سده ۵ (پیش از میلاد)

(سده ششم پ.م. - **سده پنجم پیش از میلاد مسیح** - سده چهارم پ.م. - سده‌های دیگر)

----
این سده و سده پس از آن زمان درخشش فلسفه و فرزانش در تمدن انسانی و به ویژه در ایران و یونان بود.ایران و یونان در این سده دارای نهادهای سیاسی، هنری، ادبی و مهرازی بالنده‌ای شد.
## رویدادها
* چیرگی هیروگلیف در مصر باستان.                                                         [به پادشاهی رسیدن کوروش بزرگ و بنیان گذاری اولین و بزرگترین امپراطوری جهان(امپراطوری هخامنشی)]

### دهه ۴۹۰
* ۴۹۹ (پیش از میلاد)؛ تازش آریستاگوراس به پشتیبانی ایران به جزیره شورشی ناگزوس.
* ۴۹۹؛ آغاز جنگ‌های میان یونان و ایران.
* ۴۹۹؛ آتنی‌ها و یونیه‌ای‌ها سارد را ویران‌کردند.
* ۴۹۸ (پیش از میلاد)؛ اسکندر یکم پادشاه مقدونیه شد.
* ۴۹۷ (پیش از میلاد)؛ آبلرزه در پوتیده.
* ۴۹۶ (پیش از میلاد)؛ پیروزی روم بر اتروسکن‌ها برپایه افسانه‌ها.
* ۴۹۶؛ پیروزی گون چیان پادشاه چین بر هماوردان.
* ۴۹۵ (پیش از میلاد)؛ ساخت نیایشگاه بهرام سیرکوس ماکسیموس در رم.
* ۴۹۴ (پیش از میلاد)؛ ایران یونیه را در جنگ لاده بازپس‌گرفت.
* ۴۹۳ (پیش از میلاد)؛ ساخت بندر پیره در نزدیکی آتن.
* ۴۹۳؛ کوریولانوس سردار رومی شهر ولسکی کوریولی را به خاک روم افزود.
* ۴۹۲ (پیش از میلاد)؛ نخستین لشکرکشی داریوش بزرگ به یونان به فرماندهی دامادش مردونیه.
* ۴۹۱ (پیش از میلاد)؛ لئوتوخیداس دوم پادشاه اسپارت شد.
* ۴۹۱؛ گلون خودکامه جلا بر سر کار آمد.
* ۱۲ سپتامبر۴۹۰ (پیش از میلاد)؛ نبرد ماراتن.

### دهه ۴۸۰

* ۴۸۸ (پیش از میلاد)؛ لئونیداس یکم پادشاه اسپارت گشت.
* ۴۸۷ (پیش از میلاد)؛ مصر باستان بر ایرانیان شورید.
* ۴۸۷؛ جنگ اژینا و آتن.
* ۴۸۶ (پیش از میلاد)؛ نخستین بخش کانال بزرگ چین ساخته‌شد.
* ۴۸۶/۴۸۵ (پیش از میلاد)؛ خشایارشا شاه ایران شد.
* ۴۸۴ (پیش از میلاد)؛ بازگشت کنترل مصر باستان به دست ایرانیان.
* ۴۸۱ (پیش از میلاد)؛ پایان جنگ آتن و اژینا.
* ۴۸۰ (پیش از میلاد)؛ لشکرکشی خشایارشا به یونان.
* ۴۸۰؛ پلیستارخوس پادشاه اسپارت شد.
* اوت ۴۸۰؛ جنگ آرتمیسیوم میان ناوگان دریایی ایران و یونان.
* ۱۱ اوت ۴۸۰؛ جنگ ترموپیل و پیروزی ایرانیان بر یونانیان.
* ۲۳ سپتامبر ۴۸۰؛ جنگ سالامیس.
* ۴۸۰؛ جنگ هیمرا میان کارتاژ و یونانیان سیسیل.
* ۴۸۰؛ تازش :روم به وی‌ها.

### دهه ۴۷۰
* ۴۷۹ (پیش از میلاد)؛ جنگ پلاته.
* ۴۷۹؛ جنگ میکال میان ایران و یونان.
* ۴۷۸ (پیش از میلاد)؛ ساخت نیایشگاه کنفوسیوس در چوفو.
* ۴۷۷ (پیش از میلاد)؛ برپایی اتحادیه دلوس به رهبری آتن.
* ۴۷۶ (پیش از میلاد)؛ آرشیداموس دوم پادشاه اسپارت شد.
* ۴۷۵ (پیش از میلاد)؛ یوآن پادشاه دودمان ژو شد.
* ۴۷۴ (پیش از میلاد)؛ جنگ کومه در ایتالیا.
* ۴۷۴؛ رفتن پیتداروس شاعر یونانی به تبس.
* ۴۷۳ (پیش از میلاد)؛ در چین ایالت وو به ایالت یوئه پیوست.
* ۴۷۲ (پیش از میلاد)؛ نوشتن تراژدی پارسیان به دست اشیلوس.
* ۴۷۱ (پیش از میلاد)؛ سیاست‌مدار آتنی تمیستوکل از آتن بیرون رانده‌شد.
### دهه ۴۶۰
* ۴۶۸ (پیش از میلاد)؛ روم بر آنتیوم چیره‌شد.
* ۴۶۸ (پیش از میلاد)؛ شندینگ پادشاه چین شد.
* ۴۶۶ (پیش از میلاد)؛ جنگ اوریمدون میان ایران و یونان.
* ۴۶۵ (پیش از میلاد)؛ پادشاهی اردشیر یکم در ایران.
* ۴۶۵ (پیش از میلاد)؛ زمین‌لرزه در اسپارت.
* ۴۶۰ (پیش از میلاد)؛ مصر بر چیرگی ایران شورید.
* ۴۶۰؛ سینسیناتوس کنسول جمهوری روم شد.
### دهه ۴۵۰
* ۴۵۹ (پیش از میلاد)؛ پلیستوئاناکس پادشاه اسپارت شد.
* ۴۵۹؛ عزرا دومین دسته از یهود را از بابل به سوی اورشلیم رهنمون ساخت.
* ۴۵۸ (پیش از میلاد)؛ اشیلوس تراژدی سه‌گانه خود اورستیا را به پایان رساند. 
* ۴۵۸؛ سیسیناتوس دیکتاتور جمهوری رم شد.
* ۴۵۷ (پیش از میلاد)؛ اصلاحات پریکلس در آتن.
* ۴۵۷؛ جنگ تاناگرا و شکست آتن از اسپارت.
* ۴۵۷؛ جنگ اونوفیتا میان یونانیان.
* ۴۵۵ (پیش از میلاد)؛ نخستین تراژدی اوریپید:پلیادس.
* ۴۵۴ (پیش از میلاد)؛ یک ناوگان دریایی و پنجاه هزار سپاهی آتنی که برای برانگیزاندن شورش مصر باستان بر ایران گسیلانده‌شده‌بودند به دست ارتش ایران نابودشدند.
* ۴۵۳ (پیش از میلاد)؛ شهر تای‌یوآن در چین گرفتار سیلاب شد.
* ۴۵۱ (پیش از میلاد)؛ آشتی میان آتن و اسپارت و همپیمانیشان برای جنگ با ایران.
* ۴۵۱؛ دسمویری در روم بر سر کار آمد. پیدایش قانون در روم.
* ۴۵۰ (پیش از میلاد)؛ جنگ سالامیس میان ایران و یونان.
* ۴۵۰؛ پردیکاس دوم پادشاه مقدونیه شد.

### دهه ۴۴۰
* ۴۴۹ (پیش از میلاد)؛ پایان جنگ‌های ایران و یونان.
* ۴۴۹؛ آغاز ساخت نیایشگاه هفستوس در آتن.
* ۴۴۹؛ پخش نخستین قانون‌های همگانی در دوازده لوح در جمهوری رم.
* ۴۴۹؛ پایان کتاب تاریخ هرودوت.
* ۴۴۸ (پیش از میلاد)؛ پایان تندیس نه‌متری آتنا در آکروپولیس به دست فیدیاس.
* ۴۴۷ (پیش از میلاد)؛ آغاز ساخت پارتنون به دست آتنی‌ها.
* ۴۴۷؛ جنگ کورونه و بیرون‌راندن آتنی‌ها از بوئتیا.
* ۴۴۵ (پیش از میلاد)؛ آغاز آشتی سه‌ساله میان اسپارت و آتن.
* ۴۴۵؛ اردشیر یکم پروانه بازسازی اورشلیم را به نحمیا داد.
* ۴۴۳ (پیش از میلاد)؛ برپایی دفتری برای سانسور در جمهوری رم. این دفتر در آغاز تنها ویژه نجیب‌زادگان بود.
* ۴۴۲ (پیش از میلاد)؛ نگارش آنتیگونه به دست سوفوکل.
* ۴۴۱ (پیش از میلاد)؛ آی پادشاه چین شد ولی پیش از پایان نخستین سال پادشاهیش درگذشت.
* ۴۴۱ (پیش از میلاد)؛ سی پادشاه چین شد ولی پیش از پایان نخستین سال پادشاهیش درگذشت.
* ۴۴۰ (پیش از میلاد)؛ خشکسالی در روم.
* ۴۴۰؛ کائو پادشاه چین شد.

### دهه ۴۳۰
* ۴۳۹ (پیش از میلاد)؛ سینسیناتوس بار دیگر در جمهوری رم بر سر کار آمد.
* ۴۳۵ (پیش از میلاد)؛ تندیس زئوس یکی از شگفتی‌های هفتگانه جهان به دست فیدیاس به پایان‌رسید.
* ۴۳۳ (پیش از میلاد)؛ جنگ سیبوتا میان کورسیرا و کورینت.
* ۴۳۲ (پیش از میلاد)؛ جنگ پوتیده و شکست کورینت از آتن.
* ۴۳۱ (پیش از میلاد)؛ جنگ پلوپونزی میان اسپارت و آتن.
* ۴۳۱؛ امپدوکلس فیلسوف و فیزیکدان یونانی بدن انسان را دربردارنده چهار چیز شمرد:خون، زرداب، صفرای سیاه و بلغم. این باور تا سده‌ها در جهان پزشکی پذیرفته‌شد.
* ۴۳۰ (پیش از میلاد)؛ گسترش تیفوس در آتن.
* ۴۳۰؛ نخستین نمایش اودیپوس پادشاه نوشته سوفوکل.

### دهه ۴۲۰
* ۴۲۹ (پیش از میلاد)؛ جنگ چالسیس
* ۴۲۹؛ جنگ نائوپاکتوس.
* ۴۲۹؛ طاعون یک‌سوم مردم آتن را کشت.

## چهره‌های برجسته
* آمینتاس یکم پادشاه مقدونیه.
* فیثاغورث ریاضی‌دان یونانی.
* بقراط.
* سقراط. 
* گواتاما بودا بنیادگذار بودایی‌گرایی.
* کنفوسیوس بنیادگذار کنفوسیوس‌گرایی.
* مهاویرا بنیادگذار جینیسم.
* آشیلوس نمایشنامه‌نویس آتنی.
* داریوش بزرگ پادشاه ایران.
* پانینی دستور زبان‌نویس هندو.
* سوفوکل نمایشنامه‌نویس آتنی.
* سون تسی نویسنده و فرزانه جنگی چین.
* پریکلس سیاست‌مدار یونانی.
* زینو فیسلسوف یونانی.
* فیدیاس پیکرتراش یونانی.
* آمپدوکل فیلسوف یونانی.
* اودوکسوس ریاضی‌دان یونانی.
* میلیتادس جنگ‌سالار آتنی.
* هرودوت مورخ بزرگ یونانی. 
* اوریپیدس نمایشنامه‌نویس آتنی.
* مردونیوس سپهسالار ایرانی.
* جی گای پادشاه چین.
* هراکلیتوس فیلسوف یونانی.
* موزی فیلسوف چینی.
* یوآن پادشاه چین.
* لئوتوخیدس پادشاه اسپارت.
* سیمونیدس شاعر و غزل‌سرای یونانی.
* آریستید سیاست‌مدار آتنی.
* خشایارشا پادشاه ایران.
* توسیدید تاریخ‌نویس یونانی.
* دموکریتوس فیلسوف یونانی.
* پلیستارخوس پادشاه اسپارت.
* آلسیبیادس جنگ‌سالار آتنی.
* سیمون سیاست‌مدار آتنی.
* اسکندر یکم پادشاه مقدونیه.
* آریستوفانس نمایشنامه‌نویس یونانی.
* مارکوس فوریوس کامیلوس سرباز و دولت‌مرد رومی.
* پیندار شاعر یونانی.
* چندینگ پادشاه چین.
* وولومنیوس فرمانروای اتروسکن.
* ایزوکرات سخنران آتنی.
* اردشیر دوم پادشاه ایران.
* فیلوکسنوس شاعر یونانی.
* دیونیسیوس خودکامه یونانی.
* امپدوکلس فیلسوف یونانی.
* فیدیاس پیکرتراش یونانی.
* زنون فیلسوف یونانی.
* داریوش دوم پادشاه ایران.
* عزرا و نحمیا رهبران یهود.
* زنگزی شاگرد کنفوسیوس.

## یافته‌ها و نوآوری‌ها
* نخستین بهره‌برداری از چدن در پادشاهی وو در چین کنونی.
* ساخت لنگر به دست یونانی‌ها.
## منبع
* نویسندگان ویکی‌پدیای انگلیسی، [//en.wikipedia.org/wiki/5th_Century_BC ۵th century BC]. (نسخه ۱۷ مه ۲۰۰۷)

رده:سده پنجم (پیش از میلاد)
رده:سده‌ها (میلادی)
رده:هزاره ۱ (پیش از میلاد)