محمد بی‌ریا

**محمد باقرزاده نوحی** مشهور به **محمد بی‌ریا** (۱۲۹۳–۱۳۶۳ خورشیدی) سیاستمدار و نویسنده اهل ایران بود. وی توسط جعفر پیشه‌وری با تشکیل حکومت خودمختار آذربایجان در سال ۱۹۴۵، به‌عنوان وزیر فرهنگ منصوب شده‌بود. از وی به عنوان یکی از اصلی ترین جدایی‌طلبان مورد حمایت استالین یاد می شود.

## زندگی
محمد بی‌ریا در سال ۱۲۹۳ در شهر تبریز به دنیا آمد. پدرش، حاجی غلام شغل نجاری داشت. در هشت سالگی همراه خانواده‌اش از طریق باکو عازم خراسان گردید. مدرسه ابتدایی را در خراسان به اتمام رساند و پس از بازگشت خانواده به باکو تحصیلات خود را در دانشکده باکو در رشته صنایع نفتی ادامه داد. پس از مرگ مادرش در سال ۱۳۱۸ همراه پدر و برادر و دو خواهرش به تبریز مهاجرت نمود.
در بین سال‌های ۱۳۱۹ تا ۱۳۲۳ در اداره بلدیه مشغول به کار بود. در سال ۱۳۲۳ وارد خدمت نظام وظیفه در لشکر تبریز گردید و پس از اتمام وظیفه تا روز ورود ارتش شوروی به ایران در اداره راه‌آهن مشغول خدمت بود.

هنگام استقرار ارتش شوروی در تبریز و انتشار نشریه «وطن یولوندا» [در راه وطن]، او در همین نشریه شعرها و مقالاتی می‌نوشت و از نویسندگان فعال آن بود. همچنین اشعارش در نشریات ایرانی «رهبر»، «ظفر»، «مردم»، «دماوند»، «خاور نو» و «آذربایجان» به چاپ رسیده‌است. از سال ۱۳۲۰ به بعد او یکی از بنیان گذران *جمعیت ضد فاشیست ایران* بود و دو سال بعد رسماً در حزب توده فعالیت می‌کرد و ریاست اتحادیه‌ی کارگری تبریز را برعهده داشت. در اردیبهشت ۱۳۲۴ در تبریز به همراه میرزا علی شبستری (رئیس جمعیت آذربایجان) , اسماعیل شمس و سید مهدی اعتماد در تشکیلات جمعیت دموکراتیک آذربایجان وارد گردید و پس از تشکیل حکومت خودمختار آذربایجان توسط پیشه‌وری، وزارت معارف به او محول گردید.

## فرار از ایران
پس از انعقاد قرارداد قوام-سادچیکف در سال ۱۳۲۵، که مقدمات لشکر کشی دولت مرکزی و سقوط حکومت پیشه‌وری مهیا گردید، بی‌ریا به همراه شبستری و به کمک مأموران اتحاد شوروی به باکو فراری داده شد. دو سال بعد در اقدامی ناموفق جهت برگشت به ایران توسط پلیس مخفی شوروی دستگیر و به جرم جاسوسی به ده سال زندان محکوم گردید. پس از آزادی از زندان در اقدام مجدد برای اخذ روادید و ورود به ایران بار دیگر دستگیر و روانه زندان گردید.

## بازگشت به ایران
بی‌ریا پس از پیروزی انقلاب و سقوط سلسله پهلوی با اخذ مجوز در شهریورماه ۱۳۵۹ به تبریز آمد و روزگار بسختی می‌گذرانید تا اینکه پس از چندی احتمالاً در ارتباط با دستگیری‌های حزب توده، به‌مدت یک سال زندانی گردید و چند ماه پس از آزادی در اسفند ماه ۱۳۶۳ درگذشت.

## آثار
اشعار و مقالات متعددی به زبان ترکی آذربایجانی از وی باقی مانده‌است.

کتاب **هر آددیمدا مزاریم وار** حاوی اشعار وی می باشد.

## نگارخانه

File:Əli Şəbüstəri, Mühəmməd Biriya, Əzimi, Sadıq Padeqan, Mahmud Pənahiyan və Qulamrza İlhami.jpg|میرزا علی شبستری، محمد بی‌ریا، عظیمی، صادق پادگان، محمود پناهیان و غلامرضا الهامی، ۱۹۴۶ میلادی
File:bi_ria.jpg|در حال ارائه اشعار
File:Azərbaycan Milli Hökuməti dövründə hərbi orkestr və Məhəmməd Biriya.jpg|ارکستر نظامی و محمد بی‌ریا در دوران حکومت ملی آذربایجان، ۱۹۴۶ میلادی
File:Bağırxanın heykəlinin açılış mərasimi.jpg|مراسم رونمایی از مجسمه باقرخان: از چپ به راست، زین‌العابدین قیامی، سید جعفر پیشه‌وری، میرزا علی شبستری و محمد بی‌ریا
File:Lui Sayyan Təbrizdə.jpg|لوئی سایان (Louis Saillant) در تبریز، از چپ محمد بی‌ریا، سایان و سید جعفر پیشه‌وری، سال ۱۹۴۶ میلادی
File:Azərbaycan Demokrat Firqəsinin fədailəri (1).jpg|بی‌ریا در میان فدائیان فرقه
File:Sovet qoşunlarının yola salma mərasimi - 1946-cı il 6 may.jpg|
File:Sovet qoşunlarının yola salma mərasimi - 1946-cı il 6 may.jpg|مراسم وداع با نیروهای شوروی. جعفر کاویان، غلام‌یحیی دانشیان، محمد بی‌ریا و محمود پناهیان. ۱۶ اردیبهشت ۱۳۲۵ 
File:Mir Rəhim Vilayi, Məhəmməd Biriya və Mirqasım Çeşmazər.jpg|میر رحیم ویلایی، محمد بی‌ریا و میرقاسم چشم آذر، ۲۱ شهریور ۱۳۴۸


## جستارهای وابسته
* میرجعفر باقرف
* آقاسلیم آتاکشی اف
* حزب توده ایران
* فرقه دموکرات آذربایجان
* حکومت ملی آذربایجان
* حکومت خودمختار آذربایجان
* سید جعفر پیشه‌وری

## منابع

رده:زندانیان اهل ایران
رده:شاعران آذری اهل ایران