موزه حشره‌شناسی هایک میرزایانس

**موزه حشره‌شناسی هایک میرزایانس** () در سال ۱۳۲۴ به شکل آزمایشگاهی کوچک در وزارت کشاورزی در تهران تأسیس شد. در سال ۱۳۴۱ با تأسیس مؤسسه‌ای با نام *انستیتو بررسی آفات و بیماری‌های گیاهی* به این مؤسسه انتقال یافت و پس از چندی در بخش تحقیقات رده‌بندی حشرات متمرکز شد. این موزه وابسته به مؤسسه تحقیقات گیاه پزشکی کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی با بیش از چهار و نیم میلیون نمونه حشره، تنها مرجع رسمی شناسایی و رده‌بندی حشرات و غنی‌ترین موزه جانورشناسی ایران است.

موزه حشرات هایک میرزایانس به وسیله هایک میرزایانس بنیان‌گذاری شد، که پس از درگذشت وی در سال۱۳۷۸، به پیشنهاد وزیر کشاورزی وقت، موزه به نام ایشان نامگذاری گردید. این موزه دارای ۱۶۶۰ نمونه تیپ از جمله هولوتایپ، آلوتایپ و پاراتایپ‌های مختلف است. بخش تحقیقات رده‌بندی حشرات به کمک کتابخانه بزرگ و گنجینه حشرات موزه از دهه‌های پیش مرجع رسمی تشخیص حشرات و آفات حشره‌ای بوده است.

## تاریخچه
در سال ۱۳۲۲، جلال افشار حشره‌شناس ایرانی آزمایشگاه حشره‌شناسی کوچکی را در وزارت کشاورزی وقت در تهران تأسیس کرد. اندکی بعد، چندین حشره‌شناس روسی مانند دکتر الکساندروف، چواچین و کیریوخین با این آزمایشگاه همکاری خود را آغاز کردند. در سال ۱۳۲۴، گروه کمی از دانشجویان جدید کارشناسی ارشد، از جمله قدرت‌الله فرح بخش و هایک میرزایانس، به آزمایشگاه پیوستند.

علاوه بر وظایف منظم خود در آزمایشگاه و مشارکت در برنامه‌های کنترل برخی آفات عمومی همچون سن گندم و چند گونه ملخ، میرزایانس شروع به جمع‌آوری و شناسایی انواع حشرات ایرانی کرد و با کمک همکاران روسی خود پایه و اساس آنچه بعدها به بزرگ‌ترین موزه حشرات در کشور تبدیل شد را بنیان نهاد.

طی دهه‌های بعدی، شادروان مهندس هایک میرزایانس به جمع‌آوری و شناسایی حشرات ایرانی ادامه داد. بسیاری از دوستان و همکاران وی همچون شادروانان مهندسین قدرت‌الله فرح بخش، علی پازوکی و هوشنگ برومندنیز نقش مهمی در رشد و پیشرفت موزه داشتند.

قدیمی‌ترین حشرهٔ نگهداری شده در این موزه، تک‌نمونه‌ای جیرجیرک از خانوادهٔ کمیاب Mogoplistidae با نام علمی *[http://orthoptera.archive.speciesfile.org/Common/basic/Taxa.aspx?TaxonNameID=1128509 Gotvendia dispar]* Bolívar است که در ژوئن ۱۸۹۹ میلادی توسط حشره‌شناس فقید Martínez de la Escalera از منطقهٔ گتوند واقع در درهٔ کارون (جنوب غربی ایران) طی یک سفر اکتشافی جمع‌آوری شد. افزون بر نمونه‌های تیپ این جیرجیرک در موزهٔ ملی علوم طبیعی مادرید، اسپانیا، یک نمونه نیز در موزهٔ حشرات هایک میرزایانس نگهداری می‌شود.نمونه‌های جمع‌آوری شده توسط حشره‌شناس فقید اسکالرا (Manuel Martínez de la Escalera y Pérez de Rozas)، ۲۸ سال بعد توسط حشره‌شناس بزرگ دیگری به نام Bolívar تعیین نام شد. وی جنس جدیدی را برای این گونهٔ جدید منتشر نمود. قابل توجه است که در پی سدسازی‌های گسترده در زیستگاه این حشره، طی یکصد سال اخیر گزارش مجددی منتشر نشده است و از این لحاظ منقرض شده تلقی می‌شود. از این خانوادهٔ مهجور، در سال ۱۴۰۱ خورشیدی، گونهٔ ''Arachnocephalus vestitus'' Costa, 1855 توسط دانش‌آموختهٔ هایک میرزایانس و ملخ‌شناس فعلی این موزه، دکتر محسن مفیدی نیستانک، از سواحل ماسه‌ای رودخانهٔ نکا واقع در شمال ایران گزارش شد.

طی دههٔ آخر ۱۳۹۰ خورشیدی، با استخدام نسل جدیدی از حشره‌شناسان جوان و همچنین تکنسین‌ها برای انجام کارهای سرپرستی، موزه شاهد رشد و نمایی چشمگیری شد. در حدود ۱۵ سال، این مجموعه با نگه داشتن ۲ میلیون نمونه رشد کرد. حشره شناسان مشهوری مانند ژان بارو (از پروانه سانان، فرانسه)، Eugenio Morales Agacino (راست بالان، اسپانیا)، گونتر ابرت و هاینز فالکنر (پروانه سانان)، آرتور جی لاوال (مگس‌ها) و دیگران توسط این بخش بکار گرفته شدند. بسیاری دیگر نیز (مانند اچ جی امسل و پبرویج) از این مجموعه بازدید و به پیشرفت آن کمک کردند.

در سده ۱۴۰۰ خورشیدی، متولیان موزه به برگزینی متخصصین نسل چهارم اقدام کردند تا تجربیات و علایق علمی به نسل جدید منتقل و عزم ملی برای تکمیل فون حشرات ایران ادامه یابد.

بر اساس آخرین آمار منتشره، در سال ۱۴۰۳ خورشیدی، بیش از چهار و نیم میلیون نمونه از حدود ۲۵۰۰۰ گونه حشره و ۱۶۶۰ نمونه تیپ در این موزه نگهداری می‌شود.

## منابع

* 

رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۴۵ (میلادی) در ایران
رده:حشرات در فرهنگ
رده:کشاورزی در ایران
رده:موزه‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۴۵ (میلادی)
رده:موزه‌های تهران
رده:موزه‌های جانورشناسی
رده:موزه‌های مشاهیر در ایران