قهستان

[بندانگشتی|چپ|300px|موقعیت قهستان (جنوب [خراسان) در نقشه ایران در عصر خلفای عباسی برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی]]

**قُهِسْتان** (قُهَستان، کُهستان) نام سرزمینی است که در مرکز فلات ایران، واقع شده و منطقهٔ کوهستانی گسترده‌ای است که شهرهای قاین، فردوس، طبس، بیرجند، کاشمر، تربت حیدریه، تربت جام، خواف، گناباد و تایباد را در بر می‌گرفته‌است.

## نام
قُهستان که معرب واژهٔ کهستان یا کوهستان است.

دلیل نام گذاری قُهستان وجود کوه‌های متعدد در این منطقه بوده‌است. این کوه‌ها مرز جغرافیای مناطق گرمسیری (کویر و دشت) ناحیهٔ جنوب ایران و جغرافیای سردسیری و کوه‌های شمال شرقی ایران است. این منطقه در گویش محلی مردمش قُهِستون یا قُهِستو نیز نامیده می‌شود. 

## جغرافیای ایالت قهستان
حافظ ابرو تاریخ‌نگار قرن نهم در کتابش به نام قهستان اشاره و چنین بیان کرده‌است:

«ولایت قهستان عریض و طویل است. دور آن قریب صد فرسخ زیادت باشد. شرقی آن ولایت خواف است و غربی آن بیابانی است. غرب آن فارس و کرمان و شمال آن اعمال نیشابور و سبزوار است. جنوب سجستان و کرمان. قهستان مشتمل بر چند قصبه و ناحیت بزرگ است از جمله قاین، تون (فردوس امروزی) جُنابَذ، بیرجند، زیرکوه، بَجِستان، بوزجان، نَهارجان، طبس گیلکی، رَقّه، شاخِن، فَشارود، مؤمن‌آباد، تُرشیز، طبس مَسینان و خوسْف. قصبهٔ بزرگ قهستان یکی قاین است».

در لغت‌نامهٔ دهخدا در سال ۱۳۴۵ در مورد قهستان چنین نوشته شده‌است:

قهستان. [ق‌ُ هِ] (اِخ) ولایتی است در خراسان. (برهان). این ولایت در جنوب خراسان واقع و شامل قائن، تون، گناباد و طبس العناب (تبس مسینا) و کهستان و طبس التمر (تبس گیلکی) و طریثیث (ترشیز) است. (از معجم البلدان) (حاشیهٔ برهان). شهرستانی است میان نیشابور و هرات و قصبهٔ آن قاین و طبس است. (از ناظم الاطباء).

## قهستان در منابع تاریخی
مارکوپولو جهانگرد مشهور ونیزی از قاین و تون (فردوس امروزی)، دو شهر بزرگ و مهم ایالت قهستان نام برده و در سفرنامه مارکوپولو، قهستان را تحت عنوان «تونوکائن» نام معرفی کرده‌است.

ناصرخسرو سفرنامه اش در مسیر بازگشت از سفر دور و دراز خود، در شهر تون و شهر قاین اقامت نموده و از اهمیت این منطقه سخن گفته‌است.

در شاهنامه فردوسی از کوه قهستان با نام کوه زیبد نام برده شده‌است. در کتابهایی تاریخ جهانگشای، طبقات ناصری، نزهةالقلوب و فتوح‌البلدان به نام قهستان اشاره شده‌است.

منهاج سراج جوزجانی در کتابش طبقات ناصری در مورد فتوحات قهستان می‌نویسد: «در سال ۶۰۱ که سلطان غازی معزالدین لشکر به طرف خوارزم برد ملک علاءالدین از غور لشکر به طرف قهستان (ملحدستان (اسماعیلیان)) رفت و به قهستان لشکر کشید و قلعه کاخ را فتح کرد و جهاد بیشمار به جای آورد.»

## واژه‌های مشترک در منطقهٔ قهستان
نمونه‌هایی از واژه‌های گویشی منطقه قهستان: کلماتی مانند: گُو (گاو)، خُو (خواب)، اُو (آب)، چالاک (فعال)، پی یَر (پدر)، مار، مَدَر (مادر)، پیر (مرشد بزرگ)، پتوو (افتو، آفتاب)، نِسِر (سایه)، نِزم (ژاله)، چاش (ناشتا)، مانده (درمانده، بیچاره)، دروستی (خوشی صحت و سلامتی)، خَش، خوش، خاش(مادر زن، مادر شوهر)، خُسور (پدر زن، پدرشوهر) و…

## برخی از مشاهیر و شخصیت‌های برجسته
* میر سید حسین اخلاطی
* حکیم نزاری قهستانی
* ابن حسام خوسفی
* حسین قاینی: حاکم ترشیز و قهستان بود و دعوت حسن صباح پذیرفت و جمعی کثیر با وی هم داستان شدند.
* اسدالله علم
* حیرتی تونی
* غلامحسین شکوهی
* قطب الدین حیدر تونی
* بدیع الزمان فروزانفر
* ملا عبدالله فاضل تونی
* محمد بدیع تونی
* سلیمی تونی
* برهان‌الدین تونی
* محمد حسین فاضل تونی
* معین الدین تونی
* خواجه اختیار منشی گنابادی
* ملا مظفر گنابادی
* محمد پروین گنابادی
* ابومنصور ریابی
* محمدتقی بهلول گنابادی
* محمدحسن گنجی
* کاظم معتمدنژاد
* سلطان محمد گنابادی نویسنده تفسیر بیان السعادت (سلطان علیشاه)
* ملا نورعلی بیدختی (نورعلیشاه ثانی)
*محمد حسن بیچاره بیدختی (صالح علیشاه)

## پانویس

## منابع
* 
* اقوام و اقلیتها در قهستان مرکز کهن خراسان * یکی از معروفترین ترانه‌های فلکلور قهستانی. زلفای یارم بی نظیر http://www.youtube.com/watch?feature=fvwp&NR=1&v=EWlqcYf_LQA
* http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=RLjMW5yLkcI#!
* ترانه و آواز: بچه صیدم را نزن-خرگوش دشتم را نزن-خواب خرگوش به خواب یار می‌ماند ولهٔ
* حماسه دوازده رخ، همشهری ۲۵ اردیبهشت 1379 http://hamshahrionline.ir/details/405528/Culture/Artnews

رده:تاریخ ایران
رده:تاریخ خاورمیانه
رده:تاریخ هرات
رده:تقسیمات کشوری پیشین ایران
رده:خراسان قرون وسطا
قهستان
رده:منطقه‌های تاریخی افغانستان
رده:منطقه‌های تاریخی ایران
رده:واژگان بازگشتی