خیابان لاله‌زار

**خیابان لاله‌زار** با شماره‌گذاری معابر **خیابان ۱۱۳۵ تهران (لاله‌زار نو)** و **خیابان ۱۱۷۵ تهران (لاله‌زار)** یکی از خیابان‌های قدیمی و مرکزی شهر تهران است. این خیابان از جنوب به میدان امام خمینی (توپخانه) و از شمال به خیابان انقلاب اسلامی (شاهرضا) منتهی می‌شود.

لاله‌زار در اواخر دوره قاجار زمان احمد شاه قاجار و اوایل پهلوی، نماد نوگرایی و هنر ایران بود و «شانزه‌لیزهٔ تهران» لقب گرفته بود. بسیاری از تئاترها، رستوران‌ها، تجارت‌خانه‌ها، کاباره‌ها، پیاله‌فروشی‌ها، خیاط‌خانه‌ها، سینماها و فروشگاه‌های معروف ایران در این خیابان قرار داشتند. همچنین موسیقی سبک کوچه‌بازاری در این منطقه متولد شد.
[بندانگشتی|282x282پیکسل|[خیابان لاله‌زار، تهران - ۱۳۵۲]]
خیابان لاله‌زار از طریق ایستگاه‌های مترو توپخانه (در ابتدای خیابان)، ایستگاه مترو سعدی (تقاطع سعدی و جمهوری) و ایستگاه مترو دروازه دولت (تقاطع انقلاب و لاله‌زار نو) قابل دسترسی است.

## پیشینه
[300px|بندانگشتی| بخشی از نقشه قدیمی دار الخلافهٔ ناصری طهران. ۱) باغ لاله زار ۲) [میدان امام خمینی (تهران)|میدان توپخانه ۳) خیابان لاله زار]]
300px|بندانگشتی|عمارت مبارکهٔ لاله‌زار از طرف جنوب اثر ابوتراب غفاری (در حدو سال ۱۲۶۳ خورشیدی)
[بندانگشتی|260px|چپ|نخستین روز نمایش فیلم «''[طوفان در شهر ما*» ساخته [[ساموئل خاچیکیان]] در ۲۴ فروردین ۱۳۳۷ در [[سینما ایران لاله‌زار|سینما ایران]]، *خیابان لاله‌زار*]]
به فرمان [[فتحعلی‌شاه|فتح‌علی شاه قاجار]]، در بیرون از حصار شاه‌طهماسبی تهران باغ لاله‌زار احداث شد. سپس‌تر، دو عمارت در این باغ بنا شد که یکی قصری دوطبقه دارای ۱۲ اتاق و دو تالار بود و دیگری کلاه‌فرنگی باغ لاله‌زار بود که به فاصلهٔ حدود ۴۰۰ ذرع از قصر و در جنوب باغ قرار داشت.

[[ناصرالدین شاه]] پس از بازگشت از سفر اول [[فرنگستان]] به خیال احداث خیابانی مانند «[[شانزه‌لیزه]]» در [[تهران]] به عنوان «دارالخلافه» افتاد و دستور داد که از میان باغ مصفای لاله‌زار خیابان بکشند، زمین‌های اطراف خیابان نیز میان «مقربین درگاه» تقسیم شد. [[مهدی‌قلی هدایت]] در مورد آن می‌گوید:


بعدها در دورهٔ [[سلسله پهلوی|پهلوی]] خوانندگان موسیقی عامیانهٔ ایران مانند [[مهوش]]، [[آفت (خواننده)|آفت]]، [[قاسم جبلی]]، [[تاجیک (خواننده)|تاجیک]]، [[روح‌پرور]]، [[علی نظری (خواننده)|علی نظری]]، [[نعمت‌الله آغاسی|آغاسی]]، [[سوسن (خواننده)|سوسن]] و [[ایرج حبیبی]] همگی در لاله‌زار به روی صحنه می‌رفتند.

به نوشتهٔ جعفر شهری در کتاب «تهران قدیم»:

[[میرزاده عشقی|عشقی]] و [[عارف عارف‌کیا|عارف]] بهترین نمایشنامه‌های خود را در سالن گراند هتل آن به معرض تماشا گذارده… زیباترین خانم‌های شوخ و شنگ و رعناترین پسران دلربا نیز از این ساعات رو به آن می‌آوردند و شیک پوش‌ترین مردان و آلامدترین جوانان در این خیابان دیده می‌شدند.


زمانی در لاله‌زار ۱۵ سینما و چندین [[تئاتر]] و تماشاخانه فعالیت داشتند ولی امروزه ۱۰ سینما فعال در این خیابان فعال هستند. اکثر این سینماها اکنون از رونق افتاده‌اند.

در اوایل دورهٔ پهلوی، در اوایل [[خیابان]] لاله‌زار از سوی [[میدان توپخانه]]، مغازه‌ای به نام پیرایش قرار داشت که به جهت داشتن پوشاک مد روز در [[تهران]] شهرت داشت. روبه‌روی این مغازه، کافه قنادی لاله‌زار واقع بود.
امروزه بیشتر لاله‌زار را صنف فروشندگان [[لوازم برقی]] در اختیار گرفته‌اند.

«[[خانه و باغ اتحادیه]]» یا «خانه [[میرزا علی‌اصغر اتابک|امین‌السلطان]]» عمارتی مربوط به [[دوران قاجار]] است که به عنوان تنها بازمانده از خیابان لاله‌زار قدیم و یکی از نفایس معماری عصر قاجار شناخته می‌شود.
[[پرونده:عمارتی قدیمی.jpg|بندانگشتی|عمارتی زیبا و قدیمی در خیابان لاله زار]]

== اماکن معروف لاله‌زار ==
[[پرونده:Lalezar Cafe Pars.jpg|بندانگشتی|250px|چپ|عمارت کافه پارس، دهه ۱۳۲۰]]
[[پرونده:Tehran Grand Hotel.jpg|بندانگشتی|250px|چپ|نمای داخلی [[گراند هتل]] در خیابان لاله‌زار]]
[[پرونده:Lalehzar Street.JPG|بندانگشتی|250px|چپ|خیابان لاله‌زار از بالا - ۱۳۸۹]]

=== هتل، کافه و کاباره ===
* [[گراند هتل]]
* [[کاباره مولن‌روژ]]
* کافه افق طلائی
* کافه [[مصطفی پایان]] (در لاله‌زار نو)
* کافه نور (در لاله‌زار شمالی)
* کافه ری (در لاله‌زار شمالی)
* کافه لاله‌زار (در لاله‌زار جنوبی)
* [[کافه پارس]]
* [[شکوفه نو]]
<gallery>
File:Pars Cafe 3.jpg|کافه پارس، ۱۳۹۵
Pars Cafe 1.jpg|کافه پارس، ۱۳۹۵
Cafe Pars Laleh Zar Tehran 2005.jpg|کافه پارس، ۱۳۸۵
</gallery>

=== سینما ===
* [[سینما لاله]] (رکس پیشین)
* [[سینما نادر]] (رویال پیشین)
* [[سینما رودکی]] (متروپل پیشین)
* [[سینما کریستال]]
* [[سینما سارا]] (ونوس پیشین)
* [[سینما البرز]]
* سینما خورشید نو
* [[سینما فردوسی]]
* [[سینما ایران لاله‌زار|سینما ایران]]
* سینما مایاک
* سینما مرجان
* سینما تابان
* سینما فاروس
* سینما شهرزاد
* سینما سحر (مترو پیشین)
* سینما آزیتا یا سینما جهان
<gallery>
Cinema Alborz.jpg|سینما البرز
Cinema Cristal.jpg|سینما کریستال
Cinema Iran.jpg|[[سینما ایران لاله‌زار|سینما ایران]]
Cinema Nader 1.jpg|سینما نادر
Cinema Nader.jpg|سینما نادر
Cinema Rudaki 1.jpg|سینما رودکی
Cinema Sara.jpg|سینما سارا
</gallery>

=== تجارت خانه‌ها ===
* کمپانی نصرالله عشقی - موزیکال رکورد
* کمپانی آغاسی - صفحات سودوا و ادیون
* کمپانی زرتاری - صفحات شهرزاد و رویال
;

=== تماشاخانه ===
* تماشاخانه [[تئاتر نصر]]
* [[تئاتر پارس]]
* تماشاخانه گبومر و روسیخان
* تماشاخانه گیتی (صادقپور)
* تماشاخانه تفکری
* تئاتر دهقان
<gallery>
Pars Theater 1.jpg|تابلو ثبت ملی [[تئاتر پارس]]
Pars Theater.jpg|نمایی از ساختمان تئاتر پارس
Tehran Theater 1.jpg|[[تئاتر نصر]]
Tehran Theater.jpg|تئاتر نصر
Lalehzar Street-1961.jpg|[[تئاتر سعدی]]
NASR T2.jpg|[[تئاتر نصر]]
</gallery>

=== خانه‌های تاریخی ===
* [[خانه و باغ اتحادیه|مجموعه مسکونی خانواده اتحادیه]]
* [[خانه معین‌التجار بوشهری]]
* [[عمارت مشیرالدوله]]
* خانه اتابک
<gallery>
Etehadieh House.jpg|[[خانه و باغ اتحادیه]]
Pirnia Moshir ol dowleh House Tehran.jpg|[[عمارت مشیرالدوله]]
</gallery>
;

=== کوچه‌ها ===
* [[کوچه ملی]]
* [[کوچه برلن]]
=== اماکن دیگر ===
* فروشگاه پیرایش (نخستین فروشگاه بزرگ به سبک اروپائی در ایران)
* فروشگاه جنرال مد
* [[موسسه كيهان|موسسه کیهان]]
* [[مسجد هدایت]]
* انبار ببراز خان
* آرشیو اصغر (عکاس)
* باشگاه کوه‌نوردی و اسکی دماوند

== لاله‌زار در آثار هنری ==
دربارهٔ خیابان لاله‌زار مستندها و یادبودهای چندی ساخته شده‌است. از آن میان می‌توان به فیلم مستند «*'هشتصد قدم در لاله‌زار**» ساخته امید شریف موسوی (سال ۱۳۸۲) با روایت [[مسعود کیمیایی]] را نام برد. در سال ۱۳۸۲ [[رضا یزدانی (خواننده)|رضا یزدانی]] ترانه لاله‌زار (آلبوم پرنده بی‌پرنده) را خواند که موسیقی متن فیلم سینمایی [[حکم (فیلم ۱۳۸۴)|حکم]] بود.

در مستند «**تهران امروز**» ساخته [[خسرو سینایی]] (سال ۱۳۵۶) صحنه‌هایی از خیابان لاله‌زار با ترانه «''دیشب تو لاله‌زار''» [[مرتضی احمدی]] به تصویر کشیده شده‌است.

بخش قابل توجهی از رخدادهای مجموعه «[[هزاردستان (مجموعه تلویزیونی)|هزاردستان]]» در این خیابان ([[شهرک سینمایی و تلویزیونی ایران|لوکیشن شهرک سینمایی]]) رخ می‌دهد. این لوکیشن لاله‌زار همچنین در سریال‌های دیگری مانند «[[کیف انگلیسی (مجموعه تلویزیونی)|کیف انگلیسی]]»، «[[در چشم باد]]»، «[[کلاه پهلوی (مجموعه تلویزیونی)|کلاه پهلوی]]»، «[[سرزمین کهن]]»، «[[جهان‌پهلوان تختی (فیلم)|جهان پهلوان تختی]]»، «[[مدار صفر درجه]]»، «[[معمای شاه]]» و «[[شهرزاد (مجموعه نمایش خانگی)|شهرزاد]]» مورد استفاده قرار گرفته‌است.

در مردادماه ۱۳۹۸ (اوت ۲۰۱۹) [[ابی]] آلبوم جدیدی به نام «''[[لاله‌زار (آلبوم)|لاله‌زار]]''» منتشر کرد که «ترانه لاله‌زار» که نام آلبوم نیز از آن برگرفته شده‌است، محوری‌ترین ترانه این آلبوم است.

فیلم مستند «**لاله‌زاری‌ها**» ساخته حسین احمدیان (۹۴–۱۳۹۳)) دربارهٔ فراز و فرود موسیقی عامه‌پسند در ایران است. فیلمی که در آن فیلم‌ساز با یاری جستن از تصاویر آرشیوی و به‌کارگیری یک شخصیت مرکزی در پیوند با موضوع، مخاطب را به فضای لاله‌زار می‌برد. «**تماشاخانه طهران**» مستندی تاریخی است که می‌کوشد با گذر به تماشاخانه‌های قدیمی تهران در خیابان لاله‌زار، نوع فعالیتشان و علت تعطیلی آنها بپردازد.

همچنین نام «''[[کوچه ملی]]''» (از کوچه‌های اصلی خیابان لاله‌زار) به ویژه در ترانه‌ها، نوستالژی دورانی را یادآوری می‌کند که خیابان لاله‌زار زنده و مرکز فرهنگ و هنر تهران به‌شمار می‌رفت. از جمله این آثار می‌توان به ترانه «کوچه ملی» که توسط [[رضا یزدانی]] خوانده شده‌است یا «[[کوچه ملی (فیلم)|فیلم کوچه ملی]]» به کارگردانی [[مهرشاد کارخانی]] اشاره کرد.

از دیگر آثار هنری و یادبودها می‌توان موارد زیر را نام برد:
* مستند «**مرثیه‌ای برای لاله‌زار**» ساخته صالح دلدم. دبیر هنری روزنامه داریوش آریا را برای تهیه گزارش از سینماهای لاله‌زار راهی این خیابان می‌کند ولی او همه را ویرانه دیده و خاطرات آنجا را به یاد می‌آورد.
* «**مستند لاله‌زار**» ساخته محمدرضا اصلانی و هوشنگ اعلم
* مستند «**ساکنین طبقه بالای لاله‌زار'''» در بررسی تاریخ سیاسی- اجتماعی لباس در ایران
* کوچه ملی (فیلم)

همچنین دکور این خیابان در «شهرک سینمایی و تلویزیونی ایران» بازسازی شده‌است.

## نگارخانه



پرونده: Old Lalehzar and Grand Hotel.jpg|خط واگن و گراند هتل
پرونده:Laleh Zar Tehran-3.jpg|تقاطع لاله‌زار و خیابان استانبول، روبروی کافه پارس و هتل لاله‌زار
پرونده:Old Lalehzar.jpg|آذین‌بندی در لاله‌زار
پرونده:Lalehzar1326.jpg|خیابان لاله‌زار، ۱۳۲۶
پرونده:Laleh zar St. Tehran 1950s-1.jpg|فضای شبانه لاله‌زار در دهه‌های سی و چهل خورشیدی
پرونده:Laleh Zar St. Tehran 1950s-2.jpg|فضای شبانه لاله‌زار در دهه‌های سی و چهل خورشیدی
پرونده:Cafe Pars Laleh Zar Tehran 1936.jpg|گنبد کلاه‌فرنگی کافه پارس
پرونده:Lalehzar street, Tehran - 1973.jpg|خیابان لاله‌زار در دهه پنجاه خورشیدی
پرونده: شهرک سینمایی غزالی.JPG|لاله‌زار بازسازی شده در شهرک سینمایی غزالی


## جستارهای وابسته
* کوچه ملی
* کوچه برلن
* میدان توپخانه

## پانویس
#  IRAN Journal of Architecture,No.13/September 2004
#  روزنامهٔ ایران.

## منابع
* آشتی مردم با سینماها دور از انتظار نیست، روزنامهٔ ایران، شماره ۲۱۰۷، سال هشتم، پنجشنبه ۵ اردیبهشت ۱۳۸۱ (بازبینی ۱۶ آذر ۱۳۸۴).

## پیوند به بیرون
*فیلمی تاریخی از خیابان لاله‌زار تهران، مقایسهٔ دههٔ ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ خورشیدی

رده:تاریخ تهران
رده:تهران قدیم
رده:خیابان‌ها در منطقه ۱۲ تهران
لاله‌زار
رده:فرهنگ در ایران