کاروانسرای ایرانی

**کاروانسرای ایرانی**  مجموعه‌ای از ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران است که در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این مجموعه، بیست‌و‌هفتمین اثر جهانی ایران به‌شمار می‌رود و کاروانسراهای آن متعلق به دورهٔ ساسانی تا پایان دورهٔ قاجار هستند. 

## پیشینه و کارکرد
[بندانگشتی|[کاروانسرای مهیار از نگاه اوژن فلاندن، دوره محمدشاه قاجار.]]

کاروانسراهای ایران از دوران باستان به‌عنوان استراحت‌گاهی در کنارهٔ راه‌ها برای مسافران عمل کرده‌اند و سرپناه، غذا و آب را برای کاروان‌ها، مسافران و زائران فراهم می‌کردند.  این کاروانسراها محلی برای تبادل ارزش‌های انسانی بوده و در طول تاریخ کاروانیان مختلف در این محل به تبادل افکار، فرهنگ‌ها و ارزش‌های انسانی می‌پرداختند و کاروانسرا از این جهت اهمیت بسیاری داشته است. این کاروانسراها مستقیماً در تحولات اجتماعی و فرهنگی دخیل بوده‌اند و تأثیر آن‌ها را می‌توان در ادبیات، شعر، نقاشی، مینیاتور، موسیقی و معماری مشاهده کرد. 

آرتور پوپ، ایران‌شناس برجسته، کاروانسراها را هم‌قدمت تاریخ تجارت می‌داند و معتقد است کاروانسراها در وحدت و رفاه ایران مؤثر بودند و به همین جهت شاه عباس صفوی تشویق شده تا ساخت کاروانسراها در سراسر ایران را رونق دهد. به گفته پوپ، برحسب یک توافق عمومی تمام کاروانسراهای زیبا به شاه عباس نسبت داده شده اما ساخت کاروانسرا از قدیم رونق داشته و در طول تاریخ ایران ادامه پیدا کرده است.

گفته می‌شود زمانی در امتداد شاهراه‌های ایران ۱۰۰۰ کاروانسرا (در هر ۳۶ کیلومتر یک کاروانسرا) وجود داشته است تا رفت‌وآمد و تجارت بین شهرها و حتی بین کشورها را رونق ببخشد. هرچند حالا تعداد کمتری از کاروانسراها باقی مانده اما همچنان صدها کاروانسرا در سراسر ایران وجود دارد و حدود ۷۰۰ کاروانسرا در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌اند.
ایران تنها در مسیرهای تجاری تاریخی خود از جمله جاده ابریشم که آسیا و اروپا را به هم متصل می‌کند، بیش از ۲۰۰ کاروانسرا دارد.

## معماری
[بندانگشتی|[رباط زین‌الدین از معدود کاروانسراهای دایره‌ای ایران]]
معماری کاروانسراهای ایرانی با کاربری آن‌ها هماهنگ بوده و سازندگان تلاش می‌کردند تا با کمترین حجم سازه، بیشترین سودمندی و بهره‌برداری از فضا را فراهم کنند. در میان چند صد کاروانسرای موجود در ایران، هیچ دو کاروانسرایی پلان‌های مشابه یکدیگر ندارند و حتی دو کاروانسرای پشت سر هم در یک مسیر کاروانی نیز مانند هم نیستند.
آرتور پوپ، کاروانسراهای ایران را *یکی از پیروزی‌های بزرگ [[معماری ایرانی|معماری ایران]]* توصیف می‌کند و معتقد است هیچ جای دیگر جز کاروانسرا نمی‌توانیم هماهنگی کامل‌تری در عملکرد و ساختار پیدا کنیم.

بیشترین نوع پلان معماری استفاده‌شده در ساخت کاروانسراهای ایرانی، پلان‌های چهارگوشه و دارای حیاط مرکزی است. در این نوع پلان، کاروانسراها در ظاهر به یکدیگر شبیه هستند؛ اما در جزئیات، معماری و چینش فضاها با یکدیگر تفاوت‌های زیادی دارند. معماری حیاط مرکزی نیز به این دلیل رونق داشته که در شرایط بد آب‌وهوایی این شکل از معماری درون‌گرا کارکرد بهتری داشته است.
در این نوع معماری، اطراف حیاط حجره‌ها و شاه‌نشین‌ها قرار داشتند و در پشت حجره‌ها، به صورت طولی و دالانی، شترخوان قرار داشته که ورودی و شکل آن بسته به هر کاروانسرا متفاوت بوده است.
[بندانگشتی|[مجموعه تاریخی عباس‌آباد|کاروانسرای عباس‌آباد در تایباد، متعلق به اواخر تیموری و اوایل صفوی]]
هرچند معماری عمده کاروانسراها به شکل حیاط مرکزی بوده؛ اما این شکل نیز فرم‌های مختلفی داشته است؛ برای نمونه برخی کاروانسراها مانند کاروانسرای امین‌آباد معماری هشت‌ضلعی یا در مناطق سردسیر کاروانسرای سرپوشیده نیز مرسوم بوده است؛ مانند کاروانسرای خوی. فرم دایره‌ای نیز در برخی کاروانسراها استفاده شده؛ مانند کاروانسرای زین‌الدین در یزد و همچنین فرم هشت‌ضلعی نامنتظم مانند کاروانسرای سنگی انجیره. کاروانسراهای داخل بافت شهری مانند کاروانسرای سعدالسلطنه در قزوین و کاروانسرای افضل در شوشتر نیز با وجود حیاط‌های مستطیل، فرم ارگانیک خود را دارند.

از نظر مقایسه، تفاوت کاروانسراهای ایرانی با چند نوع دیگر از کاروانسراهای موجود در خارج از ایران در شکل و نقشه است، زیرا به نظر می‌رسد نوع دیگر کاروانسراها از نمونه‌های اولیه ایرانی آمده است.

## ثبت جهانی
[بندانگشتی|[کاروانسرای چاه کوران]]

در چهل و پنجمین کمیته میراث جهانی یونسکو که در شهریور ۱۴۰۲ در شهر ریاض عربستان سعودی برگزار شد، پرونده ۵۶ کاروانسرای تاریخی ایران از ۲۴ استان مورد بررسی قرار گرفت.

پس از دریافت گزارش مثبت نمایندهٔ ایکوموس (کنوانسیون میراث جهانی) دربارهٔ وضعیت مرمت و نگهداری و ارزش تاریخی این کاروانسراها و اظهارات نمایندگان برخی کشورها در موافقت با این پرونده، و حذف دو کاروانسرای صفوی در آذربایجان شرقی (کاروانسرای یام) و اصفهان (کاروانسرای عباسی) و با انجام اصلاحاتی در بخش‌ها و بندهایی از آن، در نهایت ۵۴ کاروانسرا در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند. به دلیل بازسازی دو کاروانسرای یام و عباسی (مادرشاه) اصفهان با مصالح جدید، یونسکو اصالت این بنا را قانع‌کننده ندانست و این دو کاروانسرا که به هتل تبدیل شده‌اند، از فهرست پیشنهادی ایران حذف شدند.
نماینده وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران در اجلاس یونسکو توضیح داد که ایران پرونده ۵۶ کاروانسرا را ارائه کرده، در حالی که بیش از ۷۰۰ کاروانسرا را ثبت ملی کرده است. به گفته وی، ایران چند معیار را برای انتخاب این ۵۴ کاروانسرا از جمله معماری و دوره‌های تاریخی درنظر گرفته است و این آمادگی را دارد که دو کاروانسرا را به پیشنهاد ایکوموس حذف و در آینده آن‌ها را به این پرونده الحاق کند.

### معیارها
[بندانگشتی|[دیر گچین، کاروانسرایی با قدمت ساسانی]]

در پرونده مربوط به کاروانسراهای ایران در یونسکو تأکید شده است که کاروانسراها یکی از مهم‌ترین اشکال معماری ایرانی هستند که باعث توسعه مسیرها و نیازهای مرتبط با خواسته‌ها و مقتضیات سفر شده‌اند.
کاروانسراهای ثبت‌شده با مقایسه نقشه ۲۰۰ کاروانسرا انتخاب شده‌اند که دربارهٔ ویژگی آن‌ها در پرونده موجود در یونسکو آمده است که هیچ‌یک از آن‌ها نقشه تکراری ندارند، بنابراین مشهود است که کاروانسراها نتیجه و محصول خلاقیت و نبوغ معماران ایرانی در طول تاریخ است.

از نظر قدمت، کاروانسراهای ثبت‌شده متعلق به دوره ساسانی تا قاجار هستند ولی به دلیل رونق ساخت کاروانسراها در دوره صفوی، تعداد آثار ثبت‌شده آن دوره بیشتر از دیگر دوره‌های تاریخی است. سه کاروانسرا از این مجموعه دارای پیشینه ساسانی هستند:کاروانسرای پرند تهران که مربوط به اواخر دوره ساسانی است، کاروانسرای نوشیروان سمنان که به نظر باستان‌شناسان احتمالاً پیشینه ساسانی دارد و کاروانسرای دیر گچین قم که به استناد منابع مختلف پیشینه ساسانی دارد؛ هرچند که ساختمان فعلی این کاروانسرا مربوط به دوره صفوی است. کاروانسراهای جدیدتر شامل سعدالسلطنه، بستک و فخرآباد است که در دوره قاجار ساخته شده و در فهرست جهانی قرار گرفته‌اند.

علاوه بر قدمت تاریخی و تنوع طرح و پلان کاروانسراها، یکی از مهم‌ترین معیارهای انتخاب آنها وضعیت مرمت، نگهداری و حفظ اصالت آنها بوده است. محل قرارگیری و تنوع اقلیمی، معیار دیگری است که در انتخاب کاروانسراها برای ثبت جهانی مدنظر قرار گرفته است. از اقلیم‌های کوهستانی، جلگه‌ای، دشت و کویر و همه نقاط ایران، کاروانسراهایی در این پرونده وجود دارد.

### پیامدها
[بندانگشتی|[کاروانسرای بستک، نخستین اثر ثبت جهانی استان هرمزگان]]
پیش از ثبت جهانی کاروانسراها، ایران ۲۶ پرونده و حدود ۵۰ اثر یا پهنهٔ منفرد در فهرست میراث جهانی داشت که با ثبت ۵۴ کاروانسرا در قالب پرونده زنجیره‌ای کاروانسراهای ایرانی، تعداد پرونده‌های ثبت جهانی ایران به ۲۷ پرونده و تعداد آثار منفرد ثبت‌شده دو برابر و بالغ بر ۱۰۰ اثر شد. پرونده ثبت جهانی زنجیره‌ای کاروانسراهای ایرانی یکی از بزرگ‌ترین پرونده‌های ثبت جهانی در عرصه ملی و بین‌المللی از نظر گستردگی تعداد آثار منفرد (۵۴ اثر در قالب یک پرونده) در تاریخ شش دهه‌ای ثبت‌های جهانی پس از کنوانسیون ۱۹۷۲ در یونسکو به‌شمار می‌رود.

همچنین یکی از مهم‌ترین دستاوردهای پرونده ثبت جهانی کاروانسراهای ایران، توزیع آثار ثبت جهانی در ایران بود و این پرونده ۲۴ استان ایران را صاحب اثر جهانی کرد. استان‌هایی مانند البرز، هرمزگان، بوشهر، خراسان شمالی، کهگیلویه و بویراحمد و قزوین پیش از کاروانسراها اثر ثبت جهانی نداشتند و به واسطه این پرونده دارای یک کاروانسرای ثبت جهانی شدند.
بااین‌حال هفت استان گلستان، مازندران، زنجان، کردستان، ایلام، چهارمحال و بختیاری و سیستان و بلوچستان از حضور در این پرونده بازماندند. دلیل این موضوع، نبودن کاروانسرای واجد ارزش ثبت جهانی یا تخریب آن‌ها در این استان‌ها بوده است.

## فهرست
فهرست زیر، ۵۴ کاروانسرا و رباطی هستند که در پروندهٔ «کاروانسراهای ایرانی» در فهرست جهانی یونسکو ثبت شده‌اند:

## روی نقشه

## جستارهای وابسته
* فهرست میراث جهانی در ایران
* کاروانسرا
* فهرست کاروانسراهای ایران

## منابع

## پیوند به بیرون
* نگاهی به تاریخچه کاروانسراها در ایران

رده:کاروانسراهای ایرانی ثبت‌شده در میراث جهانی
رده:میراث جهانی در ایران