گولاگ

**گولاگ** (Gulag) نام شبکه‌ای از اردوگاه‌های کار اجباری در اتحاد جماهیر شوروی بود که به‌ویژه در دوران حکومت ژوزف استالین گسترش یافت. در این اردوگاه‌ها، زندانیان که بسیاری از آن‌ها مخالفان سیاسی، متهمان به «دشمنی با حکومت»، یا حتی افراد عادیِ گرفتار اتهام‌های ساختگی بودند، مجبور به انجام کارهای بسیار سخت مانند معدن‌کاری، قطع درختان یا ساخت‌وساز در شرایط آب‌وهوایی شدید می‌شدند. زندگی در گولاگ‌ها اغلب با کمبود غذا، بیماری، خشونت و مرگ همراه بود و هدف اصلی آن‌ها هم تنبیه، هم ارعاب جامعه و هم بهره‌کشی اقتصادی از نیروی کار زندانیان بود.

واژهٔ گولاگ در اصل به بخشی از پلیس مخفی شوروی اشاره داشت که از دههٔ ۱۹۳۰ تا اوایل دههٔ ۱۹۵۰ در دوران حکومت ژوزف استالین مسئول ادارهٔ اردوگاه‌های کار اجباری بود، اما در ادبیات انگلیسی این اصطلاح معمولاً برای اشاره به کل سیستم کار اجباری در دوران شوروی به‌کار می‌رود.

سامانه بازداشت به سرعت رشد کرد و جمعیت آن در دهه ۱۹۲۰ به ۱۰۰٬۰۰۰ نفر رسید. تا پایان سال ۱۹۴۰، جمعیت اردوگاه‌های گولاگ به ۱٫۵ میلیون نفر بالغ شد. اجماع نوظهور میان محققان بر این است که از ۱۴ میلیون زندانی که از سال ۱۹۳۰ تا ۱۹۵۳ از اردوگاه‌های گولاگ و ۴ میلیون زندانی که از مستعمرات کار گولاگ عبور کردند، تقریباً ۱٫۵ تا ۱٫۷ میلیون زندانی در آنجا جان باختند یا مدت کوتاهی پس از آزادی درگذشتند. برخی از روزنامه‌نگاران و نویسندگانی که اعتبار چنین داده‌هایی را زیر سوال می‌برند، به شدت بر منابع خاطراتی تکیه دارند که تخمین‌های بالاتری ارائه می‌دهند. محققان آرشیوی «هیچ برنامه‌ای برای نابودی» جمعیت گولاگ و هیچ بیانیه‌ای مبنی بر قصد رسمی برای کشتن آنها نیافته‌اند، و تعداد زندانیان آزاد شده بسیار فراتر از تعداد مرگ‌ها در گولاگ بوده است. این سیاست را می‌توان تا حدی به رویه رایج آزادسازی زندانیانی که از بیماری‌های لاعلاج رنج می‌بردند و همچنین زندانیانی که در آستانه مرگ بودند، نسبت داد.

تقریباً بلافاصله پس از مرگ استالین، تشکیلات شوروی شروع به برچیدن سیستم گولاگ کرد. یک عفو عمومی گسترده در پیامد فوری مرگ استالین اعطا شد، اما این عفو تنها به زندانیان غیرسیاسی و زندانیان سیاسی که به حداکثر پنج سال زندان محکوم شده بودند، پیشنهاد شد. مدت کوتاهی پس از آن، نیکیتا خروشچف به عنوان دبیر اول انتخاب شد و فرآیندهای استالین‌زدایی و دوره ذوب خروشچف را آغاز کرد که منجر به آزادی گسترده و اعاده حیثیت زندانیان سیاسی شد. شش سال بعد، در ۲۵ ژانویه ۱۹۶۰، سیستم گولاگ به‌طور رسمی منحل شد و بقایای اداره آن توسط خروشچف منحل گردید. رویه قانونی محکوم کردن مجرمان به کار کیفری همچنان در فدراسیون روسیه وجود دارد، اما ظرفیت آن به شدت کاهش یافته است.

الکساندر سولژنیتسین، برنده جایزه نوبل ادبیات، که هشت سال حبس در گولاگ را پشت سر گذاشته بود، با انتشار کتاب «مجمع‌الجزایر گولاگ» در سال ۱۹۷۳، به این اصطلاح شهرت بین‌المللی بخشید. نویسنده اردوگاه‌های پراکنده را به «زنجیره‌ای از جزایر» تشبیه کرد و به عنوان یک شاهد عینی، گولاگ را سیستمی توصیف کرد که در آن مردم تا حد مرگ به کار گرفته می‌شدند. در مارس ۱۹۴۰، ۵۳ مدیریت اردوگاه گولاگ (که به سادگی «اردوگاه» نامیده می‌شدند) و ۴۲۳ مستعمره کار (کلونی کار) در اتحاد جماهیر شوروی وجود داشت. بسیاری از شهرها و شهرک‌های معدنی و صنعتی در شمال روسیه، شرق روسیه و قزاقستان—مانند قراغندی، نوریلسک، ورکوتا و ماگادان—در اصل به عنوان بلوک‌هایی از اردوگاه‌ها ایجاد شدند که توسط زندانیان ساخته شده و متعاقباً توسط زندانیان سابق اداره می‌شدند.

## ریشه‌شناسی
گولاگ (ГУЛАГ) مخفف «Гла́вное управле́ние исправи́тельно-трудовы́х лагере́й» (اداره کل اردوگاه‌های کار اصلاحی) است. نام این اداره چندین بار تغییر کرد، مثلاً به اداره کل مستعمرات کار اصلاحی ()، که نام‌های آن‌ها را می‌توان در اسناد مربوط به سلسله‌مراتب اردوگاه‌های مختلف مشاهده کرد. این اصطلاح در زبان روسی، چه به‌صورت رسمی و چه محاوره‌ای، اغلب استفاده نمی‌شد؛ اصطلاحات غالب برای سیستم اردوگاه کار و برای اردوگاه‌های انفرادی، «اردوگاه‌ها» (لاگریا، *lagerya*) و «منطقه» (زونا، *zona*) —معمولاً به صورت مفرد— بودند. اصطلاح رسمی «اردوگاه کار اصلاحی» برای استفاده رسمی توسط دفتر سیاسی حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی در جلسه ۲۷ ژوئیه ۱۹۲۹ پیشنهاد شد.

اگرچه این اصطلاح در ابتدا برای اشاره به یک نهاد دولتی استفاده می‌شد، اما در انگلیسی و بسیاری از زبان‌های دیگر، این مخفف ویژگی‌های یک اسم عام را پیدا کرد که بر «سیستم شورویِ مبتنی بر زندان و کار غیرآزاد» دلالت دارد.

حتی به شکلی گسترده‌تر، «گولاگ» به معنای خودِ سیستم سرکوبگر شوروی آمده‌است؛ مجموعه‌ای از رویه‌هایی که زندانیان زمانی آن را «چرخ‌گوشت» می‌نامیدند: دستگیری‌ها، بازجویی‌ها، حمل‌ونقل در واگن‌های گرم‌نشده مخصوص حمل دام، کار اجباری، نابودی خانواده‌ها، سال‌های سپری‌شده در تبعید، و مرگ‌های زودرس و غیرضروری.

## نام
اختصار GULAG (ГУЛАГ) مخفف عبارت روسی «مدیریت اصلی اردوگاه‌های اصلاحی-کار» (به روسی: Гла́вное управле́ние исправи́тельно-трудовы́х лагере́й) است. البته نام رسمی این نهاد در طول زمان چندین بار تغییر کرد. گولاگ به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی سرکوب سیاسی در اتحاد شوروی شناخته می‌شود. این اردوگاه‌ها میزبان مجرمان عادی و زندانیان سیاسی بودند؛ بسیاری از آن‌ها از طریق روندهای ساده‌شده‌ای مانند «ترویکاهای ان‌کاوه‌ده» یا دیگر روش‌های مجازات خارج از دادگاه محکوم می‌شدند. این نهاد در سال ۱۹۳۰ تأسیس شد و ابتدا تحت ادارهٔ OGPU (۱۹۲۳–۱۹۳۴) قرار داشت، سپس به NKVD (۱۹۳۴–۱۹۴۶) و در سال‌های پایانی به وزارت امور داخلی (MVD) واگذار شد.

بندانگشتی|چپ|250px| بیگاری کشیدن از زندانیان برای ساخت کانال دریای سفید-بالتیک، سال‌های ۱۹۳۱–۱۹۳۳ گولاگ (روسی: ГУЛАГ) سرواژه‌ای از عبارت «Главное управление исправительно-трудовых лагерей» (اداره کل اردوگاه‌های اصلاح و کار)، نهادی بود که شبکهٔ اردوگاه‌های کار اجباری در اتحاد جماهیر شوروی را مدیریت می‌کرد. در ادبیات انگلیسی و بسیاری زبان‌های دیگر، این نام برای کل سامانهٔ اردوگاه‌های کار اجباری به‌کار می‌رود.

## زمینهٔ تاریخی و عملکرد
گولاگ در دورهٔ حکومت ژوزف استالین گسترش یافت؛ ابتدا در سال ۱۹۳۰ تأسیس شد و توسط نهادهایی مانند OGPU، سپس NKVD و نهایتاً وزارت امور داخلی (MVD) هدایت می‌شد. این سامانه برای کار اجباری زندانیان سیاسی و عادی مورد استفاده قرار می‌گرفت. شرایط سخت، زندانی‌سازی گسترده، سرما، گرسنگی، فشار کاری، دشواری‌های جغرافیایی، و مرگ‌ومیر بالا، ویژگی‌های بارز گولاگ بودند.

## ابعاد و مقیاس
بین سال‌های ۱۹۲۹ تا ۱۹۵۳، حدود ۱۴ میلیون نفر به گولاگ فرستاده شدند و پس از آن ۶ تا ۷ میلیون نفر دیگر نیز به این جمع افزوده شد تعداد زندانیان سالیانه بین حدود ۵۱۰٬۳۰۷ نفر در سال ۱۹۳۴ تا ۱٬۷۲۷٬۹۷۰ نفر در سال ۱۹۵۳ متغیر بود برخی برآوردهای دیگر مجموعه زندانیان را تا ۱۸ میلیون نفر نیز اعلام کرده‌اند، و مرگ‌ومیرهایی بین ۱٫۶ میلیون تا بیش از ۲٫۷ یا حتی ۶ میلیون نفر گزارش شده است

## پروژه‌های کلان عمرانی توسط زندانیان

زندانیان گولاگ در پروژه‌های زیربنایی بسیار سخت شرکت داشتند؛ از جمله ساخت کانال دریای سفید–بالتیک (۱۹۳۱–۱۹۳۳)، کانال قره‌قوم ترکمنستان، راه‌سازی در تایگا و سیبری، استخراج معدن زغال‌سنگ و اورانیوم، ساخت راه‌آهن، متروی مسکو، پناهگاه‌های زیرزمینی و مزارع همگانی (کلخوز)

## پایان سامانه و افشاگری
در شب ۲۴ فوریهٔ ۱۹۵۶، نیکیتا خروشچف در بیستمین کنگرهٔ حزب کمونیست، سخنرانی‌ای محرمانه در محکومیت استالین و گولاگ انجام داد. به دنبال این اعلام، بازماندگان آزاد شدند و بازگشتشان به جامعه امکان‌پذیر گردید نهادی به نام گولاگ رسماً توسط دستور MVD شمارهٔ ۲۰ در ۲۵ ژانویهٔ ۱۹۶۰ منحل شد، اما اردوگاه‌های کار اجباری همچنان تا دههٔ ۱۹۸۰ ادامه یافتند

## تحقیقات و منابع
تأثیرگذارترین اثر دربارهٔ گولاگ، کتاب سه‌جلدی «مجمع‌الجزایر گولاگ» (The Gulag Archipelago) نوشتهٔ الکساندر سولژنیتسین است که بر پایهٔ تجربه‌ها، شهادت‌ها، اسناد و گزارش‌ها نوشته شده و دورهٔ ۱۹۱۸ تا ۱۹۵۶ را بررسی می‌کند همچنین کتاب «تاریخ گولاگ» (Gulag: A History) اثر آن آناپل بابام است که در سال ۲۰۰۳ منتشر و جایزهٔ پولیتزر گرفت. این کتاب با اتکا به اسناد آرشیوی، خاطرات زندانیان و گزارش‌ها، تاریخ گولاگ را روایت می‌کند

## گولاگ در زمان معاصر
در سال ۲۰۰۹، اتحادیهٔ حمایت از زندانیان سیاسی در کرهٔ جنوبی وجود اردوگاه‌هایی مشابه گولاگ را در کرهٔ شمالی تأیید کرد و گزارش داد که دست‌کم ۲۰۰٬۰۰۰ زندانی سیاسی در آنجا وجود دارد

## عملیات عمرانی
* ساخت کانال دریای سفید-بالتیک سال ۱۹۳۱–۱۹۳۳
* ساخت کانال بزرگ بیابان قره‌قوم ترکمنستان بطول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر که فاز اول در سال‌های ۵۹–۱۹۵۴ به طول ۴۰۰ کیلومتر به‌دست زندانیان گولاگ اجرا گردید.
* جاده و راهسازی در باتلاق‌های تایگا و سیبری بطول ۲۰۰۰ کیلومتر
* استخراج معادن زغال‌سنگ و اورانیوم
* راه‌آهن سراسری اتحاد شوروی
* متروی مسکو
* پناهگاه‌های زیرزمینی
* تأسیس و راه اندازی کلخوزها (مزارع شوراها)

## ادبیات گولاگ
مجمع‌الجزایر گولاگ مجموعه تحقیقاتی هنری-تاریخی آلکساندر سولژنیتسین دربارهٔ اردوگاه‌های کار اجباری در ۱۹۱۸–۱۹۵۶ است.

چند کتاب به فارسی، از جمله کتاب *[[اجاق سرد همسایه]]* نوشته اتابک فتح‌الله‌زاده در مورد خاطرات زندانیان اردوگاه‌های شوروی منتشر شده است.

## یادداشت

## منابع


رده:اتحاد شوروی
رده:بازداشت و حبس
رده:تاریخ اتحاد شوروی
رده:تاریخ شوروی
رده:ژوزف استالین
رده:سرکوب سیاسی در اتحاد شوروی
رده:سیاست در اتحاد جماهیر شوروی
رده:قوانین اتحاد شوروی
رده:کار اجباری
رده:واژگان دوره اتحاد شوروی
رده:ولادیمیر لنین