فهرست واژگان عرفانی

در این فهرست واژگان عرفانی -ترجیحا عرفان اسلامی- بصورت سنتی و مستند تعریف می شوند.

## آ
**آب حیات**: چشمهای است در ظلمات که هر کس از آن بنوشد زندگی جاوید پیدا می‌کند. کنایه از چشمه عشق و محبت است.

**آب حیوان**: تابش انوار و تجلیات الهی را گویند.

**آغوش**: دریافت رموز و اسرار الهی را گویند.

**آن**: حد فاصل میان گذشته و آینده.

**[[آینه (ادبیات عرفانی کهن)|آینه]]**: قلب انسان کامل است.

## الف
**ابد**: امتداد زمان در طرف آینده‌است و در نزد اهل تصوف ابد و ازل از صفات و ویژگی‌های حق تعالی است. فرق ابد و ازل در آنست که ازل را آغازی نیست و ابد را پایانی.

**ابر**: نزد صوفیان، ابر حجابی است که سبب وصول شهود باشد به واسطه کوشش و اجتهاد.

**اتصال**: انفصال از ماسوای حق را اتصال گویند. (کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، التهانوی)

**اجابت**: عهد و پیمان بنده‌است با حق.

**اختبار (آزمودن)**: امتحان حق برای صادقان است تا به آن منازل مخصوصان آبادان گردد. (اللمع، السراج الطوسی)

**ادب**: شناخت آنچه که به آن از جمیع انواع خطا احتراز می‌شود. (تعریفات جرجانی)

**ادب در معرفت**: هرجا و هر زمان عارف، با خدا و موافق خواست او باشد. (مشرب الارواح، روزبهان بقلی)

**اشاره**: خبر دادن از مراد است بدون عبارات و الفاظ.

**امانت**: امانت پنهان‌داشتن احوال و خاموشی از اقوال است. (مشرب الارواح، روزبهان بقلی)

**امتحان**: بلایی از جانب حق تعالی بر دل سالک تا غیر حق را از دل او پاک کند.

**انس**: اثر مشاهده جمال الهی است در دل سالک. انس اعتماد به خدا و آرامش به او و استعانت از اوست.

## ب
**باده**: عشق صوفیان مبتدی را گویند. عشقی که ضعیف است و این برای عوام نیز در ابتدای سلوک موجود است.

**باده صافی**: عشق بی‌آلایش است. عشقی خالی از هر عیب و نقص، و فارغ از لذت وصل یا درد دوری و حرمان.

**باد صبا**: عبارتست از نفخات رحمانیه از جانب مشرق روحانیات. اشاره به نفس و دم رحمت خداوند است.

**بار امانت**: مراد از امانت تکلیف و عهد و پیمان الهی است.

**باران**: کنایت از فیض حق تعالی است، و رحمت او، که از عالم غیب بر جهان امکان صادر می‌شود، و ممکنات بر حسب مراتب و میزان استعداد خود از آن بهره‌مند می‌شوند. غلبه عنایات الهی نیز می‌باشد.

**باغ**: جهان خرم روحانی است.

**بال**: نزد صوفیه روشنایی قلب و نورانی شدن آن بواسطه علوم و معارف الهی است.

**بت**: مقصود و مطلوب را گویند.

**بتخانه**: دل عارف کامل است و نیز اشاره دارد به عالم جبروت.

**بتکده**: باطن عارف کامل که در آن ذوق و شوق معارف الهیه بسیار باشد.

**بحر**: مقام ذات و صفات بی‌نهایت حق است، که تمامی موجودات به مثال امواج این دریای نامتناهی هستند.

**بسط**: باز شدن و شادمانی دل است که به کوشش بدست نیاید. به زبانی دیگر بسط، واردی است که لطف و رحمت حق را دربردارد. رسایل شاه نعمت‌الله ولی

**بسط شاهدان**: ابن عطا گفت تو را از تو می‌گیرد و به خودش به تو وسعت می‌دهد. (مشرب الارواح، روزبهان بقلی)

**بقاء**: بقای روح است در مشاهدهٔ بی‌اضطراب، بقای سرّ در توحید، بقای عبودیت به ذهاب نفس. (شرح شطحیات، روزبهان بقلی). نسبت فرد است به حق. بقا نام است برای آنچه باقی و پایدار ماند بعد از فناء شواهد و سقوط آن.

**بلاء**: امتحان حضرت دوست است که هرچقدر این بلا زیاد شود گویای قربت و نزدیکی او به حق است.

**بوسه**: فیض و جذبه باطن است.

## پ
**پاکبازی**: توجه خاص را گویند، که نه در اعمال و صواب خواهد و نه علوّ مرتبه، بلکه خالص خدای را کوشد. (رساله اصطلاحات، عراقی)

**پای کوفتن**: تواجد (اظهار وجد کردن) را گویند. (عراقی، اصطلاحات عرفانی)

**پرده**: حجاب میان عبد ومعبود است. به مانع میان عاشق و معشوق هم اشاره دارد.

**پیاله**: تعین‌های هستی می‌باشد که همه آن‌ها آینه حق هستند. کنایت از محبوب نیز می‌باشد. صفای ظاهر و باطن که هرچه در او باشد عیان می‌گردد.

**پیر**: دوستی حق را گویند وقتی که طلب و خواستن به تمام و کمال باشد از آن جهت که استحقاق این دوستی را دارد. به معنای مرشد و مراد نیز هست.

**پیر خرابات**: منظور محبوب است که جز خدای نیست. کاملان و راهنمایان طریقت.

**پیر مغان**: پیر طریقت و مرشد کامل.

**پیر میکده**: پیر طریقت است که بدان پیر میخانه نیز گویند.

**پیمانه**: تعبیر دیگریست در بیان دل سالک و صوفی.

## ت
**تواجد**: طلب وجد نمودن است. اظهار حالت وجد و شادی روحانی است بی‌آنکه وجدی باشد، بدان‌گونه که فرد در مثال افراد واجد باشد برای کسب فیض.

**تجلی**: نور مکاشفه است که از حضرت حق بر دل عارف ظاهر می‌گردد و دل را می‌سوزاند و سالک را مدهوش می‌گرداند.

**تسلیم**: رها کردن تدبیر به اختیار خویش است و استقبال از قضا الهی به رضایت.

**توفیق**: جریان امور است بر وفق مراد و میل حق و حقیقت و فراهم آمدن اسباب کار است. توفیق موهبت الهی است که نصیب هر کس شود وی را به آنچه می‌خواهد می‌رساند.

**توکل**: متکی شدن به حق و از خود و خلق نظر برداشتن است. دلبستگی و اعتماد کامل است به پروردگار.

## ج
**جام**: اشاره دارد به دل صوفی. عالم هستی را نیز به جام تعبیر می‌کنند، چون فیض حیات را از صاحب حیات دریافت کرده‌است.

**جان**: روح انسانی است. کنایت از نفس رحمانی وتجلیات حق است.

**جان افزا**: بقا و ماندگاری سالک است به این صفت و فنا در وی راه ندارد.

**[[جبروت]]**: حدفاصل میان جهان ملک و ملکوت را گویند.

**جذبه**: نزدیک شدن انسان است به تقریب عنایت الهی. سالک به حضرت حق به مقتضای عنایات حق نزدیک می‌شود، بدون رنجش و سعی خودش.

**جرس**: خطابیست از سر قهر.

**جرعه**: تجلی وجودی را گویند. اسرار مقامات و جمیع حالات که در سیر و سلوک از سالک پوشیده‌است.

**جلال**: ظاهر کردن بزرگی و بی‌نیازی معشوق است از جهت ابراز بی‌نیازی از عاشق و نفی غرور وی و بیان استغنا و توانگری معشوق.

**جلوه**:انوار الهی را گویند که بر دل سالک تابیده می‌شود و او را واله و شیدا می‌کند.

**جمال**: ظاهر کمالات معشوق است تا رغبت و طلب عاشق را زیاد کند.

**جور**: منع کردن و بازداشتن سالک را از سیر و سلوک می‌گویند.

**جهالت**: در نزد عرفا کنایه از مرگ دل است که حقایق را درک نمی‌کند.

## چ
**چراغ دل**: دل روشن به نور معرفت را می‌گویند.

**چشم**: در اصطلاح صوفیه جمال را گویند و همچنین به دیده الهی نیز تعبیر می‌شود.

**چشم جادو**: جذبات الهی است.

**چشم خمار**: کنایه از پنهان کردن تقصیرات و کاستی‌های سالک است بر روی سالک از جانب حضرت دوست.

**چشم مست**: سر الهی و جذبات حق است.

**چله**: مدت خلوتی است که صوفی به فرمان پیر و مراد و شیخ خود به سر می‌برد که غالباً چهل روز است اما منحصر به ایام اربعین نیست.

**چنگ**: دست یافتن به کمال شوق و ذوق است.

**چهره** :عبارتست از تجلیات حق بر سالک در حال غیبت.

## ح
**حال**: واردی است که بر دل سالک بی‌اختیار و بدون کسب به سبب طاعات واذکار و اوراد فرود می‌آید.

**حجاب**: آنچه بین صوفی وحقیقت است. مانع میان عاشق و معشوق. حجاب گاهی معارف ذهنی است و گاه کشف و شهود و گاهی هستی خود صوفی.

**حرم**: مقام بی‌رنگی و بی‌خودی است.

**حریف**: هم شأن و هم مقام و هم پیاله. به معنای معاشران نیز آمده‌است.

**حضور**: در اصطلاح عرفا غیبت از خلق است. به مقام وحدت نیز گفته می‌شود.

**حق**: به معنی سزاوار و درست و واجب کری است. نامی است از اسماء الهی و نزد اهل تصوف ذات خداوند است. به معنای ثابت نیز آمده و همچنین مطابقت با واقعیت و حقیقت نیز هست.

**حقیقت**: امری که به‌طور قطع و یقین ثابت شده باشد. از نظر صوفیه غیر خدا حق تعالی هیچ چیز و هیچ‌کس به یقین ثابت نیست پس حقیقت جز خدا نیست.

**حلقه**: نشستن صوفیان در مجلس برای ذکر و سماع.

**حلول**: فرود آمدن چیزی در غیر خود.

**حیرت**: سرگردانی است و در اصطلاح اهل دل امری‌ست که بر قلب عارف وارد می‌شود هنگامی که در حالت تأمل و تفکر هستند و مانع بر ادامه آن می‌گردد.

## خ
**خال**: نقطه وحدت حقیقی است. در اصطاح صوفیه اشاره به مبدأ و منتهای کثرت می‌باشد. به معنای ظلمت معصیت نیز آمده که به علت کم بودن طاعت انسان که مانع و حاجب میان او و انوار الهی است.

**خاطر**: عبارتست از خطابی که به قلب سالک وارد می‌شود و این ممکن است الهی یا شیطانی باشد بی آنکه در قلب وی باقی بماند و ماندگار شود. همچنین به وارد غیبی که بدون سایقه تفکر و تأمل پیدا شود نیز گفته می‌شود.

**خانه دل**: قلب انسان است اما نه این قلب واقع در سینه.

**خرابات**: شرابخانه. در اصطلاح عبارت از خراب شدن صفات بشریت و فانی شدن وجود جسمانی است.

مقام وحدت و خرابی صفات بشریت را گویند. (جواد نوربخش)

**خراباتی**: فانی مطلق است که وجود اضافی او در وجود مطلق خدا و ذات حق فنا شده باشد.

خراباتی از خودی فراغت یافته، خود را به کوی نیستی درباخته باشد. (شرح گلشن راز، لاهیجی)

**خرقه**: علامت سر سپردن صوفی است به شیخ طریقت و در حقیقت نشانه تسلیم بود به خدای تعالی.

**خشوع**: به پا خاستن دل در پیشگاه حق برای فرمانبری توأم با خاکساری. درهم شکستن بت غرور.

**خضر**: پیر مکمل کامل را گویند. کنایه از بسط نیز هست.

**خلوت**: صوفی محلی را خالی از غیر اختیار کند. محادثه سر است با حق به‌نحوی که دیگری در آن مجال و فرصتی نیابد.

**خم**: اشاره دارد به واحدیت و مقام جمع را نیز گویند.

**خمار**: (به شد حرف م) اشاره‌است به خدای تعالی و همچنین سالک صاحب شهود.

**خمار**: (به ضم حرف خ) بازگشت سالک از مستی وحدت به کثرت را گویند. عاشق سرگردان.

**خمر**: غلبه عشق بر دل صوفی است که رسوایی به بار آورد.

**خوف**: شرم از گناه گذشته و رسیدن مکروهی در آینده. اشاره دارد به مطالعه مستمر و مدام دل.

## د
**درد**: حالتی را گویند که از محبوب صادر شود و محب و دوستدار طاقت آن را ندارد.

**دُرد و صاف**: لطف و قهر، عنایت و عتاب، محبت و محنت محبوب را گویند.

**درویش:** کسی است که ترک دنیا کرده‌است و عوارض آن کرده باشد و در قبال ناملایماتی که نتیجه این ترک است صبر و شکیبایی و خرسندی یافته‌است.

**دست افشاندن**: اشاره دارد به دست از دنیا و آخرت برداشتن در راه معشوق.

**دست زدن - کف زدن**: محافظت و مراقبه وقت را گویند.

**دف**: طلب معشوق برای عاشق را گویند. طلبی که مقرون به شوق باشد.

**دلیل:** در لغت به معنای مرشد است و آنچه موجب ارشاد می‌شود. (تعریفات جرجانی)

**دم**: نفخه الهی است که تعبیر به نفس الرحمن می‌شود.

## ذ
**ذکر**: در اصطلاح صوفیه یاد حق است خواه به زبان و خواه به دل.

## ر
**رباب**: ندای ارجعی که از محبوب به گوش محب و سالک می‌رسد.

**رجا**: آرامش دل به نیکی و صدق و راستی وعده. چشم داشتن به خیر حق که صاحب خیر است.

**رضا**: شادی دل است به تلخی قضا خارج شدن سالک از رضایت نفس است و وارد شدن به رضای حق.

**رطل**: پیاله شراب و جام می عشق الهی

**رقص**: شادی و فرح روح

**رنج**: وجود امری را گویند که بر خلاف ارادت دل باشد.

**رندی**: قطع نظر است از انواع اعمال و طاعات. (رساله اصطلاحات، عراقی)

**رویت**: منظور صوفیه از رویت دیدار حق تعالی است. (مصباح الهدایه و مفتاح الهدایه، عزالدین محمود کاشانی)

**رویةالقلب یا دید دل**: نگریستن به مواریث غیب، به دیده یقین و حقایق ایمان است. (شرح شطحیات، روزبهان بقلی)

**ریاضت**: ترک لذات نفس است و تهذیب اخلاق نفسانی و تبدیل صفات زشت و نکوهیده به حالات پسندیده.

## ز
**زلف**: کنایه از ظلمت و کفر است. در اصطلاح، اشاره به کثرت دارد، چرا که، رخ وحدت را حجاب و پوشش است.
زلف؛ گسترهٔ رمز و رازها و اسرار الهی‌ست.
تاب زلف؛ پیچ و خم اسرار الهی‌ست.

## س
**ساغر**: اشاره به دل صوفی است که می وصال و محبت در آن ریخته می‌شود.

**ساقی**: اشاره دارد به محبوب مطلق و پیر طریقت. رساننده فیض که شراب عشق را به عاشقان خود می‌دهد.

**سالک**: سیرکننده بسوی خدا و متوسط بین مبدأ و منتهی مادام که در سیر است.

**سبو**: اشاره دارد به تعینات ویژه من و مای اعتباری انسان. کنایت از جام می وحدت که از منبع فیض مطلق به هرکسی سهمی داده شده‌است.

**سر**: (به شد حرف ر) لطیفه‌ایست که در قلب به ودیعه نهاده شده مانند روح و آن محل مشاهده‌است.

**سکر**: غیبتی که به دنبال واردی قوی حاصل گردد و موجب شادی و طرب صوفی شود. مستی روح از طراوت مشاهده. ترک قیود ظاهری و باطنی و توجه صرف به حق.

**سلوک**: طی مدارج خاص را گویند که سالک همواره باید طی کرده تا به مقام وصل و فنا برسد.

**سماع**: حالی است که بر اثر آوازی خوش یا نغمه دلکش صوفی را از دست بدهد و از خود بی‌خود کند.

## ش
**شراب**: افراط محبت یا کمال معشوق را گویند.

**شراب الست**: عشق ازلی محبوب را گویند.

**شراب تلخ**: غلبات عشق که وجود اعتباری صوفی را به کلی از او بگیرد.

**شراب ناب**: عشق بی غش که صوفی را از من و مای اعتباری دور سازد.

**شرک**: توجه به غیر خداست.

**شهود**: رویت و دیدن حق است با دیدهٔ حق.

## ص
**صحو**: به هوش آمدن سالک از حالت سکر.

**صنم**: یار و دلدار و محبوب است. گاهی اوقات نفس هم با این تعبیر خوانند.

## ط
**طرب**: انس با حق تعالی است. سرور و شادی محض دل در آن.

**طریقت**: مجموعه آداب و اعمال قلبی و قالبی که صوفیان زیر نظر پیر طریقت برای رسیدن به حقیقت انجام دهند.

**طمس**: فنای صفاتی.

## ع
**عارض**: عارض رخسار است، و تجلی جمالی

**عاشق**: جوینده حق را گویند با وجود دوستی تمام و جدّ بلیغ. (رساله اصطلاحات، عراقی)

**عزلت**: بیرون آمدن از اختلاط با خلایق و قطع علایق است.

**عشق**: دوستی حق را گویند با وجود طلب وجد تمام. (رساله اصطلاحات، عراقی)

شیخ را سؤال کردند از عشق، شیخ ما گفت: عشق دام حق است. (اسرارالتوحید)

ابوالحسن خرقانی گفت: یک ذره عشق از عالم غیب بیامد و همه سینه‌های محبّان ببویید، هیچ‌کس را محرم نیافت، هم با غیب شد. (عطار، تذکرةالاولیا)

افراط در محبت است و آتشی است که در دل عاشق حق می‌افتد و جز حق را می‌سوزاند. این عشق امری الهی است و آمدنی است نه آموختنی. (جواد نوربخش)

همچنین مراجعه شود به صفحه عشق (بخش‌های عشق عرفانی و عشق در کلام بزرگان صوفیه). همچنین مراجعه شود به صفحه عشق عرفانی.

**عود**: اشاره دارد به عشق تمام و کمال و شوق و شیفتگی.

**عیش**: دوام حضور است و فراغت آن به تمام و کمال معنی.

## غ
**غفلت**: پیروی از نفس است در آنچه می‌طلبد و همچنین دوری سالک است از ذکر.

**فقر**: عدم تملک و مالکیت صوفی است تا چیزی را به خود اضافه کند آنچنان که از خود فانی شود و به خدا رسد.

**فنا**: فانی شدن سالک در صفات الهی ست از جمیع صفات خود در صفات حضرت حق. آنست که شخص به خود آگاه نباشد یا به هر چیزی از لوازم خود.

## ق
**[[قدح]]**: وقت را گویند. اشاره دارد به وقت و هنگام تجلی. موطن تجلیات آثاری و قابل مشاهده هست.

**قناعت**: آرام بودن به هنگام نداشتن و بخشش به وقت دارایی.

## ک
**کشف**: رفع حجاب است. خواه وجودی باشد یا شهودی.

**کفر**: تاریکی عالم تفرقه را گویند.

## گ
**گدا**: کسی که فقیر تجلیات الهی است.

**گل**: نتیجه عمل را گویند که در دل پیدا شود. (رساله اصطلاحات، عراقی)

**گوهر**: معانی و صفات را گویند. (رساله اصطلاحات، عراقی)

**گوی**: محبوری و مقهوری سالک را گویند، به طریق جبر و قهر. (رساله اصطلاحات، عراقی)

**گیسو**: طریق طلب را می‌گویند. (رساله اصطلاحات، عراقی)

## ل
**لاابالی**: باک نداشتن است از هر نوع که پیش آید و گوید و کند. (رساله اصطلاحات، عراقی)

**لطف**: پرورش دادن عاشق را گویند، به طریق مواسات و موافقت.

**لقا**: ظهور معشوق است، چنان‌که عاشق را یقین حاصل شود که اوست. (رساله اصطلاحات، عراقی)

## م
**مجلس**: آیات و اوقات حضور را گویند با حق تعالی.

شیخ ما (ابوسعید ابوالخیر) گفت: ما مجلس بی‌علم کنیم و دعوت بی‌سیم.

**محاسبه**: مراقبت صوفی از کردار و گفتار به‌طور پیوسته.

**مرید**: کسی که از اراده خود مجرد شده و از غیر خدا بریده و دائماً در طلب کمال باشد.

**مست**: اهل جذبه وسکر را گویند.

**[[مطرب]]**: آگاه‌کننده را گویند.

مطرب پیر کامل مرشد مکمل را گویند.

**مغنی**: رساننده فیض.

**مقام**: محل اقامت صوفی است به تصرف خود او. مرتبت و منزلتی که صوفی بواسطه رعایت آداب خاصی به آن می‌رسد.

**مکاشفه**: حضوری است که وصف آن ممکن نمی‌باشد در جریان کشف و شهود.

**مکاشفه**: حضوری است که در بیان نگنجد. (تعریفات جرجانی)

**می**: ذوقی که بر اثر یاد حق در دل صوفی پیدا شود و او را سر مست گرداند. همچنین به معنای نشاه ذکر و جوشش عشق نیز هست.

**می لعل**: پیام معشوق است و ذوق محبت.

**میکده**: باطن پیران کامل و قرارگاه مرشدان را گویند و اشاره دارد به ذات حق.

**مینا**: به معنای دل عارف است و واسطه عاشق و معشوق.

**محق**:فنای وجود عبد است در ذات حق.

## ن
**نای**: پیغام محبوب است.

**نفس**: (به فتح حروف ن - ف) آسایش دادن دل به لطایف غیوب و پنهانی. دوام حال مشاهده و آسایش جستن از دل است.

**نغمه**: امتداد نَفَس رحمانی و استمرار فیض وجودی را گویند که جمیع ذرّات کائنات از آن نغمه به رقص آمده‌اند.

## و
**وارد**: آنچه را که از معانی غیبی بدون عمد بنده بر دل بگذرد. (تعریفات جرجانی)

(مظفرعلیشاه کرمانی، دیوان مشتاقیه):

وارد آن بود که به دل درآید، در دل قرار گیرد، مباشر سرّ شود، نه چون بادی بود که پیدا شود و ناپیدا شود، اصل وارد کشف مراد عارف است که بی‌قصد درآید، او را طلب مزید فرماید. (روزبهان بقلی، شرح شطحیات)

**واقعه**: آن چیزهایی است که سالک در حال استغراق در مراقبه می‌بیند.

**وجد**: واردیست غیبی که از حق بر دل صوف پدید می‌آید و ظاهر وباطن او را با بروز حالی مانند شادی و غم تغییر دهد.

**ورد**: دعای صوفی برای تقرب به حق و جلب توجه و نیل به آرزوی خود.

**وقت**: مشغول شدن صوفی است به ورد و ذکر و فارغ شدن از یاد گذشته و آینده.

## ه
**هشیاری**: بیرون شدن عاشق است از حال مستی غلبه عشق.

**هیبت**: اثر مشاهده جلال و عظمت خداوند است در دل عارف.

## منابع

* فرهنگ اصطلاحات عرفانی کشف المحجوب
* رسائل منثور شاه نعمت‌الله ولی
* لاهوری، ابوالحسن عبدالرّحمن ختمی. *شرح عرفانی غزل‌های حافظ*، با تصحیح و تعلیقات بهاءالدّین خرّمشاهی، کورش منصوری، و حسین مطیعی امین، در ۴ مجلّد، تهران: نشر قطره، ۱۳۷۴
* اصطلاحات عرفا، مرتضی مطهری
* جواد نوربخش، فرهنگ نوربخش «اصطلاحات تصوف» ، دوره ۸ مجلدی، در برگیرندهٔ ۳۵۹۴ اصطلاح تحت ۳۶ عنوان. ناشران: انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی، مؤلف و انتشارات یلدا قلم.
* سید جعفر سجادی، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، انتشارات طهوری، تهران، ۱۳۹۳ شابک: ۹۷۸۹۶۴۰۰۷۹۹۲.

## پیوند به بیرون
* سفر عارفانه، نصرالله حکمت

## پانویس

رده:واژگان عرفانی