حاشیه

بندانگشتی|نمودار نشان‌دهنده حاشیه‌های برابر ۲۵ میلی‌متری در یک صفحه A4

**حاشیه** در تایپوگرافی، ناحیه‌ای است که میان محتوای اصلی یک صفحه و لبه‌های آن قرار می‌گیرد. حاشیه در تعیین محل آغاز و پایان هر سطر متن نقش اساسی دارد. هنگامی‌که متن یک صفحه تراز دوطرفه می‌شود، کلمات به‌گونه‌ای پخش می‌شوند که با حاشیه‌های چپ و راست هم‌تراز باشند. هنگامی‌که دو صفحه محتوا در کنار هم قرار می‌گیرند (که «دو صفحه رو به رو» نامیده می‌شود)، فضای میان آن دو «شیار» (gutter) خوانده می‌شود؛ هر فضای میان ستون‌های متن نیز شیار نامیده می‌شود. حاشیه‌های بالا و پایین صفحه را به ترتیب «سر» (head) و «پا» (foot) می‌نامند. اصطلاح «حاشیه» همچنین می‌تواند برای توصیف لبه محتوای درونی، مانند لبه راست یا چپ یک ستون متن، به کار رود.

نشانه‌هایی که در حاشیه صفحات نوشته می‌شوند حاشیه‌نگاری نام دارند.

حاشیه‌ها در طول تاریخ نوشتار جایگاه ویژه‌ای داشته‌اند و کارکردشان از سازمان‌دهی طومارهای باستانی تا بهبود خوانایی در صفحه‌های دیجیتال امروزی تحول یافته است.

## تاریخچه

### طومار

حاشیه‌ها از روش‌های مهم سازمان‌دهی نوشتار بوده و پیشینه‌ای دیرین دارند. در مصر باستان، نوشته‌ها بر روی طومارهای پاپیروس ثبت می‌شدند. طومارهای پاپیروسی مصری می‌توانستند تا ۳۰ متر طول داشته باشند و متن در ستون‌هایی از چپ به راست در امتداد طومار سامان می‌یافت. این ستون‌ها *pagina* (یا صفحه) نامیده می‌شدند و حاشیه‌ها آنها را از یکدیگر جدا می‌کردند، به‌گونه‌ای که طومار می‌توانست به صورت افقی بازشود و بخش‌های مختلف را یکی پس از دیگری آشکار کند. بدین‌ترتیب، حاشیه‌ها در طومارهای پاپیروسی این کارکرد بصری را داشتند که به خوانندگان نشان دهند در کجا باید از ادامه خواندن سطر دست بکشند و به سطر بعدی بروند.

### دفترنامه

طومار به تدریج جای خود را به دفترنامه داد. به جای ذخیره متن بر روی یک تکه پیوسته و بلند از پاپیروس، دفترنامه از برگه‌های جداگانه پوست ساخته می‌شد که از یک سمت به یکدیگر بسته می‌شدند. اکنون که هر صفحه از نظر فیزیکی از دیگر صفحات جدا بود، حاشیه‌ها برای تمایز آغاز و پایان بلوک متن ضرورت کمتری داشتند؛ اما نقش تازه‌ای بر عهده گرفتند. پیش از دفترنامه، تفسیرها و شرح‌های یک متن معمولاً در طومارهای جداگانه ثبت می‌شدند. با پیدایش دفترنامه، حاشیه‌ها که از کارکرد اصلی خود تا حد زیادی تهی شده بودند به فضای اضافه‌ای تبدیل شدند که می‌توانست برای گنجاندن تفسیرها در کنار متن اصلی به کار رود. متون و تصاویر اضافه‌شده در حاشیه دفترنامه‌ها حاشیه‌نگاری نامیده می‌شوند. تفسیرهای علمی‌که در حاشیه در کنار متن منبعشان گنجانده می‌شوند، تعلیقه (*scholia*) خوانده می‌شوند.

با این حال، این تنها کارکرد حاشیه در دفترنامه نبود. حتی هنگامی‌که تفسیری به حاشیه افزوده نمی‌شد، بیشتر کتاب‌ها همچنان فضای خالی پیرامون بلوک متن در همه اطراف هر صفحه نگه می‌داشتند. این فضای حاشیه‌ای چندین هدف عملی داشت. رها گذاشتن فضای خالی پیرامون متن از بلوک حروف در برابر آسیب محافظت می‌کند و برای خواننده جایی فراهم می‌آورد که هنگام نگه داشتن کتاب انگشتانش را بگذارد. افزون بر این، آن فضای خالی نقش مهمی‌در خواندن و درک متن ایفا می‌کند. اثر دقیق حاشیه‌ها بر خوانایی همواره محل بحث بوده است، اما برخی پژوهشگران بر این باورند که بدون فضای خالی برای تعادل‌بخشی به متن، زمان لازم برای خواندن ممکن است بیش از دو برابر شود. سرانجام، حاشیه‌ها کارکردی زیبایی‌شناختی نیز دارند و متن را در قاب یک حاشیه سفید می‌پوشانند.

### کتاب چاپی

با اختراع چاپ فشاری، کتاب‌ها در تیراژ بالا تولید شدند. با آغاز تولید انبوه کاغذ، اندازه و شکل صفحات بیش از پیش به اندازه و شکل قالبی بستگی یافت که برای تولیدکنندگان عملی‌تر بود. با استانداردشدن صفحات، اندازه و شکل حاشیه‌ها نیز به تبع آن استاندارد شد. به طور کلی، حاشیه‌های کتاب‌ها در طول زمان باریک‌تر شده‌اند؛ حاشیه‌های پهنی که در دوره رنسانس رایج بودند جای خود را به نسبت‌های بسیار باریک‌تری داده‌اند. با این حال، بسته به اندازه و هدف کتاب، همچنان تنوع زیادی در این زمینه وجود دارد.

## صفحه دیجیتال

حروف‌چینی دیجیتال این امکان را فراهم می‌آورد که متن با یا بدون صفحات قابل مشاهده روی صفحه‌نمایش دیده شود. در آغاز دوران اینترنت، استفاده از حاشیه در صفحات وب رواج نداشت. با گسترش صفحه‌نمایش‌های بزرگ‌تر و بهبود پردازش تصویر، توجه به زیبایی‌شناسی و در نتیجه حاشیه‌ها بیشتر شد.

فناوری‌هایی مانند سی‌اس‌اس امکان کنترل آزادانه اندازه حاشیه و فضای سفید را فراهم می‌آورند. اگرچه صفحات وب بدون حاشیه هنوز هم وجود دارند، داشتن حاشیه‌هایی با اندازه متوسط به عنوان کمکی به خوانایی متداول است. این موضوع به‌ویژه در بافت‌هایی که متن با سایر انواع داده مانند عکس یا ویدیو فضای مشترک دارد اهمیت بیشتری می‌یابد.

## حاشیه در واژه‌پردازها

بندانگشتی|۶۰px|نماد تنظیمات صفحه

حاشیه‌ها در واژه‌پردازی دیجیتال نیز نقش مهمی‌دارند و می‌توان آنها را از طریق منوی تنظیمات صفحه تغییر داد. حاشیه‌های پیش‌فرض مایکروسافت ورد از نسخه ۲۰۰۷ به بعد ۱ اینچ (۲۵٫۴ میلی‌متر) از همه اطراف بوده است؛ در ورد ۲۰۰۳، حاشیه‌های بالا و پایین ۱ اینچ (۲۵٫۴ میلی‌متر) و حاشیه‌های چپ و راست ۱٫۲۵ اینچ (۳۱٫۷ میلی‌متر) بودند. OpenOffice Writer و لیبره‌آفیس رایتر حاشیه‌ای برابر با ۰٫۷۹ اینچ (۲۰ میلی‌متر) از همه اطراف دارند. لاتخ پهنای حاشیه‌های خود را بسته به اندازه قلم تنظیم می‌کند. به طور پیش‌فرض، لاتخ از حاشیه‌ای به اندازه ۱٫۵ اینچ برای اسناد با اندازه قلم ۱۲ نقطه، ۱٫۷۵ اینچ برای ۱۱ نقطه و ۱٫۸۷۵ اینچ برای ۱۰ نقطه استفاده می‌کند که نسبتاً پهن به شمار می‌روند. این تنظیم‌ها برای آن است که حداکثر ۶۶ نویسه در هر سطر بگنجد و خوانایی افزایش یابد.

## همچنین ببینید

* صفحه‌آرایی
* اندازه کاغذ
* پی‌دی‌اف
* حاشیه‌نگاری

## منابع


رده:طرح‌بندی
رده:واژگان چاپ
رده:مقاله‌های دارای واژگان به زبان لاتین
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده