فهرست منتقدان اسلام

انتقاد از اسلام از مراحل اولیه شکل‌گیری آن وجود داشته است. اولین انتقادات کتبی از سوی یهودیان و مسیحیان قبل از قرن نهم میلادی بود که اسلام را به عنوان یک بدعت مسیحیت، در نظر می‌گرفتند. همچنین برخی خداناباوران و مرتدان مانند ابن راوندی، انتقادات خود را مطرح کرده‌اند. حملات ۱۱ سپتامبر و دیگر حمله‌های تروریستی در اوایل قرن ۲۱، موجب برانگیخته شدن سوءظن و انتقاد از کل اسلام شده است و خواستار آن هستند که مسلمانان میانه‌رو تروریسم افراطی‌ها را محکوم کرده و از رادیکالیزه شدن و اسلام‌هراسی پیشگیری کنند.

موارد مورد انتقاد شامل اخلاقیات و اصالت قرآن و احادیث، همچنین زندگی محمد در حوزه‌های عمومی و شخصی‌ خود است. انتقاد دیگر مربوط به بسیاری از جنبه‌های حقوق بشر در جهان اسلام (در جوامع تاریخی و امروزی) از جمله برده‌داری، رفتار با زنان، گروه‌های ال‌جی‌بی‌تی و اقلیتهای مذهبی و قومی در قانون و عمل اسلامی است. مسائل مطرح در بحث و پرسش درباره اسلام بسیار پیچیده هستند و هر طرف دیدگاهی متفاوت درباره اخلاقیات، معنا، تفسیر و اصالت هر موضوع دارد.

## قرن بیستم و پیش از آن
### در تاریخ اسلام
* **[[بشار بن برد]]**؛ شاعر نابینای ایرانی‌تبار عراقی در قرن دوم هجری قمری بود که با گرایش به شعوبیه، عرب‌ها و عقاید آنان را مورد نکوهش و انتقاد قرار می‌داد. او در سال ۲۱۰ قمری با دستور خلیفه عباسی به اتهام زندقه کشته شد.
* **[[ابوعیسی وراق]]**؛ دانشمند خداناباور و مورخ ایرانی-عراقی در سده سوم قمری از منتقدان اسلام در آن دوران به‌شمار می‌رود.
* **[[ابن راوندی]]**؛ فیلسوف، متکلم و مورخ ایرانی در سال‌های ۲۱۰ تا ۲۵۰ هجری قمری بود که عالمان مسلمان او را از زنادیق و کفار دانسته‌اند. او در آثارش مانند کتاب‌های *دامغ* و *الزمرد*، اسلام و پیامبری محمد را رد کرده‌است.
* **[[زکریای رازی|محمد زکریا رازی]]**؛ شیمی‌دان، فیلسوف و پزشک ایرانی در قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری؛ از نخستین شخصیت‌های علمی مشهور در جهان اسلام بود که عقاید دینی اسلامی مانند پیامبری محمد بن عبدالله را نقد می‌کرد. او در این زمینه، کتاب‌های *«فی النبوات»* و «*فی حیَلِ المُتَنَبّین*» را نوشت. رازی بر خلاف دیگر فلاسفه جهان اسلام، فلسفه و دین اسلام را دو مقوله جداگانه و ناسازگار می‌انگاشت.

### در غرب

* **[[دانته آلیگیری]]**؛ شاعر و نویسنده ایتالیایی در قرون وسطایی بود که به انتقاد از اسلام پرداخته‌است. او در کتاب معروفش *[[کمدی الهی]]* به شرح دیدار خویش باپیامبر اسلام در دوزخ می‌پردازد که برخی از مسلمانان آن را اهانت‌آمیز تلقی کرده‌اند.
* **[[ولتر]]**؛ فیلسوف فرانسوی عصر روشنگری، نظر خود را دربارهٔ آنچه که «بی‌رحمی» محمد می‌دانست، ابراز می‌کرد و آن را ناشی از ریشه‌های خرافاتی و نبود روشنفکری می‌دانست.
* **[[اتو فون بیسمارک]]**؛ سیاستمدار و نخستین صدراعظم آلمانی قرن نوزدهم میلادی.
* در اواخر قرن ۱۹ و اوایل ۲۰ رویکرد جدید نقد تاریخی، رواج یافت که بر روی قرآن هم اعمال شد، و مدعی شد قرآن منشأ الهی ندارد. خاورشناسان و اسلام‌شناسانی چون **[[ایگناز گلدزیهر]]** و **[[هانری کوربن]]** دربارهٔ تأثیر آیین زرتشت بر روی آن، و برخی دیگر در مورد تأثیر یهودیت، مسیحیت و صابئین بر آن نوشتند.
* **[[جان کوئینسی آدامز]]**؛ سیاستمدار و ششمین رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، نوشت: «در قرن ۷ مسیحیت عربی سرگردان از تبار هاجر (یعنی محمد)، با ترکیب انرژی مافوق طبیعی تعصب و روحیه جعلی و دغل‌کار، خود را فرستاده‌ای از آسمان خواند، و ویرانی و توهم در بخش عظیمی از زمین گستراند.»
* **[[الکسی دو توکویل]]**؛ متفکر، سیاستمدار، حقوقدان و تاریخدان فرانسوی دربارهٔ اسلام گفت: «من بسیار قرآن را مطالعه کردم… با مطالعاتم به این نتیجه رسیدم که کمتر دینی در دنیا مهلک‌تر از دین محمد وجود داشته‌است.»
* **[[هایله سلاسی]]**؛ پادشاه اتیوپی از سال ۱۹۱۶ تا ۱۹۷۴، منتقد عقاید مسلمانان در این کشور بود.
* **هیلر بلاک**؛ نویسنده و تاریخدان انگلیسی-فرانسوی.
* **[[جی کی چسترتون]]**؛ روزنامه‌نگار، شاعر، رمان‌نویس و شاعر انگلیسی در اواخر قرن نوزدهم و ابتدای قرن بیستم میلادی.
* **[[وینستون چرچیل]]**؛ سیاستمدار و نخست‌وزیر بریتانیا در جنگ جهانی دوم، از تأثیر اسلام بر روی باورمندانش انتقاد می‌کرد. در کتاب سال ۱۸۹۹ چرچیل به نام *جنگ رود*، او «تعصب دیوانه‌وار، بی‌تفاوتی مصیبت‌آمیز، بردگی زنان و تلاش برای اجبار دین به دیگران به زور» را به مسلمانان نسبت داد.

## منتقدان معاصر
### بی‌خدایان
* **[[میشل انفره]]**؛ فیلسوف بی‌خدای فرانسوی، به اسلام و دیگر ادیان یکتاپرست می‌تازد، و از چیزی که «فاشیسم اسلامی» برخاسته از انقلاب اسلامی در ایران می‌نامد، انتقاد می‌کند. او آموزه‌های اسلامی را «ساختاری کهنه» می‌داند.
* **[[کریستوفر هیچنز]]**؛ نویسنده و روزنامه‌نگار بریتانیایی-آمریکایی.
* **[[سم هریس]]**؛ در کتاب *[[پایان ایمان]]*، استدلال می‌کند که تندروی اسلامی به سادگی ناشی از خوانش تحت‌الفظی قرآن است، و شک خود را نسبت به وجود اسلام میانه‌رو ابراز می‌کند.
* **[[ریچارد داوکینز]]**؛ نویسنده، دانشمند و زیست‌شناس بریتانیایی که پروفسور از دانشگاه آکسفورد است، با فعالیت‌های فرهنگی و نگارش کتاب‌های گوناگون همواره اعتقادات مسلمانان را مورد انتقاد قرار داده‌است.
* **[[خیرت ویلدرس]]**؛ سیاستمدار هلندی برای اظهاراتش علیه اسلام و مسلمانان معروف است. او قرآن را با کتاب *[[نبرد من]]* هیتلر مقایسه کرده و خواستار ممنوعیت کامل آن در هلند شده‌است. او همچنین خواستار اسلام‌زدایی در هلند و منع کامل مهاجرت از کشورهای اسلامی است. ویلدرس فیلم جنجالی ''فتنه'' را با همراهی تئودور ون گوگ، کارگردان هلندی تهیه کرد که حاوی انتقادات تندی از اسلام بود.
* **[[تئودور ون گوگ]]**؛ کارگردان، فیلم‌نامه‌نویس و تهیه‌کننده مشهور هلندی بود که پس از انتقادات تندش از اسلامگرایان و ساخت فیلم جنجال‌برانگیز فتنه به دست یک مسلمان بنیادگرا به نام محمد بویری به قتل رسید.
* **[[اوریانا فالاچی]]**؛ روزنامه‌نگار سیاسی و نویسنده ایتالیایی مشهور بود که پس از حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر به یکی از منتقدان جدی اسلام در اروپا بدل شد. او با نگاشتن کتاب‌های *[[خشم و غرور]]* و *قدرت منطق*، با انتقاد شدید از اسلام و اسلام‌گرایان، مهاجرت مسلمانان به اروپا را نیز خطر و تهدیدی برای تمدن غرب می‌دانست.
* **[[پت کاندل]]**؛ کمدین و شخصیت اینترنتی انگلیسی که به واسطه ساخت فیلم‌های کمدی با محتوای انتقادی در یوتیوب مشهور است، فیلم‌هایی انتقادی علیه اسلام و عقاید مسلمانان ساخته‌است.
* **[[بیل مار]]**؛ بازیگر کمدی و شخصیت تلویزیونی مشهور آمریکایی
* **داگلاس مورای**؛ نویسنده و مفسر سیاسی نومحافظه‌کار بریتانیایی
* **[[سامی ذیب ابوسحلیه|سامی الذیب]]**؛ وکیل فلسطینی با تابعیت سوئیس، نویسنده بسیاری از کتاب‌ها و مقالات در مورد قوانین عربی و اسلامی.
* سینا دهقان

### مسلمانان پیشین

[بندانگشتی|چپ|150px|چپ|قاب|[میرزا فتحعلی آخوندزاده از پیشگامان نوخواهی در ایران]]
[150px|چپ|بندانگشتی|[میرزا آقاخان کرمانی یکی از اثرگذاران دوره جنبش مشروطه]]
[چپ|قاب|[علی دشتی نویسنده]]
[150px|چپ|بندانگشتی|[مسعود انصاری (نویسنده)|مسعود انصاری نویسنده]]
[چپ|بندانگشتی|[صادق هدایت نویسنده و یکی از پایه‌گذاران ادبی ایران]]
* **[[میرزا فتحعلی آخوندزاده]]**؛ نمایش‌نامه‌نویس ایرانی دوره قاجاریه بود. او با گرایش‌های ناسیونالیستی ایرانی‌اش در آثاری مانند *[[مکتوبات کمال‌الدوله]]* به نقد خرافات و عقاید دینی عرب‌های مسلمان می‌پردازد. اندیشه‌های او آغازگر مخالفت با اسلام و مذهب شیعه توسط روشنفکران بعد از خودش مانند میرزا آقاخان کرمانی بود.
* **[[میرزا آقاخان کرمانی]]**؛ روشنفکر، از شخصیت‌های اثرگذار در تاریخ معاصر ایران و مبارز سیاسی ناسیونالیست، منتقد سنت دینی اسلامی و خرافات دینی شیعیان به‌شمار می‌رفت و آن را مانعی برای پیشرفت می‌دانست.
* **[[احمد کسروی]]**؛ مورخ، نویسنده، زبان‌شناس و اندیشمند ایرانی بود. کسروی در ابتدا یک مسلمان و روحانی شیعه بود که این پیشه را کنار نهاده و پس از تحصیل و انجام مطالعات علمی، آثاری را در زمینه نقد مذاهب دین اسلام مانند *[[شیعی‌گری]]*، *[[صوفی‌گری]]* و *[[بهائی‌گری]]* نگاشت. او بعدها مروج آئینی تحت عنوان پاک‌دینی شد. افکار کسروی تأثیر زیادی بر نویسندگان منتقد دین پس از کشته‌شدن او نهاد.
* **[[علی دشتی]]**؛ روحانی شیعه پیشین ایرانی بود که سپس خِردگرایی را برگزید و آثاری در نقد و تحلیل دین اسلام نگاشت. اثر جنجالی *[[بیست و سه سال]]* نوشته دشتی است.
* **[[مسعود انصاری (نویسنده)|مسعود انصاری]]**؛ نویسنده، پژوهشگر تاریخی و مترجم ایرانیِ منتقد اسلام بود. او آثاری تاریخی و پژوهشی مانند *الله اکبر*، *نگاهی نو به تاریخ اسلام*، و *محمد بن عبدالله و کوروش کبیر* در زمینه نقد و بررسی دین اسلام و تاریخ آن نوشته‌است.
* **[[شجاع‌الدین شفا]]**؛ نویسنده، مترجم و پژوهشگر ایرانی بود. او آثاری همچون ''تولدی دیگر'' و *[[از کلینی تا خمینی]]* را نگاشت که دربردارنده محتوای انتقادی از ادیان ابراهیمی به ویژه اسلام و نیز عقاید شیعیان مانند ولایت فقیه هستند.
* **[[علی میرفطروس]]**؛ نویسنده و مورخ ایرانی که در آثار و نظرات خود از جمله در کتاب *اسلام‌شناسی* به نقد اسلام پرداخته‌است. او در کتاب *برخی منظره‌ها و مناظره‌های فکری در ایران امروز*، از روشنفکران دینی در ایران نیز انتقاد کرده و عقلانیت را به عنوان لازمه روشنفکری در تضاد با دین اسلام دانسته‌است.
* **[[محمدرضا نیکفر]]**؛ فیلسوف سیاسی و پژوهشگر ایرانی به نقد اسلام پرداخته و دین اسلام را *دین تبعیض‌های دینی و جنسی* می‌داند. نیکفر از منتقدان روشن‌فکری دینی است و پروژهٔ اصلاح دینی در اسلام را ممتنع و ناشدنی می‌داند؛ او در این باره گفته‌است که «شریعت اسلام فراموش‌شدنی است، نه اصلاح‌شدنی».
* **[[رضا فاضلی]]**؛ کارگردان و بازیگر ایرانی بود که پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران به تبلیغ و فعالیت سیاسی علیه حکومت جمهوری اسلامی ایران پرداخت و به یکی از منتقدان اسلام و روحانیت شیعه تبدیل شد.
* **[[فرود فولادوند]]**؛ بازیگر، کارگردان و صداپیشه ایرانی پیش از انقلاب و فعال سیاسی، مدیر و مجری تلویزیونی پس از آن بود که با راه‌اندازی شبکه‌های تلویزیونی ماهواره‌ای، برنامه‌هایی را در نقد تند از دین اسلام منتشر می‌کرد.
* **[[احسان جامی]]**؛ فعال سیاسی و مدنی ایرانی-هلندی است. او یک منتقد شناخته‌شده دین اسلام در کشور هلند است که تحت تدابیر امنیتی پلیس زندگی می‌کند.
* '''افشین علیان'''؛ حقوق‌دان، مدرس دانشگاه و نویسنده ایرانی-هلندی است که در نوشته‌هایش دیدی انتقادی نسبت به اسلام داشته و جایزه پیم فورتاین را به دلیل «شهامت و رک گویی» در اینباره دریافت کرده‌است.
* **[[سلمان رشدی]]**؛ نویسنده هندی-بریتانیایی است که کتاب معروف و جنجالی *[[آیات شیطانی]]* از جمله آثار او به‌شمار می‌رود.
* **[[آیان حرصی علی]]**؛ زن مسلمان پیشین سومالیایی‌تبار است که به هلند مهاجرت کرده‌است. وی با خروج از اسلام به انتقاد و فعالیت علیه این دین پرداخت. حرسی علی کتابی تحت عنوان ''کافر'' با محتوای انتقاد از اسلام و تبعیض علیه زنان در این دین نگاشته‌است.
* **[[تسلیمه نسرین]]**؛ نویسنده و شاعر بنگلادشی است. او پس از ترک دین اسلام، به طرفداری از فمنیسم روی آورده‌است.
* **[[وفا سلطان]]**؛ روان‌شناس سوری-آمریکایی است. او به دلیل انتقادات جنجالی‌اش از اسلام و محمد بن عبدالله مورد توجه قرار گرفته‌است.
* **[[توران دورسون]]**؛ نویسنده و پژوهشگر بی‌دین ترکیه‌ای، و روحانی پیشین شیعه بود که به دلیل انتقادات او، بیرون خانه‌اش در استانبول توسط اسلامگرایان ترک ترور شد.
* **[[عزیز نسین]]**؛ نویسنده، شاعر و طنزپرداز اهل ترکیه بود. او به آزادی بیان و حق انتقاد بدون چشم‌پوشی از اسلام معتقد بود و پس از صدور فتوای قتل سلمان رشدی، به ترجمه کتاب *[[آیات شیطانی]]* پرداخت.
* **[[علی سینا]]**؛ نویسنده ایرانی و منتقد سرسخت اسلام است که ضمن ترک کردن این دین، بنیاد آزادی ایمان جهانی را تشکیل داد.
* **مصعب حسن یوسف**؛ فرزند بنیان‌گذار حماس بود که در فلسطین با اتهام جاسوسی مواجه شد. او دین اسلام را ترک کرده و مسیحی شد.
* **یحیی حسن**؛ شاعر فلسطینی‌تبار در دانمارک است که به دلیل انتقاد از مسلمانان و عقاید آنان در اشعارش چندین بار مورد سوء قصد قرار گرفته‌است.
* **[[حامد عبدالصمد]]**؛ نویسنده مصری ساکن آلمان در کتاب‌های خود مانند *[[فاشیسم اسلامی]]* و *محمد یک تسویه حساب* دین اسلام و عقاید اسلامی را مورد انتقاد قرار داده‌است.
* **زکریا آنانی**؛ مسیحی باپتیست لبنانی و مسلمان مبارز پیشین است که بیان کرد «آیین اسلام چیزی جز کمین زدن و کشتار غیر مسلمانان، یهودیان و مسیحیان نیست».
* **مجدی علام**؛ روزنامه‌نگار و سیاست‌مداری مصری‌تبار در ایتالیا است که با انتقادات تند از اسلام‌گرایی شهرت پیدا کرد. او به مسیحیت کاتولیک گروید و اسلام را «ذاتاً خشونت‌آمیز» توصیف کرد.
* **[[ابن وراق]]**؛ نویسنده منتقد اسلام هندی-بریتانیایی و مؤسس بنیاد سکولاریزاسیون جامعه اسلامی است. ابن وراق به دلیل تفسیرهای متفاوت از اسلام به شهرت رسید و این نام مستعار را به دلیل جلوگیری از خطرهای امنیتی برای خود برگزید.
* **انور شیخ**؛ نویسنده پاکستانی‌تبار بریتانیایی است. او به هندوئیسم گروید و چندین کتاب در انتقاد از اسلام نوشت.
* **[[مریم نمازی]]**؛ فعال سیاسی-فرهنگی و کمونیست ایرانی است که در زمینه تلاش برای حقوق زنان و نیز مبارزه با اسلام‌گرایی و حکومت مذهبی ایران فعالیت می‌کند.
* **[[شاهین نجفی]]**؛ خواننده، ترانه‌سرا و آهنگساز ایرانی است که محتوای انتقادی برخی آهنگ‌هایش علیه مقدسات دینی اسلام و شیعیان، جنجال‌برانگیز شد.
* **عرفان خواجه**؛ استاد دانشگاه فلسفه است و به عنوان عضوی از بنیاد سکولاریزاسیون جامعه اسلامی فعالیت می‌کند.
* **[[مصطفی کمال آتاترک]]**؛ رزمندهٔ جنگ استقلال ترکیه، دولت‌مرد، نویسنده و بنیان‌گذار جمهوری ترکیه بود. او از طرفداران سکولاریسم و ناسیونالیسم بود. (شاید دین‌ناباور)

### بهائیان پیشین
* **[[آرامش دوستدار]]**؛ فیلسوف، نویسنده و روشنفکر خداناباور ایرانی است. دوستدار به دلیل ارائه نظریات انتقادی معروف دربارهٔ اسلام و فرهنگ دینی آن به شهرت رسید. او در کتاب *[[امتناع تفکر در فرهنگ دینی]]* که با واکنش‌ها و بحث‌های فراوان مواجه شد، فرهنگ اسلامی را مورد انتقاد قرار داده و دین‌ورزی را موجب بسیاری از مشکلات همچون عدم پرسشگری و تفکر می‌داند.

### منتقدان دیگر
* **وی اس نی پال**؛ نویسنده، و سفرنامه‌نویس هندی‌تبار و برنده جایزه نوبل ادبی و دارای نشان «شوالیه» بریتانیا، که اسلام را دینی استعمارگر می‌داند.

### مسلمانان منتقد (نقد درون‌دینی)
* **[[عبدالکریم سروش]]**؛ یک نواندیش و فیلسوف مسلمان ایرانی است که در بسیاری از زمینه‌ها به نقد و تجزیه و تحلیل دین اسلام پرداخته و برای رفع مشکلات جوامع اسلامی راه‌حل‌هایی ارائه کرده‌است.
* **[[عبدالحسین زرین‌کوب]]**؛ وی نویسنده اثر جنجالی *[[دو قرن سکوت]]* است که در آن به نقد، تجزیه و تحلیل حمله اعراب به ایران و قیام و مقاومت ایرانیان در برابر اعراب مسلمان می‌پردازد.
* **[[نصر حامد ابوزید]]**؛ قرآن‌شناس مصری و متفکر آزاداندیش مسلمان بود که به دلیل تفسیر هرمنوتیک از قرآن و رویکرد تازه در تحلیل تاریخ زندگی محمد با استفاده از آیات قرآن مشهور شد و از سوی عده‌ای از بنیادگرایان و سلفی‌ها همچون ایمن الظواهری مرتد و مهدورالدم شناخته شد.
* **[[مصطفی ملکیان]]**؛ فیلسوف و روشنفکر ایرانی است. او به دلیل نقد و تحلیل مسائل مرتبط با دین‌ورزی، مورد واکنش و انتقاد برخی از اسلام‌گرایان و روحانیان داخل ایران مواجه شده‌است. ملکیان همچنین از منتقدان «روشنفکری دینی» است و اساساً روشنفکری را با دین اسلام در تعارض می‌داند.
* **[[پروین دارابی]]**؛ فعال ایرانی-آمریکایی، نویسنده و فعال حقوق زنان.

## جستارهای وابسته
* فهرست مسلمانان سابق
* فهرست دین‌ناباوران و خداناباوران ایرانی
* فهرست کتاب‌های ایرانیان در نقد اسلام
* نقض حقوق دین‌ناباوران و نوکیشان در جمهوری اسلامی ایران
* نقد دین
* نقد اسلام
* نقد قرآن
* نقد محمد

## منابع

رده:دین‌ستیزی
رده:فهرست‌های شک‌گرایان دینی
رده:فهرست‌های فرهنگی
رده:فهرست‌های مرتبط با اسلام
رده:فهرست‌های مرتبط با بی‌خدایی
رده:فهرست‌های مرتبط با دین
رده:مخالفت با اسلام در ایران
رده:منتقدان اسلام
رده:منتقدان اسلام‌گرایی
رده:نقد اسلام
رده:شریعت