استان پنجم

بندانگشتی|موقعیت استان پنجم در نقشه تقسیمات کشوری ایران
**استان پنجم** یکی از ۱۰ استان کشور ایران بود که در ۱۹ دی ۱۳۱۶ خورشیدی، با اصلاح قانون تقسیمات کشوری به مرکزیت شهر همدان تشکیل گردید. این استان شامل ۶ شهرستان ایلام، شاه آباد، کرمانشاهان، سنندج، ولایت ثلاث (ملایر، تویسرکان و نهاوند) و همدان بود.

استان کردستان در ۱۳۳۵، استان همدان در سال ۱۳۵۲ و استان ایلام در ۱۳۵۳ با نام استان‌های دوازدهم (کردستان)، سیزدهم (همدان) و شانزدهم (ایلام) از این استان جدا شدند و به عنوان استان‌های مستقل تشکیل شدند.

## شهرستان‌ها
شهرستان‌ها و ۳۲ بخش تابع آن‌ها در استان پنجم در زمان تأسیس در سال ۱۳۱۶ به صورت زیر بوده است:

## تغییرات در تقسیمات استان پنجم در سال ۱۳۲۱
* بر اساس مصوبهٔ ۵۲۲۶–۲۱/۷/۱۸ بخش سنقر از شهرستان سنندج جدا و به شهرستان کرمانشاهان ضمیمه شد.
* بر اساس مصوبهٔ ۱۲۲۷۸–۲۴/۷/۱ بخش قصر شیرین از شهرستان شاه‌آباد جدا و به شهرستان تبدیل شد.
* بر اساس مصوبهٔ ۲۴۴/۲۷۵–۲۵/۲/۳۱ شهرستان بیجار از استان چهارم جدا و به استان پنجم ضمیمه شد.
* بر اساس مصوبهٔ ۱۰۹۳۸–۲۵/۶/۱۴ بخش سقز که قبلاً تابع شهرستان مهاباد استان چهارم بود به شهرستان تبدیل شد و بخش بانه نیز که قبلاً تابع شهرستان مهاباد بود تابع شهرستان تازه‌تأسیس سقز گردید و به استان پنجم ضمیمه شد.
* بر اساس مصوبهٔ ۴۲۶۳۶–۲۵/۱۱/۱۴ بخش نهاوند از شهرستان ثلاث جدا و به شهرستانی جدید تابع استان پنجم تبدیل شد.
همچنین مرکز بخش ارکوازی به سومار منتقل و به‌همراه دهستان بولی بخش تابع شهرستان قصر شیرین گردید و به نام بخش سومار خوانده می‌شد. سرپل ذهاب نیز به یکی از بخش‌های تابع شهرستان قصر شیرین تبدیل شد.

پس از این تغییرات در سال ۱۳۲۱ شهرستان‌های استان پنجم و بخش‌های تابعه آن‌ها به ۱۰ شهرستان و ۳۴ بخش به‌صورت زیر درآمد:

## تغییرات در تقسیمات استان پنجم تا آخر سال ۱۳۲۷
تا آخر سال ۱۳۲۷ تنها دو تغییر وچک در درون استان پنجم اتفاق افتاد؛ بخش ارکوازی ذیل شهرستان ایلام تشکیل شد و همچنین بخش تویسرکان از شهرستان ملایر جدا و به شهرستان جدیدی تابع استان پنجم تبدیل شد.

در سال ۱۳۲۹ بخش‌های زرین‌آباد، دره‌شهر، بدره و چرداول ذیل شهرستان ایلام تشکیل شد. بخش شاه‌آباد ذیل شهرستان شاه‌آباد به بخش حومه تغییر کرد و بخش باباجانی نیز ذیل این شهرستان تشکیل شد. بخش شراء پیشخور ذیل شهرستان همدان تشکیل شد. در شهرستان سنندج نیز بخش سنندج به بخش حومه تغییر کرد و بخش روانسر ذیل این شهرستان تشکیل شد. در همین زمان بود که بخش‌های بیجار، همدان، ملایر، ایلام، کرمانشاهان به «بخش مرکزی شهرستان» تغییر نام دادند.

## جدا شدن سه شهرستان و تغییر نام استان در ۱۳۳۵
در سال ۱۳۳۵ شهرستان‌های سنندج، سقز و بیجار از استان پنجم جدا شدند و استان کردستان را تشکیل دادند. در همین زمان نام استان‌ها از اعداد به نام‌های جغرافیایی تاریخی آن‌ها تغییر داده شد و استان پنجم نیز از همین زمان با نام *استان کرمانشاهان* نامگذاری شد. ۹ شهرستان و بخش‌های تابع آن در استان پنجم (کرمانشاهان) در پاییز ۱۳۳۵ که می‌توان آن را پایان کار استان پنجم دانست به شرح زیر بود:

تا سال ۱۳۴۵ همچنین در شهرستان ایلام تغییراتی به وجود آمد. بخش‌های حومه، زرین‌آباد، آبدانان و موسیان شهرستان دهلران را تشکیل دادند. همچنین بخش‌های حومه، صالح‌آباد و ارکوازی شهرستان مهران و بخش‌های حومه و دره‌شهر نیز شهرستان بدره را تشکیل دادند. این سه شهرستان تازه تأسیس به‌همراه شهرستان ایلام که در این زمان از بخش‌های حومه، چوار، ایوان و شیروان و چرداول تشکیل شده بود مجموعاً *فرمانداری کل ایلام و پشتکوه* را تشکیل دادند.
همچنین شهرستان‌های همدان (متشکل از بخش‌های حومه، اسدآباد، رزن، کبوترآهنگ، سیمینه‌رود و شراء و پیشخور)، ملایر (متشکل از بخش‌های حومه و سامن)، نهاوند (متشکل از بخش حومه) و تویسرکان (متشکل از بخش حومه) نیز به *فرمانداری کل همدان* تبدیل شدند.

در جلسهٔ مؤرخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۴۸ بنا به پیشنهاد شماره ۲۲۳۹۵/۱۰/۲۰۱۸۱/د مؤرخ ۴۸/۲/۱۲ وزارت کشور و به استناد تبصرهٔ ۲ از مادهٔ ۲ قانون تقسیمات کشور مصوب آبان ۱۳۱۶، در منطقهٔ خزل شهرستان نهاوند به بخش تبدیل شد و با تأسیس بخشداری در آن، شهرستان نهاوند به دو بخش حومه وو خزل تقسیم شد.

بر اساس مصوبهٔ ۲۴۰۰–۳۳/م در تاریخ ۹ مهر ۱۳۵۲ فرمانداری کل همدان از استان کرمانشاه جدا شده و به استان همدان تبدیل شد.

همچنین در تاریخ ۱۸ فروردین ۱۳۵۳ نیز فرمانداری کل ایلام از استان کرمانشاه جدا و به استان ایلام تبدیل شد.

## جستارهای وابسته
* پیشینه تقسیمات کشوری ایران
* جغرافیای تاریخی ایران
* تقسیمات کشوری در ایران

## منابع
*  تاریخچه تقسیمات کشوری در ایران، ص ۵ 

رده:استان‌های پیشین ایران
رده:تاریخ استان ایلام
رده:تاریخ استان کردستان
رده:تاریخ استان کرمانشاه
رده:تاریخ استان لرستان
رده:تاریخ استان همدان
رده:جغرافیای تاریخی استان کرمانشاه
رده:جغرافیای تاریخی ایران