من یظهره الله

**مَن یُظهِرُهُ الله** (به معنی: «کسی که خدا او را ظاهر خواهد کرد») عنوانی محوری در دیانت بابی است که به موعود این دین اطلاق می‌شود. کتاب بیان فارسی که بزرگ‌ترین اثر تشریعی سید علی‌محمد باب به‌شمار می‌آید، از دید بسیاری از پژوهشگران پیش از آن‌که مجموعه‌ای کامل از قواعد حقوقی و جزایی تلقی شود، کتاب مدح مَن یُظهِرُهُ الله است. عنوان مَن یُظهِرُهُ الله و تعابیر مشابه آن بیش از دویست‌ و هشتاد بار در متن این کتاب دیده می‌شود و مواضع متعددی از کتاب بر نزدیکی ظهور موعود تأکید می‌کند، از جمله در «باب مستغاث» (باب دهم از واحد هفتم). باب در آثارش برای زمان ظهور مَن یُظهِرُهُ الله به «سال نه» و «سال نوزده» اشاره کرده است.

برخلاف ادیان پیشین که اشاره به موعود در آنها اندک و اغلب به صورت رمز و اشاره هستند، آثار متاخر باب، در کلیت خود گفتاری است دربارهٔ ظهور مَن یُظهِرُهُ الله. باب تعالیم و احکام خویش را در چارچوب ظهور آن موعود تفسیر می‌کند و بارها تأکید می‌کند که جوهر و غایت رسالتش آماده ساختن مردم برای آمدن اوست. او مَن یُظهِرُهُ الله را سرچشمهٔ همهٔ صفات الهی توصیف کرده و فرمانش را هم‌سنگ فرمان خدا می‌داند. باب از پیروان خود می‌خواهد که با استقلال کامل فکری و بدون وابسته کردن ایمان خود به رد و تصدیق دیگران – حتی واحد اول بیان یعنی خود باب و هیجده حواری نخستین او – به شناسایی موعود نائل شوند. وی همچنین هشدار می‌دهد که مبادا همان‌گونه که پیروان ادیان پیشین با تمسک به متون مقدس خود پیامبران بعدی را انکار کردند، آنان نیز با تمسک به آثار او از شناخت موعود محروم شوند. از نگاه او، مقام مَن یُظهِرُهُ الله چنان والاست که حتی آثار خود باب را نیز نمی‌توان معیار نهایی سنجش آن مقام دانست؛ بلکه موعود باید با آثار و صفات خویش شناخته شود.

به گفته ادوارد براون، ایران‌شناس بریتانیایی، در آثار باب بیش از آن‌که دغدغهٔ تثبیت و تحکیم نهادهای دینی تازه دیده شود، نگرانی دربارهٔ آمادگی پیروان برای شناخت ظهور بعدی مشهود است. او پیوسته هشدار می‌دهد که هیچ ظهوری آخرین نیست و انسان‌ها باید در برابر پیام‌آور آینده رفتاری متفاوت از واکنششان به ظهور او داشته باشند.

در فاصلهٔ کوتاهی پس از اعدام باب در سال ۱۸۵۰، گروهی از بابیان ادعای مَن یُظهِرُهُ اللهی کردند؛ شمار این مدعیان در برخی منابع بیست‌وپنج نفر ذکر شده است. نوزده سال پس از آغاز دعوت باب، بهاءالله - فردی که عملا رهبری جامعه بابی را بر عهده گرفته بود و آن را از لحاظ اخلاقی و اجتماعی ارتقا بخشیده بود - در سال ۱۸۶۳، در آستانهٔ تبعید از بغداد به استانبول، در جمع پیروان خود اعلام کرد که همان موعودِ وعده‌داده‌شدهٔ باب، یعنی مَن یُظهِرُهُ الله است، و سپس در سال ۱۸۶۶ ادعای خود را در سطحی گسترده‌تر آشکار ساخت. اکثریت بابیان، از جمله بسیاری از کسانی که خود زمانی ادعای مَن یُظهِرُهُ اللهی کرده بودند، به او ایمان آوردند.

## مدعیان مقام من یُظهِرُهُ الله
تأکید باب بر نزدیکی ظهور موعود که در آثارش به‌تفصیل بازتاب یافته است، زمینه‌ساز آن شد که در حدود یک دهه و اندی پس از اعدام باب در سال ۱۸۵۰، بیش از بیست‌وپنج نفر در درون جامعهٔ بابی ادعای مَن یُظهِرُهُ اللهی کنند. میرزا اسدالله خویی ملقب به «دیّان» از نخستین مدعیان بود که پیش از جلب پیروان گسترده، در بغداد ـ به گفتهٔ برخی منابع با توطئهٔ میرزا یحیی به قتل رسید.

بهاءالله از بابیان سرشناس ایران، چند سال بعد از اعدام باب در سال ۱۸۵۳ میلادی به عراق تبعید شد. او در آن‌جا به سازمان‌دهی جامعهٔ متشتت بابی پرداخت. نوشته‌های بهاءالله، مانند کتاب ایقان، همراه با فرهمندی و توانایی ذاتی او در رهبری که پیش‌تر در میان بابیان شناخته شده بود، موجب شد بابیانی که بیشتر رهبرانشان در سرکوب‌های شدید دولتی در ایران کشته شده بودند، او را منبعی برای هدایت و الهام در نظر بگیرند. بهاءالله در دوران تبعید در عراق، جامعهٔ رو به زوال و سرخوردهٔ بابی را با آثارش عمیقاً متحول ساخت و سطح اخلاقی و روحانی آن را ارتقا داد. این آثار بر انضباط روحانی، نصایح اخلاقی، رفتار انسانی و پرهیز کامل از خشونت و اقداماتی که منجر به ناآرامی‌های اجتماعی می‌شود، تمرکز داشت. سلوک دینی از دیدگاه بهاءالله بر جنبه‌های اخلاقی دین استوار است. این دیدگاه، که در دو اثر مشهورش «کلمات مکنونه» و «کتاب ایقان» آشکارا نمایان است، نقش مهمی در احیای جامعهٔ بابی و آموزش اخلاق به عنوان لازمهٔ حیات روحانی ایفا کرد.

بعد از ده سال تبعید در عراق، دولت عثمانی تحت فشار دولت ایران، بهاءالله را ابتدا به استانبول و سپس به ادرنه تبعید کرد. در سال ۱۲۴۲ خورشیدی (۱۸۶۳م)، پیش از ترک عراق به سوی استانبول، بهاءالله و شماری از همراهانش به مدت دوازده روز در باغ نجیب پاشا در حومهٔ بغداد اقامت کردند. او در این مدت به بابیانِ حاضر اعلام کرد که پیام‌آور الهی و همان مَن یُظهِرُهُ الله یا موعودی است که سید علی‌محمد باب وعدهٔ آمدنش را داده بود. بهاءالله در این گردهمایی همچنین بر یگانگی نوع انسان، شمول‌گرایی دیانت جدید، نفی کامل خشونت و جهاد، و اینکه دورهٔ دیانت او دست‌کم هزار سال خواهد بود، تأکید کرد. این رویداد در میان بهائیان به عید رضوان مشهور است. بیشتر بابیان به بهاءالله گرویدند و از آن پس بهائی نامیده شدند.

گروه کوچکی که به پیروی از میرزا یحیی بابی باقی ماندند، «ازلی» نام گرفتند. ازلیان ظهور «مَن یُظهِرُهُ الله» را در فاصله‌ای بسیار دور از زمان باب می‌پنداشتند و بر این باور بودند که پیش از گذشت دست‌کم دو هزار سال از ظهور باب و پیش از گسترش دین او در بسیاری از کشورها، موعود ظاهر نخواهد شد. با وجود این، ازلیان در عمل به تبلیغ گستردهٔ آیین بابی نپرداختند و با تقیه و پنهان کردن هویت دینی خود، به‌تدریج در جامعهٔ اسلامی حل شدند. میرزا یحیی رهبر اسمی یا تشریفاتی بابیان و بعد از آن ازلیان بود. در زمان حیات باب به دلیل آوازه بهاءالله و اینکه حداقل یک بار فرمان قتل او توسط محمد شاه صادر شده بود، تلاش شده بود که بهاءالله به عنوان رهبر بابیان مورد توجه انظار قرار نگیرد. حتی نامه‌های باب به بهاءالله به اسم برادر کوچکش میرزا یحیی می‌آمد. بهاءالله، میرزا یحیی و یکی از منشیان باب به این توافق رسیده بودند که برای حفظ بهاءالله برادر کوچکتر به عنوان یکی از «مرایا» معرفی شده و به عنوان مقام تشریفاتی رهبری بابیان شناخته شود و در عین حال برای اینکه از گزند آسیب در امان باشد خود را مخفی نگه دارد. با این راه حل بهاءالله می‌توانست آزادانه تر به فعالیتهای خود ادامه دهد. به گفته امانت بسیار بعید به نظر می‌رسد که میرزا یحیی، نو جوانی که در ۱۲۲۹ خورشیدی (۱۸۵۰م) بیش از ۱۸ سال نداشته، توانسته باشد مستقیماً محل توجه باب واقع شده باشد، به‌ویژه در شرایطی که باب در حبس ماکو و چهریق از ارتباط با پیروان خود ممنوع بوده است. اما میرزا یحیای جوان مشروعیت و مرجعیت وسیعی نداشت در بغداد، بهاءالله به‌تدریج جایگاه میرزا یحیی را تحت‌الشعاع قرار داد و به چهرهٔ اثرگذار جامعهٔ بابی بدل شد. میرزا یحیی در خفا و انزوا زندگی می‌کرد. در مقابل، بهاءالله شخصیتی برون‌گرا، نافذ و در دسترس داشت. شمار فزاینده‌ای از بابیان، او را رهبر معنوی خویش و محور ارادتشان می‌شناختند و بعد از آنکه دعوی خویش را آشکار کرد به او ایمان آوردند.

در کتاب‌های تنبیه النائمین و هشت بهشت به شماری از  مدعیان مقام من یُظهِرُهُ الله اشاره شده است. در این منابع، از جمله به نبیل زرندی اشاره شده است که پیش از آن‌که از حواریون بهاءالله به‌شمار آید، خود یک‌بار ادعای مَن یُظهِرُهُ اللهی کرده بود. ابوالقاسم افنان در کتاب *عهد اعلی* می‌نویسد: «پس از شهادت حضرت باب، بیست‌وپنج نفر ادعا کردند که مظاهر حق‌اند، یعنی هر یک خود را مَن یُظهِرُهُ الله موعود می‌دانستند» و سپس نام آن‌ها را از جمله شیخ اسماعیل، سید بصیر هندی، میرزا اسدالله خویی، ملا شیخ علی ملقب به عظیم، سید علّا، نبیل زرندی و دیگران برمی‌شمارد.

## پیوندهای مرتبط
* بهاءالله
* آئین بهائی
* ازلیان
* میرزا یحیی

## منابع

رده:بهاءالله
رده:تاریخ بهائیت
رده:کتاب‌های دینی
رده:موعودگرایی

## پیوند به بیرون
* شرح زندگی باب (پیوندی دیگر از زندگی سید علی محمد باب)
* رسالت سید علی محمد باب (پیوندی دیگر از رسالت سید علی محمد باب)
* جنبش بابی (پیوندی دیگر از جنبش بابی)
* کتابی جامع از زندگی، آثار و آموزه‌های باب
* باب و آئین بابی