تاریخ لیبی

تاریخ لیبی شامل آمیزه‌ای غنی از گروه‌های قومی گوناگون است، از جمله مردم بومی قوم بربر/آمازیغ. آمازیغ‌ها در سراسر تاریخ این سرزمین حضور داشته‌اند. لیبی در بخش عمده‌ای از تاریخ خود، در معرض درجات گوناگونی از سلطهٔ بیگانگان قرار داشته است؛ سلطه‌ای که از اروپا، آسیا و آفریقا اعمال می‌شد.

**تاریخ لیبی** شامل شش دورهٔ متمایز است: لیبی باستان، دورهٔ رومی، دورهٔ اسلامی، حاکمیت عثمانی، حاکمیت ایتالیا و دورهٔ مدرن.

## لیبی پیشاتاریخ و آمازیغ

ده‌ها هزار سال پیش، صحرای بزرگ آفریقا که امروزه حدود ۹۰٪ از خاک لیبی را پوشانده است، پوشیده از پوشش گیاهی سبز و انبوه بود. این منطقه محل وجود دریاچه‌ها، جنگل‌ها، حیات وحش متنوع و آب‌وهوایی معتدل از نوع دریای مدیترانه بود. شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که جلگهٔ ساحلی از حدود ۸۰۰۰ پیش از میلاد مسکون بوده و مردمانی از دوران نوسنگی در آن سکونت داشته‌اند. این مردمان احتمالاً به سبب شرایط اقلیمی جذب این منطقه شده بودند؛ شرایطی که امکان رشد فرهنگشان را فراهم می‌کرد و آنان از طریق اهلی‌سازی دام‌ها و کشت محصولات کشاورزی امرار معاش می‌کردند.

کتیبه‌های مصری از دورهٔ پادشاهی کهن مصر کهن‌ترین اسناد موجود دربارهٔ مردم بربر به‌شمار می‌روند. این کتیبه‌ها از یورش قبایل بربر به دلتای نیل گزارش می‌دهند. نقاشی‌های سنگی در وادی ماتندوس و منطقهٔ کوهستانی جبل آکاکوس از بهترین منابع اطلاعات دربارهٔ لیبی پیشاتاریخ و فرهنگ دامدارانه‌ای هستند که در آنجا شکل گرفت. این نقاشی‌ها نشان می‌دهند که صحرای لیبی در دوران نوسنگی دارای رودخانه‌ها، فلات‌های پوشیده از علف و وفور حیات وحش مانند زرافه‌ها، فیل‌ها و تمساح‌ها بوده است.

آغاز خشکسالی شدید ناشی از نوسان پیورا باعث شد «صحرای سبز» به‌سرعت به صحرای بزرگ آفریقا امروزی تبدیل شود. به نظر می‌رسد پراکندگی جمعیت در آفریقا از سواحل اقیانوس اطلس تا سیوه در مصر، در پی همین تغییرات اقلیمی و افزایش روند بیابان‌زایی رخ داده باشد.

## لیبی فنیقی و یونانی

فنیقی‌ها از نخستین مردمانی بودند که در سواحل لیبی پایگاه‌های تجاری بنیان نهادند؛ زمانی که بازرگانان صور (در لبنان کنونی) با قبایل گوناگون بربر روابط بازرگانی برقرار کردند و برای تضمین همکاری آنان در بهره‌برداری از مواد خام، با آن‌ها پیمان بستند. تا سدهٔ پنجم پیش از میلاد، بزرگ‌ترین مستعمرهٔ فنیقی، یعنی کارتاژ، هژمونی خود را بر بخش بزرگی از شمال آفریقا گسترش داده بود؛ جایی که تمدنی متمایز، معروف به پونی‌ها، پدید آمد. سکونتگاه‌های پونی در سواحل لیبی شامل اوئا (که بعدها تریپولی شد)، لیبدَه (که بعدها لپتیس ماگنا نام گرفت) و صبراته بودند. این شهرها در منطقه‌ای قرار داشتند که بعدها تریپولیس یا «سه شهر» نامیده شد؛ نامی که پایتخت امروزی لیبی، تریپولی، از آن گرفته شده است.

در سال ۶۳۰ پیش از میلاد، یونانیان باستان بخش شرقی لیبی را مستعمره کردند و شهر کورنه را بنیان گذاشتند. طی دو سدهٔ بعد، چهار شهر مهم دیگر یونانی در منطقه‌ای که بعدها به نام برقه شناخته شد، پدید آمد: بارکه (که بعدها مرج شد)؛ اوهسپریدس (که بعدها برنیسه و امروزه بنغازی نامیده می‌شود)؛ توکره (که بعدها آرسینویه و امروزه تاوکره نام دارد)؛ بالاگره (که بعدها در دوران اشغال ایتالیا بایدا و بیدا لیتوریا خوانده شد و امروزه بیضا نام دارد)؛ و آپولونیا (که بعدها سوسه شد)، بندر کورنه. این شهرها همراه با کورنه با نام پنتاپولیس (پنج شهر) شناخته می‌شدند. کورنه به یکی از بزرگ‌ترین مراکز فکری و هنری جهان یونانی بدل شد و به‌سبب مدرسهٔ پزشکی، محافل علمی و معماری خود شهرت داشت. یونانیان پنتاپولیس در برابر نفوذ مصر باستان از شرق و همچنین کارتاژیان از غرب مقاومت می‌کردند.

## لیبی در دورهٔ هخامنشی و بطلمیوسی

در سال ۵۲۵ پیش از میلاد، سپاه ایران به فرمان کمبوجیه دوم بر سیرنائیکا چیره شد؛ منطقه‌ای که طی دو سدهٔ بعد زیر فرمانروایی ایران یا مصر قرار داشت. هنگامی که اسکندر مقدونی در سال ۳۳۱ پیش از میلاد وارد سیرنائیکا شد، یونانیان از او استقبال کردند و لیبی شرقی بار دیگر تحت سلطهٔ یونانیان درآمد؛ این بار به‌عنوان بخشی از امپراتوری بطلمیوسی. بعدها اتحادیه‌ای از پنتاپولیس شکل گرفت که معمولاً پادشاهی از خاندان سلطنتی بطلمیوسی بر آن فرمان می‌راند.

## لیبی رومی
پس از سقوط کارتاژ، رومیان بلافاصله تریپولیتانیا (منطقهٔ پیرامون تریپولی) را اشغال نکردند، بلکه آن را تحت فرمانروایی پادشاهان بربرِ نومیدیا باقی گذاشتند تا زمانی که شهرهای ساحلی درخواست حمایت کردند و آن را به دست آوردند. بطلمیوس آپیون، واپسین فرمانروای یونانی، سیرنائیکا را به روم واگذار کرد و رومیان در سال ۷۴ پیش از میلاد آن را رسماً ضمیمه کردند و همراه با کرت به‌صورت استان کرت و سیرنایکا سازمان دادند. در جریان جنگ‌های داخلی روم، تریپولیتانیا (که هنوز رسماً ضمیمه نشده بود) و سیرنائیکا به‌ترتیب از پومپه و مارک آنتونی در برابر ژولیوس سزار و آگوستوس حمایت کردند. رومیان فتح منطقه را در دورهٔ آگوستوس تکمیل کردند و بخش شمالی فزان («فاسانیا») را به فرماندهی لوسیوس کورنلیوس بالبوس کوچک‌تر اشغال کردند. تریپولیتانیا به‌عنوان بخشی از استان نومیدیا (استان رومی) شکوفا بود و در سده‌های دوم و سوم میلادی به عصر زرین خود رسید؛ زمانی که شهر لپتیس ماگنا، زادگاه دودمان سورانی، در اوج شکوه قرار داشت. در سوی دیگر، نخستین جوامع مسیحی سیرنائیکا تا زمان امپراتور کلودیوس شکل گرفته بودند، اما این منطقه در جریان جنگ دوم یهود و روم به‌شدت ویران شد و تقریباً از جمعیت یونانی و یهودی خالی گردید. هرچند تراژان با ایجاد مستعمره‌های نظامی آن را دوباره مسکون ساخت، از آن زمان روند افول آن آغاز شد.

با این همه، بیش از چهارصد سال تریپولیتانیا و سیرنائیکا بخشی از دولتی جهان‌وطن بودند که شهروندانش زبان مشترک، نظام حقوقی واحد و هویت رومی داشتند. ویرانه‌های رومی مانند لپتیس ماگنا و صبراته که امروزه در لیبی دیده می‌شوند، گواه پویایی منطقه‌اند؛ جایی که شهرهای پرجمعیت و حتی شهرهای کوچک‌تر از امکانات زندگی شهری—میدان مرکزی، بازارها، سرگرمی‌های عمومی و حمام‌ها—که در سراسر امپراتوری روم یافت می‌شد، بهره‌مند بودند. بازرگانان و صنعتگران از نقاط مختلف جهان رومی در شمال آفریقا مستقر شدند، اما ماهیت شهرهای تریپولیتانیا همچنان به‌طور مشخص پونی و در سیرنائیکا یونانی باقی ماند. تریپولیتانیا صادرکنندهٔ عمدهٔ روغن زیتون بود و همچنین مرکز دادوستد عاج و جانوران وحشی که توسط گرامه‌ای‌ها به ساحل منتقل می‌شدند؛ در حالی که سیرنائیکا همچنان منبع مهمی برای شراب، داروها و اسب‌ها بود. بخش عمدهٔ جمعیت روستایی را کشاورزان بربر تشکیل می‌دادند که در غرب از نظر زبان و آداب‌ورسوم کاملاً «رومی‌شده» بودند. تا سدهٔ دهم، رومی آفریقایی در برخی مناطق تریپولیتانیا، به‌ویژه نزدیک مرز تونس، همچنان کاربرد داشت.

افول امپراتوری روم موجب ویرانی شهرهای کلاسیک شد؛ فرایندی که با یورش ویرانگر وندال‌ها در سدهٔ پنجم در سراسر شمال آفریقا شتاب گرفت. رونق منطقه در دوران سلطهٔ وندال‌ها کاهش یافت و نظم سیاسی و اجتماعی کهن رومی—که به‌وسیلهٔ وندال‌ها مختل شده بود—دیگر بازسازی نشد. در مناطق دورافتاده‌ای که وندال‌ها از آن غفلت کرده بودند ساکنان به حمایت رؤسای قبایل پناه بردند و پس از خو گرفتن به خودمختاری، در برابر بازادغام در نظام امپراتوری مقاومت کردند.

هنگامی که امپراتوری (این بار در قالب رومیان شرقی) در چارچوب فتوحات سدهٔ ششم ژوستینین یکم بازگشت، تلاش‌هایی برای تقویت شهرهای قدیمی صورت گرفت، اما این آخرین تلاش پیش از متروک شدن کامل آن‌ها بود. سیرنائیکا که در دورهٔ وندال‌ها همچنان پایگاه امپراتوری بیزانس باقی مانده بود، ویژگی‌های یک اردوگاه نظامی را به خود گرفت. فرمانداران نامحبوب بیزانسی برای تأمین هزینه‌های نظامی مالیات‌های سنگینی وضع کردند، در حالی که شهرها و خدمات عمومی—از جمله سامانهٔ آب‌رسانی—به حال خود رها و رو به ویرانی گذاشته شدند. با این حال، حکومت بیزانسی در آفریقا ایدهٔ رومیِ وحدت امپراتوری را برای یک قرن و نیم دیگر حفظ کرد و مانع برتری کوچ‌نشینان بربر در مناطق ساحلی شد. در آغاز سدهٔ هفتم، کنترل بیزانسی بر منطقه ضعیف شده بود، شورش‌های بربرها رو به افزایش بود و نیرویی جدی برای مقابله با تهاجم مسلمانان وجود نداشت.

## لیبی اسلامی

کنترل سستِ امپراتوری بیزانس بر لیبی به چند دژ ساحلیِ کم‌دفاع محدود بود؛ ازاین‌رو، سواران عرب که در سپتامبر سال ۶۴۳ میلادی نخستین‌بار وارد پنتاپولیسِ سیرنائیکا شدند، با مقاومت اندکی روبه‌رو گشتند. به فرماندهی عمرو عاص، سپاه اسلام سیرنائیکا را فتح کرد و نام پنتاپولیس را به برقه تغییر داد. آنان همچنین تریپولی را تصرف کردند، اما پس از ویران کردن دیوارهای رومی شهر و دریافت خراج، عقب‌نشینی کردند. در سال ۶۴۷، سپاهی چهل‌هزار نفری از اعراب به رهبری عبدالله بن ابی سرح، برادر رضاعی خلیفه عثمان، به اعماق لیبی غربی نفوذ کرد و تریپولی را به‌طور قطعی از بیزانسیان گرفت. از برقه، فزان در سال ۶۶۳ به دست عقبة بن نافع فتح شد و مقاومت بربرها درهم شکسته شد. در سده‌های بعد، لیبی زیر فرمان چندین سلسلهٔ اسلامی قرار گرفت و با درجات گوناگونی از خودمختاری نسبت به خلافت اموی، خلافت عباسی و خلافت فاطمیان اداره می‌شد. در سیرنائیکا، پیروان تک‌سرشت‌باوری از کلیسای ارتدکس قبطی، اعراب مسلمان را رهایی‌بخش از ستم بیزانسیان می‌دانستند. قبایل بربرِ مناطق درونی اسلام آوردند، اما در برابر سلطهٔ سیاسی عرب‌ها مقاومت کردند.

در دهه‌های بعد، لیبی زیر نظارت خلافت اموی بود تا اینکه در سال ۷۵۰ عباسیان امویان را سرنگون کردند و لیبی تحت فرمان بغداد درآمد. هنگامی که خلیفه هارون‌الرشید در سال ۸۰۰ ابراهیم بن اغلب را به فرمانداری افریقیه منصوب کرد، لیبی در چارچوب دودمان اغلبیان از خودمختاری محلی قابل‌توجهی برخوردار شد. اغلبیان از منظم‌ترین فرمانروایان اسلامی لیبی بودند؛ آنان نظم نسبی برقرار کردند و سامانه‌های آبیاری رومی را احیا کردند که از طریق مازاد کشاورزی رونق به منطقه بازگرداند. در پایان سدهٔ نهم، خلافت فاطمیان شیعی لیبی غربی را از پایتخت خود در المهدیه (تونس) کنترل می‌کردند و در سال ۹۷۲ با انتقال پایتخت به قاهره، سراسر منطقه را اداره کردند و بلوغین بن زیری را به فرمانداری گماشتند. در دورهٔ فاطمیان، تریپولی از تجارت بردگان و طلا که از سودان آورده می‌شد و نیز از فروش پشم، چرم و نمک صادرشده از بندرگاه‌هایش به ایتالیا در برابر چوب و آهن، شکوفا شد. دودمان بربری زیریان به رهبری ابن زیری سرانجام از فاطمیان شیعه جدا شد و خلافت سنی عباسی بغداد را به رسمیت شناخت. فاطمیان در واکنش، مهاجرت هزاران تن از دو قبیلهٔ عرب بادیه‌نشینِ بنی سلیم و بنی هلال را به شمال آفریقا تسهیل کردند. این رویداد ساختار روستایی لیبی را به‌طور بنیادین دگرگون کرد و عربی‌شدن فرهنگی و زبانی منطقه را تثبیت نمود. ابن خلدون یادآور شده است که سرزمین‌هایی که به‌دست بنی‌هلال ویران شد، به بیابانی کاملاً خشک بدل گشت.

حکومت زیریان در تریپولیتانیا کوتاه‌مدت بود و در سال ۱۰۰۱ بربرهای بنی خزران از آنان جدا شدند. تریپولیتانیا تا سال ۱۱۴۶ در اختیار آنان باقی ماند، زمانی که نورمان‌های سیسیل منطقه را تصرف کردند. نورمان‌ها فرمانداری به نام رافع بن مطروح بر آن گماشتند که پادشاهی‌ای بنیان نهاد و تحت فرمان راجر اول و پسرش راجر دوم حکومت کرد تا اینکه در سال ۱۱۵۸ علیه آنان شورید. مردم تریپولی یک سال بعد علیه او قیام کردند و پس از آنکه موحدان نورمان‌ها را از مهدیه بیرون راندند، او با موحدان بیعت کرد و تا زمانی که از حکومت کناره گرفت و به اسکندریه رفت و در آنجا درگذشت، فرماندار تریپولی باقی ماند. در پنجاه سال بعد، تریپولیتانیا صحنهٔ نبردهای متعدد میان فرمانروایان موحد و شورشیان بنی غانیه بود. بعدها، یکی از سرداران موحدان به نام محمد بن ابی حفص از ۱۲۰۷ تا ۱۲۲۱ بر لیبی حکومت کرد و سپس دودمان تونسی حفصیان که از موحدان مستقل بود شکل گرفت. در دورهٔ حفصیان، امارت بنی تالس در شهر بنی‌ولید بنیان نهاده شد و تا فتح عثمانی بر شهر حکومت کرد. حفصیان نزدیک به سیصد سال بر تریپولیتانیا فرمان راندند و روابط تجاری گسترده‌ای با دولت‌شهرهای اروپایی برقرار کردند. آنان همچنین هنر، ادبیات، معماری و دانش را تشویق کردند. احمد زروق از برجسته‌ترین عالمان اسلامی بود که در این دوره در لیبی ساکن شد. بااین‌حال، در سدهٔ شانزدهم حفصیان بیش‌ازپیش در کشمکش قدرت میان اسپانیا و امپراتوری عثمانی گرفتار شدند. پس از حملهٔ موفق اسپانیای هابسبورگ به تریپولی در سال ۱۵۱۰ و واگذاری آن به شوالیه‌های مهمان‌نواز، دریاسالار عثمانی سنان پاشا سرانجام در سال ۱۵۵۱ کنترل لیبی را به دست گرفت.

## لیبی عثمانی

پس از یورش موفق هابسبورگ‌های اسپانیا در اوایل سدهٔ شانزدهم، شارل پنجم دفاع از طرابلس را به شوالیه‌های سنت یوحنا در مالت سپرد. با گسترش دزدی دریایی در سواحل مغرب عربی، ماجراجویانی چون بارباروس خیرالدین پاشا و جانشینانش نفوذ عثمانی را در مغرب مرکزی تثبیت کردند. عثمانیان در سال ۱۵۵۱ به فرماندهی سنان پاشا طرابلس را فتح کردند. سال بعد جانشین او تورگوت رئیس به‌عنوان بیگ طرابلس منصوب شد و سپس در سال ۱۵۵۶ به مقام پاشای طرابلس رسید. او در مقام پاشا به آبادانی و آرایش شهر پرداخت و طرابلس را به یکی از باشکوه‌ترین شهرهای ساحل شمال آفریقا بدل کرد. تا سال ۱۵۶۵، اختیار اداری طرابلس به نایب‌السلطنه‌ای واگذار شد که مستقیماً از سوی سلطان در قسطنطنیه منصوب می‌شد. در دههٔ ۱۵۸۰، فرمانروایان فزان با سلطان بیعت کردند و گرچه اقتدار عثمانی در سیرنائیکا ضعیف بود، در اواخر سدهٔ بعد بیگی در بنغازی مستقر شد تا نمایندهٔ حکومت طرابلس باشد.

به‌تدریج قدرت واقعی در دست سپاه ینی‌چری قرار گرفت؛ انجمنی نظامیِ خودگردان که نقش پاشا را به مقام تشریفاتی تقلیل داد. شورش‌ها و کودتاها فراوان بود و در سال ۱۶۱۱ دایی‌ها علیه پاشا کودتا کردند و سلیمان صفر به ریاست حکومت رسید. طی یک سدهٔ بعد، رشته‌ای از دایی‌ها عملاً بر تریپولیتانیا فرمان راندند؛ برخی تنها چند هفته در قدرت بودند و گاه دایی همزمان نایب‌السلطنه نیز بود. این حکومت در امور داخلی خودمختار بود و گرچه برای تأمین نیروی تازهٔ ینی‌چری‌ها به سلطان وابسته بود، سیاست خارجی‌ای تقریباً مستقل دنبال می‌کرد. مهم‌ترین دایی‌ها محمد ساقیزلی (۱۶۳۱–۱۶۴۹) و عثمان ساقیزلی (۱۶۴۹–۱۶۷۲) بودند که هر دو نیز پاشا بودند و به‌طور مؤثر بر منطقه حکومت کردند. عثمان همچنین سیرنائیکا را نیز فتح کرد.

در پایان سدهٔ هفدهم، طرابلس تنها شهر بزرگ در لیبی عثمانی (ایالت تریپولیتانیا) بود و حدود ۳۰ هزار نفر جمعیت داشت. بیشتر ساکنان آن موروها بودند، نامی که به عرب‌های شهرنشین داده می‌شد. چند صد ترک و نومسلمانِ اروپایی طبقهٔ حاکم را تشکیل می‌دادند که بخش بزرگی از آنان کولوغلی‌ها بودند (فرزندان سربازان ترک و زنان عرب)؛ آنان با منافع محلی همسو بودند و نزد مردم احترام داشتند. یهودیان و موریسکوها در تجارت و صنایع دستی فعال بودند و گروه کوچکی از بازرگانان اروپایی نیز به شهر رفت‌وآمد داشتند. برده‌داری اروپاییان و شمار فراوان بردگان سیاه‌پوست که از سودان آورده می‌شدند نیز بخشی از زندگی روزمرهٔ طرابلس بود. در سال ۱۵۵۱، تورگوت رئیس تقریباً تمام جمعیت جزیرهٔ جزیره غودش، حدود ۶۳۰۰ نفر، را به بردگی گرفت و آنان را به لیبی فرستاد. گسترده‌ترین شکل برده‌داری مربوط به برده‌سازی آفریقاییان سیاه‌پوست بود که از مسیرهای تجارت ماوراءصحرا آورده می‌شدند. گرچه تجارت برده در طرابلس در سال ۱۸۵۳ رسماً لغو شد، در عمل تا دههٔ ۱۸۹۰ ادامه یافت.

در نبود هدایت مؤثر از سوی حکومت عثمانی، طرابلس به دوره‌ای از آشوب نظامی فروغلتید که در آن کودتاها یکی پس از دیگری رخ می‌داد و کمتر دایی بیش از یک سال در قدرت می‌ماند. یکی از این کودتاها در سال ۱۷۱۱ به رهبری افسر ترک احمد قرامانلی انجام شد. دودمان قرامانلی از ۱۷۱۱ تا ۱۸۳۵ عمدتاً بر تریپولیتانیا حکومت کرد و در میانهٔ سدهٔ هجدهم بر سیرنائیکا و فزان نیز نفوذ یافت. احمد از ینی‌چری‌ها و افسر سواره‌نظام محبوب بود. او دایی عثمانی را به قتل رساند و قدرت را در دست گرفت. پس از جلب شناسایی از سوی سلطان احمد سوم، خود را پاشا خواند و مقام را موروثی ساخت. هرچند تریپولیتانیا همچنان خراجی اسمی به عثمانی می‌پرداخت، در عمل همچون پادشاهی‌ای مستقل رفتار می‌کرد. احمد اقتصاد شهر را، به‌ویژه از راه به‌کارگیری قرصانان در مسیرهای حیاتی دریای مدیترانه، گسترش داد؛ کشورهایی که می‌خواستند کشتی‌هایشان از دست قرصانان در امان باشد ناگزیر به پرداخت خراج به پاشا بودند. جانشینان او توانایی کمتری داشتند، اما توازن ظریف قدرت به قرامانلی‌ها اجازه داد چند بحران دودمانی را بدون تهاجم خارجی پشت سر گذارند. جنگ داخلی لیبی (۱۷۹۱–۱۷۹۵) در همین سال‌ها رخ داد. در سال ۱۷۹۳، افسر ترک علی پاشا طرابلسی حامد قرامانلی را برکنار کرد و برای مدتی کوتاه تریپولیتانیا را به حکومت مستقیم عثمانی بازگرداند؛ اما برادر حامد، یوسف قرامانلی (حکومت ۱۷۹۵–۱۸۳۲) دوباره استقلال تریپولیتانیا را برقرار کرد.

در اوایل سدهٔ نوزدهم میان ایالات متحده و تریپولیتانیا جنگ درگرفت و سلسله‌ای از نبردها در آنچه به نام جنگ اول بربری و جنگ دوم بربری شناخته شد رخ داد. تا سال ۱۸۱۹، پیمان‌های گوناگونِ پس از جنگ‌های ناپلئونی دولت‌های بربری را واداشت تقریباً به‌طور کامل از دزدی دریایی دست بکشند و اقتصاد تریپولیتانیا رو به فروپاشی نهاد. با ضعف یوسف، میان سه پسرش کشمکش پدید آمد؛ هرچند یوسف در ۱۸۳۲ به سود پسرش علی دوم کناره‌گیری کرد، جنگ داخلی درگرفت. سلطان عثمانی محمود دوم به‌ظاهر برای برقراری نظم نیرو فرستاد، اما علی دوم را برکنار و تبعید کرد و بدین‌سان هم دودمان قرامانلی و هم تریپولیتانیای مستقل پایان یافت. بااین‌حال نظم به‌آسانی بازنگشت و شورش لیبیاییان به رهبری عبدالجلایل و گوما بن خلیفه تا مرگ دومی در سال ۱۸۵۸ ادامه داشت.

دورهٔ دوم حکومت مستقیم عثمانی با اصلاحات اداری و نظمی بیشتر در ادارهٔ سه ولایت لیبی همراه بود. اما دیری نپایید که تقسیم آفریقا و رقابت‌های استعماری اروپا متوجه این ایالات حاشیه‌ای عثمانی شد. سلطان عبدالحمید دوم دو بار نمایندهٔ خود عزم‌زاده صادق المؤید را نزد شیخ سنوسی فرستاد تا روابط مثبت برقرار کند و با رقابت اروپای غربی مقابله کند. سرانجام اتحاد سه منطقه از راه حمله و اشغال ایتالیا در جریان جنگ عثمانی و ایتالیا (۱۹۱۱–۱۹۱۲) و تبدیل همزمان آن‌ها به مستعمره‌های ایتالیا از سال ۱۹۱۱ تحقق یافت.

## لیبی ایتالیا

از ۱۹۱۲ تا ۱۹۲۷، سرزمین لیبی با نام لیبی ایتالیا شناخته می‌شد. از ۱۹۲۷ تا ۱۹۳۴، این سرزمین به دو مستعمرهٔ برقهٔ ایتالیا و طرابلس ایتالیا تقسیم شد که توسط فرمانداران ایتالیایی اداره می‌شدند. حدود ۱۵۰ هزار ایتالیایی در لیبی ساکن شدند که تقریباً ۲۰ درصد کل جمعیت را تشکیل می‌دادند.

در سال ۱۹۳۴، ایتالیا نام «لیبی» (که یونانیان برای تمام شمال آفریقا به‌جز مصر به کار می‌بردند) را به‌عنوان نام رسمی مستعمره برگزید؛ مستعمره‌ای که از سه استان برقه، تریپولیتانیا و فزان تشکیل شده بود. ادریس المهدی سنوسی (بعدها ملک ادریس اول)، امیر برقه، در فاصلهٔ میان دو جنگ جهانی رهبری مقاومت لیبی علیه اشغال ایتالیا را بر عهده داشت.
ایلان پاپه برآورد می‌کند که میان سال‌های ۱۹۲۸ تا ۱۹۳۲ ارتش ایتالیا «نیمی از جمعیت بادیه‌نشین را کشت (مستقیماً یا از طریق بیماری و گرسنگی در اردوگاه‌ها)». تاریخ‌نگار ایتالیایی امیلیو جنتیله شمار قربانیان سرکوب را حدود ۵۰ هزار نفر می‌داند.

در سال ۱۹۳۴، واحد سیاسی موسوم به «لیبی» به دست فرماندار ایتالو بالبو با پایتختی طرابلس ایجاد شد. ایتالیایی‌ها بر بهبود زیرساخت‌ها و طرح‌های عمرانی تأکید داشتند. به‌ویژه، آنان میان سال‌های ۱۹۳۴ تا ۱۹۴۰ شبکه‌های راه‌آهن و جاده‌ای لیبی را به‌طور گسترده توسعه دادند، صدها کیلومتر جاده و خط آهن جدید ساختند و ایجاد صنایع نو و ده‌ها روستای کشاورزی تازه را تشویق کردند.

در جریان جنگ جهانی دوم، از ژوئن ۱۹۴۰ لیبی به کانون نبردهای ویرانگر میان نیروهای محور و امپراتوری بریتانیا تبدیل شد؛ متفقین جنگ جهانی دوم تنها تا فوریهٔ ۱۹۴۳ توانستند سراسر لیبی را از ایتالیا تصرف کنند.

از ۱۹۴۳ تا ۱۹۵۱، تریپولیتانیا و برقه تحت ادارهٔ نظامی بریتانیا بودند، در حالی که فزان تحت کنترل فرانسه قرار داشت. در سال ۱۹۴۴، ادریس از تبعید در قاهره بازگشت، اما تا سال ۱۹۴۷ و رفع برخی جلوه‌های کنترل خارجی از اقامت دائم در برقه خودداری کرد. بر اساس مفاد پیمان صلح ۱۹۴۷ با متفقین جنگ جهانی دوم، ایتالیا از همهٔ دعاوی خود نسبت به لیبی صرف‌نظر کرد.

## پادشاهی

در ۲۱ نوامبر ۱۹۴۹، مجمع عمومی سازمان ملل متحد قطعنامه‌ای تصویب کرد که بر اساس آن لیبی باید پیش از ۱ ژانویهٔ ۱۹۵۲ مستقل شود. ادریس در مذاکرات بعدی سازمان ملل نمایندهٔ لیبی بود. در ۲۴ دسامبر ۱۹۵۱، لیبی استقلال خود را با نام پادشاهی متحد لیبی اعلام کرد؛ حکومتی مشروطه و موروثی به رهبری ادریس، تنها پادشاه لیبی.

در سال ۱۹۵۱ همچنین نخستین قانون اساسی لیبی به تصویب رسید. مجلس ملی لیبی این قانون اساسی را تدوین کرد و در نشستی که روز یکشنبه ۶ محرم هجری ۱۳۷۱ (۷ اکتبر ۱۹۵۱) در شهر بنغازی برگزار شد، آن را پذیرفت. محمد ابوالاسعاد العالم، رئیس مجلس ملی، و دو نایب‌رئیس آن، عمر فائق شنیب و ابوبکر احمد ابوبکر، قانون اساسی را امضا و به محمد ادریس سنوسی تقدیم کردند و سپس این متن در روزنامهٔ رسمی لیبی منتشر شد.

تصویب قانون اساسی لیبی اهمیت داشت، زیرا نخستین سند قانونی بود که پس از شکل‌گیری دولت-ملت لیبی در دوران پس از جنگ، حقوق شهروندان لیبیایی را به‌طور رسمی تثبیت می‌کرد. پس از مباحثات فشرده در سازمان ملل که طی آن ادریس استدلال کرده بود ایجاد یک دولت واحد لیبیایی به سود مناطق تریپولیتانیا، فزان و سیرنائیکا خواهد بود، دولت لیبی مشتاق بود قانونی اساسی تدوین کند که بسیاری از حقوق تضمین‌شدهٔ رایج در دولت‌های اروپایی و آمریکای شمالی را دربر گیرد. هرچند این قانون اساسی دولتی سکولار ایجاد نکرد—مادهٔ ۵ اسلام را دین دولت اعلام می‌کرد—اما حقوقی چون برابری در برابر قانون، حقوق مدنی و سیاسی برابر، فرصت‌های برابر و مسئولیت برابر در قبال وظایف و تکالیف عمومی را «بدون تمایز از حیث دین، عقیده، نژاد، زبان، ثروت، خویشاوندی یا دیدگاه‌های سیاسی و اجتماعی» (مادهٔ ۱۱) به رسمیت شناخت.

در این دوره، بریتانیا در پروژه‌های مهندسی گسترده‌ای در لیبی مشارکت داشت و همچنین بزرگ‌ترین تأمین‌کنندهٔ تسلیحات کشور بود. ایالات متحده نیز پایگاه بزرگ پایگاه هوایی ویلاس را در لیبی حفظ کرده بود.

در سال ۱۹۵۶، لیبی به دو شرکت نفتی آمریکایی امتیازی در حدود ۱۴ میلیون جریب زمین اعطا کرد.

## جمهوری عربی و جماهیریه
در ۱ سپتامبر ۱۹۶۹، گروه کوچکی از افسران نظامی به رهبری افسر ۲۷ سالهٔ ارتش معمر قذافی علیه ملک ادریس کودتا کردند و انقلاب لیبی را آغاز نمودند. قذافی در بیانیه‌های دولتی و مطبوعات رسمی لیبی «رهبر برادر و راهنمای انقلاب» خوانده می‌شد.

در سالروز تولد محمد در ۱۹۷۳، قذافی «سخنرانی پنج‌ماده‌ای» ایراد کرد. او تعلیق همهٔ قوانین موجود و اجرای احکام اسلام را اعلام نمود. او گفت که کشور از «بیماران سیاسی» پاکسازی خواهد شد. «میلیشیای مردمی» از «انقلاب» محافظت خواهد کرد. انقلاب اداری و انقلاب فرهنگی نیز صورت خواهد گرفت. قذافی یک سامانهٔ نظارتی گسترده ایجاد کرد. ۱۰ تا ۲۰ درصد از لیبیایی‌ها در نظارت برای کمیته‌های انقلابی کار می‌کردند که فعالیت‌ها در دولت، کارخانه‌ها و بخش آموزش را پایش می‌کردند. قذافی مخالفان را علناً اعدام می‌کرد و این اعدام‌ها اغلب از شبکه‌های تلویزیونی دولتی بازپخش می‌شد. قذافی از شبکهٔ دیپلمات‌ها و نیروهای جذب‌شدهٔ خود برای ترور ده‌ها پناهندهٔ منتقد در سراسر جهان استفاده کرد. عفو بین‌الملل دست‌کم ۲۵ ترور بین سال‌های ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۷ را ثبت کرده است.

در ۱۹۷۷، لیبی رسماً به «جماهیریهٔ عربی لیبیایی سوسیالیستی عظیم مردمی» تبدیل شد. قذافی رسماً قدرت را به کمیته‌های مردمی عمومی واگذار کرد و از آن پس مدعی شد که چیزی بیش از یک چهرهٔ نمادین نیست، اما منتقدان داخلی و بین‌المللی ادعا کردند که این اصلاحات عملاً به او قدرتی تقریباً نامحدود داده است. مخالفان نظام جدید تحمل نمی‌شدند و اقدامات تنبیهی، از جمله مجازات اعدام، با تأیید خود قذافی اجرا می‌شد. ساختار حکمرانی جدید «*جماهیریه*» که او ایجاد کرده بود، رسماً شکلی از دموکراسی مستقیم توصیف می‌شد، هرچند دولت از انتشار نتایج انتخابات خودداری می‌کرد.

در همان سال، لیبی و مصر وارد یک جنگ مرزی چهارروزه شدند که به جنگ مصر و لیبی شهرت یافت؛ هر دو کشور با میانجیگری رئیس‌جمهور الجزایر هواری بومدین با آتش‌بس موافقت کردند. در فوریهٔ ۱۹۷۷، لیبی آغاز به ارسال تجهیزات نظامی برای گوکونی عویدی و نیروهای مسلح مردمی در چاد کرد. جنگ چاد و لیبی زمانی به‌طور جدی آغاز شد که حمایت لیبی از نیروهای شورشی در شمال چاد به یک تهاجم تبدیل شد. بخش عمدهٔ درآمد نفتی کشور که در دههٔ ۱۹۷۰ افزایش یافته بود، صرف خرید تسلیحات و حمایت از ده‌ها گروه شورشی در سراسر جهان شد. در سال ۱۹۸۶ یک حملهٔ هوایی در کشتن قذافی ناکام ماند. لیبی در انفجار سال ۱۹۸۸ پرواز شماره ۱۰۳ پان‌آم بر فراز لاکربی در اسکاتلند و انفجار سال ۱۹۸۹ پرواز شماره ۷۷۲ یو‌تی‌ای بر فراز چاد و نیجر متهم شد؛ سرانجام لیبی در سال ۱۹۹۲ تحت تحریم‌های سازمان ملل متحد قرار گرفت. قذافی همچنین از گروه‌های مختلف، از جنبش‌های ضد هسته‌ای گرفته تا اتحادیه‌های کارگری استرالیا، حمایت مالی می‌کرد.

از سال ۱۹۷۷ به بعد، درآمد سرانهٔ کشور به بیش از ۱۱٬۰۰۰ دلار آمریکا افزایش یافت که پنجمین رقم بالای آفریقا بود، در حالی که شاخص توسعه انسانی به بالاترین سطح در آفریقا رسید و حتی از عربستان سعودی نیز فراتر رفت. این دستاورد بدون دریافت هیچ وام خارجی حاصل شد و لیبی را در وضعیت بدون بدهی عمومی نگه داشت. افزون بر این، نرخ سواد کشور از ۱۰٪ به ۹۰٪ افزایش یافت، امید به زندگی از ۵۷ به ۷۷ سال رسید، برای کارگران مهاجر فرصت‌های اشتغال ایجاد شد، و نظام‌های رفاهی برقرار گردید که امکان دسترسی به آموزش رایگان، بهداشت رایگان و کمک مالی برای مسکن را فراهم می‌کرد. طرح رود بزرگ دست‌ساز نیز ساخته شد تا دسترسی رایگان به آب شیرین را در بخش‌های گسترده‌ای از کشور ممکن سازد. همچنین حمایت مالی برای بورسیه‌های دانشگاهی و برنامه‌های اشتغال ارائه شد.

قذافی حداقل دستمزد را دو برابر کرد، کنترل‌های قانونی بر قیمت‌ها اعمال نمود و کاهش اجباری اجاره‌بها بین ۳۰ تا ۴۰ درصد را اجرا کرد. او همچنین قصد داشت با محدودیت‌های سخت اجتماعی که رژیم پیشین بر زنان تحمیل کرده بود مقابله کند و با تأسیس تشکیلات زنان انقلابی اصلاحات را تشویق کرد. در سال ۱۹۷۰ قانونی تصویب شد که برابری جنسیتی را تأیید می‌کرد و بر برابری دستمزد تأکید داشت. در ۱۹۷۱، قذافی از ایجاد اتحادیهٔ عمومی زنان لیبی حمایت کرد. در ۱۹۷۲ قانونی به تصویب رسید که ازدواج دختران زیر شانزده سال را جرم‌انگاری می‌کرد و رضایت زن را شرط لازم برای ازدواج می‌دانست.

قذافی در سال ۲۰۰۸ در چارچوب کارزار خود برای ایالات متحده آفریقا عنوان افتخاری «پادشاه پادشاهان آفریقا» را بر خود نهاد. تا اوایل دههٔ ۲۰۱۰، افزون بر تلاش برای ایفای نقش رهبری در اتحادیهٔ آفریقا، لیبی به‌عنوان کشوری دیده می‌شد که روابط نزدیک‌تری با ایتالیا — یکی از حاکمان استعمارگر پیشین خود — نسبت به هر کشور دیگر در اتحادیهٔ اروپا برقرار کرده است. به‌گزارش *[[اکونومیست]]*، بخش‌های شرقی کشور به‌دلیل نظریه‌های اقتصادی قذافی «ویران» شده بودند.

## منابع

*
رده:معمر قذافی