گروه چهارجانبه خاورمیانه

**گروه چهارجانبه خاورمیانه** که گاهی **گروه چهارجانبه دیپلماتیک**، **گروه چهارجانبه مادرید** یا به‌سادگی **گروه چهارجانبه** (به انگلیسی: Quartet on the Middle East) نامیده می‌شود، مجموعه‌ای از چهار کشور و سازمان بین‌المللی و فراملی است که در میانجیگری فرایند صلح اسرائیل و فلسطین نقش ایفا می‌کند. این گروه از سازمان ملل متحد، ایالات متحده آمریکا، اتحادیه اروپا و روسیه تشکیل شده‌است. گروه چهارجانبه در سال ۲۰۰۲ در مادرید با یادآوری کنفرانس ۱۹۹۱ مادرید و در پاسخ به تشدید درگیری در خاورمیانه پایه‌گذاری شد.

گروه چهارجانبه از زمان تأسیس تلاش کرده‌است با هماهنگ‌سازی مواضع اعضای خود، راه‌حل دوکشوری را برای منازعه اسرائیل و فلسطین پیش ببرد. این نهاد در سال ۲۰۰۳ نقشه راه صلح را منتشر کرد و در طول سال‌ها فرستادگان ویژه‌ای از جمله جیمز ولفنسون و تونی بلر را برای پیشبرد فرایند صلح منصوب کرده‌است. با این حال، گروه چهارجانبه بارها به دلیل ناکارآمدی و ناتوانی در ایجاد تغییرات واقعی در سیاست‌های طرفین درگیری مورد انتقاد قرار گرفته‌است.

## پیشینه
ابتکار تأسیس گروه چهارجانبه در واکنش به انتفاضه دوم شکل گرفت که در سپتامبر ۲۰۰۰ آغاز شده بود. این دوره شاهد تلاش‌های ناموفق متعددی برای برقراری آتش‌بس بود. در ۲۵ اکتبر ۲۰۰۱ نمایندگان اتحادیه اروپا، سازمان ملل متحد، ایالات متحده آمریکا و دولت روسیه با رهبر فلسطینی یاسر عرفات دیدار کردند و در این نشست به‌طور جمعی از رویکرد عرفات برای اجرای آتش‌بس و اصلاحات امنیتی در تشکیلات خودگردان فلسطین حمایت کردند.

در آوریل ۲۰۰۲ هنگام تهاجم نظامی اسرائیل به مناطق فلسطینی، همان چهار نهاد در مادرید گرد هم آمدند. آن‌ها بر اجرای توافقنامه‌های آتش‌بسی که پیش‌تر با میانجیگری دولت آمریکا به دست آمده بود تأکید کردند و همچنین توافق کردند همکاری خود را به یک مجمع دائمی برای نظارت بر فرایند صلح اسرائیل و فلسطین تبدیل کنند. بنا بر منبع آلمانی، نخست‌وزیر وقت اسپانیا خوسه ماریا آثنار نقش کلیدی در تشکیل این گروه ایفا کرد.

### نقشه راه صلح
در سال ۲۰۰۳ گروه چهارجانبه نقشه راه صلح را منتشر کرد که هدف آن به‌رسمیت‌شناختن کشور مستقل فلسطین از سوی اسرائیل و متوقف‌سازی حملات فلسطینی علیه اسرائیل بود. این نقشه راه در ۳۰ آوریل ۲۰۰۳ به دولت اسرائیل و تشکیلات خودگردان فلسطین ارائه شد.

### دفتر گروه چهارجانبه
در سال ۲۰۰۲ گروه چهارجانبه دفتر خود را در اورشلیم شرقی تأسیس کرد. وظیفه این دفتر «برداشتن گام‌های ملموس بر روی زمین برای پیشبرد اقتصاد فلسطین و حفظ امکان راه‌حل دوکشوری» بود. میان سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۵ این دفتر با نام «دفتر نماینده گروه چهارجانبه» شناخته می‌شد و در آن زمان برای پشتیبانی از تونی بلر تأسیس شده بود.

پس از کناره‌گیری بلر، جایگاه نماینده گروه چهارجانبه جایگزین نشد و دفتر نماینده گروه چهارجانبه به «دفتر گروه چهارجانبه» تغییر نام یافت. این دفتر اکنون به اعضای گروه چهارجانبه گزارش می‌دهد و مأموریت آن افزایش توسعه اقتصادی و نهادی فلسطین و توانمندسازی آن برای دستیابی به راه‌حل دوکشوری است.

## فرستادگان ویژه
### جیمز ولفنسون
جیمز ولفنسون، رئیس پیشین بانک جهانی، در آوریل ۲۰۰۵ به‌عنوان فرستاده ویژه برای خروج یکجانبه اسرائیل از غزه منصوب شد. او سال بعد به دلیل محدودیت‌ها در تعامل با گروه حماس و نیز بازداشت کمک‌های مالی از تشکیلات خودگردان فلسطین که خطر فروپاشی آن را در پی داشت از سمت خود کناره‌گیری کرد.

### تونی بلر
تونی بلر در ۲۷ ژوئن ۲۰۰۷ یعنی همان روزی که از سمت نخست‌وزیری بریتانیا و عضویت پارلمان کناره‌گیری کرد، پذیرش سمت فرستاده رسمی گروه چهارجانبه را اعلام کرد. این انتصاب پس از اعتراضات اولیه روسیه صورت گرفت. بنا بر منبع فرانسوی، یکی از دلایل مخالفت روسیه روابط سرد میان بریتانیا و روسیه بود که بر اثر تلاش بلر برای استرداد آندری لوگووی به اتهام قتل الکساندر لیتویننکو تشدید شده بود. سازمان ملل متحد نظارت بر امور مالی و امنیتی مأموریت وی را بر عهده داشت تا زمانی که بلر در ۲۷ مه ۲۰۱۵ استعفا داد.

### کیتو دو بوئر
کیتو دو بوئر ()، دیپلمات هلندی، از ژانویه ۲۰۱۵ تا ژوئن ۲۰۱۷ رهبری دفتر گروه چهارجانبه را بر عهده داشت.

### جان ان. کلارک
جان ان. کلارک در ۱۷ ژانویه ۲۰۱۸ به‌عنوان رئیس دفتر گروه چهارجانبه منصوب شد. او پیش از آن معاون رئیس دفتر بود.

## تلاش‌های صلح و اقدامات
### دوره تونی بلر
تونی بلر پس از انتصاب به‌عنوان فرستاده ویژه، به‌طور دوره‌ای به خاورمیانه سفر می‌کرد. در سفری در مارس ۲۰۰۸ با رهبران اسرائیلی دربارهٔ خشونت‌های اخیر دیدار کرد و نشست برنامه‌ریزی‌شده میان بازرگانان اسرائیلی و فلسطینی به دلیل درگیری‌ها به تعویق افتاد. در مه ۲۰۰۸ بلر طرح جدیدی برای صلح و حقوق فلسطینیان ارائه داد که تا حد زیادی بر ایده‌های طرح دره صلح استوار بود.

در مصاحبه‌ای در اوت ۲۰۰۹ بلر اظهار داشت که مایل است حماس و حزب‌الله در شرایط مناسب در مذاکرات صلح مشارکت داشته باشند و رهبران مذهبی نقش بیشتری در فرایند صلح ایفا کنند.

### بحران اورشلیم شرقی ۲۰۱۰
در سال ۲۰۱۰ تنش دیپلماتیکی میان ایالات متحده و اسرائیل بر سر ساخت ۱۶۰۰ واحد مسکونی در منطقه‌ای حساس از اورشلیم شرقی پدید آمد که هم‌زمان با سفر معاون رئیس‌جمهور جو بایدن صورت گرفته بود. گروه چهارجانبه در این زمینه از موضع آمریکا حمایت کرد و اعلام نمود الحاق اورشلیم شرقی توسط اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسد.

### گزارش ۲۰۱۶
در ژوئیه ۲۰۱۶ گروه چهارجانبه گزارشی منتشر کرد که در آن آمده بود:

این گزارش همچنین از فلسطین خواست به تحریک خشونت پایان دهد. در همین بستر بود که شورای امنیت سازمان ملل در دسامبر ۲۰۱۶ قطعنامه ۲۳۳۴ شورای امنیت را برای رسیدگی به مسئله شهرک‌سازی تصویب کرد.

### سخنرانی محمود عباس در مجمع عمومی
در سپتامبر ۲۰۱۸ محمود عباس در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد سیاست‌های دونالد ترامپ در قبال فلسطینیان را «تهاجم به حقوق بین‌الملل» خواند و گفت ایالات متحده «بیش از حد به نفع اسرائیل جانبداری می‌کند» و پیشنهاد داد دیگران نقش میانجیگری را بر عهده بگیرند و آمریکا تنها به‌عنوان عضوی از گروه چهارجانبه صلح خاورمیانه مشارکت داشته باشد. عباس این موضع را در نشست شورای امنیت در ۱۱ فوریه ۲۰۲۰ نیز تکرار کرد.

### ناتوانی در برگزاری نشست و تلاش‌های ۲۰۲۱
تا سپتامبر ۲۰۲۰ سازمان ملل نتوانسته بود اجماع لازم را برای برگزاری نشست گروه چهارجانبه یا گروهی وابسته به آن فراهم کند. در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۰ محمود عباس در سازمان ملل خواستار برگزاری کنفرانس بین‌المللی در اوایل ۲۰۲۱ برای «آغاز فرایند صلح واقعی» شد.

در ۱۵ فوریه ۲۰۲۱ فرستادگان گروه چهارجانبه به‌صورت مجازی دیدار کردند و بر ادامه نشست‌های منظم توافق نمودند. در ۲۳ مارس ۲۰۲۱ گروه چهارجانبه احیای «مذاکرات معنادار» میان اسرائیل و فلسطینیان را بررسی کرد و بر لزوم خودداری هر دو طرف از اقدامات یکجانبه‌ای که راه‌حل دوکشوری را دشوارتر می‌سازد تأکید نمود.

## انتقادها و کاستی‌ها
با وجود اهمیت رسمی‌ای که به نقش گروه چهارجانبه در پیشبرد فرایند صلح نسبت داده می‌شود، بسیاری از بیانیه‌های آن صرفاً تکرار بیانیه‌های پیشین بوده‌اند و هیچ تغییر چشمگیری در سیاست‌های دولت اسرائیل یا تشکیلات خودگردان فلسطین از نشست‌های گروه چهارجانبه حاصل نشده‌است.

گروه چهارجانبه به‌شدت به خاطر ناکارآمدی‌اش مورد انتقاد قرار گرفته‌است. هنگامی که تونی بلر سمت نماینده گروه چهارجانبه را بر عهده داشت، در دسامبر ۲۰۱۲ مقامات فلسطینی اعلام کردند: «تونی بلر نباید شخصی برداشت کند، اما باید میز کارش را در دفتر نماینده گروه چهارجانبه در اورشلیم جمع کند و به خانه برود. آن‌ها گفتند کار او و نهادی که نمایندگی‌اش می‌کند «بیهوده، بیهوده، بیهوده» است».

مرکز سیاست خاورمیانه () در فوریه ۲۰۱۲ اعلام کرد: «گروه چهارجانبه دستاورد چندانی از یک دهه دخالت در فرایند صلح ندارد. … سازوکار کنونی بیش از حد منسوخ، ناکارآمد و بی‌اعتبار است. … به‌جای تلاش بیهوده دیگری برای «فعال‌سازی مجدد» گروه چهارجانبه، ایالات متحده، اتحادیه اروپا، سازمان ملل و روسیه باید بگذارند سازوکار موجود در سکوت به پایان برسد».

برخی کشورهای عربی نیز بارها گروه چهارجانبه را به جانبداری از اسرائیل متهم کرده‌اند. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، نیز در نوامبر ۲۰۱۲ نگرانی‌های خود را دربارهٔ کارآمدی این نهاد بدون همکاری نزدیک‌تر با اتحادیه عرب ابراز داشت. در سال ۲۰۰۹ نیز گزارشی از سوی سنای فرانسه به سرپرستی ژان فرانسوا-پنسه گروه چهارجانبه را عملاً ناکارآمد ارزیابی کرد.

## زمینه‌های کاری کنونی
دفتر گروه چهارجانبه در چندین بخش کلیدی برای بهبود شرایط اقتصادی و نهادی فلسطین کار می‌کند:

### بخش انرژی
دفتر گروه چهارجانبه ابتکارها، سیاست‌ها و پروژه‌هایی را توسعه می‌دهد و پشتیبانی می‌کند که کل چرخه تولید-انتقال-توزیع انرژی را دربر می‌گیرد و به ایجاد بخشی یکپارچه و از نظر اقتصادی پایدار کمک می‌نماید.

### بخش آب
دفتر گروه چهارجانبه از رسیدگی به نیازهای اساسی غیرنظامی، کاهش چالش‌های زیست‌محیطی و امکان‌پذیر ساختن توسعه اقتصادی پشتیبانی می‌کند.

### بخش حاکمیت قانون
دفتر گروه چهارجانبه در راستای مأموریت خود می‌کوشد «نیازهای حکمرانی نهادی فلسطین را با تمرکز فوری بر حاکمیت قانون» برطرف سازد. این بخش شامل تقویت بخش امنیت، تقویت بخش قضایی و ارتقای ثبات مالی و بودجه‌ای است.

### بخش جابجایی و بازرگانی
دفتر گروه چهارجانبه از پایداری اقتصاد فلسطین از طریق ارتقای بازرگانی و جابجایی افراد پشتیبانی می‌کند. این بخش بر گسترش دسترسی فراورده‌های فلسطینی به بازارهای نو، بهبود تجربه مسافران و بازرگانان در گذرگاه آلنبی/پل شاه حسین و تسهیل بازرگانی برای کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل تمرکز دارد.

## اعضا و نمایندگان
*  سازمان ملل متحد — دبیرکل آنتونیو گوترش
*  اتحادیه اروپا
*  روسیه — وزیر خارجه سرگئی لاوروف
*  ایالات متحده آمریکا — وزیر خارجه

جان ان. کلارک فرستاده ویژه گروه چهارجانبه خاورمیانه است. اتحادیه اروپا تنها عضو گروه چهارجانبه است که به‌طور مستقیم در شورای امنیت سازمان ملل متحد حضور ندارد.

## جستارهای وابسته
* فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
* کنفرانس ۱۹۹۱ مادرید
* قطعنامه ۲۳۳۴ شورای امنیت
* تونی بلر

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* وبگاه رسمی دفتر گروه چهارجانبه
* بایگانی بیانیه‌های مطبوعاتی هیئت نمایندگی ایالات متحده در سازمان ملل درباره خاورمیانه

رده:فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
رده:سیاست خارجی اسرائیل
رده:روابط خارجی تشکیلات خودگردان فلسطین
رده:روابط چندجانبه روسیه
رده:فلسطین، اسرائیل و سازمان ملل متحد
رده:روابط خاورمیانه و ایالات متحده آمریکا