پارسی سره

[thumb|left|250px|پارسی سره با دبیرهٔ [نستعلیق]]

**پارسی سَره** یا **فارسی سره** گونه‌ای از زبان فارسی است که واژگان ناپارسی ندارد یا دارای کمینه‌ای (حداقل) از آن‌ها است. به شیوه‌ای که گرایش به کاربرد پارسی دارد، **سره‌گویی** و **سره‌نویسی**، یا **پارسی‌گویی** و **پارسی‌نویسی** میگویند.

زبان فارسی کنونی بازماندهٔ زبان کهنی است که در درازای تاریخ، واژگان بسیاری از زبان‌های دیگر وام گرفته و بسیاری از واژگانش فراموش شده‌اند؛ از این رو بخش بزرگی از دستور زبان فارسی کنونی و واژگان آن، ریشه در زبان‌های پارسی میانه و پارسی باستان دارد.

در چند هزار سال گذشته، زبان فارسی دچار دگرگونی‌های بسیاری بوده است که از چرایی‌های آن، بودن قومهای گوناگون، پیوند نزدیک با مردم کشورهای دیگر برآمده از گسترش ایران، تازش به ایران از سوی یونان تا هند، چیرگی عرب‌ها و حمله مغول به ایران بوده است.

این دگرگونیهای پیشینه‌ای در ایران، زمینه‌ساز دگرگونی‌های سیاسی و فرهنگی شده و پیرو آن با دگرگونی‌های زبانی، زبان فارسی فراز و فرودهای فراوانی را چشیده است. در پسِ این دگرگونی‌ها، همیشه دو گروه رویارویِ هم بوده‌اند: گروهی که پارسی را برتری می‌دادند و گرایش به پارسی‌نویسی داشتند و دوم، گروهی که گرایش به زبانهای دیگر داشته‌اند. این گرایش می‌توانست به زبان عربی، فرانسه‌ای یا انگلیسی بوده باشد. در آغاز پیدایش فارسی، این گروه به زبان عربی گرایش داشتند و امروزه در جامه‌ی پشتیبانی از زبان‌های اروپایی چهره می‌نمایند.

## دوران پیش از اسلام
گزینش و ساختن اصطلاح (یا به گفته‌ی پارسی‌گرای نامی اَدیب‌سلطانی «تَشْنیک-واژه»)، برای مفهومهای نیازین در ایران پیشینه‌ی دور و درازی دارد و دستکم به روزگار ساسانیان بازمی‌گردد. نوشته‌های بازمانده را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد: نوشته‌های فارسی میانه، نوشته‌های فارسی دری (فارسی کلاسیک) و نوشته‌های فارسی نوین. زبان فارسی میانه که به باور بسیاری از کارشناسان دنباله و رخ دگرگون‌یافته‌ی زبان فارسی باستان است، در زمان ساسانیان زبان بْه‌آیین (رسمی) ایران بوده و همه‌ی نوشته‌ها به این زبان نوشته میشد. به فرمان اردشیر و پسرش شاپور، کتابهای دوروثئوس، هرمس و بطلمیوس و کتاب‌های دیگر یونانی به فارسی میانه ترجمه شد و گمان می‌رود که برخی کتاب‌های دیگر در زمان شاپور اول ساسانی به فارسی میانه ترجمه شده بودند، ولی ترجمه‌ی بیشتر آثار فلسفی به گمان بسیار، در دوره‌ی خسرو انوشیروان و از زبان سریانی رخ داد. چنین کنش‌های دانش‌پایه، دانشمندان ایرانی را وامی‌داشت تا دست به واژه‌گزینی نیز بزنند که چند نمونه آنها در زیر می‌آید:
* Gēhān ī kōdak (کیهان کوچک)= micros kosmos
* Xrad dōsagīh (خرددوستی)= فلسفه= Philosophia
* Zamīg paymānīh (زمین‌پیمایی، زمین‌سنجی) = هندسه= Geometria.

## زمانه‌ی آغازین پس از اسلام
زبان پارسی، از آغاز چیرگی فرهنگ و زبان عربی، همواره با مشکل واژگان اندرآمده و موافقان و مخالفان روبه‌رو بوده است. در آغازِ رویارویی زبان فارسی و عربی، در میان پارسی‌زبانان، دو گرایش وجود داشت. گروهی فارسیگرا بودند و گروهی عربیگرا. فارسیگرایان که ابن سینا و جوزجانی و ناصرخسرو و افضل‌الدین کاشانی از برجستگان آنان بودند، بر این باور بودند که باید برای واژه‌های عربی و یونانی برابرهای فارسی برگزید. در برابر، عربیگرایان بودند که باورمند به وام‌گیری از زبان عربی بودند. در آن زمان این گرایش چیرگی یافت و فارسی برای چند سده به وامگیری گسترده از زبان عربی پرداخت. این گرایش مایه‌ی آن شد که فارسی‌زبانان به وامگیری خو بگیرند و شیوه‌ی هنجارین گردد. این عادت هنوز هم پابرجاست.

اگر کوشش کسانی چون فردوسی نبود، بیم آن می‌رفت که فارسی، این زبان هندو-اروپایی، از میان برود. نشانه‌هایی از اینگونه نوشته‌ها را میتوان در برخی از شاهکارهای پارسی یافت. در این شاهکارها، نشانه‌های سره‌گرایی آشکارا دیده می‌شود. شاهنامهٔ فردوسی، نمونه‌ای هویدا است از گرایش سره‌نویسانه. فردوسی به باور بسیاری از دانشوران، آگاهانه از وام‌واژه‌ها پرهیخته است و کوشیده از واژه‌های بیگانه بهره نجوید. ادوارد براون در این باره می‌گوید: "از سوی دیگر سنجش میان شاهنامه و دیگر سرایندگانی که در این روزگار می‌زیسته‌اند و با فردوسی هم‌روزگارند، نشان می‌دهد که شمار وام‌واژه‌های شاهنامه بسیار کمتر از دیوانهای دیگر است. میتوان شاهنامه را با دیوان منوچهری، عنصری یا هر سراینده دیگری سنجید. از این سنجشگری به خوبی دریافتنی است که فردوسی آگاهانه و خودخواسته، از بکاربردن واژه‌های بیگانه خودداری کرده است. فردوسی کوشش بسیار کرده که در تا جای شایا (ممکن)، واژه‌های عربی را در شاهنامه بکار نبندد." دربارهٔ پیشگفتار شاهنامهٔ ابومنصوری نیز دیدگاهِ ملک‌الشعرای بهار آن است که گویا نگارنده آگاهانه و خودخواستگانه از آوردن واژگان عربی خودداری کرده است.

برخی از نخستین کتابهایی که در فرجامین روزگاران سده چهارم هجری به زبان فارسی دری نوشته شدند، دانش‌کتابها بودند و در سدهٔ پنجم کتابهای دانش‌پایه‌ی بسیاری به زبان فارسی نوشته شده بود. ابن سینا و ابوریحان بیرونی کتابهایی به زبان فارسی نوشتند که در آنها واژه‌های دانش‌مایه فارسی بسیاری ساخته شده است. از آنها می‌توان دانشنامه علائی، نگاشتهٔ ابن‌ سینا را نام برد.

## سره‌نگاری هم‌اکنون
از سده‌ی سیزدهم هجری، جنبشی در ایران آغاز شد که پالایش پارسی را از واژگان، اصطلاحها و تعبیرهای بیگانه، بویژه عربی شایسته میشمرد و روا میداشت. این جنبش از زمان پادشاهی ناصرالدین شاه (۱۲۶۴–۱۳۱۳ق) آغاز شد و پس از چندی به ریخت جنبشی درآمد که تا اندازه‌ای، بر آگاهیهای پیشینه‌نگرانه و تندگرایی میهنی استوار بود. سره‌نویسی در سده‌ی سیزدهم هجری بدنبال ساده‌نویسی پدید آمد، که واکنشی در برابر نثر ساختگی و دشوار آن روزگار بود.

در زمانه‌ی نوین، در آغاز راه، زمانی که برخی از نخستین آموزگاران آموزشگاه دارالفنون دست‌بکار نگارش کتابهای دانش‌پایه‌ی فارسی شدند، هر جا به اصطلاحی دانشیک (علمی) یا فن تازه‌ای که در دانشهای پیشین نمود نداشت برمی‌خوردند، آن را به عربی برمی‌گرداندند یا اصل فرانسوی را به کار می‌بردند.

از نخستین کسانی که در دورهٔ معاصر دست به سره‌نویسی زد، جلال‌الدین میرزا قاجار فرزند فتحعلی‌شاه قاجار بود. وی کتاب تاریخ‌نگاری خود که «نامهٔ خسروان» نام داشت و اثری سه‌جلدی در تاریخ عمومی ایران است، را در فاصلهٔ میان سال‌های ۱۲۸۵ تا ۱۲۸۸ هجری قمری نگاشت. وی نامهٔ خسروان را به پارسی سره نگاشت. ولی در سال‌های آغازینِ سدهٔ بیستم میلادی کوشش‌های بسیاری برای وضع اصطلاح‌های نو و واژه‌های علمی فارسی آغاز شد، افراد و گروه‌های جداگانه‌ای دست‌به‌کار واژه‌گزینی شدند و جداگانه معادل‌های بسیاری برای واژه‌های علمی وضع کردند. در سال ۱۳۱۱ خورشیدی، در دارالمعلمین عالی انجمنی برای واژه‌گزینی علمی به سرپرستی دکتر عیسی صدیق و زیرنظر دکتر حسین گل گلاب و دکتر محمود حسابی بنا نهاده شد که برابرهایی برای ۳۰۰۰ اصطلاح علمی وضع کرد و بیشتر این برابرها از پذیرش همگانی برخوردار شد.

پیشنهاد پالایش زبان فارسی از عربی در نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم به دست گروه کوچکی از روشنفکران ناسیونالیست رومانتیک آغاز شد. نخستین تلاش سازمان‌یافته برای یافتن واژگان فارسی برای واژه‌های فنی نو، در آستانهٔ انقلاب مشروطه روی داد و به شکل‌گیری *مجلس آکادمی* انجامید که در سال ۱۲۸۲ش. (۱۹۰۳م) نشست‌های ماهانه برپا می‌کرد.

چند سازمان دیگر نیز که عمر کوتاهی داشتند و در دورهٔ سال‌های ۱۳۰۳ تا ۱۳۱۴ ش. (۱۹۲۴–۱۹۳۵ م) تشکیل شدند، به جست‌وجو برای واژگانِ فارسی به‌ویژه در پهنه‌های جدید نظامی و فنی ادامه دادند. این مهم به ابداع واژه‌های نامشخص بسیار و بحث‌های داغ به سود و ضد جنبش پالایش منجر شد.

## فرهنگستان زبان ایران
تلاش‌ها برای کاربرد واژه‌های فارسی پس از دیدار رضاشاه از ترکیه در ۱۳۱۳ خورشیدی (۱۹۳۴ میلادی) به اوج خود رسید و تحت‌تأثیر یک پروژهٔ همتا و مشابه از سوی آتاتورک قرار گرفت. در چنین شرایطی بود که فرهنگستان زبان ایران در سال ۱۳۱۴ خورشیدی با نوآوری محمدعلی فروغی نخست‌وزیر ایران بنیان‌گذاری شد و هدفش جایگزینی واژگان فارسی به‌جای عربی بود.

در جریان نوسازی ایران در دوران رضا شاه پهلوی، فرهنگستان ایران برای هماهنگ‌کردن کارِ واژه‌سازی تشکیل شد که مهم‌ترین دستاورد آن ساخت واژه‌هایی جایگزین برای واژه‌های بیگانه بود که امروزه بسیاری از آن‌ها در گفتار و نوشتار ایرانیان به‌کار می‌روند، مانند واژگان دانشگاه که برابر واژهٔ «university»، شهرداری که برابر واژهٔ «بَلَدیه» و هواپیما که برابر واژهٔ «طَیّاره» هستند.

در آغازِ کارِ فرهنگستان نخست، برخی از اهل قلم مخالفت‌هایی با واژه‌سازی کردند و حتی واژه‌های نوساخته را به ریشخند گرفتند، ولی فرهنگستان زبان فارسی به کار خود ادامه داد و واژه‌هایی ساخت که هم‌اکنون در جامعهٔ فارسی‌زبان ایران رواگیده شده‌اند، برای نمونه: بازداشت، کودکستان، شهرداری، دادگاه، دادستان، نمایشگاه، خزه، گرده‌افشانی، فرودگاه و هزاران واژهٔ دیگر.

فرهنگستان اول در جریان شش سال تکاپوی خود تا سال ۱۳۲۰ خورشیدی بیش از ۳۵۰۰ واژه، از جمله نام مکان‌ها را هویدا کرد.

پس از یک مرحلهٔ طولانی تعطیلی که با برکناری رضاشاه در ۱۳۲۰ خ. آغاز شد، فرهنگستان زبان در سال ۱۳۴۹ خ. به ریاست صادق کیا دوباره کار خود را آغاز کرد. کیا که شاگرد ذبیح‌الله بهروز بود، یکی از هواداران سرسخت پالایش زبان پارسی از عربی به‌شمار می‌رفت. فرهنگستان دوم تا زمان انقلاب ۱۳۵۷، ۱۴۷۰ واژهٔ فنی را گردآوری و تصویب کرد. در این دوره، عواملی سبب افزایش سره‌گرایی شد که می‌توان به عوامل زیر اشاره کرد:
* نقش دولت در تشدید ملی‌گرایی
* باستان‌گرایی و روی آوردن به افتخارات گذشته
* عرب‌ستیزی افراطی
* علاقهٔ افراطی به زبان فارسی.

در سال ۱۳۹۰ خورشیدی حدود پنجاه گروه ویژستارانه واژه‌گزینی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی (فرهنگستان سوم) کنشگری داشتند و از زمان انقلاب ۱۳۵۷ تا کنون بیش از ۳۵ هزار برابر فارسی برای واژه‌های بیگانه به تصویب رسید که در بیش از هشت دفتر پراکنش یافته است.

## سره‌نویسی از دیدگاه صاحب‌نظران
سَره‌نویسی و سَره‌گرایی، همراهان و مخالفان خود را داشته و دارد، که در اینجا به‌شماری از آنان اشاره شده است:

### دیدگاه همسویان
همسویان سره‌نویسی بر این باورند که همین سره‌گرایی‌ست که مانع از نابودی زبان پارسی در دوران پس از تازش اقوام بیگانه شده است، وگرنه زبان فارسی شکست‌خوردهٔ زبان مهاجمان می‌شد.
* میرجلال‌الدین کزازی از پیشروان سره‌گرایی بر این باور است:
* فریده رازی نویسندهٔ معاصر و نویسندهٔ فرهنگ واژه‌های فارسی سره بر این باور است:
او نسبت به کسانی که سره‌گرایی و پاکسازی واژگانِ بیگانه را موجب لاغری زبان می‌دانند، بر این باور است:

### دیدگاه مخالفان
مخالفان خالص‌سازی زبان معتقدند که هیچ زبانی — جز زبان‌های ابتدایی — خالص نیست. زبان فارسی و دیگر زبان‌های فرهنگی و علمی، هیچ‌گاه خالص نبوده‌اند که اکنون عده‌ای سعی کنند به‌شکل تحمیلی و با واژگانِ خودساخته که در تاریخ زبان وجود نداشته، آن را خالصِ محض کنند. هیچ پروژهٔ مخربی بهتر از خالص‌گردانی کورکورانه منجر به نابودی یک هویت نخواهد شد. به عبارت دیگر، تلاش برای خالص کردنِ کامل زبان (که عملاً ممکن نیست)، منجر به نابودی زبان می‌شود و نه واژگان دخیل در آن.
* داریوش آشوری می‌گوید:

اگرچه برخی نیز یکسره با هرگونه سره‌گرایی و دگرگردانی در زبان مخالف‌اند. همچون پرویز ناتل خانلری و بویژه علامه علی‌اکبر دهخدا:
* پرویز ناتل خانلری می‌نویسد:

* علامه علی‌اکبر دهخدا می‌نویسد:

محمدتقی بهار نیز در جلد سوم از کتاب سبک‌شناسی، سره‌نویسی را نکوهیده و آن را انحرافی در نثر فارسی دانسته است:

### دیدگاه میانه‌رُو
سره‌گرایان باورمندند که سره‌نویسی یا سره‌سازی با گوناگونی زبانی در جهان مشکلی ندارد و اینکه در سره‌گرایی کوشیده می‌شود تا از بکارگیری واژگان دیگر زبان‌ها پرهیز شود، به معنای دشمنی با ملت‌های دیگر و زبانشان نیست، زیرا هر زبانی در جای خود بسیار ارزشمند است و گویشوران این زبان‌ها نیز باید بر توانمندسازی زبان خود و زدودن آسیب‌هایی که به آن زبان رسیده است، کوشا باشند.

همواره باید کوشید که گفتار و نوشتاری ساده، زیبا و شیوا، مردم بیشتری را به سوی سره‌گرایی کشید. یکی از خرده‌هایی که به سره‌گرایی گرفته می‌شود این است که برای مردم کوچه و بازار و مردمی که با واژگان سره آشنایی ندارند و اندریافت گفتار و نوشتار سره کمی دشوار است. بزرگ‌ترین آسیب به سره‌گرایی زمانی است که گفتار و نوشتار، ناشیوا و نارسا و پر از واژگان ناآشنا که با آهنگ سخن نیز همخوانی ندارند باشد که با خود دلسردی و دلزدگی می‌آورند و مایهٔ واپس زدن پارسی سره از سوی مردم می‌شود. گفتار و نوشتار سره باید همراه با زیبایی، استواری، شیوایی و رسایی باشد. سره‌گویی تنها این نیست که واژه‌های بیگانه را با برابرهای پارسی آن جایگزین کرد، در سره‌گویی باید بهترین واژه‌ای را از میان برابرهای پارسی برگزید که با آهنگ و سامه نوشته همخوانی داشته باشد. دیگر آنکه در سره‌گویی گاه نمی‌توان تنها به‌سادگی واژه را جایگزین کرد، گاهی باید ساختار آن گزاره (~جمله) دگرگونی یابد و به ساختار پارسی درآید. اینها همگی از نیازه‌های سره‌گرایی کارشناسانه و هنرمندانه است و نیازمند ورزیدن توان واژه‌شناسانه و واژه‌گزین کاربر است.

برای اینکه یک نوشته‌ی آمیخته به واژگان بیگانه، در پارسی امروزین را به پارسی سره‌ای شیوا و رسا بازگرداند، نیاز است تا سه گام پیموده شود:
* گام نخست، بازگرداندن به پارسی پالوده (کاربرد واژگان پارسی آشنا)،
* گام دوم، سره‌سازی (جایگزینی واژه‌های سره)،
* گام سوم، شیواسازی (ویرایش ساختار دستوری برای رسایی و زیبایی).

امروزه دیگر نمی‌توان سره‌گرایان را تنها در دو گروه همداستان (موافق) و جدداستان (مخالف) جای داد، که این گفتمان دارای گستره‌ای گسترده‌ از کاربران، نویسندگان و گویندگان گشته است. برخی سره‌گرایان میکوشند تا با شیوهٔ سره‌نویسی آرام و انعطاف‌پذیر، با نگهداری واژگان بیگانه روایافته، نگهداری ساختار زبان فارسی و نیز کاربرد اندک‌اندک واژگان پارسی، به‌آرامی به سوی سره‌نویسی بروند. این شیوه‌ی انعطاف‌پذیر دارای دامنه‌ی گسترده‌ای در میان دانشمندان و کارشناسان ایرانی در رشته‌های گوناگون، و مجله‌های دانش‌پایه‌ی کشور و سازمان‌ها و نهادها است؛ به‌گونه‌ای که در برخی از اینها سره‌نویسی ناچیز ولی در برخی دیگر بسیار چشمگیر است. همچنین این موضوع را می‌توان آشکارا در شیوهٔ گزینش واژگان تخصصی تصویب‌شده در فرهنگستان زبان و ادب فارسی که برای رشته‌های مختلف در قالب کتابی جداگانه به چاپ رسیده است، به چشم دید.

## فرهنگهای فارسی سره
### پارسی بگوییم تازی نگوییم
*پارسی بگوییم تازی نگوییم*، نام کتابی است نوشته‌ی حمید رمضانی که در سال ۱۳۹۳ به چاپ رسید.

### فرهنگ واژه‌های فارسی سره
*[[فرهنگ واژه‌های فارسی سره]]*، کتابی است که در آن به شناساندن واژه‌ها میپردازد؛ واژگانی فارسی که در گذشته به‌طور پیوسته در ادبیات نوشتاری و در فرهنگ‌های قدیم فارسی استفاده می‌شده، ولی در گذر زمان جای خود را به واژه‌های عربی داده‌اند. این واژه‌ها کاربرد کمتری در زبان گفتاری و نوشتاری پیدا کرده‌اند. در این کتاب هدف واژه‌سازی نیست، که خواسته، شناساندن واژه‌هایی است که رفته‌رفته فراموش شده یا کاربرد خود را از دست داده‌اند و کاربرد کمتری در زبان گفتاری و نوشتاری دارند.

### فرهنگِ فارسی سره‌ی محسن پاکروان
*فرهنگ فارسی سره* از محسن پاکروان، پس از ۳۶ سال بررسی و پژوهش، در فرهنگی بیست‌وچهار جلدی نگاشته و چاپ‌ شده است. در این فرهنگ کمابیش ۳۰۰هزار واژهٔ نوین فارسی ساخته شده است که همگی این واژگان، ریشه‌ای فارسی دارند.

## جُستارهای وابسته
* فهرست فرهنگ‌های لغت فارسی
* فرهنگ واژه‌های فارسی سره
* فهرست واژه‌های سره فارسی
* عربی در فارسی
* سره‌گرایی زبانی
* انگلیسی سره

## خاستگاهها (منبعها)

## پیوند به بیرون
* دردشناسی زبان فارسی
* کوشش‌های کسروی در پیراستن زبان فارسی
* انجمن نیمه دانش آموزی فارسی سره

رده:زبان فارسی