راجستان

[thumb|left|400px|[دژ آمیر، کاخ و قلعه‌ای در راجستان، هند است. ورودی اصلی دژ عامر، «دروازهٔ خورشید» نام دارد که به «جالبی چوک»، اولین حیاط اصلی منتهی می‌شود.این دژ از اماکن مهم گردشگری راجستان و جزء میراث جهانی یونسکو در هند است.]]
**راجستان**  (به انگلیسی: Rajasthan)، به‌معنای «سرزمین پادشاهان») یک ایالت در شمال غربی هند است. این ایالت بزرگ‌ترین ایالت هند از نظر وسعت و هفتمین ایالت بزرگ از نظر جمعیت است. راجستان مساحتی بالغ بر  یا ۱۰٫۴ درصد از کل مساحت جغرافیایی هند را در بر می‌گیرد. این ایالت در سمت شمال غربی هند واقع شده و بیشترِ بیابان تار (که به عنوان «بیابان بزرگ هند» نیز شناخته می‌شود) که منطقه‌ای وسیع و غیرقابل سکونت است را شامل می‌شود.
 
راجستان در امتداد دره رودخانه ستلج-سند، با استان‌های پنجاب در شمال غرب و سند در غرب که متعلق به کشور پاکستان هستند، مرز مشترک دارد. این ایالت با پنج ایالت دیگر هند هم‌مرز است: پنجاب در شمال؛ هاریانا و اوتار پرادش در شمال شرق؛ مادیا پرادش در جنوب شرق؛ و گجرات در جنوب غرب. موقعیت جغرافیایی آن ۲۳ درجه و ۳ دقیقه تا ۳۰ درجه و ۱۲ دقیقه عرض شمالی و ۶۹ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۷۸ درجه و ۱۷ دقیقه طول شرقی است و مدار رأس‌السرطان از جنوبی‌ترین نقطه آن می‌گذرد.

ویژگی‌های عمده آن شامل خرابه‌های تمدن دره سند در کالی‌بنگان و بالاتال،معبد دلوارا که یک زیارتگاه جین در تنها ایستگاه تپه‌ای راجستان یعنی کوه ابو است، و رشته‌کوه باستانی آراوالی و شرق راجستان می‌شود. پارک ملی کلادو در بهاراتپور، یک میراث جهانی یونسکو است که به‌خاطر پرندگانش شهرت دارد. راجستان همچنین زیستگاه پنج ذخیره‌گاه ملی ببر است: پارک ملی رانتامبور در سوای مادوپور، ذخیره‌گاه ببر ساریسکا در الوار، ذخیره‌گاه ببر تپه‌های موکوندرا در کوتا، ذخیره‌گاه ببر رامگار ویشداری و ذخیره‌گاه ببر کارائولی دهولپور.

قبایل بهیل و مینا را نخستین ساکنان این منطقه می‌دانند. ترک‌ها و پشتون ها نیز بعدها به منطقه آمدند و با مردمان آن آمیختند.

راجستان در قدیم به نام راجپوتانا هم نامیده می‌شد که به کاست راجپوت‌ها اشاره داشت. افراد این کاست از سده ششم میلادی در این محل بر حکمرانان محلی فرمانروایی داشتند. گورکانیان مسلمان از سده شانزدهم از محدوده افغانستان امروزی وارد راجستان شده و با وجود مقاومت راجپوت‌ها بخش‌هایی از این سرزمین را تصرف کردند. گورکانیان در حدود میانه‌های سده هفدهم فرمانروایی بیشتر بخش‌های هندونشین هندوستان را در دست گرفتند.

پس از فروپاشی امپراتوری گورکانی در جریان سده هجدهم میلادی مهاراجه‌های راجستان در برابر فشارهای پادشاهان همسایه خود یعنی ماراتی‌ها و پینداری‌ها مقاومت کردند. آنها سپس برای مقاومت خود از انگلیسی‌ها کمک خواستند و انگلیسی‌ها پذیرفتند در برابر کسب برخی منافع تجاری از آن‌ها حمایت کنند. با این روند، پادشاهی‌های محلی راجستان از اواخر سده نوزدهم تبدیل به ولایت‌های استعماری هند بریتانیا شدند، هرچند این پادشاهی‌ها از خودمختاری زیادی برخوردار بودند.

از زمان استقلال هند در سال ۱۹۴۷ پادشاهی‌های کوچک راجستان در جمهوری هند ادغام شدند و مهاراجه‌ها دیگر دارای هیچ مقام رسمی نیستند. راجستان در سال ۱۹۴۹ رسماً به عنوان یکی از ایالت‌های هند به رسمیت شناخته شد و شکل امروزی خود را در سال ۱۹۵۶ پیدا کرد.

ایالت راجستان در ۳۰ مارس ۱۹۴۹ تشکیل شد، زمانی که ایالت‌های آژانس راجپوتانا که بخشی از امپراتوری بریتانیا در هند بودند، در اتحادیه جدید هند ادغام شدند. پایتخت و بزرگ‌ترین شهر آن جیپور است. دیگر شهرهای مهم آن عبارتند از جودپور، کوتا، بیکانر، اجمیر، بیلوارا، سوای مادوپور، بهاراتپور و اودی‌پور. اقتصاد راجستان با ۱۰٫۲۰ لخ کرور روپیه تولید ناخالص داخلی و سرانه تولید ناخالص داخلی ۱۱۸ هزار روپیه، هفتمین اقتصاد بزرگ ایالتی در هند است. راجستان در میان ایالت‌های هند از نظر شاخص توسعه انسانی در رتبه بیست و دوم قرار دارد.

## جغرافیا

ایالت راجستان در شمال غربی هند واقع شده‌است. در غرب آن پاکستان، در جنوب غربی آن گجرات، در جنوب شرقی آن مادیا پرادش، در شمال شرقی آن اوتار پرادش و هاریانا و در شمال آن پنجاب قرار دارد.
مساحت راجستان ۳۴۲٬۲۳۹ کیلومتر مربع و مرکز آن شهر جایپور است. 

ویژگی‌های جغرافیایی راجستان شامل بیابان تار و رشته‌کوه آراوالی است که از جنوب غربی تا شمال شرقی در سراسر ایالت کشیده شده و تقریباً از یک سر به سر دیگر، به طول بیش از  امتداد دارد. کوه ابو در انتهای جنوب غربی این رشته‌کوه قرار دارد و توسط رود بناس غربی از رشته‌های اصلی جدا شده است. اگرچه مجموعه‌ای از خط‌الرأس‌های گسسته در جهت دهلی به سمت هاریانا ادامه می‌یابد که می‌توان آن‌ها را به صورت برون‌زده‌هایی در قالب تپه رایسینا و خط‌الرأس‌های دورتر در شمال مشاهده کرد. حدود سه پنجم راجستان در شمال غربی آراوالی قرار دارد و دو پنجم آن در سمت شرق و جنوب باقی می‌ماند.

[بندانگشتی|[کوه ابو.]]

رشته‌کوه آراوالی در سراسر ایالت از قله جنوب غربی گورو شیکهار (کوه ابو) که ارتفاع آن  است، تا کهیتری در شمال شرقی امتداد دارد. این رشته‌کوه ایالت را به دو بخش ۶۰ درصد در شمال غربی رشته‌کوه و ۴۰ درصد در جنوب شرقی تقسیم می‌کند. ناحیه شمال غربی شنی و کم‌بازده با آب اندک است، اما به‌تدریج از زمین‌های بیابانی در دوردست‌های غرب و شمال غرب به زمین‌های نسبتاً حاصلخیز و قابل سکونت به سمت شرق بهبود می‌یابد. منطقه جنوب شرقی که ارتفاع بیشتری دارد (۱۰۰ تا ۳۵۰ متر بالاتر از سطح دریا) و حاصلخیزتر است، توپوگرافی بسیار متنوعی دارد. در جنوب، ناحیه تپه‌ای میوار قرار دارد. در جنوب شرقی، منطقه وسیعی در داخل نواحی کوتا و بوندی یک فلات را تشکیل می‌دهد. در شمال شرقی این نواحی، منطقه‌ای ناهموار (بدبوم) وجود دارد که خط رود چمبال را دنبال می‌کند. در دوردست‌های شمال، زمین هموار می‌شود؛ دشت‌های مسطحِ شمال شرقیِ ناحیه بهاراتپور بخشی از یک حوضه آبرفتی هستند. مرتا سیتی در مرکز جغرافیایی راجستان قرار دارد.

رشته‌کوه آراوالی و زمین‌های شرق و جنوب شرقی آن عموماً حاصلخیزتر هستند و از منابع آبی بهتری برخوردارند. این منطقه زیستگاه بوم‌ناحیه جنگل‌های خشک‌برگ کاتیار-گیر است، با جنگل‌های پهن‌برگ خشک گرمسیری که شامل درختان ساج، *[[آکاسیا]]* و دیگر درختان می‌شود. منطقه تپه‌ای واگد، که شهرهای دونگارپور، پرتاپ‌گاره و بانسوارا را در خود جای داده، در جنوبی‌ترین قسمت راجستان و در مرز گجرات و مادیا پرادش واقع شده است. با استثنای کوه ابو، واگد پرباران‌ترین منطقه در راجستان و پوشیده‌ترین منطقه از نظر جنگل است. در شمال واگد، منطقه میوار قرار دارد که شهرهای اودی‌پور و چیتورگار در آن واقع شده‌اند. منطقه هادوتی در جنوب شرقی و در مرز مادیا پرادش قرار دارد. در شمال هادوتی و میوار، منطقه دهوندهار واقع شده که پایتخت ایالت، جیپور، در آن قرار دارد. میوات، شرقی‌ترین منطقه راجستان، با هاریانا و اوتار پرادش هم‌مرز است. راجستان شرقی و جنوب شرقی توسط رودخانه‌های بناس و چمبال که از ریزابه‌های گنگ هستند، زهکشی می‌شود.

بخش شمال غربی راجستان عموماً شنی و خشک است. بیشتر این منطقه توسط بیابان تار پوشیده شده که تا بخش‌های مجاور در پاکستان امتداد می‌یابد. رشته‌کوه آراوالی جلوی بادهای رطوبت‌زای موسمی جنوب غربی را که از دریای عرب می‌وزند نمی‌گیرد، زیرا این رشته‌کوه در جهتی موازی با بادهای موسمیِ ورودی قرار دارد و منطقه شمال غربی را در سایه باران باقی می‌گذارد. بیابان تار کم‌جمعیت است؛ شهر جودپور بزرگ‌ترین شهر در این بیابان و یک منطقه کلان‌شهری مهم در هند است که به عنوان دروازه بیابان تار شناخته می‌شود. این بیابان دارای نواحی مهمی مانند جودپور، جیسلمیر، بارمر، بیکانر و ناگور است. این منطقه همچنین از نظر دفاعی اهمیت دارد. پایگاه هوایی جودپور یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های هوایی در هند است و پایگاه‌های نیروی امنیت مرزی (BSF) و ارتش نیز در اینجا واقع شده‌اند. در حال حاضر چهار فرودگاه غیرنظامی در اینجا قرار دارند: جودپور، جیسلمیر، بیکانر و ناگور، که از این میان جودپور فرودگاه اصلی غیرنظامی است و به عنوان چهل و چهارمین فرودگاه پرتردد هند و یکی از قدیمی‌ترین باندهای پرواز هند (ساخته شده در دهه ۱۹۲۰) شناخته می‌شود.

جنگل‌های خاردار درختچه‌ای شمال غربی در نواری اطراف بیابان تار، بین بیابان و کوه‌های آراوالی قرار دارند. این منطقه سالانه کمتر از ۴۰۰ میلی‌متر بارندگی دریافت می‌کند. دما در ماه‌های تابستان گاهی از ۴۵ درجه سانتی‌گراد فراتر می‌رود و در زمستان به زیر نقطه انجماد می‌رسد. مناطق گودوار، ماروار و شکاواتی به همراه شهر جودپور در منطقه جنگلی خاردار درختچه‌ای قرار دارند. رود لونی و ریزابه‌های آن شبکه رودخانه‌ای اصلی مناطق گودوار و ماروار هستند که دامنه‌های غربی آراوالی را زهکشی کرده و به سمت جنوب غرب به تالاب بزرگ ران کوچ در گجرات همسایه می‌ریزند. این رودخانه در پایین‌دست شور است و تنها تا بالوتارا در ناحیه بارمر قابل آشامیدن باقی می‌ماند. رود گاگر که از هاریانا سرچشمه می‌گیرد، یک جریان فصلی است که در شن‌های بیابان تار در گوشه شمالی ایالت ناپدید می‌شود و به عنوان بقایای رودخانه باستانی ساراسواتی در نظر گرفته می‌شود.


پرونده:Mt. Abu.jpg|کوه ابو یک ایستگاه تپه‌ای محبوب در راجستان است.
پرونده: A sunset on the dunes of the Great Indian Thar Desert Rajasthan India.jpg|بیابان تار در نزدیکی جیسلمیر.
پرونده: An aerial view of Udaipur and Aravali hills Rajasthan India 2012.jpg|نمای هوایی از اودی‌پور و تپه‌های آراوالی.


## تاریخ

### دوران باستان
دوران باستان راجستان، بخشی بسیار کهن از تاریخ هند است و ریشه‌های آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. در دوره‌های نخستین، یعنی حدود دو هزار و پانصد تا هزار و پانصد سال پیش از میلاد، نشانه‌هایی از تمدن درهٔ سند در این منطقه دیده می‌شود، به‌ویژه در ناحیه‌ای به نام «کالی‌بانگان». مردم آن دوران بیشتر به کشاورزی، ساخت سفال و استفاده از فلزات مشغول بودند و نشانه‌هایی از زندگی شهری در آن‌ها دیده می‌شود.

در دوران ودایی، یعنی حدود هزار و پانصد تا پانصد سال پیش از میلاد، اقوام آریایی به این سرزمین آمدند و نخستین پادشاهی‌های کوچک شکل گرفتند. از میان آن‌ها می‌توان به پادشاهی «ماتسیا» در نزدیکی شهرهای امروزی جایپور و الوار اشاره کرد. در این دوران، آیین‌های ودایی و باورهای ابتدایی هندو شکل گرفتند و ساختار اجتماعی تازه‌ای پدید آمد.

در ادامه، از حدود پانصد سال پیش از میلاد تا سدهٔ سوم میلادی، راجستان بخشی از امپراتوری‌های بزرگ هند بود. در این دوران، امپراتوری «مائوریا» به رهبری پادشاه آشوکا، و پس از آن امپراتوری «گوپتا»، نقش پررنگی در شکوفایی فرهنگی و اقتصادی منطقه داشتند. در این زمان، آیین بودا و آیین جین در راجستان گسترش یافت و معابد و یادمان‌های بسیاری از آن دوره بر جای مانده است.

پس از فروپاشی حکومت گوپتاها، در سده‌های چهارم تا دوازدهم میلادی، سلسله‌های محلی چون «گورجارا پراتیهارا»، «چوهان»، «پارمار» و «سولانکی» بر بخش‌های گوناگون راجستان فرمان می‌راندند. این دوران را می‌توان عصر زرین هنر، معماری و فرهنگ راجستان دانست، زیرا بسیاری از قلعه‌ها، معابد سنگی و شهرهای کهن در همین زمان ساخته شدند.

در مجموع، راجستان در دوران باستان نه تنها مرکز تمدن و دین، بلکه یکی از مسیرهای مهم بازرگانی و فرهنگی هند بود. این سرزمین بعدها با ظهور خاندان‌های جنگاور «راجپوت» به نمادی از شجاعت و شکوه تاریخی هند بدل شد.

بخش‌هایی از آنچه اکنون راجستان است، تا حدی جزئی از تمدن ودایی و تمدن دره سند بود. کالی‌بنگان در ناحیه هانومانگر، یکی از پایتخت‌های استانی مهم در تمدن دره سند بود. تاپسفیلد می‌نویسد که راجپوت‌ها اولین بار در هزاره اول پس از میلاد از شمال غرب وارد هند شدند. آن‌ها پادشاهی‌هایی را در غرب هند در منطقه‌ای که اکنون به نام راجستان شناخته می‌شود، تأسیس کردند.

یک کاوش باستان‌شناسی در محوطه بالاتال در ناحیه اودی‌پور، سکونتگاهی هم‌دوره با تمدن هاراپا را نشان می‌دهد که قدمت آن به ۳۰۰۰ تا ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. ابزارهای عصر سنگ با قدمت ۵۰۰۰ تا ۲۰۰٬۰۰۰ سال در نواحی بوندی و بیلوارا در این ایالت یافت شده‌اند.
[بندانگشتی|[فرمان‌های صخره‌ای کوچک شماره ۳ از آشوکا، که بر روی سکویی در مقابل معبد بیرات در ویرات‌نگر، راجستان پیدا شد.]]
گفته می‌شود پادشاهی ماتسیا از تمدن ودایی هند، تقریباً با ایالت سابق جیپور در راجستان مطابقت داشته و شامل کل الوار و بخش‌هایی از بهاراتپور می‌شده است. پایتخت ماتسیا در ویرات‌نگر (بیرات امروزی) بود که گفته می‌شود نام خود را از بنیان‌گذارش، پادشاه ویرات گرفته است.

بارگاوا دو ناحیه جونجونو و سیکار و بخش‌هایی از ناحیه جیپور را به همراه نواحی ماهندرگاره و ریواری در هاریانا، به عنوان بخشی از ایالت ویدیِ برهماوارتا شناسایی می‌کند. بارگاوا همچنین رود صاحبی امروزی را همان رود ویدیِ دریشادواتی می‌داند که به همراه رود ساراسواتی مرزهای ایالت ویدی برهماوارتا را تشکیل می‌دادند. مانو و بریگو، مانوسمریتی را برای جمعی از پیشگویان در این منطقه روایت کردند. آشرام‌های پیشگویان ویدی، بریگو و پسرش چیوان رشی، که چیوان‌پراش برای او ساخته شد، در نزدیکی تپه دوسی قرار داشتند؛ بخشی از این تپه در روستای دوسی در ناحیه جونجونو در راجستان و بخشی دیگر در ناحیه ماهندرگاره در هاریانا واقع شده است.

ساتراپ‌های باختری (۴۰۵ تا ۳۵ پیش از میلاد)، فرمانروایان سکایی بخش غربی هند، جانشینان سکاهای هند بودند و با کوشانیان که بر بخش شمالی شبه‌قاره هند حکومت می‌کردند، هم‌دوره بودند. سکاهای هند به منطقه اوجین حمله کردند و دوران سکا (با تقویم خودشان) را تأسیس نمودند که نشان‌دهنده آغاز حکومت طولانی‌مدت ساتراپ‌های باختری سکایی بود.

کتیبه ستون الله‌آباد (که با نام کتیبه ستون پریاگا نیز شناخته می‌شود) از سامودراگوپتا (۳۶۰ میلادی)، ثبت کرده است که آبهیراها قبیله‌ای قدرتمند بودند که بر تمام راجستان حکومت می‌کردند.

### دوران کلاسیک
#### گورجارا-پراتیهارا
[بندانگشتی|چپ|معبد گاتشوارا ماهادوا در [مجموعه معبد بارولی. این معابد بین قرن‌های ۱۰ و ۱۱ توسط دودمان گورجارا-پراتیهارا ساخته شدند.]]

پراتیهاراها برای دودمان‌های متعددی در این بخش از کشور حکومت کردند؛ این منطقه با نام «گورجاراترا» شناخته می‌شد. تا قرن دهم میلادی، تقریباً تمام شمال هند سروری پراتیهاراهای امپراتوری را که مقر قدرتشان در قنوج بود، به رسمیت می‌شناختند.

امپراتوری گورجارا-پراتیهارا از قرن هشتم تا یازدهم به عنوان سدی در برابر مهاجمان عرب عمل کرد. دستاورد اصلی امپراتوری گورجارا-پراتیهارا در مقاومت موفقیت‌آمیز آن در برابر تهاجمات خارجی از غرب، که از روزگار جنید آغاز شده بود، نهفته است. مورخ آر. سی. ماجومدار می‌گوید که این موضوع آشکارا توسط نویسندگان عرب تصدیق شده است. او همچنین خاطرنشان می‌کند که مورخان هند از پیشروی کند مهاجمان مسلمان در هند، در مقایسه با پیشروی سریع آن‌ها در سایر نقاط جهان، شگفت‌زده بوده‌اند. اکنون تردید کمی وجود دارد که این قدرت ارتش پراتیهارا بود که به‌طور مؤثری مانع پیشروی اعراب به فراتر از محدوده سند شد؛ منطقه‌ای که تنها فتح آن‌ها برای نزدیک به ۳۰۰ سال بود.

### سده‌های میانه و اوایل دوران معاصر
غوریان تلاشی برای حمله به هند از طریق جنوب راجستان انجام دادند، اما در سال ۱۱۷۸ در نبرد کاساهرادا توسط اتحادیه‌ای از راجپوت‌ها به رهبری مولاراجا دوم از پادشاهی گجرات شکست خوردند. پریتوی‌راج چوهان اتحادیه‌ای از طوایف راجپوت را رهبری کرد و غوریان مهاجم به فرماندهی محمد غوری را در نبرد اول تاراین در سال ۱۱۹۱ شکست داد. در سال ۱۱۹۲، محمد غوری به‌طور قاطعی پریتوی‌راج را در نبرد دوم تاراین شکست داد. پس از شکست چوهان در همان سال، بخشی از راجستان تحت تسلط فرمانروایان مسلمان درآمد. مراکز اصلی قدرت آن‌ها ناگور و اجمیر بود. رانتامبور نیز تحت سیادت آن‌ها قرار داشت. در آغاز قرن سیزدهم، برجسته‌ترین و قدرتمندترین ایالت راجستان، میوار بود. از زمان تهاجم ترکان مسلمان از قرن سیزدهم به بعد، راجپوت‌ها در برابر نفوذ مسلمانان به هند مقاومت کردند و فرهنگ هندو را در دربارهای خود حفظ نمودند.

راجپوت‌ها با جنگاوری و دلاوری خود برای قرن‌ها در برابر تهاجمات اسلامی مقاومت کردند. رعناهای میوار رهبری سایر پادشاهی‌ها را در مقاومت علیه حکومت بیگانه بر عهده داشتند. رعنا هامیر سینگ سلسله تغلق را شکست داد و بخش بزرگی از راجستان را بازپس گرفت. رعنا کومبای شکست‌ناپذیر، سلاطین مالوا، ناگور و گجرات را شکست داد و میوار را به قدرتمندترین پادشاهی راجپوت در هند تبدیل کرد. رعنا سانگای جاه‌طلب طوایف مختلف راجپوت، از جمله خان‌زاده‌های میوات مسلمان تحت رهبری راجا حسن خان میواتی را متحد کرد و علیه قدرت‌های خارجی در هند جنگید. رعنا سانگا امپراتوری لودی افغان در دهلی را شکست داد و سلطنت‌های ترک مالوا و گجرات را در هم کوبید. رعنا سانگا سپس تلاش کرد تا یک امپراتوری هندی ایجاد کند اما در نبرد خانوا توسط اولین امپراتور گورکانی، بابر، شکست خورد. این شکست ناشی از خیانت پادشاه تومار، سیلهادی از رایسن بود. پس از مرگ رعنا سانگا، ماروار به عنوان مرکز قدرت در راجستان تحت رهبری رائو مالدئو راتور ظهور کرد. او جیسلمیر، بخش‌هایی از گجرات، جالور، ناگور، اجمیر، سانچور، بینمال، رادان‌پور، بیانا، تونک، تودا و نابهارا را فتح کرد. او قلمروهای ماروار را تا سند-چولیستان در غرب گسترش داد و مرز شمالی او تنها پنجاه کیلومتر با دهلی فاصله داشت. شیرشاه پس از شکست همایون، به سمت راجپوتانا آمد. او فرماندهان ارتش راتور را با حیله در نبرد سامل شکست داد و برخی از قلمروهای ماروار را تصرف کرد، اما این مناطق در سال ۱۵۴۵ توسط راتورها بازپس گرفته شد.

هم چاندرا ویکرامادیتیا، امپراتور هندو، در سال ۱۵۰۱ در روستای ماچری در ناحیه الوار متولد شد. او در ۲۲ نبرد علیه افغان‌ها، از پنجاب تا بنگال شامل ایالت‌های اجمیر و الوار در راجستان پیروز شد و نیروهای اکبر را دو بار، ابتدا در آگرا و سپس در دهلی در سال ۱۵۵۶ در نبرد دهلی شکست داد و پیش از کشته شدن در میدان نبرد در نبرد دوم پانی‌پت در مبارزه با گورکانیان در ۵ نوامبر ۱۵۵۶، بر تخت دهلی نشست و «حکومت هندو» را در شمال هند، هرچند برای مدتی کوتاه، از قلعه کهنه در دهلی تأسیس کرد.

[بندانگشتی|ایستاده|[اکبر کبیر|اکبر فرمانده راجپوت، جایمال را با استفاده از یک تفنگ فتیله‌ای در جریان محاصره چیتور (۱۵۶۷–۱۵۶۸) هدف قرار می‌دهد.]]
در دوران سلطنت اکبر، اکثر پادشاهان راجپوت سیادت گورکانیان را پذیرفتند، اما حاکمان میوار (رعنا اودی سینگ دوم) و ماروار (رائو چاندراسن راتور) از هرگونه اتحاد با گورکانیان سرباز زدند. اکبر برای درس دادن به راجپوت‌ها به اودی سینگ حمله کرد و فرمانده راجپوت، جایمال از چیتور و شهروندان میوار را در تعداد زیاد کشت. اکبر ۲۰٬۰۰۰ تا ۲۵٬۰۰۰ شهروند غیرمسلح را در چیتور به این بهانه که فعالانه در مقاومت کمک کرده بودند، به قتل رساند.

ماهارانا پرتاپ سوگند یاد کرد که انتقام شهروندان چیتور را بگیرد؛ او تا زمان مرگش با امپراتوری گورکانی جنگید و بیشتر میوار به جز خود چیتور را آزاد کرد. ماهارانا پرتاپ به زودی به مشهورترین جنگجوی راجستان تبدیل شد و در سراسر هند به خاطر جنگ‌های پراکنده و اقدامات نجیبانه خود مشهور گشت. به گفته ساتیش چاندرا، «ایستادگی رعنا پرتاپ در برابر امپراتوری قدرتمند گورکانی، تقریباً به تنهایی و بدون کمک دیگر ایالت‌های راجپوت، حماسه‌ای باشکوه از دلاوری راجپوت و روحیه ایثار برای اصول گرامی را تشکیل می‌دهد. روش‌های جنگ پراکنده رعنا پرتاپ بعداً توسط ملک عنبر، ژنرال دکنی، و توسط شیواجی بیشتر بسط داده شد».

رعنا امر سینگ یکم جنگ اجدادش را علیه گورکانیان در زمان جهانگیر ادامه داد و ارتش‌های گورکانی را در دیوار عقب راند. بعداً لشکرکشی دیگری به رهبری شاهزاده خرم فرستاده شد که خسارات زیادی به جان و مال میوار وارد کرد. بسیاری از معابد ویران شدند، چندین روستا به آتش کشیده شد و زنان و کودکان اسیر و شکنجه شدند تا امر سینگ را وادار به پذیرش تسلیم کنند.

در دوران حکومت اورنگ‌زیب، رعنا راج سینگ یکم، ویر دورگاداس راتور و پاتشاه آکراچ سینگ راج‌پروهیت از جمله کسانی بودند که در برابر امپراتور متعصب دهلی ایستادند. آن‌ها از تپه‌های آراوالی بهره بردند و خسارات سنگینی به ارتش‌های گورکانی که سعی در اشغال راجستان داشتند، وارد کردند.

پس از مرگ اورنگ‌زیب، بهادرشاه یکم سعی کرد مانند اجدادش راجستان را تحت سلطه درآورد، اما نقشه او زمانی نتیجه عکس داد که سه راجای راجپوت از آمر، اودی‌پور و جودپور مقاومت مشترکی را علیه گورکانیان تشکیل دادند. راجپوت‌ها ابتدا فرماندهان جودپور و بیانا را اخراج کردند و آمر را با یک حمله شبانه بازپس گرفتند. آن‌ها سپس سید حسین خان برها، فرمانده میوات و بسیاری دیگر از افسران گورکانی را کشتند. بهادرشاه یکم که در دکن بود، مجبور شد با راجاهای راجپوت آتش‌بس کند. جات‌ها به رهبری سوراج مال، پادگان گورکانی در آگرا را در هم نوردیدند و شهر را غارت کردند و دو در بزرگ نقره‌ای ورودی تاج‌محل معروف را با خود بردند که سپس توسط سوراج مال در سال ۱۷۶۳ ذوب شد.

در طول سال‌ها، گورکانیان دچار اختلافات داخلی شدند که گاهی اوقات آن‌ها را به‌شدت منحرف می‌کرد. امپراتوری گورکانی به تضعیف ادامه داد و با زوال امپراتوری در اواخر قرن هجدهم، راجپوتانا تحت نفوذ مرات‌ها درآمد. امپراتوری مراتی که جایگزین امپراتوری گورکانی به عنوان ارباب شبه‌قاره شده بود، سرانجام در سال ۱۸۱۸ جای خود را به امپراتوری بریتانیا داد.

در قرن نوزدهم، پادشاهی‌های راجپوت پس از جنگ‌های مداوم و به دلیل باج‌های سنگینی که توسط امپراتوری مراتی گرفته می‌شد، از نظر مالی و نیروی انسانی فرسوده شده بودند. پادشاهان راجپوت برای نجات پادشاهی‌های خود از بی‌ثباتی، شورش‌ها و راهزنی، در اوایل قرن نوزدهم معاهداتی را با بریتانیا منعقد کردند و تحت‌الحمایگی بریتانیا و کنترل بر امور خارجی خود را در ازای خودمختاری داخلی پذیرفتند.


File:Maharana Kumbhakarna of Mewar.jpg|رعنا کومبا پیشگام تجدید حیات راجپوت‌ها در قرن پانزدهم بود.
File:Maharaja Hemu Bhargava - Victor of Twenty Two Pitched Battles, 1910s.jpg|امپراتوری همو، که از گمنامی برخاست و برای مدت کوتاهی خود را به عنوان فرمانروای شمال هند، از پنجاب تا بنگال، در مخالفت با امپراتوری‌های در حال جنگ سور و گورکانی تثبیت کرد.
File:Durgadas Rathore painting.jpg|دورگاداس راتور، یک جنگجوی راجپوت راتور از جودپور که نقش مهمی در حفاظت از دودمان راتور در ماروار و شورش علیه اورنگ‌زیب ایفا کرد.
File:RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg|ماهارانا پرتاپ سینگ، فرمانروای راجپوت قرن شانزدهم میوار، که به خاطر دفاع از قلمرو خود در برابر تهاجم گورکانیان شناخته می‌شود.
File:Maharaja Suraj Mal.jpg|سوراج مال فرمانروای بهاراتپور بود. برخی از مورخان معاصر او را «افلاطون مردم جات» و یک نویسنده مدرن او را به دلیل فراست سیاسی، خرد ثابت و بینش روشن، «اودیسئوس جات» توصیف کرده‌اند.


## گیاهان و جانوران

[بندانگشتی|ایستاده|[هوبره هندی از سال ۲۰۱۱ در رده در معرض خطر انقراض طبقه‌بندی شده است]]
پارک ملی دزرت در جیسلمیر، که در مساحتی بالغ بر  گسترده شده است، نمونه‌ای عالی از بوم‌سازگان بیابان تار و زیاگان متنوع آن است. صدف‌های دریایی و تنه‌های عظیم فسیل شده درختان در این پارک، تاریخ زمین‌شناسی بیابان را ثبت کرده‌اند. این منطقه پناهگاهی برای پرندگان مهاجر و پرندگان ساکن بیابان است. می‌توان تعداد زیادی عقاب، سنقر، شاهین، سارگپه، دلیجه و کرکس را در آن دید. عقاب‌های مارخور پنجه‌کوتاه (*Circaetus gallicus*)، عقاب خاکی (*Aquila rapax*)، عقاب‌های خال‌دار (*Aquila clanga*)، شاهین بلوچی (*Falco jugger*) و دلیجه‌ها برخی از گونه‌های شکاری دیده شده در پارک ملی دزرت هستند. با این حال، ترافیک جاده‌ای در داخل پارک تهدیدی برای چندین گونه وحشی پارک محسوب می‌شود و گزارش‌هایی مبنی بر مرگ چندین گونه از دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران بر اثر تصادف جاده‌ای وجود دارد.

پارک ملی رانتامبور واقع در سوای مدهاپور، که یکی از پناهگاه‌های شناخته‌شده ببر در کشور است، در سال ۱۹۷۳ بخشی از پروژه ببر شد.

پناهگاه تال چاپار یک پناهگاه بسیار کوچک در سوجان‌گاره، ناحیه چورو، در  جیپور در منطقه شیخاواتی است. این پناهگاه زیستگاه جمعیت بزرگی از سیاه‌کل است. روباه سرخ و کاراکال، یک شکارچی رأس هرم که با نام «سیاه‌گوش بیابان» نیز شناخته می‌شود، به همراه پرندگانی مانند کبک، سنقرها، عقاب شاهی، سنقر سفید، سنقر تالابی، عقاب مارخور پنجه‌کوتاه، عقاب خاکی، بازگنجشک، چکاوک کاکلی، درنای طناز، چکاوک آسمانی خاوری، زنبورخوار سبز، قمری قهوه‌ای، اکراس پس‌سرسرخ و کوکر در آنجا قابل مشاهده هستند. هوبره هندی که به‌طور محلی «گوداوان» نامیده می‌شود و پرنده ایالتی است، از سال ۲۰۱۱ در رده در معرض انقراض شدید طبقه‌بندی شده است.

### حفاظت از حیات وحش
[بندانگشتی|چپ|ببر در حال استراحت، [پارک ملی رانتامبور]]
راجستان همچنین به‌خاطر پارک‌های ملی و پناهگاه‌های حیات وحش خود شهرت دارد. چهار پارک ملی و پناهگاه حیات وحش وجود دارد: پارک ملی کلادو در بهاراتپور، پناهگاه ببر ساریسکا در الوار، پارک ملی رانتامبور در سوای مدهاپور و پارک ملی دزرت در جیسلمیر. یک مؤسسه سطح ملی، مؤسسه پژوهشی جنگل‌های خشک (AFRI) که یک مؤسسه خودگردان وابسته به وزارت جنگلداری است، در جودپور واقع شده و به‌طور مداوم بر روی گیاهان بیابانی و حفاظت از آن‌ها کار می‌کند.

پارک ملی رانتامبور در ۷ کیلومتری ایستگاه راه‌آهن سوای مدهاپور قرار دارد. این پارک در سطح جهانی به‌خاطر جمعیت ببرهایش شناخته شده است و توسط دوستداران طبیعت و عکاسان به عنوان یکی از بهترین مکان‌ها در هند برای دیدن ببرها در نظر گرفته می‌شود. در مقطعی، به دلیل شکار غیرقانونی و سهل‌انگاری، ببرها در ساریسکا منقرض شدند، اما پنج ببر به آنجا منتقل شده‌اند. از مهم‌ترین پناهگاه‌های حیات وحش می‌توان به پناهگاه کوه ابو، پناهگاه بهینس‌رود گاره، پناهگاه داراه، پناهگاه جایسامند، پناهگاه حیات وحش کومبال‌گاره، پناهگاه جواهر ساگار و پناهگاه حیات وحش سیتا ماتا اشاره کرد.

## حکومت و مدیریت

چپ|بندانگشتی|مجلس قانون‌گذاری راجستان
این ایالت با یک سیستم پارلمانی از نوع دموکراسی نیابتی اداره می‌شود. فرماندار به عنوان رهبر قانونی ایالت خدمت می‌کند، در حالی که وزیر اعلی نقش رئیس دولت و رئیس شورای وزیران را بر عهده دارد. مجلس قانون‌گذاری راجستان متشکل از ۲۰۰ عضو است که برای دوره‌های پنج‌ساله انتخاب می‌شوند. این ایالت ۲۵ کرسی در لوک سبها (مجلس سفلی پارلمان هند) و ۱۰ کرسی در راجیه سبها (مجلس علیا) دارد.

دولت راجستان یک نهاد منتخب دموکراتیک در هند است که فرماندار در راس قانونی آن قرار دارد. فرماندار توسط رئیس‌جمهور هند برای یک دوره پنج‌ساله منصوب می‌شود. رهبر حزب یا ائتلافی که اکثریت را در مجلس قانون‌گذاری دارد، توسط فرماندار به عنوان وزیر اعلی منصوب می‌شود و شورای وزیران توسط فرماندار و به توصیه وزیر اعلی منصوب می‌گردند. فرماندار یک رئیس تشریفاتی باقی می‌ماند، در حالی که وزیر اعلی و شورای او مسئول عملکردهای روزمره دولت هستند. شورای وزیران شامل وزیران کابینه، وزیر مشاور (MoS) و معاونان وزیر است. دبیرخانه که توسط دبیر ارشد (Chief Secretary) اداره می‌شود، شورای وزیران را یاری می‌کند. دبیر ارشد همچنین رئیس اداری دولت است. هر اداره دولتی توسط یک وزیر اداره می‌شود که توسط یک دبیر ارشد اضافی (Additional Chief Secretary) یا دبیر اصلی (Principal Secretary) که معمولاً افسر خدمات اداری هند (IAS) است، یاری می‌شود؛ دبیر ارشد اضافی/دبیر اصلی به عنوان رئیس اداری اداره‌ای که به آن‌ها محول شده خدمت می‌کنند. هر اداره همچنین دارای افسرانی با درجه دبیر، دبیر ویژه، دبیر مشترک و غیره است که وزیر و دبیر ارشد اضافی/دبیر اصلی را یاری می‌کنند.

برای مقاصد اداری، این ایالت به ۷ بخش و ۴۱ ناحیه تقسیم شده است. کمیسر بخش، رئیس اداره در سطح بخش است. اداره هر ناحیه توسط یک قاضی ناحیه/جمع‌آور ناحیه (District Collector) هدایت می‌شود که او نیز یک افسر IAS است و توسط تعدادی از افسران متعلق به خدمات اداری راجستان یاری می‌شود. در راجستان، نیروی پلیس توسط یک افسر IPS که سمت مدیر کل پلیس را دارد، رهبری می‌شود. هر ناحیه توسط یک بازرس پلیس (Superintendent of Police)، که او نیز یک افسر IPS است، نظارت می‌شود و توسط افسرانی از خدمات پلیس راجستان پشتیبانی می‌گردد. مسئولیت اصلی آن‌ها حفظ نظم و قانون و رسیدگی به مسائل مربوطه در نواحی خودشان است. مدیریت جنگل‌ها، محیط زیست و حیات وحش در ناحیه تحت نظارت افسر بخش جنگل (Divisional Forest Officer) است که عضوی از خدمات جنگلبانی هند می‌باشد. این مسئولیت با کمک افسرانی از خدمات جنگل راجستان و خدمات تابعه راجستان انجام می‌شود.

راست|بندانگشتی|دادگاه عالی راجستان
راجستان دارای دادگاه عالی راجستان است که کرسی اصلی آن در جودپور و یک شعبه در جیپور قرار دارد، همراه با دادگاه‌های ناحیه و دادگاه‌های جلسه در هر ناحیه یا بخش جلسات، و دادگاه‌های پایین‌تر در سطح تحصیل (Tehsil). رئیس‌جمهور هند قاضی ارشد دادگاه عالی قوه قضائیه راجستان را با مشورت قاضی ارشد هند در دیوان عالی هند و همچنین فرماندار راجستان منصوب می‌کند. در راجستان، خدمات قضایی تابعه بخش ضروری از قوه قضائیه ایالت است و به دو دسته تقسیم می‌شود: خدمات قضایی مدنی راجستان و خدمات قضایی عالی راجستان. دسته اول شامل قضات مدنی (بخش پایین‌تر)/قضات قضایی و قضات مدنی (بخش ارشد)/قاضی ارشد قضایی است. از سوی دیگر، دسته دوم شامل قضات مدنی و جلسات می‌شود. قاضی ناحیه بر خدمات قضایی تابعه در راجستان کنترل دارد.

سیاست راجستان عمدتاً تحت سلطه حزب بهاراتیا جاناتا و کنگره ملی هند بوده است.
دبیر ارشد راجستان اوشا شارما و مدیر کل پلیس یا DGP راجستان امش میشرا است.

### منطقه‌ها، بخش‌ها، نواحی و شهرها

جایگزین=به توضیح مراجعه کنید|بندانگشتی|ناحیه‌های راجستان
[بندانگشتی|[لیک پالاس و جاگ ماندیر از دور، دریاچه پیچولا، اودایپور.]]
بندانگشتی|خط افق مدرن جودپور
راجستان از منطقه‌های جغرافیایی، سیاسی و تاریخی زیر تشکیل شده است:
# باگار
# هادوتی
# دهوندهار
# گوروار
# شیخاواتی
# میوار
# ماروار
# واگاد
# میوات
# براج
# مروارا

راجستان به ۴۱ ناحیه در درون ۷ بخش تقسیم می‌شود:

یک جمع‌آوری‌کننده ناحیه (District Collector) یا قاضی ناحیه (District Magistrate) که توسط خدمات اداری هند یا کمیسیون خدمات عمومی راجستان منصوب می‌شود، هر ناحیه را اداره می‌کند. زیربخش‌ها (تحصیل‌ها) مسئول اداره نواحی هستند و توسط قاضیان زیربخش نظارت می‌شوند. علاوه بر این، نواحی به بلوک‌ها تقسیم می‌شوند. یک بلوک متشکل از پانچایات‌ها (شوراهای روستا) و شهرداری‌های شهرک است. تحصیل‌ها یک سطح میانی از پانچایات بین زیلا پریشاد (شوراهای ناحیه) در سطح ناحیه و گرام پانچایات (شوراهای روستا) در سطح پایین‌تر هستند. راجستان دارای ۵ شهر با جمعیت بیش از یک میلیون نفر است. جمعیت مطلق شهری این ایالت ۱۷٫۴ میلیون نفر است که ۲۴٫۸۷٪ از کل جمعیت شهری ایالت را تشکیل می‌دهد. در این ایالت ۱۰ شهرداری (Municipal Corporation)، ۳۴ شورای شهرداری و ۱۷۲ هیئت شهرداری یا ناگار پانچایات وجود دارد. جیپور، جودپور و کوتا از اکتبر ۲۰۱۹ دارای دو شهرداری (Corporation) هستند، زیرا جمعیت آن‌ها از ۱ میلیون نفر فراتر رفته است.

## ارتباطات
شرکت‌های بزرگ ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی (ISP) و مخابراتی در راجستان حضور دارند که شامل ودافون آیدیا، بی‌اس‌ان‌ال، بهارتی ایرتل، ریلاینس جیو، دیتا اینفوسیس، ریل‌تل و پارک‌های فناوری نرم‌افزار هند (STPI) می‌شوند. دیتا اینفوسیس نخستین آی‌اس‌پی بود که اینترنت را در آوریل ۱۹۹۹ به راجستان آورد و ایرتل هند نخستین شرکت تلفن همراه خصوصی در این ایالت بود.

## اقتصاد

[بندانگشتی|خط زمانی توسعه [پارک خورشیدی بهادلا (هند)، بزرگ‌ترین خوشه نیروگاه‌های فتوولتائیک جهان در سال ۲۰۲۰]]
اقتصاد راجستان عمدتاً مبتنی بر کشاورزی و دامداری است. گندم و جو در مناطق وسیعی کشت می‌شوند، همان‌طور که حبوبات، نیشکر و دانه‌های روغنی نیز کشت می‌شوند. پنبه و تنباکو محصولات نقدی این ایالت هستند. راجستان در میان بزرگ‌ترین تولیدکنندگان دانه‌های روغنی در هند است و دومین تولیدکننده بزرگ روغن گیاهی محسوب می‌شود. راجستان همچنین بزرگ‌ترین ایالت تولیدکننده پشم در هند و تولیدکننده و مصرف‌کننده اصلی تریاک است. عمدتاً دو فصل زراعی وجود دارد. آب آبیاری از چاه‌ها و مخازن تأمین می‌شود. کانال ایندیرا گاندی شمال غربی راجستان را آبیاری می‌کند.

[جایگزین=|بندانگشتی|چپ|توربین‌های بادی در نزدیکی [بادا باغ، راجستان.]]
صنایع اصلی مبتنی بر مواد معدنی، کشاورزی و منسوجات هستند. راجستان دومین تولیدکننده بزرگ الیاف پلی‌استر در هند است. چندین شرکت برجسته شیمیایی و مهندسی در شهر کوتا در جنوب راجستان واقع شده‌اند. راجستان در سنگ‌برداری و معدن‌کاری در هند پیشتاز است. تاج محل از سنگ مرمر سفیدی ساخته شده که از شهری به نام ماکرانا استخراج شده است. این ایالت دومین منبع بزرگ سیمان در هند است. این ایالت دارای ذخایر غنی نمک در سمبهر، معادن مس در کهتری، جهونجونو و معادن روی در داریبا، معادن زاوار و رامپورا آگوچا (روباز) در نزدیکی بیلوارا است. استخراج سنگ‌های ابعادی (تزئینی) نیز در راجستان انجام می‌شود. ماسه‌سنگ جودپور بیشتر در بناهای تاریخی، ساختمان‌های مهم و ساختمان‌های مسکونی استفاده می‌شود. این سنگ به نام «چیتار پاتار» شناخته می‌شود. جودپور در صنایع دستی و صمغ گوآر پیشرو است.

راجستان همچنین بخشی از کریدور صنعتی دهلی-مبئی است که قرار است از نظر اقتصادی منتفع شود. این ایالت ۳۹٪ از DMIC را در اختیار دارد و نواحی عمده جیپور، الوار، کوتا و بیلوارا از آن بهره‌مند می‌شوند.
راجستان همچنین دارای ذخایر سنگ آهک با سیلیس پایین است.

راجستان در سال ۲۰۱۹ توانست ۱۰۰٪ جمعیت خود را به برق متصل کند (افزایش نرخ دسترسی به برق از ۷۱٪ جمعیت در سال ۲۰۱۵). بخش انرژی‌های تجدیدپذیر مهم‌ترین نقش را در افزایش ظرفیت‌های تولید ایفا می‌کند که تمرکز اصلی آن بر انرژی خورشیدی است. در سال ۲۰۲۰، پارک خورشیدی بهادلا به عنوان بزرگ‌ترین خوشه نیروگاه‌های فتوولتائیک در یک منطقه واحد در جهان شناخته شد که توان نصب شده آن از ۲٫۲ گیگاوات پیک فراتر می‌رود.

راجستان همچنین تولیدکننده قابل توجه نقره است. این ایالت ۶۷۹٫۱۷۲ تن نقره در سال ۲۰۱۸–۱۹، ۶۰۹٫۱۵۳ تن در سال ۲۰۱۹–۲۰ و ۷۰۵٫۶۷۶ تن در سال ۲۰۲۰–۲۱ تولید کرد.

## ترابری
راجستان توسط بزرگراه‌های ملی بسیاری متصل شده است که مشهورترین آن‌ها بزرگراه ملی ۸ است که نخستین بزرگراه ۴ تا ۸ بانده در هند محسوب می‌شود. راجستان همچنین دارای یک سیستم ترابری زمینی بین‌شهری در هر دو بخش راه‌آهن و شبکه اتوبوس‌رانی است. تمام شهرهای اصلی از طریق راه هوایی، ریلی و جاده‌ای به هم متصل هستند.

### هوایی
فرودگاه بین‌المللی جیپور (JAI) در جیپور، بزرگ‌ترین، شلوغ‌ترین و تنها فرودگاه بین‌المللی این ایالت است. فرودگاه بین‌المللی جیپور پروازهای بین‌المللی به مقصد فرودگاه بین‌المللی دبی، فرودگاه بین‌المللی دن موئنگ، فرودگاه بین‌المللی شارجه و فرودگاه بین‌المللی مسقط ارائه می‌دهد. پنج فرودگاه غیرنظامی در راجستان وجود دارد که شامل فرودگاه جودپور، فرودگاه اودایپور، فرودگاه کیشانگار، فرودگاه بیکانر و فرودگاه جیسلمیر می‌شود. فرودگاه‌های داخلی توسط اداره فرودگاه‌های هند (AAI) اداره می‌شوند و بخش پروازی (Airside) خود را با نیروی هوایی هند شریک هستند. این فرودگاه‌ها راجستان را به شهرهای بزرگ هند مانند بمبئی، کلکته، حیدرآباد (هند)، چنای و بنگلور متصل می‌کنند.

### راه‌آهن
طول خطوط راه‌آهن هند در این ایالت ۸٫۶۶ درصد از کل طول مسیرهای هند را تشکیل می‌دهد. تقاطع جیپور مقر اصلی منطقه راه‌آهن شمال غربی است. جیپور، آجمر و بیکانر شلوغ‌ترین ایستگاه‌های راه‌آهن در این ایالت هستند. کوتا تنها بخش برقی است که توسط سه قطار راجدهانی اکسپرس و قطارهایی به تمام شهرهای بزرگ هند خدمات‌رسانی می‌شود. جیپور سوپرفست اکسپرس، سریع‌ترین قطار در رده قطارهای سوپرفست، پایتخت مالی هند بمبئی را به جیپور متصل می‌کند. قطار لوکس گردشگری ماهاراجاس اکسپرس در سراسر شمال غربی و مرکز هند، عمدتاً با تمرکز بر راجستان حرکت می‌کند. همچنین یک راه‌آهن بین‌المللی به نام تار اکسپرس از جودپور (هند) به کراچی (پاکستان) وجود دارد. با این حال، این خط برای اتباع خارجی باز نیست. متروی جیپور سیستم قطار شهری در شهر جیپور است. این تنها سیستم مترو در راجستان است و از ۳ ژوئن ۲۰۱۵ عملیاتی شده است. این نخستین مترو در هند است که بر روی مسیر و جاده مرتفع سه طبقه حرکت می‌کند.

### جاده
این ایالت توسط شبکه جاده‌ای قابل توجهی خدمات‌رسانی می‌شود که مراکز شهری، بازارهای کشاورزی و مناطق روستایی را به هم متصل می‌کند. ۳۳ بزرگراه ملی (NH) در ایالت وجود دارد که مسافت کلی  را پوشش می‌دهند. این ایالت دارای طول جاده‌ای کلی  است. وزارت کارهای عمومی مسئول نگهداری و گسترش سیستم بزرگراه‌های ایالتی و جاده‌های اصلی ناحیه است. بزرگراه جیپور-کیشانگار بخشی از بزرگراه ملی ۸ را تشکیل می‌دهد که جزئی از پروژه چهارگوش طلایی است. شرکت حمل و نقل جاده‌ای ایالت راجستان (RSRTC) در سال ۱۹۶۴ تأسیس شد تا خدمات حمل و نقل جاده‌ای مسافری اقتصادی و قابل اعتماد را در ایالت با خدمات اتصالی به ایالت‌های همجوار فراهم کند. برای سفرهای محلی، این ایالت مانند اکثر مناطق کشور، دارای اتوریکشا و ریکشای رکابی است. سرعت متوسط در بزرگراه‌های ایالتی به دلیل حضور سنگین وسایل نقلیه بین ۵۰ تا ۶۰ کیلومتر بر ساعت متغیر است؛ در روستاها و شهرک‌ها، سرعت‌ها تا  پایین می‌آید.


File:NIGHT - Jaipur International Airport (13-07-2022) 02.jpg|فرودگاه بین‌المللی جیپور
File:Maharajas' Express - Mayur Mahal, dining (4809207224).jpg|سالن غذاخوری قطار ماهاراجاس اکسپرس
File:Jaipur 03-2016 34 Jaipur Metro.jpg|متروی جیپور یک پیوند مهم ترابری شهری است
File:National highway 841.jpg|بزرگراه ملی ۸ بین اودایپور و احمدآباد


## جمعیت‌شناسی
### جمعیت

بر اساس سرشماری ۲۰۱۱ هند، راجستان دارای جمعیت کل ۶۸٬۵۴۸٬۴۳۷ نفر است. این ایالت ۵٫۶۶٪ از جمعیت هند را تشکیل می‌دهد. تراکم جمعیت ۲۰۱ نفر در هر کیلومتر مربع است. نسبت جنسی در سال ۲۰۱۱، با ۹۲۸ زن به ازای هر ۱۰۰۰ مرد، پایین‌تر از میانگین ملی (۹۴۳) بود. مردم راجستانی بومی اکثریت جمعیت ایالت را تشکیل می‌دهند. ایالت راجستان همچنین محل سکونت مردم سندی است که در جریان جدایی هند و پاکستان در سال ۱۹۴۷ از ایالت سند (اکنون در پاکستان) به راجستان آمدند.

بر اساس گزارش سال ۲۰۰۳ مجله «آتلوک»، برهمینها ۸ تا ۱۰ درصد از جمعیت راجستان را تشکیل می‌دادند، اما در گزارش سال ۲۰۰۷ این رقم تنها ۷ درصد ذکر شد. طبق گزارش سال ۲۰۰۷ روزنامه «دی‌ان‌ای»، ۱۲٫۵٪ از جمعیت ایالت برهمین هستند. بر اساس گزارشی از «گروه نتورک۱۸» در زمان انتخابات مجلس راجستان ۲۰۱۸، جمعیت طبقات فهرست‌شده (SC) ۱۸٪، قبایل فهرست‌شده (ST) ۱۳٪، مردم جت ۱۲٪، مردم گوجر و راجپوت هر کدام ۹٪، و برهمینها و میناها هر کدام ۷٪ بوده است. گزارشی از «هندوستان تایمز» در سال ۲۰۱۹ نیز تأیید می‌کند که مجموع جمعیت قبایل فهرست‌شده (ST) ۱۳٪ است که از این میان میناها با ۷٪ بزرگ‌ترین گروه را تشکیل می‌دهند. طبق گزارش دویچه وله، جت‌ها ۱۲ تا ۱۵ درصد از جمعیت راجستان را تشکیل می‌دهند و پس از آن‌ها میناها با ۱۰ درصد و گوجرها با ۶ درصد قرار دارند. در حالی که طبق گزارش سال ۲۰۰۷ بی‌بی‌سی نیوز، میناها ۱۴٪ و گوجرها ۴٪ از جمعیت ایالت را تشکیل می‌دادند.

### زبان

زبان هندی زبان رسمی ایالت است، در حالی که زبان انگلیسی زبان رسمی اضافی است.
زبان‌های راجستان عمدتاً متعلق به زبان راجستانی از زبان‌های هندوآریایی هستند که اکثر مردم آن را به عنوان زبان خود می‌دانند. در شمال، گویش‌هایی از زبان پنجابی و باگری صحبت می‌شود که حالت گذار میان راجستانی و پنجابی است. در شمال شرقی، شیخاواتی و زبان جیپوری صحبت می‌شوند که به تدریج با زبان هریانوی ادغام می‌شوند. در شرق، میواتی در میوات صحبت می‌شود، در حالی که در خاور دور زبان برج رواج دارد. در جنوب شرقی هریانوی صحبت می‌شود. در غرب و در قلب بیابان تار، زبان مارواری صحبت می‌شود که در جنوب غربی به زبان گجراتی می‌پیوندد. در جنوب، در منطقه میوار، میواری صحبت می‌شود، در حالی که در تپه‌های واگاد، واگدی که یکی از زبان‌های بهیل است، رواج دارد. بسیاری از گویشوران زبان‌های راجستانی، زبان خود را هندی می‌نامند و هندی معیار زبان آموزش است و در شهرها رایج است. زبان اردو نیز در شهرها رایج است، اگرچه اکثریت بزرگ مسلمانان به یکی از زبان‌های راجستانی به عنوان زبان اول خود صحبت می‌کنند. زبان سندی نیز در شهرها و در امتداد مرز با ایالت سند پاکستان رایج است، جایی که دهاتکی، یک زبان گذار بین مارواری و سندی، گویش اصلی در هر دو طرف مرز است.
نرخ باسوادی راجستان طبق سرشماری ۲۰۱۱ هند ۶۶٫۱۱٪ بود.
زبان‌هایی که تحت فرمول سه زبانی آموزش داده می‌شوند عبارتند از:
* زبان اول: هندی
* زبان دوم: انگلیسی
* زبان سوم: گجراتی، پنجابی، سانسکریت، سندی یا اردو

### دین
ساکنان راجستان عمدتاً هندو هستند که ۸۸٫۴۹٪ از جمعیت را تشکیل می‌دهند. مسلمانان ۹٫۰۷٪، سیکها ۱٫۲۷٪ و جین‌ها ۰٫۹۱٪ از جمعیت را تشکیل می‌دهند.

## فرهنگ

### غذا
بندانگشتی|غذای راجستانی
آشپزی راجستانی تحت تأثیر سبک زندگی جنگجویانه ساکنان آن و در دسترس بودن مواد اولیه در این منطقه خشک قرار داشته است. غذاهایی که بتوانند چندین روز دوام بیاورند و بدون گرم کردن خورده شوند، ترجیح داده می‌شدند؛ بنابراین، ترشی‌های راجستان به خاطر طعم تند و تیزشان بسیار معروف هستند. خوراک «پانچکوتا» نیز مشهور است – به معنی ۵ سبزی – غذایی که چندین روز می‌ماند و از گیاهان خودروی خاصی تهیه می‌شود که فقط در بیابان وحشی می‌رویند. کمبود آب و سبزیجات تازه همگی بر آشپزی تأثیر گذاشته‌اند. این منطقه به خاطر اسنک‌هایی مانند بیکانری بوجیا شناخته می‌شود. دیگر غذاهای معروف عبارتند از «باجری کی روتی» (نان ارزن) و «lahsun ki chutney» (چاتنی سیر تند)، «مأوا کاچوری»، میرچی وادا، پیاز کاچوری و گیوار از جودپور، مأوا (کیک شیر) الوار، «کادی کاچوری» از آجمر، «مالپوا» از پوشکار، دال کاچوری (کوتا کاچوری) از کوتا و راسگولاهای بیکانر. منشأ مفهوم مارواری بوجنالیا یا رستوران‌های گیاهی که امروزه در بسیاری از نقاط هند یافت می‌شوند و غذای گیاهی محبوب در میان مردم مارواری را ارائه می‌دهند، منطقه ماروار در این ایالت است. گی (روغن حیوانی) یک ماده ضروری در اکثر غذاهای راجستانی است و ریختن مقدار زیادی گی روی غذا به عنوان نشانه خوش‌آمدگویی به مهمانان انجام می‌شود.

جایگزین=|بندانگشتی|دال باتی چورما، یک غذای سنتی راجستانی
دال-باتی-چورما در راجستان بسیار محبوب است. روش سنتی سرو آن این است که ابتدا باتی را به‌صورت درشت خرد کرده و سپس روی آن گی خالص می‌ریزند. این غذا با دال (عدس) و چاتنی سیر تند سرو می‌شود؛ همچنین با «بسان کی کادی» (کادی آرد نخودچی) نیز سرو می‌گردد. این غذا معمولاً در تمام جشن‌ها، از جمله مناسبت‌های مذهبی، مراسم عروسی و جشن‌های تولد در راجستان سرو می‌شود.

### موسیقی و رقص

رقص گومار از جیپور، جودپور و کالبلیا از قبیله کالبلیا شهرت جهانی یافته‌اند. موسیقی محلی بخش بزرگی از فرهنگ راجستانی است. جوامع منگانیار، مینا و لانگا از راجستان به خاطر موسیقی محلی‌شان قابل توجه هستند. کاتپوتلی (خیمه‌شب‌بازی)، بوپا، چانگ، تراتالی، گیند، رقص گیر، کاچی گوری و تجایی نمونه‌هایی از فرهنگ سنتی راجستان هستند. ترانه‌های محلی معمولاً تصنیف‌هایی هستند که کارهای قهرمانانه و داستان‌های عاشقانه را روایت می‌کنند؛ و ترانه‌های مذهبی یا نیایشی معروف به «باجان» و «بانی» که اغلب با سازهایی مانند دولک، سی‌تار و سارنگی همراهی می‌شوند نیز خوانده می‌شوند.

### هنر
بندانگشتی|شال هنری نساجی قدیمی اودهانا با نقوش سنتی از راجستان، با اجازه مجموعه Wovensouls، سنگاپور
راجستان به خاطر هنر سنتی و رنگارنگ خود شناخته شده است. چاپ‌های بلوکی، چاپ‌های گره‌رنگی (تای و دای)، گوتا پاتی (اصلی)، چاپ‌های باگارو، چاپ‌های سنگانر و گلدوزی زری محصولات صادراتی عمده از راجستان هستند. اقلام صنایع دستی مانند مبلمان و کارهای چوبی، فرش و سفالگری آبی معمولاً در اینجا یافت می‌شوند. خرید بازتاب‌دهنده فرهنگ رنگارنگ است، لباس‌های راجستانی دارای آینه‌کاری و گلدوزی زیادی هستند. لباس سنتی زنان راجستانی شامل دامن بلند تا مچ پا و یک بالاپوش کوتاه است که به «چانیا چولی» معروف است. تکه‌ای پارچه برای پوشاندن سر، هم برای محافظت در برابر گرما و هم برای حفظ عفت استفاده می‌شود. لباس‌های راجستانی معمولاً با رنگ‌های روشن مانند آبی، زرد و نارنجی طراحی می‌شوند.

## آموزش

جایگزین=|بندانگشتی|دانشگاه NIIT در نیمرانا، راجستان
در سال‌های اخیر، راجستان بر روی بهبود آموزش کار کرده است. دولت ایالتی تلاش‌های مستمری را برای ارتقای استانداردهای آموزشی انجام داده است.

مدارس در این ایالت یا توسط دولت و یا توسط تراست‌های خصوصی اداره می‌شوند. زبان آموزش در اکثر مدارس عمدتاً انگلیسی یا هندی است. طبق سیستم آموزش در هند، دانش‌آموزان پس از اتمام دبیرستان، معمولاً به مدت دو سال در یک کالج مقدماتی (که به عنوان پیش‌دانشگاهی نیز شناخته می‌شود) یا در مدارسی با امکانات متوسطه عالی وابسته به هیئت آموزش متوسطه راجستان یا هر هیئت مرکزی دیگری ثبت‌نام می‌کنند. دانش‌آموزان یکی از سه رشته، یعنی علوم انسانی، بازرگانی یا علوم تجربی را انتخاب می‌کنند. پس از اتمام واحدهای درسی مورد نیاز، دانش‌آموزان می‌توانند در برنامه‌های مدرک عمومی یا حرفه‌ای ثبت‌نام کنند. مدارس متوسطه به شورای امتحانات گواهی مدرسه هند (CISCE)، هیئت مرکزی آموزش متوسطه (CBSE) و مؤسسه ملی آموزش باز (NIOS) وابسته هستند.

راجستان دارای ۵۲ دانشگاه است که شامل ۲۶ دانشگاه دولتی با بودجه ایالتی، ۷ دانشگاه فرضی، یک مؤسسات فناوری هند (IIT) در جودپور، یک IIM در اودایپور، یک NIT در جیپور، یک دانشگاه ملی حقوق، جودپور در جودپور و یک دانشگاه مرکزی و تحت اداره ایالت می‌باشد. کوتا به عنوان قطبی برای آموزش دانش‌آموزان جهت شرکت در امتحانات رقابتی مختلف در سطح ملی که برای پذیرش در دانشکده‌های مهندسی و پزشکی سراسر کشور ضروری هستند، مشهور است. به منظور ترویج فرهنگ مطالعه در میان جمعیت روستایی، دولت کتابخانه‌های جدیدی تا سطح پانچایات تأسیس کرده و تمام کتابخانه‌های عمومی در سراسر ایالت را رایانه‌ای کرده است تا امکانات مدرن را برای خوانندگان و اعضا فراهم کند.

### باسوادی
در دهه‌های اخیر، نرخ باسوادی در راجستان به‌طور قابل توجهی افزایش یافته است. در سال ۱۹۹۱، نرخ باسوادی ایالت تنها ۳۸٫۵۵٪ (۵۴٫۹۹٪ مردان و ۲۰٫۴۴٪ زنان) بود. در سال ۲۰۰۱، نرخ باسوادی به ۶۰٫۴۱٪ (۷۵٫۷۰٪ مردان و ۴۳٫۸۵٪ زنان) افزایش یافت. این بالاترین جهش در درصد باسوادی ثبت‌شده در هند بود (افزایش باسوادی زنان ۲۳٪ بود). در سرشماری ۲۰۱۱، راجستان دارای نرخ باسوادی ۶۷٫۰۶٪ (۸۰٫۵۱٪ مردان و ۵۲٫۶۶٪ زنان) بود. اگرچه نرخ باسوادی راجستان پایین‌تر از میانگین ملی ۷۴٫۰۴٪ است و با وجود اینکه نرخ باسوادی زنان آن پایین‌ترین در کشور است، این ایالت به خاطر تلاش‌ها و دستاوردهایش در افزایش نرخ باسوادی مورد تحسین قرار گرفته است.

در مناطق روستایی راجستان، نرخ باسوادی ۷۶٫۱۶٪ برای مردان و ۴۵٫۸٪ برای زنان است. زمانی که فرماندار راجستان حداقل مدرک تحصیلی را برای انتخابات پانچایات روستا تعیین کرد، این موضوع در تمام سطوح حزبی مورد بحث قرار گرفت.

## گردشگری

بندانگشتی|مردی در راجستان، هند.
راجستان در سال ۲۰۱۷ مجموعاً ۴۵٫۹ میلیون گردشگر داخلی و ۱٫۶ میلیون گردشگر خارجی را جذب کرد که دهمین رتبه در گردشگران داخلی و پنجمین رتبه در گردشگران خارجی است. صنعت گردشگری در راجستان هر سال به‌طور موثری در حال رشد است و به یکی از منابع اصلی درآمد برای دولت ایالتی تبدیل شده است. راجستان خانه جاذبه‌های بسیاری برای مسافران داخلی و خارجی است، از جمله قلعه‌ها و کاخ‌های جیپور، دریاچه‌های اودایپور، معابد راج‌سمند و پالی، تپه‌های شنی جیسلمیر و بیکانر، حویلیهای مانداوا و فاتح‌پور، حیات وحش سوای مدهاپور، مناظر کوه ابو، قبایل دونگرپور و بانسوارا و نمایشگاه دام پوشکار.

راجستان به خاطر آداب و رسوم، فرهنگ، رنگ‌ها، قلعه‌ها و کاخ‌های باشکوه، رقص‌های محلی و موسیقی، جشنواره‌های محلی، غذای محلی، تپه‌های شنی، معابد کنده‌کاری شده و حویلیها شناخته شده است. جانتر مانتر جیپور، قلعه مهران‌گاره و چاه‌پلههای جودپور، معبدهای دیل‌وارا، چیتورگره، لیک پالاس، نقاشی‌های مینیاتوری در بوندی و کاخ‌های شهری و حویلی‌های متعدد بخشی از میراث معماری هند هستند. جیپور، «شهر صورتی»، به خاطر خانه‌های قدیمی ساخته شده از نوعی ماسه‌سنگ با رنگ غالب صورتی مورد توجه است. در جودپور، اکثر خانه‌ها به رنگ آبی نقاشی شده‌اند. در آجمر، بارا-داری مرمر سفید در دریاچه آناساگار و سونیجی کی ناسیان وجود دارد. معابد جین راجستان را از شمال تا جنوب و شرق تا غرب نقطه گذاری کرده‌اند. معبدهای دیل‌وارا در کوه ابو، معبد شریناتجی در ناتدوارا، معبد جین راناکپور تقدیم شده به لرد آدینات در ناحیه پالی، معابد جین در مجموعه‌های قلعه چیتور، جیسلمیر و قلعه کومبالگار، معابد جین لودوروا، معبد جین میرپور در سیروهی، معبد سارون ماتا در کوتپوتلی، معبد بانداسار و معبد کارنی ماتا در بیکانر و مندور در جودپور برخی از بهترین نمونه‌ها هستند. پارک ملی کلادو، پارک ملی رانتامبور، پناهگاه ببر ساریسکا و پناهگاه تال چاپار جاذبه‌های حیات وحش راجستان هستند. جشنواره میوار در اودایپور، جشنواره تیج و جشنواره گانگاور در جیپور، جشنواره بیابان در جودپور، بریج هولی در بهاراتپور، جشنواره ماتسیا در الوار، جشنواره بادبادک‌ها در جودپور و نمایشگاه کولایات در بیکانر برخی از محبوب‌ترین نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های راجستان هستند.


File:Camel rides in Thar desert.jpg|شترسواری در بیابان تار
File:Temples at Pushkar Lake.jpg|دریاچه پوشکار و گت
File:Bhavai is a genre of folk dance popular in Rajasthan. The male or female performers balance a number of earthen pots while dancing.jpg|کالبلیا، یک رقص محلی محبوب در راجستان
File:Demoiselle cranes in Khichan near Bikaner (Rajasthan).jpg|درنای طنازها در کیچان نزدیک بیکانر
File:Hawa Mahal 2011.jpg|هوا محل، جیپور
File:20191219 Fort Amber, Amer, Jaipur 0955 9481.jpg|دژ آمیر آنطور که از ساحل دریاچه مائوتا دیده می‌شود، قلعه جایگار روی تپه‌ها در پس‌زمینه
File:Nakki Lake during daytime.JPG|دریاچه ناکی، کوه ابو
File:Mehrangarh Fort.jpg|قلعه مهران‌گاره
File:Kalpavruksha page.jpg|کنده‌کاری ظریف مرمر در معبدهای دیل‌وارا
File:Lake Pichola (1580558921).jpg|لیک پالاس، اودایپور
File:Kirti Stambha of Fort of Chittaur -Chittaurgarh -Rajasthan -IMG 8307.jpg|ستون کیرتی در چیتورگره
File:A tiger in Ranthambore National Park (2016).jpg|ببر در پارک ملی رانتامبور
File:Jaipur 03-2016 39 Jal Mahal - Water Palace.jpg|جال محل، جیپور


## منابع
* ویکی‌پدیای انگلیسی.

رده:راجستان
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۵۰ (میلادی)
رده:ایالت‌های هند
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۵۰ (میلادی) در هند
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۵۶ (میلادی) در هند
رده:سرزمین‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۵۶ (میلادی)
رده:شمال هند