روابط ایران و قطر

**روابط ایران و قطر** به روابط دوجانبه میان جمهوری اسلامی ایران و قطر اشاره دارد. ایران در دوحه سفارت دارد و متقابلاً قطر در تهران یک سفارت دارد. پس از حمله به سفارت و کنسولگری عربستان سعودی در ایران روابط بین ایران و قطر نیز به سردی گراییده بود، چرا که قطر به عنوان یکی از کشورهای عربی به حمایت از عربستان سطح روابط خود را با ایران کاهش داده است اما پس از تحریم قطر توسط کشورهای عربی دو کشور دارای روابط خوب و تنگاتنگی باهم شدند. ایران در این دوره مرز هوایی خود را بر روی پروازهای شرکت‌های هوایی قطر از جمله هواپیمایی قطر بازگذاشت و ارسال مواد غذایی را به قطر افزایش داد. دوحه و تهران از زمان آغاز بحران خلیج‌فارس روابط دوجانبه خود را تعمیق بخشیده‌اند و همبستگی تهران با دوحه بیشتر شد. فراتر از لفاظی‌های طرف‌های مناقشه، ایران محموله‌های غذایی را برای کمک به دوحه در جلوگیری از بحران امنیت غذایی فراهم کرد. صادرات ایران به قطر از ۶۰ میلیون دلار بین ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ به ۲۵۰ میلیون دلار بین ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ افزایش یافت.

ایران و قطر از دیر باز از نظر دینی و همجواری، روابط بسیار دوستانه‌ای داشته‌اند. روابط بازرگانی بین ایران و قطر و مسافرت‌های مردم دو کشور همیشه برقرار بوده است. به همین دلیل ایران همیشه تلاش داشته است که روابط اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی خود را با قطر و بلعکس قطر روابط خود را در این زمینه‌ها با ایران گسترش دهد. روابط ایران و قطر از زمان استقلال قطر در سال ۱۹۷۱ دوستانه و بر پایه احترام برابر بوده است. ایران که خواهان تفاهم و گسترش روابط دوستانه با همه کشورها بود، از نخستین کشورهایی بود که استقلال قطر را به رسمیت شناخت و ورود این سرزمین کهن را به جامعهٔ بین‌المللی تبریک گفت.

در دوره پس از انقلاب اسلامی ایران، روابط قطر و ایران گسترده‌تر شده به نحوی که امیر پیشین قطر و همسرش با محمد خاتمی رئیس‌جمهور سابق جمهوری اسلامی ایران دیدار داشته و در دوره ریاست جمهوری احمدی‌نژاد نیز امیر پیشین قطر از ایران دیدار داشته و با رهبر ایران خامنه‌ای ملاقات داشت. قطر نیز از احمدی‌نژاد برای شرکت در اجلاس سران شورای همکاری خلیج فارس دعوت کرد که احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور وقت جمهوری اسلامی ایران به همراه معاونش اسفندیار رحیم مشایی و وزیر خارجه وقت منوچهر متکی در این اجلاس شرکت کردند. در دروه ریاست جمهوری روحانی امیر قطر تمیم بن حمد آل ثانی به ایران سفر کرد و در این سفر یک روزه خود با مقامات عالی جمهوری اسلامی ایران دیدار نمود. در این دوره محمد بن عبدالرحمن آل ثانی وزیر امور خارجه قطر دو بار پیاپی به ایران سفر نمود و از مقامات و مردم ایران بابت همراهی با مردم قطر در روزهای سخت تشکر کرد.

ایران و قطر مشترکات زیادی دارند؛ از جمله آنکه هر دو عضو اوپک، جنبش عدم تعهد، سازمان همکاری اسلامی هستند. قطر همچنین چندین نشست در سطوح بالای مقامات با ایران برای توافقات اقتصادی و امنیتی برگزار کرده است.

هر دو کشور روابط اقتصادی تنگاتنگی در زمینه‌های اقتصادی و به ویژه صنایع نفت و گاز دارند. ایران و قطر مشترکاً بزرگ‌ترین منبع گاز طبیعی جهان را کنترل می‌کنند. انگیزه‌های ایران و قطر به مقدار زیادی تحت تأثیر روابط اقتصادی با ایران می‌باشد. قطر ۱۳ درصد ذخیره ثابت شده گاز را دارد و هر روز ۶۵۰ میلیون متر مکعب گاز از قسمت خود تولید می‌کند در حالیکه ایران ۵۷۵۰ میلیون متر مکعب گاز تولید می‌کند. علاوه بر همکاری‌ها در زمینه نفت و گاز، این دو کشور همکاری‌هایی نیز در زمینه کشتی‌رانی دارند.

ایرانیان قطر جمعیت ۱۱۰٬۰۰۰ نفری از ایرانیان مقیم خارج در سراسر جهان را تشکیل می‌دهند.

## تاریخچه
با وجود تفاوت در اندازه جمعیت و تفاوت در نظام‌های سیاسی، ایران و قطر طی دهه‌ها موفق شده‌اند روابطی نسبتاً باثبات برقرار کنند. این دو کشور در دهه ۱۹۶۰ با تبادلات دیپلماتیک محتاطانه آغاز کردند، به‌ویژه پس از امضای توافق‌نامه تعیین مرزهای دریایی در سال ۱۹۶۹. این توافق به حل اختلافات ارضی کمک کرد و زمینه را برای همکاری‌های آینده فراهم ساخت. اگرچه تعاملات اولیه آن‌ها کم‌حاشیه و کوتاه‌مدت بود، هر دو طرف تلاش کردند تا شتاب دیپلماتیک را حفظ کنند.

### قاجار
در دورهٔ آغازین قاجار، ایران تلاش داشت نفوذ خود را در سراسر خلیج فارس حفظ کند، حتی در شرایطی که قدرت‌های اروپایی شروع به ورود به منطقه کرده بودند. حاکمان قاجار که با فشارهای بریتانیا و روسیه مواجه بودند، با شیخ‌نشین‌هایی مانند قطر تماس‌هایی غیررسمی برقرار کردند تا از تحولات منطقه‌ای آگاه باشند و پیوندهایی هرچند محدود حفظ کنند. اگرچه دیپلماسی رسمی شکل نگرفت، بازرگانان و فرستادگان ایرانی از بندرهای قطر عبور می‌کردند و زمینهٔ ارتباطات سطح پایین را فراهم می‌ساختند. این تماس‌های اولیه تحت تأثیر اولویت‌های زمینی ایران و ساختار اداری کند آن شکل گرفت؛ ساختاری که اغلب در پیگیری اهداف ایران در خلیج فارس ناکام می‌ماند.

در اواسط قرن نوزدهم، علاقهٔ ایران به خلیج فارس بار دیگر افزایش یافت، به‌ویژه با شدت گرفتن نفوذ بریتانیا بر قطر و دیگر شیخ‌نشین‌های ساحلی. دربار قاجار تلاش کرد از راه‌های دیپلماتیک غیررسمی با این مناطق ارتباط برقرار کند تا در برابر گسترش نفوذ بریتانیا مقاومت کرده و همسایگان ساحلی را در حوزهٔ نفوذ خود نگه دارد. با وجود ضعف نیروی دریایی و کمبود منابع مالی، مقام‌های ایرانی توانستند از طریق شبکه‌های تجاری و مذهبی، به‌ویژه در میان جوامع شیعه، با رهبران قطری در تماس باشند. این تلاش‌های پشت‌پرده باعث شد ایران تا حدی ارتباط خود با قطر حفظ کند، هرچند دخالت‌های خارجی رو به افزایش بود. در اواخر دورهٔ قاجار، استراتژی ایران در خلیج فارس رو به فروپاشی رفت؛ زیرا قراردادهای مورد حمایت بریتانیا، قطر را وارد ترتیبات استعماری کردند. ایران تلاش کرد در امور منطقه‌ای نقش ایفا کند، اما دیپلماسی کند و نیروی دریایی ضعیف آن، توان رقابت با تحولات سریع منطقه را نداشت. دولت قاجار با تکیه بر قدرت نرم، از طریق ارتباط با علمای دینی و بازرگانان قطری، کوشید نفوذ نمادینی را حفظ کند. در نهایت، قاجارها مجبور شدند از جاه‌طلبی‌های گسترده در خلیج فارس صرف‌نظر کرده و تمرکز خود را بر اصلاحات داخلی بگذارند.

### دوران پهلوی

در دورهٔ آغازین پهلوی (۱۹۲۵ تا ۱۹۴۱)، ایران شروع به برقراری ارتباط با همسایگان جنوبی خود، از جمله قطر، کرد؛ اقدامی که بخشی از تلاش گسترده‌تر برای افزایش نفوذ منطقه‌ای به‌شمار می‌رفت. اگرچه روابط دیپلماتیک رسمی هنوز برقرار نشده بود، تماس‌های غیررسمی و مبادلات تجاری به‌تدریج رونق گرفت. هدف ایران تقویت جایگاه خود در خلیج فارس بود، به‌ویژه در شرایطی که کشورهایی مانند قطر، که تحت حمایت بریتانیا بودند، به‌تدریج از نظر منابع نفتی و اهمیت راهبردی رشد می‌کردند. سیاست‌های تمرکزگرایانهٔ رضاشاه و جاه‌طلبی‌های نفتی ایران، کشور را به بررسی جدی‌تر امور خلیج فارس سوق داد. این تعاملات اولیه هرچند کم‌سروصدا بودند، اما زمینه‌ساز ارتباطات آینده شدند.

در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، در دوران حکومت محمدرضا شاه، ایران دیپلماسی خود در خلیج فارس را تقویت کرد و تلاش نمود نقش برجسته‌تری در منطقه ایفا کند. قطر که تا سال ۱۹۷۱ همچنان تحت حمایت بریتانیا بود، به‌عنوان شریکی کوچک اما در حال توسعه سریع دیده می‌شد. ایران از طریق مبادلات تجاری و فرهنگی با نخبگان قطری در ارتباط بود و امیدوار بود پیش از استقلال کامل قطر، نظر آنان را جلب کند. سیاست‌های غرب‌گرایانه و نفت‌محور شاه، ایران را به بازیگری پررنگ در سیاست خلیج فارس تبدیل کرده بود. در همین حال، خاندان حاکم آل‌ثانی در قطر تلاش می‌کردند جایگاه خود را میان ایران و عربستان سعودی، که هر دو در پی کسب نفوذ بودند، مشخص کنند. در زمان محمدرضا پهلوی یک توافق‌نامه بین ایران و قطر منعقد شد.

در اواخر دههٔ ۱۹۶۰ و اوایل دههٔ ۱۹۷۰، ایران آغاز به ایجاد کانال‌های دیپلماتیک رسمی‌تری با کشورهای خلیج فارس، از جمله قطر، کرد. هم‌زمان با آماده شدن بریتانیا برای خروج از منطقه، ایران تلاش کرد خلأ به‌وجودآمده را پر کند و حمایت نظامی و همکاری سیاسی را پیشنهاد داد. شاه تلاش داشت نقش ایران را به‌عنوان نیرویی ثبات‌آفرین برجسته کند، در حالی که قطر در حال تدوین راهبرد خود برای دوران پس از استقلال بود. ارتش مجهز و زیرساخت‌های نوسازی‌شدهٔ ایران، این کشور را به قدرتی برجسته در خلیج فارس تبدیل کرده بود و قطر نیز علاقه‌مند بود روابطی آرام و سازنده با ایران داشته باشد. این روابط به هر دو کشور کمک کرد تا با چالش‌های ناشی از ملی‌گرایی عربی و فشارهای جنگ سرد مقابله کنند.

### در خلال جنگ ایران و عراق
در جریان جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸)، قطر به‌سمت عراق گرایش پیدا کرد و از صدام حسین حمایت مالی به‌عمل آورد. این اقدام باعث سردی موقت در روابط ایران و قطر شد، اما دو کشور توانستند در اوایل دهه ۱۹۹۰ روابط خود را ترمیم کنند. رهبری قطر آغاز به تعامل با ایران کرد، با امید به تقویت امنیت بلندمدت منطقه‌ای. این تلاش‌های پشت‌پرده منجر به رویکردی بازتر و آینده‌نگرانه‌تر در دیپلماسی دوجانبه شد.
در زمان جنگ ایران و عراق، قطر کمک‌های اقتصادی زیادی به صورت وام یا کمک بلاعوض به صدام حسین کرد. یک سال پس از پایان جنگ، ادعای ایران مبنی بر اینکه یک سوم مخازن میدان گازی شمال قطر در آب‌های ایران واقع شده است، با توافق‌نامه‌ای به مضمون بهره‌برداری مشترک طرفین از مخازن خاتمه یافت.
[بندانگشتی |دیدار عبدالرحمن بن‌حمد بن‌جاسم بن‌حمد آل‌ثانی (وزیر فرهنگ قطر) با [محمدمهدی ایمانی‌پور (رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی) در سال ۱۴۰۱ در تهران]]

### پس از پایان جنگ خلیج فارس
در سال ۱۹۹۱ پس از پایان جنگ خلیج فارس، حمد بن خلیفه آل ثانی از مشارکت ایران در تأمین امنیت خلیج فارس استقبال کرد. هر چند که به دلیل مخالفت دیگر کشورهای عربی خلیج فارس این امر هیچ‌گاه محقق نشد. به هر صورت قطر همکاری‌های امنیتی خود با ایران را در چهارچوب روابط دو جانبه ادامه داد. اضافه بر این، در سال ۱۹۹۲ طرح‌هایی تهیه شد که از رودخانه کارون در ایران برای قطر آب پمپاژ شود اما به دلیل مقاومت‌های محلی در ایران این طرح‌ها نیز به کناری گذاشته شد.

### میدان گازی پارس جنوبی
در دهه ۲۰۰۰، ایران و قطر برای مدیریت مشترک میدان گازی پارس جنوبی/گنبد شمالی—بزرگ‌ترین ذخیره گاز طبیعی جهان—همکاری خود را آغاز کردند. این همکاری انرژی‌محور، مشارکتی پرمنافع و حساس برای هر دو کشور به‌وجود آورد. با وجود اینکه قطر مجبور بود روابط خود با دیگر اعضای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) را متوازن نگه دارد، همچنان رویکردی عمل‌گرایانه نسبت به ایران حفظ کرد. هر دو کشور با وجود اختلافات فنی، توانستند منافع اقتصادی مشترک خود را پیگیری و حفظ کنند.

### ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰
در فوریه سال ۲۰۱۰ میلادی و در نشست میان هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه ایالات متحده آمریکا، و نخست‌وزیر قطر، حمد بن جاسم بن جبر آل ثانی، در دوحه، حمد بن جاسم بن جبر آل ثانی اعلام کرد که اگر ایران تلاش‌های رسیدن به سلاح هسته‌ای را ادامه دهد، این یک رقابت ناسالم در منطقه خواهد بود. او همچنین برقراری مذاکرات مستقیم میان آمریکا و ایران را خواستار شد.
[بندانگشتی |استقبال [محمد مخبر از تمیم بن حمد آل ثانی(امیر قطر) در فرودگاه بین‌المللی مهرآباد]]
در ماه مه ۲۰۱۰، امیر قطر شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی و بشار اسد رئیس‌جمهور سوریه حمایت خود از تلاش‌هایی به رهبری ترکیه برای حل دیپلماتیک موضوع اتمی ایران اعلام کردند. مقامات ترک پیشنهاد کردند که گفتگوهای مستقیمی بین سعید جلیلی مذاکره‌کننده اتمی ایران و رئیس دیپلماسی اروپا کاترین اشتون ایجاد شود.

پس از توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ میان ایران و قدرت‌های غربی (برنامه جامع اقدام مشترک)، قطر تلاش کرد تعاملات دیپلماتیک خود با تهران را افزایش دهد. با این حال، سیاست خارجی تهاجمی عربستان سعودی و فشارهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) قطر را مجبور کرد تا از شدت این تعاملات بکاهد. با این وجود، قطر روابط خود را به‌طور کامل قطع نکرد و همچنان به مذاکرات پشت‌پرده و همکاری‌های سطح متوسط ادامه داد. این راهبرد دومسیره و مبتنی بر مدیریت ریسک، به قطر کمک کرد تا از پیامدهای جدی پرهیز کند و در عین حال ارتباط خود با ایران را حفظ نماید. در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از بحران شورای همکاری خلیج فارس در سال ۲۰۱۷، قطر برای دسترسی به حریم هوایی و مسیرهای تجاری بیش از پیش به ایران تکیه کرد. این امر منجر به رابطه‌ای نزدیک‌تر از حد معمول و با سرعت تحول بالا شد. ایران در دوران محاصره قطر توسط همسایگانش در کنار این کشور ایستاد و قطر نیز در ابراز قدردانی خود تردیدی به خرج نداد. دو کشور اعتماد متقابل را تقویت کرده و با وجود تنش‌های منطقه‌ای، پروژه‌های مشترک خود را ادامه دادند.

## همکاری‌های دوجانبه
قطر روابط خوبی با ایران دارد زیرا هر دو کشور عضو اوپک هستند. روسیه، ایران و قطر ۵۰ درصد ذخایر نفت جهان را کنترل می‌کنند.

در دسامبر ۲۰۱۰، یکی از افسران سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با فرمانده ارتش قطر دیدار داشت. آن‌ها اظهار کردند که «سپاه پاسداران و نیروی دریایی قطر می‌توانند در زمینه اطلاعات، امنیت و آموزش همکاری نزدیکی داشته باشند.» حمد بن علی العطیه با نیروهای دریایی ایران ملاقات داشته و گفت که قطر آماده است که تمرینات مشترک نظامی با ایران انجام دهد.

در بحران دیپلماتیک قطر با عربستان سعودی در سال ۲۰۱۷، ایران از قطر پشتیبانی کرده و از کشورهای عربی خواست که مشکلات خود را از طریق گفت و گو حل کنند. پس از این که عربستان سعودی قطر را از نظر اقتصادی تحریم کرد ایران برای قطر ۶۰۰ تن مواد غذایی تازه ارسال کرد.

قطر هم از اسفند ۹۸ به بعد در جهت حمایت از ایران در زمینهٔ مبارزه با ویروس کرونا محموله‌های به وزن پنج و نیم، شش و پانزده تن به ایران ارسال کرد.چهارمین محمولهٔ کمک‌های قطر نیز در ۱۱ اردیبهشت به ایران ارسال شد.

## رویدادهای میان ایران و قطر
تا جایی که به حفظ روابط خوب و پایدار با ایران برمی‌گردد قطر دارای مشکلاتی است. اتخاذ سیاست‌های شورای همکاری خلیج فارس در مورد رابطه با ایران را نیز باید به مشکلات قطر اضافه کرد. هر دو کشور تلاش می‌کنند گام‌های آرامی را به سوی حفظ منافع خود بردارند. اما تلاش برای حفظ رابطه خوب با ایران و همچنین شورای همکاری خلیج برای قطر دردسر ساز شده است.
* در ۲ ژوئیه ۲۰۱۱، شورای همکاری خلیج به صورت متحد توافق کردند که یک نیروی نظامی مشترک تشکیل دهند و حجم نیروها را دو برابر کنند. «دکتر سامی الفرج اظهار داشت که این تصمیم به منظور رویارویی با تهدید فزاینده ایران و عناصر تروریست و سرنگون کننده این کشور در کشورهای خلیج فارس اتخاذ شده است.»
* پس از حمله به سفارت عربستان سعودی در ایران در ۲۰۱۶ قطر این اقدام را محکوم کرد و سفیرش در تهران را فراخواند و همچنین وزیر امور خارجهٔ قطر طی نامه‌ای به سفارت ایران در دوحه اعتراض کشورش را اعلام کرد. در ژانویه ۲۰۱۶، قطر آخرین کشوری بود که از عربستان حمایت کرد و سفیر خود از تهران را به خاطر حمله به سفارت و کنسولگری عربستان در ایران، فراخواند.
* در قطعنامه ۱۶۹۶ شورای امنیت، فعالیت‌های هسته‌ای ایران محدود شد. این قطعنامه ۱۴ رای موافق داشت و قطر تنها کشوری بود که به این قطعنامه رای مخالف داد و این اتفاق از دلایل بهبود روابط ایران و قطر شد.

## مقایسه دو کشور

## روابط فرهنگی
روابط فرهنگی ایران و قطر بر پایه‌ی تاریخ مشترک دریایی، سنت‌های اسلامی و تعاملات خلیج فارس شکل گرفته‌اند. در گذشته، دانشمندان و بازرگانان ایرانی از بندرهای قطری عبور می‌کردند و با خود الهیات شیعه و هنرهای ایرانی را به قطر می‌آوردند؛ عناصری که در شکل‌گیری چشم‌انداز فرهنگی قطر نقش داشتند. با گذشت زمان، دو کشور در برگزاری نمایشگاه‌ها و کنفرانس‌های مشترک همکاری کردند و از میراث دیرینه و شبکه‌های علمی در حال رشد بهره بردند.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، دیپلماسی فرهنگی کند شد اما قطع نشد. قطر از طریق کانال‌های غیررسمی ارتباط را حفظ کرد؛ شاعران و هنرمندان ایرانی را به جشنواره‌ها دعوت می‌کرد و به تبادل‌های علمی پشت‌پرده کمک می‌نمود. این تلاش‌های پنهان به حفظ روابط کم‌تنش و محترمانه کمک کردند. کمیته‌های فرهنگی مشترک بعدها تفاهم‌نامه‌هایی برای تقویت همکاری در حوزه‌های آموزش و رسانه تنظیم کردند. 

آموزش دینی و پخش چندزبانه نیز به نزدیکی دو طرف کمک کرده‌اند. دانشمندان ایرانی در گفت‌وگوهای بین‌الادیانی به رهبری قطر شرکت کردند و دانشجویان قطری در ایران به تحصیل پرداختند. این راهبردهای قدرت نرم به کاهش تنش‌های سیاسی کمک کردند.

در سال‌های اخیر، مراکز فرهنگی قطر درهای تازه‌ای به روی هنرمندان و مورخان ایرانی گشوده‌اند. نمایشگاه‌ها و پروژه‌های مشترک باستان‌شناسی در دوحه و شیراز برگزار شده‌اند و پل‌های فرهنگی را علی‌رغم موانع سیاسی حفظ کرده‌اند.

## جستارهای وابسته
* ایرانیان قطر
* بحران روابط سیاسی ۲۰۱۷ قطر

## منابع

## پیوند به بیرون
* 


رده:روابط استعمارگر و مستعمره پیشین
رده:روابط دوجانبه ایران
رده:روابط دوجانبه قطر