پوسیدگی دندان

**پوسیدگی دندان** فرایند تخریب دندان‌ها به‌وسیلهٔ اسیدهایی است که توسط باکتری‌ها تولید می‌شوند. حفره‌های ناشی از پوسیدگی ممکن است رنگ‌های گوناگونی داشته باشند، از زرد تا سیاه. نشانه‌ها می‌توانند شامل درد و دشواری در خوردن باشند. عوارض پوسیدگی دندان شامل التهاب بافت اطراف دندان، از دست دادن دندان و ایجاد عفونت یا آبسه است. پژوهش‌های مربوط به بازسازی دندان بر پایهٔ سلول‌های بنیادی در حال انجام است و هدف آن یافتن روش‌هایی برای معکوس کردن اثرات پوسیدگی است؛ روش‌های کنونی بیشتر بر کاهش علائم تمرکز دارند.

علت اصلی پوسیدگی، اسیدی است که باکتری‌ها هنگام تجزیهٔ باقی‌ماندهٔ غذا یا قند روی سطح دندان تولید می‌کنند. این اسید بافت‌های سخت دندان (مینای دندان، عاج و سمنتوم) را حل می‌کند. قندهای ساده در غذا منبع اصلی انرژی این باکتری‌ها هستند؛ بنابراین رژیم غذایی پرقند یک عامل خطر محسوب می‌شود. اگر میزان تخریب مواد معدنی بیشتر از بازسازی آن‌ها توسط بزاق باشد، پوسیدگی رخ می‌دهد. عوامل خطر دیگر شامل شرایطی هستند که موجب کاهش بزاق می‌شوند، مانند دیابت، سندرم شوگرن و برخی داروها. داروهایی که تولید بزاق را کاهش می‌دهند شامل محرک‌ها، آنتی‌هیستامین‌ها و داروهای ضدافسردگی هستند. پوسیدگی دندان همچنین با فقر، بهداشت ضعیف دهان و عقب‌نشینی لثه‌ها (که موجب نمایان شدن ریشهٔ دندان‌ها می‌شود) ارتباط دارد.

پیشگیری از پوسیدگی دندان شامل تمیز کردن منظم دندان‌ها، رژیم غذایی کم‌قند و مصرف مقادیر اندک فلوراید است. توصیه می‌شود دندان‌ها دو بار در روز مسواک زده شوند و یک بار در روز نخ دندان کشیده شود. فلوراید می‌تواند از منابعی مانند آب، نمک یا خمیردندان تأمین شود. درمان پوسیدگی مادر می‌تواند خطر ابتلا در کودکان را کاهش دهد، زیرا تعداد باکتری‌های خاصی که ممکن است به کودکان منتقل شوند کم می‌شود. غربال‌گری می‌تواند به تشخیص زودهنگام کمک کند. بسته به میزان تخریب، درمان‌های مختلفی برای بازگرداندن عملکرد دندان وجود دارد یا ممکن است دندان کشیده شود. هیچ روش شناخته‌شده‌ای برای بازسازی کامل بخش‌های بزرگ دندان وجود ندارد. دسترسی به درمان در کشورهای در حال توسعه اغلب محدود است. برای کاهش درد می‌توان از داروهایی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن استفاده کرد.

در سطح جهان، حدود ۳٫۶ میلیارد نفر (۴۸٪ جمعیت) در سال ۲۰۱۶ دچار پوسیدگی دندان‌های دائمی بوده‌اند. سازمان جهانی بهداشت برآورد می‌کند که تقریباً همهٔ بزرگسالان در طول زندگی خود پوسیدگی دندان را تجربه می‌کنند. در دندان‌های شیری، این بیماری حدود ۶۲۰ میلیون نفر یا ۹٪ جمعیت را درگیر می‌کند. در سال‌های اخیر پوسیدگی دندان در کودکان و بزرگسالان شایع‌تر شده است. این بیماری در کشورهای توسعه‌یافته به دلیل مصرف بیشتر قندهای ساده رایج‌تر است، اما در کشورهای در حال توسعه کمتر دیده می‌شود. واژهٔ انگلیسی «Caries» برای توصیف پوسیدگی دندان در زبان لاتین به معنای «پوسیدگی» یا «گندیدگی» است.

## توصیف
در این بیماری بافت سخت دندان (مینا و عاج) در اثر ترشح اسید از باکتری‌های پوسیدگی‌زا (عمدتاً استرپتوکوک موتان) مواد معدنی کلسیم و فسفر را از دست داده و به تدریج از بین می‌روند. پوسیدگی دندان مرحله غیرقابل برگشت در فرایند حل شدن مواد معدنی مینا توسط اسید محسوب شده و درمان آن تنها از راه جایگزینی بافت سخت از دست رفته دندان با مواد ترمیمی دندانپزشکی امکان‌پذیر می‌باشد. اگر پوسیدگی تاج دندان به موقع متوقف و جایگزین نشود و پوسیدگی به پالپ دندان برسد نیاز به درمان ریشه (RCT یا عصب‌کشی) می‌باشد و در موارد شدیدتر ممکن است حتی نیاز به خارج کردن یا اصطلاحاً کشیدن دندان باشد.

گرچه پوسیدگی دندان یکی از رایج‌ترین مشکلات بر روی این سیاره است، اما رابطه پیچیده میان رژیم غذایی و ظهور حفره‌های دندانی، هنوز کاملاً شناخته نشده است. پوسیدگی‌ها توسط باکتری استرپتوک موتانس بر روی دندان به وجود می‌آیند.

تاکنون در افکار عمومی گفته می‌شد که وجود مشکل در دندان‌ها بر روند فعالیت‌های افراد تأثیر مستقیم دارند؛ اکنون پژوهشگران درستی این ذهنیت را اثبات کرده‌اند. پژوهشگران با تحقیقات میدانی، سلامتی دندان‌ها و وضعیت جسمی ۱۸۷ بازیکن حرفه‌ای در لیگ‌های دسته اول، دوم و سوم انگلیس را که متوسط سنی آن‌ها ۲۴ سال است، را بررسی کردند و دریافتند که ناسالم بودن دندان‌های بسیاری از فوتبالیست‌های حرفه‌ای در انگلیس در کارایی آنان در زمین بازی تأثیر منفی می‌گذارد.

قلیان و دخانیات باعث پوسیدگی دندان می‌شوند.

## علائم پوسیدگی دندان
با وجود اینکه مشخصه اصلی پوسیدگی دندان‌ها تغییر رنگ یا ایجاد حفرات مختلف در سطوح دندانی است، اما ظاهراً علائم دیگری نیز وجود دارند که به کمک آن‌ها می‌توان متوجه وجود وجود پوسیدگی در دندان‌ها شد. برخی از علائم خراب شدن دندان‌ها به واسطه پوسیدگی که می‌توان بدون کمک دندانپزشک نیز آن‌ها را تشخیص داد عبارتند از:
* درد دندان: درد خود به خودی یا دردی که بدون هیچ علت قابل مشخصی در دندان احساس می‌شود.
* حساسیت دندان: به تغییرات دمای محیط یا خوراکی‌های سرد و گرم
* حفره دندان: مشاهده سوراخ‌ها یا شکستگی‌های کوچک همراه با تغییر رنگ دندان
* تغییر رنگ دندان: معمولاً تیره، قهوه ای یا سیاه شدن دندان
* دندان درد هنگام گاز گرفتن یا جویدن غذا
* پاره شدن مکرر نخ دندان در یک ناحیه خاص (از مشخصه‌های پوسیدگی بین دو دندان)
* بوی بد دهان
جایگزین=Color coded map displaying caries experience throughout the world.|بندانگشتی|ناتوانی در تنظیم زندگی سالم برای مقابله و جلوگیری از پوسیدگی دندان در هر صد هزار نفر در سال 2004.

## پیشگیری
### بهداشت دهان و دندان
بهداشت دهان و دندان عمدتاً شامل مسواک‌زدن و نخ دندان کشیدن است. هدف اصلی بهداشت دهان، زدودن و جلوگیری از تشکیل پلاک یا بیوفیلم دندان است؛ هرچند پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تأثیر این کار بر پیشگیری از پوسیدگی دندان محدود است. با وجود نبود شواهد قطعی مبنی بر این‌که نخ‌دندان کشیدن مانع پوسیدگی دندان می‌شود، این عمل همچنان به‌طور کلی توصیه می‌گردد.

مسواک برای زدودن پلاک از سطوح قابل دسترس دندان‌ها به کار می‌رود، اما توانایی پاک‌سازی بین دندان‌ها یا شیارها و حفره‌های سطح جونده را ندارد. نخ دندان، در صورت استفادهٔ صحیح، پلاک را از نواحی‌ای که ممکن است دچار پوسیدگی مجاورتی شوند برمی‌دارد، البته تنها زمانی که عمق شیار لثه آسیب ندیده باشد. ابزارهای کمکی دیگر شامل برس‌های بین‌دندانی، خلال‌دندان آبی و دهان‌شویه‌ها هستند. استفاده از مسواک‌های برقی چرخشی می‌تواند خطر تشکیل پلاک و بروز التهاب لثه را کاهش دهد، هرچند اهمیت بالینی آن هنوز روشن نیست.  

بهداشت دهان در پیشگیری از بیماری‌های لثه (ژنژیویت و بیماری‌های پریودنتال) مؤثر است. مواد غذایی در اثر فشار جویدن وارد شیارها و حفره‌های سطح جونده می‌شوند و موجب دمینرالیزاسیون اسیدی ناشی از کربوهیدرات‌ها می‌گردند؛ در این نواحی مسواک، فلوراید یا خمیردندان‌های حاوی هیدروکسی‌آپاتیت و بزاق قادر به پاک‌سازی یا بازسازی مینای دندان نیستند. پوسیدگی‌های سطح جونده حدود ۸۰ تا ۹۰٪ پوسیدگی‌های دندان در کودکان را تشکیل می‌دهند. بر خلاف مسواک‌زدن، فلوراید کاهش اثبات‌شده‌ای در بروز پوسیدگی دارد (حدود ۲۵٪). غلظت‌های بالاتر فلوراید (بیش از ۱۰۰۰ ppm) در خمیردندان‌ها نیز به پیشگیری از پوسیدگی کمک می‌کنند و اثر آن تا رسیدن به یک سطح ثابت افزایش می‌یابد.  کارآزمایی‌های بالینی نشان داده‌اند که خمیردندان‌های حاوی آرژینین محافظت بیشتری در برابر ایجاد حفره‌های دندانی دارند نسبت به خمیردندان‌های معمولی حاوی ۱۴۵۰ ppm فلوراید. مرورهای نظام‌مند کاکرین نیز تأیید کرده‌اند که استفاده از ژل‌های فلوراید، که معمولاً توسط دندان‌پزشک یک یا چند بار در سال اعمال می‌شوند، در پیشگیری از پوسیدگی دندان کودکان و نوجوانان مؤثر است. همچنین استفادهٔ منظم و تحت نظارت دهان‌شویه‌های فلورایدی به‌طور قابل توجهی بروز پوسیدگی در دندان‌های دائمی کودکان را کاهش می‌دهد.  

مراقبت حرفه‌ای شامل معاینات منظم دندان‌پزشکی و جرم‌گیری (پروفیلاکسی) است. گاهی زدودن کامل پلاک دشوار است و نیاز به دندان‌پزشک یا بهداشت‌کار دهان وجود دارد. در کنار بهداشت دهان، در ویزیت‌های دندان‌پزشکی ممکن است رادیوگرافی (مانند عکس‌های بایت‌وینگ که تاج دندان‌های خلفی را نشان می‌دهند) برای تشخیص پوسیدگی‌های احتمالی در نواحی پرخطر انجام شود.  

روش‌های جایگزین بهداشت دهان در نقاط مختلف جهان وجود دارند؛ برای نمونه استفاده از چوب‌های پاک‌کنندهٔ دندان مانند مسواک سنتی در برخی فرهنگ‌های خاورمیانه و آفریقا رایج است. شواهد محدودی دربارهٔ اثربخشی این روش‌های جایگزین وجود دارد.  

## جامعه و فرهنگ
تخمین زده می‌شود که در صورت عدم درمان پوسیدگی دندان، سالانه در حدود ۲۷ میلیارد دلار آمریکا به اقتصاد جهانی زیان وارد شود. بر اساس آمار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی هر ایرانی به‌طور متوسط دارای ۶ دندان کشیده، پر کرده یا پوسیده است.

## منابع

## پیوند به بیرون

* سلامت دهان و دندان. آوای سلامت


رده:آرتی‌تی
رده:اختلالات اکتسابی دندان
رده:درد حاد