سده ۱۴ (خورشیدی)

**سده چهاردهم** هجری خورشیدی، سده‌ای است که از ۱ فروردین سال ۱۳۰۱ هجری خورشیدی آغاز شد و در پایان ۲۹ اسفند سال ۱۴۰۰ هجری خورشیدی پایان یافت.
در طول این سده در ایران سلطنت قاجار، سلطنت پهلوی و نظام جمهوری اسلامی در راس کار بودند. 

قرن ۱۴ خورشیدی برای افغانستان دوره‌ای از تحولات عمیق بود: از استقلال در ۱۲۹۸ با امان‌الله خان و اصلاحات مدرن مانند آموزش زنان و حذف حجاب اجباری، تا پایان سلطنت با جمهوری داوود خان در ۱۳۵۲، تهاجم شوروی در ۱۳۵۸، جنگ‌های داخلی مجاهدین، و ظهور طالبان در ۱۳۷۵ که محدودیت‌های سخت‌گیرانه فرهنگی و اجتماعی را تحمیل کرد. پس از ۱۳۸۰، دسترسی به آموزش، رسانه‌های مدرن و فناوری افزایش یافت، اما بازگشت طالبان در ۱۴۰۰ دوباره محدودیت‌هایی را به همراه آورد، این سده با چرخه‌ای از امیدهای کوتاه‌مدت و شکست‌های بلندمدت، نوسازی، بی‌ثباتی سیاسی، تغییرات قومی و مذهبی ساختار اجتماعی و فرهنگی کشور را شکل داد و با تداوم بحران امنیت، اقتصاد و مهاجرت، به پایان رسید.

## رویدادها
* ۱۳۰۴
** پایان سلطنت قاجار با برکناری احمدشاه و آغاز سلطنت پهلوی با پادشاهی رضاشاه
* ۱۳۰۵
** ساخت راه‌آهن سراسری ایران
* ۱۳۲۰
** حمله مشترک بریتانیا و شوروی و اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
** برکناری و تبعید رضاشاه و آغاز پادشاهی محمدرضا پهلوی
** آغاز قحطی ۱۳۲۲–۱۳۲۰ ایران
** شورش نان در تهران
** شیوع بیماری تیفوس در تهران به دلیل وخامت وضع زندگی مردم هنگام اشغال نظامی ایران در جنگ جهانی دوم
* ۱۳۲۳
** درگذشت رضاشاه پهلوی
* ۱۳۲۵
** بازپس‌گیری آذربایجان، سقوط حکومت خودمختار آذربایجان و جمهوری مهاباد و شکست شوروی در تجزیه ایران
* ۱۳۲۸
** ترور عبدالحسین هژیر توسط گروه فدائیان اسلام
* ۱۳۲۹
** ترور حاجعلی رزم‌آرا توسط گروه فدائیان اسلام
** ملی شدن صنعت نفت ایران
* ۱۳۳۲
** کودتای ۲۸ مرداد، سرنگونی دولت محمد مصدق، آغاز دولت فضل‌الله زاهدی و بازگرداندن محمدرضا پهلوی به سلطنت
* ۱۳۳۴
** تیرباران چند تن از اعضای اصلی گروه فدائیان اسلام از جمله سید مجتبی نواب صفوی
* ۱۳۳۸
** ازدواج محمدرضا پهلوی با فرح دیبا
* ۱۳۴۰
** درگذشت سید ابوالقاسم کاشانی
* ۱۳۴۱
** تصویب منشور انقلاب سفید
* ۱۳۴۲
** حمله مأموران ساواک به مدرسه فیضیه قم
** تظاهرات ۱۵ خرداد در پی بازداشت سید روح‌الله خمینی در انتقاد به تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی ولایتی و انقلاب سفید
* ۱۳۴۳
** تصویب لایحه کاپیتولاسیون و مخالفت سید روح‌الله خمینی
* ۱۳۴۴
** تأسیس سازمان مجاهدین خلق ایران
* ۱۳۴۵
** درگذشت محمد مصدق
* ۱۳۵۰
** برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران در تخت جمشید با هزینه زیاد و شرکت سران حکومتی و پادشاهان ۶۹ کشور جهان
** استقلال بحرین از بریتانیا و ایران
** باز پس‌گیری جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک از اشغال بریتانیا
** برف و بوران ۱۳۵۰ ایران با مرگ بیش از ۴۰۰۰ نفر و مدفون‌شدن ۲۰۰ روستا زیر برف
* ۱۳۵۶
** درگذشت علی شریعتی
* ۱۳۵۷
** آتش‌سوزی سینما رکس آبادان
** تشکیل شورای انقلاب اسلامی ایران به ریاست مرتضی مطهری و به پیشنهاد سید روح‌الله خمینی
** تظاهرات ۱۷ شهریور
** تظاهرات ۱۳ آبان
** ترک ایران توسط محمدرضا پهلوی
** بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران پس از ۱۴ سال تبعید
** تشکیل دولت موقت ایران و انتصاب مهدی بازرگان به ریاست دولت توسط روح‌الله خمینی
** پیروزی انقلاب اسلامی ایران، سقوط حکومت پهلوی و پایان نظام شاهنشاهی ایران
** انتصاب صادق خلخالی به ریاست دادگاه‌های انقلاب اسلامی توسط سید روح‌الله خمینی و آغاز اعدام بیش از ۴۳۰ نفر از شخصیت‌های کشوری و لشکری دوران پهلوی از جمله امیرعباس هویدا
** نخستین اعتراضات بر ضد حکومت جمهوری اسلامی از سوی زنان معترض به حجاب اجباری
* ۱۳۵۸
** برگزاری همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران با رای آری ۹۸٫۲ درصد شرکت کنندگان و بنیانگذاری حکومت جمهوری اسلامی ایران
** تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به دستور سید روح‌الله خمینی
** لغو کاپیتولاسیون در ایران
** ترور مرتضی مطهری توسط گروه فرقان
** درگذشت سید محمود طالقانی
** گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده آمریکا توسط دانشجویان پیرو خط امام و استعفای مهدی بازرگان و هیئت دولت موقت او
** برگزاری همه‌پرسی قانون اساسی و تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با حدود ۹۹/۵ درصد آرا
** تشکیل اولین دولت رسمی جمهوری اسلامی ایران و انتخاب شدن ابوالحسن بنی‌صدر به عنوان اولین رئیس‌جمهور ایران
* ۱۳۵۹
** درگذشت محمدرضا پهلوی
** آغاز جنگ ایران و عراق
* ۱۳۶۰
** برکناری ابوالحسن بنی صدر از ریاست جمهوری به وسیله روح‌الله خمینی
** ترور نافرجام سید علی خامنه‌ای در مسجد ابوذر تهران توسط گروه فرقان
** انفجار در دفتر حزب جمهوری اسلامی منسوب به مجاهدین خلق و کشته شدن محمد بهشتی
** انتخاب محمدعلی رجایی به عنوان دومین رئیس‌جمهور ایران
** انفجار در دفتر نخست‌وزیری توسط مجاهدین خلق و کشته‌شدن محمدعلی رجایی و محمدجواد باهنر
** انتخاب سید علی خامنه‌ای به عنوان سومین رئیس‌جمهور ایران و انتصاب میرحسین موسوی به نخست‌وزیری
* ۱۳۶۴
** انتخاب حسینعلی منتظری به قائم مقامی رهبری توسط مجلس خبرگان رهبری
* ۱۳۶۷
** سرنگونی پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر توسط ناو یواس‌اس وینسنس متعلق به نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا بر فراز خلیج فارس و کشته‌شدن تمام ۲۹۰ سرنشین آن
** اعدام دسته‌جمعی هزاران زندانی عقیدتی سیاسی به دستور سید روح‌الله خمینی
** پایان جنگ ایران و عراق
* ۱۳۶۸
** عزل حسینعلی منتظری از قائم مقامی رهبری
** درگذشت سید روح‌الله خمینی
** انتخاب سید علی خامنه‌ای به عنوان دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران توسط مجلس خبرگان رهبری
** برگزاری همه‌پرسی بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و تصویب قانون اساسی جدید با ۹۷٫۵ درصد آرای مثبت
** انتخاب اکبر هاشمی رفسنجانی به عنوان چهارمین رئیس‌جمهور ایران
* ۱۳۶۹
** زمین‌لرزه ۱۳۶۹ رودبار و منجیل
* ۱۳۷۳
** بمب‌گذاری در حرم امام رضا
* ۱۳۷۶
** انتخاب سیدمحمد خاتمی به‌عنوان پنجمین رئیس‌جمهور ایران
** آغاز حصر حسینعلی منتظری به اتهام انتقادات تند نسبت به نظام و رهبر جمهوری اسلامی
* ۱۳۷۷
** وقوع قتل‌های زنجیره‌ای ایران
* ۱۳۷۸
** حمله به کوی دانشگاه تهران
* ۱۳۸۲
** زمین‌لرزه بم
* ۱۳۸۴
** انتخاب محمود احمدی‌نژاد به‌عنوان ششمین رئیس‌جمهور ایران
* ۱۳۸۵
** اعلام دستیابی به چرخه تولید انرژی هسته‌ای از سوی احمدی‌نژاد
* ۱۳۸۸
** آغاز سلسله اعتراضات سراسری ۱۳۸۸ در اعتراض به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری دهم
** درگذشت حسینعلی منتظری
** حصر خانگی میرحسین موسوی، زهرا رهنورد و مهدی کروبی از رهبران جنبش سبز
* ۱۳۸۹
** اعدام عبدالمالک ریگی
* ۱۳۹۰
** ترور شخصیت‌های هسته‌ای ایران
* ۱۳۹۲
** آغاز مداخله نظامی جمهوری اسلامی در جنگ داخلی سوریه
** انتخاب حسن روحانی به‌عنوان هفتمین رئیس‌جمهور ایران
* ۱۳۹۴
** فاجعه منا
** آغاز اجرای برجام
* ۱۳۹۵
** درگذشت اکبر هاشمی رفسنجانی
** آتش‌سوزی و ریزش ساختمان پلاسکو
* ۱۳۹۶
** حملات تروریستی داعش به ساختمان مجلس شورای اسلامی و آرامگاه سید روح‌الله خمینی
** حملات موشکی سپاه پاسداران به مقر داعش در دیرالزور سوریه در پاسخ به حملات داعش در تهران
** زلزله کرمانشاه
** وقوع اعتراضات دی ۱۳۹۶ ایران و کشته‌شدن دست‌کم ۵۰ تن از معترضان توسط جمهوری اسلامی
** وقوع حادثه نفت‌کش سانچی
* ۱۳۹۷
** خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها
** آغاز بحران اقتصادی ۱۳۹۹–۱۳۹۷ ایران و در نهایت رسیدن قیمت دلار آمریکا به رکورد ۳۰ هزار تومان و سکه طلا به رکورد ۱۵ میلیون تومان در ۱۰ مهر ۱۳۹۹
* ۱۳۹۸
** قرار گرفتن سپاه پاسداران در فهرست گروه‌های تروریستی از سوی دولت آمریکا
** وقوع اعتراضات آبان ۱۳۹۸ ایران به گرانی قیمت بنزین و قطعی سراسری اینترنت و کشته‌شدن بیش از ۱٫۵۰۰ تن از معترضان به‌دست حکومت جمهوری اسلامی
** حمله هوایی دولت آمریکا به فرودگاه بین‌المللی بغداد و کشته شدن قاسم سلیمانی
** حمله نیروی هوافضای سپاه پاسداران به پایگاه آمریکایی عین الاسد در عراق در پاسخ به کشتن قاسم سلیمانی
** شلیک پدافند هوایی سپاه پاسداران به پرواز شماره ۷۵۲ هواپیمایی بین‌المللی اوکراین در مسیر تهران-کی‌یف و ساقط شدن آن در نزدیکی فرودگاه امام خمینی و کشته شدن همه ۱۷۶ نفر سرنشین آن
** آغاز دنیاگیری کووید-۱۹ در ایران و درگذشت شمار زیادی از چهره‌های سیاسی، فرهنگی، ورزشی و هنری بر اثر ابتلا به این بیماری
* ۱۴۰۰
** انعقاد قرارداد ۲۵ ساله همکاری مشترک ایران و چین
** انتخاب سید ابراهیم رئیسی به عنوان هشتمین رئیس‌جمهور ایران

## افغانستان

### دهه ۱۳۰۰ (۱۹۲۲–۱۹۳۱)

* سلطنت امان‌الله خان، حبیب‌الله کلکانی و محمدنادرخان
* اصلاحات مدنی و اجتماعی محدود در دوره امان‌الله
* گسترش آموزش و تأسیس مدارس جدید
* توسعه شبکه جاده‌ها

### دهه ۱۳۱۰ (۱۹۳۲–۱۹۴۱)

* کشته شدن محمدنادر شاه و شروع سلطنت پسرش، محمدظاهر شاه
* افزایش نفوذ کشورهای خارجی به ویژه بریتانیا و شوروی در افغانستان
* تقویت اقتصاد کشاورزی و توسعه زیرساخت‌ها
* آغاز شکل‌گیری نخبگان سیاسی و فرهنگی جدید

### دهه ۱۳۲۰ (۱۹۴۲–۱۹۵۱)

* اعلام بی‌طرفی افغانستان در جنگ جهانی دوم
* تأسیس نخستین دانشگاه (دانشگاه کابل) در ۱۳۲۴
* گسترش فرهنگ و ادبیات معاصر افغانستان
* افزایش کمک‌های خارجی برای توسعه اقتصادی (کمک‌های شوروی و آمریکا)

### دهه ۱۳۳۰ (۱۹۵۲–۱۹۶۱)

* اجرای برنامه‌های توسعه اقتصادی و صنعتی
* اصلاحات ارضی محدود
* تأسیس احزاب سیاسی و فعالیت‌های اجتماعی
* رشد روزافزون شهرنشینی و فرهنگ مدرن

### دهه ۱۳۴۰ (۱۹۶۲–۱۹۷۱)

* تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ (۱۹۶۴ میلادی) و آغاز دوره دموکراسی مشروطه
* ثبات سیاسی و رشد جنبش‌های سیاسی چپ و راست
* تاسیس حزب دموکراتیک خلق افغانستان (۱۹۶۵)
* توسعه رسانه‌ها و فرهنگ معاصر

### دهه ۱۳۵۰ (۱۹۷۲–۱۹۸۱)

* کودتای داوود خان و برپایی جمهوری (۱۳۵۲)
* کودتای حزب خلق و سقوط داوود (۱۳۵۷)
* شروع جنگ‌های داخلی و مقاومت علیه کمونیست‌ها
* تهاجم شوروی به افغانستان (۱۳۵۸/۱۹۷۹)

### دهه ۱۳۶۰ (۱۹۸۲–۱۹۹۱)

* مهاجرت و پناه‌جویی انبوه افغانستانی‌ها به پاکستان و ایران
* مقاومت مجاهدین علیه حکومت کمونیستی و نیروهای شوروی
* خروج نیروهای شوروی (۱۳۶۷/۱۹۸۹)
* تشدید نبرد مجاهدین و حکومت کابل
* بحران‌های انسانی و آوارگی گسترده
* تأسیس ائتلاف‌های مختلف سیاسی و نظامی مجاهدین

### دهه ۱۳۷۰ (۱۹۹۲–۲۰۰۱)

* سقوط رژیم کمونیستی و اعلام دولت اسلامی مجاهدین (۱۳۷۱)
* درگیری گروه‌های مجاهدین و تخریب کابل
* ظهور طالبان و تصرف کابل (۱۳۷۴–۱۳۷۵)
* پایه‌گذاری امارت اسلامی و تحمیل قوانین سخت‌گیرانه مذهبی و محدودیت‌های اجتماعی
* تأثیر منفی شدید بر اقتصاد و فرهنگ

### دهه ۱۳۸۰ (۲۰۰۲–۲۰۱۱)

* سقوط طالبان پس از حمله آمریکا و ایجاد دولت موقت
* دوره حکومت حامد کرزی و تلاش برای بازسازی و توسعه افغانستان
* ۲ انتخابات ریاست جمهوری و ۲ انتخابات پارلمان
* بازسازی نهادهای دولتی و زیرساخت‌ها
* بازگشت نسبی آزادی‌های اجتماعی و فرهنگی
* توسعه رسانه‌ها و آموزش
* گسترش کمک‌های بین‌المللی و پروژه‌های عمرانی
* افزایش ناامنی‌ها و ادامه جنگ با طالبان

### دهه ۱۳۹۰ (۲۰۱۲–۲۰۲۱)

* ادامه درگیری‌های نظامی و تلاش برای صلح
* ۲ دوره انتخابات ریاست جمهوری و ۱ انتخابات پارلمان
* دوره حکومت اشرف غنی (۱۳۹۳) و تلاش برای تقویت دموکراسی و مبارزه با فساد
* رشد بخش خصوصی و توسعه اقتصادی محدود
* افزایش آمار فساد
* افزایش حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی
* مذاکرات صلح با طالبان
* سقوط مجدد کابل به دست طالبان (۱۴۰۰/۲۰۲۱) و فروپاشی نظام جمهوری اسلامی افغانستان
* خروج نیروهای امریکایی و تاسیس دوباره امارت اسلامی

## منابع

رده:سده ۱۴
رده:سده‌های خورشیدی