نادر جهانبانی

**نادر جهانبانی** (۲۷ فروردین ۱۳۰۷ – ۲۲ اسفند ۱۳۵۷) سپهبد خلبان نیروی هوایی شاهنشاهی ایران و معاون فرماندهی آن نیرو معروف به **ژنرال چشم‌آبی** بود. وی بنیان‌گذار و سرپرست تیم آکروجت تاج طلایی است. از او به عنوان یکی از بهترین و برجسته‌ترین خلبانان عصر خود نام می‌برند.

نادر جهانبانی دانش‌آموختهٔ دانشگاه خلبانی نیروی هوایی روسیه و آموزش‌دیدهٔ دوره‌های خلبانی جنگنده‌های جت از آلمان بود. از وی به‌عنوان یکی از محبوب‌ترین چهره‌ها بین پرسنل نیروی هوایی ایران یاد می‌شود.

نادر جهانبانی در پی انقلاب ۱۳۵۷ در روز ۲۲ بهمن در پست نیروی هوایی در دوشان‌تپه دستگیر و در ۲۲ اسفند ۱۳۵۷ به حکم صادق خلخالی و حاکم شرع وقت در زندان قصر تیرباران شد.

## اوایل زندگی و تحصیلات
نادر جهانبانی در بیست و هفتم فروردین ماه سال ۱۳۰۷ در تهران زاده شد. او پسر امان‌الله جهانبانی از شاهزادگان قاجار و فرماندهان ارتش شاهنشاهی با درجهٔ سپهبدی است که وزیر و سناتور مجلس سنای ایران بود. مادر وی هلن کاسمینسکی از مهاجران روس بود.

جهانبانی در هجده سالگی وارد دانشگاه خلبانی نیروی هوایی روسیه و پس از اتمام تحصیلات وارد نیروی هوایی ارتش ایران شد. پس از آن نادر جهانبانی برای آموزش دورهٔ خلبانی هواپیمای جت راهی آلمان شد. وی در آلمان با لیدر تیم آکروجت آمریکا آشنا شد و از او فنون آکروباسی هوایی با هواپیمای جت را فراگرفت. نادر جهانبانی پس از بازگشت به ایران نخستین تیم آکروجت ایران را در سال ۱۹۵۸ تشکیل داد. نخستین تیم آکروجت تاج طلایی تشکیل شده بود از: محمد خاتمی، نادر جهانبانی، امیرحسین ربیعی، عبدالحسین مینوسپهر و سیامک جهان‌بینی.
## دستاوردهای نظامی

### تأسیس تیم آکروجت تاج طلایی
245x245px|بندانگشتی|چپ|نادر جهانبانی به همراه تیم آکروجت تاج طلایی ایران، از راست به چپ: اصغر ایمانیان، عبدالحسین مینوسپهر، نادر جهانبانی، نادر یوسفی، بهمن باقری، آیت محققی، فریبرز پایورپایه‌گذاری تیم آکروجت تاج طلایی در سال ۱۳۳۷ و پس از ورود اولین هواپیماهای جت در ایران آغاز می‌شود. اما پیش از آن و در سال ۱۳۳۴ چهارده خلبانان برای دوره‌های آموزش پرواز با جت به پایگاه هوایی فورستنفلدبروک آلمان اعزام شدند. از این عده ۹ خلبان پس از اندک زمانی به ایران برمی گردند اما نادر جهانبانی به همراه سیامک جهان‌بینی، محمد خاتمی (نظامی)، امیرحسین ربیعی و عبدالحسین مینوسپهر برای دوره‌های تکمیلی در پایگاه باقی می‌مانند و در همان زمان ایده تشکیل تیم آکروجت را می‌پرورانند. پس از بازگشت و تأسیس تیم، جهانبانی سرپرستی تیم آکروجت تاج طلایی ایران در سال ۱۳۳۷ برعهده می‌گیرد. یک سال پس از تشکیل تیم آکروجت تاج طلایی در مسابقه‌ای با حضور نیروی هوایی ایران، نیروی هوایی آمریکا و نیروی هوایی بریتانیا، تیم ایران مقام نخست را به دست آورد. تیم آکروجت تاج طلایی ایران تا زمان انحلال آن یعنی در بهمن‌ماه ۱۳۵۷ جزو قدرتمندترین تیم‌های آکروباسی هوایی با هواپیمای جت در جهان بود که در چندین رقابت بین‌المللی مقام‌هایی را نیز کسب کرد. جهانبانی پس از تأسیس تیم تاج طلایی، آن را از سال ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۱ و سپس دوباره در سال ۱۳۴۸ رهبری کرد؛ در مجموع شش سال، طولانی‌ترین دوره تصدی یک لیدر تاج طلایی. او شخصاً کاندیداهای تیم را انتخاب و ارزیابی می‌کرد، آنها را آموزش می‌داد و محدودیت‌های آنها را به چالش می‌کشید. بسیاری از اعضای این تیم به خلبانان، افسران و فرماندهان ماهری تبدیل شدند که برخی از آنها در جنگ ایران و عراق خدمت کردند. او همچنین دبیرکل فدراسیون ملی ورزش بود.
[بندانگشتی|282x282پیکسل|نادر جهانبانی در کنار [اف-۸۴ تاندرجت|اف-۸۴جی خود در لباس تیم آکروجت تاج طلایی در سال ۱۳۳۹]]

### نقش در شکوفایی نیروی هوایی
جهانبانی با کمک به ایجاد یک نیروی هوایی مؤثر، نقش مهمی در نیروی هوایی ایران در دهه‌های ۳۰ و ۴۰ ایفا کرد. در طول این دوره، او خلبانی هواپیماهای اف-۸۶ و جنگنده مافوق صوت تازه از راه رسیده اف-۵ فریدوم فایتر را بر عهده داشت. در جریان بحران مرز دریایی ایران و عراق در سال ۱۳۴۸، ایران عملیات مشترک اروند را انجام داد که در آن یک کشتی ایرانی تحت حفاظت هوایی جت‌های جنگنده ایرانی از آبراه شط العرب عبور کرد. جهانبانی شخصاً پرواز و رهبری ماموریت اسکورت رزمی هوایی را بر عهده داشت. ماموریت کشتی بدون حادثه و با آرامش به پایان رسید. او به عنوان معاون فرمانده کل نیروی هوایی خدمت میکرد. به همین ترتیب، او سخت تلاش کرد تا مهارت‌های نبرد هوایی در سطح جهانی را در بین خلبانان جنگنده ایرانی القا کند. جهانبانی همچنین در تهیه و ادغام هواپیماهای پیشرفته، مانند اف-۴، اف-۵ و اف-۱۴، در کنار سیستم‌های راداری و موشکی پیشرفته (به ویژه ایم-۵۴ فینیکس) پیشگام بود. این اقدامات به رهبری جهانبانی، در بهبود توانایی‌های خلبانان،  بعدها برای نیروی هوایی ایران در جنگ ایران و عراق بسیار مهم و حیاتی واقع شد، زمانی که خلبانان نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به وضوح بر همتایان عراقی خود غلبه کردند.
بندانگشتی|سرهنگ جهانبانی (ایستاده، نفر ششم از راست) در کنار ارتشبد خاتمی و دیگر خلبانان در پایگاه هوایی مهرآباد تهران در سال ۱۹۶۵، روبروی یک جنگنده اف-۵ که اخیراً تحویل داده شده بود.
بندانگشتی|سپهبد جهانبانی (نفر وسط در عکس) به همراه آخرین تیم تاج طلایی در دهه ۵۰

## دستگیری و اعدام
نادر جهانبانی در بامداد ۲۲ اسفند ۱۳۵۷ در زندان قصر به حکم صادق خلخالی حاکم شرع وقت تیرباران شد. روزنامهٔ اطلاعات به تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۵۷ در خبری اسامی یازده تن از محکومان به اعدام را منتشر کرد. متن خبر به شرح زیر است:

### دادگاه
[بندانگشتی|248x248px|امرای ارتش شاهنشاهی از جمله سپهبد نادر جهانبانی در [دادگاه انقلاب به ریاست صادق خلخالی.]]

وقتی جهانبانی را برای محاکمه آوردند، کاغذی بر گردنش انداختند تا جرمش را بنویسند؛ اما او جرمی نداشت، کسی هم پیدا نشد شهادت دهد او جرمی انجام داده است. پس روی کاغذ سفید نوشتند: سپهبد نادر جهانبانی، عامل فساد. متنِ حُکم کیفرخواست که در دادگاه برای وی خوانده شد بدین شرح است:

سایت خبری روزآنلاین در مقاله‌ای با عنوان «نوبت خمینی شد» به خاطرات سفیر اسرائیل در ایران اشاره می‌کند که نوشته است جهانبانی به احمد خمینی گفت: «من از توی عرب ایرانی‌ترم.»

### اتهامات دروغین
مسعود بهنود می‌گوید: «یکی از چند باری که خلخالی را دیدم فرصتی دست داد که سؤالی بکنم که سال‌ها توی گلوی من مانده بود؛ گفتم آقای خلخالی در دادگاه نادر جهانبانی و عباسعلی خلعتبری ما گروه آورده بودیم و فیلم می‌گرفتیم و فیلم‌هاش هست. در محاکمه خلعتبری معلوم شد که تفاله اتمی در ایران دفن نشده و کسی هم که پیشنهاد دفن تفاله اتمی را داده است او نبوده… شما چرا در مصاحبه خود (به دروغ) گفتید سپهبد جهانبانی برای اسب‌هایش موزیک پخش می‌کرده است و خلعتبری در ایران تفاله اتمی دفن می‌کرده؟ جواب خلخالی این بود: یادم بود (می‌دانستم) ولی چیزهایی گفتم که (مردم) دلشان بسوزد جگرشان بسوزد. من مأمور ایجاد منطق برای سلطنت‌طلبان و طاغوتیان نیستم.»بندانگشتی|100px|سپهبد جهانبانی در دادگاه انقلاب

## داستان‌ها پیرامون زندگی
[بندانگشتی|220x220px|چپ|در کنار [محمدرضا پهلوی|محمدرضا شاه پهلوی]]
### خانواده
جهانبانی از دو همسر، دو فرزند داشت، یک پسر به نام انوشیروان و یک دختر به نام گلنار. پسرش از همسر اولش، آذر اعتصام، و دخترش از همسر دومش، فرح زنگنه، بود. زنگنه دختر سرهنگ یدالله اعظم زنگنه بود. هر دو فرزند در ایالات متحده زندگی می‌کنند. جهانبانی از طریق پسرش یک نتیجه بزرگ داشت که نام میانی‌اش نادر است.

از مادرش، دو برادر و یک خواهر داشت: پرویز، که چترباز و فرمانده نیروی دریایی شاهنشاهی ایران (تکاور) بود، خسرو، که با شهناز پهلوی، فرزند ارشد شاه ایران، ازدواج کرد، و مهرمنیر که تمام هنرهای دستباف بلوچی را روی تمام لباس‌های تشریفاتی ملکه و برخی از لباس‌های شاه آورد. از همسر اول پدرش، او پنج برادر ناتنی داشت: مسعود، سفیر، حسین، سپهبد ارتش شاهنشاهی ایران (IIA)، مجید در وزارت کار و بعدها در وزارتخانه‌های کشاورزی، حمید، سرتیپ ارتش شاهنشاهی ایران، و محمود. او همچنین دو خواهر ناتنی داشت: یکی که در جوانی درگذشت، و در آخر کیان تاج. کریستین امان‌پور از بستگان دور اوست.[بندانگشتی|221x221px|نادر جهانبانی و هیئت همراه در سفر رسمی [رضا پهلوی (دوم)|ولیعهد وقت ایران به مسکو، در سال ۱۹۷۶|چپ]]در فضای مجازی و در میان مردم شایعه‌هایی دربارهٔ زندگی سپهبد جهانبانی وجود دارد که پسر او انوشیروان جهانبانی در گفتگویی با دویچه‌وله فارسی به این روایات پرداخته است:

### روایت‌های درست
در یکی از دوره‌هایی که جهانبانی آموزش آکروجت می‌داد، یکی از خلبانان جوان از بغل به بال هواپیمای جهانبانی زد. هردو هواپیما آسیب زیادی دیدند. جهانبانی به خلبان جوان دستور می‌دهد که با چتر نجات از هواپیما بیرون بپرد؛ ولی خودش با مهارت و چیره‌دستی خویش هواپیمایش را روی باند فرودگاه می‌نشاند.

### روایت‌های نادرست
انوشیروان، فرزند نادر جهانبانی معتقد است که برخی داستان‌های غلط و اغراق‌گونه پیرامون زندگی سپهبد به ضرر او است و نیز دربارهٔ این روایات توضیح داده است:

### روایت فرح پهلوی
فرح پهلوی در خاطرات خود مینویسد:

## انوشیروان جهانبانی
انوشیروان فرزند نادر جهانبانی، در زمان وقوع انقلاب اسلامی ۳۰ ساله بوده است. او که برای تحصیل به آمریکا رفته بود، پس از کسب بالاترین مدرک خلبانی در آمریکا به ایران بازگشت و تا زمان وقوع انقلاب، مدیرعامل شرکت هواپیمایی «ایرتاکسی» بود. او نیز یک هفته پس از تیرباران سپهبد نادر جهانبانی، دستگیر شد و ۵ ماه را در زندان گذراند.

انوشیروان جهانبانی دربارهٔ اینکه چرا پدرش مانند بسیاری از ارتشیان با وقوع انقلاب از ایران نرفتند، این‌گونه پاسخ می‌دهد:
* اتفاقاً آن موقع من به پدرم خیلی اصرار می‌کردم که از ایران خارج شود، چون هواپیما هم در دستمان بود. هم از راه ایران‌ایر و هم با هواپیمای خودمان می‌توانستیم از ایران بیرون برویم. پدرم ولی همیشه می‌گفت من سرباز این وطن هستم و وظیفه‌ام است که در اینجا بمانم. می‌گفت امکان ندارد مملکتم را رها کنم. حتی وقتی هم که شاه رفت، گفتیم حالا رئیستان هم که رفت؛ گفت نه وظیفهٔ من است در این مملکت بمانم. وی با رد این پیشنهاد گفت من کاری نکرده‌ام که بخاطر آن بترسم و بخواهم بگریزم، و به هیچ عنوان قانع نشد که از ایران برود. فکر می‌کنم اگر از ایران رفته بود، هر روز زجر می‌کشید. جای پدرم همان مملکت خودشان بود.

انوشیروان جهانبانی دربارهٔ پدرش گفته است: «یک نوشته‌ای با دست‌خط خودشان (پدرم) وجود دارد که از ما خداحافظی کردند. یک چیز دیگری هم که داریم، ساعتی است که پدرم دستشان بود و الآن دست من است، و این باارزش‌ترین چیزی است که من در زندگی‌ام دارم».

## جایزه‌ها و نشان‌های افتخار
### آرم ها



### نوار نشان‌ها

### نام نشان‌ها

## جستارهای وابسته
* نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
* فهرست فرماندهان ارتش ایران
* محمدحسین جهانبانی
* تاج طلایی
* عملیات مشترک اروند

## منابع

## پیوند به بیرون

* ویدئویی برای یادبود نادر جهانبانی *یوتیوب*
* عکس‌های دیده نشده از نادر جهانبانی "ژنرال چشم‌آبی"
* گفتگو با انوشیروان جهانبانی فرزند سپهبد نادر جهانبانی به همراه فایل صوتی گفتگو
* https://web.archive.org/web/20080114012529/http://www.iiaf.net/home.html
* سپهبد نادر جهانبانی؛ اسطوره یا واقعیت +فیلم و عکس رویداد۲۴

رده:اعدام‌شدگان اهل ایران در زمان جمهوری اسلامی
رده:اعدام‌شدگان اهل ایران
رده:اعدام‌شدگان به حکم خلخالی
رده:افراد اعدام‌شده توسط جنگ‌افزار گرم اهل ایران
رده:افراد ایرانی روس‌تبار
رده:افراد مربوط به انقلاب ۱۳۵۷ ایران
رده:افسران نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
رده:اهالی ایران در سده ۲۰ (میلادی)
رده:اهالی تهران
رده:تاج طلایی
رده:خاک‌سپاری‌ها در بهشت زهرا
رده:خاندان جهانبانی
رده:خلبانان اهل ایران
رده:خلبانان نیروی هوایی ارتش ایران
رده:درگذشتگان ۱۳۵۷
رده:درگذشتگان ۱۹۷۹ (میلادی)
رده:رئیسان سازمان تربیت بدنی
رده:زادگان ۱۳۰۷
رده:زادگان ۱۹۲۸ (میلادی)
رده:سپهبدهای ارتش شاهنشاهی ایران
رده:شاهزادگان قاجار
رده:فرماندهان نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
رده:نظامیان اعدام‌شده در جریان انقلاب ایران
رده:نظامیان کشته‌شده توسط جمهوری اسلامی ایران
رده:زندانیان و بازداشت‌شدگان در جریان انقلاب ۱۳۵۷ ایران
رده:پادشاهی‌خواهان اهل ایران