بابرنامه

**بابُرنامه**، که آن را **واقعات بابُری** و **توزُک بابُری** نیز خوانده‌اند، خاطرات و نظرات ظهیرالدین بابر است که به ترکی جغتایی و با نثری ساده نگاشته شده‌است و حوادث سال‌های ۸۹۹ تا ۹۳۶ ه‍.ق را در بر می‌گیرد. شخصیت بابر در این اثر که عقاید و آراء خود را در موضوعات مختلف بیان کرده، منعکس است. *بابرنامه* از جنبه‌های مختلف تاریخی، جغرافیایی، مردم‌شناسی و ادبی ارزشمند است و به گفتهٔ کوپریلی یکی از بهترین آثار نثر جغتایی به‌شمار می‌رود.

از این اثر نسخه‌های متعددی بر جای مانده‌است، اما همه ناقصند. بخشی از بابرنامه در زمان بابر، توسط زین‌الدین وفایی خوافی در (۹۴۰ ه‍.ق) به فارسی ترجمهٔ آزاد شد که احتمالاً به همین دلیل کوپریلی آن را ترجمهٔ حقیقی بابرنامه نمی‌داند. پس از آن میرزا پاینده حسن غزنوی و محمدقلی مغول حصاری نیز این اثر را به فارسی ترجمه کردند. *بابرنامه* ترکی نخستین‌بار در ۱۸۵۷ م. توسط ایلمینسکی در غازان چاپ تصویری شد. پس‌از آن در ۱۹۰۵ م. بوریج چاپ‌دیگری از روی نسخهٔ حیدرآباد منتشر کرد. ترجمهٔ فارسی دیگری که توسط عبدالرحیم خان‌خانان به دستور اکبر شاه گورکانی در ۹۹۸ قمری صورت گرفته بود، در ۱۳۰۸ قمری در بمبئی به خط نستعلیق با غلط‌های چاپی زیاد با عنوان تجارب‌الملوک منتشر شد. بابرنامه به زبان‌های انگلیسی، فرانسه، روسی، آلمانی و اردو نیز ترجمه و تلخیص شده‌است.

ظهیرالدین بابر در این کتاب سعی در بی‌طرفانه نوشتن خاطرات خود داشته و گرچه در برخی نقاط احساسات بر او غلبه کرده‌است، لیکن از اکثر آثار تاریخی مشابه قابل اعتمادتر است.

## محتوا

به گفتۀ استیون فردریک دیلِ مورخ، نثر جغتایی بابر از نظر ساختار جمله، صرف و واژگان شدیداً فارسی‌مآبانه است و همچنین عبارات و اشعار کوتاهِ بسیاری به زبان فارسی در خود دارد.
*بابرنامه* به‌ناگاه با این کلمات ساده آغاز می‌شود:

بابر فراز و نشیب‌های بخت خود را به عنوان یک حاکم محلی در آسیای میانه توصیف می‌کند —او سمرقند را دو بار فتح کرد و از دست داد— و سپس حرکت خود به سوی کابل در سال ۱۵۰۴ را شرح می‌دهد. در تمام نسخه‌های خطی شناخته‌شده، یک وقفه میان سال‌های ۱۵۰۸ و ۱۵۱۹ وجود دارد. آنت بورج و دیگر پژوهشگران بر این باورند که بخش گمشده در میانه، و شاید شرحی از اوایل کودکی بابر، یک دیباچه و شاید یک مؤخره، نوشته شده بوده، اما نسخۀ خطی آن بخش‌ها تا زمان اکبر از میان رفته بود. در دوران پر فراز و نشیب زندگی او و پسرش همایون، نقاط مختلفی وجود دارد که ممکن است بخش‌هایی از نسخۀ اصلی در آن زمان‌ها گم شده باشد.

تا سال ۱۵۱۹ بابر کنترل کابل را به دست گرفت و از آنجا تهاجمی را به شمال غربی هندوستان آغاز کرد. بخش پایانی *بابرنامه* سال‌های ۱۵۲۵ تا ۱۵۲۹ و تأسیس امپراتوری گورکانی را بر سرزمینی که تا زمان مرگ او هنوز بخش نسبتاً کوچکی از شمال غربی هند بود، پوشش می‌دهد؛ سرزمینی که نوادگان بابر آن را گسترش دادند و برای سه سده بر آن فرمانروایی کردند.
شرح نبرد سرنوشت‌ساز پانی‌پت در سال ۱۵۲۶ با توصیفات طولانی از هند، مردم، جانوران و گیاهان آن دنبال می‌شود. حوادث هیجان‌انگیز گوناگونی روایت و تصویرسازی شده‌اند. برای نمونه، بابر درست در لحظۀ آخر از اسب خود به پایین می‌پرد تا به همراه آن به رودخانه نیفتد، و هنگامی که سپاهش قایق‌های خود را به شکل دایره‌ای درآورده‌اند، ماهی‌ای برای فرار از دست یک تمساح به داخل یکی از قایق‌ها می‌پرد.
به نظر نمی‌رسد که از متن اصلی به زبان جغتایی نسخه‌های زیادی موجود بوده باشد و نسخه‌های باقی‌مانده نیز عمدتاً ناقص هستند. نسخه‌ای که در دهۀ ۱۶۲۰ در کتابخانۀ گورکانیان دیده شده و احتمالاً ترجمۀ فارسی از روی آن انجام گرفته، ظاهراً از میان رفته است.
در این خودزندگی‌نامه، بابر از پسری نوجوان به نام «بابری» یاد می‌کند که شیفته و دلباختۀ او شده بود. این احساس لطیف در صفحات ۱۲۰ و ۱۲۱ «بابرنامه» بیان شده است، جایی که او می‌نویسد:
(یک ماجرای شخصی و چند بیت از بابر)
«عایشه سلطان بیگم که پدرم و پدرش، یعنی عمویم سلطان احمد میرزا، او را به عقد من درآورده بودند، (در این سال) به خجند آمد و من در ماه شعبان او را به زنی گرفتم. گرچه به او بدبین نبودم، اما از آنجا که این نخستین ازدواج من بود، از روی شرم و حیا، هر ۱۰، ۱۵ یا ۲۰ روز یک بار او را می‌دیدم. بعدها، حتی آن میل نخستینم نیز از بین رفت و حیای من بیشتر شد. آنگاه مادرم، خانم، ماهی یک بار یا هر ۴۰ روز یک بار، با اصرار و اجبار و نگرانی مرا نزد او می‌فرستاد.
در آن روزهای فراغت، میل عجیبی در خود یافتم، نه! بلکه چنان که در آن بیت آمده است، «خود را دیوانه و پریشان ساختم» برای پسری در بازار اردوگاه که نامش، بابری، نیز مناسب حال بود. تا آن زمان، به هیچ‌کس میلی نداشتم؛ در واقع، از عشق و هوس، چه از راه شنیدن و چه از راه تجربه، نه چیزی شنیده بودم و نه سخنی گفته بودم. در آن زمان، دوبیتی‌های فارسی، یکی دو تا در هر نوبت، می‌سرودم؛ این یکی از آنهاست:
هیچ‌کس چون من مباد آشفته و رسوا و خوار / هیچ معشوقی چو تو بی‌رحم و بی‌پروا مباد
هر از گاهی بابری به حضورم می‌آمد، اما از فرط شرم و حیا هرگز نمی‌توانستم مستقیم به او نگاه کنم؛ پس چگونه می‌توانستم به گفتگو (اختلاط) و حکایت بپردازم؟ در آن شادی و آشفتگی، نمی‌توانستم از او (برای آمدنش) تشکر کنم؛ پس چگونه ممکن بود که او را برای رفتنش سرزنش کنم؟ چه قدرتی داشتم که از او بخواهم به من خدمت کند؟ روزی، در همان ایامِ میل و شور، در کوچه‌ای با همراهانم می‌رفتم که ناگهان با او رو در رو شدم، چنان آشفته‌حال شدم که نزدیک بود از خود بی‌خود شوم. نگاه مستقیم به او عذاب و شرمندگی است، پس به راهم ادامه دادم. دوبیتی‌ای (فارسی) از محمد صالح به ذهنم آمد.»
— بابری اندیجانی، در ظهیرالدین محمد بابر، بابرنامه، صفحۀ ۱۲۰ فرغانه (ذیل ازدواج اول بابر)

## ترجمه‌ها
این اثر نخستین بار توسط جان لیدن و ویلیام ارسکین از روی نسخۀ فارسی با عنوان *خاطرات ظهیرالدین محمد بابر: امپراتور هندوستان* به انگلیسی ترجمه شد. بعدها آنت بورج، خاورشناس بریتانیایی، و به‌تازگی ویلر تکستون، استاد دانشگاه هاروارد، آن را ترجمه کرده‌اند.
## بستر تاریخی

*بابرنامه* در سنت خودزندگی‌نامه‌های شاهانه یا زندگی‌نامه‌های رسمی درباری جای می‌گیرد که در نقاط مختلف جهان دیده می‌شود. در آسیای جنوبی این سنت به *[[آشوکاوادانا]]* و *[[هارشাচاریتا]]* از هند باستان، و *[[پریتویراج راسو]]* در قرون وسطی بازمی‌گردد و توسط گورکانیان با *[[اکبرنامه]]* (زندگی‌نامه)، *[[توزک جهانگیری]]* (خاطرات) و *[[شاه جهان‌نامه]]* (نوعی زندگی‌نامۀ ستایش‌آمیز) ادامه یافت.
نیاکان اکبر، تیمور، در آثار متعددی که اغلب *[[ظفرنامه (ابهام‌زدایی)|ظفرنامه]]* ("کتاب پیروزی‌ها") نامیده می‌شوند، ستایش شده بودند، که شناخته‌شده‌ترین آنها نیز در دهۀ ۱۵۹۰ توسط کارگاه هنری اکبر در یک نسخۀ مصور تولید شد. اثری که ادعا می‌شد خودزندگی‌نامۀ تیمور است و در دهۀ ۱۶۲۰ در کتابخانۀ جهانگیر پیدا شد، اکنون جعلی متعلق به همان دوره در نظر گرفته می‌شود.
## ستایش‌ها
خودزندگی‌نامۀ بابر تحسین گستردۀ پژوهشگران امروزی را برانگیخته است. استنلی لین-پول به نقل از هنری بورج می‌نویسد:

لین-پول در ادامه می‌نویسد:

مورخ، بمبر گاسکوین، دربارۀ زمانی که بابر به هند آمد، می‌نویسد:

## نگاره‌هایی از نسخهٔ خطی بابرنامه

File:The battle of Sultan Ḥusayn Mīrzā against Sultan Masʿūd Mīrzā at Hiṣṣār.jpg|نبرد سلطان حسین میرزا با سلطان مسعود میرزا در حصار
File:Animals of Hindustan small deer and cows called gīnī, from Illuminated manuscript Baburnama (Memoirs of Babur).jpg|جانوران هندوستان: آهوان کوچک و گاوهایی موسوم به گینی، والترز
File:Illuminated Manuscript Baburnamah.jpg|*یورش به [[کوهات]]*، والترز


## منابع

* سیدحسین‌زاده، هدی، ظهیرالدین بابر، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
* بابر، ظهیرالدین محمد، بابرنامه، ترجمة عبدالرحیم‌خان‌خانان، بمبئی، ۱۳۰۸ق؛
* حبیبی، عبدالحی، ظهیرالدین محمد بابر، کابل، ۱۳۵۱ش؛
* مشار، خانبابا، فهرست کتاب‌های چاپی فارسی، تهران، ۱۳۵۰–۱۳۵۵ش؛
* منزوی، احمد، فهرستواره کتاب‌های فارسی، تهران، ۱۳۷۵ش؛

* Arberry, A.J. , Catalogue of the India Office, London, 1937
* Browne, E. G. , A Literary History of Persia, Cambridge, 1951
* Storey, C.A. Persian Literature, London, 1970

رده:خودزندگی‌نامه‌های سیاسی
رده:خودزندگی‌نامه‌های هند
رده:کتاب‌ها درباره گورکانیان
رده:کتاب‌های سده ۱۶ (میلادی)
رده:کتاب‌های هندی سده ۱۶ (میلادی)
رده:گورکانیان هند
رده:مقاله‌های مربوط به کتابخانه یونسکو
رده:نسخه‌های خطی تذهیب‌شده اسلامی
رده:نسخه‌های خطی هندی
رده:هنر گورکانی