گاه‌شمار ساسانیان

این گاه‌شمار از سال ۲۲۴ میلادی یعنی شکست و قتل اردوان پنجم به وسیله اردشیر بابکان و بنیان‌گذاری شاهنشاهی ساسانی تا حمله اعراب به ایران و سقوط کامل دودمان ساسانی در سال ۶۵۱ میلادی می‌باشد.
* **[[۲۲۴ (میلادی)|۲۲۴ میلادی]]؛** شکست و قتل اردوان پنجم به وسیله اردشیر بابکان شهربان استان پارس (بعداً اردشیر یکم ساسانی) (تصویر ۱: سکه) در نبرد هرمزدگان و پایان شاهنشاهی ۴۷۱ ساله اشکانی. اردشیر بابکان به خود عنوان شاهنشاه (شاه شاهان) داد و شاهنشاهی ساسانی را بنیان‌گذاری نمود.
* **حدود [[۲۲۴ (میلادی)|۲۲۴]] تا [[۲۴۰ (میلادی)|۲۴۰ میلادی]]؛** در دوره اردشیر بابکان؛ دین زرتشتی دستخوش یک دوره تجدید حیات گردید.
* **[[۲۳۰ (میلادی)|۲۳۰ میلادی]]؛** سپاه ساسانی به نواحی تحت حکمرانی امپراتوری روم در محدوده جزیره میان‌رودان یورش بردند و شهر نصیبین را محاصره کردند، اما نتوانستند این شهر را تسخیر کنند.
309x309px|بندانگشتی|'''تصویر ۱''': سکه اردشیر بابکان
* **حدود [[۲۳۷ (میلادی)|۲۳۷]] تا [[۲۳۸ (میلادی)|۲۳۸ میلادی]]؛** اردشیر بابکان حملات جدیدی را علیه امپراتوری روم آغاز کرد و شهرهای نصیبین و حران را فتح نمود.
* **[[۲۴۱ (میلادی)|۲۴۱ میلادی]]؛** تاجگذاری شاپور یکم.
* **حدود [[۲۴۲ (میلادی)|۲۴۲]] تا [[۲۷۳ (میلادی)|۲۷۳ میلادی]]؛ آ**غاز سفرهای مانی در ایران زمین.
* **[[۲۵۲ (میلادی)|۲۵۲]] تا [[۲۵۶ (میلادی)|۲۵۶ میلادی]]؛** لشکرکشی و درگیری‌های شاپور یکم در ایالات شرقی روم.
[170px|بندانگشتی|'''تصویر ۲''': صحنه چیرگی [شاپور یکم بر والرین، امپراتور روم]]
* **حدود [[۲۵۹ (میلادی)|۲۵۹ میلادی]]؛** شکست و اسارت والرین، امپراتور روم توسط شاپور یکم. (تصویر ۲: صحنه نبرد بر روی سنگ باباغوری)
* **حدود [[۲۶۰ (میلادی)|۲۶۰ میلادی]]؛ ا**ردوکشی و یورش دوم شاپور یکم در ایالات شرقی روم.
* **حدود [[۲۶۱ (میلادی)|۲۶۱ میلادی]]؛** هنگامی که شاپور یکم پس از شکست رومی‌ها و تاراج انطاکیه، پیروزمندانه به پایتخت بازمی‌گشت، اذینه شاه پالمیرا راه را بر او می‌بندد و ضربه قابل توجه‌ای به سپاه ساسانی وارد می‌کند. این پیروزی اذینه، ایرانی‌ها را تا پشت رود فرات عقب می‌راند.
* **[[۲۷۱ (میلادی)|۲۷۱ میلادی]]؛** تاجگذاری هرمز یکم.

* **[[۲۷۳ (میلادی)|۲۷۳ میلادی]]؛** تاجگذاری بهرام یکم.
* **[[۲۷۴ (میلادی)|۲۷۴ میلادی]] یا [[۲۷۷ (میلادی)|۲۷۷ میلادی]]؛** اعدام مانی توسط موبد بلندپایه زرتشتی کرتیر.
* **[[۲۷۶ (میلادی)|۲۷۶ میلادی]]؛** تاجگذاری بهرام دوم.
* **[[۲۷۶ (میلادی)|۲۷۶ میلادی]]؛** موبد کرتیر به عنوان والاترین مقام و برترین شخص در میان زرتشتیان معرفی می‌شود. کرتیر پیروان دیگر ادیان را اعدام می‌کند. در سنگ‌نوشته‌های او در نقش رجب، کعبه زرتشت و سرمشهد کازرون از این رویداد یاد شده‌است.
* **[[۲۸۳ (میلادی)|۲۸۳ میلادی]]؛** کاروس امپراتور روم میان‌رودان را فتح می‌کند اما سپاهیانش پس از مرگ او بلافاصله آن سرزمین را ترک می‌کنند.
* **[[۲۸۶ (میلادی)|۲۸۶ میلادی]]؛** تیرداد سوم، ارمنستان را تسخیر کرده و ایرانی‌ها را از آنجا بیرون می‌کند.
* **[[۲۹۳ (میلادی)|۲۹۳ میلادی]]؛** نرسی با شکست رقبای سلطنت بر تخت پادشاهی می‌نشیند.
165px|بندانگشتی|چپ|'''تصویر ۳''': سنگ‌نوشته پایکولی
* **حدود [[۲۹۴ (میلادی)|۲۹۴ میلادی]]؛** سنگ‌نوشته پایکولی (تصویر ۳) در سلیمانیه عراق نزدیک مرز ایران.
* **[[۲۹۶ (میلادی)|۲۹۶ میلادی]]؛** نرسی یا یورش به ارمنستان ضمن بیرون راندن تیرداد سوم، رومی‌ها را نیز شکست می‌دهد.
* **[[۲۹۷ (میلادی)|۲۹۸ میلادی]]؛** دیوکلتیان نرسه را شکست می‌دهد. بنا بر پیمان‌نامه نصیبین نرسی از ارمنستان و میان‌رودان عقب‌نشینی می‌کند.
* **حدود ۳۰۱** برای نخستین بار حکومت ارمنستان، کیش مسیحیت را به عنوان مذهب رسمی این کشور اعلام می‌کند.
* **۳۰۲** کناره‌گیری نرسه و آغاز سلطنت هرمز دوم.
* **۳۰۹** تاجگذاری شاپور دوم (شاپور ذوالاکتاف).
* **۳۲۵** حمله شاپور دوم به اعراب به منظور سرکوب قبایل عرب و آرام کردن و امنیت بخشیدن به مرزهای امپراتوری ساسانی.
* **۳۳۸** بازپس‌گیری پنج ایالت امپراتوری ساسانی توسط شاپور دوم که توسط نرسه (هفتمین شاه ساسانی، جلوس: ۲۹۳) از کنترل ایران خارج شده و به خاک روم منضم شده بود.
* **۳۴۸** حمله شاپور دوم به بین‌النهرین.
* **حدود ۳۶۰** بنیانگذاری سلسله کیداریان.
* **۳۶۳** نبرد ژولیان شاه روم (نبرد سامرا) با قوای ساسانی که منجر به عقب‌نشینی و مرگ او می‌گردد. ایالات واگذار شده به روم و همچنین شهر نصیبین به امپراتوری ساسانی عودت داده می‌شود.
* **۳۷۶** برقراری صلح بین روم و ساسانیان.
* **۳۷۹** مرگ شاپور دوم و تاجگذاری اردشیر دوم.
* **۳۸۳** آغاز سلطنت شاپور سوم.
* **۳۹۹** آغاز سلطنت یزدگرد یکم که لقب *گناه‌کار* بر وی نهاده بودند. سبب این صفت، تلاش او برای مهار قدرت روحانیان زرتشتی و دوری از هر گونه سخت‌گیری برای اقلیت‌های مذهبی بوده‌است.
150px|بندانگشتی|چپ|'''تصویر ۴''': سکه بهرام پنجم ملقب به بهرام گور
* **۴۰۹** آزادی مسیحیان در ساخت کلیسا و انجام امور مذهبی.
* **۴۲۰** تاجگذاری بهرام پنجم ملقب به بهرام گور. (تصویر ۴: سکه)
* **۴۲۱** پایان صلح ساسانیان و رومیان.
* **۴۲۲** موفقیت بهرام پنجم در دفع و عقب راندن یورش لشکر هپتالیان.
* **۴۲۵** آوردن کولی‌ها از هند به وسیله بهرام پنجم برای سرگرم کردن مردم. (بنا بر اشعار شاهنامه)
* **۴۲۸** پایان پادشاهی اشکانیان ارمنستان.
* **۴۳۸** آغاز سلطنت یزدگرد دوم.
* **۴۵۷** تاجگذاری هرمز سوم.
* **۴۵۹** تاجگذاری پیروز یکم.
* **۴۸۴** شکست پیروز یکم از هپتالیان.
* **۴۸۴** آغاز سلطنت بلاش.
* **۴۸۸** تاجگذاری قباد یکم. نبرد ساسانیان علیه خزرها.
* **حدود ۴۹۰** ظهور مزدک و ترویج باورهای توده گرایی، مساوات طلبی، برابرگرایی با برخورداری از حمایت قباد یکم.
* **حدود ۴۹۰** آغاز اصلاحات ارضی و مالیاتی.
* **۴۹۶** عزل قباد یکم به وسیله برادرش جاماسپ.
* **۴۹۹** بازگشت به قدرت قباد یکم با همیاری و پشتیبانی هپتالیان.
* **۵۲۴** جنگ ساسانیان با امپراتوری روم شرقی (بیزانس).
* **۵۲۶** شکست بیزانس پس از حمله به ایران، ارمنستان و بین‌النهرین.
150px|بندانگشتی|چپ|'''تصویر ۵''': تندیس خسرو انوشیروان در کاخ دادگستری تهران
* **۵۳۱** تاجگذاری خسرو انوشیروان یا خسرو یکم. (تصویر ۵: تندیس)
* **حدود ۵۳۱** کشتار و سرکوب مزدکیان.
* **حدود ۵۳۱** اصلاحات اساسی ارضی، اداری، نظامی و اجتماعی.
* **حدود ۵۳۱** ترجمه کلیله و دمنه از زبان سانسکریت به پهلوی میانه.
* **۵۳۳** صلح با امپراتوری بیزانس.
* **حدودد ۵۵۴** پروکوپیوس محقق اهل بیزانس و شاهد عینی جنگ‌های خسرو یکم و ژوستینین یکم در گذشت. او روایت جنگ‌های ساسانی با بیزانس را در کتابی تحت عنوان نبرد پارسی (De bello Persico) تألیف کرده‌است.
* **حدودد ۵۷۰** فتح یمن.
** **حدود ۵۷۰** زادروز محمد پیامبر اسلام.
* **۵۷۹** مرگ خسرو انوشیروان دادگر و تاجگذاری هرمز چهارم.
* **۵۸۸** نخستین جنگ ایران و ترکان و شکست گوک‌ترک‌ها از سردار ساسانی بهرام چوبین.
150px|بندانگشتی|'''تصویر ۶''': سکه خسرو پرویز
* **۵۹۰** قتل هرمز چهارم و آغاز سلطنت خسرو پرویز. (تصویر ۶: سکه)
* **۵۹۰** قیام بهرام چوبین و مصادره کردن تاج و تخت ساسانی.
* **۵۹۱** شکست بهرام چوبین و گریختن او به جانب ترک‌ها در آسیای مرکزی و نهایتاً قتل بهرام چوبین بعد از یک سال. کسب دوباره تاج و تخت توسط خسرو پرویز.
** **۵۹۶** ازدواج محمد پیامبر اسلام و خدیجه.
* **۶۰۳** لشکرکشی خسرو پرویز به امپراتوری روم بیزانس در انتقام قتل موریس (پشتیبان و حامی خسرو پرویز) و بستگانش به وسیله فوکاس.

* **۶۱۱ تا ۶۱۶** تسخیر سوریه و مصر توسط خسرو پرویز.
** **۶۲۲** سفر پنهانی محمد پیامبر اسلام از مکه به مدینه به همراه ابوبکر. ازدواج محمد با دختر جوان ابوبکر با نام عایشه.
* **۶۲۷** شکست سپاه ساسانی توسط هراکلیوس نزدیک نینوا.

* **۶۲۸** عزل، محاکمه و قتل خسرو پرویز توسط پسر و جانشینش قباد دوم یا شیرویه. پایان صلح ساسانیان با امپراتوری روم شرقی یا بیزانس.
150px|بندانگشتی|چپ|'''تصویر ۷''':سکه یزدگرد سوم
250px|بندانگشتی|چپ|'''تصویر ۸''': گسترش اسلام از سال ۶۳۲ تا ۶۵۵ میلادی.پایان امپراتوری ساسانی و ضمیمه شدن ایران به خاک حکومت خلفای راشدین
* **۶۲۸** کشتار جمعی تعداد زیادی از شاهزادگان ساسانی توسط قباد دوم.
* **۶۲۸** مرگ شیرویه یا قباد دوم.
* **۶۲۸ تا ۶۳۵** ضعیف شدن سلسله ساسانی، تداوم شرایط ناپایدار حکومتی و سلطنت ناکارآمد برخی از شاهان و ملکه‌های ساسانی نظیر پوراندخت و آزرمی دخت.
** **۶۳۲** رویداد غدیر خم.
** **۶۳۲** درگذشت محمد پیامبر اسلام.
** **۶۳۲ تا ۶۳۴** دوران خلافت ابوبکر.
* **۶۳۳** آغاز سلطنت یزدگرد سوم در امپراتوری ساسانی.
** **۶۳۴** انتخاب عمر بن خطاب به عنوان خلیفه و سازماندهی کردن حملات موفقیت‌آمیز به سرزمین‌های امپراتوری ساسانی و امپراتوری روم شرقی.
** **۶۳۵** تسخیر دمشق توسط اعراب.
** **۶۳۵ تا ۶۴۱** فتح اورشلیم، انطاکیه، طرابلس و مصر توسط سپاه اسلام (اعراب).
* **۶۳۶** شکست ایرانیان در جنگ قادسیه بین امپراتوری ساسانی و اعراب.
* **۶۳۷** فتح تیسفون پایتخت ساسانیان توسط اعراب مسلمان و گریختن یزدگرد سوم به ری.
* **۶۳۷** استیلای اعراب بر بین‌النهرین.
* **۶۴۲** شکست نهایی امپراتوری ساسانی از لشکر اسلام در جنگ نهاوند.
* **۶۴۴** ترور و قتل عمر به وسیله ابولؤلؤ (پیروز نهاوندی).
** **۶۴۴ تا ۶۵۶** دوران خلافت عثمان.
* **۶۵۱** قتل یزدگرد سوم (تصویر ۷: سکه). پایان امپراتوری ساسانی و اشغال سرزمین ایران (تصویر ۸) توسط حکومت خلفای راشدین (اسلام).

## یادداشت

#  در ترتیب جدید شاهنشاهان اشکانی اردوان چهارم خوانده می‌شود.
#  کولی‌ها با رقصیدن و آواز مردم را سرگرم می‌کردند.
#  بنا بر اشعار شاهنامه

## منابع

* CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 *iranicaonline.org*

رده:شاهنشاهی ساسانی
رده:گاه‌شمارهای ایران