ادسا

**اِدسا** یا **رُها** (یونانی: Ἔδεσσα اِدِسا، آرامی: Riha یا Urhāy، ارمنی: Urhai، عربی: الرها) شهری باستانی (**[[پولیس (یونان)|پولیس]]**) شهری تاریخی از عصر آشوریان باستان بوده، که امروزه شانلی‌اورفه نام دارد و در ترکیه واقع شده است. شهر ادسا واقع در شمال میان‌رودان جزیرهٔ مابین موصل و شام که یونانیان آن را اِدِسا می‌نامیدند، بود که در طول دورهٔ هلنیستی توسط پادشاه سلوکوس یکم نیکاتور، (۳۰۵–۲۸۱ )، بنیان‌گذار امپراتوری سلوکی تأسیس (بازسازی) شد. بعدها پایتخت پادشاهی اسروئن شد و در ادامه به‌عنوان پایتخت استان رومی اسروئن ادامه یافت. در دوران باستان متأخر، به مرکز برجستهٔ مسیحی و مقر مدرسه تعلیماتی ادسا تبدیل شد. در طول جنگ‌های صلیبی، این شهر پایتخت کنت‌نشین ادسا بود.

این شهر در کنار رودخانهٔ دیسان (; )، یکی از شاخه‌های خابور واقع شده بود و توسط قلعهٔ شانلی‌اورفه، ارگ مرکزی مرتفع دفاع می‌شد.

ادسا باستان سلف اورفا کنونی (; ؛ ؛ در استان شانلی اورفه، ترکیه است. نام‌های امروزی این شهر احتمالاً از «اورهای» یا «اورهای» ()، نام سریانی قبل از تأسیس مجدد شهر توسط سلوکوس یکم نیکاتور، گرفته شده است. پس از شکست سلوکیان در جنگ‌های اشکانی-سلوکی، ادسا پایتخت پادشاهی اسروئن شد، با تمدن ترکیبی هلنیستی و سامی. ریشه نام اسروئن خود احتمالاً مربوط به اورهای است. نیز بنا بر نظریه دیگر نام آن برگرفته از پارسی «خسرو» بوده است.

جمهوری روم اعمال نفوذ سیاسی بر پادشاهی اسروئن و پایتخت آن ادسا را از سال ۶۹  آغاز کرد. در سال ۲۱۲ یا ۲۱۳ به یک کلونیا (رومی) تبدیل شد، اگرچه تا سال ۲۴۳ یا ۲۴۸ پادشاهان محلی اسروئن وجود داشتند. در اواخر دورهٔ باستان، ادسا یک شهر مهم در طول جنگ‌های اشکانی-سلوکی و در دوران روم شهر مهم مرزی با امپراتوری ساسانی بود. در سومین حمله شاپور یکم شاهنشاه ساسانی (۲۴۰–۲۷۰) به قلمروی روم، در برابر حمله شاپور، مقاومت کرد. در نبرد ادسا در سال ۲۶۰، شاپور، والرین امپراتور روم (۲۵۳–۲۶۰) را شکست داد و او را زنده به اسارت گرفت، که فاجعه‌ای بی‌سابقه برای دولت روم بود.
«Laterculus Veronensis» ادسا را به عنوان پایتخت استان رومی اسروئن نام می‌برد. سرباز رومی و مورخ لاتین امیانوس مارسلینوس استحکامات مهیب شهر و چگونگی مقاومت آن در سال ۳۵۹ در برابر حمله شاپور دوم (۳۰۹–۳۷۹) را توصیف کرد.

این شهر مرکز تفکرات الهیاتی و فلسفی یونانی و آشوری (سریانی) بود که میزبان مدرسه ادسا مشهور بود و افرادی چون تاتیان و افرایم قدیس و فرهاد قدیس از این شهر برخاستند. ادسا تا زمان تصرف آن توسط ایرانیان در طول جنگ شاهنشاهی ساسانی و امپراتوری بیزانس (۶۰۲–۶۲۸) در دست روم باقی ماند، رویدادی که توسط مورخ یونانی «Chronicon Paschale» در سال ۶۰۹ ثبت شده است. کنترل رومیان بود. با پیروزی‌های ۶۲۷ و ۶۲۸ هراکلیوس (۶۱۰–۶۴۱) در جنگ بیزانس و ساسانیان بازسازی شد، اما شهر دوباره در سال ۶۳۸، در جریان فتح شام توسط مسلمانان در دوران خلافت راشدین از دست رفت. تا زمانی که امپراتوری بیزانس به‌طور موقت شهر را در اواسط قرن دهم پس از تعدادی تلاش ناموفق بازپس گرفت، به کنترل رومیان بازنگشت.

امپراتوری بیزانس در سال ۱۰۳۱ مجدداً کنترل شهر را به دست گرفت، اگرچه مدت زیادی تحت حکومت آنها باقی نماند و قبل از پایان قرن چندین بار دست به دست شد. کنت‌نشین ادسا، یکی از ایالت‌های صلیبی که پس از موفقیت در اولین جنگ صلیبی ایجاد شد، این شهر مرکز این کنت‌نشین بود، صلیبی‌ها شهر را از سلجوقیان گرفتند. این شهرستان تا زمان محاصره ادسا در سال ۱۱۴۴ دوام آورد، که در آن عمادالدین زنگی، بنیان‌گذار دودمان زنگیان، شهر را تصرف کرد و به گفتهٔ ماتئوس اورهایتسی، بسیاری از ادسایی‌ها را کشت. سرزمین‌های دودمان زنگی در نهایت در سال ۱۵۱۷ پس از نبرد چالدران در سال ۱۵۱۴ توسط امپراتوری عثمانی تصرف شد.

## نام

قدیمی‌ترین نام شهر «ادما» (همچنین «ادمه»، «ادمی»، «ادموم»؛ ) نوشته شده بود) که به خط آشوری در هزارهٔ دوم  ثبت شده است.
در سریانی به صورت **ܐܕܡܐ Adme** ضبط شده است.

این شهر باستانی در حدود ۳۰۳  توسط سلوکوس یکم نیکاتور به‌عنوان یک سکونتگاه نظامی هلنیستی بازسازی شد و به نام پایتخت باستانی مقدونیه، شاید به دلیل آب فراوان، درست مانند همنام مقدونی آن، نامگذاری شد.بعدها در قرن دوم ، به «Callirrhoe» یا «Antiochia on the Callirhoe» تغییر نام داد (io {lang-grc | τιντιόχεια ἡ ἐπὶ Καλλιρρόης}}؛ ) (یافت شده بر روی سکه‌های ادسایی ضرب شده توسط آنتیوخوس چهارم، ۱۷۵–۱۶۴ ).

پس از سلطنت آنتیوخوس چهارم، نام شهر به یونانی به ادسا برگشت، و همچنین در ارمنی به صورت «Urha» آمده است. یا «اورها» ()، در آرامی (سوری) به صورت «Urhay» یا «Orhay" (، در نوآرامی محلی (گویش طوریه) به صورت *Urhoy*، در عربی به صورت *ar-Ruhā* (الرُّهَا)، در زبان‌های کردی به صورت ، به صورت لاتین «روهایس»، و در نهایت به ترکی به عنوان «اورفا» یا *Şanlıurfa* ("اورفا باشکوه")، نام فعلی آن پذیرفته شد.  نام اصلی آرامی و سریانی این شهر ممکن است از فارسی نام *[[خسرو (شاه)|خسرو]] گرفته شده باشد.

در اوایل قرن ششم "Justinopolis" نامگذاری شد. بر اساس برخی روایات [[یهودیان|یهودی]] و مسلمانان، این شهر [[اور|اور کلدانی]]، زادگاه [[ابراهیم]] است.
[[پرونده:CostumsoftherichfemalesofOrfa.jpg|بندانگشتی|300px|پوشش زنان ثروتمند در اِدِسا، رُها یا اورفا]]

== مردم‌شناسی ==
[[پرونده:Şanlıurfa Turkey Provinces locator.gif|بندانگشتی|300px|موقعیت شهر رُها و حومه‌اش که اکنون در کشور ترکیه امروزی جای دارد.]]
بیشتر مردمان آن پیروان [[نسطوری|مسیحی نسطوری]] بودند. امروزه به [[شانلی‌اورفه]] معروف است و در جنوب کشور [[ترکیه]] امروزی قرار دارد. افرادی چون [[تاتیان]] و [[افرایم قدیس]] و [[فرهاد (مسیحی)|فرهاد قدیس]] از این شهر برخاستند.
جغرافی‌نویسان مسلمان اهمیت زیاد به آن نداده‌اند زیرا اکثریت اهالی آنجا به دین نصرانیت باقی بودند و کلیساهای بسیار، که [[ابن‌حوقل]] شمارهٔ آنها را سیصد کلیسا نوشته است، در آن شهر وجود داشت. مندیل [[عیسی]] نیز در آن شهر بود و مسلمانان در سال ۳۳۲ هجری برای اینکه شهر را از حمله و غارت رومیان در امان نگهدارند آن را به رومیان دادند. مقدسی در نیمهٔ دوم قرن چهارم به شرح کلیسای باشکوه ادسا که گنبدی موزاییک داشته است پرداخته و آن را یکی از عجایب چهارگانه دنیا به‌شمار آورده است و گویند [[مسجدالاقصی]] را در [[بیت‌المقدس]] به سبک این کلیسا ساخته‌اند و اضافه می‌کند که شهریست مستحکم.

== جستارهای وابسته ==
* [[شانلی‌اورفه]]

== منابع ==
=== پانویس ===


=== منابع ===

* 
* 
* 
* Walter Bauer 1971. *Orthodoxy and Heresy in Earliest Christianity*, 1934, (in English 1971): Chapter 1 "Edessa" ([https://web.archive.org/web/20000818212534/http://ccat.sas.upenn.edu/~humm/Resources/Bauer/bauer01.htm On-line text])
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* A. von Gutschmid, *Untersuchungen über die Geschichte des Königliches Osroëne*, in series *Mémoires de l'Académie Impériale des Sciences de Saint-Pétersbourg'', series 7, vol. 35.1 (St. Petersburg, 1887)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* فرهنگ فارسی معین

رده:آشور
رده:اسروئن
رده:بنیان‌گذاری‌های دهه ۳۰۰ (پیش از میلاد)
رده:تاریخ استان شانلی‌اورفه
رده:تاریخ میان‌رودان
رده:جزیره (بین‌النهرین)
رده:رها
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در استان شانلی‌اورفه
رده:سوریه (استان روم)
رده:شهرها و شهرک‌های امپراتوری روم در ترکیه
رده:شهرهای ترکیه
رده:شهرهای مقدس
رده:محوطه‌های باستان‌شناختی در ترکیه
رده:محوطه‌های باستان‌شناختی یونان باستان در ترکیه
رده:محوطه‌های باستان‌شناسی در ناحیه آناتولی جنوب شرق
رده:محوطه‌های رومی در ترکیه
رده:مکان‌های جنگ‌های صلیبی
رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در سده ۴ (پیش از میلاد)
رده:مناطق مسکونی در استان شانلی‌اورفه