نام‌های ایران

[400px|چپ|بندانگشتی| بازسازی مدرن نقشه جهان باستان [اراتوستن از سال ۲۰۰ پیش از میلاد، با استفاده از نام‌های *[[آریانا]]* و *[[پارس|پرسیس]]*]]

**ایران** و **پرشیا** در طول تاریخ از نام‌های مورد استفاده برای نامیدن کشور ایران بوده‌اند. در جهان غرب، *پرشیا* (یا یکی از مشتقات آن) از نظر تاریخی نام رایج ایران بوده است. در سنت عربی‌نویسیِ کلاسیک و نوشته‌های متأثر از آن، از عباراتی مانند «بلاد فارس»، «بلاد فُرس»، «بلاد عجم» و… هم برای نامیدنِ ایران استفاده شده است.

واژه **ایران** به عنوان یک درون‌نام، دارای پیشینهٔ کاربردی و تاریخی است که از گذشته توسط ساکنان جغرافیای ایران برای نامیدن سرزمین‌شان مورد استفاده قرار گرفته است. در مقابل این واژه، برون‌نام‌هایی نیز برای نامیدن این سرزمین در دیگر زبان‌ها وجود دارد. مهم‌ترین این برون‌نام‌ها، مشتق‌های برآمده از واژهٔ یونانیِ پرسیس (یونانی: Περσίς، لاتین‌نویسی: Persís) هستند (مانند Persia در انگلیسی) که در جهان غرب مورد استفادهٔ غربی‌ها قرار گرفته‌اند.

واژه ایران از واژه پارسی میانه **ایران** (با یای مجهول، پهلوی کتیبه‌ای: 𐭠𐭩𐭫𐭠𐭭) و پارتی (پهلوی) **آریان** (پارتی کتیبه‌ای: 𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍) آمده است. این واژه در لغت به معنای «ایرها (آریایی‌ها)/ایرانیان» است. تلفظ‌های دیگری از این واژه دست‌کم به حدود هزاره یکم پیش از میلاد بازمی‌گردند و از آنان برای اشاره به مردم ایران بهره گرفته می‌شده اما استفاده از آن برای اشاره به یک سرزمین جغرافیایی و یک واحد سیاسی، از سده سوم میلادی و دوره شاپور یکم ساسانی آغاز شد. «انیران» متضاد این واژه و به معنای ناایرانی است.

در نوروز سال ۱۹۳۵ (فروردین ۱۳۱۴ خورشیدی)، رضاشاه از دولت‌های خارجی خواست تا در مکاتبات رسمی از عبارت ایران که توسط خود ایرانیان از گذشته استفاده می‌شده، برای کشور استفاده کنند. متعاقباً، صفت رایج برای شهروندان ایران در کشورهای مورد نظر از پرشین به ایرانی تغییر کرد. در سال ۱۹۵۹، دولت محمدرضا پهلوی، اعلام کرد که پرشیا و ایران را می‌توان به جای یکدیگر، در مکاتبات رسمی استفاده کرد. با این حال، این موضوع هنوز مورد بحث است.

## ریشه‌شناسی
### پرشیا
300px|بندانگشتی|یک نقشهٔ بریتانیایی مربوط به سال ۱۸۰۸ میلادی، در این نقشه از واژه ''پرشیا'' استفاده شده است.

یونانیان در سده پنجم پیش از میلاد از صفت‌هایی مانند پرسیس (یونانی: Περσίς، لاتین‌نویسی: Persís)، پرسیکه (Περσική، ل: Persikḗ) و پرسس (Πέρσης، ل: Pérsēs) برای اشاره به امپراتوری پهناور کوروش بزرگ استفاده می‌کردند که به «کشور» معنی شده است.

چنین واژگانی از واژه *[[پارس]]* (خط میخی هخامنشی: 𐎱𐎠𐎼𐎿، لاتین‌نویسی: Pārsa) در زبان پارسی باستان گرفته شده است. نام افرادی که کوروش بزرگ از دودمان هخامنشی از آن‌ها نشأت گرفته و نخستین بار پیش از فتح دیگر سرزمین‌ها بر آن‌ها فرمانروایی کرده است.

در قسمت‌هایی از کتاب مقدس، جایی که نام این امپراتوری به‌طور مکرر ذکر شده است (کتاب‌های استر، دانیل، عزرا و نحمیا)، به آن پارس (عبری توراتی: פרס، لاتین‌نویسی: Paras‎) و گاهی پارس و ماد (פרס ומדי، Paras u Madai) گفته می‌شود.

بر اساس کتاب اسناد نام خلیج فارس (صفحه‌های ۲۲ تا ۳۶) اعراب نیز از ایران و شاهنشاهی پارس (ساسانی) به عنوان *سرزمین پارس* () و به عبارت دیگر *سرزمین‌های پرشیا* نام برده‌اند. نام رایج این سرزمین در ادبیات و نوشتارهای مسلمانان نیز از بلاد عجم (عربی: بلاد عجم) به عنوان معادل یا مترادف *پرشیا* استفاده می‌کردند. مردم ترک از *بلاد عجم* که تقریباً از قدیمی‌ترین متون که به عربی باقی‌مانده بود استفاده می‌کردند، در قرآن و دوران جاهلیت نیز از عجم برای اشاره به *پرشین* استفاده می‌شد. در نوشته‌های عربی و تُرکیِ قرونِ میانه، نام **ایران** نیز دیده می‌شود.

ریشه‌شناسی یونانی این نام را به پرسئوس، شخصیت افسانه‌ای در اساطیر یونانی متصل کرده‌اند. هرودوت این داستان را بازگو می‌کند که پارسیان نام خود را از فردی به نامِ پرسس گرفته‌اند.

فرضیه دیگری مطرح است که واژه پرسه و واژه آراتا، مربوط به یک جغرافیا هستند. واژه ایران از واژه کهن‌تری بنام **ارتئیان** گرفته شده که واژه آراتا نیز با آن پیوند دارد. در منابع کهنی مانند نوشته‌های سومری و اکدی، به آراتا و تمدن آرته و ارتئیان اشاره‌شده است؛ همچنین هرودوت که در کتابش آورده است که پارسیان در گذشته خود را Artaians یا Artaioi می‌خوانده‌اند. از این رو شاید ارتّه و پَرَشی یکسان و در منطقه جنوب شرقی ایران و خرابه‌های تمدن جیرفت کنونی بوده است؛ یعنی ارتّه زیستگاه اصلی آریایی‌های نخستین بوده است و اراتا نام دیگر جغرافیای پارس بوده است.https://fa.wikibooks.org/wiki/اسناد_نام_خلیج_فارس،_میراثی_کهن_و_جاودان/فصل_اول_گفتار_7-8:نام_های_سرزمین_ایران

### ایران
واژه فارسی ایران به فارسی میانه Ērān، از فارسی باستان -ariya که برابر واژه اوستایی -airiia (ایرانی باستان -arya*) است بازمی‌گردد. این واژه را همهٔ اقوام «آریایی» /هندوایرانی ایران و هند باستان (قس هندوآریایی باستان -arya «آریایی») برای نامیدن خود به کار می‌بردند. صورت اصلی آن را نمی‌توان به درستی بازشناخت، اما با توجه به صفت اوستایی -airiiana «آریایی»، می‌توان آن را برگرفته از صورت اضافی جمع این واژهٔ ایرانی دانست که به سرزمین یا کشور گفته شده است، یعنی -aryānām* حدوداً به معنی «سرزمین آریاها»، aryānām dahyuš یا «شهریاری آریاها» aryānām xsavram* (>فارسی میانه Ērān šahr). این‌که مفهم Īrān 
پرونده:صد تومان - سری یکم قاجار - کد ۹ (رو).jpg|اسکناس ۱۰۰ تومانی مربوط به دوران قاجار، بالای اسکناس عبارت «بانک شاهنشاهی ایران» درج شده و در بخش پایین‌تر نقش مُهر تأییدیه وجود دارد با عنوان «مأمور محترم دولت عَلیّهٔ ایران»
File:یک اسکناس قاجاری.jpg|یک اسکناسِ یک تومانی
پرونده:Coin of Ahmad Shah Qajar, minted in Tehran.jpg|سکه طلا قاجاری به تاریخ سال ۱۳۳۴ قمری (۱۹۱۵ م). بالای نگاره احمدشاه قاجار، عنوان رسمی وی، «السطان احمدشاه قاجار شاهنشاه ایران» دیده می‌شود.
File:برگی از کتاب تاریخ مملکت ایران و سلسله جلیله قاجاریه.jpg|برگی از کتاب تاریخ **مملکت ایران** و سلسلهٔ جلیلهٔ قاجاریه، نوشته‌شده در زمان قاجاریان که فتحعلی‌شاه را **جلوس‌یافته بر تخت سلطنت ایران** دانسته و همچنین در این صفحه به توضیح قتلِ آقامحمدخان در شوشی پرداخته است.
File:Farmane e mashrutiyat.jpg|فرمان مشروطیت به قلم قوام السلطنه که در آن نوشته شده است «جناب اشرف صدراعظم...حضرت باری‌تعالی سررشته تعالی و ترقی **ممالک محروسه ایران** را به کف کفایت ما سپرده...ما را حافظ حقوق قاطبه **اهالی ایران** قرار داده...در اصلاحاتی که برای **سعادت و خوشبختی ایران** خواهدشد...تماما راجع به ترقی **دولت و ملت ایران** است.


نام رسمی ایران، امروزه «جمهوری اسلامی ایران» است. پیش از انقلاب و در زمان دودمان پهلوی، نام رسمی ایران، «کشور شاهنشاهی ایران» بود.

### در میان ادیبان
نام ایران و نام‌هایی که به صورت تاریخی با این نام ارتباط دارند در اشعار تعدادی از شاعران سرشناس که فارسی شعر می‌سروده‌اند، آمده است:

## بیرون از کشور
### در جهان غرب
[بندانگشتی|300px|[نقشه ایران و توران در دوره قاجاریه، کشیده شده توسط آدولف اشتیلر نقشه‌نگار آلمانی و نخستین نقشه اروپایی که به‌جای پارس از نام ایران استفاده کرده است.]]

نامِ **Persia/پرشیا**، نام رسمی ایران در جهان غرب بود؛ تا پیش از مارس ۱۹۳۵. اما همانگونه که پیشتر در این مقاله شرح‌داده‌شده، این کشور برای شهروندانِ خود و حتی دیگر شهروندان خاورمیانه، در طول تاریخ، به نام **ایران** شناخته‌شده‌بود.

نوشته‌های موجود نشان می‌دهد که اروپاییان با هر دو نام ایران و پارس آشنا بوده‌اند. در سال ۱۹۳۵ میلادی، دولت ایران از کشورهای خارجی درخواست کرد که تنها از نام «ایران» برای اشاره به این کشور استفاده کنند. ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی عصر صفوی، در خاطرات خود از سفر به ایران می‌نویسد: «پارسیان از یک نام دیگر برای اشاره به کشور خودشان استفاده می‌کنند که آن نام را به دو شکل متفاوت *Iroun* و *Iran* تلفظ می‌کنند… این واژه، و یک واژه دیگر یعنی **توران**، با تاریخ باستانی این کشور پیوند دارند… حتی امروزه، فرمانروای پارس را *Padsha Iran* (پادشاه ایران) خطاب می‌کنند.»*







[[پرونده:A later map by Salmon from 'A New Geographical and Historical Grammar...' (W. Johnston, London), 1766 persia 1752 north west.jpg|بندانگشتی|نقشه‌ای مربوط به ۱۷۵۲ میلادی که نامِ [[اران]] به شکلِ «Iran» نوشته است.]]

واژه *'ایران** در مقالات [[دانشنامه بریتانیکا]] که تا پیش از سال ۱۹۳۵ میلادی نگارش شده‌اند نیز دیده می‌شود. در ویرایش مربوط به سال ۱۷۶۵ میلادی [[آنسیکلوپدی]] تحت نظر [[دنی دیدرو|دیدرو]] و [[ژان لو رون دالامبر|دالامبر]]، مدخلی به نام ایران وجود دارد که دربارهٔ آن اینگونه نوشته‌اند:







[[پرونده:Persia_1902.tif|thumb|نقشه‌ای از سال ۱۲۸۱(زمان قاجار) که در بالایش، پس از پرشیا، در پرانتز، ایران را نوشته است. (پرشیا را همان ایران دانسته است)]]

در دهه ۱۹۳۰، [[رضاشاه]] برای رسمی شدن نام **ایران** به جای **پرشیا** پیش‌رو شد. در [[مجلس عوام بریتانیا]] این حرکت توسط [[وزیر امور خارجه و مشترک‌المنافع|وزیر خارجه]] بریتانیا در امور خارجی به شرح زیر گزارش شد:

فرمان [[رضاشاه]] پهلوی در مورد نامگذاری به‌طور مناسب در ۲۱ مارس ۱۹۳۵ اجرا شد.

[[وینستون چرچیل]] برای جلوگیری از سردرگمی بین نام دو کشور همسایهٔ ایران/Iran و عراق/Iraq، که هر دو در جنگ جهانی دوم مشارکت داشتند و توسط متفقین اشغال شده بودند، [[کنفرانس تهران|در جریان کنفرانس تهران]] از دولت ایران درخواست کرد تا نام باستانی و متمایز پرشیا توسط سازمان ملل و دیگر ملت‌ها مورد استفاده قرار گیرد. درخواست وی بلافاصله توسط وزارت خارجه ایران تأیید شد. اما آمریکایی‌ها همچنان از **ایران** استفاده می‌کردند زیرا در آن زمان دخالت کمی در عراق برای ایجاد چنین سردرگمی داشتند.

در تابستان سال ۱۹۵۹، به دنبال نگرانی‌هایی که واژه ایران، به گفته یکی از سیاستمداران، «یک فرد سرشناس را به ناشناخته تبدیل کرد» (یعنی فرهنگ و تاریخِ شناخته‌شده‌یِ پرشیا را برای غربی‌ها گم‌نام کرد)، کمیته ای به سرپرستی [[احسان یارشاطر]]، تشکیل شد تا دوباره این موضوع را بررسی کند. آنها لغو تصمیم ۱۹۳۵ را پیشنهاد دادند و مورد تأیید [[محمدرضا پهلوی]] قرار گرفت. با این حال، اجرای پیشنهاد ضعیف بود و به سادگی اجازه داد که **پرشیا** و **ایران** به جای یکدیگر استفاده شوند. امروزه هر دو اصطلاح رایج هستند. **پرشیا** بیشتر در زمینه‌های تاریخی و فرهنگی، و **ایران** بیشتر در زمینه‌های سیاسی مورد استفاده و کاربرد است.

در سالهای اخیر اکثر نمایشگاه‌های تاریخی، فرهنگی و هنر پارسی در جهان از نام مستعار **پرشیا** استفاده کرده‌اند. در سال ۲۰۰۶، بزرگ‌ترین مجموعه نقشه‌های تاریخی ایران باعنوان **نقشه‌های تاریخی پرشیا** در [[هلند]] منتشر شد.

در دهه ۱۹۸۰، [[احسان یارشاطر]] (ویراستار ''[[دانشنامه ایرانیکا]]'') شروع به انتشار مقالاتی در این مورد (به دو [[زبان انگلیسی]] و [[زبان فارسی|فارسی]]) در فصلنامه رهورد، ماهنامه پارس، مجله مطالعات ایران و… کرد. پس از وی، چند تن از پژوهشگران و محققان ایرانی مانند کاظم ابهری و [[جلال متینی]] این موضوع را دنبال کرد. از آن زمان، مجلات و وب سایت‌های ایرانی مقالاتی را از افراد گوناگون که به استفاده از واژگان پیشین **پرشیا** و **پرشیَن** در انگلیسی موافق یا مخالف هستند، منتشر کرده‌اند.

بسیاری از ایرانیان در غرب هستند که **پرشیا** و **پرشین** را به عنوان [[درون‌نام و برون‌نام|بُرون‌نامِ]] کشور و ملیت، ترجیح می‌دهند. به گفته [[هومان مجد|هومن مجد]]، محبوبیت اصطلاح **پرشیا** در میان ایرانیان از این واقعیت ناشی می‌شود که **پرشیا** بیانگر گذشته‌ای باشکوه است که دوست دارند با آن شناخته‌شوند، در حالی که "ایران" از [[انقلاب ۱۳۵۷]] به بعد، هیچ چیزی، مگر [[بنیادگرایی اسلامی]] به دنیا نمی‌گوید."

=== در دولت عثمانیان ===
[[بوزاوغلو عثمان‌شاکر افندی|بوزاوغلو عثمان‌شاکرِ افندی]]، سیاست‌مداری بود که از طرف هیئت محمود ثانی وارد ایرانِ دوران فتحعلی‌شاه قاجار شد. عنوان گزارش او از ایران «سفرنامهٔ مصور ایران» است و در نقشه‌ای که از تهران کشیده نیز، از نام «ایران» برای کشور بهره‌برده است.

<gallery>

Basra bahrefars.jpg|نقشه ایران از [[ابراهیم متفرقه]] که در اواخر حکومت صفویان می‌زیست؛ او در پایین، سمتِ چپِ نقشه، **ممالک ایران** را نام‌برده است.
Kâtip Çelebi's Cihannümâ - map of Persia.tif|نقشه‌ای از [[کاتب چلبی]]، جغرافی‌دانِ مقارن با صفویان که نقشهٔ ایران را کشیده و آن را با همین نام **ایران** شناخته است.
Ottoman train system on the eve of WWI.jpg|نقشه‌ای عثمانی از [[خط آهن حجاز]](۱۹۰۰ تا ۱۹۰۸) که پیش از رسمی‌شدنِ [[درون‌نام و برون‌نام|درون‌نامِ]] ایران در غرب، شاملِ نامِ ایران برای کشور است.
File:برگی از کتاب فخرالدین شوکت عثمانی.jpg|برگی از کتابِ «ایران» از دیپلماتِ عثمانی که پیش از رسمی‌شدنِ [[درون‌نام و برون‌نام|درون‌نامِ]] ایران برای کشور نوشته‌شده(۱۳۴۲قمری) و شاملِ نام ایران برای کشور است و [[نوروز]] را سنگِ بنایِ مدنیتِ ایران دانسته است و در ادامه به [[هفت‌سین]] اشاره می‌کند.
One page of Turkish version of Sandbadname.jpg|برگی از نسخهٔ ترکی کتاب [[سندبادنامه]] مربوط به قرن دهم قمری در بلاد عثمانی؛ ابتدا نام شاهان کیانی و پیشدادیِ ایران آورده‌شده و در این صفحه آنان را مربوط به **ایران** دانسته و مرزهای ایران را از [[آمودریا]] تا [[رود نیل]] دانسته است.
File:Ca. 1910 Ottoman Turkish map of Mesopotamia, for instruction in military and Ottoman geography.jpg|نام ایران(«ایران ممالکیٔ» به معنای «ممالکِ ایران») در نقشه‌ای عثمانی به سال ۱۲۸۸ خورشیدی
</gallery>

در ترکیه/عثمانیِ پیشاپهلوی، ایران با واژه‌های «بلاد عجم» و «عجمستان» نیز شناخته می‌شده است:
<gallery>
File:Ottoman Asia (partial, 1893).jpg|بلاد عجم در نقشه‌ای عثمانی به سال ۱۸۹۳
File:One of Sultan Selim's letters to Shah Ismail.jpg|سلطان‌سلیمِ عثمانی در نامه‌اش، شاه‌اسماعیلِ صفوی را «مالکِ مُلکِ عجم» می‌نامد.
</gallery>

=== در [[جمهوری آذربایجان]] ===
;پیش از [[فروپاشی شوروی|استقلال از شوروی]]

<gallery>
File:Map of Iran in Mollanasreddin magazine.jpg|برگی از [[ملانصرالدین (نشریه)|مجلهٔ ملانصرالدین]] در سال ۱۲۸۷ شمسی که نقشهٔ کشور را کشیده و آن را با واژهٔ ایران شناخته است.
برگی از مجله ملانصرالدین.jpg|برگی از [[ملانصرالدین (نشریه)|مجلهٔ ملانصرالدین]] که حکیمی را نشان می‌دهد که خونِ **ایرانِ** مشروطه را با زالو(شبیه آخوند) می‌مکد.(کنایه از مشروطه‌ستیزیِ روحانیانِ وقت.)
Molla Nasreddin, 1910, No. 06, p. 01.jpg|برگی از [[ملانصرالدین (نشریه)|مجلهٔ ملانصرالدین]] که بر کرهٔ زمین، کشور را **ایران** نامیده است. زیر تصویر نوشته:"ستارهٔ وحشتناکی به زمین برخورد خواهد کرد. ([[محمدعلی‌شاه|محمدعلی‌شاهِ]] مشروطه‌ستیز را به شکل ستارهٔ دنباله‌دار کشیده است.)
</gallery>

;پس از [[فروپاشی شوروی|استقلال از شوروی]]
[[محمدامین رسول‌زاده]]، نخستین رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان در سرتاسر کتابش (با نام جمهوری آذربایجان) از واژهٔ **ایران** برای معرفی کشور استفاده‌کرده و عباراتی مانند **ایرانی** و **فرهنگ ایرانی** نیز در کتابش دیده‌می‌شوند.

=== در هندوستان ===
<gallery>
Part of JahangirShah and AbbasShah's painting.jpg|بخشی از نقاشی [[ابوالحسن (نقاش)|نادرزمان]]، که از [[جهانگیرشاه|جهانگیرشاهِ هندی]] و شاه‌عباس صفوی کشیده است و در آن، کشور را **ایران** نامیده است.
</gallery>

=== در چین ===
منابع چینی، [[ساسانیان]] را با نام **بُسی** شناخته‌اند که ریشه‌اش واژهٔ **پارسی** است.

همچنین [[ژانگ چیان]]، مورخ [[سلسله هان]]، [[اشکانیان]] را با عنوان **آن‌هسی** یاد می‌کند و حدودش را از میان‌رودان تا گرگان می‌داند.

پس از حملهٔ اعراب و پس از آن، عرب‌ها و مسلمانان و مردم فلات ایران، **تاشی** خوانده‌شده‌اند که ریشه در واژهٔ **تازی''' دارد.


File:Zhigongtu (Persia).jpg|شرح حضور سفیر ایران در دربارِ امپراتور یوان لیانگ و نام‌بردن از ایران(بُسی) در پایتخت امپراتور، شهرِ جیانگ‌ژو.


### در ژاپن

File:世上各国写画帝王鏡-Mirror of Portraits of All Sovereigns in the World (Sejō kakkoku shaga teiō kagami) MET DP147679.jpg|نقاشی چاپ چوبیِ سه‌لَته‌ای با عنوان «آینهٔ تمثال همهٔ شاهان جهان» اثر تویوهارا چیکانوبو در سال ۱۲۵۸ هجری شمسی. در لتهٔ سمت چپ، ناصرالدین‌شاه و عبارت «پادشاه پرشیا»(波斯國王)(پِروشا کُکواُ) دیده می‌شود.


## جستارهای وابسته
# تمدن جیرفت
# آراتا

## پانویس
۱۱۳. کتاب سلجوق نامه ظهیرالدین نیشابوری

## منابع
* 
* 

رده:اختلاف‌ها بر سر نام‌های جغرافیایی
رده:ایران
رده:تاریخ ایران
رده:روابط بین‌الملل در ۱۹۳۵ (میلادی)
رده:ریشه نام کشورها
رده:فلات ایران