ولسوالی کهسان

**ولسوالی کُهسان** یکی از ولسوالی‌های ولایت هرات در شمال باختری افغانستان است.
کهسان (در متون تاریخی: کوسویه) یکی از ولسوالی‌های (شهرستان‌های) ولایت هرات در غرب افغانستان است که به دلیل موقعیت راهبردی مرزی و پیشینه کهن تاریخی شناخته می‌شود. این منطقه که در ۱۱۶ کیلومتری غرب شهر هرات و در همسایگی مرز ایران واقع شده، میزبان گذرگاه مرزی اسلام‌قلعه (کافرقلعه سابق) است که مهم‌ترین شاهراه تجاری میان ایران و افغانستان محسوب می‌شود.

این ولسوالی در شرق مرزهای ایران قرار دارد. جمعیت کهسان حدود ۱۵۰ هزار نفر برآورد می‌شود که عمدتاً مسلمان (اهل سنت) بوده و به زبان‌های فارسی دری و پشتو صحبت می‌کنند. این منطقه دارای بافتی فرهنگی با مدارس و مکاتب متعدد است.

بر پایهٔ برآورد سال ۲۰۰۶، جمعیت ولسوالی ۵۷٬۷۸۲ نفر بوده است. ترکیب قومی شامل پشتون‌ها، تاجیک‌ها، بلوچ‌ها، ترکمن‌ها و همچنین گروه‌هایی از ایماق‌هاست. فارسی دری با لهجهٔ هراتی زبان رایج میان بیشتر باشندگان است.
در منابع محلی از حضور طایفه‌ها و اقوام گوناگونی همچون اچکزی، علیزی، غوری، نورزی، بارکزی، تیموری، هفت‌بلا، جمشیدی، طاهری تاجیک، زوری، زهیکنی، فراهی و بلوچ یاد شده است.

ترکیب جمعیتی اعلام شده ۵۹٫۴٪ پشتون، ۳۵٫۳٪ تاجیک، ۵٫۱٪ بلوچ، ۰٫۲٪ ترکمن می‌باشد. همچنین تعداد قابل توجهی ایماق‌ها هم در این شهر ساکن هستند. در این منطقه جنگ‌های میان قومی زیادی رخ می‌دهد اکثریت اقوام که سکونت دارند اچکزیی علیزی، غوری، نورزی بارکزی، تیموری، هفت بلا، جمشیدی، طاهری تاجیک، زوری، زهیکنی، فراهی، بلوچ، وغیره هستند،

مرکز این ولسوالی شهر کهسان است. ولسوالی ۱۱۶ کیلومتر از شهر هرات فاصله دارد و عموماً بیابانی می‌باشد. اسلام‌قلعه یکی از گذرگاه‌های اصلی مرزی بین ایران و افغانستان در این ولسوالی قرار گرفته است. رودخانهٔ هری رود از میان این ولسوالی می‌گذرد و فاصلهٔ زیادی با مرکز این ولسوالی ندارد. خشکسالی یکی از مشکلات عدیدهٔ این ولسوالی می‌باشد که کشاورزی که منبع اصلی درآمد این ولسوالی می‌باشد را با خطر مواجه کرده است. تقریباً ۶۰٪ زمین‌های کشاورزی سابق دیگر قابل استفاده نمی‌باشند.

## پیشینه
نام کهسان در متون تاریخی به صورت‌های کوسویه، کوسون و کوسان نیز ضبط شده است. این واژه از نظر لغوی معنای «کوه‌مانند» را تداعی می‌کند. قدمت این منطقه به حدود ۴۴۰۰ سال پیش می‌رسد و جغرافی‌نویسانی چون حمدالله مستوفی در کتاب نزهةالقلوب از آن یاد کرده‌اند. کهسان در طول تاریخ شاهد فراز و نشیب‌های فراوانی بوده است، از جمله حملات ویرانگر مغول‌ها (لشکرکشی‌های تولی‌خان و دوا بن براق) که منجر به تخریب قلعه‌های باستانی و کشتار ساکنان آن شد. برخی روایات اساطیری و تاریخی، این منطقه را زادگاه و مدفن جاماسب (حکیم و داماد زرتشت) و همچنین زادگاه شاه نعمت‌الله ولی، عارف مشهور قرن هشتم و نهم هجری می‌دانند.

## جغرافیا
کهسان سرزمینی عمدتاً بیابانی با ارتفاع ۷۴۰ متر از سطح دریا است که مساحتی معادل ۴۸۸۲ کیلومتر مربع دارد. رودخانه هریرود با عبور از جنوب و غرب این ولسوالی، به آن طراوت می‌بخشد. اقتصاد کهسان بر پایه کشاورزی، دامداری و به ویژه تجارت مرزی استوار است. وجود گمرک اسلام‌قلعه باعث رونق بازارچه‌های محلی و تبادل کالاهای نفتی و مصرفی شده است. همچنین تحقیقات زمین‌شناسی وجود ذخایر نفت و گاز و ماده معدنی «ایورالیت» را در منطقه «جینو» تأیید کرده است.

ولسوالی کُهسان در شمال‌باختری ولایت هرات و در امتداد مرز افغانستان با ایران قرار دارد. این ولسوالی از شمال با ولسوالی گلران، از جنوب و خاور با ولسوالی‌های غوریان و زنده‌جان، و از باختر با خاک ایران هم‌مرز است. مرکز آن، شهر کهسان، در ارتفاع حدود ۷۳۷ متر از سطح دریا قرار گرفته و بر پایهٔ داده‌های سازمان‌های محلی، جمعیتی در حدود ۱۲٬۴۶۳ نفر دارد.
بخش‌های گسترده‌ای از خاک ولسوالی بیابانی است و تنها در حاشیهٔ هری‌رود امکان کشاورزی آبی وجود دارد. رودخانهٔ هری‌رود در بخش جنوبی ولسوالی جریان دارد و منبع اصلی تأمین آب برای کشتزارها به‌شمار می‌آید.

## اقتصاد
اقتصاد کُهسان عمدتاً بر کشاورزی و دامداری استوار است، اما خشکسالی‌های پیاپی سبب شده نزدیک به ۶۰ درصد زمین‌های قابل کشت پیشین از چرخهٔ بهره‌برداری خارج شود. کهسان همچنین به‌دلیل قرارگرفتن گذرگاه مرزی اسلام‌قلعه، یکی از مهم‌ترین نقاط ورود کالا به افغانستان، نقش مهمی در ترانزیت و بازرگانی افغانستان و ایران دارد.

گذرگاه اسلام‌قلعه، که در خاک این ولسوالی جای گرفته، از مهم‌ترین مبادی رسمی بازرگانی افغانستان با ایران است و سهم قابل توجهی در درآمدهای گمرکی و واردات کالا دارد.
این گذرگاه همچنین یکی از مسیرهای اصلی انتقال سوخت و کالاهای اساسی به ولایت هرات و مناطق غربی افغانستان به‌شمار می‌رود.

## فرهنگ و اماکن تاریخی
در برخی منابع محلی به وجود مزارات و مکان‌های منسوب به چهره‌های تاریخی در این ولسوالی اشاره شده است، از جمله مزار منسوب به جاماسب، هرچند دربارهٔ صحت تاریخی این انتساب نیاز به پژوهش و ارجاع‌های تخصصی بیشتر است.

این ولسوالی گنجینه‌ای از معماری دوره‌های مختلف، به ویژه عصر تیموری است. از شاخص‌ترین بناهای آن می‌توان به گنبد عالی (مشهور به گنبد گوهرشاد) اشاره کرد که با معماری هشت‌ضلعی و تزیینات کاشی‌کاری نفیس در قرن پانزدهم میلادی بنا شده است. تیرپُل، پلی آجری با طول ۱۸۰ متر بر روی هریرود، آسیاب‌های بادی، بقایای قلعه‌های نظامی و مزارات متعدد عرفا و مشاهیر از دیگر جاذبه‌های تاریخی این منطقه به‌شمار می‌روند.

## منابع

کهسان