تفسیر البرهان

**البرهان فی تفسیر القرآن** تفسیری از قرآن نوشته سید هاشم بحرانی از علمای شیعی ایران.

## مولف
سید هاشم بن سلیمان بحرانی از نوادگان موسی کاظم و مفسر و محدث قرن یازدهم بوده است. وی اهل توبلی در بحرین بوده و در سال 1107 یا 1109 در بحرین به خاک سپرده می شود. از آثارش چنین استباط می شود که از علمای اخباری بوده است.

## روش شناسی
بحرانی در مقدمه کتابش آورده البرهان حاوی اسرار علوم قرآنی است و مسائل شرعی، قصص و اخبار انبیاء و فضائل اهل بیت را بیان میکنم. وی تلاش کرده است روایات را از کتب معتبر امامیه و در بعضی موارد اهل سنت استفاده کند. وی همچنین احادیثی از ابن عباس نقل کرده زیرا وی را شاگرد علی بن ابیطالب می داند. 

## شیوه نگارش
وی در نگارش خود بعد آوردن نام سوره، محل نزول، فضیلت سوره و تعداد آیات را اشاره میکند. سپس آیاتی که دارای روایت تفسیری هستند را ذکر میکند و در ادامه روایات مربوط به آن آیه را نقل می کند. 

## مبنای تفسیری
بحرانی بر مبنای کلام گهر بار اهل بیت یک سری مبانی را برای خود در تفسیرش قرار داده است:

### جامعیت قرآن در مسائل هدایتی
مولف معتقد است که کتاب قرآن راهنمای ابدی و جاودانی خدا برای همه انسانها در همه دوران ها می باشد. وی معتقد است قرآن جامع همه اموری هدایتی می باشد و برای اثبات نظریه خود در مقدمه کتابش آیات و روایاتی را ذکر می کند. 

### باطن پذیری آیات قرآن کریم
وی با استناد به روایات تاویلی و باطنی از اهل بیت معتقد به وجود باطنی برای ایات قرآن می باشد. 

### نیاز همیشگی به اهل بیت در فهم قرآن
بحرانی که از اخباریون می باشد معتقد است تنها محمد و اهل بیت اش شایسته تفسیر قران کریم هستند و تفسیر غیر معصوم نوعی تفسیر به رای می باشد و موجب گمراهی خواهد شد. وی همچنین فهم قرآن از علوم معانی و بیان را رد میکند. 

### اتصال علم اهل بیت به علم محمد
از دیگر مبانی مولف این است که علم اهل بیت مانند علم محمد به منبع ربوبی متصل است و آنها وارثان علم محمد هستند و برای اثبات حرفش به حدیث ثقلین و آیه تطهیر استناد میکند. 

مبانی اعتقادی و کلامی 

وی که مبنای اعتقادی و کلامی خود را به نوعی از نشات گرفته از منبع وحی می داند لذا آن را مبنای فکری خود در البرهان می داند. 

### عدم صلاحیت عقول بشری در تفسیر
بحرانی همچون مفسران اخباریون دیگر نقش عقل را در تفسیر رد می کند و تفسیرش را خالی از بررسی های اجتماعی و تحلیلی با نگاه عقلی می نویسد. وی معتقد است عقل انسان ها از درک ظاهر و باطن قرآن عاجزند چون قرآن کلام خالق است. 

## نسخه‌ها و چاپ‌های تفسیر البرهان
### چاپ سنگی و حروفی
این کتاب غیر از چاپهای سنگی قدیم، در شکل جدید چند بار طبع گردیده‌است. از جمله چاپ حروفی در ۵ جلد (یک جلد مقدمه و ۴ جلد تفسیر) توسط مؤسسه اسماعیلیان قم؛ مؤسسه الوفا بیروت در ۴ جلد؛ کتابفروشی اسلامیه تهران در ۵ جلد؛ مؤسسه الرسالة بیروت در سال ۱۴۰۳ ه‍.ق

چاپ جدیدی در پنج جلد به قطع رحلی توسط مرکز چاپ و نشر مؤسسه بعثت تهران با تحقیق گروه بحث‌های اسلامی این مؤسسه و مقدمه محمد مهدی آصفی، صورت گرفته‌است.

محمد مهدی آصفی در مقدمه خود به این مباحث اشاره دارد:
# سه دیدگاه در تفسیر
# نیاز به تفسیر برای فهم قرآن
# حجیت ظواهر قرآن
# سه عامل مهم از عوامل ایجادکننده ضرورت تفسیر
# تاریخ تفسیر (در مراحل سه‌گانه) و بایسته‌های مرحله سوّم
# خطوط و اصول کلی تفسیر اهل بیت
## تنزیه خداوند از تجسیم
## تنزیه انبیاء از گناه
## محال بودن رؤیت خداوند
## نظر اهل بیت در هدایت و ضلالت
## نظر اهل بیت در جبر و تفویض
## تفسیر قرآن به قرآن
# روش‌های تفسیری
## تفسیر به رأی
## تفسیر به مأثور
# تفسیر البرهان
# مصادر روایی تفسیر البرهان
# نقد و نظر
# جعل در روایات اهل بیت

### نسخه‌های خطی
# نسخه‌ای در کتابخانه وزیری یزد به شماره(۵۹۹۸)
# نسخه‌ای در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به شماره(۸۴۴)
# نسخه‌ای در دارالکتب قاهره شماره(۱۹۱۰۹ ب)
# نسخه‌ای در کتابخانه فیضیه قم (۳۹- ۴۰- ۱۶ تفسیر)
# نسخه‌ای در کتابخانه عمومی آیت‌الله حکیم، عراق شماره(۶۹۰)
# نسخه‌ای در کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران به شماره(۴۵۷)
# نسخه‌ای در کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران شماره ۲۰ ب و ۲۵ ب
# نسخه‌ای در کتابخانه آستان قدس رضوی مشهد شماره ۸۳–۹۱
# نسخه کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری تهران(۲۰۵۷).

## منابع تفسیر
مراجع مؤلف در این تفسیر عبارتنداز:
* تفسیر ابوالحسن علی بن ابراهیم.
* تفسیر أبوالنصر محمد بن مسعود عیاشی.
* بصائرالدرجات؛ أبی جعفر محمد بن حسن صفار.
* [برگزیده] بصائر الدرجات؛ سعد بن عبدالله قمی.
* الکافی؛ ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی مشهور به ثقةالاسلام.
* قرب الإسناد؛ أبی عباس عبدالله بن جعفر حمیری.
* غیبت؛ أبی عبدالله محمد بن إبراهیم مشهور به ابن زینب.
* الإرشاد؛ شیخ مفید.
* الأمالی؛ شیخ مفید.
* الإختصاص؛ شیخ مفید.
* کتاب الزهد؛ حسین بن سعید اهوازی.
* التمحیص؛ حسین بن سعید اهوازی.
* کتاب سُلیم بن قیس هلالی؛ این اثر بعدها بنام اسرار آل محمد شناخته شده.
* کتاب ابوالحسن محمد بن أحمد بن علی بن حسین بن شاذان؛ وی فقیهی دانشمند بوده.
* کتاب پرسش‌های علی بن جعفر از برادر بزرگوارش ابوالحسن موسی بن جعفر؛ وی از فرزندان ممتاز امام ششم بوده‌است.
* من لا یحضره الفقیه؛ ابوجعفر محمد بن علی بن حسین قمی ابن بابویه معروف به شیخ صدوق و نیز رئیس‌المحدثین. این محدث در میان دانشمندان شیعی جایگاهی والا دارد. کتاب حاضر یکی از کتابهای چهارگانه مورد وثوق و معتبر شیعه قلمداد می‌شود.
* کمال الدین و تمام النعمة فی الغیبة؛ شیخ صدوق.
* معانی الأخبار؛ شیخ صدوق.
* علل الشرائع؛ شیخ صدوق.
* بشارات الشیعة؛ شیخ صدوق.
* صفات الشیعة؛ شیخ صدوق.
* التوحید؛ شیخ صدوق.
* عیون أخبار الرضا؛ شیخ صدوق.
* الخصال؛ شیخ صدوق.
* ثواب الأعمال و عقاب الأعمال؛ شیخ صدوق.
* التهذیب؛ أبی جعفر محمد بن حسن طوسی که او را بزرگ شیعه برشمرده، شیخ الطائفة می‌خوانند. این کتاب او یکی از کتابهای چهارگانه مورد وثوق و معتبر شیعه قلمداد می‌شود.
* الإستبصار؛ شیخ طوسی.
* الأمالی؛ شیخ طوسی.
* الخصائص [خصائص الأئمة]؛ محمد بن حسین موسوی مشهور به سید رضی که گردآوری نهج البلاغة نیز از آثار اوست.
* المناقب الفاخرة فی العترة الطاهرة؛ سید رضی.
* المحاسن؛ أبی جعفر أحمد بن محمد بن خالد برقی. وی دانشمندی مورد وثوق بوده‌است.
* تفسیر مجمع البیان، أبوعلی فضل بن حسن طبرسی.
* تفسیر جوامع الجامع؛ طبرسی.
* کشف نهج البیان؛ محمد بن حسن شیبانی. این کتاب در زمینه تفسیر است.
* صحیفة الرضا؛ که مجموعه‌ای از روایات آن علی بن موسی الرضا است.
* مصباح الشریعة؛ روایات این کتاب را به جعفر صادق منسوب می‌کنند.
* منهاج الحق و الیقین؛ ولی بن نعمة الله حسینی رضوی حائری. وی عالمی فاضل بوده‌است.
* تفسیر نهج البیان؛ [این کتاب در الذریعة، همان کتاب کشف نهج البیان قلمداد گردیده که پیش تر برشمرده شد].
* جامع الأخبار؛ سهم این کتاب در البرهان اندک بوده‌است.
* تأویل الآیات الباهرة فی العترة الطاهرة، شرف الدین نجفی. او دانشمندی پرمایه بوده‌است.
* ما أنزل من القرآن فی أهل البیت؛ محمد بن عباس بن مروان بن ماهیار مشهور به ابن جُحام، ابوعبدالله بزاز. نجاشی و علامه حلی در کتاب‌های رجال شان پس از تأکید بر وثاقت و درستی گردآورنده آن، این کتاب را در موضوع خود بی مانند و در اصل دارای هزار صفحه برشمرده‌اند. نگارنده البرهان خود این کتاب را ندیده بلکه مطالبش را به واسطه نقل شرف الدین نجفی از آن آورده و گفتنی است، آن نسخه نیز تنها بخشی از سوره إسرا را تا پایان قرآن دربرداشته‌است.
* تحفة الإخوان.
* الطرائف؛ أبوالقاسم علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن أحمد مشهور به سید ابن طاوس که عالمی پرهیزگار و بسیار موثق است.
* تحفة الأبرار؛ سید حسین بن مساعد حسینی نجفی. سخنانی که از اهل سنت در البرهان نقل شده، به واسطه نقل این کتاب و نیز کتاب الطرائف بوده‌است.
* ربیع الأبرار؛ محمود زمخشری مشهور به جارالله.
* الکشاف فی تفسیر القرآن؛ محمود زمخشری.
* موفق بن أحمد؛ وی و زمخشری، هر دو از دانشمندان برجسته اهل سنت هستند.
* المناقب؛ محمد بن علی بن شهر آشوب، یکی از دانشمندان بزرگ شیعی که وی را با نام ابن شهر آشوب می‌شناسند.
* مجموعه ورام؛ أبی الحسین ورام. او عالمی فاضل بوده‌است.
* الإحتجاج؛ احمد بن علی بن أبی طالب طبرسی از دانشمندان بنام شیعه.
* کامل الزیارات؛ أبی القاسم جعفر بن محمد بن قولویه. ابن قولویه از موثق‌ترین عالمان شیعی شمرده می‌شود.
* مشارق انوار الیقین؛ رجب برسی.
* و همچنین منابع دیگری که در جای جای البرهان به مناسبت نامشان آمده است.

## پانویس

## پیوند به بیرون
* انتشار ترجمه جامع‌ترین تفسیر روایی شیعه(البرهان)
* اجتهاد و روش‌شناسی در تفسیر البرهان 

رده:تفسیرهای شیعه