بانک استقراضی

**بانک استقراضی ایران** با نام کامل **بانک حسابداری و استقراضی ایران** () یک بانک روسی بود که در سال ۱۸۹۱ میلادی (۱۲۷۰ خورشیدی) به وسیله یکی از اتباع روسیه تزاری به نام یاکوب سولومونوویچ پولیاکوف در راستای رقابت‌های روسیه و بریتانیا در ایران تأسیس شد.  
بانک سلطنتی انگلیس و بانک استقراضی که به ترتیب در سال‌های ۱۸۹۰ و ۱۸۹۱ میلادی تأسیس شدند، عمده فعالیت‌های تجاری ایران را که پیش‌تر بر دوش صرافان بود، در اختیار گرفتند.

## برادران پولیاکوف در ایران
خانواده پولیاکوف خانواده‌ای یهودی اهل روسیه بودند که در زمینهٔ راه‌آهن و بانکداری فعال بودند. این خانواده از شهر دوبرونو در جمهوری بلاروس برخاسته بودند.
پدربزرگ برادران پولیاکوف از لهستان مهاجرت کرده بود و نام خانوادگی آن‌ها برگرفته از نام لهستان است.

اولین و برجسته‌ترین صاحبان امتیاز روسی در ایران، سرمایه‌داران معروف برادران پولیاکوف بودند. در سال ۱۸۸۹ میلادی (۱۲۶۷ خورشیدی)، لازار سولومونوویچ پولیاکوف مؤسسهٔ **مشارکت صنعت و تجارت در ایران و آسیای مرکزی** را با شعبی در تهران، رشت، مشهد و دیگر شهرهای بزرگ ایران تأسیس کرد و در سال ۱۸۹۲ (۱۲۷۰ خورشیدی) **انجمن بیمه و حمل‌ونقل ایرانی** را در تهران راه‌اندازی نمود. همچنین او در سال ۱۸۹۳ میلادی (۱۲۷۱ خورشیدی) امتیاز ساخت بزرگراهی از سواحل دریای خزر تا قزوین و سپس در سال ۱۸۹۵ تا تهران را دریافت کرد.

## اعطای مجوز تأسیس بانک خصوصی
در سال ۱۸۹۰ میلادی (۱۲۶۸ خورشیدی)، برادر لازار پولیاکوف یعنی یاکوب سولومونوویچ پولیاکوف امتیازی ۷۵ ساله برای تأسیس بانکی در ایران دریافت کرد. سرمایهٔ بانک ۵ میلیون فرانک بود که ۱۰٪ سود خالص آن به خزانهٔ شاه، ۲۵٪ به مؤسسان و ۶۵٪ به سهام‌داران تعلق می‌گرفت. بانک موظف بود بابت حق مزایده در تهران سالانه هزار تومان به دولت بپردازد.  

بانک استقراضی با افتتاح ادارهٔ مرکزی و شعبی در چند شهر شمال کشور آغاز به کار کرد.

## دولتی شدن بانک استقراضی
اولین گام‌های این بانک در ایران چندان موفق نبود. بانک که ابتدا به نام **انجمن استقراضی ایران** شناخته می‌شد، پس از سه سال فعالیت ناکام، در آوریل ۱۸۹۴ میلادی (فروردین ۱۲۷۳ خورشیدی) توسط وزارت اقتصاد روسیه خریداری شد. این اقدام در راستای تمرکزگرایی دولت تزاری انجام گرفت.

## ویران‌سازی بنای بانک استقراضی روس در تهران
در سال ۱۳۲۳ قمری (۱۹۰۵ میلادی)، ساخت بنای جدید بانک استقراضی در محله‌ای نزدیک بازار تهران، در مجاورت مسجد و مدرسه خازن‌الملک و امامزاده سید ولی، با اعتراض روحانیان روبه‌رو شد.  
زمین مورد نظر پیش‌تر بخشی از گورستان مسلمانان و محل مدرسه‌ای قدیمی به نام «مدرسه چال» بود. شیخ فضل‌الله نوری این زمین را به بهای ۷۵۰ تومان به بازرگانی به نام «مستشارالتجار» فروخته بود و او آن را به بانک واگذار کرد.  

سید محمد طباطبایی با فروش زمین مخالفت کرد و آن را خلاف شرع دانست. با آغاز ساخت‌وساز، اعتراضات بالا گرفت و مصطفی آشتیانی در سازمان‌دهی آن نقش داشت. در روزهای پایانی ماه رمضان، شیخ مرتضی آشتیانی و شیخ محمد واعظ در مسجد خازن‌الملک دربارهٔ حرمت نبش گورستان سخن گفتند. مردم پس از خطبه‌ها به محل ساخت‌وساز رفتند و بنای نیمه‌کاره را ویران کردند.

این رویداد باعث افزایش محبوبیت سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی در آستانهٔ جنبش مشروطه شد و از سوی دیگر اعتبار شیخ فضل‌الله نوری را در میان مردم کاهش داد.

## واگذاری بانک استقراضی به ایران
در سال ۱۳۰۰ خورشیدی، با روی کار آمدن نظام شوروی در روسیه، بانک استقراضی به دولت ایران واگذار شد. دکتر مصدق، وزیر مالیه وقت، نام «بانک ایران» را بر آن گذاشت و مرتضی خان ممتازالملک را به ریاست آن گمارد. این بانک هرگز نتوانست سپردهٔ قابل‌ملاحظه‌ای جذب کند و سرانجام در سال ۱۳۱۲ در بانک کشاورزی ایران ادغام شد.

## پانویس

رده:بانک‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۸۹۱ (میلادی)
رده:بانک‌های منحل‌شده روسیه
رده:بانک‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۸۹۰ (میلادی)