سقوط موصل

**سقوط موصل** رویدادی نظامی بود که میان ۴ تا ۱۰ ژوئن ۲۰۱۴ (۱۴ تا ۲۰ خرداد ۱۳۹۳) رخ داد و طی آن شبه‌نظامیان دولت اسلامی عراق و شام (داعش) به همراه شورشیان سنّی عشایری و گروه‌های مسلح دیگر، شهر موصل را که دومین شهر بزرگ عراق و مرکز استان نینوا بود، از دست ارتش عراق تصرف کردند. نیروهای عراقی که بر روی کاغذ نزدیک به ۶۰ هزار نفر بودند، در برابر نیرویی بسیار کوچک‌تر از شبه‌نظامیان تنها پس از شش روز درگیری فرو پاشیدند و سربازان با رها کردن سلاح‌ها و پوشیدن لباس غیرنظامی از شهر گریختند.

سقوط موصل پیامدهای گسترده‌ای داشت. داعش بر فرودگاه بین‌المللی موصل، ساختمان استانداری نینوا، پادگان‌های نظامی، زندان‌ها و بانک‌ها دست یافت و نزدیک به ۲۳۰۰ خودروی زرهی هاموی و مقادیر عظیمی تسلیحات آمریکایی را به غنیمت گرفت. حدود ۵۰۰ هزار غیرنظامی از شهر آواره شدند. این شهر تا ژوئیهٔ ۲۰۱۷ در اشغال داعش باقی ماند و سرانجام طی نبرد موصل (۲۰۱۶–۲۰۱۷) آزاد شد.

## پیشینه
از دسامبر ۲۰۱۳، درگیری‌هایی میان شبه‌نظامیان شورشی، نیروهای امنیتی عراق و داعش در سراسر غرب عراق جریان داشت. در آغاز ژانویهٔ ۲۰۱۴، داعش موفق شد شهرهای فلوجه و هیت را تصرف کند و بخش بزرگی از استان انبار را زیر کنترل خود درآورد. ارتش عراق عملیاتی برای بازپس‌گیری این مناطق آغاز کرد و در ۵ ژوئن ۲۰۱۴ شهر سامرا را بازپس گرفت.

با این حال، دست‌آوردهای سرزمینی داعش در سوریه به این گروه امکان دسترسی به تسلیحات بیشتری داده بود و موقعیتش را به‌شدت تقویت کرده بود. در اوایل ژوئن، پس از عملیات ارتش عراق در انبار، شورشیان پیشروی به سمت مناطق مرکزی و شمالی عراق را آغاز کردند. در ۴ ژوئن، نیروهای امنیتی عراق فرماندهٔ نظامی داعش، ابوعبدالرحمن البیلاوی، را در نزدیکی موصل به محاصره درآوردند و او خود را منفجر کرد. داعش عملیات تصرف موصل را «انتقام بیلاوی» نام‌گذاری کرد.

پیش از آغاز نبرد، شورشیان همچنان بر بیشتر فلوجه و کرمه و نیز بخش‌هایی از حدیثه، جرف النصر، عانه، القائم، ابو غریب و چندین منطقهٔ کوچک دیگر در استان انبار تسلط داشتند.

## نیروهای درگیر
### نیروهای عراقی
بر اساس آمار رسمی، ارتش عراق دو لشکر با حدود ۳۰ هزار سرباز و ۳۰ هزار پلیس فدرال در موصل مستقر کرده بود. اما شمار واقعی بسیار کمتر بود؛ پدیدهٔ «سربازان شبح» () — سربازانی که بخشی از حقوق خود را به فرماندهانشان می‌دادند تا از خدمت معاف شوند — شمار واقعی مدافعان را به شاید ۲۰ درصد آمار رسمی کاهش داده بود. پی‌یر-ژان لویزار، پژوهشگر فرانسوی، تأیید کرد که از ۳۰ هزار سرباز رسمی، در واقعیت کمتر از ۱۰ هزار نفر در موصل حاضر بودند.

### نیروهای داعش و متحدانش
شمار جنگجویان داعش در حملهٔ موصل به‌شدت مورد اختلاف است. برآوردها از ۳۰۰ تا ۷۰۰۰ نفر متغیر بوده‌است. فرماندار استان نینوا، عبدالقادر الداخل، در گفت‌وگویی در ژوئن ۲۰۲۴ ادعا کرد که داعش حملهٔ نهایی را تنها با ۳۰۰ جنگجو انجام داد. افزون بر داعش، چندین گروه مسلح سنّی دیگر نیز در حمله شرکت داشتند از جمله ارتش مردان نقشبندیه، انصار الاسلام، ارتش اسلامی عراق و گردان‌های انقلاب ۱۹۲۰.

## روند نبرد
### ۴ ژوئن: آغاز درگیری‌ها
در ۴ ژوئن، پلیس عراق به فرماندهی سرلشکر مهدی الغراوی، فرماندهٔ نظامی داعش ابوعبدالرحمن البیلاوی را در نزدیکی موصل محاصره کرد. البیلاوی خود را منفجر کرد و غراوی امیدوار بود این رویداد مانع حمله شود. در ساعت ۲:۳۰ بامداد، کاروان‌هایی از خودروهای وانت داعش که هر یک چهار جنگجو حمل می‌کردند با تیراندازی به ایست‌بازرسی‌ها وارد موصل شدند. غراوی بعدها گفت که گرچه خط دفاعی نخست شهر ظاهراً ۲۵۰۰ سرباز داشت، «واقعیت به ۵۰۰ نفر نزدیک‌تر بود» و همهٔ تانک‌های شهر به استان انبار فرستاده شده بودند. شورشیان در جریان حمله شماری از سربازان عراقی را به دار آویختند، سوزاندند و به صلیب کشیدند.

### ۵ ژوئن: حکومت نظامی
در ۵ ژوئن، حکومت نظامی در شهر اعلام شد. دولت با بالگردها مواضع شبه‌نظامیان را بمباران کرد. در بخش جنوبی شهر، پنج عامل انتحاری یک زرّادخانه را منفجر کردند.

### ۶ ژوئن: حملهٔ شمال‌غربی
داعش حملهٔ خود را بر بخش شمال‌غربی شهر تشدید کرد. دو خودروی انتحاری در روستای موفقیه در نزدیکی موصل منفجر شد و شش سرباز شبک کشته شدند. منابع نظامی ادعا کردند که ۹۰ درصد شهر همچنان زیر کنترل دولت است و ۱۰۵ شورشی کشته شده‌اند. پس از حملات، بیشتر جنگجویان یا به صحرا عقب‌نشینی کردند یا در میان مردم استتار شدند.

### ۸ ژوئن: فعال‌شدن هسته‌های خفته
داعش حملهٔ انفجاری مضاعفی علیه دفتر اتحادیه میهنی کردستان در جلولا انجام داد که ۱۸ نفر کشته شدند. در همان روز نزدیک به صد خودرو حامل دست‌کم ۴۰۰ جنگجو وارد موصل شدند و هسته‌های خفتهٔ () داعش در داخل شهر فعال شدند. به گفتهٔ پلیس، «ساکنان محلات به آن‌ها پیوستند». ترورهایی که هسته‌های خفته انجام دادند، موصل را بدون رهبری نظامی باقی گذاشت.

### ۹–۱۰ ژوئن: سقوط شهر
در ۹ ژوئن، داعش ۱۵ نیروی امنیتی عراقی اسیرشده در تکریت را اعدام کرد. بر اساس گزارش سی‌بی‌اس نیوز، شورشیان مسلح به مسلسل و نارنجک‌انداز ساختمان استانداری نینوا را تصرف کردند. در آن هنگام، گردان چهارم از آخرین واحدهای پلیسی بود که هنوز می‌جنگید؛ بقیهٔ مدافعان یا فرار کرده بودند یا به صف مخالفان پیوسته بودند. غراوی به توصیهٔ ژنرال بازنشسته خالد العبیدی دستور عقب‌نشینی داد.

در شب ۹ ژوئن، داعش و شبه‌نظامیان سنّی حملهٔ سنگینی به موصل انجام دادند. سربازان ارتش عراق در جریان حمله از شهر گریختند و تا ظهر ۱۰ ژوئن بیشتر موصل به دست شورشیان افتاد. سربازان سلاح‌های خود را رها کردند و لباس غیرنظامی پوشیدند تا در میان مردم ناپدید شوند. شورشیان بر فرودگاه بین‌المللی موصل، بالگردهای مستقر در آن، پادگان‌های نظامی، ادارهٔ پلیس، زندان موصل و بانک‌ها دست یافتند. نزدیک به ۱۰۰۰ زندانی آزاد شدند که برخی از آن‌ها با استقبال جنگجویان روبه‌رو شدند. پرچم‌های سیاه داعش بر فراز ساختمان‌های دولتی برافراشته شد.

## علل سقوط
سقوط موصل ناشی از ترکیبی از عوامل بود. مهم‌ترین آن‌ها عبارت بودند از:

پدیدهٔ «سربازان شبح» که نیروی واقعی ارتش را به کسری از آمار رسمی رسانده بود. ناکارآمدی و فرار فرماندهان نظامی که سربازان خود را رها کردند. همدلی بخشی از ساکنان سنّی موصل با نیروهای مهاجم که آن را واکنشی به سیاست‌های فرقه‌گرایانهٔ دولت نوری مالکی و بازداشت‌های خودسرانه و به‌حاشیه‌راندن اهل سنت می‌دانستند. بی‌اعتنایی فرماندهی عالی به هشدارهای فرماندار موصل اثیل النجیفی و رئیس اقلیم کردستان مسعود بارزانی نیز در فروپاشی سریع ارتش نقش داشت.

فرمانده پیشین نیروهای زمینی عراق، علی غیدان، نوری مالکی را متهم کرد که دستور عقب‌نشینی از موصل را صادر کرده‌است. مصطفی الکاظمی، نخست‌وزیر عراق، نیز در ششمین سالگرد سقوط موصل (۱۰ ژوئن ۲۰۲۰) گفت: «فساد و سوء مدیریت علت فاجعه‌های پیشین بودند».

## پیامدها
### غنائم نظامی و مالی
داعش با تصرف موصل به ثروتمندترین گروه شبه‌نظامی جهان تبدیل شد. این گروه شعبه‌های بانک مرکزی عراق در موصل را غارت کرد و ۲۳۰۰ خودروی زرهی هاموی به‌همراه مقادیر عظیمی توپ، تانک، خودروی زرهی و حتی بالگرد به دست آورد.

### آوارگی غیرنظامیان
حدود ۵۰۰ هزار غیرنظامی از موصل آواره شدند.

### گروگان‌گیری کنسولگری ترکیه
در ۱۱ ژوئن، شبه‌نظامیان داعش کنسولگری ترکیه در موصل را تصرف کردند و ۴۹ شهروند ترک از جمله سرکنسول، سه کودک و چند عضو نیروهای ویژه ترکیه را گروگان گرفتند. این رویداد به برگزاری نشست اضطراری ناتو انجامید، زیرا ترکیه عضو این پیمان است.

### تصرف تکریت و گسترش به جنوب
شورشیان سنّی و داعش پس از موصل بر تکریت، مرکز استان صلاح‌الدین و زادگاه صدام حسین، نیز دست یافتند. داعش همچنین شهر پالایشگاهی بیجی را هدف گرفت و دادگاه و ادارهٔ پلیس آن را آتش زد و زندانیان آن را آزاد کرد.

### تصرف مناطقی در استان کرکوک
در ۸ ژوئن، داعش منطقهٔ حویجه و چندین منطقهٔ غربی کرکوک را تصرف کرد. در واکنش، نیروهای پیشمرگه در ۱۲ ژوئن کنترل کامل شهر کرکوک را بر عهده گرفتند.

### فتوای جهاد کفایی
در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۴، مرجع تقلید شیعه علی سیستانی فتوای «جهاد کفایی» صادر کرد و از عراقیان خواست برای دفاع از کشور سلاح بردارند. هزاران داوطلب به صفوف نیروهای دفاعی پیوستند و «کمربند بغداد» برای جلوگیری از پیشروی داعش به پایتخت تشکیل شد.

## واکنش‌های بین‌المللی
*  — سخنگوی وزارت خارجه، جن ساکی، اعلام کرد که «داعش نه‌تنها تهدیدی برای ثبات عراق بلکه تهدیدی برای کل منطقه است» و بر لزوم پاسخ هماهنگ تأکید کرد.
*  — بان کی‌مون، دبیرکل سازمان ملل متحد، «نگرانی عمیق» خود را از وخامت اوضاع امنیتی در موصل ابراز کرد.
*  — پاپ فرانسیس نگرانی شدید خود را از رویدادهای عراق اعلام کرد.
* پس از این رویداد، ائتلاف بین‌المللی به رهبری ایالات متحده آمریکا، فرانسه و بریتانیا حملات هوایی علیه مواضع داعش را آغاز کرد.

## جستارهای وابسته
* نبرد موصل (۲۰۱۶–۲۰۱۷)
* داعش
* جنگ در عراق (۲۰۱۷–۲۰۱۳)

## منابع

* 
* 
* 
* 

رده:مختصات در ویکی‌داده
رده:یادکردهای دارای منبع به زبان عربی
رده:عملیات‌های نظامی جنگ داخلی عراق در ۲۰۱۴ (میلادی)
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده