گوزن قرمز

**گوزن قرمز** یا **گاو کوهی**  یکی از بزرگ‌ترین انواع گوزن است که بومی بسیاری مناطق اروپا، آسیای صغیر، غرب آسیا و آسیای میانه است و به عنوان تنها گونهٔ گوزن قاره آفریقا در کوه‌های اطلس در ناحیه‌ای بین تونس و مراکش پراکندگی دارد. گوزن قرمز به دست انسان به کشورهای دیگری چون آرژانتین، استرالیا و نیوزیلند، کانادا، پرو، اروگوئه، شیلی و ایالات متحده آمریکا وارد شده و به جهت آسیبی که به پوشش گیاهی و حیات وحش بومی در برخی از این مناطق وارد کرده در فهرست بدترین ۱۰۰ گونه مهاجم دنیا قرار دارد. در برخی از مناطق دنیا از گوشت گوزن قرمز به عنوان غذا استفاده می‌شود. در گذشته الک زیرگونه‌ای از گوزن قرمز محسوب می‌شد اما اخیراً به‌صورت گونه‌ای مجزا ثبت شده‌است.

تاکنون ۱۵ زیرگونه از گوزن قرمز شناسایی شده‌اند که نسل برخی از آن‌ها در معرض خطر قرار دارند. از زیرگونه‌های گوزن قرمز می‌توان به گوزن قرمز خزر، گوزن قرمز بربری و گوزن بخارا اشاره کرد.

## ویژگی‌ها
### اندازه
گوزن قرمز از بزرگ‌ترین انواع گوزن است و از نظر اندازه پس از موس‌ و الک در رتبهٔ سوم گوزن‌ها قرار دارد. گوزن قرمز در برخی کشورها مانند انگلستان و ایرلند بزرگ‌ترین پستاندار وحشی محسوب می‌شود. دودیسی جنسی در این گونه شدید است و نرها با داشتن شاخ و اندازهٔ بزرگ‌تر از ماده‌ها متمایز هستند. وزن جنس نر این حیوان بین ۴۵۰ تا ۵۰۰ کیلوگرم و طول بدن ۱۷۰ تا ۲۳۰ سانتی‌متر است. در جنس ماده بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ کیلوگرم و طول بدن ۱۶۰ تا ۲۱۰ سانتی‌متر است. ارتفاع در ناحیه شانه ۱۰۵ تا ۱۲۰ سانتی‌متر و دم حدود ۱۲ تا ۱۹ سانتی‌متر است. البته زیرگونه‌های مختلف این حیوان تفاوت زیادی از نظر اندازه دارند. گوزن‌های قرمز عظیم‌الجثه و شاخ‌کوتاه رشته‌کوه کارپات تا ۶۲۵ کیلوگرم رشد می‌کنند و گوزن قرمزجزیره کرس فقط حدود ۸۰ تا ۱۰۰ کیلوگرم وزن دارند. گوزن‌های قرمز بومی ایران هم از انواع بزرگ گوزن قرمز محسوب می‌شوند که جنس نر آن‌ها تا ۴۷۵ کیلوگرم وزن و ۱۸۰ سانتی‌متر ارتفاع شانه دارد. وزن گوزن‌ها در مناطقی با پوشش گیاهی ضعیف و دارای منابع غذایی کمتر، می‌تواند تا  کاهش پیدا کند.

### شاخ
شاخ گوزن از جنس استخوان بوده و فقط نرها شاخ دارند. شاخ‌ها به‌طور میانگین ۷۱ سانتی‌متر طول و یک کیلوگرم وزن دارند اما در برخی زیرگونه‌ها شاخ‌ها تا ۱۱۵ سانتی‌متر و پنج کیلوگرم رشد می‌کنند. رشد شاخ‌ها در بهار صورت می‌گیرد و در برخی موارد مشاهده شده که شاخ‌ها به‌طور روزانه تا ۲/۵ سانتی‌متر رشد داشته‌اند. شاخ‌های در حال رشد، مملو از رگ‌های خونی هستند و رشد آن‌ها با هورمون تستوسترون در ارتباط است.

## زیست‌گاه
[بندانگشتی|چپ|300px|[جفت‌گیری گوزن قرمز]]
بندانگشتی|چپ|300px|یک گوزن قرمزدر جنگل فرِیر در بلژیک

گوزن قرمز در رشته‌کوه اطلس در الجزایر، تونس و مراکش هم حضور دارد و تنها گوزن بومی قاره آفریقا است. البته جمعیت این جانور در این منطقه رو به کاهش است.

آلبانی، اسرائیل، اردن، لبنان، سوریه و ترکمنستان کشورهایی هستند که نسل این گوزن در آن‌ها منقرض شده است. نسل این حیوان در مراکش، قزاقستان و یونان هم در گذشته منقرض شده بود اما دوباره احیا شد.

## دشمن طبیعی
مهم‌ترین دشمنان طبیعی گوزن قرمز در اروپا گرگ خاکستری و پس از آن خرس قهوه‌ای است. سیاه‌گوش اوراسیایی و گراز هم گاهی بچه گوزن قرمز را شکار می‌کنند. در ایران دشمن طبیعی اصلی این حیوان پلنگ و سپس گرگ و خرس قهوه‌ای است. در گذشته دوتا از دشمنان این حیوان ببر مازندران و شیر ایرانی بودند که در حال حاضر منقرض شده اند یا در خطر انقراض هستند.

## گوزن قرمز و انسان
شکار گوزن قرمز در بسیار از کشورها مشتاقان فراوانی دارد. یکی از محبوب‌ترین روش‌های شکار این حیوان در گذشته تقلید صدای جنس نر این حیوان در فصل جفت‌گیری برای فریب دادن گوزن‌های دیگر و کشانیدن آن‌ها به سوی خود بود. با این حال این روش خطرات خاص خود را داشت از جمله این‌که گاه به‌جای گوزن قرمز، ببر را که شکارچی اصلی گوزن قرمز بود به سوی انسان می‌کشاند.

## آرایه‌شناسی زیستی
تا سال ۲۰۰۴ واپیتی یا اِلک *(Cervus canadensis)* گوزن بومی شرق آسیا و آمریکای شمالی یکی از انواع گوزن قرمز محسوب می‌شد؛ این باور بر اساس دورگه‌های باروری که از آمیزش این دو جانور در اسارت به دست آمده بود، اتخاذ شده بود، ولی مطالعات ژنتیکی اخیر بر روی صدها نمونه از زیرگونه‌های مختلف گوزن قرمز و الک و همچنین دیگر گونه‌های خانوادهٔ گوزن‌ها مشخص کرده که این دو گونه‌های مستقلی به‌شمار می‌روند.

برخی منابع بر اساس همین مطالعات ژنتیکی گوزن قرمز را یک «گروه گونه‌ای» (و نه یک گونه مستقل) شامل گونه‌های مختلف گوزن قرمز و واپیتی محسوب کرده‌اند، اما در مورد تعداد گونه‌های موجود در این گروه گونه‌ای اتفاق نظری وجود ندارد. از گونه‌های مستقلی که برای آن پیشنهاد شده؛ *گوزن آسیای مرکزی*، *گوزن کُرسی*، *گوزن منچوری* و *گوزن تبتی* است. بر این اساس *گوزن آسیای مرکزی* شامل «گوزن قرمز یارکندی» yarkandensis و «گوزن بخارا» bactrianus و شاید «گوزن قرمز کشمیری» hanglu می‌شود. برخی دیگر نیز «گوزن قرمز بربری» (بومی شمال آفریقا) barbarus و «گوزن قرمز کرسی» corsicanus را یک گونه مستقل با نام *گوزن بربری* و گوزن قرمز گانسو kansuensis و گوزن قرمز سیچوان macneilli در تبت و مرکز چین را هم گونه مستقل دیگری با نام C. wallichii و گوزن‌های قرمز بومی شرق دور روسیه و شمال شرق چین را هم گونه مستقل دیگری با نام C. xanthopygus محسوب می‌کنند. با پذیرفتن این تقسیم‌بندی گوزن قرمز اصلی فقط شامل گوزن‌های قرمز بومی اروپای قاره‌ای، آناتولی، قفقاز و ایران می‌شود و واپیتی هم شامل گوزن‌های بومی آمریکای شمالی.

در جدول زیر از تقسیم‌بندی‌ای پیروی شده است که گوزن آسیای مرکزی و گوزن کرسی را از زیرگونه‌های گوزن قرمز محسوب می‌کند و واپیتی بومی آمریکای شمالی، گوزن منچوری و گوزن تبتی در آن جای نمی‌گیرند.

## منابع

* Wikipedia contributors, "Red Deer," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Red_Deer&oldid=358072320 (accessed April 24, 2010)
* Eskandar Firouz, "RED DEER," Encyclopaedia Iranica, Online Edition, ۲۰ ژوئیه ۲۰۰۵
* Lovari, S. , Herrero. J. , Conroy, J. , Maran, T. , Giannatos, G. , Stubbe, M. , Aulagnier, S. , Jdeidi, T. , Masseti, M. Nader, I. , de Smet, K. & Cuzin, F. 2008. Cervus elaphus. In: IUCN 2010. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 24 April 2010.

رده:آرایه (زیست‌شناسی) نام‌گذاری‌شده توسط کارل لینه
رده:الک و گوزن قرمز
رده:پستانداران آرژانتین
رده:پستانداران آسیا
رده:پستانداران آفریقا
رده:پستانداران آفریقای شمالی
رده:پستانداران آلمان
رده:پستانداران آمریکای جنوبی
رده:پستانداران اروپا
رده:پستانداران اروگوئه
رده:پستانداران استرالیا
رده:پستانداران ایتالیا
رده:پستانداران ایران
رده:پستانداران بریتانیا
رده:پستانداران پرو
رده:پستانداران توصیف‌شده در ۱۷۵۸ (میلادی)
رده:پستانداران جمهوری آذربایجان
رده:پستانداران شیلی
رده:پستانداران فرانسه
رده:پستانداران مهاجم
رده:پستانداران نروژ
رده:پستانداران نیوزیلند
رده:فهرست سرخ IUCN از گونه‌های کمترین نگرانی
رده:کلان‌زیاگان اوراسیا
رده:گوزن
رده:گوزن‌ها (سرده)
رده:گونه‌های جانوری مهاجم در استرالیا
رده:گونه‌های جانوری مهاجم در ایالات متحده آمریکا
رده:گونه‌های جانوری نام‌گذاری‌شده توسط کارل لینه
رده:نمادهای ملی جزیره ایرلند