سرهنگ

**سرهنگ** یکی از درجات نیروهای مسلح است که بالاتر از سرهنگ دوم و پایین‌تر از سرتیپ دوم می‌باشد. در دوران قاجار، این درجه را «کلنل» می‌نامیدند که واژه‌ای فرانسوی بود. درجهٔ سرهنگ را در فارسی افغانستان **دگروال** می‌گویند که در اصل یک واژه پشتو است.

## واژه‌شناسی
سرهنگ یکی از کهن‌ترین اصطلاحات نظامی فارسی است که در پارسی میانه «sarhang» و در پارسی باستان «-sara-θang*» بوده که آن همکردی از دو واژه: «-sara*» «*سر*» و «-θang√» «*کشیدن*، *هنجیدن*، *آهیختن*» لفظاً به معنای «*پیش‌کشنده*، *پیش‌برندهٔ * *[[لشکر]]*» است. این واژه در زبان‌های پارسی میانه و سغدی هم به معنای «*سردار*، *سرور*، *فرمانده*، *سرهنگ*» به کار می‌رفته‌است.

«سرهنگ» در فارسی دری به معنای مطلق «**فرمانده و سردار**» به کار می‌رفته که در «شاهنامه» فردوسی و «تاریخ بیهقی» آورده شده و در سپاه سامانیان و غزنویان یکی از مناصب لشکری بوده‌است. از این رو، از دیر باز «سرهنگ» را ساخته شده از دو واژه: «سر» (*[[سردار]]*) + «هنگ» («سپاه، لشکر»> پارسی میانه: hang «نیرو، زور») شمرده‌اند. چنانچه، فرهنگ «غیاث‌اللغات» به نقل از فرهنگ و واژه‌نامه‌های کهنتر «فرهنگ جهانگیری»، «برهان قاطع»، «فرهنگ رشیدی»، «بهار عجم»، «سرهنگ» را چنین تعریف کرده‌است: «*کوتوال و وجه تسمیه آن که سر به معنی سردار و امیر و هنگ به معنی سپاه*». «فرهنگ آنندراج» نیز در تعریف «*سرهنگ*» آورده‌است: «*سردار و پیشرو لشکر و سپاه، چه هنگ به معنی سپاه نیز آمده*».

واژهٔ «سرهنگ» را سال ۱۳۱۴ فرهنگستان زبان ایران با پیشنهاد انجمن واژه‌گزینی ارتش شاهنشاهی ایران به معنای «**فرمانده هنگ**» جایگزین درجهٔ «کلنل» (از ) کرد. همزمان اصطلاح «هنگ» نیز با پیشنهاد انجمن واژه‌گزینی، جایگزین اصطلاحات عربی «فوج» و فرانسوی «رژیمان» (از ) شد.

## پیشینه
**سرهنگ** همچون مقام نظامی نخستین بار در سپاه هخامنشیان (٥٥٠ - ٣٣٠ تا میلاد) پدید آمده و «هزاره‌بد» () نام داشته و فرمانده هنگ بود که «**هزاره**» () خوانده می‌شد. هر هزاره از ۱۰ سده () تشکیل می‌شد و هزار سرباز را در بر می‌گرفت. هر هزاره یا هنگ برای خود **درفش** () داشت. از این رو، هزاره در سپاه اشکانیان (۲۵۰ تا میلاد – ۲۲۴ میلادی)، که سازمان رده‌بندی دهدهی سپاه هخامنشیان را به کار گرفته بود، «**درفش**» () نام گرفته و سردار آن «**درفش‌سالار**» () خوانده می‌شد.

در سپاه ساسانیان (٢٢٤ – ٦٥١ میلادی) نیز همین رده‌بندی و نامگذاری به کار می‌رفته، ولی هر درفش از دو وشت () تشکیل می‌شد، که هر کدامی ۵۰۰ سرباز را در بر می‌گرفت.

در پی شکست شاهنشاهی ساسانیان از مسلمانان و گسترش اسلام در ایران‌زمین، عرب‌ها برخی از اصطلاحات نظامی ایرانی را وام گرفتند. چنانچه، «عسکر» از laškar، «جند» از gund و «فیج» از payg (پیاده) در پارسی میانه وام گرفته شده‌اند، ولی اصطلاح «**درفش**» با اصطلاح عربی «**فوج**» جایگزین شد.

اصطلاح «هنگ» را سال ۱۳۱۴ فرهنگستان زبان ایران با پیشنهاد انجمن واژه‌گزینی ارتش شاهنشاهی ایران، جایگزین  اصطلاحات عربی «فوج» و فرانسوی «رژیمان» (از ) کرد. همزمان واژهٔ «سرهنگ» نیز با پیشنهاد انجمن واژه‌گزینی ارتش به معنای «فرمانده هنگ» جایگزین درجهٔ «کلنل» (از ) شد.

## نام و نشان درجه سرهنگی در برخی از کشورهای جهان

پرونده:Sarhang 1.png|نشان سرهنگ نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران
پرونده:16- سرهنگ--IRIAF.png|نشان سرهنگ نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
پرونده:16- Sarhang-IRGC.png|نشان سرهنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
پرونده:15-Sarhang - Naja.png|alt|نشان سرهنگ نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران
پرونده:IIArmy-Sarhang.png|نشان سرهنگ نیروی زمینی ارتش شاهنشاهی ایران
پرونده:IIAF-Sarhang.png|alt|نشان سرهنگ نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران
File:Afgn-Army-Dagarwal(Colonel).svg |نشان سرهنگ در ارتش افغانستان (*دگروال*)|جایگزین=Afghanistan (Dagarwal)
File:Australian Army OF-5.svg |Australia
File:Bangladesh-army-OF-5.svg|Bangladesh
Image:Army-BEL-OF-05.svg              |Belgium
File:Coronel.png                      |Brazil (*Coronel*)
Image:Cdn-Army-Col(OF-5)-2014.svg     |Canada
File:coronelrch.jpg                   |Chile (*Coronel*)
File:PLA Colonel.svg                   |China (*Shang Xiao, 上校*)
File:Rank insignia of coronel of the Colombian Army.svg|Colombia (*Coronel*) 
File:CzArmy_2011_OF5-Plukovnik_shoulder.svg|Czech Republic (* Plukovník *)
File:Dominican Republic's Military Colonel and Captain Rank Insignia.svg             |Dominican Republic
Image:Eversti kauluslaatta.svg        |Finland (*Eversti*)
File:Army-FRA-OF-05.svg               |France


## جستارهای وابسته
* درجه‌های نظامی ایران

رده:درجه‌های ارتش ایران
رده:درجه‌های نظامی
رده:درجه‌های نظامی سنگاپور
رده:رتبه‌بندی پلیس
رده:سرهنگ‌ها (درجه نظامی)
رده:عنوان‌ها در ایران
رده:واژگان نظامی
رده:عنوان‌های نظامی ساسانیان