حمام‌های کاراکالا

حمام‌های کاراکالا (نام لاتین: Thermae Antoninianae، نام ایتالیایی: Terme di Caracalla) یکی از بزرگ‌ترین و شاخص‌ترین بناهای عمومی روم باستان است که ساخت آن بین سال‌های ۲۱۱–۲۱۶ میلادی آغاز شد و در پایان دوره ای کوتاه پس از آن تکمیل گردید.
این حمام‌ها تا حدود ۵۳۷ میلادی فعال باقی ماندند؛ پس از آن، در جریان محاصره روم توسط گوت‌ها، مجاری آب‌رسانی شهر آسیب دیدند و تأمین آب حمام‌ها قطع شد، در نتیجه استفاده از آن‌ها رسماً پایان یافت.
در زمینهٔ فرهنگی، حمام‌های کاراکالا نمادی از توانِ مهندسی، اقتصادی و هنری امپراطوری روم در قرن سوم میلادی هستند. آن‌ها نه تنها امکانات بهداشتی را برای عموم مردم فراهم می‌کردند، بلکه اجتماعات شهری را حول خود گرد می‌آوردند؛ محلی برای ورزش، مطالعه، گفتگو و تجمع عمومی. چنین بناهایی بیانگر سیاست عمومی امپراطوران برای تحکیم اقتدار دولت و ایجاد پیوند میان شهروندان بوده‌اند.
هدف یا کاربرد اصلی این بنا، فراهم آوردنِ تسهیلات عمومی حمام‌های بزرگ (ترمه) برای شستشو و پاکیزگی، استراحت و تفریح بوده است؛ همچنین بخش‌های جانبیِ فرهنگی مانند کتابخانه‌ها، باغ‌ها و محوطه‌های ورزشی بخشی از کارکرد آن بوده‌اند تا مردم روم بتوانند علاوه بر فعالیت‌های بدنی، فعالیت‌های فکری و اجتماعی نیز داشته باشند.

## رویدادهای مهم و شخصیت‌های تاریخی مرتبط

### ۱. [[سپتیمیوس سوروس|سپتیمیوس سِوِروس]] (Septimius Severus)

حکومتِ او آغاز ساخت بنا را فرمان داد؛ انتخاب محل و برنامهٔ اولیهٔ طراحی به او نسبت داده شده است.

### ۲. [[کاراکالا]] (Caracalla / Marcus Aurelius Antoninus)

پسر سِوِروس، که افتتاح رسمی بخشی از حمام‌ها را انجام داد و مجموعه را به بهره‌برداری رساند؛ همچنین مسئول افزودن منابع جدید آبی و ادامهٔ تزئینات بود.

### ۳. [[هلیوگابال]] (Heliogabalus) و سِوِروس الکساندر (Severus Alexander)

پس از دوران کاراکالا، این امپراطورها پروژه‌هایی برای کامل کردن بخش‌هایی از پیرامون حمام اضافه کردند؛ مانند پرتی‌ک‌ها و تزئینات بیشتر.

### ۴. [[جنگ گوت‌ها (۵۳۵–۵۵۴)|کودتای گوت‌ها]] و ویتیجس (Vitiges)
در سال ۵۳۷ میلادی
در جریان جنگ گوتیک (Gothic War) هنگامی که ویتیجس شهر روم را در محاصره گرفت، مجاری تأمین آب حمام‌ها آسیب دید و آکوا آنتونینیانا قطع شد؛ این رویداد سبب پایان استفاده از حمام‌ها گردید.

## تغییرات بنا در طول زمان
* الحاقات و تزیینات پس از ساخت اصلی: پس از تکمیل بخش اصلی، افزوده‌هایی مانند پرتیکوها، عناصر تزئینی، و تزیینات داخلی توسط هلیوگابالوس و سِوِروس الکساندر انجام شد. بخشی از پلان و نماها به‌طور تدریجی کامل‌تر شدند.
* آسیب‌ها و کاهش کاربری: پس از قطع منبع آب در سال ۵۳۷ میلادی، حمام‌ها دیگر قابل استفاده نبودند. با گذر زمان زلزله‌ها، فرسایش طبیعی و آسیب‌های محیطی بخش‌هایی از بنا را تخریب کردند.
* استفاده مجدد مصالح و بهره‌برداری‌های جانبی: در قرون وسطی حمام‌ها به منبعی برای مصالح ساختمانی تبدیل شدند؛ سنگ، ستون‌ها، مرمرها به کلیساها و کاخ‌ها منتقل شده‌اند. در دورهٔ رنسانس و بعدتر کلیساها و معماران معروفی مانند پالادیو، آندره‌آ دا سانگالو آثار را ثبت کرده‌اند یا مصالح را برده‌اند.
* کاوش‌ها و مرمت مدرن: در سده‌های هجدهم و نوزدهم کاوش نظام‌مند آغاز شد؛ در سدهٔ بیستم و بیست و یکم امکانات بازدید، حفاظت سازه‌ای، بازسازی جزئی و استفاده‌های فرهنگیِ جدید صورت گرفته‌اند. پروژه‌هایی اخیراً برای بازگرداندن عنصر آب (بازسازی استخرها یا ساخت استخر آینه‌ای در محوطه) اجرا شده‌اند تا حس کارکرد اصلی بنا بازسازی شود.

## تأثیر و میراث بنا در طول تاریخ

حمام‌های کاراکالا میراث چندجانبه‌ای بر جای گذاشته‌اند:
* معماری و مهندسی: این بنا یکی از نمونه‌های ممتاز فنون ساخت رومی است؛ به ویژه در مقیاس بزرگ، مدیریت مصالح، طراحی مخارج، سازمان نیروی کار، و تکنولوژی‌هایی مانند زیرسوز و سیستم تأمین آب پیشرفته. مطالعاتی مانند کار *Janet DeLaine* نشان می‌دهند که پروژه‌ای پیچیده بوده و حفظ تقارن، ماژول‌بندی دقیق و انتخاب مصالح پر هزینه در آن دیده می‌شود.

* سیاست و نماد شهری: حمام‌ها به‌عنوان عملی نمایشی از قدرت امپراتوری، مشروعیت خاندان سِوِری، و نزدیکی امپراطور به مردم عمل کرده‌اند؛ ساخت چنین بنایی برای عموم، بدون طبقه‌بندی شدید، نمایانگر سیاست عمومی شهری روم بوده است.
* فرهنگ عمومی و اجتماعی: علاوه بر حمام‌کردن، این بنا محل تجمع، گفتگو، ورزش، مطالعه، تفریح بوده است؛ این تنوع کاربری باعث شده که اثر فرهنگی آن فراتر از صرفاً یک فضای بهداشتی باشد.
* تأثیر بر هنر و حفظ آثار: آثار هنری و مجسمه‌های زیادی از حمام کشف شده‌اند (مانند گروه مجسمه‌هایی مثل “Farnese Bull” و مجسمهٔ هرکول) که اکنون در موزه‌ها نگهداری می‌شوند و الهام‌بخش پژوهش و هنر بعدی بوده‌اند.

* میراث گردشگری و فرهنگی معاصر: حمام‌های کاراکالا امروز یکی از جاذبه‌های مهم باستان‌شناسی در روم‌اند؛ استفادهٔ موقت برای اجراهای هنری، بازسازی آب، و مرمت سازه‌ای بخشی از کاربری جدیدشان است که آن‌ها را در فعالیت فرهنگی و هویتی شهری معاصر حفظ کرده است.

## سبک معماری و پلان و چیدمان

معماری حمام‌های کاراکالا در چارچوب سبک ترمه‌های عظیم امپراتوری روم قرار دارد؛ فضایی با مراکز حرارتی متفاوت، تزئینات مجلل، پوشش‌های گنبدی بزرگ، طاق‌های عرضی و طولی، ستون‌های عظیم و استفاده از مرمرها و سنگ‌های لوکس. یکی از ویژگی‌های مهم، ماژول‌بندی پلان تجسم یافته است. ژانت دِ لِین (Janet DeLaine) در پژوهش خود نشان داده است که طرح کلی بنا با استفاده از یک واحد استاندارد، تقریباً ۱۰۰ پای رومی (حدود ۲۹٫۷ متر) طراحی شده و تمامی طول‌ها، ارتفاع‌ها، عرض‌ها، ضخامت دیوارها، ابعاد درها، پنجره‌ها و حتی شروع طاق‌ها تابع ترکیب‌هایی از این ماژول بوده‌اند.
پلان بنا به صورت مستطیلی بزرگ است که ساختمان مرکزی (central block) درون یک محوطهٔ پیرامونی احاطه شده با دیوارهای مرزی و زیرمجموعه‌هایی مانند کتابخانه‌ها، اگزِدراها (exedrae)، پرتیک‌ها و مغازه‌ها در لبه‌ها قرار دارد. پلان هم تقارن محوری دارد (به ویژه حول محور کوتاه مستطیل) و ترتیب فضاها طبق توالی حرارتی حرکت کاربر و دسترسی به نور آفتاب طراحی شده است.

این حمام مجموعه‌ای از فضاهای متعدد با توالی منطقی را شامل می‌شود: استخر سرد (frigidarium)، معتدل (tepidarium)، گرم (caldarium)، همچنین استخر شنا یا *natatio*، پالاِسترا برای ورزش و فضاهای اجتماع و استراحت. ویژگی‌های برجستهٔ ساختمانی شامل استفاده از سقف‌های گنبدی یا طاقی سنگین، سیستم گرمایشِ زیرزمینی (hypocaust) برای کف‌ها و دیوارها، بهره‌گیری از مصالحی مانند مرمر، موزاییک، ستون‌های بزرگ، سنگ و ملات رومی (پوزولانا و آهک) است.

تأمین آب از طریق شاخه‌ای جدید از قنات آکوا مارکیسا (Aqua Marcia) به نام *Aqua Antoniniana* صورت گرفت؛ کتیبه‌ای در *Porta Tiburtina* وجود دارد که کار بازسازی و الحاق منابع جدید آب تحت فرمان کاراکالا در سال‌های ۲۱۲–۲۱۳ میلادی را گواهی می‌دهد.

ابعاد کلی قابل توجه‌اند: بنای مرکزی حدود ۲۱۴ × ۱۱۰ متر است، ارتفاع نقطه‌ایِ بلندترین بخش‌ها به حدود ۴۴ متر رسیده؛ ابعاد برخی فضاهای خاص مثل فریجیداریوم (frigidarium) و کالداریوم (caldarium) بسیار بزرگ بوده‌اند.

## نماها و جزئیات خارجی

نماهای خارجی حمام دارای دیوارهای پوشیده از سنگ‌های مرمر و آجر با تزئینات کلاسیک رومی‌اند. در قسمت‌های گرم حمام از ستون‌های بزرگ، بازشوهای عظیم و پنجره‌هایی با قاب‌های قابل توجه استفاده شده است تا نور آفتاب جنوب غربی به داخل بخش کالداریوم برسد. عنصر نمای بیرونی پرتیک‌ها (porticoes) و اگزِدراها که در لبه‌ها قرار دارند، نه تنها جنبهٔ تزئینی دارند بلکه در ترکیب بصری بنا نقش ایجاد تکرار، ریتم و جلوه‌گرای داشته‌اند. همچنین در نماها استفاده از ستون‌هایی از سنگ‌های گران‌قیمت مانند پورفری (porphyry) دیده می‌شود که نشانهٔ مقتضیات تجملی و سیاسی است.
جزئیات نما همچنین شامل نسبت ضخامت دیوارها، ارتفاع پنجره‌ها، موقعیت بازشوها و طاق‌هاست؛ مثلاً پنجره‌های بزرگ در بخش‌های گرم جهت نورگیری و تعدیل گرما استفاده شده‌اند. طراحی بازشوها و طاق‌ها طوری است که وزن سقف و گنبدها با ستون‌ها و دیوارهای ضخیم پشتیبانی شود.

## فضاها و جزئیات داخلی

داخل حمام‌ها دارای فضاهای متعدد با تزئینات مجلل داخلی بوده است: کف‌ها با موزاییک و مرمر؛ دیوارها با نمای مرمری، ستون‌ها و مجسمه‌ها؛ سقف‌ها و طاق‌ها با کار پانل‌های سنگی یا پوشش‌های گنبدیِ دارای نورگیری. فضای فریجیداریوم مرکزی تحت سقفی سه طاقی (groin vaults) است که ارتفاعی در حدود ۳۲٫۹ متر دارد.
کالداریوم دایره‌ای در بخش گرم دارای گنبدی با دهانه حدود ۳۶ متر است، که یکی از دهانه‌های بزرگ گنبد در معماری رومی بشمار می‌رود. این گنبد بر روی هشت ستون بزرگ قرار می‌گرفت و بین این ستون‌ها پنجره‌هایی بزرگ جهت ورود نور و گرما تعبیه شده بود. این پنجره‌ها همچنین به کاهش وزن دیوارها کمک می‌نمود.
دیگر فضاهای داخلی شامل دو کتابخانه (یونانی و لاتینی)، پالاِستراها برای ورزش، فضاهای تعویض لباس، سوناها و حمام‌های گرم‌تر متوسط، حمام‌های سرد و استخر شنا باز (natatio) بوده‌اند. جریان حرارتی بین فضاها (از گرم به سرد) و مسیر تردد بازدیدکنندگان به گونه‌ای طراحی شده که کاربران از فضاهای گرم‌تر به معتدل و سپس سرد حرکت نمایند. همچنین اهمیت توجه به تهویه، نورگیری و گرمایشِ کف (hypocaust) در فضاهای گرم کاملاً مشهود است.

### نوآوری‌ها و ویژگی‌های متمایز
* دهانهٔ گنبد کالداریوم به عرض تقریباً ۳۶ متر یکی از بزرگ‌ترین نمونه‌ها در زمان خود بوده است؛ طاق‌ها و پوشش‌های گنبدی با سازه‌هایی که وزن زیاد را با ستون‌ها و دیوارهای ضخیم تحمل می‌کردند، نشان‌دهنده مهارت فنی بالاست.
* استفاده از یک ماژول استاندارد در مقیاس بزرگ (۱۰۰ پای روم) برای طراحی پلان کل، برای فراهم آوردن تناسبات دقیق بین فضاها، بخش‌های تزئینی و ارتفاعات مختلف. این ماژول‌گرایی به وحدت بصری و عملکردی در سراسر بنا کمک می‌کرد.
* ترکیب قابل توجه بین کارکردهای بهداشتی، تفریحی، ورزشی و فرهنگی در یک مجتمع عظیم — به ویژه وجود کتابخانه‌ها و سالن مطالعه در کنار فضاهای حمام و ورزش — این مجموعه را فراتر از یک حمام معمولی می‌سازد.
* طراحی بازشوها در نماهای گرم برای بهره‌گیری از نور خورشید و همچنین کاهش وزن کلی سازه؛ همچنین پنجره‌ها و نورگیری‌های بزرگ در بخش‌هایی مانند کالداریوم بهره‌مند از نور طبیعی جهت تأمین گرمای خورشیدی بوده‌اند.

### مصالح ساختمانی
* بتن رومی (Opus caementicium): هستهٔ دیوارها، طاق‌ها و بخش‌های گنبدی با بتن رومی ساخته شده که شامل ملات آهکی و مادهٔ پوزولانایی است. این بتن به همراه هسته‌های سنگی و آجر به کار رفته است.
* آجر: آجر به‌صورت روکار و نیز در هستهٔ ساختارهای طاقی و دیوارها استفاده شده است. ضخامت، ترکیب خاک و اندازه آجرها به نوع کارکرد بخش بستگی دارد.
* سنگ و مرمر: برای روکش دیوارها، ستون‌ها، تزئینات و کف‌ها مرمر به کار رفته است. برخی سنگ‌های محلی نیز در شالوده و زیرساخت به کار رفته‌اند.
* ملات و گچ (Plaster / stucco): برای پوشش دیواره‌ها و تزئینات داخلی، ملات‌هایی با نسبت‌های مناسب بین چسب (binder) و سنگدانه (aggregate) به کار رفته است تا استحکام و یکنواختی پوشش حفظ شود.

### نظام سازه‌ای کلی و اصول فیزیکی/مکانیکی
* سیستم سازه‌ای بنا بر پایهٔ دیوارهای باربر سنگ‌وار، هستهٔ بتنی و شبکه‌ای از طاق‌ها و گنبدها استوار است. این طاق‌ها (vaults) و گنبدها وظیفه دارند بار سقف را به دیوارها و ستون‌ها منتقل کنند.
* استفاده از قوس‌ها و طاق‌های متقاطع (groin vaults) در فضاهای بزرگ مثل فریجیداریوم برای *span*‌ های بزرگ‌تر بدون ستون میانی. این امر باعث کاهش تعداد ستون‌ها و ایجاد فضای داخلی وسیع‌تر شده است.
* کف‌های داخلی در بخش‌های گرم دارای هیپوکاوست (hypocaust) است؛ یعنی فضای خالی زیر کف، که هوای گرم از زیر عبور می‌کند و کف و دیوارها را گرم می‌کند. این تکنیک ترکیبی از عملکرد حرارتی و سازه‌ای است.
* پی‌ریزی و زیرساخت (foundations / substructures): بنا بر تحقیقات، بخش‌هایی از تپه‌های مجاور تسطیح شده‌اند و برای جلوگیری از نشست و ناهمواری، زیر بناهای عمیق‌تر ایجاد شده‌اند؛ ضخامت دیوارها و عمق شالوده‌ها با توجه به بار طاق‌ها تنظیم شده است.

### تکنیک‌های ساخت به‌کار رفته در بنا
* باندینگ کورس‌ها (bonding courses) یا ردیف‌هایی از آجر یا سنگ که برای ایجاد اتصال افقی و پایداری دیوارها استفاده شده‌اند. این ردیف‌ها نقش توزیع تنش را بین لایه‌ها دارند.
* طاقچه‌ها و *relieving arches* در دیوارها برای کاستن از فشار وزن بر نواحی خاص؛ مخصوصاً در فضاهایی که بازشوها بزرگ هستند، طاقچه‌ها وزن را به دیوارهای مجاور منتقل می‌کنند.
* بارگذاری و قالب‌بندی طاق‌ها: در ساخت طاق‌ها و گنبدها از قالب‌های چوبی استفاده شده است که پس از گرفتن ملات یا بتن، برداشته شده‌اند؛ همچنین روش تدریجی طاق‌سازی به این صورت است که بخش طاقی کوچک‌تر ساخته و سپس به تدریج گسترده‌تر شده تا دهانهٔ بزرگ حاصل شود.

### ارتباط بین زیبایی‌شناسی و عملکرد سازه‌ای
* ترکیب مرمرها، ستون‌ها، رنگ‌آمیزی داخلی و طاق‌ها نه صرفاً جنبهٔ تزئینی داشته‌اند، بلکه به تقویت و برجستگی بصری فضاهای داخلی کمک کرده‌اند؛ طاق‌های بلند و گنبدی بخش گرم به گونه‌ای طراحی شده‌اند که نور و سایه به نحوی وارد فضا شوند تا فضا بزرگ‌تر و مجلل‌تر به نظر برسد. این زیبایی بر عملکرد سازه‌ای تأثیری ندارد مگر در انتخاب مصالح و نازک‌کاری، اما سازه باید تحمل وزن تزئینات سنگین، ستون‌ها و روکش‌های مرمری را داشته باشد. مطالعات نشان می‌دهند که ستون‌ها و نماها نه فقط از دید فرم، بلکه از میزان تحمل فشار و بار مرمرها طراحی شده‌اند.
* نورگیری، بازشوها، پنجره‌ها و سیستم تهویه به عنوان عناصر زیبایی و کارکردی؛ بازشوهای بزرگ در بخش کالداریوم، جهت نور طبیعی، تهویهٔ هوای گرم، و کمک به کنترل رطوبت استفاده شده‌اند. این بازشوها باید به گونه‌ای سازه‌ای پشتیبانی شوند (با طاقچه‌ها، ستون‌ها یا دیوارهای تقویت‌شده).

## منابع

Maryl B Gensheimer, 
Decoration and Display in Rome's Imperial *Thermae*: Messages of Power and their Popular Reception at the Baths of Caracalla, Oxford University Press, 4 September 2018  

Guido Petruccioli, The Portraiture of Caracalla and Geta:
*Form, Context, Function* (Vol.1), St. Cross College, Oxford, 2011 

## پیوند به بیرون

Baths of Caracalla, Eric Bullard, 2023

Rome, Baths of Caracalla, Jona Lendering, 15 September 2020

Thermae Antonianae (baths of Caracalla), Darius Arya, 26 July 2025

Ballet Hails the return of water to Rome’s ancient Caracalla baths, Reuters, 12 April 2024

Thermae of Caracalla + APP audio guide of the city of Rome

Baths of Caracalla: The Building

Reconstructing the Baths of Caracalla, Taylor Oetelaar, 21 December 2013

Baths of Caracalla, Jessica Mingoia, 10 June 2022

The Baths of Caracalla: A study in the design, construction, and economics of large-scale building projects in imperial Rome, Janet DeLaine

Online Tour of the Baths of Caracalla + imagined reconstruction

رده:جاذبه‌های گردشگری رم
رده:ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در سده ۳ (میلادی)
رده:کاراکالا
رده:موزه‌های ملی ایتالیا
رده:ورزشگاه‌های بازی‌های المپیک تابستانی ۱۹۶۰
رده:ورزشگاه‌های ژیمناستیک بازی‌های المپیک
رده:ویرانه‌ها در ایتالیا