خوشحال‌خان ختک

[بندانگشتی|آرامگاه خوشحال‌خان خَتَّک در [ایالت خیبر پختونخوا|خیبر پختون‌خواه، پاکستان - ۲۰۱۸|293x293پیکسل]]
**خوشحال‌خان خَتَّک**  (به پشتو: خوشحال خان خټک) شاعر و فرمانده نظامی پشتون( افغان) (۱۰۲۲–۱۱۰۰ هجری؛ ۱۶۱۳–۱۶۸۹ میلادی) معروفترین شاعر در دوران آغازین ادبیات پشتو است. وی به دو زبان پشتو و فارسی شعر می‌گفت.

برخی از سخنوران پیرو سبک خوشحال، و شامل‌شده در مکتب ادبی وی، عبارتند از: اشرف خان هجری، سکندرخان ختک، صدرخان ختک، و عبدالقادر خان ختک.

خوشحال خان در شعرهای خود پشتوها را به خاطر چنددستگی سرزنش زیادی کرده‌است.
خوشحال خان در سدهٔ ۱۷ میلادی و در زمان امپراتوری گورکانی هند در کوهپایه‌های هندوکش در استان مرزی شمال غربی پاکستان امروزی زندگی می‌کرد. او در منطقه نوشهره به دنیا آمد.

## پیشینه
خوش‌حال خان بیک فرزند شهبازخان ختک در سال ۱۰۲۲ هجری به دنیا آمد. خوش‌حال خان یک جنگجو و رئیس ایل ختک نیز بود. روستای خوشحال بیگ «اکوره ختک» نام دارد و ختک‌ها در این روستا ساکنند.
خوشحالخان چندین سال در هند در قلعهٔ «رنتنهبور» زندانی بود و افراد ایل ختک موفق شدند او را از این زندان فراری بدهند و تا زمانی که به روستا خود نرسیدند اورنگ‌زیب از این گریز آگاه نشده‌بود. خوش‌حال‌خان پس از آن با تیموریان نبرد کرد، و با شاه اورنگ‌زیب تا زمان مرگ دشمن بود و درین گیرودار در سال ۱۱۰۰ هجری در سن ۷۸ سالگی درگذشت.

گفته می‌شود که خوش‌حال‌خان کتاب *«هدایه در فقه»* را به پشتو ترجمه کرد، و کتاب‌های بسیار دیگری نیز نوشت.

## سروده‌ها
در مورد دیوان اشعار خوشحال خان گفته‌اند که به چهار هزار بیت می‌رسد و مشهورترین کتاب وی دستارنامه است، که گفته‌اند در زندان ظرف شش روز نوشته شده‌است.

خوشحال خان ختک، در گونه‌ها و قالب‌های گوناگون، چون غزل، قصیده، رباعی، قطعه، مثنوی، ترکیب‌بند، ترجیع‌بند، مخمس، و غیره به زبان پشتو، شعر سروده‌است. منظومه‌های: بازنامه، سوات‌نامه، فضلنامه، فالنامه، طب‌نامه، اخلاقنامه، فراقنامه، نام حق، خطنامه، فارسی وینا و غیره، در مجموع، حدود یکهزار صفحه از دیوان او را به خود اختصاص داده‌است.

نمونه شعر پشتو:
:*پس له بنده دی داعزم*
:*د خوشحال دخاطر جزم*
:*یا نیولی مخ مکی ته*
:*یا مغلو سره رزم*

بخش پایانی دیوان خوشحال خان اشعار فارسی اوست که ذیل عنوان «خوشحال خان ختک فارسی وینا» آمده‌است. این بخش از اشعار از ص ۹۸۶ تا ۱۰۰۴ دیوان را به خود اختصاص داده‌است که تعداد ۴۶ غزل و ۱۰ رباعی و یک فرد و پنج غزل ملمع (فارسی - پشتو) را دربر می‌گیرد.

خوشحال خان، شش غزل ملمع (فارسی - پشتو) نیز سروده که در مجموع شامل ۴۶ بیت است. این غزل‌ها فارسی است که معمولاً کلمات قافیهٔ آن را پشتو آورده‌است.

درون‌مایه غزل‌های فارسی خوشحال‌خان، عشق‌ورزی و تغزل، زهد و عرفان و اخلاق، شکایت از نفس نافرمان درون و دیوسرکش بیرون، بی‌وفایی یار و بدعهدی روزگار، مهر شاهان به درویشان، و موضوعات مذهبی را شامل می‌شود.

سرآغاز غزل‌های فارسی خوشحال خان این است:

:پیر ما از می‌پرستی توبه فرماید مرا
:الله الله وقت گل این توبه می‌شاید مرا
:هر که از نظارهٔ روی بتان منعم کند
:پند او گیرم به دل در دل نمی‌آید مرا

در غزل سوم گفته‌است:

:نوبهار و می و معشوقه و جام است اینجا
:زهد و پرهیز و ورع را چه مقام است اینجا
:قصه کوتاه که در مذهب ما ای صوفی
:غیر می هرچه بوَد جمله حرام است اینجا

در اشعار فارسی، گاهی «روهی» تخلص می‌کند و گاهی «خوشحال» و گاهی «خوشحالختک»، گاهی نیز غزل وی بدون تخلص دیده می‌شود؛ چنان‌که در ۱۳ غزل «روهی»، در ۲۱ غزل «خوشحال» و یک مورد «خوشحالختک» آمده‌است. در ۷ مورد نیز «کوهی» آمده که معلوم نیست «روهی» بوده و اشتباه نوشته شده، یا تخلص کوهی هم به کار برده‌است. هشت غزل هم بدون تخلص است.

## منابع
* کهدویی، محمدکاظم: خوشحال خان ختک، پشتون پارسی‌گوی. در: مجله «ادبیات تطبیقی» (دانشگاه شهید باهنر کرمان)»، سال دوم، دوره جدید، زمستان ۱۳۸۹ - شماره ۳. (از صفحه ۲۸۱ تا ۳۰۶).

رده:اهالی شهرستان نوشهره
رده:مردمان پشتون
رده:درگذشتگان ۱۶۸۹ (میلادی)
رده:زادگان ۱۶۱۳ (میلادی)
رده:شاعران اهل پاکستان
رده:شاعران پشتوزبان
رده:ملی‌گرایان پشتون
رده:شاعران پشتو-زبان
رده:شاعران اهل امپراتوری گورکانیان
رده:اهالی افغانستان در سده ۱۷ (میلادی)