تاریخ مشروطه ایران (کتاب)

***تاریخ مشروطهٔ ایران*** کتابی از احمد کسروی است که در سال ۱۳۱۹ خورشیدی به چاپ رسید. این نبشته برجسته‌ترین سند نوشته شده دربارهٔ رویداد مشروطه و چند و چون آن می‌باشد و حتی در زمانی که نوشته‌های کسروی ممنوع شمرده می‌شود این نوشتار همچنان آبشخور و گواه پژوهش‌های تاریخی است. کسروی (زادهٔ ۱۲۶۹ ه‍.ش) در زمان انقلاب مشروطه و محاصره تبریز، خود ساکن این شهر بوده و وقایع بسیاری را از نزدیک روایت می‌کند. این کتاب توسط ایوان سیگل به انگلیسی نیز ترجمه شده‌است.

## محتوا
تاریخ مشروطهٔ ایران به پیشامدهای میان سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۲۸۸ ه‍.ش (شکست استبداد صغیر و فتح تهران) می‌پردازد. کتاب تاریخ هجده ساله آذربایجان نیز دنباله این کتاب بوده و با مرگ شیخ محمد خیابانی در ۱۲۹۹ پایان می‌یابد. کسروی نوشتن این تاریخ را نخست از ماهنامه‌ای به نام پیمان آغاز کرد.

## انگیزه کسروی از نگارش این نوشته
کسروی انگیزه‌های زیر را برای نگارش این نوشته بر می‌شمرد:
# کسروی می‌گوید*: «سی سال گذشت و یکی از آنان که در جنبش پا در میان داشته بود یا خود می‌توانست آگاهیهایی گرد آورد به نوشتن آن برنخاست، و من دیدم داستان‌ها از میان می‌رود و در آینده کسی گرد آوردن آن‌ها نخواهد توانست. یک جنبشی که در زمان ما رخ داده، اگر ما داستان آن را ننویسیم دیگران چگونه خواهند نوشت؟!...»*
# بررسی رازهای ناکامی جنبش
# شناساندن قهرمانان راستین و پیشگیری از واژگونه نمایی تاریخ
# پیشگیری از چسباندن این جنبش به بیگانگان
# یاداوری کوشش کسانی که در آینده کنار گذارده شدند.
# پیشگیری از نوشته شدن تاریخ میهن به دست بیگانه
# و سرانجام درد فراموشی ایرانیان

## انتقاد به احمد کسروی در وقایع نگاری تاریخ مشروطه اردبیل
بابا صفری در کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ جلد دوم می‌نویسد:

* **مرتضی طالع ماسوله**، رئیس دبیرخانه شورای عالی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور در همایش سالانه اعطای نشان شاه اسماعیل صفوی می‌گوید:

## ساختار کتاب
;بخش یکم
;  [//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۱ گفتار یکم. ایرانیان چگونه بیدار شدند؟]

# ایران پیش از جنبش مشروطه
# حاجی‌میرزا حسین‌خان سپه‌سالار
# میرزا ملکم‌خان و سید جمال‌الدین
# نامه سید جمال‌الدین به ناصرالدین‌شاه
# آغاز بیداری در توده ایران
# روزنامه و دبستان
# امین‌الدوله و کارهای او
# وامهای ایران
# رنجش مردم از بلژیکیان
# برافتادن اتابک و وزیر اعظمی عین‌الدوله
# دستگیری طلبه‌ها
# پیمان گمرکی با روسیان و تعرفه نوین
# پیشرفت دبستان‌ها
# فزونی روزنامه‌ها
# حبل‌المتین
# کتاب‌های طالبوف و سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیک
# شعرهای وطنی

;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۲ گفتار دوم. جنبش مشروطه‌خواهی چگونه پیدا شد؟]

# همدستی دو سید
# آزردگی نمودن بازرگانان تهران از دست بلژیکیان
# آشوب کرمان
# ویران کردن سرای بانک
# چوب زدن علاءالدوله بپای بازرگانان
# پیش‌آمد مسجدشاه
# رفتن کوشندگان بعبدالعظیم
# پذیرفتن شاه درخواست‌ها را
# عدالتخانه
# بازگشت کوچندگان به تهران
# بداندیشیهای عین‌الدوله
# نشست در باغشاه
# نامهٔ طباطبایی بعین‌الدوله
# آشوب مشهد و آوازه آن
# نامه طباطبایی بمظفرالدین‌شاه
# بیرون کردن رشدیه و دیگران از تهران
# نامه ناصرالملک بطباطبایی
# کشته‌شدن سید عبدالحمید
# داستان مسجد آدینه
# پراکنده‌شدن مردم از مسجد
# کوچیدن علما به قم
# درخواست‌های مردم از دولت
# پشتیبانی محمدعلی میرزا از کوشندگان
# فرمان مشروطه
# کارشکنی‌های درباریان

;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۳ گفتار سوم. تبریز چگونه برخاست؟]

# کشاکشهای کیشی در آذربایجان
# کشته‌شدن میرزا آقاخان کرمانی و یاران او
# داستان نان
# کشته‌شدن جعفرآقا شکاک
# جنگ ارمنی و مسلمان در قفقاز
# بدیهای محمد علی‌میرزای ولیعد
# کوشندگان تبریز
# جنبش تبریز
# هنایش این جنبش در مردم تبریز
# پذیرفتن شاه درخواست تبریزیان را
# کارهائیکه مردم می‌کردند
# بازشدن دارالشوری
# بیرون کردن میرهاشم و امام‌جمعه از تبریز
# نخستین نبرد با محمد علیمیرزا
# بانک ملی
# نمونه سهشهای ایرانیان
# پاسخ سنجیدهٔ تبریز درباهٔ بانک ملی
# رفتن محمد علی‌میرزا به تهران
# داده‌شدن قانون اساسی
# روانه گردانیدن نمایندگان از آذربایجان
# دلبستگی ایرانیان قفقاز به مشروطه
# جنگ حیدری و نعمتی در اردبیل

;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۴ گفتار چهارم. چه کشاکشهایی با محمد علیمیرزا برخاست؟]
# مرگ مظفرالدین‌شاه
# تاجگزاری محمدعلی میرزا و بی‌پروایی او با مجلس
# کوشش‌های مجلس به برانداختن نوز و پریم
# شناساندن وزیران بمجلس
# شورش بهمن‌ماه
# درخواست‌های هفت‌گانه تبریزیان

;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۵ گفتار پنجم – جستجویی از حال مردم]
# یکی از کمیهای جنبش مشروطه
# فزونی دبستانها
# روزنامه‌های تبریز
# روزنامه‌های تهران
# دو روزنامه دیگر

;بخش دوم
;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۶ گفتار ششم. اتابک به چه نیرنگ‌ها کوشید؟]
# اندیشه‌های اتابک
# اندیشه‌های حاجی شیخ فضل‌الله
# آغاز دو دستگی میان علما
# کشاکش بر سر قانون اساسی
# شورش اردیبهشت‌ماه (در تبریز)
# دوسخنی میان تبریز و تهران
# پافشاری تبریز
# دستبردهاییکه علما در قانون می‌کردند

;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۷ گفتار هفتم. نبرد مشروطه و مشروعه بکجا انجامید؟]
# همدستی سه مجتهد
# داستان ماکو
# داستان سالارالدوله
# پیشرفت یکی از خواست‌های ملایان
# بیدادگری‌های پسر رحیم‌خان
# درماندگی مجلس
# داستان اکرام‌السلطان
# بازپافشاری تبریز
# آمادگی‌های جنگی تبریز
# جنبش مجلس و نتیجه آن

;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۸ گفتار هشتم – چگونه دربار به آرامش گرایید؟]
# دلسوزی نابجای مجلس باتابک
# بیرون آمدن بست‌نشینان
# پیمان ۱۹۰۷ در میان روس و انگلیس
# گراییدن درباریان بمشروطه
# انجمنهای ایالتی
# جنگهای خوییان با اقبال‌السلطنه
# پاسخ اقبال‌السلطنه به تلگراف فرمانفرما
# دنباله کشاکش مرزی
# برخی نیرنگها که شناخته گردید
# گفتار «روح‌القدس»
# آمدن محمدعلیمیرزا به مجلس
# دو تیرگی در میان تبریزیان
# برپا شدن انجمن «اسلامیه» در تبریز
# آهنگ فرمانفرما به ساوجبلاغ

;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۹ گفتار نهم. چگونه بار دیگر کشاکش آغاز یافت؟]
# بدخواهی‌های سعدالدوله و امیربهادر و دیگران
# سست‌کاریهای مجلس
# تاختن به مجلس و آغاز آشوب
# پافشاری مجلس و پایداری آن
# پیوستن ملایان باوباشان
# آدمکشی در میدان توپخانه
# یک‌کار بسیار بجایی که انجمن تبریز کرد
# پیروزی آزادیخواهان و پایان آشوب
# ایستادگی تبریز و بیهودگی آن
# پایان کار ملایان
# گرفتاری سردستگان اوباش و کیفر ایشان
# نخستین خون‌ریزی در تبریز
# ایستادگی‌های دوچیان
# فرمانفرما در ساوجبلاغ
ررخداد هشتم اسفند
;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۱۰ گفتار دهم. جستجو از حال مردم]
# دگرگونی که در جنبش آزادیخواهی رخ داد
# روزنامه‌ها

;بخش سوم
;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۱۱ گفتار یازدهم. چگونه مجلس به توپ بسته شد؟]

# باز پسین کوشش محمد علیمیرزا
# بیرون رفتن محمدعلیمیرزا از تهران
# راه نجات
# یک نافهمی دیگر از سران آزادی
# راپورت‌های لیاخوف
# خواستن محمدعلیمیرزا هشت تن را
# خروش تبریز
# شورش شهرها یا نمایشهای بیپا
# بی‌پروایی مجلس در برابر این درخواست‌ها
# لایحه مجلس
# بازپسین نشست‌های مجلس
# آمادگیهای نارسایی که در بیرون می‌رفت
# یک مردانگی بجایی از علمای نجف
# پاسخ لایحه مجلس از شاه
# بازپسین روزها
# هفته شور و خروش در تبریز
# جنبش ملایان و آغاز آشوب
# دسته‌بندی ملایان و خیزش اسلامیه
# ایستادگی آزادی‌خواهان و آمادگی‌های آن‌ها
# سه‌شنبه دوم تیرماه
# آغاز جنگ
# شکست آزادیخواهان
# مامانتوف چه دیده
# چه بر سر دو سید و دیگران گذشت؟
# سرگذشت میرزا جهانگیرخان و دیگران
# سرگذشت‌های دیگران
# پناهیدن تقی‌زاده به سفارت انگلیس
# فردای آن روز
# کشته‌شدن ملک و میرزا جهانگیرخان
# با دیگران چه کردند؟
# رنجش میانه محمدعلی میرزا و انگلیسها
# دنباله‌هایی که زبونی تهران توانستی داشت
# در شهرهای دیگر

;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۱۲ گفتار دوازدهم. جنگ در تبریز چگونه آغاز یافت؟]
# آغاز جنگ و بهم‌خوردن انجمن
# آمدن بیوکخان و سختی جنگ و تاراج
# رسیدن رحیمخان به بیرون شهر
# درآمدن رحیم‌خان به شهر
# پافشاری گردانه ستارخان
# بازشورانیدن ستارخان تبریز را
# جنگ‌های سخت
# تلگراف‌هایی از اسلامیه نشینان

;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۱۳ گفتار سیزدهم. چه جنگ‌هایی با عین‌الدوله و سپهسالار رفت؟]
# رسیدن عین‌الدوله و سپه‌دار
# پشتیبانی‌هایی که به تبریز می‌نمودند
# یاوری‌هایی که دیگران کردند
# پشتیبانی که علمای نجف نمودند
# انجمن تبریز یا جانشین مجلس
# کشته‌شدن شریف‌زاده
# آغاز چیرگی مجاهدان

;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۱۴ گفتار چهاردهم. چگونه مشروطه‌خواهان بشهرگشایی پرداختند؟]
# خوشترین روزهای تبریز
# پروایی که دربارهٔ بیگانگان می‌نمودند
# فرستادن جعبه برای شجاع نظام
# کشته شدن شجاع نظام و دیگران
# گشاده‌شدن سلماس و مرند
# آرامش و سامان در درون شهر
# گشادی خوی
# شب حسن دلی
# داستان مراغه
# رسیدن حاجی صمدخان به مراغه
# جنگ‌های شیرمین و سرد رود
# آمادگی‌های دو سو
# مجلس شورای کبرای دولتی
# تیرخوردن حاجی شیخ فضل‌الله
# یک کار شگفتی از آزادیخواهان قفقاز

;[//fa.wikisource.org/wiki/تاریخ_مشروطه_ایران/۱۵ گفتار پانزدهم. چگونه تبریز بار دیگر بتنگنا افتاد؟]

# تبریز و خوی سلماس
# آغاز جنگ با صمدخان
# جنگ شانزدهم بهمن
# جنگ الوار
# جنگ‌های ششم اسفند
# پس از آنروز
# روز چهاردهم اسفند
# درآمدن صمدخان به هکماوار
# در شهر چه شورشی برخاست؟
# گریز صمدخان
# جانفشانی‌های امروز
# دشواری بزرگی که رخ می‌نمود
# کشته‌شدن سعید سلماسی
# کشته‌شدن اسماعیل‌خان
# جنگ بزرگ ساری‌داغ
# جنگ آناخواتون
# آمادگی برای واپسین جنگ
# مستر باسکرویل
# جنگ عام غازان با واپسین جنگ
# دامنه جنگ
# میانجیگیری نمایندگان روس و انگلیس
# سرفرود آوردن محمدعلیمیرزا به مشروطه

## پانویس

## جستارهای وابسته
* پندارها
* تاریخ مشروطه ایران
* تاریخ هیجده ساله آذربایجان یا یا سرنوشت گردان و دلیران
* تاریخ پانصد ساله خوزستان
* تاریخچه شیر و خورشید
* در پیرامون تاریخ
* زندگانی من
* شهریاران گمنام

## پیوند به بیرون
* داستان آشنائی من با احمد کسروی

رده:کتاب‌ها درباره سیاست ایران
رده:کتاب‌های ۱۳۱۹
رده:کتاب‌های احمد کسروی
رده:کتاب‌های انتشارات هرمس
رده:کتاب‌های ایرانی
رده:کتاب‌های تاریخ معاصر ایران
رده:کتاب‌های تاریخی درباره ایران
رده:کتاب‌های تاریخی سده ۲۰ (میلادی)
تاریخ مشروطه ایران (احمد کسروی)
رده:کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۴۰ (میلادی)
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۲۰ (میلادی)
رده:کتاب‌های فارسی سده ۱۴ (قمری)
رده:کتاب‌ها درباره تبریز