دهانه‌های ماه

180px|بندانگشتی|نمایی از یک چاله در ماه
یک **دهانه** یا **چالهٔ ماه**، یک گودال با کفی مسطح و دایره‌ای شکل در کرهٔ ماه است که با دیواره‌ای گرد محصور شده است. تقریباً تمامی چاه‌های ماه از نوع دهانه‌های برخوردی هستند که در واقع از برخورد شهاب‌سنگ‌ها به وجود آمده‌اند ولی دهانه‌های آتشفشانی نیز وجود دارد که کوچک‌تر و کمتر هستند. ۱۵۷۷ دهانه در ماه نام دانشمندان، مهندسان، کاشفان را روی خود دارند. ۳۱ مورد از این دهانه‌ها به نام زنان نامگذاری شده‌اند.

## آمار و ریخت‌شناسی
[180px|بندانگشتی|دهانهٔ [تئوفیلوس (دهانه)|تئوفیلوس]]

در سمتی از ماه که ما می‌توانیم ببینیم حدود ۳۰۰٬۰۰۰ چاله وجود دارد که حدود ۱ کیلومتر قطر دارند و سطح ماه با آن‌ها پوشیده شده است. چاله‌های بزرگ‌تری بین ۶۰ تا ۲۷۰ کیلومتر وجود دارد که سطح آن‌ها نسبتاً صاف است. گاهی با تابش نور خورشید می‌توان انحنای کرهٔ ماه را در داخل یک چاله تشخیص داد. درون چاله‌ها گاهی چاله‌های کوچک‌تری وجود دارد که بر اثر برخوردهای بعدی پدید آمده‌اند.

اگرچه بزرگ‌ترین چالهٔ ماه به بزرگی حدود ۶ تا ۸ درصد از بزرگ‌ترین برش از کرهٔ ماه است (قطر ماه: ۳٬۴۷۸ کیلومتر) ولی نخستین‌بار به احتمال زیاد این چاله از راه دور توسط گالیله در سال ۱۶۱۰ کشف شد. چاله‌ها هنگامی قابل رؤیت هستند که مرز شب و روز یا همان سایه‌مرز در ماه در کنار یکی از چاله‌ها قرار می‌گیرد و سایهٔ دیوارهٔ چاله به درون آن می‌افتد و به همین دلیل بزرگ‌تر دیده می‌شوند.

یکی از نمونه‌های معروف از آن‌ها یک دهانه به قطر تقریبی ۵ کیلومتر با یک دیوارهٔ بلند و تیز به طول ۱ کیلومتر و عمقی حدود ۱۰۰ متر پایین‌تر از سطح خارجی چاله می‌باشد. قطر ماه یک‌چهارم قطر زمین است به همین دلیل خمیدگی سطحی آن نسبت به زمین چهار برابر بیشتر است؛ دیواره‌ها از داخل اغلب به شکل تراس هستند و بین ۲۰ تا ۳۰ درجه خمیدگی دارند ولی در خارج ۲ تا ۳ بار صاف‌ترند. معمولاً در وسط چاله یک برآمدگی یا به عبارتی کوه که ناشی از برخورد است وجود دارد. البته باید گفت که تمام خصوصیات یک چاله در واقع به دینامیک شهاب‌سنگی بستگی دارد که آن چاله به‌وسیلهٔ برخورد آن به وجود آمده، فاکتورهایی مانند سرعت، زاویهٔ برخورد، شکل شهاب‌سنگ، بزرگی آن و غیره. محققان دانشگاه کرتین به تازگی همچنین در استرالیا با مطالعات خود بر روی بخش تاریک و دور ماه و با استفاده از مدل‌سازی رایانه‌ای از گرانش ماه و داده‌های توپوگرافی، دهانه‌های برخوردی را شناسایی کرده‌اند که در روش‌های دیگر قابل مشاهده نیستند. از تعداد ۲۸۰ دهانهٔ برخوردی کشف‌شده، ۶۶ دهانه از دید گرانشی و توپوگرافی قابل مشاهده هستند.

## پیدایش
می‌توان زمان پیدایش دهانه‌ها را آخرین بمباران سنگین ذکر کرد، همان زمانی که سیستم خورشیدی تشکیل شد و سیارک‌ها و اجرام کوچک به ماه و سیارات دیگر هجوم آوردند. زمانی که یک شهاب سنگ از فضا هجوم می‌آورد سرعتی بین ۱۰ تا ۷۰ کیلومتر بر ثانیه (۳۰ تا ۲۰۰ برابر سرعت گرانشی آزاد زمین). بر اثر این ضربه حدود ۱۰۰ متر در بستر کره مورد هجوم فرومی‌رود و این فقط چندین هزارم ثانیه به طول می‌انجامد در این حین تمامی نیروی جنبشی جرم برخوردکننده به گرما تبدیل شده و منفجر می‌شود و اجزای آن به صورت تکه‌های کوچک در اطراف گودالی که بر اثر برخورد به وجود آمده پراکنده می‌شوند و و در واقع به جزئی از دیوار اطراف سوراخ تبدیل می‌گردند. زمانی که یک جرم با سرعت زیاد با ماه برخورد می‌کند، سطح ماه یک نیروی بازگشتی به سمت بالا وارد می‌کند که این پدیده باعث به وجود آمدن کوه‌ها در مرکز برخی از دهانه‌ها است. این پدیده را به آسانی می‌توان بر روی آب وقتی که یک قطره به سطح آب برخورد می‌کند مشاهده کرد.

## طبقه‌بندی
بنا بر یک طبقه‌بندی توسط چارلز آ. وود  در سال ۱۹۷۸ چاله‌هایی که از لحاظ مادی فرسوده نشده‌اند به‌طور مثال بر اثر گدازه‌ها یا سیل، به پنج دستهٔ کلی تقسیم می‌شوند.

## نقشه‌برداری
نقشه‌برداری از کرهٔ ماه بسیار زودتر و در زمان اختراع تلسکوپ در سال ۱۶۱۰ آغاز شد و ورودی بود بر نشر تعداد زیادی نقشهٔ ماه و حدود ۱۸۰۰ اطلس ماه. اندازه‌گیری‌های مجازی ستاره شناسان از حدود ۱۸۷۰ توسط عکسبرداری‌های رصد خانه‌های بزرگ به خصوص رصد خانهٔ پاریس استفاده شد. اولین پروژهٔ اختصاصی برای ماه در سال ۱۹۶۶ توسط ناسا آغاز به کار کرد.

### موقعیت دهانه‌های اصلی
نقطهٔ قرمز روی تصویر موقعیت تقریبی دهانه‌های ذکر شده را بر روی ماه نشان می‌دهد.

Image:Location of lunar aristoteles crater.jpg|ارسطو
Image:Location of lunar bailly crater.jpg|بیلی
Image:Location of lunar crater clavius.jpg|کلویوس
Image:Location of lunar crater copernicus.jpg|کوپرنیکوس
Image:Location of lunar crater fra mauro.jpg|فرا مورو
Image:Location of lunar crater humboldt.jpg|هومبولدت
Image:Location of lunar crater janssen.jpg|یانسن
Image:Location of lunar crater langrenus.jpg|لنگرنوس
Image:Location of lunar crater longomontanus.jpg|لنگمنتنوس
Image:Location of lunar crater maginus.jpg|مگینوس
Image:Location of lunar crater metius.jpg|متیوس
Image:Location of lunar crater moretus.jpg|مرتوس
Image:Location of lunar crater petavius.jpg|پتویوس
Image:Location of lunar crater picard.jpg|پیکرد
Image:Location of lunar crater piccolomini.jpg|پیکلمینی
Image:Location of lunar crater pitatus.jpg|پیتاتوس
Image:Location of lunar crater plinius.jpg|پلینیوس
Image:Location of lunar crater rheita.jpg|رهیتا
Image:Location of lunar crater russell.jpg|راسل
Image:Location of lunar crater schickard.jpg|شیکارد
Image:Location of lunar crater seleucus.jpg|سلوکوس
Image:Location of lunar crater stadius.jpg|استدیوس
Image:Location of lunar crater stofler.jpg|استاوفلر
Image:Location of lunar crater thebit.jpg|قره
Image:Location of lunar crater theophilus.jpg|تئوفیلوس
Image:Lage des Mondkraters Tycho.jpg|براهه
Image:Location of lunar crater vendelinus.jpg|وندلینوس
Image:Location of lunar crater wargentin.jpg|ورگنتین


## جستارهای وابسته
* اجرام آسمانی
* تقویم قمری

## پیوند به بیرون
* دهانه‌های ماه
* اطلس مجازی ماه
* تاریخچه زمین‌شناسی ماه

## منابع


رده:دهانه‌های برخوردی
رده:ماه