سعید پیران

**شیخ سعید پیران** (به کردی کرمانجی: Şêx Seîd; حدود ۱۸۶۵ – ۲۹ ژوئن ۱۹۲۵) یک رهبر مذهبی مردم زازا، از شیوخ برجستهٔ نقشبندیه و رهبر شورش شیخ سعید بود.

او حدود سال ۱۸۶۵ در خِنس یا پالو در خانواده‌ای بانفوذ از طریقت نقشبندیه زاده شد، جایی که پدربزرگش یکی از شیخ‌های بانفوذ بود. شیخ سعید علوم دینی را در مدرسهٔ پدرش، شیخ محمود فوزی، و نیز نزد چندین عالم اسلامی در منطقه فراگرفت. سپس در خانقاهی که پدربزرگش شیخ علی بنیان نهاده بود، فعالیت کرد. پدربزرگش رهبر محترم جامعهٔ دینی بود و آرامگاهش زیارتگاه هزاران نفر به‌شمار می‌رفت. پس از درگذشت پدرش، شیخ محمود، او ریاست جامعهٔ دینی را برعهده گرفت. در سال ۱۹۰۷ به استان‌های شرقی همسایه سفر کرد و با افسران سواره‌نظام حمیدیه ارتباط برقرار نمود.

## زندگی اولیه
شیخ سعید حدود سال ۱۸۶۵ در خِنس یا پالو در خانواده‌ای زازایی و سنی زاده شد. پدرش شیخ محمود فوزی و مادرش گوله خانم نام داشتند. پس از تحصیل در چندین مدرسهٔ دینی در پالو، الازیغ، دیاربکر و موش، پس از مرگ پدرش به رهبری نقشبندیه رسید. شیخ سعید افزون بر زازاکی، به کرمانجی، ترکی استانبولی، عربی و فارسی نیز تسلط داشت. پس از مهاجرت پدرش از پالو به خِنس، او نیز در آنجا ساکن شد. در جریان جنگ جهانی اول، به دلیل جنگ ارمنستان و ترکیه و پیشروی امپراتوری روسیه به منطقه آناتولی شرقی مجبور شد به ناحیهٔ دجله برود و پس از جنگ در خِنس ساکن شد.

شیخ سعید با آمینه خانم ازدواج کرد. آمینه خانم در مهاجرت خانواده از خِنس به دجله به دلیل جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) بیمار شد و درگذشت. پس از مرگ همسر نخستش، شیخ سعید با فاطمه خانم، خواهر خالد بیگ جبران، یکی از رهبران سواره‌نظام حمیدیه، ازدواج کرد. گولو خانم، دیگر خواهر خالد بیگ، با سرگرد قاسم آتاچ ازدواج کرده بود که پس از سرکوب شورش به خیانت علیه شیخ سعید متهم شد.

شیخ سعید با فاطمه خانم صاحب ده فرزند شد، پنج پسر و پنج دختر. نوه‌اش، علی رضا افندی، در سال ۱۹۷۳ به عنوان نمایندهٔ مستقل از ارزروم وارد مجلس ملی کبیر ترکیه شد.

## انجمن آزادی کردستان

فرقه آزادی که رسماً «انجمن آزادی کردها» و سپس «انجمن استقلال کردها» نامیده شد، یک سازمان مخفی کردی بود که در پی استقلال کردستان در همهٔ بخش‌ها بود. دربارهٔ تاریخ بنیان‌گذاری آزادی روایت‌های گوناگونی هست، از جمله ۱۹۲۱، ۱۹۲۲ و ۱۹۲۳.

در سال ۱۹۲۳، یوسف ضیا بیگ از شیخ سعید خواست به سازمان مخفی کردها، یعنی آزادی، بپیوندد. او پس از آن‌که ضیا بیگ و خالد بیگ جبران همراه ۲۱ عضو دیگر به گزارش یوروک‌ها دستگیر شدند، به رهبری آزادی رسید.

در نخستین کنگرهٔ عمومی آزادی در سال ۱۹۲۴، که چند فرمانده از سواره‌نظام حمیدیه و نیز شیخ سعید در آن شرکت داشتند، تصمیم گرفته شد که کردها علیه کمالیسم سکولار ترکیه نوپا شورش کنند. آزادی به نیروی اصلی شورش شیخ سعید بدل شد که در فوریهٔ ۱۹۲۵ در دجله آغاز شد و به‌زودی تا پیرامون دیاربکر گسترش یافت.

## شورش

پیش از شورش شیخ سعید، پاشاهای برجستهٔ جنگ استقلال ترکیه از سیاست ضدمذهبی و خودکامهٔ دولت مصطفی کمال آتاترک نگران بودند و به همین دلیل در ۱۷ نوامبر ۱۹۲۴، فرقه ترقی‌پرور جمهوری‌خواه (TCF)، نخستین حزب مخالف در تاریخ جمهوری، تأسیس شد. اجماع کلی وجود داشت که اقدامات آتاترک علیه دین است. در اساسنامهٔ حزب به رهبری کاظم کارابکیر آمده بود: «این حزب سیاسی به باورها و اندیشه‌های دینی احترام می‌گذارد.» یکی از مسئولان حزب، فتحی بیگ، گفت: «اعضای TCF مذهبی‌اند. CHF با دین درافتاده است، ما دین را نجات خواهیم داد و از آن پاسداری خواهیم کرد.»

دو هفته پیش از واقعهٔ شیخ سعید، در اواخر ژانویهٔ ۱۹۲۵، ضیاءالدین افندی نمایندهٔ TCF از ارزروم در مجلس ملی کبیر ترکیه با انتقاد شدید از اقدامات حزب حاکم CHF گفت که «نوسازی» موجب رواج «عیش و نوش» (مستی)، افزایش روسپی‌گری، از دست‌رفتن عفت زنان مسلمان و از همه مهم‌تر بی‌اعتنایی و بی‌حرمتی به آداب دینی شده است. نیروهای آزادی به رهبری خالد بیگ جبران عمدتاً متشکل از اعضای پیشین سواره‌نظام حمیدیه در دوران عثمانی بودند، یک تشکیلات قبیله‌ای شبه‌نظامی کردی که در زمان سلطان عبدالحمید دوم برای مقابله با ارمنی‌ها و گاه برای مهار علویان شکل گرفت. به روایت شماری از تاریخ‌نگاران، علت اصلی بروز شورش، نارضایتی اقشار گوناگون جامعهٔ ترکیه از الغای خلافت عثمانی به دست مجلس ملی کبیر ترکیه در ۳ مارس ۱۹۲۴ بود. بر پایهٔ گزارش‌های اطلاعاتی بریتانیا، افسران آزادی ۱۱ شکایت اساسی داشتند. افزون برخواسته‌های فرهنگی کردی و شکایت از بدرفتاری ترک‌ها، در این فهرست بیم از اخراج دسته‌جمعی کردها از کشور نیز آمده بود. همچنین ناراحتی از این‌که نام کردستان در نقشه‌ها نیامده، محدودیت‌ها بر آموزش کردی کرمانجی، و اعتراض به بهره‌کشی اقتصادی ترک‌ها از مناطق کردنشین به زیان کردها ذکر شده بود. این شورش با قیام کوچک‌تر و ناموفق‌تر شورش بیت‌الشباب در سپتامبر ۱۹۲۴، به رهبری جبران و احسان نوری پاشا به دستور ضیا یوسف بیگ عضو برجستهٔ آزادی، مقدمه‌چینی شد. این قیام سرکوب شد و رهبرانش جبران و ضیا یوسف بیگ دستگیر و در بدلیس محاکمهٔ نظامی شدند.

آزادی به نیروی اصلی شورش شیخ سعید بدل شد که در فوریهٔ ۱۹۲۵ از دجله آغاز شد و به‌سرعت تا پیرامون دیاربکر گسترش یافت. در ۱۹۲۴، ضیا یوسف دستگیر شد. او اعتراف کرد که شیخ سعید همراه با خالد بیگ جبران، حالیت حسنانی و حاجی موسی در سازمان آزادی فعال بوده‌اند. شیخ سعید با سفر به نزد طوایف استان‌های شرقی تبلیغ می‌کرد که کمالیست‌ها و مصطفی کمال آتاترک بی‌دین‌اند، اسلام، ازدواج، عفت، ناموس و قرآن با قوانین جدید از میان خواهد رفت و بزرگان و امامان یا کشته یا تبعید خواهند شد.

شیخ سعید همهٔ مسلمانان ترکیه را به پیوستن به شورش فراخواند. قبایلی که واقعاً شرکت کردند بیشتر کُرد بودند. کردهای «خورمک» و «هرکی»، دو قبیلهٔ کرد-قزلباش، فعال‌ترین مخالفان شورش بودند که تجربهٔ رویارویی با دولت ترکیه را داشتند. آزادی و چند افسر عثمانی از شورش پشتیبانی کردند. رابرت اولسون با بررسی منابع گوناگون شمار شورشیان را حدود ۱۵ هزار نفر برآورد کرده است.

مردان خالد بیگ، شوهرخواهر شیخ سعید، گفتند که به جامعه ملل اطلاع خواهند داد که نیروی نظامی دولتی در منطقه نیست و به‌آسانی می‌توان منطقه را گرفت. او فتوی شورش علیه جمهوری و اصلاحات صادر کرد و نوشت جان و مال کسانی که از اصلاحات پشتیبانی کنند حلال است. او فتوا را برای بزرگان قبایل فرستاد. قبیلهٔ خورمکی در وارتو اعلام کرد که از قیام پیروی نمی‌کنند زیرا طرفدار دولت‌اند. هنگامی که از شیخ سعید برای ادای شهادت در دادگاه نظامی بدلیس دعوت شد، به سبب کهولت و بیماری نرفت و شهادتش در خِنس گرفته شد. پس از حدود یک ماه رفت‌وآمد در مناطق دیاربکر، بینگول، ارگانی و گنچ، در ۱۳ فوریهٔ ۱۹۲۵ در خانهٔ برادرش در دجله مستقر شد. شورش به‌طور زودهنگام به دلیل درگیری در پیران بر سر تلاش ژاندارمری برای دستگیری پنج مجرم آغاز شد.

پس از سرکوب شورش بی‌توشباب، ترک‌ها کوشیدند شورش دیگری را مهار کنند. در فوریهٔ ۱۹۲۵، آنان برای بازداشت برخی بزرگان کرد به منطقهٔ دجله رفتند، اما یاران وفادار شیخ سعید مانع شدند. این اقدام ارتش ترکیه کردهای اطراف شیخ سعید را تحریک کرد و گزارش شده که همهٔ افسران ترک در مناطق زیر کنترل شورشیان یا کشته یا دستگیر شدند. در ۱۳ فوریهٔ ۱۹۲۵، شیخ سعید در خطبه‌ای در مسجد پیران خطاب به مردم گفت:

شیخ سعید به عنوان فرماندهٔ بعدی جنبش استقلال کرد که پیرامون آزادی گرد آمده بود برگزیده شد و دارهنی در ۱۴ فوریهٔ ۱۹۲۵ به عنوان پایتخت کردستان اعلام گردید. شیخ سعید که فرماندار و دیگر افسران را در جریان حرکت به سوی دارهنی (۱۶ فوریه) اسیر کرده بود، کوشید جنبش را با بیانیه‌ای برای قیام به نام اسلام زیر یک مرکز واحد گرد آورد. در این بیانیه از مُهر خود با معنای «رهبر مجاهدان در راه دین» استفاده کرد و همه را به جهاد فراخواند. شورش در آغاز به نام احکام اسلام برپا شد، اما بعدها به جنبش استقلال کردها تبدیل شد. شورش به‌سرعت گسترش یافت و تا ۲۰ فوریه، شهر لیجه که قرارگاه سپاه پنجم ارتش بود، فتح شد. شیخ سعید سعید نورسی، دین‌آموختهٔ کُرد، را برای پیوستن به شورش دعوت کرد، هرچند سعید نورسی آن را رد و نقد کرد. با وجود اختلافات، بارها او را با شیخ سعید اشتباه گرفتند و هدف حمله قرار دادند. سعید نورسی با استقلال کردها مخالف بود و از احیای امپراتوری عثمانی دفاع می‌کرد.

پس از جلب پشتیبانی قبایل مِستان، بوتان و محلمی، او از راه گنچ و چَپاقچور (نام امروزی: بینگول) به سوی دیاربکر حرکت کرد و معدن، سیوَرَک و ارگانی را تصرف نمود. شورش دیگری به فرماندهی شیخ عبدالله از سوی خِنس برای تصرف موش آغاز شد، اما شورشیان در حوالی پل مرات شکست خوردند و ناچار به عقب‌نشینی شدند. در ۲۱ فوریه، حکومت در ولایات شرقی حکومت نظامی اعلام کرد. نیروهای ارتش که در ۲۳ فوریه به مقابله با شورشیان اعزام شده بودند، در «دشت وینتر» مقابل نیروهای شیخ سعید ناچار شدند به دیاربکر عقب‌نشینی کنند. روز بعد، شورشی دیگری به رهبری شیخ شریف که وارد العزیز (الازیغ) شده بود، برای مدتی کوتاه شهر را در کنترل گرفت. الازیغ طی چند روز به دست شورشیان غارت شد. در اول مارس، کردها توانستند به [فرودگاه دیاربکر] یورش ببرند و سه هواپیما را منهدم کنند.

در یکی از درگیری‌های بزرگ‌تر، در شب ۶–۷ مارس، نیروهای شیخ سعید با ۵ تا ۱۰ هزار تن شهر [دیاربکر را به محاصره درآوردند. مقر سپاه هفتم ارتش در دیاربکر قرار داشت. با این حال، نه سرشناسان کرد و نه کشاورزان کرد در منطقهٔ دیاربکر و پیرامون آن، از شورش پشتیبانی نکردند. دین‌گرایان مسلمان از چهار دروازهٔ شهر هم‌زمان حمله کردند. همهٔ حملات آنان با وجود کم‌شمار بودن پادگان ترک، با آتش مسلسل و خمپاره دفع شد. بامداد روز بعد، هنگام عقب‌نشینی شورشیان، پیرامون شهر پر از کشته‌ها بود. با ناکامی موج دوم حملات، محاصره سرانجام در ۱۱ مارس برچیده شد. پس از اعزام نیروهای تازه‌نفس، یک یورش سراسری (۲۶ مارس) و اجرای عملیات سرکوب، نیروهای ترک بسیاری از افراد دشمن را به تسلیم واداشتند و رهبران شورش را هنگامی که آمادهٔ حرکت به سوی ایران در بوغلان (نام امروزی: سلحان) بودند، در تنگنا گذاشتند. شیخ شریف و شماری از سران قبایل در پالو دستگیر شدند و خودِ شیخ سعید نیز در وارتو در پل کارپوه با اطلاع یکی از خویشاوندان نزدیک بازداشت شد (۱۵ آوریل ۱۹۲۵).

تا پایان مارس، بیشتر نبردهای اصلیِ شورش شیخ سعید پایان یافته بود. به‌گفتهٔ مارتین فان براینسن، مقامات ترک با بمباران‌های هواییِ پی‌درپی و تمرکز عظیم نیروها شورش را درهم کوبیدند. شورشیان نتوانستند از خِنس فراتر روند؛ این یکی از دو منطقهٔ اصلی بود که شیخ سعید در آن شهرت و نفوذ فراوان داشت (او در خِنس خانقاه داشت). این ناکامی، امکان گسترش شورش را از میان برد.

از سوی دیگر، حسن حیری افندی، نمایندهٔ درسیم و از مردم زازای علوی، با شیخ شریف که از سوی شیخ سعید فرماندهٔ جبههٔ العزیز (الازیغ) منصوب شده بود، اعلام همبستگی کرد. در ۶ مارس ۱۹۲۵ نامه‌ای مشترک با امضای شیخ شریف از العزیز به همهٔ سران قبایل درسیم فرستاده شد.

سپس ارتش ترکیه با شورش رویارو شد و او در میانهٔ آوریل ۱۹۲۵، پس از آن‌که به‌دست نیروهای ترک در محاصره افتاد، دستگیر شد. وی در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ به‌دست دادگاه استقلال در دیاربکر به اعدام محکوم و روز بعد در دیاربکر همراه با ۴۷ تن از پیروانش به دار آویخته شد. پیکر شیخ سعید در گوری دسته‌جمعیِ بی‌نام به خاک سپرده شد تا از صورت‌بندی یادمان برای کردها جلوگیری شود.

## دیدگاه‌ها
شیخ سعید از اعضای سازمان آزادی بود. او در نخستین کنگرهٔ آزادی در ۱۹۲۴ از صریح‌ترین چهره‌های ملی‌گرایی به‌شمار می‌رفت. سازمان آزادی شورش را طراحی کرد و رهبران آن به دلیل پرجذبه بودن و جایگاه دینی‌اش، او را به‌عنوان رهبر کل برگزیدند. کردها نیز شیوخ را بر افسران ارتش ترجیح می‌دادند و آزادی بر شیخ سعید به اجماع رسید. این شورش از نظر پیوند دین و ملی‌گرایی شبیه شورش عبیدالله نهری بود. شیخ سعید از نخستین کسانی بود که میان ملی‌گرایی کردی و اسلام پیوند برقرار کرد. او بر این باور بود که اسلام را نمی‌توان از کردبودن جدا کرد.

شیخ سعید هم از ماهیت ترکی و هم از سکولاریسم جمهوری نوپا برانگیخته شد. او ادعا می‌کرد که چون ترک‌ها با برپایی یک دولت قومی سکولار اسلام را رها کرده‌اند، تنها پیوندی را که با کردها داشتند، یعنی اسلام، گسسته‌اند و بنابراین کردها حق دارند «آیندهٔ خود را تضمین کنند». در حالی‌که دولت ترکیه از مقاصد جدایی‌طلبانهٔ شیخ سعید آگاه بود، در انظار عمومی ادعا می‌کرد که شورش او یک قیام مذهبی ترک‌ها برای بازگرداندن دودمان عثمانی است. اما دولت ترکیه در دادگاه شیخ سعید خود را نقض کرد و او را به‌عنوان جدایی‌طلب کردی به اعدام محکوم نمود. تاریخ‌نگاران در سراسر جهان بعدتر توافق داشتند که انگیزه‌های عثمانی‌گرایانه ساخته‌وپرداختهٔ دولت ترکیه بود تا عنصر کردی را پنهان کند، به‌عنوان بخشی از انکار وجود کردها توسط ترکیه. قاضی دادگاه ادعا کرد که شورش «در یک مسیر پیش می‌رود: ایجاد یک کردستان مستقل». عصمت اینونو نیز در گزارش خود، شورش را جنبشی جدایی‌طلب و «تمام‌عیار ملی‌گرایانه» توصیف کرد. تاریخ‌نگاران کردی یا بُعد مذهبی شورش را کم‌رنگ جلوه دادند یا بُعد ملی‌گرایانهٔ آن را همانند کمالیسم انکار کردند. شیخ سعید در جریان محاکمه گفت: «ما هدفی ملی داشتیم و آماده بودیم دارایی و جانمان را برای رسیدن به آن فدا کنیم. ما خائن نیستیم. برای آزادی کردستان و ملت کرد جنگیدیم.»

امپراتوری عثمانی در برابر وفاداری به باب عالی به کردها خودمختاری داده بود، از این رو اکثریت کردها به‌راستی از جایگزینی عثمانی با ترکیه ناخشنود شدند. با این حال، بیشتر علمای شافعی، سلاطین عثمانی را خلفای مشروع نمی‌دانستند. در سال ۱۹۲۴، سید بیگ، وزیر دادگستری، در سخنرانی‌ای در دفاع از الغای خلافت عثمانی گفت: «از دیدگاه دینی، علمای شافعی هند، مصر، نجد، یمن و کردستان، سلاطین عثمانی را خلیفه نمی‌دانند. آیا باور دارید علمای کردستان بحث خلافت را جدی گرفته باشند؟ علمای این مناطق هرگز شاهان ما را خلیفه نشناخته‌اند.»

خود شیخ سعید نیز از امپراتوری عثمانی بد گفته و اظهار داشته بود: «ترک‌ها و عثمانیان به بهانهٔ دین و خلافت بیش از ۴۰۰ سال است که ما را به‌تدریج به سوی بردگی، تاریکی، نادانی و نابودی رانده‌اند.» او همچنین گفته بود: «روح نیاکانمان را شاد نکرده‌ایم. آرزوهای احمد خانی را برنیاورده‌ایم. از این رو در بدبختی به‌سر می‌بریم و دشمنانمان را شاد می‌کنیم.» او ترک‌ها را «مهاجرانی» توصیف کرد که فساد آورده‌اند. ترک‌هایی که در همسایگی کردها می‌زیستند و «همچون همسایگان کردشان عقب‌مانده و ارتجاعی بودند»، به شورش نپیوستند. شیخ سعید می‌گفت: «آشکار است که ترک‌ها نسبت به کردها ستمگر و پست‌اند» و «به پیمان‌های خود وفا نمی‌کنند» و دنیا باید از «ریاکاری، خون‌ریزی و بربریت» آنان آگاه شود. او همچنین ادعا می‌کرد که ترک‌ها شکلی «فریبکارانه» از اسلام را به‌کار می‌گیرند. اکثریت نیروهای شیخ سعید کردهای بی‌سواد و تک‌زبانه بودند، در حالی‌که بیشتر فرماندهان از افسران سواره‌نظام حمیدیه بودند، همچون خالد بیگ جبران، که خویشاوندی سببی شیخ سعید بود.

شیخ سعید و دیگر رهبران شورش به هویت کردی خود آگاهی کامل داشتند و انگیزه‌های جدایی‌طلبانهٔ خود را علنی کرده بودند، بی‌اعتنا به گفتمان سنگین دینی. برادر او، عبدالرحیم، و دیگران در شورش آشکارا هدفشان را برپایی یک دولت مستقل کردی اعلام کردند. شیخ سعید قصد داشت خلافت را بازگرداند، اما این در دولت کردی خودش می‌بود، نه بازسازی خلافت عثمانی. او ادعا می‌کرد که «خلافت» حافظ «ناموس و دین کردی» خواهد بود و فراتر از کردستان نخواهد رفت. نزدیک‌ترین دوستان شیخ سعید که او را در شورش یاری دادند، حسن سردی و فهیم بلال، بنا به گزارش‌ها مسلمان نبودند.

در طول شورش، شیخ سعید به پیروان خود گفت که کشتن یک سرباز ترک «بهتر از کشتن هفتاد کافر» است. در این شورش عناصری از مهدویت نیز دیده می‌شد.

شیخ سعید و جنگجویانش بیش از یک‌سوم کردستان ترکیه را، از جمله چندین شهر مهم، تصرف کردند و سرانجام دیاربکر را به محاصره درآوردند، به‌گونه‌ای که بیش از نیمی از ارتش ترکیه برای سرکوب شورش به‌کار گرفته شد. گفته می‌شود ارتش ترکیه در جریان شورش شیخ سعید بیش از جنگ استقلال ترکیه سرباز از دست داد. ترکیه در آغاز می‌خواست سراسر کردستان را در مرزهای خود نگاه دارد. با این حال، شورش شیخ سعید نقطهٔ عطفی بزرگ بود، زیرا ترکیه اندکی پس از آن از مسئله موصل دربارهٔ ولایت موصل دست کشید. دولت ترکیه به این باور رسید که ادارهٔ مناطق کردنشین با دشواری‌های فراوانی همراه است. اسناد دولت ایران قاجاری ادعا داشت که برای جلب حمایت کردها در مسئله موصل، ترکیه شورش شیخ سعید را دسیسهٔ بریتانیا معرفی کرده و مدعی بود تنها به دلیل همکاری شورشیان با انگلیس آنان را کشته است، اما این تبلیغات کارگر نیفتاد. مقام‌های قاجاری بیم داشتند که کردهای ایرانی آمادهٔ پشتیبانی از شیخ سعید به خاک ترکیه یورش برند.

شیخ سعید تلاش کرد پشتیبانی کردهای علوی را به دست آورد. برخی افراد علوی، به‌ویژه حسن حیری، به او پیوستند. اما علویان کرد از پیوستن به شورش سر باز زدند و می‌گفتند که در یک ترکیهٔ سکولار وضعیت بهتری دارند تا در یک کردستان سنی. برخی طوایف علوی حتی در جریان شورش به ارتش ترکیه یاری رساندند.

## پیامد

سید عبدالقدیر، رهبر انجمن تعالی کردستان، و چند تن از یارانش که به پشتیبانی از شورش متهم بودند، در استانبول بازداشت و برای محاکمه به دیاربکر برده شدند. در نتیجهٔ محاکمه، سید عبدالقدیر و پنج تن از یارانش در ۲۳ مه ۱۹۲۵ به دست دادگاه استقلال دیاربکر به مرگ محکوم و چهار روز بعد اعدام شدند. روزنامه‌نگاری از یک روزنامهٔ کردی در بدلیس، شاعر حیزانیزاده کمال فوزی، نیز در میان اعدام‌شدگان بود.

دادگاه استقلال دیاربکر همچنین در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ حکم اعدام شیخ سعید و ۴۷ تن از رهبران شورش را صادر کرد. احکام روز بعد اجرا شد و نخستین نفر شیخ سعید بود. رئیس دادگاه استقلال دیاربکر که شورشیان را محکوم کرد، در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ گفت:

برخی از شما بهانهٔ شورش را ستم‌های اداری دولت قرار داده‌اید، برخی دیگر به دفاع از خلافت استناد کرده‌اید.
شیخ سعید، که در ۲۹ ژوئن ۱۹۲۵ به دست دادگاه استقلال شرق در میدان داغ‌قاپی دیاربکر به دار آویخته شد، پیش از مرگ آخرین خواستهٔ خود را بیان کرد و خواستار قلم و کاغذ شد و بر کاغذ به عربی نوشت:

سپس شیخ سعید پس از خواندن شهادتین اعدام شد.

در پاییز ۱۹۲۷، شیخ عبدالرحمن، برادر شیخ سعید، رشته‌ای از حملات انتقامی علیه پادگان‌های ترک در پالو و ملطیه آغاز کرد. در اوت ۱۹۲۸، شیخ عبدالرحمن و برادر دیگر شیخ سعید، شیخ مهدی، خود را تسلیم کردند و از قانون عفو عمومی دولت ترکیه که در همان سال صادر شده بود، بهره‌مند شدند.

## میراث
### میدان شیخ سعید
در سال ۲۰۱۴، نام «میدان داغ‌قاپی» در دیاربکر به «میدان شیخ سعید» تغییر یافت. این تصمیم با رأی اعضای حزب مناطق دموکراتیک و حزب عدالت و توسعه در شورای کلان‌شهر دیاربکر گرفته شد. بخشی از افکار عمومی به این تصمیم واکنش نشان داد و درخواست‌هایی برای حذف نام شیخ سعید مطرح شد، اما این تلاش‌ها بی‌نتیجه ماند.

### خانواده
همسر نخست او آمینه خانم بود که در جریان جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) درگذشت. همسر دومش فاطمه خانم بود که خواهر خالد بیگ جبران، رهبر آزادی، بود.

پسرش عبدالخالق پس از تبعید در پی شورش شیخ سعید درگذشت. نوه‌اش عبدالملک فرات نمایندهٔ مجلس ملی کبیر ترکیه شد. فِرات می‌گفت که نیاکانش تا زمان پدربزرگش وارد سیاست نشده بودند، چرا که با نخبگان امپراتوری عثمانی روابط دوستانه داشتند.

بازیگر بلچیم بیلگین از نوادگان دختری اوست.

### باورها

در آغاز شدت‌گرفتن مناقشهٔ ترکی-کردی، مفهوم ایدئولوژی حزب‌الله کردی همانند اندیشهٔ شیخ سعید در دوران زندگی‌اش بود. از این‌رو این حزب به‌عنوان میراثی از آرمان‌های سیاسی شیخ سعید دیده می‌شود.

رئیس حزب مطالبه آزاد در ترکیه، ذکریا یاپیجیوغلو، پیش‌تر از هواداران حزب‌الله کردی بود و همچنین اظهار کرده که هدف هوداپار ادامهٔ راه شیخ سعید است.

### کتاب‌های منتشرشده
فهرست کتاب‌ها، رسالهٔ کتاب‌شناسی و زندگی‌نامه‌ای، نسخهٔ عربی اصلی و ترجمهٔ ترکی کتاب‌های حاشیه‌نویسی‌شده‌ای که شیخ سعید به دست‌خط خود به عربی دربارهٔ کتاب‌های کتابخانه‌اش نوشته بود، نخستین بار توسط عبدالاله فِرات با نام «کُتُبخانه رساله‌سی» در ۲۰۲۱ آماده، ترجمه و منتشر شد.

فتاوای توضیحی شیخ سعید دربارهٔ برخی مسائل اجتماعی، که به دست‌خط خودش به عربی نوشته شده بود، به همراه نسخهٔ اصلی عربی و ترجمهٔ ترکی، نخستین بار در ۲۰۲۲ با نام «فتاوا مجموعه‌سی» به کوشش و ترجمهٔ عبدالاله فِرات منتشر شد.

## جستارهای وابسته
شورش شیخ سعید

## منابع

https://ku.m.wikipedia.org/wiki/.Serhildana-Şêx-Seîdê-Pîran

رده:اعدام‌شدگان با طناب دار اهل ترکیه
رده:اعدام‌شدگان به اتهام خیانت
رده:اعدام‌شدگان سده ۲۰ (میلادی) توسط ترکیه
رده:اهالی خنس
رده:درگذشتگان ۱۹۲۵ (میلادی)
رده:زادگان ۱۸۶۵ (میلادی)
رده:زازا
رده:شورش شیخ سعید
رده:علویان (ترکیه)
رده:مسلمانان سنی اهل ترکیه
رده:ملی‌گرایان کرد