سید محمدحسین طباطبایی

**سید محمدحسین طباطبایی** (اسفند ۱۲۸۱– ۲۴ آبان ۱۳۶۰)، معروف به **علامه طباطبایی،** مفسر، فیلسوف، فقیه اصولی، و عارف شیعه ایرانی بود. وی مدرس حوزهٔ علمیه قم بوده و از روحانیون تأثیرگذار عقیدهٔ شیعه در فضای فکری و مذهبی ایران در سدهٔ ۱۴ هجری (قمری) به‌شمار می‌رفت. *[[تفسیر المیزان]]* مهم‌ترین اثر اوست. همچنین، *[[بدایةالحکمة]]* و *[[نهایةالحکمة]]*، ''شیعه در اسلام'' و *[[اصول فلسفه و روش رئالیسم]]* از دیگر آثار مهم او به‌شمار می‌روند. وی در طول تدریس‌های خود شاگردان متعددی را تربیت نمود که امروزه غالب آنان از فقهاء و یا مراجع تقلید شیعه به شمار می‌روند.

## جد
محمد تقی قاضی طباطبایی (متوفی ۱۲۲۰ یا ۱۲۲۲ قمری) جد سوم محمد حسن الهی است. میرزا علی آقا قاضی و سید محمدعلی قاضی طباطبایی در این شخص با نامبرده و برادرش علامه طباطبایی اشتراک نسب دارد.

وی از نوادگان عبدالوهاب تبریزی است که نسب وی هم به حسن مثنی ابن حسن مجتبی می‌رسد.

## زندگی
### کودکی و نوجوانی
سید محمدحسین قاضی طباطبایی تبریزی در سال ۱۲۸۱ در روستای شادباد مشایخ از توابع تبریز زاده شد. در پنج سالگی مادر و در نه سالگی پدر خود را از دست داد. وصی پدر، او و تنها برادرش محمدحسن الهی طباطبایی را برای تحصیل به مکتب فرستاد. تحصیلات ابتدایی شامل قرآن و کتب ادبیات فارسی را از ۱۲۹۰ تا ۱۲۹۶ فراگرفت، سپس از سال ۱۲۹۷ تا ۱۳۰۴ به تحصیل علوم دینی پرداخت و به تعبیر خود «دروس متن در غیر فلسفه و عرفان» را به پایان رساند.

او دربارهٔ دوران تحصیل خود نوشته است:

طباطبایی به مدت شش سال (۱۲۹۰ تا ۱۲۹۶) پس از آموزش قرآن که در روش درسی آن روزها قبل از هر چیز تدریس می‌شد، آثاری چون گلستان و بوستان سعدی را فرا گرفت. علاوه بر آموختن ادبیات، زیر نظر میرزا علینقی خطاط به یادگیری فنون خوشنویسی پرداخت. چون تحصیلات ابتدایی نتوانست به ذوق سرشار و علاقه وافر او پاسخ گوید به همین دلیل به مدرسه طالبیه تبریز وارد شد و به فراگیری ادبیات عرب و علوم نقلی و فقه و اصول پرداخت و از سال ۱۲۹۷ تا ۱۳۰۴ مشغول فراگیری دانش‌های مختلف اسلامی شد.

### تحصیل در نجف
طباطبایی بعد از تحصیل در مدرسه طالبیه تبریز، همراه برادرش به نجف می‌رود و ده سال در نجف به تحصیل علوم دینی می‌پردازد. وی علوم ریاضی را در نجف، نزد سید ابوالقاسم موسوی خوانساری نوه سید ابوالقاسم خوانساری (میرکبیر) فرا گرفت. او دروس فقه و اصول را نزد استادانی چون محمد حسین نائینی و محمدحسین غروی اصفهانی خواند و مدت درس‌های فقه و اصول او در مجموع ده سال بود.

استاد او در فلسفه حکیم متأله، سید حسین بادکوبه‌ای بود، که سالیان دراز در نجف در کنار برادرش سید محمدحسن الهی طباطبایی، نزد او به درس و بحث مشغول بودند. همچنین معارف الهیه، تفسیر قرآن به قرآن، حکمت و فلسفه، اخلاق و فقه الحدیث را نزد سیدعلی قاضی طباطبایی آموخت و در عرفان تحت نظر و تعلیم و تربیت او رشد یافت. محمود امجد نقل می‌کند که «حال علامه، با شنیدن نام سید علی قاضی دگرگون می‌شد.»

### بازگشت به تبریز
وی در مدتی که در نجف مشغول تحصیل بود، به علت تنگی معیشت و نرسیدن مقرری که از ملک زراعیشان در تبریز به‌دست می‌آمد، مجبور به مراجعت به ایران می‌شود و مدت ده سال در قریه شادآباد تبریز به زراعت و کشاورزی مشغول می‌شود. فرزندش سید عبدالباقی طباطبائی می‌گوید: «در مدت ده سال بعد از مراجعت علامه از نجف به روستای شادآباد و به‌دنبال فعالیت‌های مستمر ایشان قنات‌ها لایروبی و باغ‌های مخروبه تجدید خاک و اصلاح درخت شده و در عین حال چند باغ جدید احداث گردید و یک ساختمان ییلاقی هم در داخل روستا جهت سکونت تابستانی خانواده ساخته شد.»

در تبریز بیشتر به امور کشاورزی خانوادگی پرداخت و در کنار آن، کلاس‌های محدودی برگزار کرد. آثار مکتوب این دوره اندک بود، اما مجموعه‌ای از مقالات در الهیات و انسان‌شناسی فلسفی که بعدها با عنوان *الرسائل التوحیدیة* منتشر شد. این مقالات نشان‌دهندهٔ دغدغهٔ آموزشی علامه در تفکیک روش‌های معرفتی بودند: او معتقد بود مطالعهٔ الهیات بدون فلسفه بی‌معناست، و عرفان با وحی تضادی ندارد، اما روش‌های آن‌ها نباید در هم آمیخته شوند.

به‌دلیل مشغله‌های کشاورزی، طباطبایی از زندگی در تبریز ناراضی بود و بعدها آن دوره را «خسران روحی» نامید.

### زندگی در قم
با اشغال تبریز توسط نیروهای تحت حمایت شوروی در دسامبر ۱۹۴۵، او با انگیزه‌ای اندک، شهر را ترک کرد و به قم رفت—شهری که تحت مدیریت سید حسین طباطبایی بروجردی به مرکز اصلی حوزهٔ علمیهٔ ایران تبدیل شده بود.

فرزند طباطبایی در این مورد می‌گوید که در ابتدا در منزل یکی از بستگان ساکن شدند و سپس یک خانه اجاره کردند که شامل یک اتاق دو قسمتی بود و سرجمع حدود بیست متر مربع مساحت داشت.

طباطبایی در ابتدای ورودش به قم به قاضی معروف بود، چون از سلسلهٔ سادات طباطبایی هم بود، خودش ترجیح داد به طباطبایی معروف شود. با ظاهری ساده، عمامه‌ای کوچک و قبایی از جنس کرباس آبی رنگ و دکمه‌های باز قبا و بدون جوراب با لباس کمتر از معمول، در کوچه‌های قم تردد داشت و خانهٔ بسیار محقر و ساده‌ای داشت. وی در شهر قم چند آشنای انگشت شمار از جمله سید محمد حجت کوه‌کمری داشت.

یکی از مهم‌ترین اقدامات او در شهر قم، معماری مدرسه حجّتیه بود. از آنجایی که این مدرسه در ابتدا ظرفیت کوچکی داشت، سید محمد حجت کوه کمری به خریداری چند هزار متر زمین مجاور آن اقدام کرد. پس از خریداری این زمین‌ها، طراحان و معماران متعددی از شهرهای مختلف ایران همچون تهران، به ارائهٔ طرح‌ها و نقشه‌های خود پرداختند اما هیچ‌کدام از آن‌ها مورد پسند سید حجت کوه کمری قرار نگرفت. تا اینکه سید محمد حسین طباطبایی طرح و نقشهٔ خود را ارائه کرد و پس از تأیید، ساختمان جدید این مدرسه، بر طبق آن نقشه ساخته شد.

بر طبق نقل دینانی، پس از مدتی که به اصرار برخی علما مجلس درس روزانهٔ اسفار او تعطیل شد، با اصرار طلاب، تدریس کتاب شفا را آغاز نمود. در این میان، وی به تشکیل کلاس‌های شبانهٔ اسفار پرداخت که هفته‌ای دو شب (شب پنج‌شنبه و جمعه) و به صورت سیار در خانهٔ شاگردان تشکیل می‌شد و تعداد معدودی (کمتر از ده تن) شاگرد ثابت در آن شرکت می‌کردند. حضور در این کلاس‌ها بدون اجازهٔ خود او مقدور نبود. دینانی معتقد است محتوای این کلاس‌ها بیشتر درس خارج فلسفه بود.

در قم، طباطبایی دریافت که احیای فلسفه و تفسیر—دو حوزهٔ نسبتاً مغفول—ضروری است. او ابتدا *[[اسفار اربعه]]* ملاصدرا را به‌صورت خصوصی تدریس می‌کرد، اما با افزایش تقاضا، کلاس را عمومی کرد که با واکنش منفی برخی طلاب ضدعقل‌گرای حوزه مواجه شد. بروجردی با تدریس خصوصی فلسفه مخالفتی نداشت، اما تدریس عمومی آن را برای طلاب ناآماده مضر دانست و پرداخت شهریه به شاگردان علامه را متوقف کرد. طباطبایی در نامه‌ای مشهور به بروجردی نوشت که هدفش از آمدن به قم، تدریس فلسفه و پاسخ‌دادن به «چند چمدان اشکال و سؤال» طلاب بوده و تنها در صورت صدور حکم شرعی، تدریس را متوقف خواهد کرد. روایت رایج این ماجرا حاکی از آن است که بروجردی اجازهٔ ادامهٔ تدریس را داد، اما حسینعلی منتظری—شاگرد مشترک آن دو—روایت دیگری دارد: او می‌گوید که با وساطت خود، علامه را متقاعد کرد تا به‌جای اسفار، *[[کتاب شفا|شفای]]* ابن سینا را تدریس کند که حساسیت کمتری داشت.

یکی دیگر از چالش‌های علامه در قم، حاشیه‌نویسی او بر نسخهٔ جدید *[[بحارالانوار|بحار الأنوار]]* اثر محمدباقر مجلسی بود. طباطبایی مجلسی را به‌عنوان محدثی برجسته تحسین می‌کرد، اما در تفسیرهای سطحی او از احادیث کلامی—به‌ویژه دربارهٔ عقل—و نگاه منفی‌اش به فلسفه، با او اختلاف داشت. انتقادهای صریح علامه باعث نارضایتی برخی طلاب شد و ناشران نسخهٔ جدید از او خواستند که لحن خود را تعدیل کند. اما علامه پاسخ داد: «در تشیع، امام جعفر بن محمد صادق از علامه مجلسی عزیزتر است… من حتی یک کلمه را تغییر نمی‌دهم» و نگارش حاشیه‌ها را پس از جلد هفتم متوقف کرد.

## خانواده
سید محمدحسین طباطبایی از دودمان سادات طباطبایی آذربایجان است و با سید علی قاضی و سید محمدعلی قاضی طباطبایی خویشاوندی دارد. همسر اول طباطبایی، قمرالسادات مهدوی طباطبایی از بستگان او بود که در سال ۱۳۴۳ درگذشت و پس از ۲ سال، با همسر دوم خود، منصوره روزبه؛ خواهر رضا روزبه ازدواج کرد. وی از نوادگان عبدالوهاب تبریزی که نسب وی هم به حسن مثنی پسر امام دوم شیعیان؛ حسن مجتبی می‌رسد. 

جز سفرهای تابستانی به مشهد، چند سفر به تهران و یک سفر درمانی به لندن، طباطبایی از مارس ۱۹۴۶ تا زمان وفاتش در قم اقامت داشت.

## هانری کربن
از دیگر اتفاقات حیات فکری طباطبایی در دوره زندگی در قم، آمدن هانری کربن، از فرانسه به ایران و ملاقات با طباطبایی در قم و تهران است. این ملاقات‌ها که باعث شکل‌گیری حلقه فلسفی مهمی در آن دوران می‌شود، به همت هانری کربن تشکیل شد و بسیاری از فلاسفه بعدی ایران معاصر به همراه کربن نزد طباطبایی به فلسفه آموزی و مباحث عمیق فلسفی پرداختند. کربن فیلسوفی هایدگری بود که در پی پرسش‌های بی‌پاسخ خود، در نهایت سر از ایران درآورده بود تا در حضور طباطبایی به عنوان مفسر فلسفه شیعی، پاسخ‌هایی برای پرسش‌های بی‌جواب خود بیابد. خود کربن اذعان داشت که طباطبایی پاسخ‌های دقیق و قانع‌کننده‌ای به او می‌داده است.

کربن هنگامی که به ایران آمد، با بسیاری از استادان ایرانی ارتباط برقرار نمود. با این حال کربن علاقمند به ارتباط با استادانی بود که به ادبیات، هنر و فلسفه ایرانی می‌پرداختند و نه افرادی که «روشنفکر» شناخته می‌شدند و غالباً کسانی بودند که مدتی در غرب به تحصیل پرداخته بودند. در همین دوره کربن به اتفاق طباطبایی، حلقه‌ای فلسفی را در تهران تشکیل دادند. جلسات در منزل احمد ذوالمجد طباطبایی که از وکلای شیفتهٔ فلسفه الهی بود برگزار می‌گردید.

هم کربن و هم طباطبایی بر نقش تأویل در معرفت تأکید داشتند. طباطبایی معتقد بود معنویت حقیقی بدون تأویل غیرممکن است؛ و این افق مشترکی در مقابل آن دو فیلسوف قرار می‌داد که بتوانند با یکدیگر به گفتگو بنشینند. جلسات با حضور غالب استادان ایرانی فلسفه و الهیات مدت‌ها در شمال تهران برگزار می‌گردید و بحث‌های پردامنه‌ای در باب فلسفه شیعی در آن جا درمی‌گرفت.
ارتباط با اساتیدی چون طباطبایی و سید جلال الدین آشتیانی، یکی از مهم‌ترین اتفاقات در زندگی کربن بود؛ چرا که او معتقد بود اینان ادامه‌دهندگان همان حکمت الهی‌ای هستند که از ایران باستان تاکنون چراغ آن در ایران خاموش نگشته است. از نظر کربن تفکر ایرانی نگهبان و حافظ میراثی است که فراتر از یک نگرش ملی محدود، همچون یک عالم معنوی است که در آن میهمانان و زائرانی که از نقاط دیگر آمده‌اند مورد پذیرش و پذیرایی قرار گرفته‌اند. کربن عمیقاً اعتقاد داشت که حکمت ایرانی- اسلامی، حکمتی زوال ناپذیر است و همواره از «استعداد زوال ناپذیر روحیه ایرانی» سخن می‌گفت.

## دیدگاه‌ها
### مواضع او نسبت به انقلابِ ۱۳۵۷
طباطبایی در همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران شرکت نکرد. طباطبایی برخلاف رویه رایج در حوزه علمیه، درس فلسفه نیز یاد می‌داد. او و خمینی از جمله روحانیونی بودند که در کنار تدریس فقه، به فلسفه نیز اهتمام داشتند. اما گفته می‌شود که کلاس‌های طباطبایی پررونق‌تر از کلاس‌های خمینی بودند. حتی پیش از انقلاب نیز طباطبایی و خمینی روابط گرمی با یکدیگر نداشتند. طباطبایی مستأجر خمینی بود و اجاره‌اش چند ماه به تأخیر افتاده بود. اما پسندیده برادر خمینی حاضر نشد مهلت تمدید را بپذیرد و طباطبایی مجبور شد خانه را تخلیه کند. نجمه سادات طباطبایی، دختر طباطبایی و همسر علی قدوسی، ضمن تأیید اصل این موضوع، روایت دیگری دارد. وی اذعان داشته: «دربارهٔ رابطه امام و علامه طباطبایی خیلی سمپاشی کرده‌اند…» و می‌گوید: «امام [خمینی] پیغام دادند اگر شما می‌خواهید بنشینید من از سهم امام اجاره بدهم، اما پدرم چون از سهم امام استفاده نمی‌کردند گفتند ما در خانه‌ای که سهم امام باشد نمی‌نشینیم و بنابراین از آنجا رفتند».

محسن کدیور پژوهش‌گر دینی، گفته است که پس از ترور علی قدوسی، دادستان کل انقلاب و دامادش، برخی برای گفتن تسلیت به دیدار طباطبایی رفته بودند و او گفته بود «این انقلاب یک شهید واقعی داشت که مظلومانه هم شهید شد و آن اسلام بود». یا به روایتی دیگر، «اولین شهید انقلاب، اسلام بود». بنابر گفته کدیور، این جمله طباطبایی، حاوی بیانی موجز و کلماتی روشن و دقیق است. محمدحسین قدوسی، نوه طباطبایی، ضمن تکذیب این روایت، نوشته است که پدربزرگش «در امور سیاسی زاویه‌ای روشن و آشکار» با خمینی داشت. تحول و اصلاح جامعه در نظر خمینی مبتنی بر تغییر سیاسی و حکومتی بود اما علامه، اصلاح جامعه را با محور تحول و اصلاح فرهنگی، اجتماعی و انسانی می‌دانست. نجمه‌سادات طباطبایی همسر علی قدوسی اظهار داشته که در دو ماهی که طباطبائی پس از کشته شدن همسرش زنده بوده است در بیمارستان قلب بستری بوده است و به خاطر وخامت حالش او را در جریان درگذشت دامادش نگذاشته‌اند.

### نظر دربارهٔ جوامع غربی
طباطبایی نگاه خوشبینانه‌ای به غرب نداشت. او بارها در آرای خود، تمدن غرب را معیاری برای فساد و بی‌بندوباری در نظر می‌آورد. وی در تفسیر المیزان وقتی که سخن از قانون به میان می‌آید، اینگونه به قوانین غربی می‌تازد که «تمدن عصر حاضر قوانین خود را مطابق هوا و هوس اکثریت افراد وضع و اجرا می‌کند». (تفسیر المیزان، ج ۴، ص ۱۶۰) طباطبایی می‌گفت که قوانین ملل غربی بر بنیان اخلاق مبتنی نیست و لذا به فساد جامعه و شکسته شدن قوانین می‌انجامد. (همان، ص ۱۷۳)

احمد احمدی گفته نظر طباطبائی در ارتباط با غرب، پس از سفر درمانی او به لندن تغییر یافت. احمدی می‌گوید: «… موقع رفتن، پلیس خیلی به آقای طباطبایی احترام گذاشت. همان‌جا من به ایشان گفتم: حاج آقا شما در نوشته‌هایتان خیلی به اروپا تاخته‌اید. اگر قبلاً آمده بودید و نظم و انضباط اینجا را دیده بودید، آیا اینقدر به این‌ها می‌تاختید. فرمود: نه. توجه می‌کنید. فرمود: نه؛ یعنی یک انصافی در این مرد عالی مقام بود و آنچه را که حق می‌دید، آن را درست می‌انگاشت و آنچه را که نادرست می‌دید، طرد می‌کرد».

طباطبایی با آداب و اخلاق ملل اروپایی بر سر مهر نبود. سفر درمانی‌اش اما نظراتش را دستخوش تغییر کرد.

## میراث
طباطبایی از نخستین اندیشمندان حوزهٔ علمیه بود که به‌طور فعال با پژوهشگران غربی در زمینهٔ مطالعات اسلامی تعامل داشت. از جمله، ارتباط علمی او با خاورشناس فرانسوی هانری کربن اهمیت ویژه‌ای داشت. این ارتباط طی نزدیک به دو دهه ادامه یافت و شامل گفت‌وگوهایی دربارهٔ موضوعات تاریخی، فلسفی و الهیاتی مرتبط با تشیع بود. بخشی از این مباحث بعدها در قالب آثار مکتوب منتشر شد، از جمله در کتاب‌هایی با عنوان *شیعه: مجموعهٔ مذاکرات با پروفسور هانری کربن و رسالت تشیع در دنیای امروز*. طباطبایی همچنین در همکاری با کنث مورگان، استاد آمریکایی مطالعات دینی، متونی مقدماتی دربارهٔ اسلام نگاشت که با هدف ترجمه و معرفی به مخاطبان غربی تهیه شدند. از جملهٔ این آثار می‌توان به *شیعه در اسلام* و *قرآن در اسلام* اشاره کرد که با ترجمهٔ سید حسین نصر و توضیحات تکمیلی منتشر شدند.

وی علاوه بر جایگاه علمی، به‌خاطر منش اخلاقی و رفتار متواضعانه‌اش نیز مورد احترام بود. طباطبایی زندگی ساده‌ای داشت و با حفظ ادب و احترام، با افراد مختلف فارغ از دیدگاه‌هایشان رفتار می‌کرد. او در فضای حوزه نمایندهٔ سنت آرامش و سکوت بود و در تحولات سیاسی منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ نقش فعالی نداشت. به‌نظر می‌رسد که مشارکت سیاسی را برای عالمان دینی نوعی فاصله‌گیری از وظایف اصلی‌شان تلقی می‌کرد.

با این حال، علاقهٔ او به مسائل اجتماعی و سیاسی در آثارش قابل مشاهده است. در *[[تفسیر المیزان]]* و مجموعهٔ بررسی‌های اسلامی، طباطبایی به موضوعات اجتماعی پرداخته است. یکی از مقالات مهم او با عنوان *ولایت و زعامت در اسلام*، هم‌زمان با درگذشت سید حسین طباطبایی بروجردی نگاشته شد و در آن، خطوط کلی نظریهٔ سیاسی شیعه ترسیم شده است. در این مقاله، ولایت به‌عنوان اصل بنیادین حکومت اسلامی معرفی می‌شود. طباطبایی در مورد تعیین رهبر سیاسی در عصر غیبت موضعی قطعی اتخاذ نمی‌کند، اما ویژگی‌هایی چون تقوای دینی، توانایی مدیریت و شناخت مسائل روز را برای رهبر ضروری می‌داند.

نقش برجستهٔ طباطبایی در تشیع معاصر، به‌ویژه در ایران، در احیای فلسفهٔ اسلامی و تفسیر قرآن قابل توجه است. میراث علمی او از طریق شاگردان متعددش ادامه یافته است؛ بسیاری از آنان از چهره‌های شناخته‌شدهٔ حوزهٔ علمیهٔ هستند و برخی نیز در ساختارهای پس از انقلاب ۱۳۵۷ نقش‌آفرینی کرده‌اند. با این حال، نسبت‌دادن نقش مستقیم به طباطبایی در شکل‌گیری نظام جمهوری اسلامی ایران، با توجه به گرایش غیرسیاسی او، همچنان محل بحث و بررسی است.

اهمیت طباطبایی به جهت زنده کردن حکمت و فلسفه و تفسیر در حوزه‌های تشیع، بعد از دورهٔ دودمان صفویان بوده است. به ویژه اینکه وی به بازگویی و شرح حکمت صدرایی بسنده نکرده، به تأسیس معرفت‌شناسی در این مکتب می‌پردازد. همچنین با انتشار کتب فراوان و تربیت شاگردان، در دوران مواجهه با اندیشه‌های غربی، نظیر مارکسیسم، به اندیشه دینی حیاتی دوباره بخشیده، حتی در نشر آن در مغرب زمین نیز می‌کوشد.

## آثار

طباطبایی دو اثر شاخص دارد، که بیشتر از سایر آثار وی مورد توجه قرار گرفته است.

نخست تفسیر المیزان است، که در ۲۰ جلد و طی ۲۰ سال به زبان عربی تألیف شده است. در این تفسیر، از روش «تفسیر قرآن به قرآن» استفاده شده است، و علاوه بر تفسیر آیات و بحث‌های لغوی در بخش‌هایی جداگانه با توجه به موضوع آیات مباحث روایی، تاریخی، کلامی، فلسفی و اجتماعی نیز دارد. این اثر به دو شکل منتشر شده است: نخست در چهل جلد، و سپس، در ۲۰ جلد. این اثر توسط سیدمحمد باقر موسوی همدانی به زبان فارسی ترجمه شده است.

اثر مهم دیگر او اصول فلسفه و روش رئالیسم است. این کتاب شامل ۱۴ مقالهٔ فلسفی است، که طی دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ تألیف شده و توسط مرتضی مطهری و با رویکرد فلسفهٔ تطبیقی، شرح داده شده است. این کتاب نخستین، و یکی از مهم‌ترین کتاب‌هایی است که به بررسی مباحث فلسفی، با توجه به رویکردهای حکمت فلسفی اسلامی و فلسفهٔ جدید غربی پرداخته است.

مهدی خلجی می‌نویسد: «مهم‌ترین نمایندهٔ فلسفه اسلامی در آن دوره، محمدحسین طباطبایی در خانه خود در شهر قم مجلس درسی برقرار کرد در نقد مبانی فلسفی کمونیسم. اما آشنایی او و شاگردان‌اش از کمونیسم محدود به جزوه‌ها و مجله‌های فارسی حزب توده بود. حاصل این درس‌ها کتابی با عنوان «اصول فلسفه و روش رئالیسم» شد که با پانوشت‌های مرتضی مطهری در سال ۱۳۳۲ به چاپ رسید. این کتاب بر پایه نوشته‌های تقی ارانی، بنیان‌گذار فکری حزب توده ایده‌های فلسفی کمونیسم را نقادی می‌کرد.» خلجی بر این باور است که سراسر کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم بر این گمان استوار است که نوشته‌های ارانی، بهترین نمونهٔ آثار دربارهٔ مارکسیسم است؛ در حالی که کسی که جهان‌بینی فلسفی مارکسیسم را از منابع اصلی‌اش بشناسد، کتاب طباطبایی و پانوشت‌های شاگردش مطهری را نقدی کمابیش بی‌ربط می‌یابد.

از جلسات مباحث مهم او می‌توان به جلسات مباحثه با هانری کربن اشاره کرد، که حسین نصر و بسیاری دیگر در آن حضور داشتند، یا جلساتی که در تهران برگزار می‌شد و افرادی نظیر داریوش شایگان در آن حاضر بودند.

طباطبایی خود دربارهٔ این مذاکرات می‌گوید: بنا به گفته کربن تاکنون مستشرقان، اطلاعات مربوط به اسلام را از اهل تسنن اخذ می‌کردند و در نتیجه، حقیقت مذهب تشیع آن گونه که شایسته است، به دنیای غرب معرفی نشده است. برخلاف باور مستشرقین گذشته، اعتقاد من این است که تشیع یک مذهب حقیقی و اصیل و پابرجاست و دارای مشخصات یک مذهب حقیقی است و غیر از آن است که به غرب معرفی کرده‌اند. آنچه پس از پژوهش‌های علمی بدان رسیده‌ام، این است که به حقایق معنویت اسلام از دریچه شیعه - که نسبت به این آیین واقع بینی دارد - باید نگاه کرد. از این رو کوشیده‌ام این مذهب را به نحوی که باید و در خور واقعیت آن است، به جهان غرب معرفی کنم. بسیار علاقه‌مندم که با رجال علمی و مشاهیر این مذهب از نزدیک تماس بگیرم و با طرز فکر آنان آشنا شوم و در بررسی اصول و مبانی شیعه، از این بزرگان کمک گرفته و نسبت به هدف خود روشن‌تر شوم.

## نمونه اشعار
از وی اشعاری عرفانی باقی مانده است. مشهورترین شعر وی غزل «کیش مهر» است که در آن تنها یک واژه غیرفارسی (حلاج) دیده می‌شود:

شعر دیگری از طباطبایی با نام «مهر خوبان» نیز به یادگار مانده است که خود او نیز علاقه زیادی به آن داشت:

## جستارهای وابسته
* فلسفه اسلامی
* هانری کربن

## منابع

## پیوند به بیرون

* کتابخانه تخصصی علامه طباطبایی
* خِرَدنامهٔ همشهری
* ویژه‌نامهٔ خبرگزاری مهر
* کتاب مهر تابان
* زلال اندیشه‌ها و منش علامه طباطبایی در بیان  صائنی زنجانی
* علامه طباطبایی، دانشنامهٔ رشد
* [بازخوانی دوستی علمی علامه طباطبایی (ره و هانری کربن / شیفته‌ای به نام کربن](https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4892/4931/42137/بازخوانی-دوستی-علمی-علامه-طباطبایی-(ره)-و-هانری-کربن-شیفته-ای-به-نام-کربن)

رده:افراد ایرانی آذری‌تبار
رده:اهالی ایران در سده ۲۰ (میلادی)
رده:اهالی تبریز
رده:خاک‌سپاری‌ها در حرم فاطمه معصومه
رده:خاک‌سپاری‌ها در مسجد بالاسر (حرم فاطمه معصومه)
رده:خاندان شیخ‌الاسلامی
طباطبایی، سید محمدحسین
طباطبایی، سید محمدحسین
رده:درگذشتگان ۱۹۸۱ (میلادی)
رده:دور از وطن‌های اهل ایران در عراق
رده:روحانیان شیعه اهل ایران
رده:روحانیان مخالف جمهوری اسلامی ایران
رده:زادگان ۱۲۸۱
رده:زادگان ۱۹۰۳ (میلادی)
رده:شاعران مرد اهل ایران
رده:عارفان اهل ایران
رده:عارفان شیعه
رده:عارفان مسلمان
رده:عالمان شیعه
رده:فقیهان شیعه اهل آذربایجان شرقی
رده:فقیهان شیعه دوازده‌امامی
رده:فیلسوفان آذری‌تبار اهل ایران
رده:فیلسوفان اهل ایران
رده:فیلسوفان سده ۲۰ (میلادی)
رده:فیلسوفان مسلمان
رده:محمدحسین طباطبایی
رده:مراجع تقلید و روحانیون اهل آذربایجان ایران
رده:مفسران قرآن اهل ایران
رده:نویسندگان دینی اهل ایران
رده:نویسندگان مرد اهل ایران