مندائیان

**مندائیان** یا **صابئة** یک گروه قومی-مذهبی و پیروان آیین مندائی هستند. مندائیان از کهن‌ترین پیروان ادیان توحیدی در خاورمیانه به‌شمار می‌آیند و یحیی تعمیددهنده را پیامبر خود می‌دانند. آنان به غسل تعمید و پاکی روح از طریق تماس با آب‌های جاری باور دارند. این آیین نمادهای نور و پاکی است و مراسم هفتگی تعمید به نام *مصباح زیوا* (چراغ روشنایی) برگزار می‌شود که هم جنبهٔ جسمانی و هم معنوی دارد.

مندائیان باور دارند که جهان مادی تحت تأثیر نیروهای تاریکی است و انسان باید با انجام آیین‌های پاکی و پرهیز از آلودگی‌های دنیوی، روح خود را به جهان نور بازگرداند. آنان به تناسخ و پالایش روح در مسیر بازگشت به مبدأ الهی معتقدند.

در دوران معاصر، جامعهٔ مندائی در عراق و ایران با فشارهای اجتماعی و مذهبی روبه‌رو بوده است و در نتیجهٔ جنگ‌ها و بحران‌های منطقه‌ای، بسیاری از آنان به کشورهای دیگر ازجمله سوئد، استرالیا و هلند مهاجرت کرده‌اند. با وجود این مهاجرت‌ها، مندائیان همچنان تلاش می‌کنند فرهنگ، زبان و آیین خود را حفظ کرده و به نسل‌های آینده منتقل کنند.

## واژه‌شناسی

*مَندا* واژه‌ای از زبانِ آرامیِ شرقی به معنی «دانش، آگاهی و معرفت» است؛ و به یک معنا، برابر نهادِ **گنوس** است. واژهٔ مغتسله نیز به معنی مذهب تعمیدیان گاهی به ایشان گفته شده است و این سوای از تعمیددهنده بودن یحیی آخرین پیامبر مذهب مندایی به‌دلیل مراسم همیشگی غسل تعمید است که از آداب و آیین‌های منداییان به‌شمار رفته و همچنان نیز می‌رود. گاهی نیز نام منداییان را از ریشه ماد یا مادای که نام سرزمین باستانی شمال غربی ایران بوده دانسته‌اند، اما این نظر میان پژوهشگران بسیار شاذ بوده و از اقبال چندانی برخوردار نیست. بیشتر همان واژه **مندا** را که در زبان آرامی برابر عرفان قرار دارد، برای آن فرض نموده‌اند. نام‌های دینی و مقدس منداییان آرامی است. به‌عنوان نمونه برای آوردن نام شیث از *شیتل* و برای نام سام بن نوح از *شوم* و نیز برای خود نوح از *نو* استفاده می‌کنند. منداییان را گاهی با صابئین که ذکر آن در قرآن سه بار آمده، یکی فرض کرده‌اند از این رو در خوزستان ایشان به صابئین معروف هستند که در لفظ محلی **صُبّی** خوانده می‌شود.

## دین
آن‌ها به خدا و قیامت اعتقاد دارند و دارای زبان و خط مختص به خود می باشند. نماز می‌خوانند و روزه می‌گیرند. روزانه پنج بار نماز می‌خوانند و دارای کتاب هستند و در قرآن نیز نه تنها به اهل کتاب بودن یحیی اشاره شده، بلکه در سه آیه نام صابئین هم‌تراز پیروان ادیان آسمانی قرار گرفته است، مانند سوره حج آیهٔ هفده. نام کتاب منداییان «گنزا ربا» یا «گنج آسمانی» است که به زبان مندایی از تیره سامی و شاخه آرامی شرقی نگاشته شده است. در دین منداییان یا همان صابئین مغتسله که در خوزستان به صبی معروف هستند، پنداره‌هایی همانند آنچه در جهان‌بینی زرتشت به چشم می‌خورد وجود دارد، مانند اصالت نور و پاکی آن در برابر تاریکی گمراه‌کننده. آیین مندایی نزدیک‌ترین دین زنده جهان به آیین مانوی است.

### اساطیر مندایی
بنیاد اندیشهٔ مندایی همان ثنویت، یا دو بن‌نگری است. دو گوهرِ روح و مادّه از آغاز آفرینش با هم در ستیزند. اساطیر مندایی بیشتر دربارهٔ اقلیم ازلیِ نور، آفرینش زمین و انسان و سفر بازگشتِ روح به سرچشمهٔ سرزمینِ نور است.

## کتاب مقدس منداییان
کتاب مقدس منداییان **[[گنزا ربا|گنزا ربّا]]** (گنج عظیم) است و به بخش **گنزای راست** و **گنزای چپ** تقسیم می‌شود. کتاب‌های شش‌گانه‌ای نیز دارند که عبارت‌اند از: ۱) **[[ادراشا اد یحیی]]** (تعالیم یحیی)؛ ۲) **[[قُلِستا]]** (ازدواج)؛ ۳) **[[اِنیانی]]** (نمازها و نیایش‌ها)؛ ۴) **سیدرا اد نشماثا** (کتابِ روانِ آدمی)؛ ۵) **[[اِسفَر مَلوشی]]** (نجومی)؛ ۶) **سیدرا اد مَصوَتَا** (کتاب تعمید).

## آداب و سنن
جایگزین=|بندانگشتی|234x234پیکسل|صابئین مندایی، هر سال به مناسبت تولد حضرت آدم در رودخانه کارون به غسل تعمید و دعا و نیایش می‌پردازند.
صابئین مندایی روزانه پنج بار نماز به جای می‌آورند. در دین آن‌ها آب روان و جاری قداست و پاکی ویژه‌ای دارد و برای بسیاری از فرایض از آب روان استفاده می‌گردد. از این رو اغلب صابئین در کنار رودخانه‌های پرآب زندگی می‌کنند. شغل اصلی آن‌ها زرگری و طلافروشی و نقره‌کاری است. در زمان ازدواج برای محرم شدن عروس و داماد باید در آب رفته و غسل کنند. غسل سنت پیغمبرشان یحیی است که او خود به یحیای معمدان یا باپتیست معروف بوده است.

کتاب صابئین بنام گنزاربا یا صحف آدم است که بر پایه اعتقاد آن‌ها توسط ملکا هیبل زیوا (جبرئیل) بر اولین پیامبر صابئین یعنی آدم نازل شد و ادیان الهی دیگر بعد از دین صابئین به وجود آمدند. در کتاب مقدس صابئین آمده است:

پیامبران صابئین آدم، شیث، نوح، سام و یحیی است. دین صابئین بر پایه توحید و معاد و نبوت است. قبله صابئین رو به شمال است و اعتقاد آنان این است ترازوی عدل الهی در شمال قرار دارد و عرش اعلا در شمال قرار دارد، چون صابئین تمام مراسم دینی خود را رو به شمال انجام می‌دهند و ستاره جدی در شمال قرار دارد این شبهه را برای بعضی از محققان ایجاد کردهبود که مندائیان|صابئین ستاره قطبی یا جُدَی یا آن را مورد پرستش قرار می‌داده‌اند.

### عالمان دینی
[جایگزین=|بندانگشتی|236x236پیکسل|یک مندایی در حال انجام نیایش در کنار رودخانه‌ای در [اهواز]]
هرکس در دین مندایی بتواند به درجه بالای تعلیمات دینی برسد و بر متون دینی تسلط کامل پیدا کند، به مقام گنزورا (شیخ) می‌رسد. یک گنزورا، با معنی لغوی گنج‌دار بر امور دینی منداییان نظارت دارد و هرگز وارد مسائل عمومی منداییان نمی‌شود. گنزورا مقام رهبری بر جامعه مندایی ندارد و هیچ‌کس در آیین مندایی نمی‌تواند رهبری دینی جامعه را بر عهده بگیرد. منصوب کردن به مقام رهبری به یکی از شیوخ مندایی نیز بعد از انقلاب اسلامی صورت گرفت. یک گنزورا باید حلالی باشد تا بتواند به مقام گنزورایی برسد؛ یعنی هم مادر و هم پدر باید از خانواده ای مذهبی باشند. یک گنزورا بر امور اصلی آیین مندایی که از آدم بر فرزندانش امر شده برپا و نظارت می‌کند؛ تعمید، ازدواج و مرگ، سه رکن اصلی آیین مندایی است که برای اجرای آن ها به وجود یک گنزورا نیاز است. یک گنزورا باید نمازهای سه‌گانه و دعاهای روزانه را برپا کند، موی سر و صورت خود را از زمان بلوغ نتراشد، اگر هر مندایی به کمکش احتیاج داشت یاری‌اش دهد. مراسم ازدواج و مرگ و تعمید را برای مؤمنان برپا کند و از متون دینی حفاظت کند.

## پیروان امروزی
آن‌ها در جنوب عراق و استان خوزستان ایران بسیار بودند ولی اکنون به تمام دنیا مهاجرت کرده‌اند.

از آن‌جایی که مندائیان همواره در ایران و عراق مورد تبعیض قرار گرفته‌اند، در سال‌های اخیر تعداد کثیری از این اقلیت به کشورهای دیگر مهاجرت کرده‌اند. امروزه مندائیان را در اقصی نقاط جهان همچون سیدنی و سن آنتونیو، تگزاس در شمارش به‌نسبت انبوه می‌توان دید.

## تاریخچه مندائیان در ایران
[جایگزین=|بندانگشتی|322x322پیکسل|مراسم دینی مندایی‌ها در کنار رودخانه کارون [اهواز]]

پیشتر جمعیت مندایی‌ها که به صابئین نیز معروف بودند در خوزستان بیشتر بود و حمدالله مستوفی در نزهت القلوب اشاره می‌کند که: خوزستان سرزمینی‌ست که درو قوم صابیان بسیارند. لایارد در سفرش به ایران از حضور ۳۰۰ تا ۴۰۰ خانوار مندائی در شوشتر و بصره خبر می‌دهد که بیشتر به نقره‌کاری مشغول بوده و مورد احترام اعراب بودند، اگرچه مقامات وقت ایرانی و عثمانی به شدت آن‌ها را سرکوب می‌کردند. وی همچنین از هویزه به‌عنوان یکی از محل‌های اصلی سکونت صابئین در گذشته نام می‌برد.

مندایی‌های ایران شماری از اقلیت‌های مذهبی ایران هستند که با جمعیتی بین هفت الی بیست هزار نفر در استان خوزستان به‌ویژه شهر اهواز سکونت دارند.

این اقلیت مذهبی که معتقد به دین مندایی هستند بیشتر به مشاغل طلافروشی و میناکاری مبادرت می‌ورزند. دین مندایی از دین‌های ایرانی با گرایش گنوسی است که پیامبران بنی‌اسرائیلی دارد. پیغمبر اصلی مندائیان ایران یحیای تعمید دهنده می‌باشد. از آن‌جا که آداب و رسوم دینی مندایی‌ها با غسل در آب روان پیوند دارد این افراد در نزدیکی رودخانه‌های پرآب زندگی می‌کنند.

در سال‌های اخیر روند مهاجرت مندایی‌های ایران به خارج از کشور گسترش چشمگیری داشته است. اگرچه صابئین در ایران اهل کتاب شناخته شده‌اند اما به‌دلیل کمی جمعیت و ناشناخته بودن ذکری از آن‌ها در ادیان رسمی ایران نیست. مندائی‌ها را در خوزستان *صبی* می‌نامند که تحریفی از واژه صابئی است.

مرکزیت این گروه مذهبی در شهر اهواز است. سید علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی، آن‌ها را از اهل کتاب دانسته است.
جایگزین=|بندانگشتی|310x310پیکسل|انجام غسل تعمید مندایی‌ها به مناسبت تولد حضرت آدم
یکی از رهبران این دین در ملاقات با سید علی خامنه‌ای خواستار حضور یک نماینده از صابئین در مجلس شورای اسلامی شد که رهبر ایران این مسئله را منوط به حد نصاب رسیدن افراد این دین به عدد ۱۵۰۰۰۰ نفر دانست چرا که به‌طورقانونی به ازای هر ۱۵۰۰۰۰ نفر یک نماینده در مجلس می‌تواند حضور داشته‌باشد.

صابئین در پشتیبانی اردوان اشکانی به خاطر آزار رومیان یا یهودیان از مسکن اولیه‌شان که حدود پالستین (فلسطین امروزی) بوده به مرزهای ایران آورده شدند و برخی در اطراف تیسفون (در عراق کنونی) و برخی در نواحی کرخه و کارون و در شهرهای پارسیان مسکن داده شدند. اینان در شوشتر و دزفول ساکن بودند. در زمان قاجار برخی (از چه گروهی بودند نامشخص است) مبادرت به آزار اینان داشتند که امیرکبیر به نجات اینان همت گماشت. امروزه اینان در سوسنگرد، دزفول، اهواز و آبادان زندگی می‌کنند و به صورت سنتی بیشتر مذهب خود را پنهان می‌دارند. آیین ایشان پیوستگی خاصی با آب دارد. برای نمونه مراسم ازدواج ایشان در کنار آب کارون برگزار می‌شود. نزد خوزستانیان قدیم ایشان به امانتداری و صداقت ضرب‌المثل بوده‌اند. زبان ایشان ترکیبی از عربی و زبان آرامی است. ایشان الفبایی ویژه به خود دارند که برخی از نوشتارهای خود را به آن می‌نویسند. کار اینان بیشتر حکاکی ظروف طلا و نقره بوده است و امروزه نیز بسیاری به زرگری مشغول‌اند. به‌طورمعمول ایشان (به‌ویژه مسن‌ترها) با ریشی بلند و مرتب، سبیلی بلند که روی ریش می‌آید و نیز عمامه کوچک سفید قابل شناختن هستند.

### وضعیت منداییان در دوره جمهوری اسلامی

حقوق انسانی منداییان اقلیت‌های عقیدتی دیگر از سوی حکومت جمهوری اسلامی نقض می‌شود. همچنین، در اصل ۱۳ قانون اساسی جمهوری اسلامی، این اقلیت به رسمیت شناخته نشده‌ان.

## دیدگاه اسلام (تشیع)
پیرامون اهل کتاب بودن یا نبودن صابئین، بین فقیهان اهل تشیع و تسنن نظرات مختلفی وجود دارد. برخی از فقیهان شیعه تصریح نموده‌اند به اینکه صابئین اهل کتاب نمی‌باشند، اما برخی دیگر از فقهای شیعه، نظر به اهل کتاب بودن صابئین داده‌اند؛ سیدعلی خامنه‌ای (مرجع تقلید شیعه): … همچنین صابئین که بر اساس تحقیقات ما از اهل کتاب هستند و حکم آن‌ها را دارند. معاشرت با پیروان این ادیان با رعایت ضوابط و اخلاق اسلامی اشکال ندارد.

در سنت‌های اسلامی آنان را ستاره‌پرست دانسته‌اند. اما مندائیان خود را پیروان یحیی پیامبر می‌دانند؛ اینکه مندائیان را ستاره‌پرست بدانیم نادرست است؛ چرا که عده‌ای از ستاره‌پرستان اهل حران از ترس خلیفه مسلمین که با آنان عهد بسته بود، خود را به‌دلیل اغماضی که قرآن نسبت به صابئین روا داشته بود صابئی خواندند.

## تقویم مندائی
تقویم مندایی براساس هبوط (تولد) «آدم» نوشته شده است که تا سال ۱۴۰۴ هجری شمسی ۴۴۵۳۹۴ سال از هبوط ادم ابوالبشر می‌گذردو منداییان سال کبیسه ندارند چراکه براین اعتقاد هستند که خداوند همه چیز را براساس گردش و تکرار خلق نموده و به همین اساس سال‌های مندایی باید گردش کنند تا این دوران حفظ شود و یک روز هم به عقب یا جلو تغییر نکند.
یک سال مندائی ۳۶۵ روز است. هر ماه مندائیان ۳۰ روز است که در مجموع می‌شود ۳۶۰ و ۵ روز، پنجه که جزو ایام ۱۲ ماه به‌شمار نمی‌آیند (به علت مقدس بودن این ۵ روز). روز تعطیل رسمی منداییان در طول هفته یکشنبه است.
نام‌های ماه‌های مندایی: دولا، نونا، امرا، تورا، صلعی، سرطانا، آریا، شمبلتا، قینا، ارقوا، هیطا و گدیا است.

## جستارهای وابسته
* دین‌های ایرانی
* دین در ایران
* اقلیت‌های مذهبی در ایران
* انجمن صابئین مندایی
* زبان مندایی

## نگارخانه

image:Masbuta by Mandaean in Karun River, Ahvaz, Iran - 16 July 2018 (24).jpg|اهواز - تیر ۱۳۹۷ خ. مراسم تعمید مندایی به مناسبت فرارسیدن سال نو مندایی در ساحل رودخانه کارون
image:Masbuta by Mandaeans in Karun River, Ahvaz, Iran - 17 July 2018 (09).jpg|اهواز - تیر ۱۳۹۷ خ. مراسم تعمید مندایی به مناسبت فرارسیدن سال نو مندایی در ساحل رودخانه کارون
image:Masbuta by Mandaeans in Karun River, Ahvaz, Iran - 17 July 2018 (22).jpg|اهواز - تیر ۱۳۹۷ خ. مراسم تعمید مندایی به مناسبت فرارسیدن سال نو مندایی در ساحل رودخانه کارون
image:Dehwa Rabba, Mandaean New Year, Ahvaz - 19 July 2017 (20).jpg|اهواز - تیر ۱۳۹۶ خ. مراسم سال نو مندایی


## منابع

## پیوند به بیرون
* طلسم صبی
* منداییان، گزارشی از یک اقلیت
* گزارش تصویری/ مراسم عبادی رشامه مندائیان
* «صابئین» قوم و دین فراموش شده
* مفهوم‌شناسی تطبیقی حنفاء و صابئین در قرآن
* الإلهیات المندائیة، کمال حزباوی (به عربی: کمال الحزباوی )، ناشر آمازون، تاریخ انتشار ۲۰۲۲م
* پنج روز مقدس مندایی هم‌زمان با جشن باستانی ایران


رده:آیین مندائی
رده:ادیان توحیدی
رده:اذیت و آزار مذهبی
رده:اقوام خاورمیانه
رده:اقوام در استان خوزستان
رده:اقوام در ایران
رده:اقوام در عراق
رده:باورها، سنت‌ها و جنبش‌های دینی
رده:بومیان غرب آسیا
رده:درون‌گرایی
رده:دین در عراق
رده:دین‌های ابراهیمی
رده:گروه‌های قومی-مذهبی در آسیا
رده:گروه‌های قومی-مذهبی
رده:گنوستیک
رده:مردم سامی
رده:مردمان باستانی خاور نزدیک
رده:مردمان باستانی
رده:مقاله‌های نیازمند یادکرد
رده:ویکی‌سازی رباتیک