عیار تنها

***عیّار تنها*** فیلم‌نامه‌ای فیلم‌نشده از بهرام بیضایی است از سالِ ۱۳۴۹.

## داستان
پیرمردی، که سپس‌تر می‌دانیم عیّارنامه می‌نویسد، در ویرانه‌ای، در کارِ چال کردنِ گنجش، عیّاری تنها را زخمی می‌یابد؛ و چون از بیمِ مرگ به دستِ وی رهایی می‌یابد، به خانه‌اش می‌برد و زخمش را می‌بندد. عیّار از جنگِ مغول جان به در برده و هراسان است. او به دخترِ پیرمرد طمع کرده و تجاوز می‌کند و گنجِ پیرمرد را، که جهازِ دختر است، می‌رباید و با اسبِ دختر می‌رود. ولی دختر هم، که نمی‌تواند در خانه بماند، از پیِ او روانه می‌شود. اندکی بعد سپاهِ مغول می‌رسد و خانمانِ پیرمرد را می‌سوزد و کسی را – چه پیرمرد و چه نامزدِ دختر و کس و کارش – زنده نمی‌گذارد. عیّار و دختر می‌روند و ماجراها از سر می‌گذرانند تا در ویرانه‌ای که به تاراجِ مغول رفته کودکِ خُردی زنده می‌یابند و با خود می‌برند. در راه کاروانِ سلطان را می‌بینند که به سویی می‌رود و سلطان را از مهلکه دور می‌کند. عیّار و دختر از هر آبادی و شهر که می‌گذرند آگاهی می‌پراکنند که سپاهِ مغول در راه است و شهرها یکی پس از دیگری سقوط کرده و چاره‌ای باید ساخت. عیّار در خلوت از صالح مروی می‌گوید که اگر زنده بود، کارها از دست نمی‌شد؛ ولی در می‌خانهٔ شهری صالح را می‌بیند که زنده است، ولی مست و نومید دل از همه چیز بریده و مگر شکست را مهیّا نیست. عیّار و دختر می‌روند، و از شهرها می‌گذرند که از پیِ ایشان به دستِ مغول می‌افتد و مردمان می‌بینند که تا از ایشان می‌گذرند به تیغِ مغول جان می‌سپارند و رویدادها بر ایشان می‌رود تا به کنارهٔ رودی می‌رسند که پلی چوبی دارد و کوچندگانی مانندِ ایشان از آن در گذرند که از مغول می‌گریزند. دختر و عیّار و کودک که تازه پاگرفته دمی شاد می‌شوند و می‌آسایند، از این امید می‌گویند که چون از پل بگذرند مغول در پی به دیگر سو نخواهد آمد و امن و آرامی خواهند یافت، خانه‌ای خواهند ساخت و کشت و کاری خواهند کرد و کودکشان را بزرگ خواهند کرد. ولی دلخوشی نمی‌پاید و صدای سمِ اسبانِ مغول می‌آید. عیّار دختر و کودک را بر اسب می‌نشاند و اسب را می‌رماند تا از پل گذشته و به تاخت دورشان کند. خود می‌ماند، در علفزار و پل آتش می‌افکند و مغول‌ها را می‌تاراند و بسیاری از ایشان را می‌کُشد و خسته و زخمی بر کنارهٔ رود می‌افتد و می‌بیند که پلِ سوخته را آب می‌برد. اندکی بعد سیاهیِ سپاهِ بزرگِ مغولان بر بالای درّه پدیدار می‌شود. عیّارِ تنها به پا می‌ایستد و شمشیر می‌گیرد و انبوهی بی‌شمار از سوارانِ مغول به او یورش می‌برند.

## متن
این فیلم‌نامه به سالِ ۱۳۴۹ نوشته شد و نخستین بار در شمارهٔ دوّمِ *کتاب چراغ* به سالِ ۱۳۶۰ منتشر شد. کتابِ *عیّار تنها* سپس‌تر در بهارِ ۱۳۷۳ در انتشاراتِ روشنگران با عکسِ نقّاشیِ سوار و پرندگان بر روی جلد – کارِ ضیاء کیوان و مهدی قبادی از روی یک بشقابِ سفالی کارِ نیشابور از قرنِ چهار یا پنجِ هجریِ خورشیدی (در موزهٔ هنرِ اسلامیِ دالم) – به چاپ رسید.

## فیلمِ ناساخته

ساختنِ فیلم *عیّار تنها* در زمانِ نگارش و نیز در دههٔ ۱۳۵۰ میسّر نشد. به جایش سالِ ۱۳۴۹ بیضایی دعوتِ فیروز شیروانلو را پذیرفت و به اکراه *[[عمو سیبیلو]]* را ساخت. پس از آن نیز بیضایی همچنان در فکر ساختن این فیلم بود. ولی از آنجا که در آن هنگام «*عیّار تنها* عملی نبود»، فیلم‌نامهٔ ارتجالی دیگری فیلم شد که همان *[[رگبار (فیلم ۱۳۵۱)|رگبار]]* باشد. منوچهر فرید یاد کرده است که بیضایی او را از هنگامِ فیلم‌برداریِ *[[غریبه و مه]]* برای نقشِ اوّلِ *عیّار تنها* برگزیده بود و او نیز با ورزش و رژیمِ غذایی بدنش را آمادهٔ نقش ساخته بود. ولی روزی که برای بستنِ قرارداد رفته، بیضایی را خشمگین دیده، زیرا «از جایی از بالا» تلفن کرده و خواسته بودند که نقشِ اوّل را بهروز وثوقی بازی کند. و سرانجام، به این خاطر که بیضایی باور نداشت که بازیگرِ تحمیلی به نقش سازگار باشد، «قراردادش را پاره کرد ریخت دور و این فیلم انجام نشد.»

### فیلمِ ساخته
در دههٔ ۱۳۹۰ علاء محسنی فیلمِ مستندی دربارهٔ مهاجرتِ بیضایی ساخت که نامش را از این فیلم‌نامه گرفته است.

## در چشمِ دیگران
شهرام جعفری‌نژاد توضیح داده است که دو روی حماسی و افسانه‌ایِ زن در شخصیتِ ساتی (دختر) رفته‌رفته به هم می‌گراید؛ و بدین ترتیب تارا (از فیلمِ *[[چریکه‌ی تارا]]*) و نایی (از فیلمِ *[[باشو، غریبه‌ی کوچک]]*) سال‌ها پیش از آفرینش «نشان از یک الهه دارند.» مصطفی زمانی‌نیا فیلم‌نامهٔ *عیّار تنها* را از «مطلق‌گرایی‌ای که دامن‌گیر اکثر مورّخین شده» برکنار دانسته است. وی همچنین یادآوری کرده که صحنهٔ پایانیِ فیلم‌نامه به صحنهٔ پایانیِ فیلمِ *[[شورش سامورایی|عصیان]]* (۱۹۶۷) ماساکی کوبایاشی می‌ماند.

## به زبان‌های دیگر
ایوونا نویسکا ترجمه‌ای لهستانی از این فیلم‌نامه را در سالِ ۲۰۰۶ میلادی منتشر کرد.

## جستارهای وابسته
* *[[خشت و آینه]]*
* *[[بوچ کسیدی و ساندنس کید]]*
* *[[پورگی]]*
* *[[چای تلخ]]*
* *[[بهشون شلّیک کن]]*

## پانویس

## منابع
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* 

رده:آثار درباره حمله مغول به ایران
رده:فیلم‌نامه‌های بهرام بیضایی
رده:فیلم‌نامه‌های فیلم‌نشده
رده:کتاب‌های ۱۳۷۳
رده:کتاب‌های انتشارات روشنگران و مطالعات زنان
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۲۰ (میلادی)
رده:کتاب‌های فارسی سده ۱۵ (قمری)