موشغ یکم مامیکونیان

**موشغ یکم مامیکونیان** (؛ ؛ ) که **موشل** هم نوشته می‌شود، فرد نظامی اهل ارمنستان بزرگ، از دودمان مامیکونیان و پسر واساک مامیکونیان بود که منصب موروثی *اسپاراپت* (سپهبد) پادشاهی ارمنستان را در دوران پادشاهان آرشاکونی، پاپ (۳۷۰–۳۷۴) و وارازدات (۳۷۴–۳۷۸) بر عهده داشت. او در مقاومت ارمنستان در برابر نیروهای پادشاه ساسانی، شاپور دوم (۳۰۹–۳۷۹)، شرکت داشت و به‌ویژه در نبرد باگاوان که در آن نیروهای ایرانی شکست خوردند، حضور داشت. او در دوران پادشاهی وارازدات جوان و بی‌تجربه، نایب‌السلطنه ارمنستان بود. وارازدات سرانجام به او مشکوک شد که خطری برای حکومتش است و در نتیجه، در سال ۳۷۷/۸ دستور اعدام او را صادر کرد.

موشغ ممکن است با آرتابانسی که در آثار تاریخ‌نگار معاصر رومی، آمیانوس مارسلینوس، ذکر شده، یکی باشد.

## پیش‌زمینه
موشغ پسر *اسپاراپت* (سپهبد) ارمنی، واساک اول مامیکونیان بود. خاندان مامیکونیان استان شمال غربی تایک در نزدیکی مرز ایبری را کنترل می‌کردند. آنها همچنین به صورت موروثی منصب *اسپاراپت* را در اختیار داشتند، که پس از پادشاه، مهم‌ترین مقام بود. واساک رهبر حزب طرفدار روم در ارمنستان بود که از پادشاه آرشاک دوم (۳۵۰–۳۶۸) حمایت می‌کرد. با این حال، با مرگ امپراتور روم ژولیان در نبرد سامرا در سال ۳۶۳، نیروهای رومی از ارمنستان عقب‌نشینی کردند و این کشور را در برابر شاهنشاهی ساسانی بی‌دفاع گذاشتند. این امر سرانجام آرشاک دوم و همچنین بسیاری از اشراف ارمنی مانند واساک را مجبور کرد تا به دربار ایران بروند و وفاداری خود را به شاهنشاه ساسانی () شاپور دوم (۳۰۹–۳۷۹) اعلام کنند. اما، امتناع آرشاک دوم از پذیرش خواسته‌های شاپور دوم منجر به زندانی شدن او در قلعه فراموشی شد، در حالی که واساک تا حد مرگ شکنجه شد. با حذف آرشاک دوم (که به گفتهٔ فاوستوس بیزانسی، به زودی خودکشی کرد، یا به نقل از آمیانوس مارسلینوس، اعدام شد)، شاپور دوم نیروهای خود را به ارمنستان فرستاد.

## زندگی‌نامه
[چپ|بندانگشتی|300px|نقشه [پادشاهی ارمنستان (باستان)|ارمنستان و اطراف آن در اواخر قرن چهارم (بر اساس نقشه‌ای در کتاب *ارمنستان: اطلس تاریخی* اثر رابرت اچ. هیوسن، برای توضیحات به همان اثر مراجعه شود)]]
بیوه آرشاک دوم، ملکه پاراندزم، مقاومتی را سازماندهی کرد و هیئتی را تحت رهبری موشغ به نزد رومیان فرستاد تا به نمایندگی از پسر آرشاک دوم، پاپ، درخواست کمک کند. اما رومیان تمایلی به ورود به جنگ و حمایت از ارمنستان که توسط نیروهای ایرانی ویران شده بود، نداشتند. در زمستان ۳۶۹/۳۷۰، پاراندزم توسط نیروهای ایرانی کشته شد و مکان‌های متعددی، از جمله پایتخت آرتاشات، ویران گردید. پاپ به قلمرو روم گریخت و بعداً در سال ۳۷۱ با کمک امپراتور روم والنس (۳۶۴–۳۷۸)، بازگشت و بر تخت پادشاهی ارمنستان نشست. در همان سال، ارتش مشترک ارمنی-رومی، ایرانیان را در نبرد باگاوان شکست داد. موشغ که در این نبرد شرکت داشت، پادشاه آلبانیای قفقاز، اورنایر (که دست‌نشانده شاپور دوم بود) را زخمی کرد، اما به او اجازه فرار داد. تاریخ‌نگار ارمنی قرن پنجم، فاوستوس بیزانسی، بخش بزرگی از اعتبار این پیروزی را به موشغ نسبت می‌دهد.

[چپ|بندانگشتی|سکه [شاهنشاه ساسانی، شاپور دوم]]
با این پیروزی، بسیاری از *[[ناخارار]]*های (بزرگان) ارمنی که پیش از این در دهه ۳۶۰ به شاپور دوم پیوسته بودند، اکنون تحت کنترل موشغ قرار گرفتند. با این حال، موشغ به خاطر امان دادن به اورنایر، به شدت مورد انتقاد پاپ قرار گرفت. اما، آنها در نهایت آشتی کردند و پاپ هدایا، افتخارات و روستاهای زیادی به موشغ بخشید.

[چپ|بندانگشتی|سکه [امپراتوری روم|امپراتور روم والنس]]
هنگامی که اورنایر به آلبانیا بازگشت، پیامی به موشغ فرستاد و از او برای بخشیدن جانش تشکر کرد و همچنین او را از حمله غافلگیرانه‌ای که توسط شاپور دوم برنامه‌ریزی شده بود، مطلع ساخت. به گفته فاوستوس، موشغ تمام نیروهای ارمنی را که حدود ۹۰٬۰۰۰ نفر بودند، گرد آورد. به گفته ایان هیوز، «اگر اعداد پاوستوس [فاوستوس] درست باشد، به نظر می‌رسد که برای این درگیری کل ارتش ارمنستان برای مبارزه با شاپور جمع‌آوری شده و تمام مرزهای دیگر بدون دفاع باقی مانده بودند – خطری که پاپ و موشغ در برابر تهدید ایران حاضر به پذیرش آن بودند.» موشغ همچنین توسط یک نیروی رومی به رهبری ترنتیوس تقویت شد. ارتش ایران—به رهبری خود شاپور دوم—در مرز نزدیک گنزک شکست خورد و متواری شد. سپس موشغ و ترنتیوس، *هایر ماردپت* (رئیس دربار) سیلاکس (گلاک) را با ارتشی متشکل از ۳۰٬۰۰۰ نفر برای محافظت از مرز باقی گذاشتند. سیلاکس به زودی پیام‌رسانانی را به نزد شاپور فرستاد و قول داد که پاپ، موشغ و ترنتیوس را به ایرانیان تسلیم کند. با این حال، این توطئه توسط پاپ کشف شد و او دستور قتل سیلاکس را صادر کرد.

به گفته فاوستوس، موشغ پس از نبرد با ایرانیان، چندین سرزمین از دست رفته ارمنستان، از جمله شاهزاده‌نشین‌های جنوبی آرزانن و کوردوئنه را که در سال ۳۶۳ توسط ژوویان به ایرانیان واگذار شده بود، بازپس گرفت. فاوستوس می‌نویسد که موشغ استان‌هایی را که علیه سلطنت شورش کرده بودند، به شدت مجازات کرد و ناخارارهای طرفدار ایران را مجبور به تسلیم در برابر اقتدار سلطنتی نمود. همچنین گفته می‌شود که موشغ علیه پادشاهی‌های همسایه ایبری و آلبانیای قفقاز لشکرکشی کرد تا رود کورا را به عنوان مرز شمال شرقی ارمنستان بازگرداند. با این حال، گستره واقعی بازپس‌گیری‌های موشغ نامشخص است و احتمالاً توسط فاوستوس اغراق شده است.بندانگشتی|یک مینیاتور قرن شانزدهمی که پادشاه پاپ (چپ) و ''اسپاراپت'' موشغ (راست، در حال نگه داشتن شمشیر) را به تصویر می‌کشد
پس از آن، میان ایران و روم صلح برقرار شد و ارمنستان بار دیگر تحت‌الحمایه روم قرار گرفت. با این حال، در سال ۳۷۴ یا ۳۷۵، پاپ به دلیل نافرمانی از امپراتور روم، به دستور والنس به قتل رسید. سپس رومیان یک آرشاکونی دیگر به نام وارازدات را بر تخت پادشاهی ارمنستان نشاندند و موشغ نایب‌السلطنه او شد. در سال ۳۷۷، والنس مجبور شد نیروهای خود را از ارمنستان برای جنگ با گوت‌ها فراخواند، که این امر به سرعت منجر به بی‌ثباتی ارمنستان شد. وارازدات که جوان و تأثیرپذیر بود، توسط گروهی از اشراف ارمنی متقاعد شد که موشغ خطری برای حکومت اوست و در قتل پاپ نقش داشته است؛ بنابراین وارازدات در یک ضیافت دستور قتل موشغ را صادر کرد و برخلاف سنت، مربی خود (*دایاک*) بات ساهارونی را به عنوان *اسپاراپت* جدید منصوب کرد. خانواده و بستگان موشغ جسد او را بر بالای یک برج بلند قرار دادند، با این باور که ارواح (*[[آرالز]]ها*) فرود آمده و او را به زندگی بازمی‌گردانند.
بر اساس تفسیر مورخ هاکوب ماناندیان، موشغ و حزب طرفدار روم ایمان خود را به پایداری سلطنت آرشاکونی از دست داده بودند و تصمیم گرفتند با هزینه کردن از اقتدار سلطنتی، حضور روم را در کشور تحکیم بخشند، به ویژه از طریق ایجاد شهرک‌های مستحکم رومی در سراسر ارمنستان. ماناندیان استدلال می‌کند که این سیاست در نهایت منجر به الحاق ارمنستان به روم می‌شد و دشمنی وارازدات با موشغ نتیجه سیاست حزب طرفدار روم و تلاش‌های پادشاه برای حفظ اقتدار سلطنتی بود.

پس از قتل موشغ، خویشاوند او مانوئل مامیکونیان از اسارت در ایران بازگشت و برای انتقام موشغ، وارازدات را از کشور بیرون راند. مانوئل جان پادشاه جوان را بخشید، اما بات ساهارونی را کشت. سپس مانوئل پسرعموهای جوان وارازدات، آرشاک و واغارشاک را بر تخت سلطنت نشاند.

موشغ ممکن است با آرتابانسی که در آثار تاریخ‌نگار معاصر رومی، آمیانوس مارسلینوس ذکر شده، یکی باشد. هر دو افسر نظامی بودند؛ گفته می‌شود هر دو مذاکرات با والنس را که منجر به بازگشت پاپ به ارمنستان شد، رهبری کردند؛ و هر دو به خیانت متهم شدند. با این حال، موشغ پس از مرگ پاپ به قتل رسید، در حالی که آرتابانس به دستور پاپ به ظن خیانت کشته شد.

لنسکی معتقد است که آرتابانس ممکن است با جنبه‌هایی از دو *اسپاراپت* مامیکونیان که توسط فاوستوس برای این دوره ذکر شده‌اند، یعنی موشغ و واهان مامیکونیان، مرتد، یکی دانسته شود. به‌طور مشابه، رابرت بدروسیان معتقد است که در روایت فاوستوس، آرتابانس به دو شخصیت موشغ و واهان تقسیم شده است، که اولی به سلطنت وفادار می‌ماند و دومی با ایرانیان همکاری می‌کند، و بدین ترتیب «مسئولیت» اقدامات دوگانه آرتابانس را «پخش می‌کند». بدروسیان تفاوت در زمان مرگ موشغ و آرتابانس را بازتابی از تعصبات فاوستوس توضیح می‌دهد؛ در روایت فاوستوس، موشغ نمی‌تواند توسط پاپ، یک حاکم واقعی آرشاکونی، کشته شود، بنابراین قتل به جانشین او وارازدات، که فاوستوس او را نامشروع توصیف می‌کند، نسبت داده می‌شود.

## پانویس

## منابع
### آثار باستانی
* 

### آثار مدرن
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## برای مطالعه بیشتر
* 

رده:اسپاراپت‌ها
موشغ ۰۱
رده:درگذشتگان دهه ۳۷۰ (میلادی)

## جستارهای وابسته
* تاریخ ارمنستان

## منابع

* 

* 
* 
* 
* 

رده:اسپاراپت‌ها
رده:اهالی ارمنستان در سده ۴ (میلادی)
رده:خانواده مامیکونیان
رده:درگذشتگان دهه ۳۷۰ (میلادی)
رده:ژنرال‌های ارمنستان باستان
رده:نجیب‌زادگان اهل ارمنستان