شعر در جهان اسلام

**شعر در جهان اسلام** گونه‌ای از شعر است که مسلمانان آن را سروده و خوانده‌اند. شعر اسلامی و به‌ویژه شعر صوفیانه در زبان‌های گوناگونی از جمله عربی، فارسی، اردو، بنگالی و ترکی پدید آمده‌است.

گونه‌های شعر اسلامی دربرمی‌گیرد: جنان یعنی سرودهای عبادی اسماعیلیان؛ غزل که بیان شاعرانهٔ درد فراق و زیبایی عشق است؛ قصیده که شعری مکتوب و غالباً به‌معنای اُد ترجمه می‌شود و از راه گسترش عرب‌های مسلمان انتشار یافت؛ و شعر بی‌قافیه (شعر مُرسَل). شعر اسلامی میراثی است که نسل به نسل انتقال یافته و درون‌مایه‌های آن دربرگیرندهٔ ایمان اسلامی، فرهنگ مسلمانان و رویدادها و مناسبت‌های مهمی چون رمضان است. شاعران این حوزه از سدهٔ ششم میلادی تا امروز به دغدغه‌های معنوی، ادبی و سیاسی پرداخته‌اند.

## پیشینه و خاستگاه
با مهاجرت پیامبر اسلام، محمد، و یارانش از مکه به مدینه در سال ۶۲۲ میلادی که به هجرت شناخته می‌شود، قصیده در تضادی آشکار با قرآن مقدس قرار گرفت. سرایندگان دورهٔ پیش از اسلام فاقد دانش و اقتداری شمرده می‌شدند که برای سرودن چنین اشعاری لازم بود و از همین رو این دوره «عصر جاهلیت» نامیده شد. این وضعیت میان جهان اسلامی نخستین تنش‌هایی پدیدآورد؛ چرا که سبک قصیده‌سرایی در برابر متن مقدس قرآن نامقدس انگاشته می‌شد.

از سوی دیگر، شعر که زمانی به سبب بازنمایی آرمان‌های بت‌پرستی طرد شده بود، سرانجام در خدمت اسلام درآمد. هنر اسلامی همواره کیفیت ذاتی و هویت یگانهٔ خود را حفظ کرده‌است. همان‌گونه که دین اسلام شیوه‌ای از زندگی را تجسم می‌بخشد و نیروی پیوندبخشی میان مردمان گوناگون از نظر قومی و فرهنگی است، هنر پدیدآمده در جوامع اسلامی نیز ویژگی‌های بنیادین شناسایی‌کننده و وحدت‌بخش دارد.

## شعر اسلامی به زبان‌های گوناگون
### شعر عربی
در شعر عربی، قصیده از سوی پژوهشگران یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های این شعر شمرده می‌شود. خاستگاه قصیده به نزدیک ۵۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد و بنیادی برای پیدایش شعر پیش از اسلام به‌شمار می‌آید. قصیده بر پایهٔ تک‌قافیه سروده می‌شود و میان پانزده تا هشتاد بیت دارد. قصیده سه درون‌مایهٔ بازگشتی دارد: «نسیب» یا داستان رابطه و خانهٔ ویران‌شده؛ «فخر» که ستایش قبیله یا خود شاعر است؛ و «رحیل» که سفری صحرایی با شتران را به تصویر می‌کشد.

قصیده همچنین حکایت‌های زندگی‌نامه‌ای به نام «اخبار» دارد که داستان‌های خون‌خواهی و قربانی لازم برای گذر از مناسک گذار را نشان می‌دهد. مؤلفه‌های اصلی اخبار شامل درون‌مایهٔ خون‌خواهی که با مرگ پدر یا عزیزی آغاز می‌شود و «بازداشتگی رشد» فرد در دوران جوانی است.

نمونه‌ای از یک نسیب، سرودهٔ لبید بن ربیعه عامری:

درون‌مایهٔ رایج شعر عربی پیش از اسلام توصیف زندگی بادیه‌نشینان، داستان‌های مناسک گذار و قربانی است که از راه تصویرسازی ذهنی و استعاره‌ها بازنمایی می‌شود. این شعر تا سدهٔ سوم میلادی عمدتاً شفاهی بود.

### شعر فارسی
گونه‌های موجود در شعر کلاسیک فارسی متنوع‌اند و بر پایهٔ قافیه تعیین می‌شوند. رایج‌ترین قالب شعر فارسی غزل است؛ شعری کوتاه با درون‌مایهٔ عاشقانه که از هفت تا دوازده بیت تشکیل شده و بر وزن تک‌قافیه سروده می‌شود. قصیده گونه‌ای دیگر از شعر فارسی است که درون‌مایه‌های ستایش معنوی یا دنیوی، هجو یا توصیف ممدوح را دربردارد. در شعر اسلامی رایج‌ترین شکل قصیده مدح پیامبر محمد و نزدیکان اوست.

این قصیده‌های دینی بر سرشت الله از دیدگاه‌های گوناگون تأکید می‌ورزند و با رشته‌ای از تکرارهای آغازین (آنافورا) پایان می‌یابند. کاربرد شعر دیداری در سراسر تاریخ ایران به خوانندگان یاری می‌رساند تا احساس‌های شاعران را از راه چیدمان حروف و عبارات در شکل‌های گوناگون مرتبط با پیام یا درون‌مایهٔ اصلی شعر دریابند.

### شعر بنگالی
شعر بنگالی اسلامی که خاستگاه آن به سدهٔ پانزدهم میلادی بازمی‌گردد، درون‌مایه‌های کشمکش درونی با نفس، کیهان‌شناسی اسلامی، نبردهای تاریخی، عشق و اندیشه‌های هستی‌شناختی دربارهٔ پیوند فرد با جامعه را به تصویر می‌کشد. این جست‌وجوی معنا در بیشتر سروده‌های بنگالی به سرخوردگی‌ای می‌انجامد که شاعران با لحنی تیره و اندوهبار بازمی‌نمایانند. این سرخوردگی بدبینی نیست؛ هرچند برخی خوانندگان به گفتهٔ پژوهشگران ممکن است لحن‌های منفی شعر بنگالی را چنین برداشت کنند.

آثار تاریخی شاه محمد صغیر، علاؤل، عبدالحکیم، سید سلطان و دولت قاضی شعر مردمی بنگالی را با داستان‌ها و درون‌مایه‌های فارسی-عربی درآمیختند و بخش مهمی از فرهنگ مسلمانان بنگال به‌شمار می‌آیند. شعر نوین بنگالی غیرخطابی و نارمانتیک در ساختار خود ارزیابی می‌شود.

### شعر پنجابی
در شعر پنجابی درون‌مایهٔ اصلی کشمکش درونی ناشی از دشواری‌های دنیوی و اندیشه‌های هستی‌شناختی شاعر است. درون‌مایهٔ دیگر اندیشهٔ متناقض‌نمای زندگی است: هرچند ثروت و دانش به آدمی عرضه می‌شود، همین ثروت و دانش می‌تواند او را از معنای راستین زندگی دور سازد. شعر پنجابی به سبکی فارسی-اردویی و با واژگانی عربی و فارسی نوشته می‌شود. زمینه‌های این شعر از عاشقانه تا هجو گسترده‌است؛ زیرا بیشتر سرایندگان آن روستانشین بوده یا از شیوهٔ زندگی روستایی تأثیر پذیرفته‌اند.

### شعر انگلیسی
در انگلیسی، شعر اسلامی اکنون بیشتر به شکل آزاد (بدون قافیه) سروده می‌شود. از شاعران مسلمان انگلیسی‌سرا می‌توان به رافع حبیب، جوئل هیوارد، داود وارنزبی علی و دنیل مور (درگذشته) اشاره کرد.

## جستارهای وابسته
* شعر
* ادبیات اسلامی
* ادبیات صوفیانه
* ادبیات فارسی
* شعر عربی
* ادبیات در ایران
* غزل
* قصیده
* هنر اسلامی
* فرهنگ اسلامی

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:شعر اسلامی
رده:جنبش‌های شعری