خاندان مکابی

**خاندان مکابی** یا **مکابیان** ()، همچنین تلفظ **Machabees** (، مَخَبیم؛  یا ، ;  یا ; ، ) نام خاندانی از یهود که در یهودیه بر سلوکیان شوریدند و پادشاهی حشمونی را پایه‌ ریختند. آنان از ۱۶۴ تا ۶۳ پیش از میلاد بر سر کار بودند. مکابیان توانستند مرزهای سرزمین موعود را گسترش دهند، یهودیت را دوباره دین رسمی کشورشان کنند و جلو پیشروی هلنیسم و یهودیت هلنیستی را بگیرند.
یکی از توضیحات در مورد ریشه این لغت که آن را به رسمیت شناختن، کلمه آرامی *maqqəḇa* به معنی «چکش»، می‌باشد؛ که از خشونت یهودا مکابی در نبرد، گرفته شده‌ است.

## ریشه‌ نام
نام «مکابی» اغلب به‌عنوان مترادفی برای تمام سلسله‌ حشمونیان  به کار می‌رود، اما «مکابیان» در معنای دقیق، تنها شامل یهودا مکابی و چهار برادر او بودند. نام «مکابی» در اصل لقب شخصی یهودا بود و نسل‌های بعدی از تبار مستقیم او نبودند. یکی از توضیحات در مورد ریشه‌ی این نام آن است که از واژه‌ی آرامی *maqqəḇa* به معنای «چکش» گرفته شده، که اشاره دارد به شدت و قدرت یهودا در میدان نبرد.
بندانگشتی|یهودا مکابی

توضیح سنتی یهودیان این است که «مکابی» (عبری: מכבים *Makkabi*) سرواژه‌ای است از آیه‌ای از تورات که شعار جنگی مکابیان بود: «می کاموخا باالیم یهوه» (*Mi kamocha ba'elim YHWH*) به معنای «ای خدا! چه کسی در میان نیروهای آسمانی چون توست؟» همچنین گفته می‌شود که این واژه سرواژه‌ای است از عبارت «متیتیاهو هاکوهن بن یوحنان» (مَتّیاس کاهن، پسر یوحنا). آیه‌ی متناظر در تورات، خروج ۱۵:۱۱ — سرود موسی و فرزندان اسرائیل در کنار دریا — به واژه‌ی *elim* اشاره دارد، که مفهومی زمینی از نیروهای طبیعی، قدرت آسمانی، جنگ و قدرت‌های حکومتی دارد. پژوهشگر و شاعر آرون کامیـنکا استدلال می‌کند که این نام در واقع تحریفی از نام «ماخبنای» است، که یکی از جنگجویان نیرومند در سپاه پادشاه داوود بود.

## پیش زمینه
در سده‌ی دوم پیش از میلاد، یهودیه میان دو پادشاهیِ بطلمیوسی (با مرکزیت در مصر) و سلوکی (با مرکزیت در سوریه) قرار داشت؛ دو سلسله‌ای که پس از مرگ اسکندر مقدونی شکل گرفته بودند. یهودیه در آغاز زیر فرمانروایی بطلمیوسیان بود، اما حدود سال ۱۹۷ پیش از میلاد، پس از نبرد پانیوم و در جریان جنگ پنجم سوری، به دست سلوکیان افتاد. در آن دوران، یهودیه تحت تأثیر روند «هلنیزه شدن» (پذیرش فرهنگ یونانی) قرار گرفته بود که از زمان اسکندر آغاز شده بود. برخی از یهودیان، به‌ویژه طبقه‌ی شهریِ اشراف، از جمله خاندان توبیاد، تمایل داشتند از شریعت یهودی دست بردارند و شیوه‌ی زندگی یونانی را در پیش گیرند. به گفته‌ی تاریخ‌نگار «ویکتور چرکیکوور»، انگیزه‌ی اصلی خاندان توبیاد از گرایش به فرهنگ یونانی، اقتصادی و سیاسی بود. یهودیانِ هلنیزه‌شده در اورشلیم ورزشگاهی (ژیمنازیوم) ساختند، در بازی‌های بین‌المللی یونانی شرکت کردند، «نشانه‌های ختنه‌ی خود را زدودند و پیمان مقدس را انکار کردند».

زمانی که «آنتیوخوس چهارم اِپیفانِس» در سال ۱۷۵ پیش از میلاد به سلطنت امپراتوری سلوکی رسید، «اُنیاس سوم» منصب کاهن اعظم را در اورشلیم در اختیار داشت. برای آنتیوخوس، کاهن اعظم چیزی بیش از یک فرماندار محلی در قلمرو او نبود، فردی که می‌توانست هر زمان بخواهد او را منصوب یا برکنار کند؛ در حالی‌که یهودیان، مقام کاهن اعظم را منصبی الهی می‌دانستند.  «یاسون»، برادر اُنیاس، با پرداخت رشوه به آنتیوخوس، خود را به جای برادرش به مقام کاهن اعظم رساند. او نظام تئوکراتیک سنتی را لغو کرد و از آنتیوخوس اجازه گرفت تا اورشلیم را به شهری یونانی (پولیس) به نام «آنتیوخ» تبدیل کند. پس از او، «منلاوس» با پرداخت رشوه به آنتیوخوس، جای یاسون را گرفت و به مقام کاهن اعظم منصوب شد. منلاوس دستور قتل اُنیاس را داد. برادر او، «لِسیمَخوس»، ظروف مقدس معبد را دزدید و این ماجرا شورش‌هایی را برانگیخت که در جریان آن لِسیمَخوس کشته شد.

منلاوس به اتهام قتل اُنیاس دستگیر و در برابر آنتیوخوس محاکمه شد، اما با پرداخت رشوه از مجازات گریخت. در ادامه، یاسون منلاوس را بیرون راند و بار دیگر کاهن اعظم شد. در سال ۱۶۸ پیش از میلاد، آنتیوخوس به معبد یورش برد، اورشلیم را مورد حمله قرار داد و «زنان و کودکان را به اسارت برد.» از این زمان به بعد، آنتیوخوس سیاستی سخت‌گیرانه و پرشور در جهت هلنیزه‌کردن سرزمین‌های تابع سلوکی، از جمله «کوئله سوریه» و «فنیقیه» در پیش گرفت.
بندانگشتی|چهره مکابیان به دیدگاه ملت یهود در قرن بیستم.

نویسندهٔ «سفر مکابیان اوّلِ» قیام مکابی را خیزشی از سوی یهودیان پارسا علیه پادشاه سلوکی—که کوشیده بود دین آنان را ریشه‌کن کند—و نیز علیه یهودیانی که از او حمایت می‌کردند، تلقی می‌کند. نویسندهٔ «سفر مکابیان دومِ» این منازعه را نبردی میان «یهودیت» و «هلنیسم» می‌نمایاند؛ مفاهیمی که خود او وضع کرده است. بیشتر پژوهشگران معاصر بر این باورند که آنتیوخوس پادشاه در واکنش به جنگی داخلی میان یهودیان سنت‌گرا در روستاهای یهودیه و یهودیان هلنیزه‌شده در اورشلیم دست به اقدام زد، هرچند واکنش او—یعنی آزار و تعقیب سنت‌گرایان دینی—در عهد باستان نامتعارف بود و محرّک مستقیم قیام شد. به گفتهٔ «جوزف پی. شولتس»، پژوهش امروز «قیام مکابیان را کمتر شورشی علیه ستم بیگانه و بیشتر جنگی داخلی میان جناح‌های ارتدوکس و اصلاح‌طلب در اردوگاه یهودی» می‌داند، اما «جان جی. کالینز» می‌نویسد گرچه جنگ داخلی میان رهبران یهودی به سیاست‌های نوین پادشاه انجامید، نادرست است که قیام را صرفاً منازعه‌ای میان هلنیسم و یهودیت ببینیم؛ زیرا «قیام نه از رهگذر ورود آداب یونانی (نمونه‌اش ساخت ژیمنازیوم) بلکه به‌سبب آزار کسانی برانگیخته شد که با ختنه کردن فرزندانشان و خودداری از خوردن گوشت خوک، احکام تورات را به‌جا می‌آوردند.»

در کشمکش بر سر منصب کاهنِ اعظم، سنت‌گرایانی با نام‌های عبری/آرامی مانند اُنیاس با هلنی‌گرایانی با نام‌های یونانی مانند یاسون و منلاوس رویارو شدند. برخی پژوهشگران به عوامل اجتماعی و اقتصادی در این منازعه اشاره می‌کنند.  آنچه به‌صورت جنگ داخلی آغاز شده بود، هنگامی رنگ و بوی یورش به خود گرفت که پادشاهیِ هلنیستیِ سوریه در کنار یهودیانِ هلنیزه‌شده علیه سنت‌گرایان ایستاد. با تشدید درگیری، آنتیوخوس اعمال سنت‌گرایان را ممنوع کرد و بدین‌سان، برخلاف رویهٔ متعارف سلوکیان، دینِ یک قوم را به‌طور کامل منع نمود. انگیزه‌های آنتیوخوس همچنان نامشخص است: شاید از برکناریِ منصوبِ خود، منلاوس، خشمگین شده بود، یا—با تشویق گروهی از هلنی‌گرایانِ رادیکال در میان یهودیان—شاید در واکنش به قیامِ یهودیانِ مغرور که نیروی خود را از معبد و تورات می‌گرفت، اقدام کرد. شماری دیگر از پژوهشگران استدلال می‌کنند که هرچند این خیزش در آغاز شورشی مذهبی بود، به‌تدریج به جنگی برای رهاییِ ملی دگرگون شد.

بر پایهٔ «مکابیانِ اوّل»، آنتیوخوس بسیاری از رسوم دینیِ سنتیِ یهودیان و سامریان را ممنوع کرد: نگهداریِ تورات را جرمِ مستوجبِ اعدام اعلام نمود و نسخه‌هایی را که می‌یافت سوزاند؛ شبات‌ها و اعیاد را قدغن کرد؛ ختنه را غیرقانونی اعلام کرد و مادرانی را که نوزادانشان را ختنه می‌کردند همراه با خاندانشان کُشتند؛ و قربانیِ آیینیِ سنتیِ یهودی را نیز ممنوع ساخت. گفته می‌شد که بتی از «زئوسِ اُلمپی» بر مذبحِ معبد نهاده شد و بنی‌اسرائیل برای خدایان یونانی مذبح‌هایی برپا کردند و بر آن‌ها حیوانات «نجس» قربانی نمودند.

بر پایهٔ اندیشهٔ حسیدی، هدف اصلی آنتیوخوس چنین توضیح می‌شود: او با این‌که یهودیان فرهنگ یهودیت را حفظ کنند مخالفتی نداشت؛ مقصودش این بود که احکام تورات  را که منطقی نبودند و صرفاً به‌سبب فرمان خدا انجام می‌شدند، ریشه‌کن کند. اما وقتی دید حتی فرامینِ منطقی/عقلانی و فرهنگیِ تورات نیز به شیوه‌ای فراتر از منطق به‌جا آورده می‌شوند، آنگاه با یهودیت در تمامیتش مخالفت کرد.

## قیام و شورش
در روایتِ «مکابیانِ اوّل»، پس از آن‌که آنتیوخوس فرمان‌های منع‌کنندهٔ مناسک دینی یهود را صادر کرد، کاهنی یهودی از مودعین به نام «متّتیاهوِ حَسمونی / متاتیاس» با خودداری از پرستش خدایان یونانی، جرقهٔ شورش علیه امپراتوری سلوکی را زد. متّتیاهو یهودیِ هلنیستی را که پیش آمد تا به‌جای او برای بتی قربانی کند کُشت. او و پنج پسرش به بیابان یهودیه گریختند. پس از مرگ متّتیاهو، حدود یک سال بعد در ۱۶۶ پیش از میلاد، پسرش «یهودا مکابی» سپاهی از مخالفان یهودی را در جنگ‌های چریکی به پیروزی بر سلوکیان رهبری کرد؛ جنگی که در آغاز متوجه یهودیانِ هلنی‌گرا—که شمارشان بسیار بود—بود. مکابیان مذبح‌های بت‌پرستانه را در روستاها ویران کردند، پسران را ختنه نمودند و بسیاری از یهودیان را به زندگیِ پنهانی و غیرقانونی کشاندند. ازاین‌رو یکی از تبیین‌ها برای نام «مکابیان» آن را برگرفته از واژهٔ آرامیِ «چکش» می‌داند، زیرا آنان «چکش‌وار بر دشمنان خود ضربه می‌زدند».
بندانگشتی|جشن حنوکا در اورشلیم

این قیام شامل نبردهای بسیاری بود و نیروهای مکابی به‌سبب استفاده از تاکتیک‌های چریکی نزد ارتش سلوکی شهرت یافتند. پس از پیروزی، مکابیان با ظفر به اورشلیم درآمدند و معبد را به‌طور آیینی تطهیر کردند، عبادت سنتی یهودی را در آن از نو برپا داشتند و یوناتانِ مکابی را به مقام کاهنِ اعظم گماشتند. ارتش بزرگی از سوی سلوکیان برای سرکوب قیام اعزام شد، اما با مرگ آنتیوخوس چهارم به سوریه بازگشت. فرماندهٔ آن، لیسیاس، که گرفتار امور داخلی سلوکیان بود، با سازشی سیاسی موافقت کرد که آزادی دینی را بازگرداند.

جشن یهودیِ «حنوکا» یادبودِ بازتقدیسِ معبد پس از پیروزیِ یهودا مکابی بر سلوکیان است. بنا بر سنّت ربّانی، مکابیانِ پیروز تنها یک سبوی کوچک روغن یافتند که به‌واسطهٔ مُهری پاک و آلوده‌نشده مانده بود؛ هرچند روغنِ آن فقط برای یک روزِ افروختنِ منورهٔ معبد (شمعدان هفت‌شاخه) کفایت می‌کرد، امّا به‌گونه‌ای معجزه‌آسا هشت روز دوام آورد و در این فاصله توانستند روغنِ بیشتری تهیه کنند.

## خاندان مکابی / حشمونی
پس از بازتقدیسِ معبد، حامیانِ مکابیان بر سر ادامهٔ جنگ دچار اختلاف شدند. هنگامی که شورش به رهبریِ متّتیاهو آغاز شد، آن را جنگی برای آزادیِ دینی و پایان‌دادن به ستمِ سلوکیان می‌دانستند. امّا وقتی مکابیان دریافتند تا چه اندازه موفق بوده‌اند، بسیاری خواستار ادامهٔ قیام و فتحِ سرزمین‌های دیگرِ دارای جمعیت یهودی—یا واداشتن مردمانشان به پذیرش یهودیت—شدند. این سیاست شکاف میان فریسیان و صدوقیان را در دورانِ پادشاهانِ بعدیِ حسمونی، همچون «اسکندر یانائی»، تشدید کرد. رهبریِ کسانی که ادامهٔ جنگ را می‌خواستند بر عهدهٔ یهودا مکابی بود.
بندانگشتی|یهودیه تحتِ کنترلِ یهودا مکابی

پس از کشته‌شدنِ یهودا در نبرد در سال ۱۶۰ پیش از میلاد، فرماندهیِ سپاهِ یهودا به برادرِ کوچک‌ترش، یوناتان—که از پیش کاهنِ اعظم بود—رسید. یوناتان با دولت‌های خارجی گوناگون پیمان بست و بدین‌سان شکاف میان آنان که صرفاً آزادیِ دینی می‌خواستند و آنان که در پیِ قدرتِ بیشتر بودند عمیق‌تر شد.

در سال ۱۴۲ پیش از میلاد، یوناتان به دست «دیودوتوس تروفون»، مدعیِ تختِ سلوکی، ترور شد و «شمعونِ مکابی»، آخرین پسرِ باقیماندهٔ متّتیاهو، جانشین او گردید. شمعون از «دمتریوسِ دوم نیکاتور»، پادشاه سلوکی، حمایت کرد و دمتریوس در برابر، مکابیان را از پرداخت خراج معاف ساخت. شمعون بندر «یافا / یوپه» را فتح کرد، جایی که جمعیتِ غیریهودی به‌زور «کوچانده شدند»، و نیز دژِ «گزر» را گرفت. او پادگان را از «عکْرا» در اورشلیم بیرون راند. در سال ۱۴۰ پیش از میلاد، او از سوی مجلسی از کاهنان، رهبران و مشایخ به‌عنوان کاهن اعظم، فرمانده نظامی و فرمانروای اسرائیل به رسمیت شناخته شد. فرمانِ آنان مبنای پادشاهیِ حَسمونی گردید. اندکی پس از آن، سنای روم پیمانِ خود با پادشاهیِ حسمونی را تجدید کرد و به متحدانش در مدیترانهٔ شرقی نیز فرمان داد همین کار را انجام دهند.[34] گرچه مکابیان به خودمختاری دست یافتند، منطقه همچنان استانی از امپراتوری سلوکی باقی ماند و از شمعون خواسته شد که برای «آنتیوخوس هفتم سیدتس»، برادرِ دمتریوس دوم، نیرو فراهم کند. وقتی شمعون از واگذاریِ سرزمین‌هایی که فتح کرده بود سر باز زد، آنتیوخوس آن‌ها را با زور پس گرفت.
بندانگشتی|فتوحاتِ یوناتان
بندانگشتی|فتوحاتِ شمعون
شمعون در سال ۱۳۴ پیش از میلاد به دست دامادش «بطلمیوس» کشته شد و پسرش «یوحنا هیرکانوسِ اوّل» به‌عنوان کاهن اعظم و پادشاه جانشین او گردید. آنتیوخوس سراسر ناحیهٔ یهودیه را فتح کرد، امّا از حمله به معبد یا دخالت در آیین‌های یهودی خودداری نمود. یهودیه با مرگ آنتیوخوس در ۱۲۹ پیش از میلاد از فرمانرواییِ سلوکی رها شد.

حکومت مستقلِ حَسمونی تا سال ۶۳ پیش از میلاد دوام آورد؛ زمانی که سردار رومی «پومپیوس» در جنگ داخلی حَسمونی مداخله کرد و آن را به پادشاهیِ وابسته به روم بدل ساخت. دودمانِ حَسمونی در سال ۳۷ پیش از میلاد پایان یافت؛ هنگامی که «هِرودِ بزرگِ اِدومی» پادشاه اسرائیل شد و از سوی سنای روم «پادشاه یهودیان» لقب گرفت،[16][35] و عملاً پادشاهیِ حسمونی را به پادشاهیِ هیرودی—پادشاهیِ وابسته به روم—تبدیل کرد.

## حاکمان حشمونی
* الکساندر یانائوس
* Aristobulus I
* Aristobulus II
* Hyrcanus II
* John Gaddi
* هورکانوس
* Jonathan Apphus
* یهودای مکابی
* متاتیاس
* Salome Alexandra
* شمعون حسمونی

## جستارهای وابسته
* صهیونیسم
* شورش مکابی
* حشمونیان
* جنگ داخلی حشمونیان
* یهودیه حسمونی
* حنوکا

## منابع

Wikipedia contributors, "Maccabees," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Maccabees&oldid=489958354 (accessed May 5، ۲۰۱۲).

## پیوند به بیرون


رده:تاریخ نظامی یهودیت
رده:نظامیان یهودی
رده:قدیسان مسیحی از عهد عتیق