برزویه طبیب

**بُرْزویه**، پزشک نامدار و پیشوای پزشکان ایران در عصر خسرو انوشیروان ساسانی، گردآورندهٔ *[[کلیله و دمنه]]* و احتمالاً مترجم پنجه تنتره از سانسکریت به فارسی میانه – که بخشی از *کلیله و دمنه* را تشکیل می‌دهد – بوده است. این نام در فارسی میانه به شکل برزوی، ساخته شده از دو جزء «بُرز» به معنای بلند مرتبه و متعالی و پسوند تحبیب «اوی» آمده و در فارسی باستان به صورت برزآویا (Brz-auya) آمده است.

برزویه، پزشک و دانشمند دربار انوشیروان با کسب اجازه از شاهنشاه برای بدست آوردن گیاهی که مرده‌ها را زنده می‌کند مسافرتی به هندوستان کرد و در آنجا کوشید تا مطلوبش را پیدا کند ولی موفق نشد اما دانشمندان هندی به او گفتند آن گیاه کتاب کلیلک و دمنک است و آن نادانان و نابخردان را که به مثابه مردگان‌اند عاقل می‌سازد و بدین ترتیب به آن‌ها زندگی می‌بخشد. برزویه کتاب مزبور را به ایران آورد و آن را به پارسی میانه (پهلوی) ترجمه کرد. در سده هشتم میلادی عبدالله ابن مقفع آن را زیر عنوان کلیله و دمنه از پهلوی به عربی ترجمه کرد، و از آن پس کتاب به زبان‌های مختلف جهان ترجمه شد.

## نام برزویه
بُرز به معانی نوخاستگی، جوانی و ثبات، شکوه و عظمت، رفعت، قدر و شکوه و مرتبه، بزرگی و عظمت و شکوه و زیبایی آمده است. مثلا در این بیت از فردوسی:

پسوندهای **_و** و **ویه** (ōya-) پسوند اسم‌ساز تصغیر و تحبیب هستند که امروزه غیر فعال می باشند. 

## برزویه و بزرگمهر
در برخی نوشتارها بزرگمهر، وزیر دربار ساسانی در زمان انوشیروان با برزو یا برزویه پزشک دربار انوشیروان به نادرستی یکسان انگاشته شده است که شاید به دلیل هم‌زمانی این دو بوده باشد.

## زندگی‌نامه
چنین گوید برزویه طبیب، مقدم اطبای پارس، که پدر من از لشکریان بود و مادر من از خانه علمای دین زرتشت بود؛ و اول نعمتی که ایزد تعالی و تقدس، بر من تازه گردانید، دوستی پدر و مادر بود و شفقت ایشان بر حال من، چنان‌که از برادران و خواهران مستثنی شدم و به مزید تربیت و ترشیح مخصوص گشت؛ و چون سال عمر به هفت رسید، مرا بر خواندن علم و طب تحریص نمودند؛ و چندانکه اندک وقوفی افتاد و فضیلت آن بشناختم، به رغبت صادق و حرص غالب در تعلم آن کوشیدم، تا بدان صنعت شهرتی یافتم و در معرض معالجت بیماران آمدم. آنگاه نفس خویش را میان چهار کار که تکاپوی اهل دنیا از آن نتواند گذشت، مخیر گردانیدم: وفور مال و لذات حال، و ذکر سایر و ثواب باقی؛ و پوشیده نماند که علم طب نزدیک همهٔ خردمندان و در تمامی دین‌ها ستوده است؛ و در کتب آورده‌اند که فاضل‌تر اطبا آن است که بر معالجت از جهت ذخیرت آخرت مواظبت نماید، که به ملازمت این سیرت نصیب دنیا هر چه کامل‌تر بیاید و رستگاری عقبی مدخر گردد، چنان‌که غرض کشاورز در پراکندن تخم، دانه باشد که قوت او باشد، اما کاه که علف ستوران است به تبع آن هم حاصل آید. از جمله بر این کار اقبال تمام کردم و هر کجا بیماری نشان یافتم که در وی امید صحت بود، معالجت او بر وجه حسبت بر دست گرفتم، (برای رضای خدا و بدون طمع و اجر) و چون یک چند بگذشت و طایفه‌ای را از امثال خود در مال و جاه بر خویشتن سابق دیدم، نفس بدان مایل گشت، و تمنی مراتب این جهانی بر خاطر گذشتن گرفت، و نزدیک آمد که پای از جای بشود. با خود گفتم: «*ای نفس! میان منافع و مضار خویش فرق نمی‌کنی، و خردمند چگونه آرزوی چیزی در دل جای دهد که رنج و تبعت آن بسیار باشد و انتفاع و استمتاع اندک؟ و اگر در عاقبت کار و هجرت سوی گور فکر شافی واجب داری، حرص و شَرَه این عالم فانی به سرآید؛ و قوی‌تر سببی ترک دنیا را مشارکت این مشتی دون عاجز است که بدان مغرور گشته‌اند. از این اندیشه ناصواب درگذر و همت بر اکتساب ثواب مقصور گردان، که راه مخوف است و رفیقان ناموافق و رحلت «نزدیک و هنگام حرکت» (به سوی مرگ) نامعلوم… به صواب آن لایق تر که بر معالجت مواظبت نمایی و بدان التفات نکنی که مردمان قدر طبیب ندانند، لکن در آن نگر که اگر توفیق باشد و یک شخص را از چنگال مشقت خلاصی طلبیده آید، آمرزش بر اطلاق مستحکم شود؛ آنجا که جهانی از تمتع آب و نان و معاشرت جفت و فرزند محروم مانده باشند، و به علت‌های مزمن و دردهای مهلک مبتلا گشته، اگر در معالجت ایشان برای حِسبَت سعی پیوسته آید و صحت و خفت ایشان تحری افتد، اندازهٔ خیرات و مثوبات آن کی توان شناخت؟*» چون بر این سیاقت در مخاصمت نفس مبالغت نمودم، به راه راست بازآمد و به رغبت صادق و حسبت بی‌ریا به علاج بیماران پرداختم و روزگار در آن مُستغرق گردانیدم تا به میان آن، درهای روزی بر من گشاده گشت.

## کارها
سیریل الگود در کتاب *[[تاریخ پزشکی در ایران|تاریخ پزشکی ایران]]،* برزویه را همان بزرگمهر طبیب، وزیر انوشیروان می‌داند و می‌گوید: فرمول برخی از داروها که در کتاب *تریاق* سراپیون آمده است، مربوط به اوست. از جمل‍هٔ این داروها، قرص برزویه (پیلوله برزویتیس ساپی نیتیس: pillulae barzuiatis sapinitis) است که در ترجم‍هٔ لاتینی کتاب فوق وجود دارد.

به گفت‍هٔ الگود، رازی نیز از بزرگمهر یا برزویه اطلاع داشته و در *[[الحاوی]]* از آن‌ها نام برده.

از کارهای دیگر برزویه پزشک، برگرداندن نسکی به نام پنجه تنتره از سانسکریت به زبان پهلوی است. کتاب دیگری به نام حکمت هندی، که در سال ۱۰۷۰ میلادی (۴۶۲ هجری قمری) بدست شمعون انتاکی از تازی به یونانی برگردانده شد را هم از برزویه می‌دانند.

## نگارخانه

پرونده:ArtworkofAnushirvanAndBorzuya.jpg|اثر هنری قدیمی از خسرو اول انوشیروان به همراه پزشکش، برزویه. انتشار اصلی: حکاکی چوبی از نسخه‌ چاپ گهواره‌ای از کتاب «راهنمای زندگی انسانی» ترجمه کلیله و دمنه توسط یوحنای کاپوآ (به لاتینی: Johannes de Capua، به ایتالیایی: Giovanni da Capua) در سال ۱۴۸۳. توسط لینهارت هوله (به آلمانی: Lienhart Holle) چاپگر و ناشر آلمانی سدهٔ پانزدهم میلادی شهر اولم .
پرونده:The Persian physician Borzyua (Burzoe) returns from India and prostrates himself before Khosrau (Chosroes) I Anushviran (531–579) to present his manuscript Kalila and Dimna. F.1422.jpg|پزشک ایرانی، برزویه، از هند بازمی‌گردد و در برابر خسرو اول انوشیروان سجده می‌کند تا نسخه خطی خود، کلیله و دمنه، را تقدیم کند. (اثری از سدهٔ ۸ هجری خورشیدی)
پرونده:Buch der Beispiele der alten Weisen - Musée Condé Ms686 f1v.jpeg|افسانه‌های بیدپای: برزویه (Berosias) کتابش را به انوشیروان (Anastres) می‌دهد. حوالی ۱۴۷۶-۱۴۹۵
پرونده:"Burzuyeh is Summoned by Nushirvan on his Return from India", Folio from a Kalila wa Dimna MET DP300740.jpg|برزویه در بازگشت از هند توسط نوشیروان احضار می‌شود، برگی از کلیله و دمنه، سدهٔ ۱۱ هجری خورشیدی
پرونده:Kalila wa Dimna MET DP318477.jpg|ماموریت برزویه، از کلیله و دمنه بیدپای


## پانویس

## جستارهای وابسته
* برزوی

## منابع
* 
* کتاب «شاه کشی» نوشتهٔ «ناصر پویان» و «محمد تقی سرمدی»
* وبگاه آفتاب برگرفته از ایران‌مهر

## پیوند به بیرون

رده:اهالی ایران در سده ۶ (میلادی)
رده:پزشکان اهل ایران
رده:پزشکان شاهنشاهی ساسانی
رده:پزشکان قرون وسطی اهل ایران
رده:پنچاتنترا
رده:خسرو انوشیروان
رده:مترجمان اهل ایران