نوگرایی رفتاری

[بندانگشتی|چپ|ترسیم [نیاگاو، اسب و گوزن توسط انسان خردمند روی دیواره یک غار.]]
**نوگرایی رفتاری** (Behavioral modernity) مجموعه‌ای از ویژگی‌های رفتاری و شناختی است که گمان می‌رود انسان خردمند امروزی را از دیگر گونه‌های انسانی که از نظر کالبدشناختی نوین هستند، یعنی انسانیان، و نخستی‌ها متمایز می‌کند. بیشتر پژوهشگران بر این باورند که رفتار نوین انسانی را می‌توان با تفکر انتزاعی، عمق برنامه‌ریزی، رفتار نمادین (مانند هنر و آرایه‌گری)، موسیقی و رقص، شکار جانوران بزرگ، و فناوری‌های تیغه، در میان دیگر ویژگی‌ها، مشخص کرد.

در پس این رفتارها و نوآوری‌های فناورانه، بنیان‌های شناختی و فرهنگی‌ای قرار دارند که توسط انسان‌شناسان فرگشتی و فرهنگی به صورت تجربی و مردم‌نگاشتی مستند شده‌اند. این الگوهای جهان‌شمول انسانی شامل سازگاری فرهنگی انباشتی، هنجارهای اجتماعی، زبان، و یاری و همکاری گسترده فراتر از خویشاوندان نزدیک است.

در سنت انسان‌شناسی فرگشتی و رشته‌های مرتبط، استدلال شده است که تکامل این ویژگی‌های رفتاری نوین، در ترکیب با شرایط اقلیمی آخرین دورهٔ یخبندان و بیشینهٔ آخرین یخبندان که باعث ایجاد گلوگاه‌های جمعیتی شد، به موفقیت فرگشتی انسان خردمند در سراسر جهان در مقایسه با نئاندرتال‌ها، دنیسوواها، و دیگر انسان‌های باستانی کمک کرده است.

بحث بر سر این موضوع ادامه دارد که آیا انسان‌های از نظر کالبدشناختی نوین، از نظر رفتاری نیز نوین بوده‌اند یا خیر. نظریه‌های بسیاری دربارهٔ فرگشت نوگرایی رفتاری وجود دارد. این رویکردها معمولاً به دو اردوگاه تقسیم می‌شوند: شناختی و تدریج‌گرا. مدل پسین پارینه‌سنگی زبرین این نظریه را مطرح می‌کند که رفتار نوین انسانی در نتیجهٔ تغییرات شناختی و ژنتیکی در آفریقا، به‌طور ناگهانی در حدود ۴۰٬۰۰۰ تا ۵۰٬۰۰۰ سال پیش، همزمان با مهاجرت خارج از آفریقا، پدیدار شد و برخی از انسان‌های نوین را به خروج از آفریقا و پراکنده شدن در سراسر جهان واداشت.

مدل‌های دیگر بر این تمرکز دارند که چگونه رفتار نوین انسانی ممکن است در مراحل تدریجی پدید آمده باشد و نشانه‌های باستان‌شناختی چنین رفتاری تنها از طریق تغییرات جمعیتی یا مبتنی بر معیشت ظاهر شده‌اند. بسیاری به شواهد نوگرایی رفتاری در دوره‌های پیشین‌تر (دست‌کم حدود ۱۵۰٬۰۰۰ تا ۷۵٬۰۰۰ سال پیش و احتمالاً پیش از آن) به ویژه در عصر سنگ میانی آفریقا استناد می‌کنند. انسان‌شناسان، سَلی مک‌برِرتی و آلیسون اس. بروکس، از طرفداران برجستهٔ رویکرد تدریجی بوده‌اند — و با قرار دادن تغییرات بیشتر در عصر سنگ میانی آفریقا، مدل‌های اروپامحور را به چالش کشیده‌اند — هرچند اثبات این مدل به دلیل کمبود کلی سوابق فسیلی با بازگشت به گذشته دشوارتر می‌شود.

## تعریف
[بندانگشتی|چپ|مردی از قوم [مائوری در حال اجرای هاکا، یک رقص آیینی. او چندین نشانهٔ بارز نوگرایی رفتاری را به نمایش می‌گذارد، از جمله استفاده از جواهرات، نقاشی بدن، موسیقی و رقص، و رفتار نمادین.]]
برای طبقه‌بندی آنچه باید در رفتار نوین انسانی گنجانده شود، لازم است رفتارهایی تعریف شوند که در میان گروه‌های انسانی زنده جهان‌شمول هستند. برخی از نمونه‌های این جهان‌شمول‌های انسانی عبارتند از: تفکر انتزاعی، برنامه‌ریزی، تجارت، کار تعاونی، آرایش بدن، و کنترل و استفادهٔ از آتش. در کنار این ویژگی‌ها، انسان‌ها اتکای بسیاری به یادگیری اجتماعی دارند. این تغییر فرهنگی انباشتی یا «اثر چرخ‌دنده‌ای» فرهنگی، فرهنگ انسان را از یادگیری اجتماعی در جانوران جدا می‌کند. افزون بر این، اتکا به یادگیری اجتماعی ممکن است تا حدی مسئول سازگاری سریع انسان با بسیاری از محیط‌های خارج از آفریقا باشد. از آنجا که جهان‌شمول‌های فرهنگی در همهٔ فرهنگ‌ها، از جمله گروه‌های بومی منزوی، یافت می‌شوند، این ویژگی‌ها باید پیش از هجرت از آفریقا، در آن قاره فرگشت یافته یا ابداع شده باشند.

از نظر باستان‌شناسی، شماری از ویژگی‌های تجربی به عنوان شاخص‌های رفتار نوین انسانی به کار رفته‌اند. هرچند این موارد اغلب مورد بحث هستند، بر سر چند مورد توافق کلی وجود دارد. شواهد باستان‌شناختی نوگرایی رفتاری عبارتند از:
* تدفین
* ماهیگیری
* هنر تجسمی (نقاشی غار، سنگ‌نگاره، کنده‌کاری روی درخت، تندیسک‌ها)
* استفاده از رنگ‌دانه (مانند اخرا) و جواهرات برای تزیین یا خودآرایی
* استفاده از مواد استخوانی برای ساخت ابزار
* حمل منابع در مسافت‌های طولانی
* فناوری تیغه
* تنوع، استانداردسازی، و دست‌ساخته‌های متمایز منطقه‌ای
* اجاق
* ابزارهای ترکیبی

### نقدها
نقدهایی بر مفهوم سنتی نوگرایی رفتاری، هم از نظر روش‌شناختی و هم فلسفی، وارد شده است. جان شیا، انسان‌شناس، مشکلات گوناگونی را برای این مفهوم برمی‌شمرد و در عوض از «تنوع‌پذیری رفتاری» دفاع می‌کند که به گفتهٔ او، سابقهٔ باستان‌شناسی را بهتر توصیف می‌کند. به گفتهٔ شیا، استفادهٔ از فهرست‌های ویژگی، خطر سوگیری سنگواره‌شناختی را به همراه دارد، به طوری که برخی محوطه‌ها ممکن است با وجود داشتن جمعیت‌های مشابه، دست‌ساخته‌های بیشتری نسبت به دیگر محوطه‌ها ارائه دهند؛ همچنین، این فهرست‌ها می‌توانند در نحوهٔ شناسایی تجربی رفتارها در سابقهٔ باستان‌شناسی مبهم باشند. به‌ویژه، شیا هشدار می‌دهد که فشار جمعیتی، تغییر فرهنگی، یا مدل‌های بهینگی، مانند آنچه در بوم‌شناسی رفتاری انسان وجود دارد، ممکن است تغییرات در انواع ابزارها یا راهبردهای معیشتی را بهتر از یک تغییر از رفتار «باستانی» به «نوین» پیش‌بینی کنند. برخی پژوهشگران استدلال می‌کنند که باید تأکید بیشتری بر شناسایی تنها آن دسته از دست‌ساخته‌هایی شود که بی‌تردید، یا صرفاً، نمادین هستند تا به عنوان معیاری برای رفتار نوین انسانی به کار روند.

از سال ۲۰۱۸، روش‌های تاریخ‌گذاری نوین که بر روی محوطه‌های مختلف هنر غار در اسپانیا و فرانسه به کار رفته‌اند، نشان داده‌اند که نئاندرتال‌ها پیش از تماس با انسان‌های از نظر کالبدشناختی نوین، به بیان هنری نمادین، شامل «خطوط، نقطه‌ها، و شابلون‌های دست» قرمز رنگ که در غارها یافت شده، می‌پرداخته‌اند. این یافته با تصورات پیشین که نئاندرتال‌ها را فاقد این قابلیت‌ها می‌دانست، در تضاد است.

## نظریه‌ها و مدل‌ها
### مدل پسین پارینه‌سنگی زبرین یا «انقلاب پارینه‌سنگی زبرین»
مدل پسین پارینه‌سنگی زبرین، یا انقلاب پارینه‌سنگی زبرین، به این ایده اشاره دارد که هرچند انسان از نظر کالبدشناختی نوین نخستین بار در حدود ۱۵۰٬۰۰۰ سال پیش پدیدار شد (آنگونه که زمانی تصور می‌شد)، اما تا حدود ۵۰٬۰۰۰ سال پیش از نظر شناختی یا رفتاری «نوین» نبود؛ رویدادی که به گسترش آن‌ها از آفریقا به اروپا و آسیا انجامید. این نویسندگان خاطرنشان می‌کنند که ویژگی‌هایی که به عنوان معیار نوگرایی رفتاری به کار می‌روند، تا حدود ۴۰٬۰۰۰ تا ۵۰٬۰۰۰ سال پیش به صورت یک بسته ظاهر نمی‌شوند. ریچارد کلاین، انسان‌شناس، به‌طور مشخص بیان می‌کند که شواهد ماهیگیری، ابزارهای استخوانی، اجاق‌ها، تنوع قابل توجه دست‌ساخته‌ها، و گورهای پیچیده، همگی پیش از این نقطه غایب هستند. به گفتهٔ شیا و کلاین، هنر تنها پس از این نقطهٔ گذار رواج می‌یابد و نشان‌دهندهٔ تغییری از انسان‌های باستانی به انسان‌های نوین است. بیشتر پژوهشگران استدلال می‌کنند که یک تغییر عصبی یا ژنتیکی، شاید تغییری که زبان پیچیده را ممکن ساخت، مانند ژن FOXP2، باعث این دگرگونی انقلابی در انسان‌ها شد. نقش FOXP2 به عنوان محرک انتخاب فرگشتی، در پی نتایج پژوهش‌های اخیر، مورد تردید قرار گرفته است.

فیلیپ لیبرمن، دانشمند علوم شناختی، با تکیه بر فرضیهٔ ژن FOXP2، استدلال کرده است که رفتار پیشازبانی پیش از ۵۰٬۰۰۰ سال پیش نیز وجود داشته، هرچند به شکلی ابتدایی‌تر. لیبرمن شواهد فسیلی، مانند ابعاد گردن و گلو، را برای نشان دادن این موضوع پیش کشیده است که انسان‌های به اصطلاح «از نظر کالبدشناختی نوین» از ۱۰۰٬۰۰۰ سال پیش به تکامل مجرای صوتی فوق حنجره‌ای (SVT) خود ادامه دادند، که از پیش دارای یک بخش افقی (SVTh) بود که توانایی تولید بسیاری از واج‌ها را، که عمدتاً همخوان بودند، داشت. بر اساس نظریهٔ او، نئاندرتال‌ها و انسان‌های خردمند اولیه می‌توانستند با استفاده از صداها و حرکات با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.

از ۱۰۰٬۰۰۰ سال پیش، گردن انسان خردمند به دراز شدن ادامه داد تا جایی که در حدود ۵۰٬۰۰۰ سال پیش، به اندازه‌ای بلند شد که یک بخش عمودی را در مجرای صوتی خود (SVTv) جای دهد؛ ویژگی‌ای که اکنون در میان انسان‌ها جهان‌شمول است. این بخش عمودی (SVTv) تلفظ واکه‌های کوانتومی: [i]; [u]؛ و [a] را ممکن ساخت. این واکه‌های کوانتومی سپس می‌توانستند بلافاصله توسط ویژگی‌های کنترل عصبی-حرکتی پیشرفتهٔ ژن FOXP2 برای تولید صداهای ظریف‌تر به کار گرفته شوند و در عمل، تعداد صداهای متمایزی را که می‌توان تولید کرد، به مراتب افزایش دهند و زبان کاملاً نمادین را ممکن سازند.

گودی (۱۹۸۶) مقایسه‌ای میان تکامل زبان گفتاری و نوشتار انجام می‌دهد: گذار از نمادهای نگاره‌نگار یا اندیشه‌نگار به یک سامانهٔ نوشتاری کاملاً انتزاعی واژه‌نگاشت (مانند هیروگلیف)، یا از یک سامانهٔ واژه‌نگار به یک ابجد یا الفبا، به دگرگونی‌های چشمگیری در تمدن بشری انجامید.

### مدل‌های جایگزین
در تضاد با دیدگاه جهش خودبه‌خودی در شناخت انسان‌های باستان، برخی انسان‌شناسان مانند آلیسون اس. بروکس که عمدتاً در باستان‌شناسی آفریقا کار می‌کنند، به انباشت تدریجی رفتارهای «نوین» اشاره می‌کنند که بسیار پیش از معیار ۵۰٬۰۰۰ سالهٔ مدل‌های انقلاب پارینه‌سنگی زبرین آغاز شده است. برای نمونه، محوطه‌های باستان‌شناختی هویسنز پورت، بلومبوس و دیگر محوطه‌های آفریقای جنوبی، شواهدی از دستیابی به منابع دریایی، تجارت، ساخت ابزارهای استخوانی، فناوری تیغه و ریزسنگ، و آرایه‌گری انتزاعی را دست‌کم از ۸۰٬۰۰۰ سال پیش نشان می‌دهند. با توجه به شواهد به دست آمده از آفریقا و خاورمیانه، فرضیه‌های گوناگونی برای توصیف یک گذار تدریجی و کهن‌تر از رفتار سادهٔ انسانی به رفتار پیچیده‌تر ارائه شده است. برخی نویسندگان برای آنکه داده‌های آفریقای جنوبی را در مدل خود بگنجانند، ظهور رفتار کاملاً نوین را به حدود ۸۰٬۰۰۰ سال پیش یا پیش از آن عقب برده‌اند.

دیگران بر انباشت آهستهٔ فناوری‌ها و رفتارهای گوناگون در طول زمان تمرکز می‌کنند. این پژوهشگران توضیح می‌دهند که چگونه انسان‌های از نظر کالبدشناختی نوین می‌توانسته‌اند از نظر شناختی یکسان بوده باشند و آنچه ما نوگرایی رفتاری می‌نامیم، تنها نتیجهٔ هزاران سال سازگاری و یادگیری فرهنگی است. فرانچسکو دِریکو، باستان‌شناس، و دیگران، به جای تمرکز انحصاری بر رفتار انسان اولیه، برای یافتن سرنخ‌هایی دربارهٔ نوگرایی رفتاری، به فرهنگ نئاندرتال نگریسته‌اند. این پژوهشگران با اشاره به اینکه مجموعه‌های نئاندرتالی اغلب ویژگی‌های مشابهی با آنچه برای رفتار نوین انسانی برشمرده شده به نمایش می‌گذارند، تأکید می‌کنند که بنیان‌های نوگرایی رفتاری ممکن است در حقیقت، در نیاکان انسانی ما ریشه‌های عمیق‌تری داشته باشد. اگر هم انسان‌های نوین و هم نئاندرتال‌ها هنر انتزاعی و ابزارهای پیچیده از خود بروز داده‌اند، پس «رفتار نوین انسانی» نمی‌تواند یک ویژگی مشتق‌شده برای گونهٔ ما باشد. آنان استدلال می‌کنند که نظریهٔ اصلی «انقلاب انسانی» بازتاب‌دهندهٔ یک سوگیری عمیق اروپامحور است. به باور آن‌ها، شواهد باستان‌شناختی اخیر ثابت می‌کند که انسان‌هایی که حدود ۳۰۰٬۰۰۰ یا حتی ۴۰۰٬۰۰۰ سال پیش در آفریقا فرگشت می‌یافتند، از پیش در حال «نوین» شدن از نظر شناختی و رفتاری بوده‌اند. این ویژگی‌ها شامل فناوری تیغه و ریزسنگ، ابزارهای استخوانی، گسترش دامنهٔ جغرافیایی، شکار تخصصی، استفاده از منابع آبی، تجارت در مسافت‌های طولانی، پردازش و استفادهٔ نظام‌مند از رنگ‌دانه، و هنر و تزیینات است. این موارد به‌طور ناگهانی و با هم، آنگونه که مدل «انقلاب انسانی» پیش‌بینی می‌کند، ظاهر نمی‌شوند، بلکه در محوطه‌هایی یافت می‌شوند که از نظر مکانی و زمانی فاصلهٔ زیادی از هم دارند. این امر حاکی از شکل‌گیری تدریجی بستهٔ رفتارهای نوین انسانی در آفریقا و صدور بعدی آن به دیگر مناطق جهان کهن است.

بین این دو دیدگاه افراطی، دیدگاهی وجود دارد—که در حال حاضر مورد حمایت باستان‌شناسانی چون کریس هنشیل‌وود، کورتیس مارین، ایان واتس و دیگران است—که نوعی «انقلاب انسانی» واقعاً رخ داده است، اما این رویداد در آفریقا و در بازه‌ای ده‌ها هزار ساله به وقوع پیوسته است. واژهٔ «انقلاب» در این زمینه، نه به معنای یک جهش ناگهانی، بلکه به معنای یک تحول تاریخی در راستای انقلاب صنعتی یا انقلاب نوسنگی است. به عبارت دیگر، این فرآیندی نسبتاً شتابان بود، سریع‌تر از «تبار با تغییر» عادی داروینی، اما آنقدر تدریجی که نمی‌توان آن را به یک جهش ژنتیکی منفرد یا رویدادی ناگهانی دیگر نسبت داد. این باستان‌شناسان به‌ویژه به ظهور نسبتاً انفجاری مدادرنگی‌های اخرایی و گردن‌بندهای صدفی اشاره می‌کنند که ظاهراً برای مقاصد آرایشی استفاده می‌شدند. این باستان‌شناسان سازمان‌دهی نمادین زندگی اجتماعی انسان را به عنوان گذار کلیدی در فرگشت انسان نوین می‌دانند. صدف‌های سوراخ‌شدهٔ، رنگ‌دانه‌ها و دیگر نشانه‌های برجستهٔ آرایش شخصی که به تازگی در محوطه‌هایی مانند غار بلومبوس و پینکل پوینت در آفریقای جنوبی کشف شده‌اند، در یک پنجرهٔ زمانی بین ۷۰٬۰۰۰ تا ۱۶۰٬۰۰۰ سال پیش در عصر سنگ میانی آفریقا تاریخ‌گذاری شده‌اند؛ این امر نشان می‌دهد که ظهور *انسان خردمند* در نهایت با گذار به شناخت و رفتار نوین همزمان بوده است. این مکتب فکری، با آنکه ظهور زبان را یک تحول «انقلابی» می‌داند، اما عموماً آن را به فرآیندهای فرگشتی انباشتی اجتماعی، شناختی و فرهنگی نسبت می‌دهد، نه به یک جهش ژنتیکی منفرد.

دیدگاه دیگری که توسط باستان‌شناسانی مانند فرانچسکو دِریکو و ژوآو زیلائو اتخاذ شده، یک دیدگاه چندگونه‌ای است که استدلال می‌کند شواهد فرهنگ نمادین، به شکل رنگ‌دانه‌های مورد استفاده و صدف‌های سوراخ‌شده، در محوطه‌های نئاندرتالی نیز، مستقل از هرگونه تأثیر انسان «نوین»، یافت می‌شود.

مدل‌های فرگشت فرهنگی نیز ممکن است به این پرسش پاسخ دهند که چرا با وجود شواهد نوگرایی رفتاری پیش از ۵۰٬۰۰۰ سال پیش، این رفتارها تا آن زمان به‌طور پیوسته بروز نمی‌یابند. با وجود اندازهٔ کوچک جمعیت، گروه‌های انسانی تحت تأثیر نیروهای جمعیتی و فرگشت فرهنگی‌ای بوده‌اند که ممکن است اجازهٔ حفظ ویژگی‌های فرهنگی پیچیده را نداده باشند. به گفتهٔ برخی نویسندگان، تا زمانی که تراکم جمعیت به حد قابل توجهی بالا نرفت، ویژگی‌های پیچیده نمی‌توانستند به‌طور مؤثر حفظ شوند. برخی شواهد ژنتیکی از افزایش چشمگیر اندازهٔ جمعیت پیش از مهاجرت انسان از آفریقا پشتیبانی می‌کنند. نرخ بالای انقراض‌های محلی در یک جمعیت نیز می‌تواند صرف‌نظر از توانایی شناختی، به‌طور قابل توجهی از تنوع ویژگی‌های فرهنگی خنثی بکاهد.

## شواهد باستان‌شناختی
### آفریقا

پژوهش‌های سال ۲۰۱۷ نشان می‌دهد که *انسان خردمند* بین حدود ۳۵۰٬۰۰۰ تا ۲۶۰٬۰۰۰ سال پیش در آفریقا پدیدار شد. شواهدی برای آغاز رفتار نوین در میان *انسان‌های خردمند* اولیهٔ آفریقا در حدود آن دوره وجود دارد.

پیش از آنکه نظریهٔ خروج از آفریقا به‌طور گسترده پذیرفته شود، دربارهٔ محل فرگشت گونهٔ انسان و در نتیجه، محل ظهور رفتار نوین انسانی، اتفاق نظر وجود نداشت. اما اکنون، باستان‌شناسی آفریقا در کشف خاستگاه بشریت اهمیت فوق‌العاده‌ای یافته است. نخستین گسترش کرومانیون‌ها به اروپا در حدود ۴۸٬۰۰۰ سال پیش، عموماً به عنوان انسان‌های از پیش «نوین» پذیرفته شده است، و اکنون این باور عمومی وجود دارد که نوگرایی رفتاری پیش از ۵۰٬۰۰۰ سال پیش در آفریقا پدیدار شده است؛ یا بسیار پیش از آن، یا احتمالاً به عنوان یک «انقلاب» در اواخر پارینه‌سنگی زبرین که اندکی پیش از مهاجرت از آفریقا، آن را برانگیخت.

شواهد گوناگونی از تصاویر انتزاعی، راهبردهای معیشتی گسترده‌تر، و دیگر رفتارهای «نوین» در آفریقا، به ویژه در جنوب، شمال و شرق آفریقا، کشف شده است. برای نمونه، محوطهٔ غار بلومبوس در آفریقای جنوبی به دلیل تخته‌سنگ‌های مستطیل‌شکل اخرایی که با طرح‌های هندسی حکاکی شده‌اند، مشهور است. با استفاده از چندین روش تاریخ‌گذاری، قدمت این محوطه حدود ۷۷٬۰۰۰ و ۱۰۰٬۰۰۰ تا ۷۵٬۰۰۰ سال پیش تعیین شده است. ظروف ساختهٔ شده از پوست تخم شترمرغ با حکاکی‌های هندسی به قدمت ۶۰٬۰۰۰ سال پیش در پناهگاه صخره‌ای دیپکلوف، آفریقای جنوبی، یافت شده‌اند. مهره‌ها و دیگر زیورآلات شخصی از مراکش یافت شده که ممکن است تا ۱۳۰٬۰۰۰ سال قدمت داشته باشند؛ همچنین، از غار اجاق‌ها در آفریقای جنوبی شماری مهره به دست آمده که قدمت آن‌ها به‌طور قابل توجهی پیش از ۵۰٬۰۰۰ سال پیش بازمی‌گردد، و مهره‌های صدفی با قدمت حدود ۷۵٬۰۰۰ سال در غار بلومبوس، آفریقای جنوبی، پیدا شده‌اند.

سلاح‌های پرتابی تخصصی نیز در محوطه‌های گوناگون عصر سنگ میانی آفریقا کشف شده‌اند، از جمله سرپیکان‌های استخوانی و سنگی در محوطه‌های آفریقای جنوبی مانند غار سیبودو (به همراه یک سوزن استخوانی اولیه که آن نیز در سیبودو یافت شد) با قدمت تقریبی ۷۲٬۰۰۰ تا ۶۰٬۰۰۰ سال پیش، که ممکن است بر روی برخی از آن‌ها از زهر استفاده شده باشد، و نیزه‌های استخوانی در محوطهٔ کاتاندا در آفریقای مرکزی با قدمت حدود ۹۰٬۰۰۰ سال. همچنین شواهدی برای حرارت‌دهی نظام‌مند سنگ سیلکریت برای افزایش قابلیت پوسته‌شدن آن به منظور ابزارسازی وجود دارد که از حدود ۱۶۴٬۰۰۰ سال پیش در محوطهٔ پینکل پوینت آفریقای جنوبی آغاز شد و در حدود ۷۲٬۰۰۰ سال پیش در آنجا برای ساخت ابزارهای ریزسنگی رواج یافت.

## منابع

* ویکی‌پدیای انگلیسی

رده:پارینه‌سنگی نوین
رده:پارینه‌سنگی
رده:پلیستوسن
رده:خاستگاه اخیر آفریقایی برای انسان امروزی
رده:دوران مدرن
رده:دیرین‌مردم‌شناسی
رده:رفتارهای انسان
رده:روان‌شناسی فرگشتی
رده:زیست‌شناسی فرگشتی
رده:فرگشت انسان
رده:کالبدشناسی انسان امروزی