خانات کلات

**خانات کلات** () یک خانیت و دولت‌بلوچی واقع در منطقه کلات، بلوچستان شرقی که در سال ۱۵۱۲ میلادی بنیاد گذاشته شده و تا سال ۱۹۵۵ میلادی دوام کرد.

در سده هفدهم میلادی، و با تشکیل اتحادیه‌ای از سران بلوچ، فرمانروایی را در کلات تشکیل داده شد و میر احمد خان را حکم فرمای آزاد آن سامان تلقی کردند. او با گشودن بخش‌های مستونگ، سیبی کچهی، کویته کنونی فرمانروایی خود را گسترش داده بود. جانشین وی میر عبداللّه خان خانات کلات را گسترش بیشتری داد. او فرمانروایان کلهره سند را شکست داده و شوروک و مکران را زیر دست خود آورد.

در سال ۱۸۷۱ به موجب قرارداد گلداسمیت بخش غربی بلوچستان به ایران واگذار شد و بخش باقی مانده زیر نظر انگلیس به فرمانروایی خود ادامه داد.

در سال ۱۹۴۷ پس از این برخی مناطق تابع راج بریتانیا تقسیم شد، خانات کلات هم اعلان استقلال کردند، میر احمد یارخان، آزادی کامل مناطق تابع او را اعلان کرد و تا ۲۷ مارچ سال ۱۹۴۸ مناطق تابع او به‌شکل یک دولت آزاد بود و در ۲۷ مارس ۱۹۴۸ بدست کشور تازه بنیاد پاکستان اشغال شد. خانات کلات پیش از ۱۶۶۶ جز امپراتوری مغولهای هند به رهبری اکبر باچا بود. زبان رسمی در خانات کلات، فارسی دربار و بلوچی براهویی بوده‌است.

## شجره نامه

فخرالدین محمود
 

امیر احمد خان سوم(بزرگ)

امیر محراب خان یکم

امیر عبدالله خان

امیر محمدنصیر خان یکم

امیر محمود خان یکم

امیر محراب خان دوم

امیر خداداد خان

امیر محمود خان دوم

امیرمحمد اعظم جان خان

امیر احمدیار خان
 

منابع و مآخذ: 
* شیرازی (آخوندزاده)،وزیر آخوند محمد صالح،کردگال نامک.
* منشی قلاتی ،میرزا احمد علی خان ،اخبار الابرار.
* گنجابوی،قاضی نورمحمد ، منظومه جنگ نامه یا تحفه النصیر.
* سارانی، مرتضی ،شجره انساب قبایل بلوچ ،ج1 ، زاهدان،1399 هـ.ش
* هتورام ،رائی بهادر لاله،تاریخ بلوچستان ، کویته ، 1910 م.

## دودمان ميروانی
بنيانگذار فرمانروایی محلی خانات كلات فردی به نام ميرو خان فرزند زهرو خان براهوئی بود. با توجه به تاريخ شفاهی مردم براهویی ميرو خان نخست یکی از سرداران پیرو سيوا هندو در كلات بود. با قدرت‌گيری ميرو خان در دربار سيوا او برای فرمانروای کنونی بمانند يک رقيب بدل يافت. سپس با يک خیزش همگانی وی توانست خاندان سيوا را از پا درآورده و به فرمانروایی اين خاندان پایان دهد. در پیرامون كلات در آن بازه وجود برخی از گروه‌های بيگانه ترک‌ها باعث تاخت‌وتاز ميرو خان به آنها گرديد. او در نبردها توانست اين گروه های بیگانه ترک از سرزمين او بيرون راند.
## میروانی و کمبرانی
آنها نام دو ایل بزرگ در قومیت بلوچ هستند که به علت زبان یکسانی که از آن استفاده می‌کنند به نام یکسان براهویی خوانده می شوند. نسب‌شناسان بلوچ از دیرباز تاکنون نسب این دو خاندان هم‌طراز و اشرافی را که فرمانروایی بلوچ‌ها به آنها مربوط است از یک ریشه دانسته و چنین می‌شناساند : 

### حماسه براهو ءُ جدگال
پس از اينكه ميرو خان توانست فرمانروایی خاندان سيوا را نابود کند و ترک‌ها را از زمين خود بيرون راند او را لقب براهو خان كه وابسته به قوم براهویی بود ناميدند. هم زمان او در ناحيه وادی سوراب خاندانی به نام بلفت فرمانروایی محلی داشتند آنها به دليل اينكه زبان گفت‌وگویی به نام جدگال نامدار گشتند. بزرگ اين خاندان فردی به نام جلب خان جدگال بود. ميرو خان كه به دنبال زمین‌گشایی بيشتر بود روانه آن ديار گرديد كه در مردم آن منطقه به حماسه براهو ءُ جدگال نامدار می‌باشد. نبردهای چند نسلی میان خاندان ميروانی و بلفت ايجاد گرديد. جدگال‌ها در اين نبردها با پشتیبانی تاجیک‌های سوراب برخوردار بودند، در این حماسه فردی به نام مومد بن مومکاز فرماندهان لشكر جدگال بود برخی از تاریخ‌نگاران او را جد بزرگ خاندان محمدزھی می دانند و چنين می‌گویند كه ميرو خان در نبرد او کشته شد. لشكريان ميروانی توانستند سوراب را مدتی به‌دست خود بگیرند. اما با مرگ ميرو خان در میان افراد اين خاندان اختلاف به مسئله حاكم بودن در امد، سرانجام كمبر خان برادر ميرو خان به تخت نشست و نائب السلطنه او برادرزاده اش كمبرخان معرفی شد . 

در دوران فرمانروایی كمبر خان هيچگونه نبردی با خواهان جدگال بر سر تصاحب، مالكيت بر سوراب رخ نداد و سوراب كه با حملات به دست اين سلسله افتاد در اين دوران نيز زیر دست اين خاندان بود . 

با مرگ زودهنگام كمبر خان در سال ۱۴۶۰ ميلادی برادرزاده او عمر خان ميروانی به عنوان جانشين وی دستاربندی نمود. وی سپس به قلعه سوراب جابه‌جا شد و آن‌را پایتخت خود كرد. همسر او بی‌بی مهناز خواجه‌خيل بود، خاندان خواجه‌خيل از دودمان‌های نامدار ‌افغان‌تبار است. از همسرش صاحب فرزندی به نام بجار خان شد. هنگامی كه وی همراه برادرش قلندرخان سرگرم بود ناگهان با حمله ناگهانی از لشکر جدگال‌ها روبه‌رو شدند كه به‌گونه شگفت‌انگیزی به سوی قلعه در حال حمله بودند دو برادر ديگر او يعنی اسماعيل خان و گرگين خان برای كاری به بیرون از قلعه رفته بودند. سرانجام با گشایش قلعه بدست نيروهای قوم جدگال عمر خان به همراه برادرش قلندر خان كشته شدند. تنها بی‌بی مهناز به همراه فرزند خردسالش ازين رخداد در پناه بودند و خودشان را به مستونگ رسانيدند، از سرداران جدگال در اين حمله به جلب خان و حُمير خان نيز ميتوان نام برد. اين رویداد در سال  ۴۸۳ رخدادا موجب شد تا حماسه براهو ءُ جدگال همچنان ادامه بيابد . رانجام حفرمانرواییسوراب و كلات مدتی دست اين خاندان افتاد .

## دودمان احمد زهی

### [[میر احمد یکم|احمد خان ثالث]]
در سال ۱۶۶۶ به فرمانروایی رسيد و شتابان نام فرمانروایی‌اش را از كمبرانی به احمد زهی تغيير داد. او برای گسترش فرمانروایی‌اش به حملات نيز پرداخت. تاخت‌و‌تاز پی‌درپی او توانست برای خود محل استوار در مناطق بلوچ‌نشين ايجاد كند. تا زمان پیش از او فرمانروایی در قلمرو كوچک شناخته شده بود. اما با روی كار آمدن وی فرمانروایی كمبرانی دچار دگرگونی نام شد و توانست یک فرمانروایی استوار برای خود اعلام نمايد كه موردپذيرش فرمانروایی‌های قبیله‌ای همسايه گشت. در دوران نخستین فرمانروایی احمد خان ثالث او در سرآغاز كار خود توانست دگرگونی‌های بنیادی در سلسله فرمانروایی كمبرانی كه يک فرمانروایی ناتوان و كوچک و همیشه زير تهديد در حد مناطق كلات و سوراب و منگوچر بود دیگر سرزمين مردم بلوچ هر كدام زير دست گروهی ديگر بود در مستونگ همچنان وارثان آغا جعفر خان مغول بر آن فرمانروایی می‌كردند، در باغبانه و خضدار و دره موله به اقوام لاسی و چهتی بازمی‌گشت، در خاران قوم نوشيروانی فرمانروایی می‌كرد و در مکران كنفدراسيون قبيله‌ای رند دگارانی ءُ بوسعيدی فرمانروایی داشتند و در شالكوت قبايل افغان روی كار بودند كه احمد خان ثالث توانست بخشی از اين زمين‌ها را به قلمرو خود بی‌افزايد . 

### محراب خان احمد زهی
پس از فرمانروایی سی ساله احمد خان ثالث، بزرگ ترين فرزند او يعنی محراب خان یکم بر تخت نشست. با آغاز فرمانروایی او نخست به دليل افزايش قلمرو خود به جنگ با نورمحمد خان كلهوره حاكم سنده پرداخت. اين‌گونه محراب خان با لشکر گران روانه سرحدات سنده گرديد از آن سو ميان نورمحمد خان كلهوره با كمک نيروهای قوم تالپور هوت بلوچ به فرماندهی سخی مير سهراب علی خان تالپور روانه ميدان جنگ شدند. چون به ميدان رسيدند نبردی سخت در دشت رخداد. برق شمشيرهای بلوچی و سندی و براهويی چشمان نابينایی جنگاوران را كور می کرد و مير سهراب خان كه قدرت نامداری در نبردها داشت توانست در اين جنگ نزديک خان كلات برود و آن را در ميان نيروهايش بُکشد. لشكر محراب خان كه ديدند فرمانده و اميرشان به کشته شده از ميدان‌جنگ بازگشتند و به كلات برگشتند و پيروزی قسمت نيروهای خان كلهوره و قوم تالپور هوت بلوچ شد. اين رویداد در دومين سال فرمانروایی محراب خان يعنی ۱۶٩٧ رخ داد. و پس از محراب خان برادرزاده‌اش مير سمندر خان بر تخت نشست. 

### سمندر خان احمد زهی
پس از تخت‌نشینی سمندر خان فرزند ارشد كمبرخان در سال ۱۶۹۷ بی‌درنگ او برای ستاندن خون عمويش و به ميان نورمحمد خان كلهوره و داوود خان كلهوره حمله نمود و توانست هر دو را اسير كند و به كلات آورد. سپس وی به کمک برادرش فراری شد و به وادی جوهان رفت و توانست مدتی نيز نزد دودمان لهری پناهنده شود. اما با دنبال‌گشتن بيش از حد نيروهای سمندر خان اورا دوباره به اسارت گرفتند و پس از آن به كلات باز آمدند. در دربار كلات ميان شرمسار گونه در برابر خان كلات قرار داشت. مدت‌ها از اسارت او گذشت تا آنكه شاه سلسله چغته فرمان داد تا سمندر خان دو اسير را آزاد نمايد. كه در پایان آنها را به شرط پرداخت چهل هزار روپيه سالانه به خانات كلات آزاد كرد. در اين ميان برادر سمندر خان كه به قلندرخان نامدار بود نيز شورشهایی بر دربرابر برادرش ايجاد نمود كه در پایان با کشته‌شدن قلندر خان شورش نابود شد. در دوران سمندر خان نيروهای آن‌کنون ایران برای فتح زمین‌های بلوچ‌نشين تاختند آنها پس از جنگ سهمگینی با كنفدراسيون قبیله‌ای رند دگارانی ءُ بوسعيدی در مکران و فرمانروایان خاران خودشان به مستونگ رساندند. سرانجام با كمک سپه سالار طهماسب خان مغول به كلات تاختند. سمندر خان خواست از طهماسب خان مبارزه فردی داشته باشند كه در پایان سمندر خان توانست طهماسب را بکشد و نیروھای او را با خود همراه كند و ژوب، تل بوره، چوتایی به تاراج سمندر خان رسيد و وی پس از شانزده سال فرمانروایی در سال ۱۷۱۴ مرد.

### احمد خان الرابع احمد زهی
در سال ۱۷۱۴ احمد خان الرابع در قلعه‌ميری كلات به تخت نشست وی با مرگ عمويش جانشین او شد. در آن زمان وزير بزرگ كلات اخوند محمد صالح در چنين شرايطی صلاح نديد كه هر دو برادر يعنی احمد خان الرابع و عبدالله خان در همسایگی يكديگر بمانند زيرا هر كدام به دنبال قدرت بودند. بدين گونه از خان كلات کنونی خواست كه منطقه شالكوت را زیر دست عبدالله خان بگذارد، و احمد خان پذیرفت و این‌گونه سپری شد. عبدالله خان سردار خاندان رئيسانی بلوچ نزد خود فراخوان داد. و سخن او اين بود كه خان كلات با توجه به اينكه برادر او هم هست اما خوشگذران است مبادا مملكت از دست او برود و به دست دشمنان بی‌افتد. فهميدند امروز بهتر از دست دادن فرداست به اندیشه تير بايد بود پیش از آنكه رها شود در پاسخش فيروز خان رئيسانی گفت برود با قوم خود گفت‌وگو كند تا روشن شود با ما هستند يا نه. و سپس با مير ملا عيسی خان رستم زهی والی بر برخی مناطق كيچهی گفت‌وگو كرد و او را توانست با خود همراه كند. اخبار تلاش شورش عبدالله خان به گوش برادرش رسيد كه احمد خان با خشمی سهمگین عبدالله خان را به نبرد فرخواند. احمد خان در كلات لشكريان خود از جهلاوان و مستونگ و ساراوان جمع نمود و نيروهای او به هفتصد سوار رسيدند. و در سوی دیگر پنجاه سوار در پیشگاه عبدالله خان روبه‌رو شد و سپس خودشان به ميدان جنگ رساندند. ميرداد مينگل از تيره شاهيا زهی از سرداران نامدار همراه احمد خان رابع بود وی در هنگام نبرد با عبدالله خان روبه‌رو شد. او شمشير خود را بر پیشانی عبدالله خان فرود آورد و او شکست خورد‌. سپس عبدالله خان پس از شكست دچار به سازش با برادر او شد و توانست فرمابردار احمد خان در بيايد و میان دو برادر سازش و آشتی درآمد عبدالله در دوران ماندش در قلعه كلات در ارگ شير نشست اين ارگ نشستگاه اجدادی اخوند محمد صالح بود كه به خاندان شيرازی تعلق داشت. در چهارمين سال فرمانروایی احمد خان وی بيمار شد و چون رسم براهويی ها در هنگام بيماری در پوستین گوسفند می‌شوند عبدالله خان نيز از اين شانس استفاده كرد و بر تخت نشست و خود را خان نو كلات اعلام كرد. و اخوندمحمد صالح به دليل پایبندی‌اش به احمد خان را از جایگاهش برداشت. سپس احمد خان رابع كه بيماری‌اش گسترش یافت و با فرمان‌های برادرش به بند اسارت بردند به گمان برخی تاریخ‌نگاران احمد خان سپس بدست برادرش کشته شد. و به گمان برخی ديگر يكی از فرماندهان پیرو عبدالله خان نيز با انگیزه انتقام از برخی كشته‌شدگان نور محمد خان كلهوره او را در بند اسارت کشت. 

### عبدالله خان احمد زهی
با تخت‌نشينی عبدالله خان او نخست توانست مناطق افراد خاندان لاشاری از جمله گاجان و گنداوک به تصرف خود در آورد. و نيز به قصد تاراج خضدار و آواران پرداخت در بخش آواران گروهی از ساكنين كه  بدون فرمانروا زندگی می‌كردند از ترس او به كوه‌ها پناه بردند و گمان داشتند از او در پناه می‌مانند اما او چون نيز شیفته خون‌خواری بود توانست در کوهها به آنها تاخت‌وتاز كند و آنها را بکشد و توانست تا منطقه فرمانروایی كنفدراسيون قبيله‌ای **رند دگارانی ءُ بوسعيدی** زمین‌ها را به تاراج خود ببرد. او به دليل اينكه از فریب‌کاری و رخنه افراد اين كنفدراسيون در میان لشكريانش آگاه بود و اينكه نيز کمین‌هایی و عمليات ناآگاهانه گوناگونی برای او آماده كرده بودند بر خلاف جنگ‌هايش با دیگر اقوام با آنها به سازش پرداخت و همچنان فرمانروایی‌شان در مکران ماند. سپس او برای ادامه افزودن به قلمرو اش به بندرعباس و سپس به قندهار حمله نمود. او ناچارا به قندهار حمله نمود. سپس میان او و شاه افغانستان شاه‌حسين خلجی  در وادی لیلی و مجنون جنگی سنگین میان دو لشكر قرار گرفت. عبدالله خان بر نيروهای شاه افغان ره‌سپرد و او را شكست داد. نيروهای عبدالله خان توانستند شاه افغان‌را اسير كنند اما نيز او را با پادرمیانی عبدالله خان نكشتند. پس از آن توانستند بر شهر قندهار به طور كامل چیره شوند و تاراج كنند و سپس همراه دارایی‌های چیره‌شده به كلات برگردد و در راه به پشنگ و شوراورک را به دارایی‌های خود در آورد و بر اين دو مكان والی گذاشت. شاه حسين خلجی پس از جنگ قندهار بیزاری زیادی از خانات كلات گرفت و همچنان توانست با دشمنان خان كلات از امارت كلهوره در سنده یکپارچه شود او نيز سفيری نزد شاهان سلطنت تالپور هوت و امرای رند دگارانی (سپهسالار كلگ و كایی) تا درواست جاه در ناحيه مند بلو مكران فرستاد و در پاسخ **مير درواست بن مير دادشاه رند گارانی** در سخن معروف خود پاسخ داد " **حِمير بجنگه ميران بگنده وبهنده** "و گويا با سفير به دليل فارس‌زبان بودن به بدی از او پیشواز شد كه خاری به هر دو گروه مبارز بود و خود را بلند جایگاه دانستن و سلطان تالپور نيز همکاری نکرد. سپس نيروهای كلهوره از راه دره بولان و نيروهای شاه خلجی افغان از راه ديگر از دو سو به مملكت عبدالله خان تاختند. عبدالله خان در دشت مستونگ آماده جنگ شد. 

نيروهای افغان نخست به کشتار واليان عبدالله خان پرداختند و به پشنگ و شوراوک حمله كردند و فيروز خان رئيسانی را همراه خانواده‌اش كشتند. ازين جنگ فردی به نام دلاور خان به شوراوک جهيده و والی آنجا را آگاه كرد و با هم به مستونگ نزد عبدالله خان پناه گرفتند سپس نيروهای افغان و كلهوره آنجا را به محاصره در آوردند و در شالكوت نبرد ادامه داشت چند سال گذشت نيروهای خان كلات با اتحاديه قوم كلهوره و نيروهای شاه افغان شب و روز می‌جنگیدند. سرانجام نيروهای افغان و قوم كلهوره به مناطق نخستین خود بازگشتند چون از دستيابی به هر گونه گشایش و پيروزی در مناطق زیردست عبدالله خان ناتوان بودند. سرانجام عبدالله خان به سياست‌های داخلی خود ادامه داد او نيز توجه كرده بود مناطق كيچهی و سبی و دهادر كه مدتی زیردست خاندان رند(شاخه چاكرانی) بود و سپس به دست نيروهای پشتون‌ها و هندو راجپوت درآمد. فرمانروا آن‌کنون از دوستان صميمی او بوده اما در پایان با فریب برخی از اطرافيان هر دو فرمانروا نبرد حتمی شد. به گفته برخی تاریخ‌نگاران عبدالله خان احساس مرگ را در اين نبرد داشت و وصيت نمود كه پس از او محبت خان به تخت بنشيند كه در نتيجه در روز دوم جنگ عبدالله خان در ناحيه خانپور به دست لشكريان كلهوره کشته شد.

### محبت خان دوره یکم
در سال ۱۷۳۱ عبدالله خان به مرگ و بنا بر وصيت او محبت خان احمد زهی به تخت نشست . وی از مادری از خاندان مينگل و دو برادر ديگر او ايلتاز خان سوم و محمد نصير خان از طرف مادری به قوم ايلتاز زهی وصل میشدند . او در اطرافيان خود به سوء خلق و عياش و بد رفتاری با سرداران نواحی ديگر مشهور بود .  در سومين سال بر تخت نشستنش همراهيان او از عدم انجام دادن هيچ فتوحات و اقتصاد بد كه بر ساكنين كلات آورد ناراض بودند . كه سرانجام در روز عيد بدون انجام دادن هيچ شورشی ايلتاز خان سوم همراه فرماندهان تابع محبت خان او را گرفتند و از قلعه اخراج كردند و آن را به عنوان يک مطرود حساب كردند . محبت خان نيز با قهر شديد نزد اقوام مادری خود مدد خواست كه حكم را برگرداند اما با دست رد بر سينه او زدند با اين موانع او ميئوس گشته از وده به دربار خان كلات نزد برادرش ايلتاز خان سوم آمد . 

### ايلتاز  خان ثالث
در سال ۱۷۳۳ پس از خلع محبت خان برادر او ايلتاز خان ثالث بر تخت نشست . در دوران او نادرشاه در هرات به نيت کشور گشایی اشتغال داشت والی هرات فردی به نام مشكی خان مغول بود . محاصره طويل المدت افشاريان بر هرات سبب شد مشكی خان مغول از ادامه نبرد عاجز شود . او در نهايت با نادرشاه رو به رو شد و به قتل رسيده شد و نادرشاه توانست هرات را به تصرف خود در آورد . او با اين فتح نامه به جانب خان كلات نوشته روانه كرد تا نزد وی بيايند " اگر آمديد سلام كرديد بهتر امر نيامده باشند خلعت سرافرازی صادر شده روانه دارالملک ايشان می شود و هم خان كلات را به خدمت شاه می رسانند " پس از ايلتاز خان ثالث و محبت خان تمام سرداران تابع خانيت كلات به اتفاق هم روانه شدند اين واقعه در سال ۱۷۳۶ صورت گرفت . در زمان آماده شدن به رحلت يكی سرداران تابع مناطق خان كلات به نام مير لشكری به عرض والای ايلتاز خان رساند به محض وصلتان به هرات يا قندهار نادرشاه شمارا اسير خواهد كرد و برادرتان كه تابع اوست را به عنوان خان كلات سرفراز می كنند . 

به طور دقيق و درست نميتوان نظريه ارائه كرد كه در مسير رفتن به نادرشاه با چه مواجه شدند . اما به گفته برخی از تاريخ دانان خاناتكلات ايلتاز خان و محبت خان به مدت چند سال در بند اسارت نادرشاه بودند كه سپس بعد از چند سال به حكومت روانه شدند و گوياايلتاز خان توسط برادرش محمد نصير خان به قتل رسيد . 

### محبت خان دوره دوم
مدتی بعد از وفات ايلتاز خان سوم كلات بدون حاكم ماند . در آن وقت زن عبدالله خان كلات به خون خواهی شوهرش نزد نادرشاه افشار رفت و  از او تقاضی قصاص كردن نورمحمد خان كلهوره خواست . چون نادرشاه در ميان فتح هند به سنده رسيده بود ، به قلعه خان كلهوره حمله  كرد و او را اسير كرد و توانست حكومت محلی او را از بين ببرد . نادرشاه محبت خان را به عنوان وارث عبدالله فراخواند در چادر خود و به او عرض نمود كه او ميتواند نورمحمد خان را به دار آويزان كند محبت خان از قتل نورمحمد خان بنا بر دلايل سياسی پرهيز كرد . اما از او ممالک كيچهی و سبی و دهادر خواست كه به قلمرو او اضافه شود . نادرشاه سرانجام محبت خان را والی تعيين شده از جانب او انتخاب كرد بر خانيت كلات . سرانجام محمد نصير خان كه در آن وقت در خراسان حضور داشت به ديدار همسرش به قندهار روانهشد . او در مسير به ديدار حاكمان محلی از اقوام بلوچ شد تا هر چه بيشتر آشنايت خود را بيشتر كند . 

مدتی نيز در زرآباد سكونت كرد در آن وقت با افرادی از گروه های مهدويت و اسماعيليون ملاقات می كرد كه از نژاد پرستی و تحقير كنفدراسيون قبيله ای أزد مکران معروف به رند دگارانی ءُ بوسعيدی مواجه بودند . او نيز از دهاء و مكر افراد اين گروه با خبر بود سپس توانست با شيخ عبدالله بوسعيدی ( بليدئی ) ملاقات كند و شكايت اين افراد را به او برساند ، به گمان برخی مؤرخين جد اعظم خاندان بوسعيدی معروف محمد بن عبدالله الأزدیمعروف به ابو سعيد برای مقبوليت و دسترسی هر چه بيشتر به مردم ناحيه پنجگور طريقه جديدی برايشان  ايجاد نمود به نام بوسعيديه كه از سلسله های منقرض در مذهب ذگری می باشد . گويا فرزند ارشد شيخ ابو سعيد اول معروف به شيخ ابوبكر از مذهب اباضي به سنی تغيير كرد اما او همچنان برای ادامه دادن مقبوليت پدر او و بناء بر اهداف سياسی اش شيوخ قومش را تعيين می كرد و به آن ها انطباع خليفه بودن در نزد افراد مذهب ذگری را می داد . و از سوی ديگر افراد خاندان رند دگارانی را برای قتل ذگری ها ميفرستاد و اين حال تا زمان محمد نصير خان ادامه داشت . شيخ عبدالله رفض قاطع در خصوص تداخلات خانات كلات بر مکران را داشت و محمد نصير را به نتيجه تداخلات عبدالله خان بر مكران را يادآوری كرد . محمد نصير خان نيز از جواب دادن منصرف و خشم خود را بروز نكرد . سپس در وادی جت نزد فردی به نام بوت از قوم چهته رفت و از او استقبال كرد با رسيدنش به قندهار او نيز كه به دنبال افزودن علم به ساكنين مناطق بلوچ نشين بود توانست عده ای از مبلغين علم از خاندان شيرازی مانند ملا احمد شيرازی حاجی ميا صاحب را به مناطق مختلف بفرستند كه نهايتاً در دزک (سراوان) مستقر شدند و در حال حاضر نوادگانشان به فاميل ساداتی مشهور اند . مير محبت خان با مرگ نادرشاه نتوانست مقام خود را محافظت كند و با اتحادی كه ما بين برادرش مير محمد نصير خان و احمدشاه درانی بود موجب شد تا از مقام حكومتی خود عزل گردد به اين ترتيب دور دوم او مانند دور اولش عزل وی دست برادرش صورت گرفت كه در اين راستا حمايت شاه افغان از وی بی تاثير نبود .

### نوری محمد نصير خان
در سال ۱۷۴۹ ميلادی محبت خان احمد زهی به حكم احمدشاه درانی از حكومت خان كلات منعزل گشت و به جای او برادرش محمدنصير خان از متحدين و حاكمان تحت اطاعت احمدشاه به حكومت مقرر شد . در آن بازه زمانی تسلط قوم افغان بر قلمرو خان كلات بيشتر شد به طوری كه هر افغانی كه در آن زمين كشته شود بر خان كلات لزوم است ديه آن را پرداخت نمايد . سپس محبت خان در بند اسارت احمدشاه در افغانستان قرار گرفته بود و در ختام به او حكم قصاص داده شد و جسد او به برادرش دادند كه او را در مقبره شاهی کلات دفن كردند . مدتی بعد با شدت گرفتن نفوذ حكم افغانان بر كلات ، محمد نصير خان از احمدشاه رو گردان و ميئوس شده بود كه به دين ترتيب نصير خان سفير احمد شاه را اخراج نمود و آن را روانه افغانستان كرد . در آن ايام تيره حاصل زهی از  خاندان شهوانی بلوچ در ناحيه اسكگو علم بغاوت را افراشتند ، محمد نصير خان فورا برای سركوب ايشان عازم آن منطقه گشت و مدتی به محاصره شهر بسنده كرد ، چون مردم شهر تحمل نكردند قائم خان شهوانی به طور مخفيانه عازم دربار احمدشاه درانی شد تا استغاثه نزد او ببرند كه سرانجام احمدشاه همراه ارتش كثير عازم ديار كلات شد . 

سرانجام به مدت دوازده روز كلات تحت تصرف احمدشاه در آمد ، مردم كلات از تجبر و ظلم نيروهای افغان ناراضی بودند به صورت دسته جمعی در طوال شب و روز  با صدای بزرگ بر احمدشاه ابدالی تحسب ( حسبنا الله ونعم الوكيل ) كه سرانجام دستور بر عدم ادامه احتلال صادر نمود . گويا يكی از همراهان نيروهای احمدشاه ابدالی فردی به نام خان اچکزئی كه از دستورات و قوانين شاهانه سرپيچی ها داشت به كوه مردان حمله كرد و دو تن از سران قوم محمد حسنی لر را به قتل رسانيد . پس از وقايع مذكور شده به جهت اتحاد وايجاد صلح بين دو حكومت مذكور سفيری از جانب حكومت ابدالی به دربار كلات روانه داشت . كه در استقبال او وزير خان كلات آخوندملا محمد حيات آمد . سفير افغان از عدم حضور  محمد نصير خان نيز خشمگين شد اما با التماس اخوند ملا محمد ايشان مجلس بالاخير منعقد كرد . با صلح در حكومت مذكور محمد نصير خان به فكر تأديب خاندان شهوانی شد زيرا تا كنون همچنان در نفاق وبغاوت بودند . ريشه عميق بغاوت خاندان شهوانی در آن ناحيه در اصل از منطقه كولواه مند و بلو كه زير حكم كنفدراسيون قبيله ای رند دگارانی ءُ بوسعيدی صورت گرفته بود زيرا خاندان شهوانی ساكن كولواه با توجيهات و تعليمات مير درواست بن مير دادشاه رند دگارانی و شيخ عبدالله بوسعيدی ( بليدئی ) گرفته بود كه نوعی اعلام جنگ بر عليه خان كلات بوده است . كه در نتيجه محمد نصير خان خاندان شهوانی را مورد عفو قرار گرفت اما به فكر از بين بودن نظام حكومتی در مکران در آن وقت شد . 

اين كنفدراسيون توسط مير عبدالله بن مير آدينگ بن مير عالی بن مير دگار رند و أبا سعيد محمد بن عبدالله أزدی صورت گرفته بود . كه پس از بين بردن حكومت ملوک در مكران ايجاد شد . كنفدراسيون رند دگارانی ءُ بوسعيدی در برخی اسناد و سير و تواريخ به نامهای أزد مکران ، الموحدين لدين الحق ، اصحاب الموحدين ،شيوخ و امراء  مکران ، دگارانيا و بليديا ، عمريون جز آنها خوانده شده اند . بيشتر اين نامها ، نامهایی كه ديگران اعم از مخالفان ودشمنان بر آنها نهاده اند .  ابو سعيد وی با رحلت از عمان به مکران توانست با مير عبدالله رند كه هم زبان و هم فكر و نسب او بوده اين كنفدراسيون را تشكيل بدهد و او انديشه های آزادی خواهانه بين ساكنين مکران را رواج داد . او هر چند كه از مذهب اباضیه بود اما به دلايل نسبی هميشه مورد ترحيب افراد اين دودمان قرار گرفته بود . و برای افزودن اطلاعات خود به نقاط مختلف از جمله مند و بلو ، تربت ، پنجگور ، خضدار رفت از مهمترين نقاط قابل اهتمام در عصر ابو سعيد اين است كه به عنوان یک اباضی توانست جنگ های مذهبی كه در منطقه مكران صورت میگرفت را كنترل كند و خاندان گيچكی و فرقه ذگری را با خطاباتش مورد جلب توجه قرار بدهد و روابط كاری و سیاسی با آن ها گذاشته شود .  با از بين بردن حكومت ملوک مكران مير عبدالله و خاندانش مسئولين امور دينی و نظامی و ابو سعيد و خاندانش مسئولين امور سياسی شدند . اين كنفدراسيون به در ابتدا ابو سعيد و خاندانش خودشان را خليفه قبايل ذگری و بر مذهب اباضی بودند اما ظاهرا هرگز در زمره آنها نبودند . با وفات ابو سعيد فرزند ارشدش شيخ ابوبكر  برادر خود را شيخ نظام الدين اول را حاكم پنجگور دانست . او هر چند كه در علن به عنوان حاكم شناخته ميشد اما دستورات و فرمانهای او توسط ابوبكر صادر ميشد و اين حال تا زمان شيخ بلار ادامه يافت . شيخ ابوبكر با دعوت های دینی از جانب مير ابراهيم بن ميرعبدالله كه مبنا بر نهج توحيد و پيروی دقيق از قوانين سنتی اسلامی و استناد مستقيم از قرآن و احاديث اهل سنت بود خودش را تابع مذهب آن ها دانست . آن ها با ايجاد اتحاد دينی - سیاسی مکران را مدت زمانی حكومت كردند . شيخ ابوبكر و مير ابراهيم بن مير عبدالله  كه دولت مردانی بسيار توانا و با استعداد بودند ولی ستمگر و بسيار سختگير در دل هم عصران خود شناخته ميشدند . آزار و اذيت و كشتار های دسته جمعی به فرقه های مهدوی و اسماعيليون به اين دو فرد نسبت داده ميشود .  مير ابراهيم بين كولواه و بولیده و مند بلو شهر كلگ و كایی پايه گذاری كرد تا طلاب دينی اش و نيروهای وفا دارش و برای افزايش تسلط و كنترل خود بر منطقه در يک منطقه صعب العبور بمانند . 

آن ها با ايجاد اتحاد دينی - سیاسی مردم مكران را برای رهایی از بدعت ها و خرافات دعوت می کردند . با مرور ايام طرفداران وپيروانان آن ها زياد شدند سرانجام مير ابراهيم بن مير عبدالله با تاكتيک بِجن و بچار دگارانی و بدون تداخل از جانب خود فرقه های مهدوی واسماعيلی را با فرقه ذگری در پنجگور و تربت و كوه مراد را به جان خود انداخت و اين حال تا زمان مير محمد نصير خان ادامه يافت .  محمد نصير خان نيز همان گونه برخی عقايد مشترک با اين اعضای اين كنفدراسيون  داشت از جمله عداوت با ذگريان اما دخالت های آن ها را مسبب اصلی حمله احمدشاه درانی را به كلات دانست و همچنين فرصا مناسب برای افزايش مکران به قلمرو خود بود  . در آن وقت هميشه مورد طعن و مذمت در اشعار خاندان رند دگارانی قرار می گرفت  زيرا خانات كلات هميشه مورد «استهزا و استخفاف »  قوم رند دگارانی بودند و بارها در اشعارشان مورد طنز يا مذمت قرار می گرفتند و هميشه مورد هجا شعری بودند كه معروف هجا مير درواست بن مير دادشاه رند دگارانی آمده : 

سرانجام محمد نصير خان با تدبير درست  عمر خان گيچكی و ابراهيم خان شمبی زهی و شيخ مراد بليدئی و ملا آدم رند دگارانی كه مورد تبعيض افراد كنفدراسيون قرار گرفته بودند با دعوت از خان كلات به كلات روانه شدند . محمد نصير خان وجود سياسی اين كنفدراسيون را مهلک و وخيم برای آينده قبايل بلوچ مکران دانست ، زيرا اغلب اقوام از تبعيض طبقاتی رايج در آن وقت شكايت می كردند و به فكر نظام حكومتی جديد در مكران شد كه به رياست خان كلات و نيابت خاندان گيچكی و دخالت تبعيض شدگان از قوم بليدئی و فرماندهی خاندان شمبی زھی بايد صورت بگيرد . خان كلات به عمر خان وعده های غنيم داد اما در عين حال او را مجبور به تبديل مذهب از ذگری به اهل سنت كرد . سرانجام محمد نصير خان بدين ترتيب برای ازالت اين كنفدراسيون جنگ داخلی در مكران شروع كرد . مقاومت افراد كنفدراسيون نيز نقش به سزایی برای استمرار حكومت آن ها شد اما به دليل نفاذ ذخاير و انقلاب اغلب مردم بر حكومت وقت شيخ بلار و شيخ قاسم خان بوسعيدی (بليدئی) مجبور به مذاكره شدند. در اين مذاكره شيخ قاسم از حکومت خود در بولیده و پنجگور و برخی اراضی ممتد تا قلعه سیب سوران را برای دودمان گيچكی تنازل كرد . شيخ قاسم خان ثانی همراه خاندان رند دگارانی و مير زنگی بن مير ملوک بوسعيدی و ملک نصر الدين كه نيز از اين مذاكره نا راض بودند به تربت و پنجگور لشكر كشيدند و آنجا را به طور موقت از دست دودمان گيچكی در آوردند . سپس به طور فجيعانه دست به انتقام زدند و اغلب خائنين و افراد خاندان گيچكی  از جمله عمر خان را قتل عام نمودند . محمد نصير خان همراه اخوند محمد صاحب نيز روانه مكران شد و توانست طی چند هفته نبردهای پشت سر هم قلعه ميری تربت را به تصرف خود در آورد ، شيخ قاسم نيز به گوادر عقب نشينی كرد و از آنجا به عمان و پناهنده سلطان بن احمد البوسعيدی شد . كه در نتيجه ميان او و محمد نصير خان با واسطه سلطان عمان صلح ايجاد شد . سرانجام با تصرف شيخ بهائی بر تربت هنوز محدوده مكران تحت تصرف كامل او نبوده زيرا هنوز مناطق تحت حكم خاندان رند دگارانی در مند و بلو تا ناحيه درواست جاه موجود بود ، با گذر از سلسله جنگ های طولانی برای استقلال مكران و جنگ های داخلی در بين رندان دگارانی فرزند آخرين حاكم منطقه كلگ موسوم به مير پردل هان بن مير رحمت كه مرگ را بهتر از حكم غريبه بر سر خاندانش دانست منطقه كلگ و كایی ، هوشاپ كولواه ، را به طور جمعی ويران كرد وبا آتش سوزاند تا مبادا اقوام ديگری در اين مكان سكونت كنند و سپس همراه مجموعه ای از ساكنين منطقه كه از دو  خاندان كنفدراسيون تشكيل داده بودند به آبادی جدش درواست جاه كه امروزه متشكل از دو مكان هیدوچ و زیارت (هیدوچ) رحلت كرد و آخرين مقر حكم خاندان رند دگارانی از شاخه های ملازهی هيدوچ ، اسكآنی هيدوچ و زيارت ، بلوچ زهی را در آنجا تشكيل كرد و مير بدر الدين. نيز آخرين مقر حكومت بوسعيدی ها را در قصرقند و راسک ايجاد نمود . گيچكی ها مدتی تحت حكم خان كلات بودند و در مستقبل بر آن ها شورش اعلام نمودند . و درعقيده خانات كلات مکران هميشه برايشان مكانی مشؤوم بود .  

### اواخر دوران نوری محمد نصير خان
مدتی بعد سيک های ھندی ارتشی تشكيل داده بودند كه به مناطق غربی مسلمان نشين حكومت گوركانيان حمله كردند و توانستند لاهور را به تصرف خود در آوردند و ظلم و ستم زيادی به مسلمانان منطقه روا داشتند . احمد شاه درانی نيز برای یاری مسلمانان آن منطقه اعلام جهاد كرد و از خان كلات خواست تا به او ملحق شود . محمد نصير خان با بيش از پنج هزار نيرو از قبايل بلوچ زبان تابع او ولشكريان افغان راهی جنگ با سیک ها شدند . محمد نصير خان در جنگ كه نيز از شيوه مبارزه سيک ها در نبرد ها نميدانست در اولين روز به شدت مورد جراحت قرار گرفت . احمد شاه ابدالی نيز در همان شب سرداران سپاه را جمع نمود و از شيوه جنگ سيک ها اگاه ساخت سرانجام با نبردهای متوالی محمد نصير خان كه نيز به شدت خسته شده بود دو نفر از فرماندهانش به نام منگو خان و محمدحسن خان با تفنگ های سر پر به جان  سيک ها افتادند و موجب دمار شديدی بهشان هم شدند .  كه شاعر در وصفشان می گويد 

در اين جنگ نيز فرزندان او محمد رحيم خان و محمد مصطفی خان مقتول گشتند سرانجام نيروهای سیک توانستند عقب نشينی كنند واحمدشاه توانست بر آنها غلبه كند . محمد نصير خان نيز دومين حاكم پس از حاكمان مكران  شروع به جمع كردن اموال زكات شد وقوانين و مقررات جديد در مناطق تحت حكم او مقرر ساخت . او نيز برای يک مسمی داشتن مناطق تحت حكم او اعم از كلات ، خضدار وآواران و خاران و … از مسمی جديد به نام بلوچستان كه از زمان نادريه رواج گرفت استفاده كرد . و نهايتاً در سال ۱۷۹۴ وفات نمود .

## حاکمان کلات

در این میان خوانینی بوده‌اند که مدت چندان طولانی فرمانروایی نکردند و ما نام‌های آن‌ها را در این بخش می‌گوییم:

امیربهرام خان احمد زهی (فرزند میرحاجی ولد امیرمحبت خان احمد زهی بیگلربیگی)

## منبع
۴. تاریخ بلوچستان نوشته رائی بهادر لاله هتورام چاپ کویٹه 
# تاریخ بلوچستان  میر گل خان نصیر چاپ کویٹه
# تاریخی اغلاط نامی نوشته استاد الفت نسیم
# آقا مرتضی خان سارانی (۱۴۰۱) . حكام و امرای بلوچ . ج ۱ 
# تحفه نامه ، گنجاوی 
# تاريخ خوانين قلات (۱۳۲۲) ، گل خان نصير ، ج .۱ .سازمان سينترل جيل حيدر آباد ( سنده ) . دريافت شده در ۱۳۹۹/۳/۲
# افراسیابی، بهرام. عقاب کلات و خاطرات طبیب مخصوص نادر.مهرفام ( ۱۳۸۸ )

## پیوند به بیرون
* Swidler, N. (1972) "The Development of the Kalat Khanate " *Journal of Asian and African Studies* 7: pp. 115–21
* Swidler, N. (1992). Kalat: The Political Economy of a Tribal Chiefdom. *American Ethnologist*, 19(3), 553-570
* Kalat District - Planning and Development Department of Balochistan Government
* شجره نامه خوانین کلات


رده:انحلال‌های ۱۹۵۵ (میلادی) در پاکستان
رده:انحلال‌های دهه ۱۹۵۰ (میلادی) در آسیا
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۶۶۶ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۹۵۵ (میلادی)
رده:بلوچستان
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۶۶۶ (میلادی) در آسیا
رده:تاریخ بلوچستان
رده:تقسیمات کشوری پیشین پاکستان
رده:دودمان‌های پاکستان