کلیسا (ساختمان)

**کلیسا** یک بنای مذهبی است که توسط فرقه‌های مسیحی برای مراسم عبادی، دعا، خلوت‌گزینی خاموش و فعالیت‌های مسیحی استفاده می‌شود. قدیمی‌ترین کلیسای مسیحی شناسایی‌شده، یک کلیسای خانگی است که بین سال‌های ۲۳۳ تا ۲۵۶ میلادی بنیان‌گذاری شده است. واژه "کلیسا" همچنین به یک گروه یا جماعت از ایمانداران مسیحی اشاره دارد، در حالی که "کلیسا" به جامعه مذهبی جهانی مسیحیان اطلاق می‌شود. افزون بر این، کلیساها گاهی برای گردهمایی‌های محلی، رویدادهای فرهنگی (مانند کنسرت‌ها)، سخنرانی‌ها و سایر فعالیت‌های کلیسایی، فرهنگی و اجتماعی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند. در معماری سنتی مسیحی، طرح یک کلیسا اغلب به شکل صلیب مسیحی است. راهروی مرکزی ضلع عمودی را تشکیل می‌دهند، در حالی که سکوی بلند و  بازوهای افقی را می‌سازند. برج‌ها یا گنبدها بر فراز سقف رو به آسمان برآمده می‌شوند تا تفکر در مورد امر الهی را تشویق کنند. کلیساسازی در حوزه معماری و ساختمان‌سازی به رشته‌ای گفته می‌شود که به طراحی، ساخت‌وساز جدید، بازسازی و حفظ و نگهداری کلیساها می‌پردازد. کلیساهای مدرن از سبک‌های معماری متنوعی استفاده می‌کنند و بسیاری از ساختمان‌ها که در اصل برای اهداف دیگری طراحی شده بودند، به کلیسا تبدیل شده‌اند. از سده یازدهم تا چهاردهم میلادی، اروپای غربی شاهد موجی از ساخت کلیساها بود. در آلمان تا سال ۲۰۲۵ در مجموع حدود ۴۴,۴۰۰ ساختمان کلیسایی کاتولیک و پروتستان وجود دارد که از این تعداد، حدود ۹۰ درصد تحت حفاظت آثار تاریخی قرار دارند. این مسئله در تلاش برای تغییر کاربری خلاقانه کلیساهای خالی از استفاده، مشکلات قابل توجهی ایجاد می‌کند . بسیاری از کلیساها در سراسر جهان از اهمیت تاریخی، ملی، فرهنگی و معماری قابل توجهی برخوردارند. تعدادی از آن‌ها در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.

## تحولات معماری کلیساها در دوره های مختلف
تاریخچه بناهای کلیسا، تحول فضاهای عبادت مسیحیان را از کلیساهای خانگی مخفیانه در امپراتوری روم تا باسیلیکاهای عظیم پس از قانونی‌شدن در سال ۳۱۳ با فرمان میلان  دنبال می‌کند، زمانی که حمایت امپراتوری و فرم‌های باسیلیکای مدنی با نیازهای عبادی تطبیق داده شدند. در طول سده‌های دهم تا دوازدهم، دوره رمانسک بر دیوارهای سنگی عظیم، طاق‌های بشکه‌ای و چلیپایی و طاق‌های گرد تأکید داشت و پس از آن در سده‌های دوازدهم تا شانزدهم، معماری گوتیک با توسعه طاق‌های نوک‌تیز ، طاق‌های آجدار و تکیه‌گاه‌های معلق برای دستیابی به ارتفاع و نور بیشتر پدیدار شد. از سده پانزدهم، معماری رنسانس نظم‌های کلاسیک، تقارن و نظام‌های تناسبی را احیا کرد و در سده‌های هفدهم تا هجدهم، معماری باروک و کلیساهای روکوکو از فضاهای نمایشی، تزئینات یکپارچه و صحنه‌پردازی شهری در پاسخ به حمایت‌های گوناگون از جمله اصلاحات کاتولیک استفاده کردند. پس از ۱۵۱۷، اصلاحات پروتستانی به ایجاد تالارهای موعظه‌محور و طرح‌های متمرکز در بسیاری از مناطق پروتستان‌نشین انجامید، در حالی که شرق ارتدکس طرح‌های گنبددار چلیپایی-چهارگوش و دیگر طرح‌های متمرکز را حفظ و گسترش داد. گسترش جهانی ارتباطات، الگوهای اروپایی و تطبیق‌های محلی را به قاره‌های آمریکا، آفریقا و آسیا برد و سده نوزدهم شاهد بازآفرینی‌های گسترده سبک‌های تاریخی بود. در سده بیستم، مصالح جدید، مینیمالیسم مدرنیستی و اصلاحات عبادی مانند شورای دوم واتیکان در سال‌های ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۵، محراب‌ها، صندلی‌ها و رابطه میان روحانیون و مردم عادی را دگرگون ساخت.

### دوران باستان
بندانگشتی|نمای جنوبی کلیسای سنت سیمئون استایلیتس در حلب، سوریه یکی از قدیمی‌ترین ویرانه‌های باقی‌مانده از یک کلیسا در جهان
قدیمی‌ترین کلیسای مسیحی شناسایی‌شده باستانی، یک کلیسای خانگی به نام کلیسای دورا-اروپوس است که بین سال‌های ۲۳۳ تا ۲۵۶ میلادی بنیان‌گذاری شد.

در نیمه دوم سده سوم میلادی، نخستین تالارهای ساخته‌شده با هدف مشخص برای عبادت مسیحی (به لاتین: aula ecclesiae) شروع به ساخت کردند. بسیاری از این سازه‌ها در جریان آزار و شکنجه دیوکلتیانی در اوایل سده چهارم میلادی تخریب شدند. کلیساهای حتی بزرگ‌تر و پرکارتر در دوران سلطنت امپراتور کنستانتین بزرگ ظاهر شدند.

### قرون وسطی
از سده یازدهم تا چهاردهم میلادی، موجی از ساخت کلیساهای جامع و کلیساهای محلی کوچک‌تر در سراسر اروپای غربی رخ داد. کلیساهای جامع و کلیساهای محلی علاوه بر خدمت به عنوان محل عبادت، اغلب به عنوان محل گردهمایی عمومی توسط جوامعی که در آن قرار داشتند مورد استفاده قرار می‌گرفتند و میزبان رویدادهایی مانند جلسات اصناف، ضیافت‌ها، نمایش‌های مذهبی و بازارها بود. زمین‌ها و ساختمان‌های کلیسا همچنین برای خرمن‌کوبی و ذخیره غلات استفاده می‌شد.

### معماری رمانسک
بین سال‌های ۱۰۰۰ تا ۱۲۰۰، سبک رمانسک در سراسر اروپا محبوب شد. سبک رمانسک با بناهای بزرگ و حجیم تعریف می‌شود که 
بندانگشتی|کلیسای جامع تریر، بسبک رومانسک
معمولاً از ساختارهای هندسی ساده، فشرده و کم‌تزئین تشکیل شده‌اند. ویژگی‌های مکرر کلیسای رمانسک شامل طاق‌های گرد، برج‌های گرد یا هشت‌ضلعی و سرستون‌های بالشتکی بر روی ستون‌ها است. در اوایل دوره رمانسک،  مد بودند، در حالی که بعداً در همان دوره، طاق‌های چلیپایی محبوبیت یافتند. فضاهای داخلی گسترده‌تر شدند و نقوش مجسمه‌ها ویژگی‌ها و مضامین حماسی‌تری به خود گرفتند. معماران رمانسک بسیاری از ایده‌های معماری رومی یا مسیحی اولیه را اقتباس کردند، مانند پلان صلیبی شکل همانند کلیسای جامع آنگولم و نظام باسیلیکایی یک تالار میانی با یک بخش مرکزی و تالارهای جانبی.

### معماری گوتیک
 سبک گوتیک در حدود سال ۱۱۴۰ در ناحیه ایل-دو-فرانس پدیدار شد و متعاقباً در سراسر اروپا گسترش یافت. کلیساهای  ویژگی‌های فشرده دوره رمانسک را از دست 
بندانگشتی|کلیسای جامع آنی یکی از بنیان‌گذاران سبک معماری گوتیک
دادند و تزئینات اغلب دارای ویژگی‌های نمادین و تمثیلی بودند. نخستین طاق‌های نوک‌تیز، طاق‌های آجدار و تکیه‌گاه‌ها ظاهر شدند که همگی دارای ویژگی‌های هندسی بودند که نیاز به دیوارهای بزرگ و ضخیم برای تضمین پایداری سازه را کاهش می‌دادند. این امر همچنین امکان افزایش اندازه پنجره‌ها را فراهم آورد و فضاهای داخلی روشن‌تر و سبک‌تری ایجاد کرد. سقف تالارهای میانی بالا رفت و ستون‌ها و مناره‌ها بلندتر شدند. بسیاری از معماران از این پیشرفت‌ها برای به چالش کشیدن مرزهای امکان‌پذیری سازه‌ای استفاده کردند – تمایلی که منجر به فروپاشی چندین برج شد که طرح‌هایشان ناخواسته از مرزهای استحکام فراتر رفته بود. در آلمان، هلند و اسپانیا، ساخت کلیساهای تالاری محبوب شد، سبکی که در آن هر طاق در ارتفاع یکسانی ساخته می‌شد. کلیساهای جامع گوتیک، همانند دوره رمانسک، با شکوه طراحی می‌شدند و بسیاری از ویژگی‌های رمانسک را با هم مشترک دارند. کلیسای بانیو در فرانسه (۱۱۷۰–۱۱۹۰) هر دو سبک را به نمایش گذاشت - یک برج رمانسک و تالار میانی و گروه سرایندگان گوتیک. برخی همچنین درجه‌ای بی‌سابقه از جزئیات و پیچیدگی را در تزئینات نشان می‌دهند. نوتردام پاریس و کلیسای جامع رنس در فرانسه، همچنین کلیسای سن فرانچسکو د آسیزی در پالرمو، کلیسای جامع سالزبری و کلیساهای پشم در انگلستان، 
بندانگشتی|کلیسای فراون‌کیرشه در مونیخ، یک کلیسای عمدتاً گوتیک
و کلیسای سنت‌توم در چنای، هند، آرایه‌های پرکاری را نشان می‌دهند که مشخصه کلیساهای جامع گوتیک است.

### نئوگوتیک
**نئوگوتیک** (به آلمانی: Neogotik) (برگرفته از واژه یونان باستان: νέος, néos به معنای 'نو') یک سبک هنری و معماری تاریخ‌گرا  از سده نوزدهم است که به معماری گوتیک بازمی‌گردد. نئوگوتیک (صفت آن: neugotisch) یکی از نخستین زیرگونه‌های سبکی تاریخ‌گرایی به شمار می‌رود که به سبک‌های هنری و معماری گوناگون دو هزاره پیشین در فرهنگ‌های مختلف بازمی‌گشت، پس از آنکه  کلاسیسیسم خود را به دوران باستان، به ویژه معماری معابد یونانی و رومی، معطوف کرده بود، بوجود آمد. به دنبال آن، نئورومانسک و نئورنسانس نیز پدید آمدند. 

#### معرفی
در کانون گسترش نئوگوتیک یک برنامه جامع ساخت‌وساز و تجهیزات قرار داشت که تا ادبیات و سبک زندگی نیز نفوذ کرد. زبان فرمی نئوگوتیک خود را به یک تصویر آرمانی از قرون وسطی معطوف می‌کرد. شکوفایی آن در دوره ۱۸۳۰ تا ۱۹۰۰ بود. تحت این دیدگاه که با آزادی و فرهنگ معنوی شهرهای 
بندانگشتی|معماری نئوگوتیک پارلمان لندن
قرون وسطی پیوند می‌یابد، به سبک نئوگوتیک عمدتاً کلیساها، پارلمان‌ها، تالارهای شهر و دانشگاه‌ها، اما همچنین سایر بناهای عمومی مانند ادارات پست، مدارس، پل‌ها یا ایستگاه‌های راه‌آهن ساخته شدند. به گفته اروین پانوفسکی، گوتیک ریوایول که در انگلیسی به این نام خوانده می‌شود، با اشتیاقی رمانتیک به سوی گذشته‌ای که دیگر قابل بازگشت نبود، شکل گرفته بود، در حالی که رنسانس در پی آن بود که از کهنه، آینده‌ای نو به دست آورد. در آلمان، نئوگوتیک از یک سو به بازسازی‌های "تحریف‌کننده" از بناهای اصلی انجامید، به‌گونه‌ای که بناهای اصلی گوتیک و همچنین بناهای باروک و دیگر بناهای قدیمی‌تر بدون هیچ تردیدی "نئوگوتیک‌سازی" شدند. از سوی دیگر، در نتیجه علاقه تازه برانگیخته‌شده به سبک‌های قرون وسطایی، بسیاری از بناهای اصلی نجات یافته و مرمت شدند که در دوره‌های پیشین نه مورد قدردانی و نه مراقبت قرار گرفته بودند و تنها به طور تصادفی و به دلیل کمبود منابع برای جایگزینی، از گذر زمان جان سالم به در برده بودند. نئوگوتیک در آلمان عمدتاً با جنگ جهانی اول خاموش شد، اما پس از آن تا حدی در سبک حفاظت از میراث تصعید گردید. در برخی کشورهای دیگر، کلیساهای نئوگوتیک به‌طور پراکنده تا نیمه دوم سده بیستم نیز ساخته می‌شدند.

#### خاستگاه و گسترش در بریتانیا و آلمان
احیای گوتیک ابتدا در بریتانیا با ادامه استفاده از فرم‌های گوتیک پایانی تحت تأثیر سبک تودور آغاز شد که به آن "بقای گوتیک" می‌گویند. کلیسای جامع درومور در ایرلند 
بندانگشتی|قلعه هوهن‌تسولرن در آلمان، هشینگن
شمالی از ۱۶۶۱ به سبک گوتیک آغازین ساخته شد. در کنار تقلید دقیق از الگوهای قرون وسطایی، بناهایی با تناسبات روکوکو یا کلاسیسیسم اما با تزئینات گوتیک ساخته شدند که در انگلیسی "گاتیک" نامیده می‌شوند. نمونه‌های اولیه شامل خانه استرابری هیل (از ۱۷۴۹) و ابی فونتیل (دهه ۱۷۹۰) هستند. در دهه ۱۸۳۰، احیای گوتیک به پیشرفت تعیین‌کننده‌ای دست یافت. کاخ وست‌مینستر بین ۱۸۴۰ تا ۱۸۷۰ به عنوان بزرگ‌ترین بنای این سبک ساخته شد. در آلمان، فردریش کبیر در ۱۷۵۵ دروازه نائون در پوتسدام را به عنوان نخستین بنای نئوگوتیک ساخت. خانه گوتیک از ۱۷۷۳ و قلعه لونبورگ در کاسل (۱۷۹۳-۱۸۰۰) از دیگر نمونه‌های اولیه هستند. مقاله "درباره معماری آلمانی" اثر یوهان ولفگانگ فون گوته در ۱۷۷۳، با ستایش اروین فون اشتاین‌باخ به عنوان سازنده کلیسای جامع استراسبورگ، اشتیاق رمانتیک به معماری گوتیک را برانگیخت. این امر به تکمیل کلیسای جامع کلن در ۱۸۸۰ و کلیسای جامع اولم در ۱۸۹۰ انجامید. با این حال، پس از آشکار شدن ریشه فرانسوی گوتیک، علاقه در آلمان به سوی نئورومانسک معطوف شد.

#### ویژگی‌ها، تنوع و سرانجام نئوگوتیک
نئوگوتیک شامل طیف وسیعی از کاربردها بود، قلعه هوهنتسولرن نزدیک هشینگن، قلعه اشتولتسنفلز در کوبلنتس و کاخ نویشوانشتاین از نمونه‌های برجسته قلعه‌سازی نئوگوتیک هستند. در شهرهای رو به رشد، بناهای نئوگوتیک جدیدی مانند تالارهای شهر وین، مونیخ و کوپنیک برلین ساخته شدند. تجهیزات داخلی کلیساها، از جمله محراب‌ها و منبرها با کنده‌کاری‌های پرکار (که بعدها "شراینرگوتیک" نامیده شدند) و شیشه‌های رنگی جدید با سبکی واقع‌گرایانه خلق شدند. نئوگوتیک در آلمان با جنگ جهانی اول به پایان رسید، هرچند نمونه‌های متأخری مانند کلیسای پائول در مونیخ (۱۹۰۶) وجود دارد. در جنگ جهانی دوم، بسیاری از بناهای نئوگوتیک تخریب شدند؛ کلیسای نیکولای در هامبورگ، با وجود ایستادگی در برابر بمباران ۱۹۴۳، در ۱۹۵۱ تخریب و تنها برج ۱۴۷ متری آن باقی ماند.

### رنسانس
در سده‌های پانزدهم و شانزدهم، تغییرات در اخلاقیات و جامعه به دلیل رنسانس و اصلاحات پروتستانی بر ساخت کلیساها نیز تأثیر گذاشت. سبک رایج بسیار شبیه به سبک گوتیک اما ساده‌تر بود. باسیلیکا دیگر محبوب‌ترین نوع کلیسا نبود، بلکه در عوض، کلیساهای تالاری ساخته می‌شدند. ویژگی‌های بارز عبارتند از ستون‌ها و سرستون‌های کلاسیک. ساخت کلیسای سیستین با تزئینات منحصربه‌فرد و مهم آن و بازسازی کامل کلیسای سنت پتر، یکی از مهم‌ترین کلیساهای مسیحیت، بخشی از این فرآیند بود. در جمهوری ثروتمند فلورانس، انگیزه ساخت کلیسا بیشتر مدنی بود تا معنوی. وضعیت ناتمام کلیسای جامع فلورانس که به مریم مقدس تقدیم شده بود، برای شهری که تحت حمایت او بود مایه افتخار نبود. با این حال، با یافتن فناوری و منابع مالی برای تکمیل آن، گنبد در حال برآمدن نه تنها به مریم مقدس، معمار آن و کلیسا، بلکه به سینیوریا، اصناف و بخش‌هایی از شهر که نیروی انسانی برای ساخت آن از آنجا تأمین شده بود، اعتبار بخشید. این گنبد الهام‌بخش آثار مذهبی بیشتری در فلورانس شد. در کلیساهای پروتستان، که در آن اعلام کلام خدا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، خط دید بازدیدکننده به سمت منبر هدایت می‌شود.

### معماری باروک
 سبک باروک برای اولین بار در حدود سال ۱۵۷۵ در ایتالیا مورد استفاده قرار گرفت. از آنجا به بقیه اروپا و مستعمرات اروپایی گسترش یافت. صنعت ساختمان‌سازی در دوران 
بندانگشتی|تالار میانی کلیسای سنت پیتر و سنت پل، نمونه‌ای از فضای داخلی کلیسای باروک
باروک به شدت افزایش یافت. از ساختمان‌ها، حتی کلیساها، برای نشان‌دادن ثروت، اقتدار و نفوذ استفاده می‌شد. استفاده از فرم‌های شناخته‌شده از رنسانس به شدت اغراق‌آمیز بود. گنبدها و سرستون‌ها با قالب‌گیری تزئین می‌شدند و گچبری های پیشین با نقاشی‌های دیواری بر روی سقف‌ها جایگزین گردیدند. برای اولین بار، کلیساها به عنوان یک اثر هنری پیوسته دیده می‌شدند و مفاهیم هنری توسعه یافتند. به جای ساختمان‌های طویل، ساختمان‌های با پلان متمرکز بیشتری ایجاد شد. تزئینات گسترده با نقوش گل‌دار و مضامین اساطیری تا حدود سال ۱۷۲۰، در دوره روکوکو، ادامه یافت. جماعت‌های پروتستان کلیساهای اغلب نزدیکی میان عبادت‌کنندگان، تالار میانی و محراب را ترجیح می‌دادند. این امر از طریق طرح‌ها و شیوه‌های معماری گوناگون، از جمله نزدیک‌تر کردن محراب به جماعت، کاهش فاصله میان ورودی و محراب، و به‌کارگیری سبک‌های معماری ساده‌تری که توجه را بر منبر و میز عشای ربانی متمرکز می‌کنند، محقق می‌شد.

## بخشهای ساختمانی کلیساها

### بخشهای بیرونی

#### برج ناقوس
**برج یا برجهای کلیس**ا، برج کلیسا (به آلمانی: Kirchturm) برجی است که به یک بنای کلیسا تعلق دارد. در بیشتر کشورهای مسیحی‌نشین، یک تالار گردهمایی به همراه برج، الگوی پایه ساختمان‌های کلیسا است، اگرچه برای وجود برج هیچ توجیه الهیاتی وجود ندارد.

##### پیشینه و نمادگرایی برج‌ها
تک‌سنگ‌های عظیم، ستون‌ها و برج‌های سنگی بلند پیش از این در کهن‌ترین تمدن‌ها نیز یافت می‌شوند. آن‌ها عمدتاً نماد باروری مردانه بودند. در خاور باستان، زیگورات‌های بین‌النهرین وجود داشتند. این سازه‌ها از طریق افسانه برج بابل به معماران مسیحی ایده برج‌های سر به فلک کشیده را دادند.  در دوران باستان نه در معابد و نه در باسیلیکاهای غیرمذهبی خود برجی وجود نداشت. همچنین در نخستین دوره ساخت کلیساهای مسیحی، یعنی از زمان کنستانتین به بعد، هنوز برج‌هایی ساخته نمی‌شد. از سده ششم میلادی به بعد، کلیساها در ایتالیا دارای برج‌های ناقوس جداایستاده شدند، مانند کلیسای سنت آپولیناره نوئوو در راونا. اینکه برج به عنصری شاخص در معماری کلیسا تبدیل شد، بنابراین با نقش ناقوس کلیسا  به‌عنوان نشان‌دهنده صوتی کلیسای مسیحی مرتبط است. با این حال، ساخت برج‌های پرهزینه قرون وسطایی را نمی‌توان صرفاً با کارکرد آویختن ناقوس‌ها توجیه کرد. نمادگرایی مسیحیت نیز به تنهایی نمی‌تواند پدیده برج کلیسا را توضیح دهد. استفاده مذهبی از برج‌ها در طبقه همکف، به‌عنوان نمازخانه پیشین فضای ورودی یا بخشی از تالار کلیسا صورت می‌گرفت. طبقات فوقانی می‌توانستند به‌عنوان ایوان یا نمازخانه خدمت کنند که در این میان، نمازخانه های برجی اغلب به فرشته مقرب میکائیل تقدیم می‌شدند.  در چین نیز ناقوس‌ها از کهن‌ترین دوران کارکرد آیینی داشتند، اما برج‌های مذهبی آسیا، یعنی استوپاها  و پاگوداها، از آرامگاه‌ها و بناهای مقبره‌ای تکامل یافتند. از سده هفتم میلادی، مساجد اسلامی با مناره  پدیدار شدند. مناره‌ها در کارکردشان به‌عنوان مکان‌های بلند برای پخش صدا (اذان)، با برج‌های ناقوس مسیحی قابل مقایسه هستند. افزون بر مکان‌های اطلاع‌رسانی، برج‌های کلیسا همچون مناره‌ها دارای جنبه‌ای نمایش حاکمیت نیز بودند.

##### نگاره های بخش برج

پرونده:Ulmer Münster-Westfassade.jpg|برج کلییسای اعظم اولم
پرونده:Bamberg Dom 1230769.jpg|چهار برج کلیسای جامع بامبرگ
پرونده:2000-05-12 Dom zu Pisa 05120009.jpg|برج بیرونی در کلیسای جامع پیزا
پرونده:Sant'.Apollinare.Nuovo02.jpg|Sant'.Apollinare برج کلیسای سنت آپولیناره در روونا ایتالیا
پرونده:Chengling pagoda.JPG|چن لینگ پاگودا در چین
پرونده:Masjid Shah, view of the courtyard by Pascal Coste.jpg|مناره های مسجد شاه اصفهان
پرونده:Spiral minaret at Abu Dulaf.jpg|برج ابو دولاف در عراق


#### ناقوس
**ناقوس کلیسا** یک ناقوس بزرگ است که معمولاً در برج کلیسا آویخته می‌شود. این ناقوس، حامل ارتعاش سیستم ناقوس‌زنی است که اجزای دیگر آن شامل موتور ناقوس‌زنی  و چارچوب ناقوس می‌شود. کل سیستم ناقوس‌زنی در اتاق ناقوس قرار دارد. این ناقوس که معمولاً از جنس برنز و به‌ندرت از آهن ریخته‌گری می‌شود، شکل یک جسم چرخشی دارد، به این معنا که نسبت به محور مرکزی خود دارای تقارن چرخشی است.

یک برج ناقوس‌نواز یا کاریلون که از چندین ناقوس تشکیل شده، یک ساز موسیقی است که به‌صورت خودکار یا دستی از طریق یک سیستم اهرمی نواخته می‌شود و نمونه‌های آن در خارج از کلیساها نیز یافت می‌شود. علاوه بر برج‌های کلیسا، ناقوس‌ها در برج‌های ساعت ساختمان‌های عمومی مانند تالارهای شهر و مدارس برای نمایش زمان یا به‌عنوان علامت هشدار به کار می‌روند. ناقوس‌های کلیسا برای مراسم مذهبی، همچنین برای هشدار یا یادبود به صدا درمی‌آیند.

اگر چندین ناقوس به یک مجموعه متصل شوند، از آن به عنوان ناقوس‌نواز یا مجموعه ناقوس‌ یاد می‌شود. اگر این مجموعه از طریق یک میز نواختن دستی قابل نواختن باشد و حداقل ۲۳ ناقوس (دو اکتاو) داشته باشد، به آن کاریلون گفته می‌شود.

##### نگاره های بخش ناقوس

پرونده:Glockenteile.jpg|نام اجزا ناقوس به آلمانی
پرونده:Herstellung_von_Kirchenglocken.svg|روش ساخت ناقوس
پرونده:Klöppel_St._Michael_2.jpg|این چکش اصلی ناقوس سنت مایکل با وزن ۲۷۴ کیلوگرم است که در سال ۲۰۰۵ هنگام نواختن ناقوس مرگ برای پاپ ژان پل دوم شکست.
پرونده:Liberty_Bell_(6315954704).jpg|ناقوس لیبرتی در فیلادلفیا در مقابل تالار استقلال
پرونده:00_4841_Tsar_Bell_-_Moscow_Kremlin.jpg|بزرگترین ناقوسی که در جهان ساخته شده به وزن ۲۰۲ تن واقع در مسکو Tsar Bell, Moscow (Kremlin)


#### ورودی اصلی

#### سقف یا گنبد

#### نمای ساختمان

#### حیاط جلوی کلیسا

#### نمازخانه ها
نمازخانه (به آلمانی: Kapelle) یک فضای کوچک برای دعا، مراسم عبادت یا عبادت خصوصی است. این فضا می‌تواند یک ساختمان کلیسایی مستقل یا اتاقی درون یک ساختمان بزرگ‌تر باشد. درون کلیساهای (بزرگ‌تر)، نمازخانه‌ها فضاهای جانبی عبادتی هستند که می‌توانند کارکردهای گوناگونی داشته باشند. برخی نمازخانه‌ها به‌صورت خصوصی ساخته می‌شوند. در بناهای کلیسایی بزرگ، به‌ویژه در اواخر قرون وسطی، به اصناف و خانواده‌های ثروتمند این فرصت داده می‌شد تا به‌عنوان بنیان‌گذار، طاقچه‌هایی در سطح داخلی دیوارهای بیرونی ایجاد کرده و به محراب مجهز کنند.

حقوق کلیسا در کلیسای کاتولیک رومی میان یک نمازخانه و یک نمازخانه خصوصی تمایز قائل می‌شود. در برخی کلیساهای آزاد، محل گردهمایی عبادی جماعت را نمازخانه می‌نامند. در برخی مناطق، از سوی جوامع بزرگ دینی اصطلاح "نمازخانه" به‌عنوان مترادف برای کلیسای وابسته به کار می‌رود. 

##### ریشه‌شناسی واژه
واژه "Kapelle" (نمازخانه) از واژه لاتین "cappa" به معنای "نیم‌تنه" و شکل کوچک‌شده آن "capella" گرفته شده است. در اصل، این واژه به مکانی اطلاق می‌شد که در سده هفتم میلادی، نیم‌تنه سنت مارتین تور به عنوان یادگار مقدس امپراتوری در پاریس و همچنین خود قدیس توسط مروونژی‌ها در آن مورد احترام قرار می‌گرفت. "Capella"، نام آن فضای کوچک و بسته، در زبان آلمانی کهن به صورت "Kapella" رایج بود. گروهی از روحانیون که در این نمازخانه خدمات گروه سرایندگان و نیایش‌های روزانه را انجام می‌دادند، "Capellani" (کاپلان‌ها) نامیده می‌شدند.

##### نمازخانه به عنوان یک مفهوم ساختمانی
نام نمازخانه از نمازخانه پاریس به فضاهای کوچک و غیرمستقل دعا یا عبادت درون بناهای مقدس بزرگ‌تر یا ساختمان‌های غیرمذهبی  تعمیم یافت، مانند نمازخانه‌های گروه سرایندگان، نمازخانه‌های محراب‌گاه، نمازخانه‌های تاجی، نمازخانه‌های تالارهای جانبی و نمازخانه‌های نذری در کلیساها، فضاهای دعا در بیمارستان‌ها و مانند آن، و همچنین به بناهای مستقل مانند نمازخانه‌های تعمید، نمازخانه‌های تدفین، نمازخانه‌های قلعه و کاخ و به عبادتگاه‌های کوچک‌تر.

به دلیل پیشکش‌های مراسم عشای ربانی رایج در قرون وسطی، تأسیس اخوت‌ها و وقف محراب‌های نذری و همچنین برگزاری مراسم انفرادی کشیشان که تا پیش از شورای دوم واتیکان رایج بود، بسته به اندازه کلیساها، دو یا چند محراب جانبی در آن‌ها ایجاد می‌شد. اگر در اثر این جداسازی، فضاهای نیمه‌بازی پدید می‌آمد، به آن‌ها "نمازخانه‌های جانبی" می‌گویند. اگر این‌ها به‌طور متعدد پیرامون محراب‌گاه وجود داشته باشند، این مجموعه "تاج نمازخانه‌ها" نامیده می‌شود. یکی از نخستین تاج‌های نمازخانه در تور (حدود ۱۰۰۰) طراحی و اجرا شد. "نمازخانه‌های گروه سرایندگان" عمدتاً در میان کلونی‌ها و سیسترسی‌ها یافت می‌شوند. به نمازخانه‌هایی که در بنای اصلی ادغام شده و به‌صورت الحاقی به آن افزوده نشده‌اند، "نمازخانه‌های تعبیه‌شده" می‌گویند. به چنین فضاهایی میان تکیه‌گاه‌های خارجی که به سطوح داخلی دیوارهای بیرونی کشیده شده‌اند، حتی بدون محراب و بدون استفاده عبادی، نمازخانه گفته می‌شود.

اینکه یک نمازخانه کم‌وبیش مستقل به‌عنوان یک ساختمان جداگانه محسوب شود، به موقعیت آن در کالبد بنا بستگی دارد. ساختمان‌های جانبی مستقل در کنار کلیساها با بنای اصلی یک مجموعه معماری تشکیل می‌دهند، یعنی از نظر حفاظت از آثار تاریخی یک مجموعه کلی. ایوان‌های جانبی که از بیرون به کلیسا افزوده شده‌اند، به‌عنوان بخشی از ساختمان به بنای اصلی محسوب شده و اگر از داخل نیز قابل دسترسی باشند، یک مجموعه ساختمانی را تشکیل می‌دهند. همچنین ساختمان‌های نمازخانه در قلعه‌ها، صومعه‌ها، محوطه‌های بیمارستانی یا گورستان‌ها گاهی به‌عنوان بخشی از بنا و گاهی به‌عنوان بنایی از مجموعه یا مجموعه ساختمانی به حساب می‌آیند.

##### جنبه‌های کارکردی نمازخانه
درون کلیساها، بسته به موقعیت یا کارکرد، می‌تواند انواع مختلفی از نمازخانه‌ها وجود داشته باشد:

بر اساس *موقعیت* می توان به نمازخانه‌های تالار عرضی، گروه سرایندگان، محراب‌گاه، تاجی یا تالارهای جانبی اشاره کرد.

بر اساس *کارکرد* می توان نمازخانه‌های تعمید، اعتراف، آیین مقدس، مقبره‌ای یا نذری را برشمرد.

در زیر بعضی از انواع نمازخانه ها شرح داده میشوند.

##### نمازخانه‌های صومعه‌ای
شعبات جوامع مذهبی باید، اگر کلیسای خاص خود را ندارند، "حداقل یک نمازخانه داشته باشند که در آن عشای ربانی برگزار و نگهداری شود، تا واقعاً مرکز جماعت باشد". این نمازخانه معمولاً درون ساختمان صومعه قرار دارد، اما اغلب از بیرون نیز قابل دسترسی هستند.

##### نمازخانه های معاصر
تحولات جدیدتر "نمازخانه‌های ایستگاه قطار" و "نمازخانه‌های فرودگاه" هستند؛ همچنین در دوران جدیدتر، نمازخانه‌هایی در ورزشگاه‌های فوتبال نیز ایجاد شده‌اند، در آلمان در ورزشگاه المپیک برلین، پارک دویچه بانک در فرانکفورت آم ماین و همچنین ورزشگاه ولتینس-آرنا در گلزنکیرشن. در این مکان‌ها به‌طور منظم مراسم تعمید و ازدواج کلیسایی برگزار می‌شود.

##### نمازخانه تعمید
از سده چهارم میلادی تا قرون وسطی، در کنار کلیساها نمازخانه‌های تعمید ساخته می‌شد که معمولاً مستقل بودند و می‌توانستند با کلیسا مرتبط باشند. امروزه در کلیساها، به نمازخانه‌هایی که در آن‌ها سنگ تعمید قرار دارد، نمازخانه تعمید می‌گویند.

##### نمازخانه زیارتی
نمازخانه‌های زیارتی هدف زیارت‌های مسیحی یا راهپیمایی‌های زیارتی هستند. در آن‌ها تصویر فیض‌بخش یا نماد مذهبی دیگری مورد احترام قرار می‌گیرد که اغلب به یک "معجزه" (ظهور مریم یا قدیس، نجات از خطر، شفا و غیره) بازمی‌گردد. این نمازخانه‌ها گاهی توسط شخص یا اشخاص بهره‌مند از یک معجزه وقف می‌شدند، اما بعداً اغلب بازسازی و بزرگ‌تر می‌شدند. برخی از نمازخانه‌های زیارتی در موقعیت‌های برجسته در چشم‌انداز پیرامون خود قرار دارند (مثلاً بر روی تپه‌ای، بر فراز چشمه‌ای یا در دره‌ای رودخانه‌ای).

##### نمازخانه خصوصی
به پیروی از الگوی کاخ سلطنتی فرانک‌ها، در دربارهای غیرمذهبی و کلیسایی، نمازخانه‌هایی به‌عنوان فضاهای خصوصی دعا و عبادت اربابان کاخ ایجاد شد. این‌ها سپس بر اساس موقعیت مکانی، حامی یا سفارش‌دهنده نام‌گذاری می‌شوند: نمازخانه کاخ، نمازخانه قلعه، نمازخانه کاخ، نمازخانه اسقفی، نمازخانه سیستین. همچنین در برخی تالارهای شهرداری و خانه‌های شهروندی چنین فضاهای عبادی وجود دارد که در آن‌ها عمدتاً یادگارهای مقدس، نشان‌های سلطنتی، اسناد یا مهرها نگهداری می‌شود.

##### نمازخانه‌های حیاطی
نمازخانه‌های حیاطی کلیساهای کوچک یا ستون‌های تصویری هستند که به یک یا چند مزرعه تعلق دارند و اغلب توسط خانواده‌های کشاورز در محل مزرعه خود یا نزدیک آن وقف و ساخته شده‌اند. آن‌ها برای عبادت‌های گاه‌به‌گاه یا دعای تسبیح خانواده‌های اطراف خدمت می‌کنند. گاهی، مثلاً در روزهای یادبود سالانه، یک مراسم عشای ربانی در آن‌جا برگزار می‌شود و نمازخانه‌های حیاطی می‌توانند در محل، ایستگاه‌های برکت در راهپیمایی‌های مزرعه‌ای یا راهپیمایی عید بدن مسیح باشند. بسیاری از نمازخانه‌های حیاطی که برخی از آن‌ها با هزینه زیاد تجهیز شده‌اند، تحت حفاظت آثار تاریخی قرار دارند.

##### نمازخانه‌های کنارراهی
نمازخانه‌های کنارراهی، نمازخانه‌های کوچکی هستند که اغلب در چهارراه‌ها یا انشعابات جاده‌ها قرار دارند. گاهی به آن‌ها "کلبه های مقدس" نیز گفته می‌شود؛ مرز میان آن‌ها با نمازخانه‌های مزرعه‌ای و ستون‌های تصویری سیال است. برخی از نمازخانه‌ها به صلیب‌ها و سنگ‌های کنارراهی قدیمی‌تر که سرپوشیده یا محصور شده‌اند، محدود می شوند. در مسیرهای زیارتی، "نمازخانه‌های ایستگاهی" پدید آمده‌اند.

##### نمازخانه نذری
افراد، انجمن‌ها، اخوت‌ها یا جوامع روستایی از روی شکرگزاری یا در پی یک نذر، نمازخانه‌های نذری ساخته‌اند. تعداد زیادی "نمازخانه‌های طاعون" که بیشتر به قدیس محافظ بیماری طاعون، روخوس تقدیم شده‌اند – یادآور قربانیان یک بیماری طاعون هستند، مانند نمازخانه طاعون ( کوخم) یا نمازخانه طاعون (وایت)، یا زمانی ساخته شدند که محل از طاعون در امان مانده بود.

##### نمازخانه‌های گوشه‌نشینان
به‌ویژه در منطقه جنوب اروپا تعداد زیادی "نمازخانه‌های گوشه‌نشینان" وجود دارد. در بیشتر موارد، در این‌جا هیچ گوشه‌نشینی زندگی نمی‌کرد، بلکه آن‌ها به‌عنوان نمازخانه‌های زیارتی و راهپیمایی که یک یا دو بار در سال از آن‌ها بازدید می‌شد، خدمت می‌کردند.

##### نمازخانه صلح
تقدیم به صلح یا یادبود قربانیان جنگ‌ها.

##### نمازخانه‌های بزرگراهی
نماز خانه هایی در بزرگراهها که  عمدتاً به هر فرد مسافری، ناشناس و در هر زمانی برای توقف و تفکر خدمت می‌کنند.

##### نگارخانه نمازخانه

پرونده:SteChapelle von N.JPG|Palastkapelle Sainte-Chapelle in Paris (13.&nbsp;Jh.) نمازخانه کاخ در پاریس قرن ۱۳
پرونده:Marienkapelle Würzburg, South-West View 20140107 15.jpg|Marienkapelle (Würzburg) (14.&nbsp;Jh.) مارین کاپله وورتسبورگ قرن ۱۴
پرونده:St. Antonius Tönnishäuschen.nnw.jpg|Kapelle St. Antonius in Tönnishäuschen نمازخانه سنت آنتونیوس در تونیز‌هویشن
پرونده:Kapelle Aegidien Heiligenstadt.JPG|Kapelle neben der St.-Aegidien-Kirche in Heiligenstadt نمازخانه سنت اگیدین در هایلیگن‌شتات
پرونده:Sontheim-evmeth-kirche2.JPG|Methodistenkapelle in Sontheim نمازخانه متودیستهای در زونت‌هایم
پرونده:Mönchberg Wendelinuskapelle.JPG|Wendelinuskapelle bei Mönchberg (1744) نمازخانه زائران پیاده‌رو در منخشبرگ ۱۷۴۴
پرونده:Schoenstatt-Kapelle Bad Salzdetfurth aussen.JPG|Ein Schönstattkapellchen یک نمازخانه کوچک
پرونده:Bleiken Kapelle.jpg|Bleiken-Kapelle bei Simplon Dorf نمازخانه بلایکن در روستای زیمپلن
پرونده:Hueber Kapelle Pleinfeld 2.jpg|Hueber-Kapelle in Pleinfeld نمازخانه ستونی در پلاینفلد
پرونده:The oldest Mormon Chapel in the world, Gadfield Elm - geograph.org.uk - 3613.jpg|Die Gadfield Elm Chapel نمازخانه گادفیلد الم
پرونده:Wachendorf-Feldkapelle02.jpg|Bruder-Klaus-Feldkapelle (2007) نمازخانه صحرایی
پرونده:A chapel for the deaf in Austria - Gehörlosenkapelle in Loimanns, Österreich.jpg|Kapelle für Gehörlose in Loimanns, Niederösterreich نمازخانه ناشنوایان در  لویمنز اتریس سفلی
پرونده:Treglwang Pestkapelle Bild.jpg|نمازخانه طاعون
پرونده:Bergtocht van Gimillan (1805m.) naar Colle Tsa Sètse in Cogne Valley (Italië). Kapelletje uit 1926 boven Gimillan (1805m.).jpg|نمازخانه مزرعه
پرونده:The Italian Chapel, Lamb Holm - inside the chapel - geograph.org.uk - 955184.jpg|نمازخانه ای در ایتالیا
پرونده:Buerserberg-Zwischenbaech-chapel-12ASD.jpg|یک نمازخانه خانگی
پرونده:Arundel Castle, Fitzalan Chapel, The Lady Chapel - geograph.org.uk - 5825509.jpg|نمازخانه مقبره ای
پرونده:Ludlow Castle - The Round Chapel.jpg|نمازخانه یک قلعه
پرونده:Sersheim, Friedhof, Grabstätte Strich-Chapell Leipheimer img610.jpg|نمازخانه مقبره ای
پرونده:Chapell in Kępa, Opole Voivodeship ul. Opolska2.JPG|نمازخانه خیابانی

#### محراب‌گاه
محراب‌گاه ( ( به آلمانی: Apsis)؛ برگرفته از یونانی باستان: ἁψίς (hapsís) به معنای "طاق")، یک بخش فضایی با پلان نیم‌دایره است که به یک فضای اصلی متصل می‌شود. 
بندانگشتی|Sv. Petar, Apsis محراب‌گاه
محراب‌گاه‌ها در ابتدا اجزای مشخصه باسیلیکاهای باستانی (تالارهای بازار یا دادگاه) بودند. آن‌ها معمولاً به‌صورت گرد از سطح دیوار بیرون می‌زنند، اما می‌توانند درون دیواره ضخیم نیز قرار گرفته باشند یا از بیرون با پوششی چهارگوش محصور شده باشند. محراب‌گاه‌ها با طاقچه‌های دیواری از نظر اندازه و قابلیت ورود به آنها تفاوت دارند. محراب‌گاه اغلب با یک نیم‌گنبد به نام کلاهک محراب‌گاه پوشیده می‌شود و در این حالت کنکه  نیز نامیده می‌شود. اما یک محراب‌گاه می‌تواند دارای سقف مسطح یا یک سازه چوبی باز نیز باشد. به محراب‌گاه‌های فرعی کوچک‌تر، محراب‌ک‌ها گفته می‌شود.

#### راهروی سرپوشیده
راهروی سرپوشیده(به آلمانی: Kreuzgang، به لاتین: ambitus، claustrum، به فرانسوی: cloître) یک گذرگاه طاق‌دار و پوشیده است که پیرامون یک حیاط مرکزی باز (معمولاً مربع‌شکل یا مستطیل) قرار دارد و در مکان‌هایی مانند صومعه‌های مسیحی یا مجموعه‌های کلیسایی یافت می‌شود. این سازه برگرفته از سنت معماری باستانی پری‌استیل است. راهروی سرپوشیده معمولاً در مجاورت ضلع جنوبی کلیسا قرار گرفته و دسترسی به ساختمان‌های پیرامون صومعه یا دیر را فراهم می‌کند. از طریق آن می‌توان به فضاهای مختلف اشتراکی و اقامتگاهی صومعه و همچنین خود کلیسا دسترسی داشت. فضای باز مرکزی (که باغی برای تفکر و مراقبه است و اغلب کوادروم نامیده می‌شود) می‌توانست به عنوان باغ 
بندانگشتی|راهرو سرپوشیده در تصویر دور منطقه سبز رنگ
صومعه نیز استفاده شود و در راهروی سرپوشیده و حیاط داخلی، محل‌های دفن نیز ممکن بود تعبیه شوند. این فرم معماری بر سبک زندگی رهبانی جدا از جهان در حوزه صومعه تأکید دارد.

در پیرامون کلیساهای اسقفی کاتولیک (کلیسای جامع)، راهروی سرپوشیده اغلب به عنوان محل دفن اعضای بخش کلیسای جامع (Domkapitulare) و برای دسترسی به خانه اسقف، تالار بخش و سایر ساختمان‌های اداری اسقف‌نشین مورد استفاده قرار می‌گیرد. نمونه آن راهروی سرپوشیده در کلیسای جامع تریر است که همچنین به عنوان ارتباط با کلیسای بانوی ما و دسترسی به اتاق قبّه نیز به کار می‌رود.

### بخشهای درونی کلیساها
در قرون وسطی قاعده بر این بود که ساختمان کلیسا از غرب به شرق ساخته می شد. ورودی اصلی در غرب کلیسا قرار داشت، محراب اصلی در انتهای شرقی قرار داشت. بین ورودی اصلی و محراب اصلی در ابتدا نیمکت های مردم قرار داشت که به این بخش تالار می گویند. بعد بسمت محراب اصلی که می روید قبل از محراب اصلی بخش گروه سرایندگان قرار دارد که در دو طرف آن نیمکت های کانون قرار دارند و در انتها بعد از بخش گروه سرایندگان محراب اصلی قرار دارد.

#### بخش گروه سرایندگان ( کرٌ)
در معماری کلیساها، **بخش گروه سرایندگان** ( به انگلیسی: Choir؛ به آلمانی: Chor) که با نام‌های فضای گروه سرایندگان، جایگاه پیشوایان یا فضای محراب نیز شناخته
بندانگشتی|( ۱) قسمت زردرنگ را محراب اصلی می گویند، قسمت صورتی رنگ بخش کر می باشد
می‌شود، به مکانی در کلیساها گفته می‌شود که محراب اصلی را احاطه کرده و در گذشته به روحانیون یا جماعت‌های مذهبی برای برگزاری نیایش‌های روزانه اختصاص داشت. به روحانیونی که در کلیساهای جامع، بازیلیکاها یا کلیساهای وابسته به فرقه‌های مذهبی در نیایش‌های دسته‌جمعی شرکت می‌کنند، کانون‌ها گفته می‌شود. در اصل، بخش گروه سرایندگان – چنان‌که از نامش پیداست – فضایی برای خوانندگان نیایش‌های مذهبی بود. فضای محراب اصلی کلیسا به عنوان نمازخانه بزرگ‌تر نیز نامیده می‌شود (در تصویر این فضا با رنگ زرد مشخص شده است) و باید از بخش گروه سرایندگان متمایز گردد.

اصطلاح "بخش گروه سرایندگان" می‌تواند به بخشی جداگانه گرد محراب اصلی نیز اشاره داشته باشد، مانند گروه سرایندگان راهبه‌های زن.

بخش گروه سرایندگان می‌تواند از نظر پهنا یک‌تالاره یا چند تالاره باشد و از نظر ژرفا یک یا چند دهانه را در بر گیرد. اصطلاحات بخش گروه سرایندگان داخلی، گروه سرایندگان بلند  و گروه سرایندگان مرتفع در سازه‌های گروه سرایندگان چندتالاره به بخش داخلی آن اشاره دارد که از تالارهای جانبی و راهروی دور گروه سرایندگان  (در صورت وجود) متمایز می‌شود. راهروی دور گروه سرایندگان به معنای دقیق جزو بخش گروه سرایندگان محسوب نمی‌شود، زیرا اختصاص به روحانیون نداشت. با این حال، تعریف گسترده‌تری از اصطلاح گروه سرایندگان نیز وجود دارد که کل بخش ساختمانی شامل محراب اصلی را در بر می‌گیرد و گاهی در حوزه معماری استفاده می‌شود.. بخش گروه سرایندگان شامل سه بخش محراب اصلی، بخش گروه خوانندگان، بخش کانون می باشد

##### ''محراب اصلی''
محراب اصلی مهم‌ترین نقطه مذهبی کلیسا است. در انتهای گروه سرایندگان و معمولاً بصورت نمادین در شرقی‌ترین نقطه ساختمان قرار دارد. جایی است که مراسم عشای ربانی برگزار می‌شود.

##### ''مکان گروه خوانندگان در کلیسا ( کٌر)''
بخش گروه خوانندگان، درست در بین تالار اجتماعات و محراب اصلی، مستقر بود.

##### ''مکان بخش کانون در کلیسا''
بخش کانون که در دو طرف گروه خوانندگان قرار داشت. که  این چیدمان به افراد کانون اجازه می‌داد که در طول مراسم، هم رو به محراب (به سمت خدا) و هم رو به مردم (هنگام خواندن دعاها) قرار بگیرند. نیمکت‌های کانون مجموعه‌ای از نیمکت‌ها است که معمولاً در دو طرف گروه سرایندگان و روبه‌روی هم قرار می‌گیرند. **بخش کانون‌ها** در دو طرف از فضای گروه سرایندگان قرار داشتند.

#### منبر
**منبر** یک سازه مرتفع و معمولاً باریک است که با پله‌هایی به آن دسترسی پیدا می‌کنند. بالای آن یک جایگاه کوچک برای ایستادن و یک سقف کوچک برای پخش صدا وجود دارد. جایی است که کشیش یا واعظ برای خواندن موعظه (سخنرانی) به آن می‌رود. چون از سطح مردم بالاتر است، همه می‌توانند او را ببینند و صدایش را بهتر بشنوند. معمولاً در تالار و نزدیک به مردم قرار دارد، تا واعظ بتواند مستقیماً با جماعت صحبت کند. گاهی هم در ورودی گروه سرایندگان نصب می‌شود. منبر (از واژه لاتین cancelli بمعنی نرده‌ها) گرفته شده است. در مسیحیت اولیه، محل منبر در نزدیکی نرده‌های میان گروه سرایندگان ( کٌر) و تالار اجتماعات بود. منبر به‌عنوان سکوی موعظه، اختراع واعظین فرقه ای بنام  (فرقه گدایی) در سده ۱۳ میلادی است. با بزرگ‌تر شدن کلیساها و اهمیت یافتن موعظه، منبرها بلندتر و هنرمندانه‌تر تزئین شدند. اجزای اصلی منبر شامل **بدنه چندضلعی منبر**   (معمولاً هشت‌ضلعی) بر روی پایه، **پلکان دسترسی**، و **سرپوش انعکاس صدا** تزئین شده. منبر معمولاً در یک‌سوم جلویی تالار اصلی، متصل به ستون یا دیوار نصب می‌شود. با اصلاحات پروتستانی، اهمیت موعظه افزایش یافت. در دوران باروک، منبر-محراب در کلیساهای پروتستانی رایج شد که منبر بالای محراب و در یک سازه واحد با آن قرار می‌گرفت. در کلیساهای کاتولیک نیز پس از شورای ترنت، منبر برجستگی ویژه‌ای یافت [۱]. مصالح رایج مثل چوب یا سنگ برای ساخت آن استفاده می شد. تزئینات بدنه منبر اغلب چهار انجیل‌نویس یا چهار پدر کلیسا را نشان می‌دهد، سرپوش انعکاس صوتی با پیکره مسیح یا فرشته و در سطح زیرین آن با کبوتر (نماد روح‌القدس) تزئین می‌شد. در کلیساهای کاتولیک امروزی، به‌دنبال اصلاحات عبادی شورای دوم واتیکان، منبرها کمتر استفاده می‌شوند و جایگاه موعظه اهمیت یافته است. اصطلاح "کسی را توبیخ کردن" هنوز از این سنت باقی مانده است.

##### نگاره های منبر در کلیساها

پرونده:St._Wendel_-_Wendalinusbasilika_Innen_Kanzel_01.JPG|منبر بازیلیکای وندل بسبک معماری گوتیک
پرونده:Prato,_duomo_pulpito_di_donatello_e_michelozzo.JPG|نمایی از یک منبر بیرونی
پرونده:Gutenzell_Kanzel.jpg|منبر به سبک معماری روکوکو
پرونده:Aachen_Cathedral_pulpit.jpg|منبر کلیسای جامع آخن بنام منبر هاینریش
پرونده:Pfarrkirche_St._Peter_und_Paul_in_Immendingen,_Seitenaltar.jpg|منبر کلیسای سنت پیتر و سنت پاول در ایمن دینگن


#### تالار اجتماعات
تالار اجتماعات به، فضاهای طولی کلیساها گفته می‌شود. اگر یک کلیسا چندین تالار داشته باشد، این تالارها توسط دیوارهای جداکننده با ردیف‌هایی از طاق‌نماها از یکدیگر جدا می‌شوند. کلیساهای سالنی تک‌تالاره هستند، در حالی که کلیساها اغلب از چندین تالار موازی تشکیل شده‌اند که ممکن است عرض‌ها و ارتفاع‌های متفاوتی داشته باشند. یک بازیلیکا کلیسایی است که تالار میانی آن از تالارهای جانبی بلندتر بوده و تالار میانی دارای پنجره‌های مخصوص به خود در بخش فوقانی دیوار ( روشن‌گذار ) است. در مقابل، یک کلیسای تالاری دارای تالارهایی با ارتفاع برابر است، به‌گونه‌ای که تالار میانی فاقد بخش پنجره‌های مخصوص به خود است، زیرا از تالارهای مجاور بلندتر نیست. علاوه بر این، انواع متنوعی از این فرم‌های ساختمانی نیز وجود دارد، مانند شبه‌باسیلیکا و کلیسای پلکانی، که در آن‌ها تالارها از نظر ارتفاع پلکانی هستند، اما برخلاف یک باسیلیکای واقعی، فاقد بخش روشن‌گذار می‌باشند. به ساختمان‌های تالاری که در آن‌ها ستون‌های متصل به دیوار از دیوارها به سمت داخل کلیسا بیرون زده‌اند، به‌گونه‌ای که در دیوارهای طولی، میان ستون‌ها فضاهای قفسه ای مانند ایجاد می‌شود، کلیسای ستون‌دیواری گفته می‌شود. در مورد فضای یک بنای مرکز محور، معمولاً از اصطلاح تالار استفاده نمی‌شود.

##### تالار میانی و تالارهای جانبی
**تالار میانی** یا **تالار اصلی** بخش میانی بنا است و معمولاً عریض‌ترین، بلندترین و طولانی‌ترین فضای کلیسا محسوب می‌شود. این بخش معمولاً برای شرکت‌کنندگان در مراسم مذهبی در نظر گرفته شده است. فضاهایی که در کنار تالار اصلی قرار گرفته و توسط ستون‌ها یا پایه‌ها از آن جدا می‌شوند، تالارهای جانبی یا تالارهای فرعی نامیده می‌شوند. به مجموعه این تالارها، تالار طولی نیز گفته می‌شود. تالار عرضی یک کلیسا نیز می‌توانند از چندین تالار تشکیل شده باشند. دیوارهای جداکننده میان تالار میانی و تالارهای جانبی و نیز میان خود تالارهای جانبی، دیوارهای جداکننده نامیده می‌شوند که اغلب با ردیف‌هایی از طاق‌نماها  باز و گشوده می‌گردند.

تا جایی که زمین ساختمانی اجازه دهد، تالار طولی معمولاً در جهت غربی-شرقی ساخته می‌شود و گروه سرایندگان به سمت شرق جهت‌گیری می‌کند – به عنوان نمادی از خورشید نو یا رستاخیز مسیح. انتهای نیم‌دایره‌ای تالار طولی در پشت گروه سرایندگان، محراب‌گاه نامیده می‌شود.

طبقه دوم بالای تالارهای جانبی، ایوان یا تریبون نام دارد.

##### نگارخانه نقشه تالارهای میانی و جانبی

پرونده:Langhaus,_Hauptschiff.svg|تالار یا سالن اصلی
پرونده:Mittelschiff.svg|تالار اصلی یا سالن میانی
پرونده:Seitenschiff_(fr)_avec_côtés.svg|سالن های کناری
پرونده:Querhaus.svg|سالن عرضی


##### نگارخانه طرحهای انواع کلیساهای تالاری

پرونده:Basilica,_cross-section_scheme.png|کلیسای تالاری، بازیلیکا
پرونده:Stepped_hall_church.png|تالار اصلی کمی بالاتر، اما نه یک طبقه کامل
پرونده:Pseudobasilica_with_a_three-part-roof.png|طرح یک کلیسا با تالار مرکزی مرتفع‌تر، اما بدون پنجره در بالای راهروهای جانبی
پرونده:Hall_church_central_nave_wider.png|طرح کلیسای سالنی با عرض بیشتر تالار مرکزی
پرونده:Hall_church_horizontal_&_sloping.png|طرح یک کلیسای سالنی با سقف افقی سالن مرکزی و سقف‌های شیب‌دار راهروهای جانبی
پرونده:Aisleless_church,_horizontal_ceiling.png|طرح یک کلیسای بدون راهرو، در اینجا با سقف افقی
پرونده:Aisleless_church_with_barrel-vault.png|طرح یک کلیسای بدون راهرو، در اینجا با ستون‌های کنار دیوار و یک طاق ضربی
پرونده:Aisleless_church,_lateral_chapels.png|طرح یک کلیسای بدون راهرو با نمازخانه‌های جانبی و یک طبقه بالا


#### بخش سرداب
**سرداب کلیسا** یا سردابه ( از یونانی باستان κρυπτή kryptḗ به معنی «گذرگاه پنهان، طاق، مقبره» به انگلیسی: Crypt یه آلمانی: Krypta) ، که گاهی کلیسای پایینی نیز نامیده می‌شود، فضایی است که در زیر جایگاه گروه کر (آپیس) یا زیر محراب کلیساهای مسیحی قرار دارد و معمولاً برای مقبره‌های مقدسین (همچنین محل نگهداری اشیاء مقدس) و محراب‌ها استفاده می‌شد. طبق رسم اولیه مسیحیت، در ابتدا یادگارهای یک شهید در سردابه نگهداری می‌شد. در قرن های اولیه مسیحیت مقبره های زیرزمینی مسیحیان اولیه در خارج از دیوارهای روم باستان، سردابه در نظر گرفته می‌شوند. بعدها کلیساهایی بر روی برخی از این مقبره‌ها ساخته شدند، مانند کلیسای قدیمی سنت پیتر در رم که گفته می‌شود بر روی مقبره حواری عیسی مسیح، پطرس ساخته شده است. در بیشتر موارد، مقبره ها در زیر محراب و در معماری رومانسک، گاهی اوقات در زیر گروه کٌر غربی قرار دارد. مقبره واقعی قدیس در زیر محراب ممکن است یک اتاق کوچک و غیرقابل دسترس باشد که می‌توان آن را از طریق یک پیش‌اتاق کوچک به نام کنفتسیو مشاهده کرد. اولین سردابه‌ها بصورت تونلی ساخته می‌شدند، به همین دلیل به آنها سردابه‌های تونلی می‌گویند. برای ایجاد حس نزدیکی به مقبره، تونلی تا مقبره امتداد می یافت و یک مسیر پیاده‌روی در گرد مقبره تشکیل می شد. این نوع سردابه ها "سردابه حلقه‌ای" نامیده می‌شود. اولین سردابه حلقه‌ای را می‌توان در کلیسای قدیمی سنت پیتر یافت که قدمت آن به حدود سال ۵۹۰ میلادی برمی‌گردد. بمرور زمان بدلیل ساخت سردابه حلقه‌ای، سردابه بیرونی بوجود آمد که در آن عمدتاً روحانیون عالی‌رتبه دفن می‌شدند و این امر مستلزم محراب‌هایی برای مراسم یادبود بود. اولین سردابه بیرونی در بریکسورث انگلستان یافت می‌شود و در اوایل قرن هشتم ساخته شد. سردابه به عنوان یک فرم معماری در دوره رومانسک به اوج خود رسید و به شکل سردابه سالنی تکامل یافت.

##### نگاره های سردابه ها مختلف

پرونده:MemlebenCrypta.jpg|Crypta of cloister Memleben
پرونده:Krypta_des_Freisinger_Doms_2012.jpg|سردابه کلیسای فرایزینگ در آلمان
پرونده:Trier_Krypta_St_Matthias_2.jpg|سردابه کلیسای سنت متیاس در تریر آلمان
پرونده:Schwarzenfels_Krypta.jpg|سردابه تونلی
پرونده:San_Francisco_de_Asis_CRYPT,_Old_San_Juan,_P._Rico.jpg|سردابه
پرونده:Plan_de_la_crypte_de_la_Basilique_Saint-Eutrope_de_Saintes.jpg|نقشه یک سردابه


#### ارگ

**ارگ** (به آلمانی: Orgel) (برگرفته از یونان باستان: ὄργανον, órganon به معنای ابزار، ساز) یک ساز موسیقی قابل نواختن با کلاویه یا کلید است. این ساز در دسته بادی‌ها  قرار می‌گیرد. برای تمایز از ارگ‌های الکترونیکی، به آن ارگ لوله‌ای نیز گفته می‌شود. صدا توسط لوله‌های تک‌نت که به صورت مقیاسی چیده شده‌اند و با جریان هوایی به نام باد ارگ دمیده می‌شوند، تولید می‌گردد. بیشتر ارگ‌ها عمدتاً دارای لوله‌های لبیال (لوله‌های لب‌دار) هستند که در آن‌ها ستون هوا در داخل با دمیدن بر روی یک لب مانند فلوت به ارتعاش درآمده و صدا تولید می‌شود. این لوله‌ها اغلب با لوله‌های لینگوال (لوله‌های زبانه‌دار) تکمیل می‌شوند که در آن‌ها تولید صدا (مانند کلارینت) توسط یک زبانه ارتعاشی انجام می‌شود.

##### اجزای اصلی ارگ
سه بخش اصلی ارگ عبارتند از: مجموعه لوله‌ها، مجموعه باد (شامل دمنده، دم‌ها، کانال‌ها، محفظه باد، و جعبه‌های باد) و مجموعه کنترل، یعنی سازوکاری که دسترسی باد را به لوله‌های جداگانه باز می‌کند (میز نواختن، تراکتور نواختن، تراکتور ثبت). ارگ‌نواز ارگ را از میز نواختن کنترل می‌کند. نتها از طریق یک یا چند کلاویه و در صورت وجود، پدال هدایت می‌شوند که معمولاً ثبت‌ها به طور ثابت به آن‌ها اختصاص یافته‌اند. در این فرآیند، حرکت کلاویه‌ها از طریق تراکتور به‌صورت مکانیکی، بادی، الکتریکی یا با امواج نوری (فیبر نوری) به دریچه‌های زیر لوله‌ها منتقل می‌شود. ارگ‌نواز با کشوهای ثبت یا کلیدهای ثبت، ردیف‌های جداگانه‌ای از لوله‌ها با زیرایی و رنگ صوتی متفاوت (ثبت‌ها) را فعال کرده و بدین ترتیب ترکیب‌های صوتی گوناگونی ایجاد می‌کند.

علاوه بر این، بدنه و نمای ارگ به عنوان چارچوب عمل می‌کنند.

ارگ‌ها از دوران باستان شناخته شده‌اند و به‌ویژه در دوره باروک و دوران رمانتیک به شکل امروزی خود تکامل یافته‌اند. آلمان با حدود ۵۰٬۰۰۰ ارگ، بالاترین تراکم ارگ‌های لوله‌ای را در جهان نسبت به مساحت و جمعیت دارد. یونسکو ساخت ارگ و موسیقی ارگ را در سال ۲۰۱۷ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ثبت کرد.

#### جایگاه ارگ
**جایگاه ارگ**، ایوان موسیقی، همچنین ایوان ارگ، ارگ گروه سرایندگان، پایانه ارگ، تریبون گروه سرایندگان، سکوی ارگ، ارگانیستروم، در 
بندانگشتی|جایگاه ارگ در کلیسای سنت یوحانیس ( یحیی) در شهر لیونبورگ آلمان
معماری به ایوان‌هایی گفته می‌شود که در ارتفاع بالاتر از فضای کلیسا برای نواختن موسیقی نصب شده‌اند. از زمان توسعه باسیلیکای ایوان‌دار که در بالای تالارهای جانبی و در سطح روشن‌گذار به عنوان طبقه دوم، یک تالار مرتفع را امکان‌پذیر می‌ساختند و به سه‌قسمتی‌های گوتیک مجهز بودند، فضاهای معماری به نام ایوان نیز ایجاد شدند که از فضای کلیسای در نظر گرفته شده برای جماعت غیرروحانی، یعنی تالار، جدا بودند. این فضاها - مانند بالکن‌ها و لژها در تئاتر مدرن - در کلیساهای صومعه‌ای و کلیساهای کاخ که با دسترسی عمومی محدود همراه بودند، برای راهبان در نظر گرفته می‌شدند، در کلیساهای جامع (کلیساهای اسقفی) به عنوان گذرگاه اسقف برای روحانیون عالی‌رتبه بودند، یا به اشراف اختصاص داشتند، اغلب با ورودی کاملاً جداگانه از ساختمان‌های جانبی بودند. در این ایوان‌ها همچنین در بخش فوقانی خود جایگاه پیشوایان قرار داشتند. به موازات آن، ارگ به عنوان ساز اصلی عبادی وارد شد و مجموعه‌ای از لوله‌ها را به نام نمای ارگ توسعه داد که در ابتدا اغلب به صورت قابل مشاهده مانند "آشیانه پرستو" نصب می‌شد. به همین دلیل، گروه هم‌سرایان و ارگ سپس به ایوان‌ها و بر روی بالکنی که مخصوص این منظور ایجاد شده بود، "نقل مکان کردند" و معمولاً دو ایوان جانبی را در ضلع غربی (ورودی) کلیسا به یکدیگر متصل می‌نمودند. پس از افول کلیساهای بزرگ گوتیک، این جایگاه ارگ حفظ شد و راه پله دسترسی به آن نهایتاً اغلب به پله‌های دیوارهای پشتی، در برج غربی یا فضای پیش‌ورودی کلیسا منتقل شد و از آن پس به طور مشخص از ایوان غربی نیز صحبت می‌شود. این ایوان به طور فزاینده‌ای با الزامات علم ارگ‌سازی تطبیق یافت، زیرا این سازها نیازهای ویژه متعددی دارند، از جمله افزایش وزن، دسترسی به فضای داخلی، اتاق دم‌ها، نور برای ارگ‌نواز، شرایط اقلیمی فضا، فضای خالی لازم تا سقف برای شکل‌گیری و قابلیت مشاهده نمای ارگ، و به ویژه آکوستیک . به همین دلیل، برای این عنصر ساختمانی به طور کلی از اصطلاح ایوان ارگ استفاده می‌شود. در کلیسای روستایی، ایوان ارگ اغلب تنها یک جایگاه چوبی کاربردی بود، اما در کلیساهای باشکوه به عنصری مهم از مفهوم کلی معماری تبدیل شد. برای ارگ‌های کوچک دوم ( ارگ گروه سرایندگان)، و همچنین با پیدایش چندگروه‌خوانی در موسیقی کلیسا (هم برای صداهای آوازی و هم برای گروه‌های بادی)، بالکن‌های دیگری در مکان‌های مناسب از نظر آکوستیک ایجاد شد. به ویژه افزایش وزن ارگ‌ها معماران کلیسا را با مشکلات جدیدی مواجه می‌کند؛ پایه دیوارهای جانبی بخش غربی که باید سقف را نگه دارد، برای ایجاد یک طاق اضافی مناسب نیست - مگر اینکه از قبل زیربنای عظیم خود برج غربی در آنجا وجود داشته باشد. از دوره باروک به بعد، گرایش به بنای متمرکز به عنوان پلان کلیسا، و از دوره کلاسیسیسم به بعد، گرایش به ستون به این امر کمک کرد، به گونه‌ای که گروه سرایندگان ارگ به طور فزاینده‌ای به یک تریبون به معنای واقعی تبدیل شد. تنها روش ساخت بتن در سده بیستم بود که دوباره امکان ساخت گروه‌های سرایندگان ارگ خودایستا را فراهم آورد.

معماری کلیسای ارتدکس گروه سرایندگان ارگ را نمی‌شناسد، زیرا در آیین‌های یونانی-بیزانسی، آواز چندصدایی عنصر موسیقایی اصلی باقی مانده است.

#### خیمه‌گاه مقدس
**خیمه‌گاه مقدس** (به آلمانی: Tabernakel، به انگلیسی: Tabernacle) که خانه آیین مقدس نیز نامیده می‌شود، یک محفظه ثابت و قفل‌شونده است که معمولاً در یک کلیسا یا 
بندانگشتی|خیمه‌گاه مقدس   Tabernakel
نمازخانه قرار دارد و در آن عشای ربانی (نان‌های مقدس ) به عنوان بخشی از سنت نگهداری "آیین مقدس ذخیره‌شده"  محفوظ می‌ماند. واژه "خیمه‌گاه مقدس" به معنای "محل سکونت" است که اکنون به مکانی اشاره دارد که "مسیح در عشای ربانی در آن سکونت دارد". یک محفظه برای همین منظور که مستقیماً در دیوار تعبیه شده باشد، خیمه‌گاه مقدس نامیده می‌شود و از نظر تاریخی در کلیساهای غربی به این روش استفاده شده است.

در آیین کاتولیک رومی، ارتدکس شرقی، و برخی سنت‌های لوتری و آنگلیکن، خیمه‌گاه مقدس به عنوان یک ظرف جعبه‌مانند یا گنبدی‌شکل عمل می‌کند که منحصراً برای نگهداری عشای ربانی (نان‌های مقدس ) استفاده می‌شود. این ظرف معمولاً از مواد جامد، غیرشفاف و بادوام مانند فلز، سنگ یا چوب ساخته می‌شود، به یک قفل مجهز است و بر اساس هنجارهای عبادی و شرعی باید غیرقابل‌حرکت و محفوظ باشد تا از هتک‌حرمت یا برداشتن غیرمجاز آیین مقدس محافظت کند. از آنجا که این فرقه ها معتقدند عشای ربانی حاوی حضور واقعی عیسی است، از اصطلاح "خیمه‌گاه مقدس" برای نشان دادن حضور خدا در میان ایمانداران استفاده می‌کنند.

"عشای ربانی ذخیره‌شده" در خیمه‌گاه مقدس برای توزیع در مراسم و بردن عشای ربانی مقدس برای بیماران محفوظ می‌ماند. در کلیسای غربی، این مکان به عنوان نقطه کانونی برای تفکر، مراقبه و دعا عمل می‌کند. تا اواخر سده بیستم، خیمه‌گاه مقدس مسیحی باید با یک پوشش چادری‌مانند به نام کونوپئوم پوشانده می‌شد، یا زمانی که عشای ربانی در آن حضور داشت، دارای پرده‌هایی با رنگ‌های سفید، طلایی یا رنگ‌های عبادی کشیش در برابر آن بود. هدف از کونوپئوم "نشانه‌ای از نگهداری آیین مقدس است، بمانند چراغی که پیش روی خیمه‌گاه مقدس روشن نگه داشته می‌شود". اگرچه این سنت دیگر الزامی نیست، اما در بسیاری از مکان‌ها، به ویژه در فرقه های سنت‌گرا، همچنان ادامه دارد.

کاتولیک‌ها و ارتدوکس‌ها همچنین به مریم مقدس به عنوان خیمه‌گاه مقدس در نیایش‌های خود اشاره می‌کنند؛ مریم باکره بدن مسیح را در درون خود حمل می‌کرد. او در این جوامع معمولاً به عنوان "مادر خدا" یا تئوتوکوس شناخته می‌شود. او با سرودهایی مانند سرود آکاثیست یا نیایش‌های کاتولیک برای مریم ستایش می‌شود.
#### اتاق قبه
اتاق قٌبّه یا زاکریستای (به آلمانی: Sakristei) در کلیساها اتاقی جانبی است که در آن چیزهای مورد نیاز برای عبادت نگهداری می‌شود، مانند جامه‌های عبادی، پارچه‌های محراب، ظروف عبادی، جام‌ها، ظرف‌های میز عشای ربانی، شمعدان‌ها، کتاب‌های عبادی، نان تقدسی، شراب عشای ربانی و شمع‌ها. به طور ویژه، زاکریستای به عنوان اتاق آماده‌سازی برای کشیشان، شماس‌ها، سخنرانان و خادمین محراب برای مراسم عبادی عمل می‌کند. مسئولیت زاکریستای معمولاً بر عهده کلیسادار است که گاهی اوقات به همین دلیل زاکریستان نامیده می‌شود. گاهی اوقات در کلیساهای کاتولیک یک زاکریستای دوم نیز وجود دارد که برای خادمین محراب در نظر گرفته شده است. دعای زاکریستای به دعایی گفته می‌شود که پیش از مراسم عبادی، معمولاً هنوز در زاکریستای، خوانده می‌شود. این دعا برای آماده‌سازی روحانی کشیش و خادمان عبادی است.

## نگارخانه


Image:Fordekyrkje.jpg| کلیسای پروتستان در نروژ
Image:Church in Museum of Folk Architekture, Lvov, Ukraine 2007.jpg| کلیسا چوبی در اوکراین
Image:Czestochowa-bazylika.jpg| کلیسای یاسنا گورا در لهستان
Image:Almakerek2.jpg| کلیسا میلانکراو در رومانی
Image:Bundesarchiv Bild 183-S36049, Frankreich, Lens, Kirche.jpg| کلیسایی در فرانسه - جنگ جهانی اول
Image:Russia-Moscow-Cathedral of Christ the Saviour-8.jpg| کلیسای جامع در مسکو
Image:Zürich - Wasserkirche - Bürgerbibliothek 1719 IMG 1196.jpg| کلیسای واسرکیرشه در زوریخ (سوئیس)، استفاده به عنوان کتابخانه عمومی (1634-1917)
Image:RO NT Roman catedrala episcopie.jpeg| کلیسای جامع ارتدوکس در رومانی
Image:Cerkov Rizpolozhenia (Kreml).JPG| کلیسایی در مسکو
Image:Wik 8 police - stare miasto, kaplica gotycka.jpg| بخشی از کلیسای سابق گوتیک سنت ماری در لهستان
Image:St. Michael and All Angels, Wood End - geograph.org.uk - 110602.jpg| کلیسای *سنت مایکل و همهٔ فرشتگان* در انگلیس
Image:Coubon (Haute-Loire, Fr), church with bell gable.JPG| کلیسایی در فرانسه


## منابع

رده:اصطلاحات مسیحی
رده:ساختمان‌های مسیحی
رده:کلیساها