جی. رابرت اوپنهایمر

**جولیوس رابرت اوپنهایمر** (؛ ۲۲ آوریل ۱۹۰۴ – ۱۸ فوریهٔ ۱۹۶۷) فیزیک‌دان نظری آمریکایی بود. او هنگام جنگ جهانی دوم رئیس آزمایشگاه لُس‌آلاموس بود و به‌سبب نقشش در پروژهٔ منهتن که در جنگ جهانی دوم به ساخت نخستین جنگ‌افزارهای هسته‌ای انجامید اغلب «پدر بمب اتمی» لقب گرفته‌است.

اوپنهایمر در دانشگاه هاروارد تحصیل کرد و در ۱۹۲۵، مدرک کارشناسی شیمی گرفت. سپس در دانشگاه کمبریج و پس‌ازآن در دانشگاه گوتینگن در رشته فیزیک تحصیل کرد و در ۱۹۲۷ از آن‌جا دکترا گرفت. او در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی و مؤسسه فناوری کالیفرنیا سمت‌های دانشگاهی داشت و نقش به‌سزایی در فیزیک نظری از جمله در مکانیک کوانتومی و فیزیک هسته‌ای ایفا نمود. در جنگ جهانی دوم، او برای کار در پروژهٔ منهتن استخدام شد و  در ۱۹۴۳، مدیر آزمایشگاه لُس‌آلاموس در نیومکزیکو شد و در زمینه توسعه جنگ‌افزار هسته‌ای کار کرد. او از جمله نخستین شاهدان آزمایش ترینیتی بود که در آن نخستین بمب اتمی در ۱۶ ژوئیه ۱۹۴۵ با موفقیت منفجر شد. او سپس گفت که هنگام این انفجار به‌یاد قطعه‌ای از *[[بهگود گیتا]]* افتاده که گفته: «خودِ مرگ شده‌ام، ویران‌گر دنیاها.» در اوت ۱۹۴۵ از بمب اتمی برای بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی استفاده شد.

اوپنهایمر پس از پایان جنگ، رئیس کمیتهٔ مشاوره عمومی کمیسیون تازه‌تأسیس انرژی اتمی ایالات متحده آمریکا شد. او به‌منظور کنترل بین‌المللی انرژی هسته‌ای و در راستای جلوگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌ای و مسابقه تسلیحات هسته‌ای با اتحاد جماهیر شوروی تلاش بسیاری کرد. در خلال بحث دولتی در سال‌های ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۰ او با توسعهٔ بمب هیدروژنی مخالفت کرد و دربارهٔ مسائل دفاعی موضع گرفت که خشم برخی جناح‌ها در دولت و ارتش ایالات متحده را برانگیخت. در دوره مک‌کارتیسم، موضع‌گیری‌های او در کنار ارتباطات گذشته‌اش با افراد و سازمان‌های وابسته به حزب کمونیست به لغو مجوز ورودش به جلسه‌ای بسیار بحث‌برانگیز در ۱۹۵۴ انجامید. او که از نفوذ مستقیم سیاسی برکنار ماند، به سخنرانی، نوشتن و فعالیت در فیزیک ادامه داد. ۹ سال بعد، رئیس‌جمهور جان اف. کندی، جایزهٔ انریکو فرمی را به او به‌منزلهٔ اعاده حیثیت اعطا کرد. در سال ۲۰۲۲ پنجاه و پنج سال پس از مرگش دولت ایالات متحده تصمیم سال ۱۹۵۴ را باطل و وفاداری اوپنهایمر را تصدیق کرد.

دستاوردهای اوپنهایمر در فیزیک، شامل تقریب بورن–اوپنهایمر برای توابع موج مولکولی، کار روی نظریه الکترون‌ها و پوزیترون‌ها، فرایند اوپنهایمر-فیلیپس در همجوشی هسته‌ای و نخستین پیش‌بینی تونل‌زنی کوانتومی است. همچنین او و دانش‌جویانش، سهم برجسته‌ای در نظریهٔ مدرن ستاره‌های نوترونی و سیاه‌چاله‌ها، و مکانیک کوانتومی، نظریهٔ میدان‌های کوانتومی و برهم‌کنش‌های پرتوهای کیهانی داشتند. به‌عنوان معلم و مروج علم، او را پایه‌گذار مکتب فیزیک نظری آمریکایی می‌دانند که در دههٔ ۱۹۳۰ به شهرت جهانی رسید. او پس‌از جنگ جهانی دوم، مدیر مؤسسهٔ مطالعات پیشرفته در پرینستون شد.

## زندگی
رابرت اوپنهایمر ۱۹۰۴ در خانواده‌ای آلمانی مهاجر در نیویورک-آمریکا زاده‌شد. پدرش،یک یهودی متولد آلمان و واردکننده ثروتمند لباس بود که ۱۸۸۸ از آلمان به آمریکا مهاجرت کرده‌بود. برادر کوچکش، فرانک اوپنهایمر نیز فیزیک‌دان بود.

اوپنهایمر به ادبیات انگلیسی، ادبیات فرانسه و کانی‌شناسی علاقه داشت. در دانشگاه هاروارد شیمی خواند و آنجا با گذراندن درسی درباره ترمودینامیک که پرسی بریجمن آن‌ را درس می‌داد به فیزیک تجربی علاقه‌مند شد. او از هاروارد با درجه ممتاز فارغ‌التحصیل شد. سپس برای ادامه تحصیل به کمبریج رفت و آنجا با ارنست رادرفورد آشنا شد. در دانشگاه گوتینگن، زیرنظر ماکس بورن کار کرد و با ورنر هایزنبرگ، ولفگانگ پاولی، پاول دیراک، انریکو فرمی و ادوارد تلر دوست شد. اوپنهایمر در سال ۱۹۲۷ در گوتینگن زیرنظر ماکس بورن دکترا گرفت.

او تقریب بورن-اوپنهایمر را پیش نهاد که امروزه در فیزیک کوانتومی استفاده می‌شود. همچنین، در پیشنهاد معادله تولمن-اوپنهایمر-ولکوف نیز نقش به‌سزایی داشت. پس از بازگشت از اروپا دانشیاری در دانشگاه برکلی و مؤسسه فناوری کالیفرنیا به او پیشنهاد شد و او از ۱۹۲۹ تا ۱۹۴۳ در این دو دانشگاه به تدریس و تحقیق پرداخت. او در جریان مک‌کارتیسم به اتهام ارتباط با شوروی؛ از ارکان سیاستگذاری اتمی ایالات متحده حذف شد گرچه بعدها توسط جان اف. کندی اعاده حیثیت گردید.

## دوران آغازین زندگی
### تدریس

اوپنهایمر در سپتامبر ۱۹۲۷ بورسیه‌ای از United States National Research Council برای California Institute of Technology (Caltech) دریافت کرد. بریجمن نیز او را در هاروارد می‌خواست، بنابراین سازشی صورت گرفت و او بورسیه‌اش را برای سال تحصیلی ۱۹۲۷–۲۸ میان هاروارد در ۱۹۲۷ و کلتک در ۱۹۲۸ تقسیم کرد. او در کلتک با Linus Pauling دوستی نزدیکی برقرار کرد؛ آن‌ها برنامه داشتند به‌طور مشترک به ماهیتِ پیوند شیمیایی بپردازند—حوزه‌ای که پائولینگ در آن پیشگام بود—به این صورت که اوپنهایمر ریاضیات لازم را فراهم کند و پائولینگ نتایج را تفسیر کند. این همکاری و دوستی‌شان پس از آن پایان یافت که اوپنهایمر از همسر پائولینگ، Ava Helen Pauling، دعوت کرد تا در دیداری محرمانه در مکزیک به او بپیوندد. اوپنهایمر بعدها از پائولینگ دعوت کرد ریاست «بخش شیمی» در پروژهٔ منهتن را بر عهده بگیرد، اما پائولینگ نپذیرفت و گفت صلح‌طلب است.

در پاییز ۱۹۲۸، اوپنهایمر از مؤسسهٔ Paul Ehrenfest در دانشگاه لیدنِ هلند دیدن کرد؛ جایی که با ارائهٔ درس‌گفتارهایی به زبان هلندی—با وجود تجربهٔ اندک از این زبان—موجب شگفتی شد. در آنجا لقب *Opje* به او داده شد، که بعدها دانشجویانش آن را به صورت انگلیسی «Oppie» درآوردند. او از لیدن به مؤسسهٔ فدرال فناوری سوئیس در زوریخ رفت تا با ولفگانگ پائولی روی مکانیک کوانتومی و طیفِ پیوسته کار کند. اوپنهایمر برای پائولی احترام و علاقه قائل بود و احتمالاً هم سبک شخصی او و هم رویکرد انتقادی‌اش به مسائل را الگو قرار می‌داد.

اوپنهایمر پس از بازگشت به ایالات متحده، دانشیاریِ دانشگاه کالیفرنیا، برکلی را پذیرفت؛ جایی که Raymond Thayer Birge آن‌قدر مشتاقِ حضور او بود که آمادگی خود را برای «شریک شدنِ» او با کلتک نیز اعلام کرد.

پیش از آغازِ استادی‌اش در برکلی، در اوپنهایمر نوع خفیفی از سل تشخیص داده شد و او چند هفته‌ای را همراه برادرش فرانک در یک مزرعه در نیومکزیکو گذراند—مزرعه‌ای که آن را اجاره کرد و سرانجام خرید. وقتی شنید آن مزرعه برای اجاره در دسترس است، با هیجان گفت: «Hot dog!»، و بعدها نام آن را *Perro Caliente* («هات‌داگ» به اسپانیایی) گذاشت. او بعدها عادت داشت بگوید «physics and desert country» «two great loves» او هستند. او از سل بهبود یافت و به برکلی بازگشت؛ جایی که به‌عنوان راهنما و همکارِ نسلی از فیزیک‌دانان—که شیفتهٔ چیره‌دستیِ فکری و علایق گسترده‌اش بودند—به کامیابی رسید. دانشجویان و همکارانش او را مسحورکننده می‌دیدند: در تعامل خصوصی حالتی هیپنوتیزم‌وار داشت، اما در موقعیت‌های عمومی‌تر اغلب سرد و بی‌اعتنا به نظر می‌رسید. پیرامونیانش به دو دسته تقسیم می‌شدند: گروهی او را نابغه‌ای دور از دسترس، تأثیرگذار و زیبایی‌گرا می‌دانستند؛ گروه دیگر او را فردی متظاهر و ناامن قلمداد می‌کردند. دانشجویانش تقریباً همیشه در دستهٔ نخست قرار می‌گرفتند و حتی طرز راه رفتن، شیوهٔ سخن گفتن و دیگر آداب او را تقلید می‌کردند؛ همچنین گرایش او به خواندنِ متن‌ها به‌طور کامل در زبان‌های اصلی‌شان را نیز می‌پذیرفتند. Hans Bethe دربارهٔ او گفت:

اوپنهایمر از نزدیک با فیزیک‌دان تجربیِ برندهٔ جایزهٔ نوبل، Ernest Lawrence، و پیشگامانِ سیکلوترون همکاری می‌کرد و به آنان کمک می‌کرد داده‌هایی را که دستگاه‌هایشان در «آزمایشگاه تابشِ برکلی» تولید می‌کردند بهتر بفهمند؛ آزمایشگاهی که سرانجام به آزمایشگاه ملی لارنس برکلیِ امروزی تبدیل شد. در ۱۹۳۶، برکلی او را با حقوق سالانهٔ $3,300 () به مرتبهٔ «استادِ تمام» ارتقا داد. در مقابل، از او خواسته شد تدریسش را در کلتک کاهش دهد؛ بنابراین سازشی صورت گرفت و برکلی هر سال به مدت شش هفته او را آزاد می‌گذاشت—به اندازه‌ای که بتواند یک ترم در کلتک تدریس کند.

اوپنهایمر بارها کوشید برای Robert Serber در برکلی موقعیتی فراهم کند، اما بِرج مانع شد؛ زیرا احساس می‌کرد «یک یهودی در دپارتمان کافی است».

## پروژه منهتن
بندانگشتی|گودال ایجاد شده توسط انفجار بمب ترینیتی ۲۸ ساعت بعد از آزمایش
لزلی گراوز که از سوی ارتش آمریکا مدیر پروژه منهتن شده‌بود از دانشگاه‌های آمریکا بازدید کرد؛ از جمله با پژوهش‌های ارنست لارنس در برکلی که سیکلوترون را ابداع کرده‌بود آشنا شد. گراوز همچنین در برکلی با اوپنهایمر مصاحبه کرد و چون او را قابل و تیزفهم یافت مدیر علمی پروژه منهتن کرد. ارتش آمریکا و اف‌بی‌آی از سابقه چپ‌گرایانه اوپنهایمر آگاه بودند. اما با پافشاری گروز، از آن‌ها چشم پوشیدند. اوپنهایمر بین سال‌های ۱۹۴۳ تا ۱۹۴۵ پروژه منهتن را رهبری می‌کرد که هدف آن تولید بمب اتمی در لُس‌آلاموس در نیومکزیکوی آمریکا بود. 

## مؤسسه مطالعات پیشرفته
پس از پایان جنگ جهانی دوم، اوپنهایمر به کَلتک بازگشت اما در سال ۱۹۴۷ به پیشنهاد لویس استراوس، مدیر مؤسسه مطالعات پیشرفته شد و تا ۱۹۶۶ در آن‌جا ماند.

## لغو مجوز امنیتی
در سال ۱۹۵۴ در اوج دوران مک‌کارتیسم، لویس استراوس، رئیس هیت مدیره کمسیون انرژی اتمی آمریکا (AEC) که شواهدی بر جاسوسی شوروی از برنامه اتمی آمریکا داشت و به‌سبب پیشینه چپ‌گرایانه اوپنهایمر و مخالفت‌هایش با توسعه اتمی آمریکا به‌ویژه توسعه بمب هیدروژنی، به او مشکوک بود یک دوره بازجویی یک‌ماهه از اوپنهایمر ترتیب داد و سرانجام، مجوز امنیتی او را لغو کرد.

از جمله اتهامات اوپنهایمر، کوتاهی او در لو دادن یکی از دوستان کمونیستش، Haakon Chevalier بود که به او پیشنهاد انتقال اطلاعات به شوروی داده‌ بود. لغو مجوز امنیتی اوپنهایمر، به‌معنای پایان همکاری او با دولت آمریکا در پروژه‌های سری بود. البته اوپنهایمر همچنان مدیر مؤسسه مطالعات پیشرفته ماند و به کارش ادامه داد.

## پایان کار
با به قدرت رسیدن دموکرات‌ها (جان اف کندی) و پایان دوران مک‌کارتیسم، جایزه انریکو فرمی که بالاترین عنوان از سوی وزارت انرژی ایالات متحده آمریکا بود در سال ۱۹۶۳ به اوپنهایمر داده‌ شد.

اوپنهایمر در ۱۸ فوریه ۱۹۶۷ در ۶۲ سالگی در خانه‌اش در پرینستون بر اثر سرطان حنجره درگذشت.

## فیلم و کتاب دربارهٔ زندگی اوپنهایمر
* سریال تلویزیونی *[[اوپنهایمر (مجموعه تلویزیونی)|اوپنهایمر]]* ساخت ۱۹۸۰ از شبکهٔ بی‌بی‌سی، برنده سه بفتا شد.
* فیلم مستند *فردای ترینیتی* (The Day After Trinity) نامزد اسکار و برنده پیبادی شد.
* *[[پرومته آمریکایی|پرومته آمریکایی، پیروزی و تراژدی جی. رابرت اوپنهایمر]]* نوشته کای بیرد و مارتین شروین، ۲۰۰۵، که ۲۰۰۶ برنده پولیتزر در زمینه زندگی‌نامه شده است.
* نویسنده آلمانی، هاینار کیپهارت، بر اساس بازجویی‌ها از اوپنهایمر، نمایش‌نامه *قضیه رابرت اوپنهایمر* (In der Sache J. Robert Oppenheimer) را در سال ۱۹۶۴ منتشر کرد.
* فیلم *[[اوپنهایمر (فیلم)|اوپنهایمر]]* ساختهٔ کریستوفر نولان و با بازی کیلین مورفی در نقش اوپنهایمر، در سال ۲۰۲۳ اکران شد.

## منابع

## پیوند به بیرون

* جی. رابرت اوپنهایمر در *[[دانشنامه بریتانیکا|بریتانیکا]]*
* 


رده:آمریکایی‌های آلمانی-یهودی‌تبار
رده:استادان مؤسسه فناوری کالیفرنیا
رده:استادان مؤسسه مطالعات پیشرفته
رده:اعضای خارجی انجمن سلطنتی
رده:اعضای مجمع فیلسوفان آمریکا
رده:اعضای هیئت علمی دانشگاه برکلی
رده:افراد پروژه منهتن
رده:افراد جنگ جهانی دوم اهل ایالات متحده آمریکا
رده:افسران لژیون دونور
رده:دانشگاهیان دانشگاه کمبریج
رده:دانشمندان آمریکایی فیزیک هسته‌ای
رده:دانشمندان اهل نیویورک
رده:دانشمندان و مهندسان جنگ‌افزارهای هسته‌ای
رده:دانشمندان یهودی اهل ایالات متحده آمریکا
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه گوتینگن
رده:دانش‌آموختگان کالج هاروارد
رده:دانش‌آموختگان کرایست کالج، کمبریج
رده:درگذشتگان ۱۹۶۷ (میلادی)
رده:درگذشتگان به علت سرطان در نیوجرسی
رده:زادگان ۱۹۰۴ (میلادی)
رده:ضدفاشیست‌های اهل ایالات متحده آمریکا
رده:ضدفاشیست‌های یهودی‌تبار
رده:فیزیک‌دانان سده ۲۰ (میلادی) اهل ایالات متحده آمریکا
رده:فیزیک‌دانان کوانتوم
رده:فیزیک‌دانان یهودی
رده:قربانیان مک‌کارتیسم
رده:ندانم‌گرایان اهل ایالات متحده آمریکا
رده:ندانم‌گرایان یهودی
رده:یهودیان آمریکایی سده ۲۰ (میلادی)
رده:تدفین‌ها در دریا