سنگ‌نگاره‌های یازیلی چای

**سنگ‌نگاره‌های یازلی چای** مجموعه‌ای از سنگ‌نگاره‌های واقع در شمال‌غرب روستای **دربر** از توابع دهستان رودبار در شهرستان تفرش است. این مجموعه بر روی دیواره‌های آهکی تنگهٔ یازلی چای و در ارتفاع حدود **۱۹۰۰ متر** از سطح دریا قرار گرفته و یکی از مهم‌ترین محوطه‌های هنر صخره‌ای در ایران در استان مرکزی به‌شمار می‌رود.

این مجموعه در مسیرهای راه‌های مال‌رو و مسیرهای سنتی کوچ قرار داشته و نگاره‌ها احتمالاً توسط **شکارچیان** و **جوامع کوچ‌رو** در دوره‌های مختلف تاریخی ایجاد شده‌اند.

## موقعیت
این محوطه در مختصات **۳۴°۵۴′۴۵″ شمالی** و **۴۹°۵۲′۰۷″ شرقی** واقع شده است. سنگ‌های محل نقش‌ها از جنس آهک بوده و بستر طبیعی مناسبی برای کنده‌کاری ایجاد کرده‌اند.

## ویژگی‌های کلی نقوش
در یازلی چای حدود **۷۰ نقش** شناسایی شده است که شامل نقوش **حیوانی، انسانی، هندسی و نمادین** است. شیوهٔ اجرای نقش‌ها اغلب به‌صورت **کوبشی** و **خراشی** است و هیچ نگارکنده رنگین در این مجموعه دیده نمی‌شود. در بسیاری نقاط، نقوش تازه‌تر روی نقوش کهن‌تر افتاده‌اند و باعث محو نسبی لایه‌های اولیه شده‌اند.

## نقوش حیوانی
بیشترین گروه از نگاره‌ها مربوط به بز کوهی است و در چند سبک به‌چشم می‌خورد:
* بزهای با **بدن توخالی** و شکم نیم‌دایره  
* بزهای **خطی و مشبک** همراه با دایره‌های چندقسمتی  
* بزهای **خراشیدهٔ ظریف** با خطوط نازک (از جمله نمونهٔ شش‌پا)  
* بزهای کوبشی زمخت و فاقد جزئیات  

سبک ترسیم این بزها با نمونه‌های محوطه‌های فراهان، جنوب قزوین، لرستان و زنجان شباهت دارد.

## نقوش انسانی
نقوش انسانی سهم کمی دارند و اغلب به‌صورت **استیلیزه** و خلاصه‌شده ترسیم شده‌اند. برخی از آنها پیکرهٔ **زنان** را نشان می‌دهد و در یک نمونه، جزئیات موی سر نیز دیده می‌شود. این سبک با نمونه‌های فراهان و سونگون مشابهت دارد.

## نقوش هندسی و نمادین
نقوش این بخش تنوع قابل توجهی دارند و شامل موارد زیر می‌شوند:
* دایره‌های چهارقسمتی و شش‌قسمتی  
* مربع‌های دو و چهار قسمتی  
* دایره‌های دارای علامت **T**  
* نقوش گل‌مانند  
* سواستیکا  
* نقش ‘‘پنجۀ دست’’ به‌صورت منفی  

این تنوع نقوش هندسی، یازلی چای را به یکی از غنی‌ترین محوطه‌های مرکز ایران تبدیل کرده است.

## روش ایجاد نقش‌ها
نقوش با دو روش اصلی ایجاد شده‌اند:
* **کوبش** با ابزار سنگی یا فلزی  
* **خراش** و سایش برای خطوط ظریف  

هیچ‌گونه رنگ‌گذاری در این محوطه مشاهده نشده و اثر ابزارها همچنان در اطراف نقوش قابل تشخیص است.

## پژوهش‌های جدید
یک بررسی دانشگاهی در سال **۱۴۰۳** با عنوان «تحلیل معنایی هنر صخره‌ای در روستاهای معین‌آباد، دربر، هفتان و قلعه گندم‌کوه شهرستان تفرش» به مطالعهٔ محوطه‌های نزدیک به یازلی چای از جمله **قلعه گندم‌کوه** پرداخت.

این پژوهش با استفاده از **روش پیمایشی** و **مولاژبرداری**، نگاره‌ها را مستندسازی کرد و نتایج اصلی آن چنین است:
* اغلب نقوش از نوع **کنده‌نگاره (Petroglyph)** هستند.  
* شیوهٔ ایجاد آنها **کوبشی کم‌عمق** است.  
* نقش‌ها عمدتاً بر روی سنگ‌های **آذرین** نزدیک به منابع آب و گذرگاه‌های مال‌رو ایجاد شده‌اند.  
* با اتکا به تحلیل معنایی، **دورهٔ ساسانی** به عنوان بازهٔ احتمالی خلق آثار پیشنهاد شده است.  
* خالقان نقوش احتمالاً **جوامع کوچ‌رو و گله‌دار** بوده‌اند، زیرا این محوطه‌ها در مسیرهای کوچ قرار داشته‌اند.  
* **۷۸٪** نقوش مربوط به حیوانات ـ به‌ویژه بز کوهی ـ است.  
* نقوش انسانی تنها **۳٪** از کل نقش‌ها را تشکیل می‌دهند.  

یافته‌های این تحقیق به‌طور غیرمستقیم می‌تواند در فهم بهتر محوطهٔ یازلی چای نیز مؤثر باشد.

## گاهنگاری
به‌دلیل نبود عناصر تاریخ‌گذار مستقیم مانند کتیبه، سوارکار یا سلاح، تاریخ‌گذاری مطلق ممکن نیست.  
بااین‌حال:
* مقایسهٔ سبک بزهای هاشورزده و نگاره‌های منفی، آنها را در **هزارۀ اول پیش از میلاد** قرار می‌دهد.  
* برخی نقوش انسانی و هندسی ممکن است متعلق به دورهٔ **پیش از تاریخ** تا عصر آهن باشند.  
* پژوهش ۱۴۰۳ احتمال **دورهٔ ساسانی** را نیز مطرح کرده است.  

این داده‌ها نشان می‌دهد که محوطه در چند دورهٔ متفاوت مورد استفاده قرار گرفته است.

## اهمیت باستان‌شناختی
سنگ‌نگاره‌های یازلی چای از نظر تنوع نقوش، حضور گستردهٔ نمادهای هندسی، و قرارگیری در مسیرهای کوچ‌روان، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های سنگ‌نگاره های ایران در مرکز کشور محسوب می‌شود. این مجموعه بازتابی از **باورها و آیین‌ها**, **الگوهای شکار**, و **شیوه‌های زیست کوچ‌نشینان** در گذشته‌های دور است.

## جستارهای وابسته
* فهرست آثار ملی ایران
* سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری

## منابع

رده:سنگ‌نگاره‌های تاریخی ایران
رده:سنگ‌نگاره‌های تاریخی شهرستان تفرش
رده:آثار هزاره ۳ (پیش از میلاد) در شهرستان تفرش