ال (خدا)

**اِل** یا **ئیل** (’Ēl یا ’Il، به صورت الف-لام نوشته می‌شود، مثلاً به اوگاریتی: 𐎛𐎍، به فنیقی: 𐤀𐤋، به عبری: אל‎، به سریانی: ܐܠ، به عربی: إل یا إله، هم ریشه با اکدی: *ilu*) یک کلمه سامی شمال غربی به معنای خدا یا الهه است که (به عنوان اسم خاص) به هر کدام از چندین خدای خاور نزدیک باستان اشاره دارد. یک هجی نادرتر، "ila"، است که نشان دهنده شکل گزاره‌ای [یا اسنادی] آن در اکدی قدیم و در زبان عموری است. این کلمه مشتق شده از کلمه دوحرفی کهن و مهجور شده **' در [[زبان نیاسامی]]، به معنای «خدا» است.

خدایان خاصی که به عنوان ال یا ئیل شناخته می‌شدند شامل بزرگ‌ترین خدای [[دین کنعانی باستان]]، و عالی‌ترین خدای سامی‌های میان رودان در دوره [[سارگون اکدی|پیشا-سارگونی]] می‌شود. ال پیش از [[یهوه]] خدای [[بنی‌اسرائیل]] بود اما نهایتاً در قرون نهم تا ششم پیش از میلاد با یهوه ترکیب شد. داستان بخشیده‌شدن اسرائیل به یهوه توسط ال نیز در یکی از نسخه‌های [[تورات]] باقی مانده‌است.

در میان [[هیتی‌ها]]، ال به الکونیرسا معروف بود. اگرچه ال در طول زمان در زبان های مختلف ظاهر و معانی متفاوتی پیدا کرد، اما همچنان به صورت ئیل یا ال در عبارات اسمی مرکب مانند اسما**عیل**، اسرا**ئیل**، دانی**ال**، رافا**ئل**، میکا**ئیل** و جبر**ئیل** وجود دارد.

== صورت‌های زبانی و معانی ==
[[پرونده:El, the Canaanite creator deity, Megiddo, Stratum VII, Late Bronze II, 1400-1200 BC, bronze with gold leaf - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC07734.JPG|بندانگشتی|تندیس طلایی‌شدهٔ ال (حدود ۱۴۰۰–۱۲۰۰ پیش از میلاد) یافته شده در [[تل مگیدو]]. «اِل» به عنوان هم‌ریشهٔ کلمهٔ «اِلٰه» در نظر گرفته می‌شود و همچنان در نام‌های مرکب مانند جبر**ئیل**، میکا**ئیل**، عزرا**ئیل**، اسرا**ئیل**، اسما**عیل**، سمو**ئیل** و رافا**ئل** ظاهر می‌گردد.|275x275پیکسل]]
صورت‌های هم‌ریشهٔ «اِل» در سراسر [[زبان‌های سامی]] دیده می‌شود. از جمله: در [[زبان اوگاریتی|اوگاریتی]] «ایلو» (𐎛𐎍) با جمع «ایلیم»، در [[زبان فنیقی|فنیقی]] «اِل» (𐤀𐤋) با جمع «اِلیم»، در [[زبان عبری|عبری]] «اِل» (אֵל) با جمع «اِلیم»، در [[زبان آرامی|آرامی]] «اِل» (ܐܺܝܠ)، و در [[زبان اکدی|اکدی]] «ایلو» (𒀭𒀀𒇻) با جمع «ایلانو».

در کاربرد [[زبان‌های سامی شمال‌غربی|زبان‌های سامیِ شمال‌غربی]]، «اِل» [[اسم عام|واژه‌ای عام]] برای هر خدا بود و در عین حال نام یا لقب ویژهٔ خدایی [[اسم خاص|خاص]] نیز به شمار می‌رفت که از دیگر خدایان متمایز و به عنوان «آن خدا» شناخته می‌شد. ال در صدر بسیاری از [[پانتئون|مجامع خدایان]] قرار دارد. در برخی منابع [[کنعان|کنعانی]] و [[اوگاریت|اوگاریتی]]، ال نقش پدرِ خدایان، آفرینندهٔ جهان، یا هر دو را ایفا می‌کرد. با این حال، چون واژهٔ «اِل» گاهی به خدایی غیر از خدای بزرگ ال اشاره دارد، اغلب این ابهام پیش می‌آید که آیا «اِل» همراه با نامی دیگر به معنای خدای بزرگ ال با لقبی خاص است یا کاملاً به خدایی دیگر اشاره می‌کند. برای نمونه، در متون اوگاریتی، عبارت «اِل مَلِک» به معنای «اِلِ پادشاه» فهمیده می‌شود، اما «اِل هَدَد» به معنای «خداوند [[هدد (ایزد)|هدد]]» است.

ریشهٔ سامی «اِلَه» (در [[زبان عربی|عربی]]: «اِلٰه»، در آرامی: «اَلٰه/اِلٰه»، در عبری: «اِلوه») ممکن است در اصل همان «اِل» با یک «ه» افزودهٔ الحاقی باشد، و خود «اِل» نیز می‌تواند صورت کوتاه‌شدهٔ «اِلَه» باشد. در زبان اوگاریتی، صورت جمع به معنای «خدایان» «ایلهِم» است که معادل عبری «[[الوهیم|اِلوهیم]]» به معنای «قدرت‌ها» یا «خدایان» به شمار می‌رود. در [[متن ماسورتی|متون عبری]]، مفسران [[کتاب مقدس]] این واژه را از نظر معنایی مفرد و به معنای «خدا» تفسیر کرده‌اند. با این حال، بر پایهٔ «[[فرضیه مستند|فرضیهٔ مستند]]»، دست‌کم چهار نویسنده یا منبع متفاوت — [[منبع جی|یهویستی]]، [[منبع ای|الوهیستی]]، [[منبع دی|تثنیه‌ای]] و [[منبع پی|کاهنی]] — در ویرایش و بازنویسی روایت‌هایی که ریشه در دینی [[چندخداپرستی|چندخدایی]] داشتند و تبدیل آن‌ها به چارچوب یک دین [[یکتاپرستی|یکتاپرست]] نقش داشته‌اند. این منابع در دوره‌های گوناگون به‌وسیلهٔ مجموعه‌ای از ویراستاران با یکدیگر ترکیب شدند. ناسازگاری‌هایی که در متن‌ها میان یکتاپرستی و چندخدایی دیده می‌شود، بازتاب همین فرضیه است.

ریشهٔ ال به‌طور برجسته در کهن‌ترین لایه‌های زبان‌های [[زبان‌های سامی شرقی|سامی شرقی]]، سامی شمال‌غربی و [[زبان‌های سامی جنوبی|سامی جنوبی]] دیده می‌شود. نام‌های اشخاصی که این ریشه را در خود دارند، با الگوهای مشابه هم در [[زبان آموری]] و هم در زبان [[سبا|سبایی]] یافت می‌شوند.

== توسعه تاریخی ==
[[پرونده:Gebel el-Arak Knife ivory handle (front top part).jpg|بندانگشتی|تصویر احتمالی ال در نقش «[[پروردگار جانوران|سرور جانوران]]»، در [[چاقوی جبل ارک]]، ۳۴۵۰ قبل از میلاد.|303x303پیکسل]]
نخستین شواهد مربوط به ریشهٔ سامیِ ʾil- که بعدها در قالب «اِل» به‌عنوان نام خدایی مشخص در [[متون اوگاریتی]] ظاهر می‌شود، به [[هزاره سوم (پیش از میلاد)|هزارهٔ سوم پیش از میلاد]] بازمی‌گردد. در متون [[امپراتوری اکد|اکدی]] دورهٔ [[سارگون بزرگ|پیشاسارگونی]] (پیش از حدود ۲۳۳۴ پ.م.)، واژهٔ «ایلو» ([[زبان اکدی|اکدی]]: 𒀭𒀀𒇻) به‌عنوان اصطلاحی عام برای «خدا» به‌کار رفته است. این واژه هم به‌صورت مستقل و هم در ساخت نام‌های تئوفوریک دیده می‌شود و نشان می‌دهد که ریشهٔ ʾil- از کهن‌ترین مراحل زبان‌های سامی، بار معنایی الاهیاتی داشته است. در اسناد به‌دست‌آمده از شهر [[ابلا]] در [[سوریه|سوریهٔ]] کنونی، متعلق به هزارهٔ سوم پیش از میلاد، صورت‌هایی از این ریشه در نام‌های اشخاص ثبت شده است. با این حال، میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد که آیا این موارد به خدایی مشخص به نام ال اشاره دارند یا صرفاً بازتاب کاربرد عام واژهٔ «خدا» هستند. برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که در ابلا، ال هنوز به‌عنوان شخصیتی متمایز و رئیس [[پانتئون]] تثبیت نشده بود.

در دورهٔ [[مردم امور|آموریان]] (اوایل هزارهٔ دوم پیش از میلاد)، به‌ویژه در متون شهر [[ماری (سوریه)|ماری]]، عنصر «ایل/ایلو» در نام‌های اشخاص به‌وفور دیده می‌شود. در این متون، شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد ال احتمالاً جایگاهی ممتاز در میان خدایان داشته است. فرانک مور کراس استدلال کرده است که در سنت آموری، ال خدایی پدرسالار، کهن‌سال و ضامن پیمان‌های قبیله‌ای بوده و با ساختارهای خویشاوندی جامعهٔ [[زبان‌های سامی غربی|سامیِ غربی]] پیوند داشته است. این تصویر با آنچه بعدها در اوگاریت دربارهٔ ال به‌عنوان «پدر خدایان» دیده می‌شود، همخوانی‌هایی دارد، هرچند استمرار مستقیم آن همچنان محل بحث است. افزون بر این، در برخی متون [[میان‌رودان|میان‌رودانیِ]] [[هزاره دوم (پیش از میلاد)|هزارهٔ دوم پیش از میلاد]]، «ایلو» نه‌تنها به‌عنوان عنوان عام برای خدایان، بلکه گاه در جایگاهی نزدیک به یک مفهوم الاهیِ متعالی به‌کار رفته است. با این حال، بیشتر پژوهشگران بر این باورند که در این مرحله هنوز نمی‌توان از وجود نظام الاهیاتیِ منسجم پیرامون خدایی مشخص به نام ال سخن گفت.

هرگونه «تغییر» در جایگاه ال را می‌توان با تصادفی بودن داده‌های موجود توضیح داد. سازمان‌های قبیله‌ای در فرهنگ سامی غربی نیز در تصویرسازی ال به عنوان «شریک پیمان» در قراردادها تأثیر داشتند، جایی که طایفه به عنوان «خویشاوند» خدای خود در نظر گرفته می‌شد. در نهایت، پرستش ال به مرکزی‌ترین نقش در شکل‌گیری قومیت [[بنی‌اسرائیل|اسرائیلیان]] [[عصر آهن]] تبدیل شد، اما تاکنون پژوهشگران قادر به تعیین اینکه چه میزان از جمعیت پرستشگر ال بوده‌اند، نیستند. احتمال بیشتری دارد که در مکان‌های مختلف دیدگاه‌های متفاوتی نسبت به ال وجود داشته باشد.

== متون پیش سینائی، فنیقی، آرامی و هیتی ==

یک کتیبه باستانی [[نیاسینایی]] که در [[صحرای سینا]] یافت شده‌است حاوی کلمات «''El id 'olam''» است که ویلیام آلبرایت آن را به «''ال (خدای) ابدیت''» ترجمه کرده‌است. در کتیبه‌ای که در [[تل لاچیش]] یافت‌ شده و مربوط به سلطنت [[آمنهوتپ دوم]] است، به خدای مصری [[پتاح]] لقب «''ḏū gitti»'' داده شده‌است، که به «''خدای جت''» (جت یک شهر [[فلیسطیه]])، ترجمه شده‌است. همچنین این عنوان در کتیبه‌ای دیگر نیز یافت شده‌است. فرانک مور کراس در مطالعات خود تاکید می‌کند که چگونه پتاح مانند کتیبه ال در سینا غالبا «''خدای ابدیت»'' خوانده می‌شود، و حدس می‌زند که ممکن است این هم‌ذات پنداری ال با پتاح باشد که منجر به اطلاق لقب ابدی (Olam) به ال شده‌است. هرچند در متون [[اوگاریت|اوگاریتی]]، پتاح ظاهرا با خدای صنعتگر، [[کوثر-وا-خاسیس]]، برابری می‌کند. با این حال ارتباط دیگری با فرشته [[صابئه|مندائی]] پتاحئ**یل*' دیده می‌شود که نامش ترکیبی از دو اصطلاح *پتاح* و *ال* است.

نام رافائیل یا رافا-ال، به معنای «*ال شفا داده*» در اوگاریت، تقریبا در سال ۱۳۵۰ قبل از میلاد در یکی از [[نامه‌های عمارنه]]  که در تل الحسی از حاکم [[تل لاچیش|لاچیش]] یافت شده‌است، گواهی شده‌است‌.

یک طلسم کتیبه‌شده [[فنیقی‌ها|فنیقی]] قرن هفتم پیش از میلاد از ارسلان-تاش ممکن است به ال اشاره داشته‌ باشد. متن را روزنتال به شرح زیر ترجمه کرده‌است:



با این حال، کراس متن را به این صورت ترجمه کرده‌است:



در برخی از کتیبه‌ها نام «*Ēl qōne 'arṣ*» (به [[زبان پونی|پونی]]: 𐤀𐤋 𐤒𐤍 𐤀𐤓𐤑) به معنای «*ال خالق زمین*» به چشم می‌خورد. حتی این جمله در یک کتیبه متاخرتر در [[لپتیس ماگنا]]، در [[تریپولیتانیا]] که مربوط به قرن دوم است، یافته شده‌است. در متون [[هیتی‌ها|هیتی]] این نام به الکونیرسا تبدیل شده‌است، این *الکونیرسا* به عنوان شوهر اسردو ([[اشیره]]) و پدر ۷۷ یا ۸۸ فرزند ظاهر می‌شود. در یک سرود هوری ال «*il brt*» و «*il dn*» نامیده می‌شود، که توسط کراس به ترتیب به «*ال عهد*» و «*ال قاضی''» ترجمه شده‌است‌.

## اوگاریت و شام باستان

برای کنعانیان و به‌طور کلی در سراسر منطقهٔ شام باستان، ال یا ایل خدای برتر و پدر انسان‌ها و تمامی موجودات به‌شمار می‌رفت. او همچنین پدر بسیاری از ایزدان دیگر بود که مهم‌ترین آن‌ها «بعل»، «یم» و «موت» بودند که هر یک به ترتیب دارای ویژگی‌هایی مشابه با خدایان یونانی-رومی: زئوس، پوزئیدون و هادس داشتند. بر اساس آنچه در لوح‌های گلی اوگاریت ثبت شده، ال همسر الهه «اشیره» (اثیرات) است.

سه فهرست از پانتئون که در اوگاریت (راس شمرا امروزی در سوریه) کشف شده‌اند، با چهار ایزد آغاز می‌شوند: ایلیب (که به گفتهٔ فرانک مور کراس، نام نوعی ایزد عام و شاید نیا-ایزد قوم است)، ال، «داگنو» (همان داگون)، و بعل صفون (که همان «هدد» است). با آنکه در اوگاریت معابد بزرگی برای داگون و هدد وجود داشت، هیچ معبدی برای ال ساخته نشده بود.

ال دارای القاب و نمودهای متعددی بود. در متون اوگاریتی، او بارها با عنوان «ṯr il» به معنای «ال گاو نر» یا «خدای نر» و «ʾil milk» به معنای «ال پادشاه» خوانده می‌شود. از او همچنین با لقب‌هایی چون «آفرینندهٔ آفریدگان» (bny bnwt)، «پدر خدایان» (ʾabū banī 'ili)، و «پدر انسان» (ʾab ʾadm) یاد شده است. صفاتی همچون «جاودان»، «آفریننده» و «آفرینندهٔ ازلی» یا «آفرینندهٔ باستانی» نیز از ویژگی‌های شاخص او در اسطوره‌ها و نیایش‌های کنعانی به‌شمار می‌آیند. او همچنین «ḥātikuka» یعنی «پدرسالار تو» نیز خوانده می‌شود. ال پیرمردی ریش‌سپید، سرشار از خرد، پادشاه (malku)، «پدر سال‌ها» (ʾab šnm)، و «ال جنگاور» (ʾEl gibbōr) توصیف شده است. از دیگر القاب او می‌توان به «خدای مهربان و نیکوکار» (lṭpn ʾil d pʾid) و «مهربان و مقدس» (lṭpn wqdš) اشاره کرد.
[بندانگشتی|374x374پیکسل|لوح اساطیری اوگاریتی که ازدواج ال و تولد فرزندان الهی او را بازگو می کند (قرن ۱۴-۱۳ پیش از میلاد، [لوور|موزه لوور.]]
در متن اوگاریتی «شحر و شلیم» روایت شده که ال (شاید در آغاز آفرینش) به ساحل دریا رفت و در آنجا دو زن را دید که در آب بالا و پایین می‌رفتند. ال تحریک جنسی شد و آن دو زن را با خود برد. او پرنده‌ای را با پرتاب عصایش کشت و آن را روی آتش بریان کرد. سپس از زنان خواست زمانی که پرنده کاملاً پخته شد، او را یا «شوهر» یا «پدر» خطاب کنند، چرا که از آن پس با آنان مطابق همان عنوان رفتار خواهد کرد. زنان او را «شوهر» خواندند. آنگاه با آنان درآمیخت و آن دو زن دو فرزند به دنیا آوردند: «شحر» (سپیده‌دم) و «شلیم» (شامگاه). پس از آن، ال دوباره با همسرانش همبستر شد و آن‌ها فرزندانی به دنیا آوردند که در متن از آن‌ها با عنوان «خدایان نیکو»، «شکافندگان دریا» و «فرزندان دریا» یاد شده است. نام این همسران به‌صراحت ذکر نشده، اما در بخش‌هایی مبهم از آغاز روایت، به الهه «اَثیرَت» اشاره شده که در منابع دیگر، همسر اصلی ال به شمار می‌رود، و همچنین به الهه‌ای به نام «رَحْمَیّو»، به معنای «صاحب رحم».

در اسطوره‌ اوگاریتی چرخه بعل، ال به عنوان خدایی معرفی می‌شود که مجمع خدایان را بر کوه «لِل» (که احتمالاً به معنی «شب» است) برگزار می‌کند و در چشمه‌ی دو ژرفا، در سرچشمه‌ی دو رود، ساکن است. برخی تفسیرها بیان می‌کنند که او در خیمه‌ای زندگی می‌کرده، و این می‌تواند توضیح دهد که چرا در اوگاریت برای او معبدی ساخته نشده بود. درباره‌ی این دو رود و سرچشمه‌ی ژرفاها، احتمال می‌رود که آن‌ها یا به نهرهای واقعی اشاره داشته باشند، یا به سرچشمه‌های اسطوره‌ای آب شورِ اقیانوس و منابع آب شیرین زیر زمین، یا حتی به آب‌های بالای آسمان و پایین زمین اشاره کنند. در نزدیکی باتلاقی که رودهای لیتانی (که در منابع کلاسیک به نام لئُنتس شناخته می‌شود) و عاصی (بخش بالایی رود اورنتس) از آن سرچشمه می‌گیرند، منطقه‌ی بعلبک ممکن است همان «منبع دو رود» (منبع النهرین) باشد که به عنوان محل اقامت ال در چرخه‌ی بعل اوگاریتی شناخته می‌شود؛ چرخه‌ای که در دهه‌ی ۱۹۲۰ کشف شد و در متنی دیگر درباره‌ی طلسمی برای مار نیز به آن اشاره شده است.

در بخش مربوط به «کاخ بعل» در چرخه‌ی بعل، بعل هدد، «هفتاد پسر اشیره» را به ضیافتی در کاخ جدیدش دعوت می‌کند. احتمالاً این پسران، حاصل رابطه‌ی اشیره با ال هستند؛ در بخش‌های بعدی، به نظر می‌رسد این پسران در واقع همان خدایان (ʾilm) به‌شکل عام یا دست‌کم بخش بزرگی از آنان باشند. از میان پسران ال، تنها چند تن به‌صراحت در متون اوگاریتی نام برده شده‌اند: یم (دریا)، موت (مرگ)، و عثتر، که ممکن است رئیس و پیشوای بیشتر پسران ال بوده باشد. در برخی مواضع، بعل هدد نیز «پسر ال» خوانده شده، گرچه معمولاً او را «پسر داگون» می‌نامند؛ احتمال دارد این تغییر در نسبت، به دلیل جایگاه ال به‌عنوان پدر خاندانی همه‌ی خدایان باشد.

در متن قطعه‌قطعه‌شده‌ی R.S. 24.258، توصیف می‌شود که ال ضیافتی به نام مرزئَح (Marzēaḥ) برگزار می‌کند و دیگر خدایان را به آن دعوت می‌نماید. در جریان این مهمانی، ال با موجودی ناشناخته به نام حبّای که «دارای شاخ و دُم» توصیف شده، روبه‌رو می‌شود و پس از آن، با نوشیدن بیش از حد شراب، به‌شدت مست می‌شود و بی‌آبرو می‌گردد؛ به‌طوری که بیهوش نقش بر زمین می‌شود. پایان متن با یک افسون (ورد جادویی) برای درمان خماری (سردرد پس از مستی) به پایان می‌رسد.

## کتاب مقدس عبری

در تنخ، واژه الوهیم اصطلاح رایج برای «یک خدا» یا «خدای بزرگ» یا حتی «خدایان» می‌باشد. اما صورت ال (عبری: אל) نیز به‌ویژه در بخش‌های شاعرانه و در روایت‌های پدرسالارانه‌ای که به منبع کاهنی در فرضیه مستند نسبت داده می‌شوند، دیده می‌شود. این واژه در متن ماسورتی ۲۱۷ بار به‌کار رفته است: ۷۳ بار در مزامیر، ۵۵ بار در کتاب ایوب و در موارد دیگر بیشتر در بخش‌های شاعرانه یا نثر فاخر. گاهی نیز با حرف تعریف به شکل hā'Ēl به معنی «آن خدا» ظاهر می‌شود (برای مثال در دوم سموئیل ۲۲:۳۱ و ۳۳–۴۸). از دیدگاه الهیاتی کتاب مقدس عبری، وقتی نام‌های ال و الوهیم به‌صورت مفرد به کار می‌روند، منظورشان همان خدای برتر یعنی یهوه است. اما وقتی به شکل جمع استفاده می‌شوند، معمولاً به موجودات آسمانی دیگر مثل فرشتگان اشاره دارند.

یک دیدگاه پژوهشی این است که همانندسازی یهوه با ال تفسیر و تأویلی متأخر است. در مراحل اولیه، یهوه به‌عنوان یکی از خدایان متعدد و جدا از ال تصور می‌شده است. اما بعدها، در تفاسیر الاهیاتی از کتاب مقدس عبری، ال به‌عنوان نام جایگزین یا یکی از القاب یهوه در نظر گرفته شد. این نگاه در تضاد با برخی سنت‌های کتاب مقدسی مانند سنت الوهیمی و کاهنی  است، که در آن‌ها ال به‌عنوان خدایی قدیمی‌تر از یهوه معرفی می‌شود. پژوهشگر برجسته، مارک اسمیت، استدلال کرده که در ابتدا یهوه و ال خدایانی جدا از هم بوده‌اند، اما در دوره‌‌های بعدی، مترادف و هم‌هویت در نظر گرفته شده‌اند. این نظریه در متون کتاب مقدس نیز بازتاب دارد: برای نمونه، در پیدایش ۲:۴ از نام «یهوه» استفاده می‌شود، و در پیدایش ۴:۲۶ گفته شده که در آن زمان مردم «شروع به خواندن نام یهوه» کردند؛ این ممکن است به رسمی شدن پرستش یهوه به‌عنوان خدای اصلی اشاره داشته باشد. همچنین لقب «ال شدای» که به معنای «خدای استپ یا دشت باز» تعبیر می‌شود، ممکن است ریشه در باورهای فرهنگی مهاجران عموری از شمال میان‌رودان داشته باشد؛ قوم‌هایی که برخی از آن‌ها احتمالا نیاکان بنی‌اسرائیل بوده‌اند.

در تثنیه ۳۲، آن‌گونه که در نسخه‌های باستانی مانند ترجمه یونانی هفتادگانی و طومارهای دریای مرده حفظ شده، یهوه نه به‌عنوان خدای یگانه، بلکه به‌عنوان پسر ال توصیف شده است. این نسخه‌ها، برخلاف متن عبری متداول امروزی (متن ماسورتی)، نشان می‌دهند که در باورهای اولیه، ال به‌عنوان خدای والای آسمانی شناخته می‌شد و فرزندان الهی متعددی داشت که یهوه یکی از آن‌ها بود و سهم خود را از میان اقوام، قوم اسرائیل دریافت کرد. این بازتابی است از دیدگاه کهن‌تری در دین اسرائیلی، که در آن یهوه یکی از اعضای مجمع خدایان بوده، نه خود ال. بعدها این دیدگاه در متون رسمی‌تر عبری بازنویسی و یهوه به جایگاه خدای یگانه ارتقا یافت.

در پیدایش ۱۴:۱۸–۲۰، ابراهیم برکت ال را می‌پذیرد، زمانی که ملکصدق، پادشاه شالیم (اورشلیم) و کاهن اعظم خدای آن شهر با نام «ال علیون» یعنی خدای والاترین، او را برکت می‌دهد. این بخش از کتاب مقدس نشان می‌دهد که ابراهیم، در مرحله‌ای از روایت، ارتباط مثبتی با ایلی دارد که نه «یهوه» بلکه «ال علیون» نام دارد و بدون اعتراض، برکت او را می‌پذیرد. این صحنه، یکی از نشانه‌های اولیه در کتاب مقدس عبری است که نشان می‌دهد «ال» به‌عنوان خدای مستقل و متعالی مورد احترام بوده، و در روایات بعدی این ویژگی‌ها به یهوه منتقل شده‌اند.

بر اساس فرهنگ اساطیر جهان آکسفورد:این دیدگاه، پیدایش یهودیت را در بستر بزرگ‌تری از دین‌ها و اسطوره‌های خاور نزدیک باستان قرار می‌دهد، جایی که خدایان و مفاهیم دینی به مرور زمان و در واکنش به تحولات تاریخی، سیاسی و فرهنگی تغییر کردند؛ نه اینکه از ابتدا شکلی کامل و توحیدی داشته باشند. حرکت به‌سوی یکتاپرستی، نتیجهٔ فرآیند تدریجی بازتعریف یهوه و حذف عناصر الهیات کنعانی بود.

در برخی موارد، مانند مزامیز ۲۹، یهوه به‌عنوان خدای طوفان تصویر می‌شود، چیزی که درباره ال صدق نمی‌کند. در اشعیا ۲۷:۱، پیش‌بینی شده که یهوه روزی با لویاتان، مار افسانه‌ای، نبرد خواهد کرد و اژدهای دریا را خواهد کشت. کشتن مار یا اژدها در اسطوره‌ها، عملی است که در متون اوگاریتی به بعل (هدد) و آنات نسبت داده می‌شود، اما نه به ال. چنین موتیف‌های اسطوره‌ای به‌گونه‌های مختلف تفسیر شده‌اند: یا به‌عنوان بازمانده‌هایی دیرپا از دورانی که یهوه جایگاهی در الهیات داشت که با جایگاه هدد در اوگاریت قابل مقایسه بود؛ یا به‌عنوان نسبت دادن اعمالی به یهوه در دوره‌های تک‌خداگزینی (خداپرستی انتخابی) و یکتاپرستی، اعمالی که معمولاً به هدد نسبت داده می‌شدند؛ یا صرفاً به‌عنوان نمونه‌هایی از کاربرد التقاطی یکسان همان موتیف‌ها و تصاویر برای خدایان مختلف. به‌همین شکل، همچنان به‌طور قطعی مشخص نیست که آیا ال شدای، ال عولام، ال علیون و دیگر عناوین مشابه، در اصل به‌عنوان خدایانی جداگانه درک می‌شده‌اند یا نه. آلبرشت آلت نظریه‌های خود را دربارهٔ تفاوت‌های اصلی این خدایان در سال ۱۹۲۹ در اثر خود با عنوان خدای پدران مطرح کرد. اما برخی دیگر استدلال کرده‌اند که از زمان دوران پدرسالاران، این نام‌های مختلف به‌طور کلی اشاره به یک خدای بزرگ یگانه داشته‌اند، یعنی ال. این دیدگاه متعلق به فرانک مور کراس است (۱۹۷۳). آنچه مسلم است این است که صورت ال در نام‌های اسرائیلی در تمام دوره‌ها دیده می‌شود، از جمله در نام اسرائیل، به‌معنای «ال می‌جنگد» یا «ال می‌کوشد». آیاتی وجود دارد که در آن‌ها «ال» و «یهوه» به‌وضوح با هم یکی گرفته شده‌اند (مانند اعداد ۲۳:۸)، اما برخی پژوهشگران بر این باورند که این یکی‌سازی، تلاشی برای تصویر کردن ال به‌عنوان خدایی جنگجو بوده، در فرآیند تحول جامعهٔ اسرائیلی به یک دولت‌ملت.

## گزارش‌های سانچونیاتون
[بندانگشتی|250x250پیکسل|شجره‌نامه خدایان فنیقی بر اساس روايات باقی مانده از نویسنده فینیقی سانچونیاتون. در این لیست ال که با خدای یونانی [کرونوس (اسطوره)|کرونوس شناخته میشود فرزند آسمان و زمین است.]]
گزارش‌های نویسنده یونانی فیلون بیبلوسی از روایت نویسنده فینیقی سانچونیاتون، به نقل از یوسبیوس، دارای حاوی اطلاعات مهم از اساطیر و پانتئون فنیقی است. در این گزارش‌ها ال (که به الوس ترجمه شده‌است و توسط همتای یونانی خود، کرونوس شناخته می‌شود) اولین خدا یا خدای خالق نیست. ال خود پسر آسمان (معادل اورانوس) و زمین (معادل گایا) است. آسمان و زمین نیز خود فرزندان خدایی به نام علیون هستند. ال برادر خدای بیتئیل، داگون، الهه‌های عشتروت (معادل آفرودیته)، رئا (احتمالاً اشیره) و بلات (معادل دیونه) و خدای ناشناخته‌ای است که با اطلس یونانی برابر است. ال پدر پرسفونه و آتنا (احتمالاً آنات) است.

در ابتدا آسمان و زمین در خصومت از یکدیگر جدا شدند، اما آسمان اصرار داشت که با زور خود بر روی زمین ادامه یابد و تلاش می‌کند تا فرزندان حاصل از چنین پیوندی را نابود کند. سرانجام، ال با توصیه دخترش آتنا (آنات) و خدای هرمس تریسمجیستوس (شاید تحوت)، با داس و نیزه ای آهنین به پدرش آسمان حمله می‌کند و به همراه متحدان نظامی‌اش پادشاهی آسمان را به دست می‌آورد. در قسمت بعدی توضیح داده شده‌است که ال آسمان را اخته می‌کند. یکی از زنان آسمان (که به داگون برادر ال داده شده) قبلاً توسط آسمان حامله بود. پسری که از این پیوند متولد شد، دماروس یا زئوس نام داشت، اما زمانی آدودوس نام داشت که آشکارا اداد یا همان بعل متون اوگاریتی است که اکنون متحد پدربزرگش آسمان می‌شود و شروع به مبارزه‌ با ال می‌کند. در این روايات ال در درجه اول به عنوان یک جنگجو به تصویر کشیده شده‌است. در منابع اوگاریتی بعل نقش جنگجو را دارد و ال صلح آمیز است و ممکن است سانچونیاتون سنت‌های قبلی را به تصویر بکشد که بیشتر در مناطق جنوبی کنعان جریان داشته‌است.

ال سه همسر دارد، خواهران یا خواهران ناتنی‌اش آفرودیته/عشتروت، رئا (احتمالاً اشیره) و دیونه که توسط سانچونیاتون با بعلات جبیل، الهه جبیل شناخته می‌شود، شهری که سانچونیاتون می‌گوید ال آن را تأسیس کرده.

همچنین گفته می‌شود که ال پسر خود سدیدوس (نامی که برخی از مفسران گمان می‌کنند ممکن است شکل تحريف شده‌ی شدای، یکی از القاب کتاب مقدس باشد) را به قتل رساند (قربانی می‌کند) و یکی از دخترانش را نیز سر برید. بعدها شاید با اشاره به همین مرگ سدیدوس نقل می‌کند:

شرح کامل تری از قربانی توسط فیلون بیبلوسی نقل می‌شود:

## جستار های وابسته
دین کنعانی

بعل

انلیل

اشیره

هدد

داگون

## پاورقی‌ها

## مراجع

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## در ادامه مطلب
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

رده:اسطوره‌ها
رده:اسطوره‌شناسی شام باستان
رده:اسطوره‌شناسی فنیقی‌ها
رده:خدایان آسمان و هوا
رده:ایزدان در کتاب مقدس عبری
رده:خدا
رده:خدایان آفرینش
رده:نام‌های خدا
رده:نام‌های خدا در مسیحیت
رده:نام‌های خدا در یهودیت
رده:یهودیت