پهپادها در نیروهای نظامی ایران

بندانگشتی|

مقاصد صادراتی پهپادهای ایرانی تا فوریهٔ ۲۰۲۳
در اواسط دههٔ ۱۹۸۰، ایران به هواپیماهای بدون سرنشین (پهپاد) علاقه‌مند شد. ایرانی‌ها از آن زمان شروع به ساخت (پهپاد) کردند. به نظر می‌رسد نسل اول ابابیل به عنوان یک مهمات تهاجمی به جای یک پلتفرم اطلاعاتی، نظارتی یا شناسایی (ISR) در طول جنگ ایران و عراق مورد استفاده قرار گرفته‌است.

## تاریخچه
ایران اولین بار در سال ۱۳۶۴ پهپادها را با مهاجر-۱ و ابابیل-۱ آزمایش کرد.
ضرورت به‌کارگیری پهپادهای شناسایی دقیقاً از روزی مطرح شد که فرماندهان جبهه‌های جنگ با چالشی به‌نام محدودیت پروازی هواپیماهای شناسایی F4 ارتش روبه‌رو شدند و از عکس هوایی به‌عنوان مهمترین و قابل اتکاترین وسیله کسب اطلاعات و شناخت موقعیت دشمن در صحنه نبرد، محروم شدند.

### مرکز تعمیرات و آماده‌سازی پهپادها

واحد اطلاعات عملیات قرارگاه خاتم الانبیاء(ص) محوری‌ترین قرارگاه عملیاتی سپاه که کار ساماندهی، هدایت و طرح‌ریزی عملیاتی قوای اسلام علیه نیروهای اشغالگر بعثی را به‌عهده داشت در سال ۱۳۶۲ گرفتار چالشی مهم در زمینه کسب اطلاعات از مواضع دشمن شد. این واحد که از روش‌های گوناگون از جمله عکسبرداری هوایی توسط هواپیماهای F4 و F5 ارتش جمهوری اسلامی، گروه‌های پیاده شناسایی، شنود مخابراتی و تخلیه اطلاعاتی اسرای جنگی به کسب اطلاعات از دشمن اقدام می‌نمود، در سال ۱۳۶۲ پس از جلسه مشترک فرماندهان ارتش و سپاه و اعلام فرمانده نیروی هوایی ارتش مبنی بر وضع محدودیت پرواز برای هواپیماهای F4 به‌دلایل مختلف از جمله کمبود هواپیما و پرمخاطره بودن این نوع پروازها، فرماندهان جنگ را به‌دنبال یافتن وسیله یا روش جایگزین رهنمون کرد. ابتدا شهید چمران در وزارت دفاع و سپس جهادهای دانشگاهی دانشگاه اصفهان، دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه شیراز، گام‌های اولیه را برای تأمین آن هدف برداشته‌اند که به‌لحاظ دستیابی دانشگاه اصفهان به موفقیت‌هایی، روند پیگیری ساخت، تولید و بهره‌برداری اطلاعاتی تا تشکیل یگان پهپاد در سپاه از آنجا آغاز شد.

با انجام موفقیت‌آمیز اولین تست عملیاتی توسط این هواپیمای ساخت جهاد دانشگاهی دانشگاه اصفهان در نزدیکی جزیره ماهی، تحت نظر فرماندهان قرارگاه خاتم، امید به جایگزین شدن این پرنده‌های بدون سرنشین به‌جای هواپیمای F4 پررنگ‌تر شد و به‌دستور فرمانده سپاه تشکیل گردان رعد(اولین یگان پهپادی نیروهای مسلح که در زمان جنگ شکل گرفت)، گردانی اطلاعاتی با هدف تأمین عکس هوایی ابلاغ شد. این گردان، با استقرار در شهر اهواز و سپس در پادگانی در نزدیکی جبهه‌های جنگ، به گسترش ساختار و سازمان پرداخت و تلاش کرد جای عکس‌های هوایی ارتش را برای فرماندهان سپاه پر کند.

حجم روزافزون مأموریت‌های ابلاغی قرارگاه عملیاتی خاتم از یک طرف و لزوم ساخت هواپیماهای جدید با قابلیت بالاتر، از طرف دیگر هرگز به پهپاد امکان جدا کردن آموزش و عملیات را تا پایان جنگ نداد و این یگان با حفظ توانمندی رزمی، انواع آموزش‌های فنی و خلبانی را در خلال عملیات‌ها و مأموریت‌ها به‌انجام می‌رساند.

گردان رعد با ارتقاء سطح دانش پروازی و با موفقیت در ساخت انواع هواپیمای بدون سرنشین تحت عناوین تلاش ۱ و ۲ و ۳ هواپیماهای مهاجر و... خیلی سریع به یگان پهپاد، ارتقاء سازمان یافت و توانست با تصویربرداری از مناطق تحت اشغال دشمن نقش بی‌بدیل خود را در عرصه اطلاعات ثبت نماید.  این پهپادها از مواضع عراقی‌ها در پشت سنگرهای خط مقدم جاسوسی می‌کرد. در سال ۱۹۸۸، به دنبال حادثه‌ای که در آن نیروی دریایی ایالات متحده خسارات سنگینی به نیروهای هوایی و دریایی ایران وارد کرد، استراتژیست‌های ایرانی متوجه شدند که نمی‌توانند آشکارا از طریق آبی با ایالات متحده مقابله کنند. پس از آن بود که ایران سرمایه‌گذاری هنگفتی را روی پهپادها آغاز کرد. دولت ایران از آن زمان علاقهٔ خود به پهپادها را پنهان نکرده‌است. محمد باقری در شهریورماه ۱۳۹۵ از ساخت پهپادهای جدید تهاجمی دوربرد با قابلیت بمباران دقیق خبر داد که با روسیه داشت به اشتراک گذاشته می‌شد.

با بسته شدن بازارهای خارجی به دلیل تحریم‌ها یا قیمت‌های بالا، پهپادها به فناوری تبدیل شدند که مهندسان ایرانی می‌توانستند آن را به صورت محلی توسعه دهند.

## تحریم‌های آمریکا
در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۱ منابع ناشناس آمریکایی مدعی شدند که عملیات برنامه‌ریزی شده در برنامهٔ تسلیحاتی ایران هدف قرار گرفته‌است. در حالی که ایالات متحده قبلاً برنامه‌های موشکی ایران را تحریم کرده بود، مجازات‌های جدید گروه‌هایی را هدف قرار می‌دهد که قطعات هواپیماهای بدون سرنشین و موشک‌ها را به ایران عرضه می‌کنند.

## آخرین تحولات
در سال 2025، ایران از نسخه پهپادی قاهر313 با نام جاس313 بر روی ناو پهپاد بر شهید باقری رونمایی کرد که گفته میشود تماما بومی است و به نظر میرسد بزرگترین پروژه پهپاد های پنهان کار ایرانی باشد.

در سال ۲۰۲۱، ایران از پهپاد کمان ۲۲ جدید خود رونمایی کرد که به نظر می‌رسد از ام‌کیو-۱ پرداتور ساخت ایالات متحده و با ویژگی‌های پیشرفته‌تر ام‌کیو ۹ ریپر الگوبرداری شده‌است. این هواپیما همچنین یادآور پهپاد چینی CH-5 است.

## صادرات
اولین مقصد صادراتی پهپادهای ایرانی، حزب‌الله لبنان بود. در جریان جنگ ۳۳ روزه حزب‌الله لبنان از پهپاد مهاجر ۴ استفاده کرد و این پهپاد توانست به مدت ۵ دقیقه بر فراز آسمان اسرائیل به پرواز درآید.

در جریان جنگ داخلی سوریه پهپاد ایرانی شاهد ۱۲۹ وارد فاز عملیاتی شد. همچنین از این پهپاد در جریان جنگ داخلی عراق نیز استفاده شد و مستشاران ایرانی توانستند از این پهپاد برای جمع‌آوری اطلاعات استفاده کنند.

گفته می‌شود پهپادهای ایرانی در سودان و اتیوپی نیز دیده شده‌اند، اما مسئولان رسمی ایران این ادعا را رد کرده‌اند ولی در عین حال در جریان جنگ داخلی سودان ویدیویی منتشر شد که در آن پهپاد ایرانی مهاجر ۶ دیده می‌شد. همچنین پهپادهای ایرانی در جریان جنگ داخلی یمن توسط حوثی‌ها استفاده می‌شود. ونزوئلا نیز یکی از مقاصد صادراتی پهپادهای ایرانی است و طی یک رزمایش در ونزوئلا پهپاد مهاجر ۶ دیده شد.

تاجیکستان نیز یکی از مقاصد صادراتی پهپادهای ایرانی است. تاجیکستان از ایران تعدادی پهپاد ابابیل ۲ خریداری کرد. همچنین کارخانهٔ تولید این پهپاد را با مجوز ایران احداث کرد.

آغاز شهرت گستردهٔ پهپادهای ایرانی جنگ روسیه و اوکراین بود. مسئولان اوکراینی ادعا می‌کنند که روسیه از پهپادهای ایرانی شاهد ۱۳۶ استفاده می‌کند اما حسین امیرعبداللهیان وزیر خارجهٔ وقت ایران اعلام کرد تعداد معدودی پهپاد را قبل از جنگ روسیه و اوکراین به روسیه داده‌است و دخالت در جنگ اوکراین به واسطهٔ صادرات پهپاد را رد کرد و از اوکراین برای این ادعایش درخواست ارائهٔ سند کرد.

## فهرست پهپادهای نظامی ایران
* ابابیل (پرستو)
* ابابیل-بی
* ابابیل-اس
* ابابیل-تی
* ابابیل-۲
* ابابیل-۳
* ابابیل-۵
* آرش
* آرش ۲
* تلاش-۱ / تلاش۲
* تیزپر
* حازم
* حماسه
* چابکپر (بال سبک)
* رعد ۸۵
* سجیل
* سریر
* سفره‌ماهی
* سیمرغ
* شاهد ۱۲۹
* شاهد ۱۳۱
* شاهد ۱۳۶
* شاهد ۱۴۷
* شاهد ۲۳۸
* شاهین ۲۲
* صادق۱
* صاعقه
* طوفان
* غزه
* فرپاد
* فطرس
* کرار
* کمان ۱۲
* کمان ۲۲
* کیان ۱
* کیان ۲
* مبین
* معراج
* مهاجر
* مهاجر-۲
* Mohajer-3 (درنا) / مهاجر III (درنا)
* مهاجر ۴
* مهاجر ۶
* مهاجر ۱۰
* ناصح
* هدف-۳۰۰۰
* هما
* یسیر
* قائم/قاهر313

## منابع

رده:نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
رده:هواگردهای ساخته‌شده در ایران
رده:هواگردهای نظامی ایرانی
رده:تجهیزات پیشرفته نظامی ایران
رده:هواگردهای بدون سرنشین ایران