توکامک

بندانگشتی|300px|داخل چنبرهٔ توکامک TCV در سوئیس

**توکامک**  نام نوعی دستگاه است که کار آن محصورسازی پلاسما است و برای ایجاد پایداری پلاسما بر مبنای محصورسازی مغناطیسی طراحی شده‌است.

این سیستم‌ها حاوی پلاسمای دوتریوم-تریتیوم هستند که توسط دو سری میدان مغناطیسی نگهداری می‌شوند، و شکلی مانند چنبره تشکیل می‌دهند.

*توکامک* یکی از گونه‌های مختلف از دستگاه‌های هم‌جوشی محصورسازی مغناطیسی، و یکی از نامزدها برای تولید کنترل قدرت همجوشی گرما است که بیشترین تحقیق روی آن انجام شده‌است. در *توکامک‌ها* از میدان‌های مغناطیسی برای محصور کردن پلاسما استفاده می‌شود زیرا که هیچ مواد جامدی نمی‌تواند درجه حرارت بسیار بالای پلاسما را تحمل کند. استلراتور یک جایگزین برای *توکامک* است.

در *دستگاه توکامک* سعی می‌شود پلاسما را توسط ابزارها و میدان‌های مغناطیسی مختلف، در محفظه‌ای چنبره‌ای شکل محصور کنند تا از برخورد آن به دیواره و فروپاشی جلوگیری شود. از مهمترین میدان‌های مغناطیسی در *توکامک* می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
* میدان مغناطیسی سمتی یا چنبره‌ای
* میدان مغناطیسی قطبی
* میدان مغناطیسی عمودی

*توکامک* در دههٔ ۱۹۵۰ توسط فیزیکدانان شوروی ایگور یوگنیویچ تام و آندره ساخاروف، با الهام از ایده اولیه از لو آرتسیموویچ اختراع شد. کاربرد *توکامک‌ها* در نهایت برای دستیابی به تولید انرژی هسته‌ای از طریق روش گداخت هسته‌ای است.

## توکامک
* چنبره‌ای
* قطبی
* عمودی

## توکامک‌های مشهور
*توکامک‌های* زیادی در اقصی نقاط جهان مشغول به فعالیت بوده و هستند. از میان آنان، توکامک‌های مشهور در زیر فهرست بندی شده‌اند.

### کنونی
بندانگشتی|300px|توکامک KSTAR کره جنوبی
* توکامک T-۱۰: انستیتو کورچاتوف، روسیه، تأسیس ۱۹۷۳
* مرکز پژوهشی یولیش، آلمان، تأسیس ۱۹۷۸
* چنبره مشترک اروپا (JET)، انگلستان، تأسیس ۱۹۸۳
* JT-۶۰، ژاپن، تأسیس ۱۹۸۵
* STOR-M، کانادا تأسیس ۱۹۸۷.
* گلوبوس ام، انستیتوی ایوف، سن پترزبورگ، روسیه
* Tore Supra, فرانسه، ۱۹۸۸
* Aditya، هند، ۱۹۸۹
* DIII-D کالیفرنیا، ژنرال اتومیکس ۱۹۸۸
* COMPASS، سابقاً متعلق یه انگلستان، اکنون متعلق به جمهوری چک
* FTU، ایتالیا، ۱۹۹۰
* ISTTOK, پرتغال، ۱۹۹۱
* ASDEX، آلمان، ۱۹۹۱
* Alcator C-Mod دانشگاه‌ام آی تی، ۱۹۹۲
* TCV، سوئیس، تأسیس ۱۹۹۲
* TCABR، برزیل ۱۹۹۴.
* HT-۷، چین، ۱۹۹۵
* MAST، انگلستان، ۱۹۹۹
* آزمایشگاه ملی چنبره کروی، دانشگاه پرینستون، ۱۹۹۹
* EAST (HT-7U)، چین، ۲۰۰۶
* KSTAR، کره جنوبی، ۲۰۰۸

### بازنشسته
* LT-۱ استرالیا، ۱۹۶۳
* T-۳، روسیه
* T-۴، روسیه
* Texas Turbulent Tokamak، دانشگاه تگزاس در آستین، ۱۹۷۱
* Alcator A و Alcator C، دانشگاه‌ام آی تی، ۱۹۷۵ تا ۱۹۸۸.
* TFTR، دانشگاه پرینستون، ۱۹۸۲ تا ۱۹۹۷
* CASTOR, جمهوری چک، ۱۹۸۳ تا ۲۰۰۶
* T-۱۵، روسیه، ۱۹۸۸ تا ۲۰۰۵
* UCLA Electric Tokamak، دانشگاه کالیفرنیا در لس آنجلس، ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۵
* Tokamak de Varennes، کانادا، ۱۹۸۷ تا ۱۹۹۹
* START، انگلستان، ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۸

### آینده
* ITER، فرانسه
* SST-۱، هند،
* DEMO، ۲۰۲۴، در صورت موفقیت‌آمیز بودن ITER

### در ایران
بخش تحقیقات فیزیک اتمی و ملکولی مرکز تحقیقات فیزیک پلاسمای دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، در سال ۱۳۷۳ یک دستگاه توکامک مشتق T-1 روسی را از چین خریداری و راه‌اندازی کرد که با عنوان IR-T1 نامگذاری شد. هدف از این توکامک آزمایشی، پیشبرد تحقیقات و مطالعات پیشرفته در زمینه فیزیک پلاسما و همجوشی هسته‌ای عنوان گردید. توکامک IR-T1 در زمره توکامک‌های کوچک و با راندمان بالا می‌باشد.

## نگارخانه

File:Tokamak fields lg-hy.PNG|توکامک از دو سری میدان (طولی و عرضی) بهره می‌برد
File:Tokmak Demo.png|دید مقطعی یک چنبره و پلاسمای داخل آن
File:トアマク型磁場..JPG|میدان چنبره
File:1987 CPA 5891.jpg|تمبر یادبود بمناسبت ساخت توکامک T-3


## جستارهای وابسته

* نیروگاه هسته‌ای
* استلراتور

## منابع

رده:اختراع‌های اتحاد شوروی
رده:اختراع‌های روسی
رده:توکاماک‌ها
رده:دوتریم
رده:علم و فناوری در اتحاد شوروی
رده:قدرت هم‌جوشی
رده:محصورسازی به روش مغناطیسی