اصطلاحات دریانوردی در خلیج فارس

[thumb|left|300px|نگاره‌ای از [کشتی بادبانی افتخار بالتمور که از نوع تاپسل (fr)، به معنای بادبان هوایی در عقب قایق است.]]

این فهرستی از اصطلاحات رایج دریانوردی در خلیج فارس است. برخی از این اصطلاحات فارسی است و بقیه از عربی و زبان‌های اروپایی وارد فارسی شده‌است.
* اوزال: بادبان.

* اوشار: قایقی که بدنه‌اش ساخته شده ولی هنوز سامان ندارد.
* باد سهیل:
* باد شمال: بادی که از غرب می‌وزد.
* باد عقرب:
* باد عیوقی:
* باد کوش:
* باد گاه: بادی که از شمال می‌وزد.
* باد نعشی:
* بدن: نوعی قایق
* بدنه: بدنه قایق
* بسته: طناب بالا کشیدن پروند.
* بطاله: نوعی قایق
* بُرد: دو طرف راست و چپ قایق. برد راست و برد چپ.
* بغله: نوعی قایق
* بوم: نوعی قایق
* بیدک: بادنما
* بیس: تیر حمال اصلی کف قایق. در عربی بیص می‌نویسند. به‌احتمال زیاد از base
* بیوارد: از طناب‌های نگه‌دارنده دول.
* پاوره: لنگر با دو ناخن آهنی.
* پروند: تیر بلندی که بادبان به آن آویزان است.
* پنجری: جاشویی که برای دیدبانی بالای دول می‌رود.
* پیمون: واحد اندازه‌گیری ژرفا برابر با فاصله میان دو سر انگشتان دو دست باز شده به دو طرف انسان. به‌طورکامل شبیه به تعریف fathom در انگلیسی
* تاپسل: بادبان عقب قایق. به‌احتمال زیاد از topsail
* تشاله: نوعی قایق
* تعان: بار سنگینی که برای تعادل قایق در کف آن پر می‌کنند. به‌طورمعمول ماسه است.
* جاشو: کارگر قایق که زیر نظر سرهنگ کار می‌کند.
* جامع: قرقره بزرگی که طناب‌های برافراشتن بادبان اصلی از آن می‌گذرد.
* جَدّاف: تیرهای عمودی که برای نگه‌داشتن قایق در ساحل پس از جزر بکار می‌رود.
* جهاز: نام عمومی ناوها
* جیب: بادبان مثلث جلوی قایق. به همان معنی jib در انگلیسی.
* چرخ: فرمان گرد و دسته‌دار برای هدایت قایق.
* حَلْج: ردیفی از گرهاف‌ها برای حفاظت از طناب‌ها در جریان خایور کردن.
* حلقوم: شلمان‌های جلو که به بیس وصل هستند و دهانه آن‌ها تنگ‌تر است.
* خایُر: دور زدن پشت به باد و عوض کردن جای بادبان از راست به چپ یا بر عکس.
* خن: پایین‌ترین قسمت درون قایق. به تمام جای بار نیز گفته می‌شود.
* داسه بالا: لبه بالایی بادبان
* داسه زیر: لبه پایینی بادبان.
* دامن: گوشه عقب بادبان.
* دَر: حلقه‌های طنابی که بادبان را به پروند وصل می‌کند.
* دستور: تیر بلند افقی که گوش جیب را به آن می‌بندند.
* دَهمه: سوراخ‌هایی در گوش بادبان که طناب به آن‌جا وصل می‌شود.
* دوار: وسیله جمع کردن طناب‌ها. مانند وینچ کار می‌کند.
* دول: دگل اصلی قایق.
* دیره: قطب‌نما
* زولی: مستراح قایق که به بدنه وصل است.
* زیوارد: طنابی که دول را به عبد می‌بندد.
* ساج: چوبی که بدنه قایق را از آن می‌سازند.
* ساطور: تخته پهن و بلندی که در سینه قایق نصب می‌شود.
* سامان: تمام اجزای مربوط به بادبان در قایق.
* سرهنگ: رئیس جاشوان که زیر نظر ناخدا کار می‌کند.
* سطحه: عرشه اصلی.
* سکان: صفحه‌ای که در پشت قایق نصب می‌شود و با حرکت دادن آن نوک قایق به چپ یا راست می‌رود.
* سکانی: کسی که زیر نظر ناخدا چرخ را به دست و تنظیم سکان را به عهده دارد.
* سکستان: وسیله ناوبری که یک ششم دایره است.
* سفر گپ: سفر دریایی بزرگ که به‌طورمعمول شامل رفتن به هند و آفریقا می‌شود.
* سن: لنگر سنگی برای صخره‌های مرجانی.
* سیفه: روغن جگر کوسه که برای آب‌بندی به بدنه جهاز می‌مالند.
* سینه: جلوی قایق.
* شارت: مجموعه طناب‌ها برای برافراشتن بادبان.
* شفره:
* شلمان: چوب‌های دنده‌مانند که با عطفه به بیس وصل می‌شود و تخته‌های بدنه را بر آن می‌کوبند.
* ضربه: تندوزه یا توفان دریایی
* قیاس: فن محاسبه موقعیت در دریا.
* عالیه: بخشی از بدنه قایق که بین بُرد و سینه قرار دارد.
* عبد: تیر عمودی کلفت و کوتاهی که دول را به آن می‌بندند.
* عبیدار: قرقره چوبی بزرگ و ثابت به سطحه.
* عطفه: قطعات چوبی که به بیس وصل است و شلمان‌ها را به بیس وصل می‌کند.
* علاگی: طناب برافراشتن جیب.
* عمرانی: از طناب‌های نگه‌دارنده دول.
* غراب جندون (غراب شیطان): کشتی مرموزی که گفته می‌شود گاه در طوفان با چراغ‌های نورانی ظاهر می‌شود و برخی ناخدایان مدعی دیدن آن هستند.
* غنجه: نوعی قایق که بیشتر در عمان ساخته می‌شود.
* فرمن: عربی شده پروند.
* قائم: هر یک از چوب‌های قطور عمودی در جلو و عقب قایق برای بستن طناب‌ها.
* قلمی: بادبان کوچک عقب.
* کانه: تیر روی سکان.
* کبن: اتاق ناخدا. به‌احتمال زیاد از cabin
* کتل: قایق کوچک.
* کنبار: طناب‌های قایق که از الیاف نارگیل بافته می‌شود.
* کواتر: وسیله ناوبری که یک‌چهارم دایره است.
* کلب: تیر افقی در جلوی قایق که به دو قائم جلو بسته شده‌است.
* گابیه: بادبان کوچک بالای بادبان اصلی.
* اوزال گپ: بادبان بزرگ اصلی.
* گرهاف: حلقه‌ای چوبی با دو سوراخ برای حفاظت از طناب در جریان خایور.
* گُفال: از «قفال» عربی، دوره استراحت پیش از شروع کار دریانوردی (به‌طورمعمول تابستان.)
* گُفیه: قرقره‌های طناب‌های قایق.
* گوش: بخش جلویی بادبان.
* لنج: نام عمومی انواع قایق موتوری با بدنه چوبی سنتی در خلیج فارس و اقیانوس هند
* لنگر: لنگر با چند ناخن آهنی.
* ماشوه: قایق پارویی بلند دارای ۱۲ یا ۲۴ پارو.
* مح: طنابی که درون لبه‌های بادبان می‌دوزند.
* مخاتف: مجموعه طناب‌های بالا کشیدن پروند.
* مُعلم: ناخدای ناوبر قایق که فوت‌وفن قیاس را می‌داند.
* موتورلنج: نام دیگر لنج.
* ناخدا: فرمانده اصلی قایق
* نباشه: هر یک از دو تیر چوبی که برای افزودن طول به پروند می‌بندند.
* نهمه: آوازی که برای هماهنگی حرکات جاشوها در هنگام بالا کشیدن اوزال می‌خوانند.
* نیم: عرشه کوچک‌تر در عقب قایق.
* ولمه: باد خوب که از طرف «دوم» یا پشت قایق می‌وزد.
* یاهوم: تنظیم بادبان بر اساس جهت باد.

## منابع

* نوربخش، حسین، *بندر کنگ*، ناشر مولف، تهران ۱۳۵۹
* دریایی، احمد نور، *مراسم آیینی و فولکلور مردم بندر کنگ*، نشر احسان، تهران ۱۳۸۴
* قطامی، عیسی، *دلیل المحتار فی علم‌البحار*، کویت
* الحجی، یعقوب یوسف، *صناعة السفن الشراعیه فی‌الکویت*، کویت ۲۰۰۰

رده:دریانوردی
رده:واژگان دریانوردی
رده:خلیج فارس