ممتاز محل

**ممتاز محل** با نام تولد **ارجمند بانو بیگم** (۲۷ آوریل ۱۵۹۳–۱۷ ژوئن ۱۶۳۱) همسر ایرانی‌تبار و ملکه هم‌نشین شاه جهان، امپراتور گورکانی هند، از ۱۹ ژانویه ۱۶۲۸ تا ۱۷ ژوئن ۱۶۳۱ بود. تاج محل در آگره، که اغلب به عنوان یکی از عجایب جهان در نظر گرفته می‌شود، توسط شوهرش به عنوان آرامگاهی برای او بنا شد. ممتاز محل، پس از نورجهان بیگم و مریم الزمانی به عنوان قدرتمندترین ملکه امپراتوری گورکانی شناخته می‌شود و توانست نقش مهمی با وجود بی علاقگی به قدرت و عمر کم در مقام ملکه در اداره امور دولت داشته باشد.

ممتاز دختر میرزا حسن آصف‌خان وکیل شاهنشاهی و فرمانده ارشد سپاهیان جهانگیرشاه و برادرزاده نورجهان ملکه پرنفوذ و نیرومند جهانگیرشاه بود و در سال ۱۶۰۷ در سن ۱۴ سالگی به نامزدی پسر بزرگ و جانشین جهانگیر شاهزاده خرم (شاه جهان آینده) و بعد در سال ۱۶۱۲ به عقدش درآمد. او و شوهرش زندگی پرعشق و پرشوری را با هم تجربه کردند و در این ثمره عشق و علاقه با یکدیگر صاحب ۱۴ فرزند شدند که فقط ۸ تن از آنها بزرگ شده و بقیه در کودکی درگذشتند. پس از مرگ جهانگیرشاه در پایان سال ۱۶۲۷ و شروع جنگ جانشینی میان شوهرش، شاهزاده خرم، و برادر ناتنی خرم که داماد عمه‌اش نورجهان پادشاه بیگم نیز بود، درگرفت و در نهایت شوهر او با نام سلطنتی شاه جهان قدرت را به‌دست آورد و برتخت نشست.

ممتاز پس از این رخداد به جای عمه قدرتمند و تأثیرگذار خود نورجهان، ملکه هندوستان و قدرتمندترین و تاثیرگذارترین زن دربار شاهنشاهی در زمانی که امپراتوری گورکانی در اوج شکوه و عظمت خود بود، شد. او نیز همانند عمه خود مُهر شاهنشاهی را در دست گرفت که دلالت بر این داشته قبل از هر گونه صدور و دریافت سند یا دستوری، نیاز به بررسی و تعیین از سوی وی بوده و احکام دولت را نوشته و صادر می‌کرد. شاه جهان نیز همانند پدر خود که در همه کارها از نورجهان مشورت می‌گرفت، او هم بدون مشورت ممتاز هیچ کاری را انجام نداده و قبل از صدور دستورهای خود نظرات ممتاز را در همه امور خود جستجو می‌کرد. اما ممتاز شناخته شده که به هیچ وجه به مانند نامادرشوهر/عمه خود به امور روزانه دولت توجه و علاقه نداشته و به آن بی محلی می‌کرد.

ممتاز محل در سال ۱۶۳۱ در هنگام لشکرکشی شوهرش در جنوب دکن که او را همراهی می‌کرد، در هنگام تولد چهاردهمین فرزند خود، دختری به نام گوهرآرا بیگم، در برهانپور، دکن (مادیا پرادش کنونی) درگذشت. شاه جهان تاج محل را به عنوان آرامگاه او بنا کرد که بنای یادبودی از عشق نامیرای او به همسرش است. هیچ تصویر معاصری از ممتاز محل مانند سایر بانوان سلطنتی گورکانی وجود ندارد که پذیرفته شده باشد، اما نگاره‌های خیالی بسیاری از سده ۱۹ به بعد خلق شده‌اند.

## ازدواج
چپ|بندانگشتی|175px| ممتاز محل با یک خدمتکار.
ممتاز محل در حدود ۳۰ ژانویه ۱۶۰۷، هنگامی که شاه جهان در آن زمان ۱۴ ساله بود و وی در سن ۱۵ سالگی قرار داشت، با او نامزد کرد. آن‌ها با این وجود پنج سال پس از نامزدی خود در ۳۰ آوریل ۱۶۱۲ در آگره ازدواج کردند. این ازدواج یک مسابقه عشقی بود. شاه جهان پس از جشن‌های عروسی، «او را در ظاهر و شخصیت در میان همه زنان آن زمان برتر یافت» و به او لقب «ممتاز محل» بیگم («بهترینِ منطقه») را داد. شاه جهان در سال ۱۶۰۹ در طی سال‌های میان نامزدی و ازدواج، با همسر اول خود، شاهزاده قندهاری بیگم ازدواج کرد و در سال ۱۶۱۷ پس از ازدواج با ممتاز، با همسر سوم خود به نام عزالنسا بیگم (با عنوان اکبرآبادی محل)، دختر یک درباری برجسته گورکانی، ازدواج کرد. طبق گفته تاریخ‌نگاران رسمی دربار، هر دو ازدواج اتحاد سیاسی بوده است.

با این حساب، شاه جهان چنان مجذوب ممتاز بود که علاقه چندانی به زمان گذراندن و لذت بردن از دو همسر دیگرش نداشت، به غیر از اینکه برای احتیاط، از هر یک فرزندی بر جای گذاشت. بنا به گفته وقایع‌نگار رسمی دربار، معتمد خان، همان‌طور که در *اقبال نامه جهانگیری* وی ثبت شده است، رابطه او با دیگر همسرانش «چیزی جز وضعیت ازدواج نبود. صمیمیت، محبت عمیق، توجه و علاقه‌ای که شاه جهان برای ممتاز داشت، در سایر همسرانش احساس نمی‌کرد.» به همین ترتیب، عنایت خان مورخ شاه جهان اظهار داشت که «تمام لذت او در این بانوی پرشکوه [ممتاز] بود، تا حدی که احساس عاطفه‌ای که نسبت به دیگران (یعنی دیگر همسرانش) داشت، حتی یک هزارم علاقه او به ممتاز محل نبود.»

ممتاز ازدواج عاشقانه‌ای را با شاه جهان داشت. حتی در زمان حیات او، شاعران زیبایی، ظرافت و مهربانی او را می‌ستودند. ممتاز با وجود بارداری‌های بسیار، در تمام مبارزات نظامی پیشین یا شورش بعدی علیه پدرش با همراهان شاه جهان همراه بود. او همراه همیشگی و معتمد او بود و مورخان دربار را واداشت تا تلاش‌های ناشناخته‌ای را برای مستندسازی روابط صمیمی و وابستگی که این زوج از آن برخوردار بودند، انجام دهند. آن‌ها در نوزده سال ازدواج خود، صاحب چهارده فرزند (هشت پسر و شش دختر) از هم شدند، که هفت نفر از آنها در بدو تولد یا در سنین بسیار کمی فوت کردند.

### تاج محل
چپ|بندانگشتی| سنوتاف ممتاز محل.
[چپ|بندانگشتی| آرامگاه ممتاز محل در [تاج محل، در کنار همسرش شاه جهان.]]
تاج محل به دستور شاه جهان به عنوان آرامگاه ممتاز محل ساخته شود. این بنا به عنوان مظهر عشق نامیرا و ارادت زناشویی دیده می‌شود. سر ادوین آرنولد، شاعر انگلیسی، آن را چنین توصیف می‌کند: «این بنا همچون دیگر بناها فقط یک اثر معماری نیست، بلکه عشق غرورآمیز یک امپراتور است که در سنگ‌های زنده نمایان شده است.» زیبایی بنای یادبود همچنین نمایانگر زیبایی ممتاز محل است و این تجمع بسیاری را به توصیف زنانگی تاج محل سوق می‌دهد. از آنجا که سنت مسلمانان تزئینات روی گورها را ممنوع می‌کند، اجساد ممتاز و شاه جهان را در یک سرداب نسبتاً ساده در زیر تالار داخلی به صورتی قرار گرفته‌اند که صورت آن‌ها به سمت راست و مکه باشد.

نود و نه نام خدا به عنوان کتیبه‌های خوشنویسی در حاشیه مقبره ممتاز محل در سرداب یافت می‌شود. نظریه‌های بسیاری در مورد ریشه نام این مقبره وجود دارد و یکی از آنها نشان می‌دهد که «تاج» مخفف نام ممتاز است. مسافران اروپایی، مانند فرانسوا برنیه، که ساخت آن را مشاهده کردند، از نخستین کسانی بودند که آن را تاج محل نامیدند. از آنجا که بعید به نظر می‌رسد آن‌ها این نام را گذاشته باشند، پیشنهاد می‌شود که آن‌ها آن را از اهالی محلی آگره که به شهبانو «تاج محل» می‌گفتند، شنیده‌اند و گمان کرده‌اند که مقبره اینگونه نامگذاری شده و آن‌ها استفاده از این نام را شروع کردند. با این حال، هیچ مدرک محکمی برای اثبات این موضوع وجود ندارد. شاه جهان قصد نداشت فرد دیگری را در تاج محل به خاک بسپارد. با این حال، اورنگ‌زیب به جای ساختن مقبره‌ای جداگانه برای پدرش، شاه جهان را در کنار مقبره ممتاز محل دفن کرد. این امر از قرارگیری نامتقارن قبر شاه جهان در یک طرف قبر همسرش که در مرکز بنا است، مشهود است.

## در فرهنگ عامه
دهانه‌ای به افتخار وی بر روی سیارک ۴۳۳ اروس و دیگری به نام شوهرش نامگذاری شده است.

### ادبیات
* ارجمند بانو (ممتاز محل) یک شخصیت اصلی در رمان ایندو سوندرسن به نام *جشن گل سرخ* (۲۰۰۳) است که دنباله آن به نام *سایه شاهزاده* (۲۰۱۰) با مرگ او آغاز می‌شود.
* ممتاز محل شخصیت اصلی رمان سونجا چاندراچود به نام *مشکل در تاج‌وتخت* (۲۰۱۱) است. او در این کتاب به عنوان یک روح ظاهر می‌شود.
* در رمان جان شورز به نام *زیر آسمان مرمر* (۲۰۱۳)، دختر محل به نام شاهزاده جهان‌آرا، داستان خارق‌العاده‌ای از چگونگی به وجود آمدن تاج محل روایت می‌کند و زندگی خود را به عنوان یک عامل در ایجاد آن و به عنوان شاهد وقایع سرنوشت‌سازی پیرامون تکمیل آن توصیف می‌کند.

### فیلم‌ها
* *ممتاز محل* یک فیلم صامت هندی توسط هومی مستر است.
* اناکشی راما راو، بازیگر، نقش ممتاز محل را در *[[شیراز]]* (۱۹۲۸) بازی کرد.
* *[[ممتاز محل (فیلم)|ممتاز محل]]*، یک فیلم هندی ۱۹۴۴ بر اساس زندگی او است.
* بازیگری به نام ثریا نقش جوانی ممتاز محل را در فیلم نانوبهی وکیل به نام *[[تاج محل (فیلم ۱۹۴۱)|تاج محل]]* (۱۹۴۱) بازی کرد.
* ممتاز محل توسط بازیگری به نام نسرین در فیلم *[[شاه جهان (فیلم)|شاه جهان]]* (۱۹۴۶) به کارگردانی عبدالرشید کاردار به تصویر کشیده شده است.
* *ممتاز محل* که فیلم درام هندی است که در سال ۱۹۵۷ توسط رام داریانی با حضور وینا در نقش اصلی ساخته شد.
* بینا رای *ممتاز محل را در فیلم* *[[تاج محل (فیلم ۱۹۶۳)|تاج محل]]* (۱۹۶۳) به کارگردانی م. صدیق به تصویر کشید.
* *شهزاده ممتاز*، یک فیلم هندی با بازی‌های آشوکان و شکونتالا در سال ۱۹۷۷ است.
* پورنیما پاتوردان نقش خود را در فیلم درام تاریخی هندی *تاج محل: بنای یادبود عشق* (۲۰۰۳) به تصویر کشیده است.
* سونیا جهان ممتاز محل را در فیلم *[[تاج محل: داستان یک عشق ابدی]]* (۲۰۰۵) به کارگردانی اکبر خان به تصویر کشیده است.

### سایر
* ممتاز محل الهام بخش عطر گورلیه به نام شلیمار (۱۹۲۱) بود.

## فرزندان

## نیاکان

## جستارهای وابسته
* تاج محل
* شاه جهان
* نورجهان
* آرامگاه همایون

## پانویس

## منابع

* 
* 

* سلطان‌زاده، حسین. ۱۳۷۸. تاج محل؛ تداوم طراحی باغ ایرانی. دفتر پژوهشهای فرهنگی. تهران. چاپ نخست.

## پیوند به بیرون

*ممتاز محل

رده:افراد هندی ایرانی‌تبار
رده:امپراتریس‌های گورکانی
رده:اهالی آگره
رده:اهالی ایران در سده ۱۶ (میلادی)
رده:اهالی ایران در سده ۱۷ (میلادی)
رده:تاج محل
رده:درگذشتگان ۱۶۳۱ (میلادی)
رده:زادگان ۱۵۹۳ (میلادی)
رده:زنان امپراتوری گورکانی
رده:زنان دودمان‌های پادشاهی اهل هند
رده:زنان سده ۱۶ (میلادی) اهل هند
رده:زنان سده ۱۷ (میلادی) اهل هند
رده:زنان شاه جهان
رده:شیعیان اهل هند
رده:مرگ‌ها در زایمان
رده:ملکه‌های همسر گورکانی
رده:نجیب‌زادگان گورکانی هند