی او به بلوچستان منجر به تألیف کتابی ارزشمند دربارهٔ شرایط جغرافیایی، فرهنگی و اقتصادی آن منطقه شد.

در ۱۸۸۶ موظف شد بخش ایرانی جادهٔ مشهد–عشق‌آباد را بسازد، اما در غیاب او برخی مأموران ایرانی که بودجه را اختلاس کرده بودند وی را متهم به دزدی کردند. او که سخت دل‌آزرده شده بود، در ۱۸۸۸ از خدمت ایران برکنار شد و برای همیشه به اتریش بازگشت.

گاستایگر در ۵ ژوئیهٔ ۱۸۹۰ در شهر بولتسانو درگذشت.

## فعالیت‌های آموزشی
گاستایگر خان از نخستین مدرسان مهندسی در دارالفنون بود و نقش مهمی در آموزش مهندسان ایرانی در حوزه‌های راه‌سازی، پل‌سازی و نقشه‌برداری داشت. او از سال ۱۸۶۰ تا سال ۱۸۸۸ ــ جز در دورهٔ کوتاه بازگشت به اتریش بین ۱۸۷۴ تا ۱۸۷۸ ــ در ایران فعال بود.

## مجموعه آثار هنری
در مدت اقامتش در ایران، گاستایگر خان مجموعه‌ای ارزشمند از هنر دوران قاجار گردآوری کرد و پس از بازگشت به اتریش، این آثار را به موزه شهر اینسبروک اهدا نمود.

در سال ۲۰۲۰، در موزه ایالتی تیرول نمایشگاهی با عنوان **مونس العشاق** (Trost der Liebenden) برگزار شد. کیوریتوری این نمایشگاه بر عهده طرلان رفیعی و یاشار صمیمی مفخم بود و کلکسیون آثار قاجاری گاستایگر خان در کنار آثار هنرمندان ایرانی به نمایش درآمد.

همچنین کتابی با همین عنوان توسط انتشارات موزه و به قلم کیوریتورها منتشر شد که زندگی، آثار و مجموعه گردآوری شده توسط گاستایگر خان را بررسی می‌کند.

کتابی دیگر دربارهٔ خاطرات او با عنوان *آلبرت گاستایگر خان، سفرنامه‌ای از ایران به تیرول* (Albert Gasteiger Khan (1823–1890): Reisebriefe aus Persien nach Tirol) منتشر شده است.

## فهرست برخی آثار اهدایی گاستایگر خان
براساس گزارش موزه Tiroler Landesmuseum Ferdinandeum:

* مجموعه «Persische Miniaturen» (مینیاتورهای ایرانی / آثار هنر قاجار) — ده مینیاتور اهداشده ۱۸۹۸   
* ۱۶ نقاشی قدیمی‌تر از هند — بخشی از همان مجموعه اهدا شده   
* مجموعه‌ای از سلاح‌های ایرانی/شرقی شامل شمشیر، خنجر، (خنجر کوتاه دو لبه، از آلمانی: Dolch) و … — اهدا شده در ۱۸۸۲، برای بخش مردمشناسی و قوم نگاری موزه 

## نام‌های دیگر و اشتباهات رایج
در منابع فارسی، نام او گاهی به اشتباه «گاستیگرخان»، «کاستگرخان»، «گاستگرخان» یا «کاستکرخان»  یا قستقر خان ثبت شده است.

## جستارهای وابسته
* مأموریت نظامی اتریش-مجارستان در ایران

## منابع

* 

رده:افراد در ایران قاجاری
رده:اهالی اینسبروک
رده:بارون‌ها
رده:درگذشتگان ۱۸۹۰ (میلادی)
رده:دور از وطن‌ها در ایران
رده:زادگان ۱۸۲۳ (میلادی)
رده:مهندسان عمران اهل اتریش
رده:نجیب‌زادگی اتریش
رده:دور از وطن‌های اهل اتریش در ایران