جیرنده

**جیرنده** (جیرین دیه در زبان تاتی) مرکز بخش عمارلو شهرستان رودبار استان گیلان است و در ۳۵ کیلومتری لوشان، ۶۵ کیلومتری رودبار و ۱۲۰ کیلومتری رشت قرار دارد و آب و هوای آن سرد و کوهستانی است.

روستای جیرنده زادگاه بازیکن تیم ملی ایران یعنی علیرضا جهانبخش است که باعث افتخار این روستا است.

## وجه تسمیه
نام بومی این شهر، جیرین دیه می‌باشد؛ نامی که در زبان تاتی، زبان بومیان این شهر به معنی ده زیرین معنی می‌شود:
جیرین = زیرین + دیه = ده

## جغرافیای طبیعی
این منطقه دارای آب و هوای معتدل کوهستانی است. در ارتفاع بیش از ۱٬۳۷۷ متری از سطح آب‌های آزاد واقع است. از شمال به جنگل‌های راش و از غرب به جنگل‌های سرو کوهی (اُرس) (به تاتی: *اروس*) و از جنوب به باغستان‌ها مشرف می‌شود.

بندانگشتی|محله قدیمی جیرنده

## زبان
مردم جیرنده رودبار به زبان تاتی  با گویش عمارلویی سخن می‌گویند.
همچنین عده‌ای از کردهای مهاجر که در زمان صفویه و نادرشاه در عمارلو و رحمت‌آباد ساکن شدند و که آنها هم به زبان تاتی حرف و همچنین زبان مخصوص خود می‌زنند، ولی همه تا حدودی به زبان گیلکی به واسطه شرایط قرارگیری در گیلان آشنایی دارند.

به گفته سبزعلیپور مردمان تات زبان رودبار در دو منطقه عمارلو و خورگام زندگی می‌کنند. مرکز بخش عمارلو جیرنده است و علاوه بر آن روستاهای انبوه، کلیشم، خرم‌کوه، ویه، ناوه، لایه، نوده فاراب، یکنم، ایینه‌ده، پاکده، داماش، بیورزین، پارودبار، اسکابن، کرماک به زبان تاتی تکلم می‌کنند. در بخش خورگام مرکز بخش یعنی بره‌سر و روستاهای ناش، اسطلخ‌کوه، چیچال، لیاول علیا، چلوانسرا، قوشه لانه، سه پستانک، گرزنه چاک، کشکش به زبان تاتی تکلم می‌کنند.
طبق نظر او رودبار یک منطقه چند زبانه هست و در آن به تاتی، کردی (کرمانجی)، گالشی و تالشی سخن می‌گویند. تاتی رودبار در جنوب گیلان در رودبار، پیرکوه، خورگام، رحمت‌آباد، رستم‌آباد و فاراب گویش می‌شود و گیلکی رودبار در جنوب گیلان، در رستم‌آباد، رودبار، منجیل و لوشان و … رایج است.
در فرهنگ جغرافیایی ایران جیرنده را قصبه و مرکز بلوک فاراب ذکر کرده و از گویش تاتی اهالی و گلیم‌بافی و جوراب‌بافی آنجا سخن گفته است.

## جغرافیای انسانی
مردم جیرنده تات و کرمانج می‌باشند. کردها حدود ۳۰۰ الی ۴۰۰ سال پیش در جیرنده ساکن شده‌اند، برای مبارزه با روسیه تزاری. ایشان از ایل عمارلو هستند. و در حال حاضر همانند سایر مردم به زبان تاتی  گویش عمارلویی که یکی از گویش‌های زبان تاتی هست صحبت می‌کنند.
## خان‌های عمارلو
ولی خان بزرگ، نیای بزرگ اهالی جیرنده، داماش و عمارلو شناخته می‌شود. ایشان ایلخان عمارلو بوده اند. سمتی که در میان فرزندان ایشان تداوم یافته است. فرزندان ولی خان عمارلو خوانین جیرنده بوده‌اند؛ از این رو، جیرنده مرکز منطقه عمارلو شناخته می‌شود.

فرزندان ولی خان عمارلو عبارتند از:
* قربانعلی خان
* محراب خان
* نوروز خان
* آدینه خان
* شریف خان
* علی قلی خان

نام های خانواده گی بزرگان و بزرگ زاده گان عمارلو، که ساکن جیرنده بوده اند، عبارت اند از:

کرمانج ها:

* زند
* زندی
* مهرابی
* امیر مهرابی
* مهرابیان
* احمدپور
* احمدی
* نصرالله پور
* نصرالله زاده

تات ها:

*جلالی
*مقدادی

### پناه خان انبارلو
به گفته ادیب الشعراء (صفحه ۱۱۴–۱۱۵)، وی از خمسه قزوین با لشکری آراسته به جنگ آزاد خان افغان حاکم آذربایجان رفت، اما آزاد خان ۴۰۰۰ تن از لشکریانش را به سرداری فتحعلی خان افشار به دفعش فرستاد. در جنگی که در نزدیکی تبریز میان ایشان درگرفت پناه خان انبارلو شکست خورد و گریخت.

### رستم خان عمارلو
در مجمع التواریخ گلستانه (صفحه۳۹۳) او را از سرداران کریم خان زند دانسته که در جنگ با آزاد خان افغان، هم راه کریم خان، حیدر خان، شیخ مراد خان، کاکاخان و مهرعلیخان در قلب سپاه جای داشته است. به گفته رابینو در کتاب دارالمرز گیلان وی آخرین حاکم عمارلوئی در تنکابن بوده است. او پس از ابراهیم خان حکومت داشت. حکومتش به دست هدایت خان حاکم گیلان برچیده شد و با رضایت کریم خان زند از آن پس تنکابن پاره‌ای از گیلان شد.

### ابراهیم خان عمارلو
در تاریخ دارالمرز گیلان، رابینو او را حاکم تنکابن (۱۱۷۵–۱۱۸۵) خوانده است.

## سرشناسان دیگر جیرنده
عمارلو، و جیرنده دارای افراد سرشناس بسیاری در تاریخ بوده‌اند. برای نمونه ضیاءالدین توکلی عمارلو، در سال ۱۳۵۵ خورشیدی ریاست شورای شهرستان رودبار را بر عهده داشتند (نفر هشتم از راست در تصویر).

## جمعیت
جمعیت جیرنده براساس سرشماری اولیه ۱۳۹۰، ۲٬۵۸۴ نفر اعلام شده است.

## محله‌ها
بندانگشتی|رودخان
محله‌های قدیمی جیرنده عبارت‌اند از:
* خیاطیه محله
* نوروزخانیه محله
* محمدخانیه محله
* حیدرخانیه محله
* رضاکیه محله
* غلامعلیه محله
* میانه کوشک
* میشینان
* تَکیَّه

بعد از زلزله رودبار، جیرنده به سه فاز تقسیم شد. بندانگشتی|امامزاده محمد جیرنده

## جغرافیای کشاورزی
باغ داری در میان ساکنان این شهر رایج است:

گردو – آغوز: در گویش محلی
فندق
انگور
زردآلو
آلو
آلبالو
گیلاس
سیب

## اماکن تاریخی
* کوله سرها: تا مدت‌ها پس از ورود اسلام به ایران به دلیل کوهستانی بودن همچونان کیش باستانی خود، مهرپرستی را پاس می‌داشتند. آتش نزد ایشان از احترام ویژه‌ای برخوردار بوده است و برای پاسداری از آتش جایگاه‌های آتشی با نام کوله سر در چند نقطه شهر برپا بوده است که امروزه آثاری از آن برپاست. کوله سرها تا پیش از دوره پهلوی کاربری پخش آتش برای منطقه عمارلو بر عهده داشته است.
* حمام قدیمی جیرنده

پرونده:Hamam_jirande1.jpg|حمام قدیمی جیرنده؛ ساخته شده در زمان شاه عباس صفوی
پرونده:Hamam_jirande2.jpg|حمام ساخته شده در زمان شاه عباس صفوی
پرونده:Jirandebagh.jpg|باغهای جیرنده در نوروز
پرونده:Jirande_2borar.jpg|جیرنده از بالای کوه دوبرارکان
پرونده:Jirandeh bagh.jpg|نمای باغی در جیرنده


## منابع

رده:شهرستان رودبار
رده:شهرها و روستاهای تات‌زبان
رده:شهرهای استان گیلان
رده:شهرهای شهرستان رودبار