ژان لو رون دالامبر

**ژان لو رون دالامبر** (؛ زادهٔ ۱۶ نوامبر ۱۷۱۷ – درگذشتهٔ ۲۹ اکتبر ۱۷۸۳) ریاضیدان، مکانیک‌دان، فیزیک‌دان، فیلسوف و نظریه‌پرداز موسیقی فرانسوی بود. او یکی از چهره‌های کلیدی عصر روشنگری به‌شمار می‌رود و تا سال ۱۷۵۹ همراه با دنی دیدرو، ویراستار مشترک آنسیکلوپدی بود. دالمبر علاوه بر کمک‌های بنیادین به ریاضیات و فیزیک، نقش مهمی در توسعه دانشنامه‌نگاری داشت. فرمول دالمبر برای حل معادله موج به نام اوست و این معادله گاهی به عنوان معادله دالمبر شناخته می‌شود. همچنین، قضیه اساسی جبر در فرانسه اغلب به نام او (یا دالمبر گاوس) نام‌گذاری شده‌است. دالمبر به عنوان یکی از پیشگامان مکانیک کلاسیک شناخته می‌شود و اصل دالمبر (که به عنوان اصل نیروهای مجازی نیز شناخته می‌شود) از ابداعات کلیدی اوست.

او بیش از هزار مقاله برای دایره‌المعارف نوشت و گفتار مقدماتی آن را تدوین کرد که یکی از مانیفست‌های عصر روشنگری است. دالمبر همچنین در زمینه نظریه موسیقی فعالیت داشت و آثار ژان-فیلیپ رامو را تحلیل و تبلیغ کرد. او عضو آکادمی علوم فرانسه، آکادمی برلین و جامعه سلطنتی بود و تأثیرات گسترده‌ای بر فیلسوفانی مانند ایمانوئل کانت و جرج برکلی داشت.

## زندگی اولیه
ژان لو رون دالمبر در ۱۶ نوامبر ۱۷۱۷ در پاریس به دنیا آمد. او فرزند نامشروع نویسندهٔ فرانسوی کلودین گورن دو تنسن و شوالیه لویی-کاموس دوشز، افسر توپخانهٔ ارتش فرانسه، بود. پدرش در زمان تولد او در خارج از کشور به سر می‌برد و مادرش چند روز پس از زایمان، نوزاد را در پله‌های کلیسای سن-ژان-لو-روند رها کرد. طبق رسم آن زمان، نام او از قدیس حامی کلیسا گرفته شد: ژان لو رون. نوزاد به یتیم‌خانه‌ای برای کودکان رها‌شده منتقل شد، اما پدرش که از ماجرا آگاه شد، او را یافت و نزد همسر یک شیشه‌گر به نام مادام روسو سپرد. دالمبر نزدیک به ۵۰ سال با این زن زندگی کرد و او را به عنوان مادر خواند. مادام روسو اغلب به شوخی می‌گفت که دالمبر هرگز چیزی جز یک فیلسوف نخواهد شد، «الاغی که تمام عمرش را عذاب می‌دهد تا پس از مرگش در موردش صحبت شود.» پدرش مخفیانه هزینهٔ آموزش او را تأمین می‌کرد اما هرگز پدر بودن خود را به طور رسمی اعلام نکرد. دوشز در سال ۱۷۲۶ درگذشت و مبلغ سالانهٔ ۱۲۰۰ لیور برای دالمبر به ارث گذاشت که استقلال مالی او را تضمین کرد.

## تحصیلات
دالمبر ابتدا در یک مدرسهٔ خصوصی کوچک تحصیل کرد. تحت تأثیر خانوادهٔ دوشز، در ۱۲ سالگی وارد کالج دس کواتره‌ناسیون (معروف به کالج مازارن) شد. در آنجا فلسفه، حقوق و هنرها را مطالعه کرد و در سال ۱۷۳۵ لیسانس هنر گرفت. او بعدها اصول رنه دکارت را مانند فیزیک گردابی و ایده‌های ذاتی تحقیر می‌کرد و آن‌ها را «ترفیع فیزیکی» می‌نامید. یانسن‌گراها او را به سمت حرفه‌ای کلیسایی سوق می‌دادند و از پیگیری‌هایی مانند شعر و ریاضیات منع می‌کردند. دالمبر الهیات را «غذای چندان قابل توجهی» نمی‌دانست.

پس از فارغ‌التحصیلی، دو سال در مدرسهٔ حقوق تحصیل کرد و در سال ۱۷۳۸ به عنوان وکیل منصوب شد. او همچنین به پزشکی علاقه‌مند بود اما در نهایت ریاضیات را انتخاب کرد. در ابتدا خود را با نام ژان باتیست دارمبرگ ثبت کرد اما بعدها نامش را به دالمبر تغییر داد تا خوش‌آهنگ‌تر باشد. دالمبر در اوایل جوانی به طور خودآموز ریاضیات پیشرفته را فرا گرفت و از آثار نویسندگانی مانند شارل-رنه رینو الهام گرفت.

## حرفه
دالمبر حرفهٔ علمی خود را در سال ۱۷۳۹ آغاز کرد، زمانی که در نامه‌ای به آکادمی علوم فرانسه، خطاهای کتاب «آنالیز دمونتره» نوشتهٔ شارل رنه رینو را اشاره کرد. این کتاب استاندارد آموزشی بود و دالمبر خود از آن برای یادگیری پایه‌های ریاضیات استفاده کرده بود. در سال ۱۷۴۰، یادداشتی بر شکست نور در اجسام جامد ارائه داد که توسط الکسیس کلرو تأیید شد و شکست نور را به طور نظری توضیح داد.

در سال ۱۷۴۱، پس از چندین تلاش ناموفق، به عضویت آکادمی علوم فرانسه درآمد. در سال ۱۷۴۶ به آکادمی برلین و در ۱۷۴۸ به عنوان عضو سلطنتی جامعه سلطنتی لندن انتخاب شد. در سال ۱۷۴۳، مشهورترین اثرش، «درمان دینامیک» را منتشر کرد که در آن اصل دالمبر را معرفی کرد؛ قانونی که نیروهای مجازی را برای تحلیل سیستم‌های مکانیکی به کار می‌گیرد. این اصل پایه‌ای برای توسعه مکانیک لاگرانژی شد.

در اواخر دههٔ ۱۷۴۰، دالمبر به عنوان ویراستار مشترک (برای بخش‌های ریاضی و علوم) دایره‌المعارف با دنی دیدرو همکاری کرد و تا بحران‌های ۱۷۵۷ خدمت کرد. او بیش از هزار مقاله نوشت، از جمله «گفتار مقدماتی» که یکی از متون کلیدی عصر روشنگری است. در سال ۱۷۵۲، پارادوکس دالمبر را در هیدرودینامیک معرفی کرد که نشان می‌دهد مقاومت سیال بدون ویسکوزیته بر جسم غوطه‌ور صفر است. در سال ۱۷۵۴، به عضویت کامل آکادمی علوم فرانسه درآمد و در ۱۷۷۲ دبیر دائمی آن شد. در سال ۱۷۸۱، عضو افتخاری خارجی آکادمی آمریکایی هنرها و علوم شد.

## فعالیت‌های ریاضی
دالمبر کمک‌های گسترده‌ای به ریاضیات کرد. او اثبات اولیه‌ای برای قضیه اساسی جبر ارائه داد که هر چند ناقص بود، اما پایه‌ای برای اثبات کارل فردریش گاوس شد. در تحلیل، آزمون نسبت دالمبر را برای بررسی همگرایی سری‌های نامتناهی ابداع کرد. او همچنین بر روی معادلات دیفرانسیل کار کرد و اپراتور دالمبر را معرفی کرد که در حل معادله موج کاربرد دارد. دالمبر در سال‌های ۱۷۴۷–۱۷۵۰، مطالعاتی بر روی لرزش سیم‌های موسیقی انجام داد که منجر به حل معادله موج یک‌بعدی شد. او همچنین بر روی هندسه دیفرانسیل و انتگرال‌گیری کار کرد و در کتاب «تحقیقات بر روی نقاط مهم سیستم جهان» (۱۷۵۴–۱۷۵۶) به مسائل نجومی پرداخت.

## فعالیت‌های مکانیک و فیزیک
در مکانیک، اصل دالمبر انقلابی بود و اجازه داد مسائل استاتیکی و دینامیکی با روش‌های مشابه حل شوند. او بر روی هیدرودینامیک، آکوستیک و نجوم کار کرد و پارادوکس دالمبر را در سیالات ایده‌آل معرفی کرد که بعدها توسط لئونارد اویلر و دیگران توسعه یافت. دالمبر همچنین بر روی مسئله سه جسم در نجوم تحقیق کرد و به حل تقریبی حرکت ماه کمک کرد. او منتقد نظریه گرانش آیزاک نیوتن بود و سعی کرد آن را با اصول دکارتی تطبیق دهد.

## انسیکلوپدی و عصر روشنگری
در اواخر دهه ۱۷۴۰، دالامبر به گروه فیلسوفان عصر روشنگری پیوست. در سال ۱۷۵۱، او به همراه دنی دیدرو سردبیری مشترک آنسیکلوپدی را بر عهده گرفت. او علاوه بر ویراستاری بخش‌های ریاضی و علمی، «گفتار مقدماتی» معروف این دانشنامه را نوشت که به عنوان مانیفست فکری عصر روشنگری شناخته می‌شود و در آن تاریخچهٔ تکامل دانش بشری را دسته‌بندی کرد.
​با این حال، همکاری او با انسیکلوپدی همواره با تنش همراه بود. در سال ۱۷۵۷، مقاله‌ای که او دربارهٔ شهر «ژنو» نوشت، خشم روحانیون مسیحی و همچنین ژان-ژاک روسو را برانگیخت. این فشارها و جنجال‌های سیاسی باعث شد دالامبر در سال ۱۷۵۸ از سمت سردبیری استعفا دهد، هرچند به نوشتن مقالات علمی برای آن ادامه داد.

## نظریه موسیقی
دالمبر در سال ۱۷۴۹ با بررسی آثار ژان-فیلیپ رامو وارد نظریه موسیقی شد. او کتاب «عناصر موسیقی نظری و عملی بر اساس اصول رامو» (۱۷۵۲) را نوشت که نظریه‌های رامو را ساده و تبلیغ کرد، اما برخی مفاهیم را تغییر داد. دالمبر ادعا کرد که موسیقی باید بر پایهٔ اصول ریاضی باشد و سه اصل اساسی برای حالت‌های عمده، مینور و اکتاوها پیشنهاد کرد. این کار منجر به اختلاف با رامو شد. در گفتار مقدماتی دایره‌المعارف، موسیقی باروک را کمال‌یافته دانست و رامو را «نابغهٔ شجاع» نامید.

## فلسفه و ارتباط با پادشاهان
دالامبر شخصیتی مستقل داشت و از پذیرش مقام‌های درباری که استقلال فکری او را محدود می‌کردند، پرهیز می‌کرد. فریدریش دوم، پادشاه پروس، بارها از او دعوت کرد تا ریاست آکادمی علوم پروس را بر عهده بگیرد، اما دالامبر تنها به یک بازدید کوتاه از برلین بسنده کرد. همچنین کاترین کبیر، امپراتریس روسیه، به او پیشنهاد داد تا با دستمزدی کلان معلم خصوصی پسرش شود، اما دالامبر این پیشنهاد را نیز رد کرد. او ترجیح می‌داد در فقر نسبی اما با آزادی کامل در پاریس زندگی کند.
​او دوستی نزدیکی با ولتر داشت و در محافل ادبی پاریس، به ویژه در سالن ژولی دو لسپیانس حضور فعالی داشت. رابطهٔ عاطفی و فکری او با ژولی دو لسپیانس یکی از مهم‌ترین بخش‌های زندگی شخصی او بود و مرگ ژولی در سال ۱۷۷۶ ضربهٔ روحی سنگینی به دالامبر وارد کرد.

## زندگی شخصی
دالمبر در سالن‌های پاریسی مانند سالن‌های ماری ترز رودت ژوفرین، مارکویز دو دفاند و ژولی دو لسپیناس شرکت می‌کرد. او عاشق ژولی دو لسپیناس شد و در نهایت با او زندگی کرد. دالمبر دانشمند لاتین برجسته‌ای بود و بر ترجمهٔ آثار تاسیتوس کار کرد که تحسین دیدرو را برانگیخت. او پیشنهاد فردریک کبیر برای نام‌گذاری قمری فرضی زهره به نام خود را رد کرد.

## مرگ
دالمبر سال‌ها از مشکلات سلامتی (به ویژه بیماری مثانه) رنج می‌برد. او در ۲۹ اکتبر ۱۷۸۳ در پاریس درگذشت. ژان لو رون دالامبر در ۲۹ اکتبر ۱۷۸۳ در پاریس درگذشت. به دلیل دیدگاه‌های خردگرایانه و گرایش‌های ضد روحانیت (و اینکه از دریافت آخرین مراسم مذهبی کاتولیک امتناع کرده بود)، کلیسا اجازهٔ دفن او را در گورستان‌های مذهبی نداد و او را بدون هیچ‌گونه مراسم رسمی در یک گور بی‌نام و نشان به خاک سپردند.

## میراث
میراث دالمبر در ریاضیات، فیزیک و فلسفه ماندگار است. اپراتور دالمبر در فیزیک نظری مدرن نقش کلیدی دارد. در استرالیا جنوبی، جزیره‌ای به نام او نام‌گذاری شده‌است. او در آثار داستانی مانند «رویای دالمبر» نوشتهٔ دیدرو و رمان «اصل دالمبر» نوشتهٔ اندرو کروم را به تصویر کشیده شده‌است. سیستم دالمبر در قمار و پارادوکس او در هیدرودینامیک همچنان مورد مطالعه است.

## آثار
* *Traité de dynamique* (۱۷۴۳، ویرایش دوم ۱۷۵۸)
* *Recherches sur la courbe que forme une corde tenduë mise en vibration* (۱۷۴۷)
* *Éléments de musique théorique et pratique suivant les principes de M. Rameau* (۱۷۵۲)
* *Recherches sur differens points importans du systeme du monde* (۱۷۵۴–۱۷۵۶، سه جلد)
* *Discours préliminaire de l'Encyclopédie* (۱۷۵۱)
* *Mélanges de littérature, d'histoire et de philosophie* (۱۷۵۳–۱۷۶۷، پنج جلد)
* *Œuvres philosophiques, historiques et littéraires* (۱۸۰۵، پس از مرگ)

## جستارهای وابسته
* عصر روشنگری
* دایره‌المعارف
* معادله موج
* قضیه اساسی جبر

## پیوندهای بیرونی
* آثار دالمبر در پروژه گوتنبرگ
* بیوگرافی در آکادمی علوم فرانسه

## منابع

رده:اعضای افتخاری آکادمی علوم سن پترزبورگ
رده:اعضای انجمن سلطنتی
رده:اعضای فرهنگستان علوم پروس
رده:اعضای فرهنگستان علوم فرانسه
رده:اعضای فرهنگستان فرانسه
رده:اعضای فرهنگستان هنر و دانش آمریکا
رده:اهالی پاریس
رده:بی‌خدایان اهل فرانسه
رده:بی‌خدایان سده ۱۸ (میلادی)
رده:تئوری‌پردازان موسیقی اهل فرانسه
رده:دانشنامه‌نویسان اهل فرانسه
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه پاریس
رده:درگذشتگان ۱۷۸۳ (میلادی)
رده:دینامیک سیالات‌دانان
رده:ریاضی‌دانان اهل فرانسه
رده:ریاضی‌دانان سده ۱۸ (میلادی) اهل فرانسه
رده:ریاضی‌دانان سده ۱۸ (میلادی)
رده:زادگان ۱۷۱۷ (میلادی)
رده:فیزیک‌دانان اهل فرانسه
رده:فیلسوفان اهل فرانسه
رده:فیلسوفان بی‌خدا
رده:فیلسوفان دوران پیش از مدرن
رده:فیلسوفان عصر روشنگری
رده:ندانم‌گرایان اهل فرانسه
رده:نویسندگان اهل پاریس
رده:نویسندگان سده ۱۸ (میلادی) اهل فرانسه
رده:نویسندگان مرد اهل فرانسه
رده:نویسندگان مرد سده ۱۸ (میلادی)
رده:فیلسوفن سده ۱۸ (میلادی) اهل فرانسه