مردمان هزاره

**هَزارَه‌ها** یکی از اقوام بزرگ افغانستان و جزء اصلی جمعیت آن هستند که در تمام مناطق افغانستان، عمدتاً در مناطق مرکزی افغانستان، موسوم به هزارستان (هزاره‌جات) زندگی می‌کنند. اقلیت‌های بزرگی از هزاره‌ها بیشتر در کویتهٔ پاکستان و نیز برخی از آنها در ایران مخصوصاً در مشهد جمعیت هزاره‌ها را تشکیل داده‌اند. هزاره‌ها به زبان پارسی با گویش‌های دری و هزارگی صحبت می‌کنند.

هزاره‌ها یکی از تحت آزار و اذیت‌ترین گروه‌های قومی از زمان تشکیل کشوری به‌نام افغانستان به‌شمار می‌روند.
## نام
کلمهٔ **«هزاره»** و وجه تسمیهٔ آنان به هزاره تاکنون مورد اختلاف باقی مانده است اما برخی از تاریخ‌نگاران و محققان نظریاتی ارائه داشته‌اند.

ناصر خسرو بلخی، شاعر و دانشمند فارسی‌زبان سدهٔ یازدهم، در شعر خود به واژهٔ «هزاره» ( ) اشاره کرده است:

* عبدالحی حبیبی، نام «هزاره» را بسیار قدیمی، و آن را برگرفته از کلمهٔ «هزاله» دانسته است که به مرور زمان به هزاره تغییر یافته است و آن خوش‌دل یا خوش‌قلب معنی می‌دهد.
* برخی بر این معتقدند که نام «هزاره» احتمالاً از کلمهٔ فارسی «هزار» گرفته شده و ممکن است ترجمهٔ کلمه‌ای مغولی «مینگان» باشد، یک واحد نظامی متشکل از ۱٬۰۰۰ سرباز تحت فرمان چنگیز خان. پذیرش این نظریه دشوار به‌نظر می‌رسد زیرا بعید است آن مغولان که زبان‌شان مغولی بودند لشکرهای نظامی خود را با استفاده از کلمات فارسی نام‌گذاری کنند، در حالی‌که مردم هزاره به زبان بومی خودشان را **«آزره»** یا **«ازره»** خطاب می‌کنند.
* هاورث، هزاره‌ها را منسوب به خزرها دانسته و کلمهٔ «هزاره» را محرف «خزر» یا «خزار» می‌داند و معتقد است که اینان در اصل از اقوام ترک اطراف دریای خزر اند.
* طبق نظر نیکلای خانیکوف، هزاره‌ها در زمان شاهرخ میرزا به هرات آمدند و چون هزار خانواده بودند به «هزاره» معروف شدند.
* محمد حیات خان، تاریخ‌شناس مسلمان اهل هندوستان دربارهٔ وجه تسمیهٔ «هزاره» می‌نویسد: به این دلیل اینها را هزاره می‌گویند که در عصر سلاطین قدیم زابلستان این قوم سال به سال هزار سوار عوض مالیات به قشون شاهی آن زمان تقدیم می‌کردند.
* عرف هزاره‌ها دربارهٔ نام «هزاره» چنین اظهار می‌دارد: «هزاره عبارت از هزار قوم.» «هزاره از هزار راه وارد شده است.»
* بابر، بنیان‌گذار امپراتوری گورکانی هند در اوایل قرن شانزدهم، نام «هزاره» را در بابرنامه ثبت کرده است و از هزاره‌ها چندین بار به‌عنوان «هزاره‌های ترکمن» یادآوری کرده است.

## پیشینه

نام هزاره‌ها در اوایل سدهٔ شانزدهم در کتاب *[[بابرنامه]]* نوشتهٔ بابر آمده است. در این اثر به‌ویژه به طوایفی مانند هزاره‌های سلطان مسعودی، هزاره‌های ترکمن، هزاره‌های قرلق و هزاره‌های کِدی اشاره شده است.

### سدهٔ شانزدهم

در سال ۱۵۰۵ میلادی جنگی میان هزاره‌ها و امپراتوری گورکانی هند به رهبری ظهیر الدین محمد بابر بود. سلطان مسعودی که یکی از چهار قبیلهٔ بزرگ هزاره‌ بود توسط بابر قلع و قمع شد. قرار گفته‌های بابر در بابرنامه، هزاره‌های سلطان مسعود در کنار هزاره‌های روستا، لاچین و قرلق از بزرگ‌ترین قبایل مردمان هزاره به‌شمار می‌رود.

جنگی میان هزاره‌های ترکمن و تیموریان مربوط به شاخه شیخ‌علی، قبیله دای‌کلان هزاره در سال ۱۵۰۵ (میلادی) بود. هزاره‌های ترکمن که حاکمیت بابر را به رسمیت نمی‌شناختند از غیبت او که رهسپار قلات شده‌بود، استفاده کردند و بر مواضع وی در کابل حمله نمودند.

بعد از اینکه بابر در جنگ قلات پیروز گردید و به کابل بازگشت، از این واقعه خبردار شد و در زمستان سخت سال ۱۵۰۵ در چهارباغ اردو زد. پس از تدارک لشکر وارد کاخ الغ‌بیگ میرزا، موسوم به بوستان‌سرای در شهر کابل شد، پس از اندکی توقف، او در ۲۸ دسامبر ۱۵۰۵ وارد پروان گردید.

### سدهٔ هفدهم و هجدهم
در سدهٔ هفدهم میلادی، هزاره‌ها که در فضایی جغرافیایی و سیاسی زندگی می‌کردند و هم‌زمان از انزوا و تعامل تأثیر می‌گرفت. همین شرایط طبیعی باعث شده بود که هزاره‌ها تا حد زیادی از نفوذ مستقیم حکومت‌های بزرگ منطقه در امان بمانند و ساختارهای اجتماعی و سیاسی خود را به‌صورت محلی حفظ کنند.

از نظر سیاسی، سدهٔ هفدهم دوره‌ای بود که سرزمین‌های پیرامون مناطق هزاره‌نشین در حاشیهٔ رقابت این دو امپراتوری قرار داشت. امپراتوری صفوی در غرب و امپراتوری گورکانی هند در شرق. گورکانیان هند که بر بخش‌هایی از افغانستان تسلط داشتند، گاهی با مناطق هزاره‌نشین در تماس یا تقابل قرار می‌گرفتند. در برخی موارد، افراد یا گروه‌هایی از هزاره‌ها در ساختار نظامی یا اداری گورکانیان جذب می‌شدند، که نشان‌دهندهٔ نوعی تعامل پیچیده میان این جامعه و قدرت‌های منطقه‌ای است.

در کنار این امپراتوری‌ها، قبایل پشتون نیز در این دوره به‌تدریج در حال قدرت‌گیری بودند و در نواحی جنوبی و شرقی غرجستان گسترش می‌یافتند. تماس‌های میان هزاره‌ها و قبایل پشتون گاهی به شکل همزیستی و گاهی به صورت درگیری‌های محلی بروز می‌کرد. این تنش‌ها هنوز به سطح درگیری‌های گستردهٔ قرون بعدی نرسیده بود، اما زمینه‌های آن در همین دوره شکل می‌گرفت.

در سدهٔ هجدهم نیز مردان هزاره، همراه با افرادی از دیگر گروه‌های قومی، در ارتش احمدشاه درانی به خدمت گرفته شدند.

### سدهٔ نوزدهم

از اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی پس از روی کار آمدن عبدالرحمان، در سال‌های ۱۸۸۸–۱۸۹۳ (میلادی) هزاره‌های خودمختار تحت فشار حکومت مرکزی قرار گرفته و به شدت سرکوب گردیدند و به مدت یک سده در انزوای سیاسی، اجتماعی و محرومیت اقتصادی فرورفتند. در این دوره هزاره‌ها شدیداً مورد کشتار و قتل‌عام صورت گرفتند. این عملکردها باعث شد تا عده‌ای زیادی از آنها به کشورهای همجوار مانند آسیای مرکزی، ایران، هند بریتانیا، عراق و سوریه مهاجر و متواری شوند و بسیاری از زمین‌ها و دارایی آنها به تصرف افغان‌ها و کوچی‌ها درآیند. آن عده هزاره‌ها که در شمال هندوکش می‌زیستند به‌سوی روسیهٔ تزاری رفتند که بیشتر در شهرهای جنوبی روسیه باقی ماندند. عده‌ای زیادی هزاره‌ها ساکن در ساحات روسیهٔ تزاری به‌دلیل شباهت‌های ساختمان نژادی و چهرهٔ ظاهری کامل با مردم آن مناطق، به‌مرور زمان لهجه، زبان و هویت قومی خود را از دست دادند و در میان آنان ساکن و جذب شدند. آن عده هزاره‌های متواری‌شده در مناطق روسیه تزاری پیشین از جمله ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قزاقستان و داغستان سکونت اختیار کردند. هزاره‌های شمال غرب مناطق هزاره‌نشین افغانستان به‌سوی ایران مهاجرت کردند و در محلات مشهد ساکن شدند که این هزاره‌ها بعدها به بربری و خاوری مشهور شدند. بخشی دیگر هزاره‌ها از جنوب شرق مناطق هزاره‌نشین افغانستان به‌سوی هند بریتانیا کوچیدند که در کویته واقع در پاکستان امروزی ساکن شده‌اند. یکی از معروف‌ترین شخصیت‌های سیاسی و نظامی این هزاره‌ها محمد موسی خان می‌باشد که درجهٔ نظامی جنرال را در نظام پاکستان داشت. گروهی دیگری به کشورهای سوریه، عراق و هند ساکن شده‌اند. این هزاره‌ها که به سوی پاکستان، ایران، سوریه و عراق مهاجر شدند به لحاظ تفاوت‌های ساختمان فیزیکی و نژادی نتوانستند با مردم این ساحات مخلوط شوند بنابراین لهجه، زبان، فرهنگ و هویت قومی خودشان را از دست نداده‌اند.
[بندانگشتی|نقاشی [میر محمدعظیم بیگ از رهبران هزاره در دوره سلطنت عبدالرحمان خان]]

### سدهٔ بیستم و بیست و یکم

در سال ۱۹۰۱، حبیب‌الله خان، پسر ارشد و جانشین عبدالرحمن خان، برای هزاره‌ها عفو عمومی اعلام کرد و از کسانی که در زمان پدرش تبعید شده بودند خواست به کشور بازگردند. با این حال، شمار اندکی از آنان بازگشتند و بیشترشان در ترکستان افغانستان و ولایت بلخ ساکن شدند، زیرا زمین‌های پیشین خود را از دست داده بودند. هزاره‌ها در بیشتر سدهٔ بیستم همچنان با تبعیض اجتماعی، اقتصادی و سیاسی روبه‌رو بودند. در سال ۱۹۳۳، محمد نادر شاه، پادشاه افغانستان، توسط عبدالخالق هزاره که یک دانش‌آموز بود ترور شد. دولت افغانستان بعدها او را همراه با چند تن از اعضای خانواده‌اش دستگیر و اعدام کرد.

بی‌اعتمادی هزاره‌ها نسبت به دولت مرکزی و قیام‌های محلی همچنان ادامه یافت. به‌ویژه در سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۶، در دوران حکومت ظاهر شاه، شورشی به رهبری ابراهیم خان که به «ابراهیم گاوسوار» معروف بود، در واکنش به مالیات‌های جدیدی که تنها بر هزاره‌ها وضع شده بود، رخ داد. در همین حال، کوچی‌ها نه‌تنها از پرداخت این مالیات‌ها معاف بودند، بلکه از دولت افغانستان کمک‌هزینه نیز دریافت می‌کردند. شورشیان خشمگین شروع به دستگیری و کشتن مأموران دولتی کردند. در پاسخ، دولت مرکزی نیروهایی را برای سرکوب منطقه فرستاد و در نهایت مالیات‌ها را لغو کرد.

سیاست‌های سرکوبگرانهٔ حزب دموکراتیک خلق افغانستان (PDPA) پس از انقلاب ثور در سال ۱۹۷۸ باعث بروز شورش‌هایی در سراسر کشور شد. هزاره‌ها که از نفوذ ایران بیم داده می‌شدند، به‌طور ویژه مورد آزار قرار گرفتند. در اکتبر ۱۹۷۹، رئیس‌جمهور حفیظ‌الله امین فهرستی از ۱۲٬۰۰۰ قربانی دولت نورمحمد تره‌کی منتشر کرد که در میان آنان ۷٬۰۰۰ هزاره بودند که در زندان بدنام زندان پلچرخی تیرباران شده بودند.

در دوران جنگ شوروی و افغانستان، منطقهٔ هزارستان به اندازهٔ سایر مناطق افغانستان شاهد نبردهای سنگین نبود. بیشتر مجاهدین هزاره در مناطق پیرامونی هزارستان با نیروهای شوروی می‌جنگیدند. در این زمان میان حزب تنظیم نسل نو هزاره (مستقر در کویته و متشکل از ملی‌گرایان و روشنفکران سکولار هزاره) و احزاب اسلام‌گرا در هزارستان اختلاف وجود داشت.

تا سال ۱۹۷۹، گروه‌های اسلام‌گرای هزاره هزارستان را از کنترل دولت مرکزی جمهوری دموکراتیک افغانستان که مورد حمایت شوروی بود خارج کردند و به‌تدریج کنترل کامل منطقه را به دست گرفتند. تا سال ۱۹۸۴، تسلط اسلام‌گرایان بر هزارستان کامل شد. پس از خروج نیروهای شوروی در سال ۱۹۸۹، این گروه‌ها برای گسترش پایگاه سیاسی خود به سوی ملی‌گرایی هزاره گرایش پیدا کردند. این تغییر باعث تشکیل حزب وحدت اسلامی افغانستان شد که ائتلافی از همهٔ گروه‌های مقاومت هزاره به‌جز حرکت اسلامی افغانستان بود.

در سال ۱۹۹۲ و با سقوط کابل، حرکت اسلامی از دولت برهان‌الدین ربانی حمایت کرد، در حالی که حزب وحدت در کنار مخالفان قرار گرفت. حزب وحدت در سال ۱۹۹۵ هنگامی که طالبان کابل را تصرف کردند و رهبر آن عبدالعلی مزاری را کشتند، از کابل بیرون رانده شد. پس از تسلط طالبان بر کابل در سال ۱۹۹۶، همهٔ گروه‌های هزاره به ائتلاف شمال پیوستند. با وجود مقاومت شدید، هزارستان در سال ۱۹۹۸ به دست طالبان سقوط کرد. طالبان منطقه را از جهان جدا کردند و حتی مانع ارسال کمک غذایی سازمان ملل متحد به ولایت‌های بامیان، غور، میدان و دایکندی شدند.

در سال ۱۹۹۷، در مزار شریف شورشی از سوی هزاره‌ها رخ داد، زیرا آنان از خلع سلاح توسط طالبان خودداری کردند و در درگیری‌های بعدی حدود ۶۰۰ جنگجوی طالبان کشته شدند. در پاسخ، طالبان سیاست‌هایی شبیه به دوران عبدالرحمن خان اتخاذ کردند. در سال ۱۹۹۸ حدود شش هزار هزاره در شمال افغانستان کشته شدند و هدف از آن پاکسازی قومی هزاره‌ها بود. در مارس ۲۰۰۱، دو تندیس بزرگ بوداهای بامیان با وجود محکومیت گستردهٔ بین‌المللی توسط طالبان تخریب شدند.

هزاره‌ها در شکل‌گیری پاکستان نیز نقش مهمی داشتند. یکی از چهره‌های برجستهٔ هزاره قاضی محمد عیسی از طایفهٔ شیخ علی بود که دوست نزدیک محمد علی جناح محسوب می‌شد. آنان نخستین بار هنگام تحصیل در لندن با یکدیگر آشنا شدند. قاضی محمد عیسی نخستین فرد از بلوچستان، پاکستان بود که مدرک حقوق (Bar-at-Law) دریافت کرد و در تأسیس لیگ مسلمانان سراسر هند در بلوچستان نقش مهمی داشت.

با وجود نقش هزاره‌ها در جنبش ضد شوروی، برخی از آنان نیز در دولت کمونیستی جدید مشارکت داشتند. سلطان‌علی کشتمند، یک هزاره، از سال ۱۹۸۱ تا ۱۹۹۰ (با وقفه‌ای کوتاه در ۱۹۸۸) نخست‌وزیر افغانستان بود. هزاره‌های اسماعیلی در ولایت بغلان نیز از کمونیست‌ها حمایت کردند و رهبر مذهبی آنان جعفر نادری یک نیروی شبه‌نظامی طرفدار کمونیست‌ها را در منطقه رهبری می‌کرد.

در سال‌های بعد، هزاره‌ها با سرکوب شدید روبه‌رو شدند و کشتارها و نسل‌کشی‌های قومی متعددی توسط طالبان که عمدتاً پشتون بودند انجام شد. این رویدادها توسط سازمان‌هایی مانند دیده‌بان حقوق بشر مستند شده است.

پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در ایالات متحده آمریکا، نیروهای آمریکا و ائتلاف بین‌المللی افغانستان را مورد حمله قرار دادند. پس از سقوط طالبان، بسیاری از هزاره‌ها به چهره‌های مهم سیاسی و اجتماعی در کشور تبدیل شدند. هزاره‌ها به تحصیلات عالی دست یافتند، در ارتش ملی افغانستان خدمت کردند و در سمت‌های مهم دولتی قرار گرفتند.

از چهره‌های برجستهٔ هزاره در دولت می‌توان به کریم خلیلی، سرور دانش، سیما سمر، محمد محقق، حبیبه سرابی، عبدالحق شفق، سید انور رحمتی، قربان‌علی ارزگانی، محمد عارف شاه جهان، محمود بلیغ، محمد اقبال منیب و محمد عاصم عاصم اشاره کرد.

عذرا جعفری، شهردار نیلی، نخستین زن شهردار در افغانستان شد. از دیگر شخصیت‌های دیگر هزاره‌ها می‌توان به سلطان‌علی کشتمند، عبدالواحد سرابی، اکرم یاری، غلام‌علی وحدت، سید مصطفی کاظمی، غلام‌حسین ناصری، عباس نویان، داوود ناجی، عباس ابراهیم‌زاده، رمضان بشردوست، احمدشاه رمضان، احمد بهزاد، نصرالله صادقی‌زاده نیلی، فهیم هاشمی، مریم منصف و دیگران اشاره کرد.

قانون اساسی نو با پشتوانهٔ جامعهٔ بین‌الملل ورود همهٔ شهروندان افغانستان به نظام حکومت را ممکن ساخت؛ از همین‌رو در انتخابات پارلمانی سال ۲۰۱۰ که تحت نظارت نهادهای بین‌المللی و در امنیت نسبی برگزار گردیده بود، هزاره‌ها توانستند ۲۴٬۵ درصد از کرسی‌های پارلمان افغانستان را به‌دست آوردند. به گفتهٔ الساندرو مونسوتی استاد دانشگاه حقوق بین‌الملل در ژنو این حرکت سیاسی مورد انتقاد سیاستمداران پشتون شده است.
با وجود قوانین نو که براساس آن حقوق همهٔ شهروندان را یکسان می‌داند اما هنوز هم حرکات نژادپرستانه‌ای علیه مردم هزاره در افغانستان، پاکستان و ایران صورت می‌گیرد. در سال ۲۰۰۷ کوچی‌ها، با حمله به روستاهای مردم هزاره باعث آواره‌شدن هزاران تن از آنها شده و ده‌ها نفر هر ساله در پی حملات آنان کشته می‌شوند. افغانستانی‌های مهاجر در ایران که اکثریت‌شان را مردم هزاره تشکیل می‌دهند و معمولاً به‌صورت غیرقانونی به ایران رفته‌اند، از سوی نیروهای انتظامی دولت ایران مورد آزار و اذیت قرار می‌گیرند. سازمان‌های غیردولتی (NGO) با گزارشی بر بدتر شدن وضعیت حقوق شهروندی هزاره‌ها و حملات نژادپرستانه علیه آنها هشدار داده‌اند.

اگرچه افغانستان از گذشته یکی از فقیرترین کشورهای جهان بوده است، منطقهٔ هزارستان به دلیل بی‌توجهی‌های دولت‌های پیشین همچنان کمتر توسعه‌یافته باقی ماند. پس از سرنگونی طالبان در اواخر سال ۲۰۰۱، میلیاردها دلار برای بازسازی افغانستان سرمایه‌گذاری شد و چندین پروژهٔ بزرگ در اوت ۲۰۱۲ آغاز گردید. برای نمونه، بیش از ۵٬۰۰۰ کیلومتر راه آسفالت در سراسر کشور تکمیل شد، اما در مرکز افغانستان (هزارستان) کار کمی انجام شد. در مقابل، بند امیر در ولایت بامیان به نخستین پارک ملی افغانستان تبدیل شد. همچنین جاده‌ای از کابل به بامیان ساخته شد و ایستگاه‌های پلیس، نهادهای دولتی، بیمارستان‌ها و مدارس جدید در بامیان، دایکندی و دیگر ولایتی که عمدتاً هزاره‌نشین هستند ایجاد شد. علاوه بر این، نخستین پیست اسکی افغانستان نیز در ولایت بامیان راه‌اندازی شد.

تبعیض در برخورد با کوچی‌ها (کوچ‌نشینان پشتون که به‌طور تاریخی بر اساس فصل از منطقه‌ای به منطقهٔ دیگر مهاجرت می‌کردند) آشکار است؛ آنان اجازه دارند در ماه‌های تابستان از مراتع هزارستان استفاده کنند. اعتقاد بر این است که این رویه از زمان حکومت عبدالرحمن خان آغاز شده است. مردم هزاره که در مناطق کوهستانی هزارستان زندگی می‌کنند و زمین‌های زراعی کمی دارند، برای امرار معاش در طول زمستان‌های طولانی و سخت به این مراتع وابسته‌اند. در سال ۲۰۰۷، برخی از کوچی‌ها وارد بخش‌هایی از هزارستان شدند تا دام‌های خود را چرا دهند. وقتی هزاره‌های محلی مقاومت کردند، درگیری‌ای رخ داد که منجر به مرگ چند نفر از هر دو طرف شد. چنین حوادثی حتی پس از دخالت دولت مرکزی، از جمله رئیس‌جمهور حامد کرزی، همچنان ادامه یافت. در اواخر ژوئیه ۲۰۱۲، گزارش شد که یک فرمانده پلیس هزاره در ولایت اروزگان، در تلافی کشته شدن دو هزاره محلی، ۹ شهروند پشتون را دستگیر و به قتل رسانده است. دولت افغانستان در حال بررسی این موضوع است.

تلاش‌های حامد کرزی پس از جیرگه صلح ۲۰۱۰ برای مذاکره با رهبران طالبان، باعث نگرانی عمیق در میان جوامع اقلیت افغانستان شد، که طولانی‌ترین مبارزه را با طالبان داشته و بیشترین رنج را در دوران حکومت آنان کشیده بودند. رهبران جوامع تاجیک، ازبک و هزاره متعهد شدند که هرگونه بازگشت طالبان به قدرت را تحمل نکنند و نسل‌کشی‌های گستردهٔ هزاره‌ها در دوران گذشتهٔ طالبان را به یاد آوردند. در بمب‌گذاری ۱۴۰۰ مکتب سیدالشهدا کابل، هدف یک مدرسه دخترانه در دشت برچی، منطقه‌ای عمدتاً هزاره‌نشین در غرب کابل قرار گرفت. این ناحیه به‌طور مکرر هدف حملات دولت اسلامی – ولایت خراسان قرار گرفته بود.

پس از سقوط کابل به دست طالبان در ۲۰۲۱ که به پایان جنگ در افغانستان انجامید، نگرانی‌هایی دربارهٔ بازگشت آزار هزاره‌ها همانند دههٔ ۱۹۹۰ مطرح شد. یک استاد دانشگاه ملبورن گفت: «هزاره‌ها بسیار نگران‌اند که طالبان احتمالاً سیاست‌های دههٔ ۱۹۹۰ را دوباره اجرا کنند»، با وجود اطمینان‌های طالبان مبنی بر عدم بازگشت به اقدامات سرکوبگرانهٔ گذشته. در ۶ سپتامبر ۲۰۲۲، دیده‌بان حقوق بشر گزارش داد که از زمان تصرف افغانستان توسط طالبان در اوت ۲۰۲۱، گروه داعش-خراسان مسئول ۱۳ حمله علیه هزاره‌ها بوده و دست‌کم سه حملهٔ دیگر نیز به آنان نسبت داده شده که در مجموع منجر به کشته و زخمی شدن دست‌کم ۷۰۰ نفر شده است. شاخهٔ داعش بارها هزاره‌ها و دیگر اقلیت‌های مذهبی را در مساجد، مدارس و محل کار هدف قرار داده است.

## نژاد

از لحاظ نژادی مردم هزاره آمیخته‌ای از نژاد سفید و نژاد شرقی هستند.

### ویژگی‌های ژنتیکی
از نظر ژنتیکی هزاره‌های افغانستان نزدیک به ازبک‌های آن کشور هستند، در حالی‌که هردو گروه تفاوت‌های چشمگیری با تاجیک‌ها و پشتون‌های افغانستان دارند. آنها به‌طور کلی قرابت‌های ژنتیکی بالایی را با جمعیت‌های ترک‌زبان آسیای مرکزی و آسیای شرقی نشان می‌دهند. برخی مطالعات منشأ هزاره‌ها را آسیای مرکزی و همسان با ترک‌های آن منطقه می‌داند.

## زبان

هزاره‌ها به زبان فارسی با گویش‌های هزارگی و دری صحبت می‌کنند. در گویش هزارگی وام‌واژه‌های زیادی از ترکی و وام‌واژه‌های اندکی از مغولی موجود است. گویش هزارگی برخی از ویژگی‌های دستوری دری سدهٔ چهارم و پنجم هجری را در خود حفظ کرده است. در این گویش دو حرف د غلیظ و ت غلیظ نیز وجود دارد که تلفظ آنان نزدیک به تلفظ آن حروف در زبان‌های اردو و پشتو است. میزان تفاوت در این گویش با فارسی معیار در گویش هزارگی غزنی بسیار زیاد و در گویش هزارگی بامیان، بهسود و دایمیرداد کم است. همچنین بسیاری از واژه‌های اوستایی نیز در این گویش موجود است که به گفته برخی محققان و زبان شناسان، بیش از ۲۵٪ از واژگان این گویش ریشهٔ اوستایی دارند، مثلاً: هزارگی آبست-اوستایی آبستا که هردو به معنی خویشاوند است یا واژه‌های دیگری مثل: ابسو، اِنگهَ، اوته، اوثه، جُنگه، کوور، خسور، تفت، خیرتو، پیتَو، اسپی، گیرو و… برخی از زبان‌شناسان بدون تحقیق و ریشه‌یابی واژه‌ها به روش علمی، به نظریه‌پردازی اقدام نموده و این واژگان را غیر (فارسی، ترکی، مغولی و عربی) دانسته‌اند.

### ادبیات
#### اشعار هزارگی

برگرداناسپ خاکستری رنگ عزیزم، که با یراق و زینی از گلِ نار مجهز شده‌ای. مرا صبح زود به معشوقم برسان، تو جَو بخور که من لب یار را ببوسم.

## جمعیت‌شناسی
با توجه به نبود آمار دقیق در افغانستان، منابع مختلف جمعیت هزاره‌ها را بین ۲۰ الی ۳۰ درصد از جمعیت افغانستان تخمین می‌زنند بنابر تقسیم‌بندی قومی سازمان ملل متحد در کنفرانس بن سال ۲۰۰۱ آنها نزدیک به ۲۰ درصد از جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دهند. هزاره‌ها در گذشته بزرگ‌ترین گروه قومی در افغانستان بودند که بیش از ۶۰ درصد از آنها در سال‌های ۱۸۸۸–۱۸۹۳ قیام‌های مردم هزاره قتل‌عام و تعدادی از آنها به کشورهای همجوار آواره و مهاجر شدند.

## قبایل

مردم هزاره از قبایل مختلف تشکیل یافته‌اند. برخی از این قبایل پیشوند «دای» را دارند. نظر به جلد اول سراج التواریخ اثر فیض‌محمد کاتب، آنان شامل دایکندی، دایزنگی، دای میرکشه، دای دهقان، دایچوپان، دای خیتای، دایمیرداد، دای کلان، دای قوزی، دای فولاد، دای میرک، دای مردگان و غیره هستند. این قبایل در سراسر افغانستان، بخش‌های از پاکستان و ایران و نیز در سایر مناطق هزاره‌نشین زندگی می‌کنند.

## دین و مذهب
هزاره‌ها پیرو دین اسلام در مذاهب شیعه، سنی و اسماعیلی هستند که هزاره‌های شیعه‌مذهب بیشترین آنها را تشکیل می‌دهند.

### هزاره‌های شیعه‌مذهب
در خصوص پذیرش مذهب شیعه از سوی هزاره‌ها نظریهٔ واحدی وجود ندارد. ممکن است هزاره‌ها در اوایل سدهٔ شانزده میلادی در دورهٔ ایلخانان و محمد خدابنده اولجایتو از اسلام سنی به اسلام شیعی گرویده باشند. برخی دیگر معتقدند هزاره‌ها در زمان حکومت شاه عباس صفوی اسلام شیعی را پذیرفته‌اند. در مقابل برخی از محققان ریشهٔ تشیع هزاره‌ها را برمی‌گردانند به عامل و کارگزاران ترویج اسلام در دورهٔ خلافت علی ابن ابی‌طالب، مثلًا علی اکبر تشدید دربارهٔ قدمت تشیع در کوهستان غور می‌نویسد: «مرکز شیعیان غور یا مسلمین غور اولین تمرکز شیعه در بلاد غور بوده است؛ زیرا بین سال‌های ۳۵ تا ۴۰ هجری مسلمان شده‌اند و در زمان خلافت علی ابن ابی‌طالب، جعده بن هبیره مخزومی که خواهرزاده علی ابن ابی‌طالب بود، از طرف وی به حکومت خراسان منصوب شد. به خاطر رفتار شایسته جعده، مردم غور داوطلبانه به علی ابن ابی‌طالب محبت می‌ورزیدند. امرای غور که وضع را کاملاً انسانی می‌یابند، بدون جنگ سر بر خط فرمان علی ابن ابی‌طالب گذارده به دین اسلام گرویدند. به پیشنهاد جعده، علی ابن ابی‌طالب فرمان حکومت سرزمین غور را به خاندان آل شنسب صادر کرد و این فرمان‌نامه قرن‌ها در آن خانواده محفوظ بوده و مایهٔ افتخار و مباهات آن دودمان می‌آمده است.»

### هزاره‌های سنی‌مذهب
[بندانگشتی|200px|[شیرمحمد خان هزاره رئیس هزاره‌های سنی‌مذهب قلعه‌نو بادغیس]]
جمعیت قابل‌توجه و بزرگی از هزاره‌ها سنی‌مذهب هستند که در ولایت‌های مختلف افغانستان، مانند کابل، بغلان، بادغیس، غور، قندوز، پنجشیر، بامیان، بدخشان، پروان و غیره سکونت دارند.

هزاره‌های سنی‌مذهب از قدیم و قبل از اشغال مناطق هزاره‌نشین توسط عبدالرحمان سنی‌مذهب بودند اما عده‌ای از آنان بعد از اشغال مناطق هزاره‌نشین توسط عبدالرحمان از مذهب شیعه به مذهب سنی گرویده شدند که در کتاب ''هزاره‌ها'' اثر حسن پولادی چنین آمده است:

در سال‌های اخیر جمعی از روشنفکران و فعالان این جامعه نهاد «'''شورای سراسری هزاره‌های اهل سنت افغانستان'''» را بنیان‌گذاری کردند تا صدای این بخش از مردم، که اغلب «اقلیت درون اقلیت» خوانده می‌شوند، در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی کشور شنیده شود.

### هزاره‌های اسماعیلی‌مذهب
هزاره‌های اسماعیلی‌مذهب در ولایت‌های کابل، پروان، بغلان، بامیان، میدان وردگ، سمنگان، زابل و غیره سکونت دارند.

## جغرافیا
### افغانستان

بندانگشتی|نقشه افغانستان و منطقه جغرافیایی هزارستان در سال ۱۸۹۰ (میلادی)
هزارستان (هزاره‌جات) سرزمین تاریخی و بومی مردم هزاره که در مناطق مرکزی افغانستان قرار گرفته است و مرزهای آن از نظر تاریخی در حال تغییر بوده است. تا سال ۱۸۹۰ (میلادی) هزاره‌ها عمدتاً خودمختار بودند و تمام منطقهٔ هزارستان را تحت کنترل داشتند.

به‌طور تاریخی و امروزه اکثریت هزاره‌ها در هزارستان و بسیاری دیگر در سایر مناطق و شهرهای افغانستان سکونت دارند. هزاره‌ها در گذشته بزرگ‌ترین قوم افغانستان بودند که بیش از ۶۰ درصد آنها در جریان قیام‌های مردم هزاره در سال‌های ۱۸۸۸–۱۸۹۳ (میلادی) قتل‌عام شده و تعدادی از آنها به کشورهای همسایه مهاجر و متواری شدند و دارایی و زمین‌های زیادی از آنان توسط افغان‌ها و کوچی‌ها تصرف شد.

### آسیای میانه
پس از قتل‌عام و نسل‌کشی هزاره‌ها توسط عبدالرحمان در سال‌های ۱۸۸۸–۱۸۹۳ (میلادی) هزاره‌های زیادی به مناطق تحت اشغال روسیه تزاری مانند ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و قزاقستان رفتند تعداد زیادی از هزاره‌های ساکن در نواحی روسیه تزاری به‌مرور زمان به‌دلیل شباهت‌های ساختار نژادی و ظاهری با مردم آن مناطق، لهجه، زبان و هویت قومی خود را از دست داده و در میان آنها جذب شدند.

### پاکستان

[بندانگشتی|200px|[محمد موسی خان جنرال نظامی و فرمانده کل ارتش پاکستان]]
هزاره‌های پاکستان بیشتر در کویته سکونت دارند.
در سال ۱۹۶۲ (میلادی) دولت پاکستان، هزاره‌ها را به‌عنوان یکی از اقوام پاکستان به رسمیت شناخت. از جمله افراد مشهور هزاره‌های پاکستان محمد موسی خان است که جنرال نظامی و فرمانده کل ارتش پاکستان از سال‌های ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۶ (میلادی) بود. همچنان وی مدتی را به‌عنوان فرماندار ایالت بلوچستان گذراند.

### ایران
[بندانگشتی|200px|[محمد یوسف خان هزاره رئیس ایل هزاره و نخستین نماینده سنی‌مذهب در پارلمان ایران]]
هزاره‌ها در ایران عمدتاً در مشهد سکونت دارند که بیشتر به نام‌های **«بربری»** یا **«خاوری»** شناخته می‌شوند. جمعیت محلی هزاره‌ها حدود ۵۰۰٬۰۰۰ نفر تخمین شده است.
پیش از اینکه بر اساس عهدنامهٔ پاریس در دورهٔ ناصرالدین شاه سرزمین افغانستان از ایران جدا شود خراسان بزرگ بخشی از غرب این سرزمین را در بر می‌گرفت و اقوام گوناگون در آن سکونت داشتند. یکی از این اقوام هزاره‌ها بودند. این قوم که پس از کشیدن خط مرزی میان افغانستان و ایران در دو سوی مرز سکونت اختیار کردند که در تاریخ معاصر خراسان به‌ویژه مشهد نقش‌های متعددی بر عهده داشته‌اند. رهبری این قوم در اواخر دورهٔ قاجار و همچنین دورهٔ پهلوی با محمد یوسف خان هزاره معروف به «صولت‌السلطنه هزاره» بود که وی یک هزاره سنی‌مذهب و نخستین نماینده سنی‌مذهب در پارلمان ایران بود.

### مهاجرت

الساندرو مونسوتی در کتاب اخیر انسان‌شناسی خود استدلال می‌کند که مهاجرت شیوه سنتی زندگی مردم هزاره است و اشاره به مهاجرت‌های فصلی و تاریخی دارد که هرگز متوقف نشده‌اند و به نظر نمی‌رسد تنها تحت شرایط اضطراری مانند جنگ مهاجرت صورت گرفته‌باشد. به دلیل دهه‌ها جنگ در افغانستان و خشونت‌های فرقه‌ای در پاکستان، بسیاری از هزاره‌ها جوامع خود را ترک کرده و در استرالیا، نیوزیلند، کانادا، ایالات متحده، انگلستان و به ویژه کشورهای اروپای شمالی مانند سوئد و دانمارک ساکن شدند. عده‌ای از طریق قاچاق دانش آموزان و برخی دیگر از طریق قاچاق انسان به این کشورها می‌روند که این امر گاه به هزینه زندگی آنها تمام می‌شود. از سال ۲۰۰۱، حدود ۱۰۰۰ نفر در حالی که می‌خواستند با قایق از اندونزی خود را به استرالیا برسانند، در اقیانوس جان خود را از دست داده‌اند. بسیاری از آنها هزاره بودند، از جمله زنان و کودکان کوچک که نمی‌توانستند شنا کنند. مورد قابل توجه دیگر در تمپا بود که یک محموله پناهجویان، عمدتاً هزاره، توسط کشتی نروژی ام‌وی تمپا نجات یافت و پس از آن به نائورو فرستاده شد. نیوزیلند موافقت کرد که تعدادی از پناهندگان را بگیرد و به آنها اقامت دهد.

## فرهنگ و جامعه

بندانگشتی|صحنه‌ای از یک عروسی سنتی هزاره‌ها در افغانستان
هزاره‌ها در خارج از هزاره‌جات، فرهنگ شهرهای محل سکونت خودشان را اتخاذ کرده‌اند که شبیه آداب و رسوم تاجیک‌ها و پشتون‌های افغانستان است. اما به‌طور سنتی هزاره‌ها کشاورزانی از مناطق مرتفع مرکزی هستند که در هزاره‌جات بسیاری از آداب و رسوم خود را حفظ کرده‌اند. بعضی از رسم و رواج‌های آنها بیشتر نزدیک به رسم و رواج‌های آسیای میانه است تا تاجیک‌های افغانستان. دسته‌های کمی از هزاره‌ها (ایماق هزاره) به‌طور سنتی زندگی نیمه کوچ‌نشینی دارند.

### پوشاک

پوشاک و لباس مردم هزاره نقش مهم و ویژه‌ای در حمایت از هویت فرهنگی، سنتی و اجتماعی آنان دارد. پوشاک مردم هزاره به‌صورت دستی و ماشینی تولید و در افغانستان در اکثر نقاط کشور به‌ویژه در ولایات مرکزی افغانستان دوخته می‌شوند.

#### لباس مردانه
مردان هزاره به‌طور سنتی بَرَک (بَرَگ) و کلاه می‌پوشند. برک یکی از اجزای مهم پوشاک مردم هزاره است. برک نوعی قطعه نرم، چسبناک و ضخیم است که از اولین پشم بره‌های گوسفند مخصوصی که در هزارستان پرورش می‌یابند، تهیه می‌شود. برک علاوه بر اینکه یک لباس بسیار مقبول، شیک و سلطنتی است، در زمستان گرم نیز می‌باشد و در برابر رطوبت مقاوم است که در برف و باران به راحتی خیس نمی‌شود. همچنین برک خاصیت و نرمی خاصی دارد که دردهای عضلانی را کاهش می‌دهد و همچنین شفابخش دردهای مفاصل است.
امروزه رایج‌ترین لباس در میان مردان هزاره، پیراهن و تنبان و گاهی با کلاه یا عمامه است.

#### لباس زنانه
لباس سنتی زنان هزاره شامل دامن چین‌دار با تنبان است. پوشش زنان هزاره با توجه به شرایط اجتماعی و اقتصادی آنها دارای ویژگی‌های خاصی است. لباس زنان جوان هزاره از پارچه‌های مختلف در رنگ‌های مختلف و طرح‌های شاد با چادر زیبا و رنگارنگ تهیه می‌شود، اما زنان مسن‌تر پارچه‌های تیره با طرح‌های ساده سیاه و سفید را ترجیح می‌دهند. چادر یا پوشش سر زنان هزاره اغلب با زیورآلاتی که اغلب نقره‌ای یا طلایی است و گاهی با کلاه تزئین می‌شود. تزیینات روی لباس گردنبند نقره یا طلا با مهره‌های رنگارنگ، دکمه‌ها، النگوها و دستبندهای نقره یا طلا است.

### غذا و آشپزی

غذا و آشپزی مردم هزاره به شدت تحت تأثیر غذاهای آسیای مرکزی، آسیای جنوبی و ایرانی قرار دارند. با این حال، برای غذاهای خاص، روش‌ها و سبک‌های مختلف پخت‌وپز وجود دارد که مختص هزاره‌ها است. هزاره‌ها خیلی مهمان نوازی دارند و در فرهنگ آنها رسم بر این است که برای مهمان غذاهای مخصوص تهیه کنند.

### هنر
#### موسیقی
[بندانگشتی|200px|[داوود سرخوش آوازخوان فولکلور هزاره|راست]]

موسیقی هزاره‌ها شامل انواع مختلفی از موسیقی کلاسیک، موسیقی محلی و موسیقی مدرن است و موسیقی هزاره‌ها به‌عنوان موسیقی غنی و متمایز شناخته شده است. موسیقی هزاره‌ها عمدتاً فولکلور است که به صورت شفاهی نسل به نسل منتقل شده است. بسیاری از موسیقی‌دانان هزاره به‌طور گسترده‌ای در نواختن دمبوره، نوعی ساز محلی که در سایر مناطق آسیای میانه مانند قزاقستان، ازبکستان و تاجیکستان یافت می‌شود، مهارت دارند. برخی آوازخوانان معروف هزاره سرور سرخوش، داوود سرخوش، صفدر خیرعلی، صفدر توکلی، سید انور آزاد، علی حسین افشار و غیره هستند.

در دمبوره مردم هزاره گاهگاهی سرودهای انقلابی بسیار رایج است. اولین خواننده‌ای که شروع به خواندن سرودهای انقلابی روی دمبوره کرد سرور سرخوش بود و پیام اصلی او قیام نسل جوان و مبارزه با ظلم و ستم است.

### سینما
[بندانگشتی|200px|[شمیلا شیرزاد بازیگر سینما]]
هنرمندان هزاره در سینما پیشینهٔ قدیمی ندارند، اما امروزه از برخی بازیگران و هنرپیشه‌های معروف آنها می‌توان به حسین صادقی، عابد علی نازش، شمیلا شیرزاد، نیکبخت فرهمند، رضا احمدی اشاره کرد.

### نویسندگان و شاعران
[بندانگشتی|200px|[فیض‌محمد کاتب نویسنده و تاریخ‌نگار]]
برخی از نویسندگان و شاعران مشهور هزاره مانند فیض‌محمد کاتب، امیرخسرو دهلوی، اسماعیل بلخی، حسن پولادی، کاظم یزدانی، رهنورد زریاب، بصیراحمد دولت‌آبادی، عزیز رویش، محمد یعقوب یسنا، محمد اسماعیل مبلغ، محمد اکرم گیزابی، حفیظ شریعتی، احمدعلی کهزاد، علی محقق‌نسب، کامران میرهزار، بصیر آهنگ، سید ابوطالب مظفری، امیرشاه حسنیار، بشیر بختیاری، علی محمد زهما، علی بابا تاج، زهرا جویا، ذکی دریابی و غیره هستند.

### ورزش‌های سنتی
#### بزکشی

بزکشی یک ورزش سنتی آسیای مرکزی است که در آن بازیکنان اسب سوار سعی می‌کنند لاشه‌ای بز یا گوساله را با پیشی گرفتن از رقبا در محل مشخصی که معمولاً یک دایره علامت‌گذاری شده در زمین بازی است، بر زمین بگذارند. بزکشی یک ورزش سنتی در آسیای مرکزی و نیز یکی از ورزش‌های سنتی مردم هزاره می‌باشد.

#### تیراندازی

تیراندازی پرتاب یا شلیک کردن تیر به وسیلهٔ کمان است که یک ورزش سنتی و قدیمی هزاره‌ها می‌باشد.

#### پهلوانی

پِهلوانی نوعی کشتی سنتی در افغانستان است که در میان هزاره‌ها سابقه طولانی دارد. این ورزش معمولاً در روزهای تعطیل، در میدان‌های پهلوانی برپا می‌شود.

## نسل‌کشی

از زمان عبدالرحمان تا اکنون هزاره‌ها توسط حاکمان و گروه‌های مختلف مورد کشتار و نسل‌کشی هدفمند قرار گرفته‌اند. در سال ۱۸۹۳، عبدالرحمان دستور قتل‌عام هزاره‌ها را صادر کرد. پیش از قتل‌عام، ۶۰۰٬۰۰۰ خانوار مردم هزاره در افغانستان زندگی می‌کردند. او بیش از ۴۰۲٬۰۰۰ (۶۷٪) خانواده از مردم هزاره را بین سال‌های ۱۸۹۳ تا ۱۹۰۰ قتل‌عام کرد و از سرهای آنان کله‌منار درست کرد که بزرگ‌ترین نسل‌کشی قرن نوزدهم به‌شمار می‌رود.

## چهره‌های سرشناس

[بندانگشتی|200px|[احمد بهزاد]]
[بندانگشتی|200px|[سید ابوطالب مظفری]]
[بندانگشتی|200px|[وکیل حسین الله‌داد]]
[بندانگشتی|200px|[حسین صادقی (بازیگر)|حسین صادقی]]
* درویش‌علی خان هزاره - اولین حاکم هزاره در هرات
* شیرمحمد خان هزاره - رئیس هزاره‌های اهل سنت قلعه‌نو بادغیس
* میر یزدان‌بخش - یکی از رهبران هزاره در قرن نوزدهم
* میر محمدعظیم بیگ - اولین رهبر قیام کنندگان هزاره‌ها در دوره سلطنت عبدالرحمن
* صولت‌السلطنه هزاره - سیاستمدار و نخستین نماینده سنی‌مذهب هزاره در مجلس شورای ملی ایران
* محمد موسی خان - سیاستمدار، جنرال نظامی و فرمانده کل ارتش پاکستان از ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۶
* سلطان‌علی کشتمند - سیاستمدار و نخست‌وزیر جمهوری دموکراتیک افغانستان
* ابراهیم گاوسوار - رهبر قیام مسلحانهٔ مردم هزاره در اعتراض به مالیات سنگین در حکومت ظاهرشاه
* اسماعیل بلخی - رهبر پرنفوذ هزاره‌ها در دهه ۵۰ همچنان شاعر و نویسنده
* عبدالعلی مزاری - رهبر سیاسی و بنیان‌گذار حزب وحدت
* محمدحسین صادقی نیلی - سیاستمدار و فرمانده جهادی دهه‌های ۶۰ و ۷۰
* حسین‌علی یوسفی - سیاستمدار و دبیرکل پیشین حزب دموکرات هزاره در پاکستان
* قاضی محمد عیسی - یکی از رهبران مسلم لیگ و جنبش پاکستان
* اکرم یاری دبیرکل سازمان جوانان مترقی
* مریم منصف - سیاستمدار و معاون پیشین جاستین ترودو نخست‌وزیر کانادا
* شکردخت جعفری - دانشمند و برنده اینویت یوکه
* کریم خلیلی - سیاستمدار و دبیرکل حزب وحدت اسلامی افغانستان و معاون پیشین رئیس‌جمهوری اسلامی افغانستان
* محمد محقق - سیاستمدار و دبیرکل حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان و معاون دوم پیشین شورای عالی مصالحه ملی
* سرور دانش - معاون پیشین رئیس‌جمهور افغانستان
* محقق کابلی - مرجع تقلید
* عبدالحق شفق - سیاستمدار و والی پیشین ولایات تخار، سرپل، فاریاب و دایکندی
* عبدالکریم میثاق - سیاستمدار و وزیر مالیه جمهوری دموکراتیک افغانستان
* قوماندان شفیع هزاره - از فرماندهان نظامی مجاهدین افغانستان
* ابوذر غزنوی - از فرماندهان نظامی مجاهدین افغانستان
* محمدعارف شاه‌جهان - سیاستمدار و والی پیشین میدان وردک
* عباس نویان - سیاستمدار و سفیر پیشین افغانستان در سویدن
* حبیبه سرابی - سیاستمدار و نخستین والی زن افغانستان در ولایت بامیان و وزیر پیشین امور زنان در دولت انتقالی افغانستان
* سیما سمر - فعال حقوق بشر، نامزد جایزه صلح نوبل و وزیر پیشین امور زنان
* احمد بهزاد - سیاستمدار و نمایندهٔ پیشین مردم هرات در پارلمان افغانستان و از اعضای جنبش روشنایی
* احمدشاه رمضان - سیاستمدار و نمایندهٔ پیشین مردم بلخ در پارلمان افغانستان
* داوود ناجی - روزنامه‌نگار، سیاستمدار و از اعضای جنبش روشنایی
* رمضان بشردوست - فعال سیاسی و وکیل پیشین در پارلمان افغانستان
* اسدالله سعادتی - معاون شورای عالی مصالحه ملی
* فهیم هاشمی - وزیر پیشین مخابرات افغانستان
* فیض‌محمد کاتب - نویسنده و تاریخ‌نگار معاصر افغانستان
* حسن پولادی - نویسنده و تاریخ‌نگار
* سید عسکر موسوی - نویسنده و عضو اتاق تحقیق دانشگاه آکسفورد
* بصیراحمد دولت‌آبادی - نویسنده، تاریخ‌نگار و روزنامه‌نگار
* سید ابوطالب مظفری - نویسنده و منتقد ادبی
* رهنورد زریاب - نویسنده و روزنامه‌نگار
* کامران میرهزار - نویسنده، روزنامه‌نگار و فعال حقوق بشر
* داوود سرخوش - خواننده، ترانه‌سرا و آهنگساز
* صفدر توکلی - خواننده، ترانه‌سرا و آهنگساز
* محمد ابراهیم خدری - کشتی‌گیر کشتی آزاد
* روح‌الله نیکپا - برندهٔ مدال برنز المپیک پکن ۲۰۰۸ و المپیک لندن ۲۰۱۲ تکواندو از افغانستان
* وکیل حسین الله‌داد - کشتی‌گیر کشتی آزاد
* حسین‌بخش صفری - برندهٔ مدال طلا بازی‌های آسیایی ۲۰۱۷ جوجوتسو از افغانستان
* حمید رحیمی - ورزشکار بوکس
* حسین صادقی - رزمی کار و هنرپیشه سینما

## نگارخانه

پرونده:Hazara military in Afghanistan.jpg|مردان هزاره در یونیفرم اردوی ملی افغانستان
پرونده:Hazara man.jpg|مرد سالمند هزاره در ایران
پرونده:Hazara people in Kabul.jpg|هزاره‌ها در کابل
پرونده:Hazara 134831 (May-2022).jpg|پسر هزاره در تظاهرات
پرونده:Hazara strong man - 51803546489.jpg|مرد مسلح هزاره


پرونده:Hazara girl in Hazara cultural clothes.jpg|دختر هزاره در لباس سنتی
پرونده:Hazara people of Kabul, Afghanistan.jpg|مردان هزاره در کابل
پرونده:Schoolgirls in Ghazni, Afghanistan in March 8, 2011 (cropped).jpg|دختران هزاره از غزنی


پرونده:Hazara men from villages near Ghazni, 1840 (2).jpg|مردان هزاره در حدود ۱۸۴۰ (میلادی) از روستاهای نزدیک شهر غزنی، نقاشی جیمز اتکینسون
پرونده:Wullie Mohammed a Dahzungi Hazara 1879.jpg|پُرتره‌ای از مرد هزاره در ۱۸۷۹ (میلادی)


## جستارهای وابسته
* ملی‌گرایی هزاره
* جمعیت‌شناسی آسیای میانه
* اقوام افغانستان
* هزارستان
* ایماق هزاره
* ازبک‌ها
* تاجیک‌ها

## یادداشت‌ها

## منابع

رده:اقوام آسیا
رده:اقوام در افغانستان
رده:اقوام در ایران
رده:اقوام در پاکستان
رده:اقوام فارسی‌زبان
رده:گروه‌های اجتماعی ایالت بلوچستان پاکستان
رده:هزاره
رده:اقوام آسیای مرکزی
رده:شیعیان اهل افغانستان