فهرست آثار محمد زکریای رازی

محمد زکریای رازی، پزشک، فیلسوف و شیمی‌دان ایرانی در قرن سوم و اوایل چهارم هجری بود. در مورد آثار رازی در لغت‌نامهٔ دهخدا آمده‌است: «ابن‌الندیم در کتاب «الفهرست» خود تعداد آثار رازی را یک‌صد و شصت و هفت و ابوریحان بیرونی در کتاب «فهرست کتب رازی» یک‌صد و هشتاد و چهار دانسته‌اند. «کتاب‌های رازی برحسب فهرست بیرونی بدین ترتیب تقسیم موضوعی می‌شود: ۵۶ کتاب در پزشکی، ۳۳ کتاب در طبیعیات، ۷ کتاب در منطق، ۱۰ کتاب در ریاضیات و اخترشناسی، ۷ کتاب در تفسیر و تلخیص و اختصار کتب فلسفی یا طبی دیگران، ۱۷ کتاب در علوم فلسفی و تخمینی، ۶ کتاب در متافیزیک، ۱۴ کتاب در الهیات، ۲۲ کتاب در کیمیا، ۲ کتاب در کفریات، ۱۰ کتاب در فنون مختلف که جمعاً بالغ بر یکصدوهشتادوچهار مجلد می‌شود و ابن ابی اصیبعه در عیون الأنباء فی طبقات الأطباء دویست و سی و هشت کتاب از برای رازی برمی‌شمارد.

محمود نجم‌آبادی استاد دانشگاه تهران در کتاب «مؤلفات و مصنفات ابوبکر محمدبن زکریای رازی» (انتشارات دانشگاه تهران،) فهرست‌های ارائه شدهٔ ابن الندیم و ابوریحان بیرونی و ابن القفطی و ابن ابی اصیبعه با یک‌دیگر تطبیق داده و در مجموع، دویست وهفتادویک کتاب و رساله و مقاله را فهرست کرده‌است.

در این مقاله علاوه بر لغت‌نامه دهخدا از کتاب *محمد [[زکریای رازی]] طبیب، فیلسوف، شیمیدان ایرانی* نیز استفاده شده‌است.

## پزشکی
# ''الحاوی''، یک دوره کامل علم طب تا دوران رازی است.
# ''الکناش المنصوری''، که الطب المنصوری نیز خوانده می‌شود.
# ''المرشد''، که الفصول فی الطب نیز نامیده می‌شود.
# ''من لایحضره الطبیب''، نام دیگر کتاب طب الفقراء است.
# *المدخل الی الطب*، پیش‌درآمد و مقدمه علم طب
# *الرد علی الجاحظ فی مناقضةالطب*، که در آن رازی نظر جاحظ معروف را که نقض علم طب را رد می‌کرده، را رد کرده‌است..
# *الطب الملوکی*، این کتاب یک دوره بیماری‌شناسی است.
# ''القراباذین الکبیر''
# ''القراباذین الصغیر''
# ''کتاب الجدری و الحصبه''
# *التقسیم و التشجیر*، که رازی در این کتاب گونه‌های بیماری و علت‌های آن‌ها را با شرح و طبقه‌بندی آورده‌است.
# *الحصی فی الکلی و المثانه*، در باب سنگ کلیه و مثانه است.
# ''القولنج''، در این کتاب از اقسام و انواع قولنج‌ها بحث می‌شود.
# ''اوجاع المفاصل'' (دردبندها)
# منافع السکنجبین، در باب خواص سکنجبین و موارد مصرف و تجویز آن است.
# ''دفع مضار الاغذیه''، در بارهٔ پیش‌گیری از ضررهای غذاها است.
# ''تقدیم الفاکهه قبل الطعام و تأخیر هامنه،'' در مورد خوردن میوه پیش و پس از غذا است.
# ''الابدال''، در بارهٔ جانشینی داروها.
# *الادویة الموجودة بکل مکان*، دربارهٔ داروهایی که آسان درهرجا یافت می‌شود.
# *الابنة و علاج‌ها*
# *فی هیئة القلب* (تشریح قلب)
# *فی هیئة الانثین* (تشریح خصیه‌ها یا خایهها)
# *فی هیئه الصماخ* (تشریح پردهٔ گوش)
# *فی هیئه العین* (تشریح چشم)
# *فی هیئه الکبد* (تشریح جگر)
# *الرد علی الناشی فی نقضه الطب*، در باب رد رازی بر نقض ناشی است که علم طب را نقض کرده‌است.
# *فی المحنه الطبیب و کیف ینبغی ان یکون حاله فی نفسه و بدنه و شربه*، دربارهٔ آزمون پزشک و این که باید چگونه باشد.
# *فیماجری بینه و بین جری الطبیب فی التوت عقیب البطیخ*، گفت‌وگو بین رازی و جری پزشک در باب خوردن توت پس از خربزه
# *فی العلة آلتی تحدث الورم و ازکام فی روس بعض الناس وقت الورد*، در سبب آن‌که آماس و زکام در سر بعضی از مردمان، وقت گل سرخ عارض می‌شود.
# *فی الإستفراغ المحمومین قبل النضج*، در این که استفراغ پیش از بهبودی لازم است.
# *فی تبرید الماء عیل الثلج و تبرید الماء یقع الثلج فیه*، دربارهٔ آبی که با برف سرد شده باشد و آبی که بر برف گذارده و سرد شده باشد.
# *فی العله آلتی لها بزعم بعض الجهال الاطباء ان الثلج یعطش*، در علت آن‌که بعضی پزشکان نادان تصور می‌کنند که برف تشنگی می‌آورد.
# *العلل القاتلة*، دربارهٔ بیماری‌های کشنده‌است.
# *فی علة الموت الحوی من السموم*، دربارهٔ علت مرگ سریع از زهر است.
# *اطمعة المرضی*، درباب غذای بیماران است.
# *الفالج*
# *اللقوة*، عبارت است از فلج عصب صورت و نتیجه حاصل از آن کجی دهان می‌باشد.
# *فی ان الحمیه المفرطه تضر بالا بدان*، در این که پرهیز مفرط برای بدن انسان مضر است.
# *فی ان الطین المتنقل*
# *فی علة تعیش السمک*، درآن‌که ماهی تشنگی آورد.
# *فی العله آلتی لها صار الخریف ممرضا*، در سبب آن‌که پاییز بیماری‌زا است.
# *فی ان الطبیب الحاذق لبیس هومن قدر علی ابراء جمیع العلل و ان ذلک لیس فی الوسع،* در این که پزشک توانا، قادر به درمان همهٔ بیماری‌ها نیست.
# *فی التلطف فی ایصال العلیل الی بعض شهواته*، در لطف ورزیدن پزشک برای برخی بیماران در بعضی امیال آن‌ها
# *فی العلع آلتی یذم لها بعض الناس و عوامها الطبیب و ان کان حاذقا*، در سبب آن‌که بعضی مردم و عوام‌الناس پزشک را رها می‌کنند، هر قدر هم که حاذق باشد.
# *فی العلة آلتی لها ینجح جهال الاطباء و العوام و النساء اکثر من العلماء*، در علت آن‌که پزشکان نادان و عوام و زنان بیش از پزشکان دانشمند توفیق می‌یابند. (با کتاب ۵۵ در همین سیاهه سنجیده شود)
# *خطاء غرض الطبیب*، دربارهٔ خطا و اشتباهات پزشک
# *اختصار کتاب النبض الکبیر لجالینوس*
# *اختصار کتاب حیله البرء لجالینوس*
# *تلخیص کتاب العلل و الاعراض لجالینوس*
# *تلخیص کتاب العلل المواضع الألمه لجالینوس*
# *تلخیص کتاب فصول بقراط*
# *فیما لایلصق مما یقطع من البدن*، در بارهٔ این که نمی‌توان بعضی اندام‌های بدن را پیوند زد، اگر چه کوچک باشند.
# *فی العله آلتی لها لا یوجد شراب یفعل فعل الشراب الصحیح بالبدن*، در بارهٔ اثری که مشروب سکر و غیر سکر در بدن می‌گذارد.
# *کیفیة الاغتذاء*، در باب کیفیت تغذیه‌است.
# *فی الأغراض الممیله لقلوب کثیر من الناس عن أفاضل الأطباء إلی اخسائهم*، در این باره که دیدگاه مردم از پزشک توانا به پزشکان پایین‌تر متمایل می‌گردد. (با کتاب ۴۵ در همین سیاهه سنجیده شود)
# * فی الجبر*، دربارهٔ شکسته‌بندی است.
# *فی ان العلّة الیسیرة بعضها أعسر تعرفا و علاجا من الغلیظه*، در آن‌که درمان بعضی بیماری‌های آسان و پیش‌پا افتاده، دشوارتر از بیماری‌های شدید است.
# *تقسیم الأمراض و أسبابها و علاجاتها علی الشرح،* در طبقه‌بندی مشروح و علت‌ها و درمان‌های بیماری‌ها
# *المشجر فی الطب علی طریق کناش*
# *فی العلل المشکله*، در بیماری‌های صعب و مشکل
# * کتاب الباه*، از ضررها و اسراف وموقع و نافع امر باه و مواد مولد منی و تکثیر و رقت آن و غذاها و داروهای مولد و رفع‌کنندهٔ باه بحث می‌کند.
# *فی السکر*
# *فی التعری و التدثر*، در علت آن‌که حرارت گاهی با برهنه‌شدن و زمانی با پوشیده شدن برطرف می‌گردد.
# *مایعرض فی صناعة الطب*
# *کتاب النقرس و عرق المدینی*، دربارهٔ بیماری نقرس و پیوک (با کتاب ۷۴ در همین سیاهه سنجیده شود)
# *کتاب الصیدنة*، دربارهٔ داروسازی است.
# *فی معرفة تطریف الأجفان*، در شناسایی به‌هم زدن پلک‌های چشم
# *فی شرف العین*، در فضیلت و برتری چشم بر سایر حواس
# * فی العمل بالحدید و الجبر*، در اعمال جراحی با چاقو و شکسته‌بندی
# *کتاب الکبیر فی العطر و الأنجبات و الأدهان*، کتاب بزرگ رازی در عطر
# *اثبات الطب*، در اثبات پزشکی
# *کتابان فی التجارب*
# ''فی الفصد''، دربارهٔ رگ زدن و خون گرفتن
# *فی النقرس* (با کتاب ۶۵ در همین سیاهه سنجیده شود)
# *فی العلة آلتی صار النائم یعرق أکثر من الیقظان*، در علت آن‌که افراد در خواب، بیشتر از بیداری عرق می‌کنند.
# *کتاب الفاخر*
# *فی صناعة الطب و وضعها و تمییزها*
# ''برء الساء'' (درمان فوری)
# * فی علاج العین بالحدید*، در درمان چشم با چاقو
# *فی الأدویة العین و علاجها و مداواتها و ترکیب الأدویة لما یحتاج الیه من ذلک*، در داروها و درمان بیماری‌های چشم و ترکیب داروها
# *کتاب سرّ الطب*
# * منافع الأعضاء* (فیزیولوژی)
# کتاب صفات البیمارستان، در بارهٔ ویژگی‌های بیمارستان
# *فی الثقال الأدویة المرکبة*، در بارهٔ سنگینی داروهای مرکب
# ''کلام الفروق بین الامراض''، در ویژگی‌ها و فرق بین بیماری‌ها
# *کتاب الکافی فی الطب*
# *الأغذیة المختصرة*
# *مقالةه فیما سئل عنه فی انه لم صار من قل جماعة من الإنسان طال عمره*
# *تذکره مفیده*
# *فی اختلاف الدم*، در بارهٔ اختلاف خون آدمی است.
# *اتخاذ ماءالجبن*، در بارهٔ خواص آب‌پنیر است. (با کتاب ۹۲ در همین سیاهه سنجیده شود)
# *من کتاب الالبان فی منافع ماءالجبن*، در بارهٔ خواص آب پنیر و شیر است. (با کتاب ۹۱ در همین سیاهه سنجیده شود)
# *مفید الخاص*
# *الخواص*
# *رسالة لأبی‌بکر محمد بن زکریا الرّازی لبعض تلامذته و قد إختصه بعض الملوک*
# *الأکلیل* (کتاب تاج)
# *[[منافع المومیاء]]* در بارهٔ خواص و منافع مومیاء است.
# *[[تدبیر الصبیان]]* یا پزشکی کودکان که اولین کتاب درباره پزشکی کودکان به‌شمار می‌رود.

## کیمیا (شیمی)
این فهرست از کتاب‌های کیمیایی رازی، از رسالهٔ فهرست کتاب‌های تألیفی رازی از ابوریحان بیرونی در بخش کیمیائیات نقل می‌شود.
# *المدخل التّعلیمی*
# *علل المعادن و هو المدخل البرهانی*
# *إثبات الصّناعة*
# *کتاب الحجر*
# *کتاب التّدبیر*
# *کتاب الإکسیر و یوجد علی نسختین*
# *کتاب شرف الصّناعة*
# *کتاب التّرتیب و هو الرّاحة*
# *کتاب التّدابیر*
# *کتاب الشّواهد*
# *کتاب محن الذهب و الفضة*
# *کتاب سرّ الحکماء*
# *کتاب سرّ*
# *کتاب سرّ السّرّ*
# *کتابان فی التّجارب*
# *رسالة إلی فاین*
# *منیة المتمنی*
# *رسالة إلی الوزیر القاسم بن عبیدالله*
# *کتاب التّبویب*
# *الرّدّ علی الکندی فی ردّة علی الکیمیاء*
# *فی الرّدّ علی محمّد بن اللّیث الرّسائلی فی ردّة علی الکیمیائیّین*

## فیزیک
# *سمع الکیان (سماع طبیعی) الهیولی الصغیر*.
# *الهیولی الکبیر*.
# *فی الزّمان و المکان*.
# *فی الفرق بین إبتداء المدّة و بین إبتداء الحرکات*.
# *فی اللّذّة*.
# *فی البحث عن الأرض اهی حجریّة أو طینیّة*.
# *فی علّة جذب المغناطیس الحدید*.

## منطق
# *المدخل إلی المنطق*.
# *فی المنطق بألفاظ متکلّمی الإسلام*.
# *کتاب البرهان*.
# *کیفیّة الإستدلال*.

## ریاضیات
# *فی الهیئة*.
# *فی علة قیام الارض وسط الفلک*.
# *فی مقدار مایمکن ان یستدرک من النجوم*.
# *فی کیفیة الابصار*.
# *فی ان الکواکب علی غایة الاستدارة لیس فیها نتوء واعوار*

## فلسفه
# *میدان العقل*.
# *العلم الالهی الصغیر علی رای سقراط*.
# *العلم الالهی الکبیر*.
# *فی الفلسفة القدیمة*.
# *نقض کتاب فرفوریوس الی انابو المصری*
# *[[السیرة الفلسفیة]]*. (این کتاب از سوی عباس اقبال آشتیانی ترجمه شده و یک بار به همین نام در سال ۱۳۴۳ و بار دیگر با نام سیرت فلسفی در سال ۱۳۱۵ خورشیدی به چاپ رسیده‌است.
# *[[طب روحانی]]*، در اخلاق و فلسفه. (این کتاب از سوی پرویز اذکایی ترجمه شده و در سال ۱۳۸۲ در تهران به چاپ رسیده‌است)
# فی حیل المتنبئین / مخاریق الانبیاء
# فی النبوات / نقض الأدیان

## متافیزیک
# *النفس الصغیر*.
# *النفس الکبیر*.
# *فی ان جواهرالاجسام*.
# *فی ان الحرکة معلومة غیر مرئیه*

## پانویس

## منابع
* 
* 

رده:زکریای رازی
رازی
رازی