آذربایجان

**آذربایجان** نام ناحیه‌ای جغرافیایی و تاریخی در پایان شمال‌غربی ایران است.

نام «آذربایجان» به معنای «نگهبان آذر» (آتش مقدس مزدیسنا) است؛ این منطقه در دین زرتشتی اهمیت دینی دارد و کانون مغان بوده است. برخی منابع زرتشتی آذربایجان را همان ایران‌ویج — خاستگاه افسانه‌ای ایرانیان و زادگاه زرتشت — دانسته‌اند. در زمان ساسانیان، کوست چهارم ایران را آذربایجان نیز می‌نامیدند. در دورهٔ اسلامی، شاه اسماعیل و صفویان از منطقهٔ آذربایجان برخاستتند و ایران را پس از قرن‌ها ملوک‌الطوایفی یکپارچه کردند. قیام مشروطه‌خواهان تبریز یکی از مهم‌ترین رویدادها جنبش مشروطه ایران بود. بیشتر مردم آذربایجان به زبان ترکی آذربایجانی و بخشی از آن‌ها نیز به زبان‌های کردی، تالشی، تاتی، ارمنی، آشوری و غیره سخن می‌گویند.

برپایه بیان تاریخ‌نویسان و جغرافی‌دانان، آذربایجان از شمال به رود ارس، جمهوری آذربایجان و ارمنستان، از جنوب به استان‌های کردستان و زنجان، از خاور به استان گیلان و دریای مازندران و از باختر به ترکیه و عراق بسته شده است و امروزه در بر گیرندهٔ سه استان آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل است. در گذشته، آذربایجان به سرزمینی گفته می‌شده که از شمال به اران، از جنوب‌باختری به آشور، از باختر به ارمنیه و از خاور به دشت مغان و گیلان به‌پایان می‌رسیده و پایتخت آن شهر «گنجک» (تخت سلیمان کنونی) در نزدیکی تکاب بوده است. جغرافی‌دانان قدیمی، استان زنجان را بیشتر در ناحیه جبال قرار داده‌اند یا برخی مواقع به عنوان مرز با آذربایجان ذکر کرده‌اند. برخی از این جغرافی‌دانان نیز «ولایت خمسه» پیشین (استان زنجان امروزی تا قلعهٔ شمیران در مرز این استان با استان قزوین) را جزء آذربایجان و در جنوب آن بیان کرده‌اند.

## نام

واژهٔ آذربایجان از واژهٔ آتروپات، نامِ ساتراپ (فرماندار) ایرانیِ ماد کوچک در زمان حملهٔ اسکندر به ایران، نشأت گرفته است. آتروپات بخش‌های شمال غربی ایران را از حملهٔ اسکندر حفظ کرد و پس از مرگ او حکومتی مستقل از مقدونی‌ها تشکیل داد. معنی نام آتروپات ریشه در دین زرتشتی داشته و به معنی «آذربُد» یا «نگهبان آتش» یا «نگهبانی شده توسط آتش» است.
[بندانگشتی|بقایای '''[آتشکده آذرگشسپ** (یکی از ۳ آتشکدهٔ اصلی [[ایران باستان]]) در [[تخت سلیمان]] [[تکاب]]]]
[[پرونده:Kashgari map.jpg|بندانگشتی|راست|نقشه از [[محمود کاشغری]]؛ نام آذربایجان با عنوان **ارض آذربادگان** در نقشه مشخص است.]]
واژه آذربایجان در پارسی میانه Āturpātākān (آتورپاتاکان) و در شکل قدیم فارسی نو Ād̲h̲arbād̲h̲agān (آذرباذَگان) و Ād̲h̲arbāyagān (آذربایَگان) تلفظ می‌شده و امروزه Āzarbāyd̲j̲ān (آذَربایجان) تلفظ می‌شود. در واقع، «آذر» تغییریافتهٔ «آتَر» (آتش) و «بایجان» تغییریافتهٔ «پاتگان» (جایگاه نگهبان) است.

به بخشی از منطقه شمال ارس که امروزه نام آذربایجان را به گرفته در قدیم [[آلبانیای قفقاز|«آلبان»]] و [[اران|«آران»]] گفته می‌شد. در پیمان‌نامه‌های [[عهدنامه ترکمانچای|ترکمانچای]] و [[عهدنامه گلستان|گلستان]] به بخش شمالیِ رود ارس نام آذربایجان داده نشده است. تنها در قرن بیستم است که نام آذربایجان و آذربایجانی ماهیت قومی به خود می‌گیرد.

نام آذربایجان در سال ۱۹۱۸ و طی کنگرهٔ حزب مساوات جایگزین نام اصلی و تاریخی قفقاز، اران و آلبانی گردید. این نام‌گذاری با هدف جدایی آذربایجان ایران انجام و باعث بروز [[جنجال نامگذاری آذربایجان|جنجالی در استفاده از نام آذربایجان]] شد. دولت مساوات در قفقاز نام آذربایجان را از آن جهت بر این مناطق گذاشته که گمان می‌رفت با برقراری یک جمهوری به نام آذربایجان، بتوان آذربایجان ایران و این جمهوری را باهم یکی کرده و آذربایجان ایران از این کشور جدا شود. در همان زمان مخالفت‌هایی با این نام‌گذاری در ایران صورت گرفت. در همین راستا حتی مارکوارت آلمانی به این کار اعتراض کرد که این اعتراض در نشریهٔ «ایرانشهر» ترجمه و چاپ گردید. [[محمد خیابانی]] نیز به‌طور موقت نام «[[آزادیستان]]» را به آذربایجان ایران اطلاق کرد تا با آذربایجان شوروی تفاوت داشته باشد.

== تاریخ ==


=== پیش از اسلام ===

[[پرونده:Herodotus World Map.jpg|بندانگشتی|نقشهٔ [[هرودوت]] در سال ۴۵۰ (بازسازی شده در سال ۱۸۹۵) که **سرزمین ماد** را در کنار رودخانهٔ [[ارس]] نشان می‌دهد.]]
کشف [[سند ازدواج]] به شکل [[سنگ‌نگاره]] متعلق به حدود ۱٬۳۵۰ سال پیش از میلاد در [[بغازکوی]] واقع در [[آناتولی]]، با ذکر نام پادشاه [[هیتی‌ها|هیتی]] و حاکم [[میتانی]] که فرمانروایان سرزمین‌هایی هستند که مردم در آنجا به [[ایزدبانو|الهه‌های]] هندی-ایرانی میترا-وارونا، [[ایندرا]] و [[اشوین‌ها]] متوسل می‌شوند و به آن‌ها را می‌پرستند، ظاهراً رسیدن موجی از اقوام هندو-ایرانی را به شمال غرب ایران تصدیق می‌کند.

پیش از آمدن [[ماد]]ها به آذربایجان، می‌توان به حکومت [[مانناییان]] اشاره کرد. زبان ماننایی‌ها روشن نیست؛ اما بخشی از نام‌های سرداران آن‌ها آریایی است و در کل، زبان یگانه‌ای در میان ماننا روان نبود. اما ماننایی‌ها زیر نفوذ ایرانی‌شدن قرار داشتند و نام‌های ایرانی مانند «دیاکو» و «بغدادتی» و «اودکی» و «ازآ» همگی نام‌هایی ایرانی اند، که در میان آن‌ها دیده می‌شود. همچنین در این دوره می‌توان به حکومت [[اورارتو|اورارتویی]] اشاره کرد که اندکی از بخش‌های آذربایجان غربی را شامل می‌شد.

با آمدن اقوام آریایی ماد به فلات ایران، اقوام غیرآریایی با ایشان آمیخته شدند و در یک اتحاد، پادشاهی [[ماد]] را به وجود آوردند. آنان تأثیر عمیقی بر تاریخ منطقهٔ آسیای غربی گذاشتند که مهم‌ترین آن نابودکردن حکومت [[آشور (سرزمین)|آشور]] بود. ماد از دو بخش [[ماد کوچک]] و [[ماد بزرگ]] تشکیل می‌شد که ماد کوچک همان آذربایجان امروزی است و ماد بزرگ شامل [[تهران]]، [[اصفهان]]، [[کرمانشاه]] و [[همدان]] می‌شود.

در زمان [[هخامنشیان]]، ماد کوچک (آذربایجان) به عنوان یکی از [[ساتراپ]]‌ها اداره می‌شد. در اواخر دوران هخامنشی و هم‌زمان با لشکرکشی اسکندر به ایران، ساتراپ ماد کوچک فردی به نام [[آتورپات]] (آذرباد) بود. وی توانست این منطقه را از حملهٔ [[اسکندر]] حفظ کند. بعد از آن ماد کوچک به نام او «ماد آتورپات» یا «آتورپاتکان» نامیده شد.

[[پرونده:Atropatene_as_a_vassal_of_Seleucids.png|بندانگشتی|راست|نقشهٔ **آتورپاتکان** در سال ۲۲۱ پیش از میلاد]]
در زمان [[سلوکیان]] و [[اشکانیان]] آذربایجان [[خودمختاری]] نسبی داشت که البته اساس کشورداری سلوکیان و پس از آن اشکانیان بر استقلال نسبی استان‌ها استوار بود. در زمان سلوکیان به نظر می‌رسد خاندان آتورپات همچنان بر آذربایجان حکم می‌راندند. در زمان اشکانیان وضعیت حکومت آذربایجان چندان روشن نیست ولی می‌توان حدس زد مانند دیگر نقاط ایران تحت سیطرهٔ خاندان‌های زمین‌دار (فئودال) با نفوذ و مطیع اشکانیان اداره می‌شده است. مشکل آذربایجان در زمان اشکانیان یورش‌های سهمگین [[الانان|آلان‌ها]] و [[مردم گرجی|گرجی]] از [[قفقاز]] بود که باعث ویرانی و غارت فراوان می‌شد.
در زمان [[ساسانیان]] آذربایجان اهمیت ویژه‌ای یافت. یکی از سه آتشکدهٔ معتبر ساسانیان، [[آتشکده آذرگشنسب|آتشکدهٔ آذرگشنسب]] در [[تخت سلیمان|شیز]] آذربایجان قرار داشت. پادشاهان ساسانی در ایام سختی به زیارت آن می‌شتافتند و هدایای بسیار تقدیم می‌کردند. این آتشکده نشانهٔ اتحاد دین و دولت بود و نماد دولت ساسانی به‌شمار می‌رفت. در [[بیشاپور]] [[کازرون]] کتیبه‌ای وجود دارد که نام خاندان‌های زمین‌دار اوایل حکومت ساسانیان در آن ثبت شده است. برای آذربایجان از خاندانی به نام «وراز (Varaz)» نام برده شده که گویا محل اقتدار ایشان آذربایجان، اران و ارمنستان بوده است. در زمان حکومت ساسانیان، مردمان ترک‌تبار [[خزر]] به قفقاز وارد شدند. [[قباد]] پدر [[انوشیروان]] با تلاش فراوان ایشان را عقب راند و دژهای مستحکمی در دربند قفقار برای جلوگیری از یورش‌های آنان بنا کرد. [[روم|رومیان]] نیز هرساله مبالغی برای نگهداری این دژها به دولت ساسانی می‌پرداختند. همچنین در زمان ساسانیان جنگ سرنوشت‌ساز [[بهرام چوبین]] با [[خسرو پرویز]] در این استان بود که به شکست بهرام انجامید. دیگر رویداد مهم این دوره، واردشدن [[هراکلیوس]] امپراتور [[روم]] به آذربایجان بود که منجر به ویرانی آتشکدهٔ [[آذرگشنسب]] شد.

[[یاقوت حموی]] می‌نویسد:
«[[ابن مقفع]] گفته است آذر به [[زبان پارتی|زبان پهلوی]] نام آتش است و بایگان، نگهدار آن که روی هم معنای آن [[آتشکده]] یا نگاهدارندهٔ آتش می‌شود و این درست‌تر است؛ زیرا آتشکده در این ناحیه بسیار بوده است… مردم آن نیکوروی‌اند و گونه‌های ایشان به سرخی مایل است و پوستی لطیف دارند. ایشان را زبان مخصوصی است که [[زبان آذری|آذری]] گویند و جز خودشان کس آن را نمی‌فهمد.»

=== پس از حمله اعراب و دوره اسلامی ===
[[پرونده:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|بندانگشتی|موقعیت آذربایجان در نقشه ایران در عصر خلفای عباسی، برگرفته از کتاب [[جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی]]]]
در زمان حملهٔ اعراب در مدارک رومی و ارمنی نام سپهبد و شاهزادهٔ آذربایجان «[[رستم فرخزاد|رستم]] پسر [[فرخ‌هرمز]]» آورده شده که البته با توجه به متن شاهنامه در بخش نامهٔ [[رستم فرخزاد]] به برادرش به نظر می‌رسد درست باشد:






فردوسی، لشکرکشی محدود [[بهرام پنجم]] پادشاه ساسانی از [[پارسه]] پایتخت [[ایران‌شهر (ساسانیان)|ایران‌شهر]] برای دفاع دربرابر لشکر قیصر روم را اینچنین روایت می‌کند.







[[پرونده:نقش مهر مامور مالیات آذربایجان در عصر ساسانی.jpg|بندانگشتی|راست|نقش مهر ساسانی «آمارگرِ آذربادگان» (ādurbādagān āmārgar)، به خط و زبان پهلوی، از قرن ششم میلادی]]
[[فردوسی]] در [[شاهنامه]] آتش‌پرست نامیدن [[مزدیسنا|مَزدَیَسنان]] را کار نادرستی می‌پندارد. سپس با به‌کار بردن واژهٔ آذرآبادگان، به آتشکده آذرگشسپ اشاره دارد.






[[ساسانیان]] پی‌درپی از اعراب شکست خوردند و در سال ۶۲۲ میلادی در [[نهاوند]] (دروازهٔ ماد آتورپات) پیروزان -سردار ایرانی- بار دیگر با عرب‌ها مقابل شد. جنگی سخت رخ داد و ایرانیان شکست خوردند. آنگاه آذربایجان در برابر حملهٔ اعراب بی دفاع گشت و اثری از لشکر شاهنشاهی باقی نماند.

اعراب به آذربایجان نیز همانند دیگر نقاط ایران سرازیر شدند. به نظر می‌رسد در سده‌های یکم و دوم هجری تعدادشان در آذربایجان زیاد بوده است. کسروی این امر را به دو دلیل دانسته است؛ یکی این‌که مردمان آذربایجان بسیار پایداری کردند؛ به گونه‌ای که مسلمانان آذربایجان را به عنوان ''الاراضی المفتوحه عنوه (سرزمین‌های به زور گرفته شده)'' می‌شمردند که در فقه حکم خاص دارد و دوم سرسبزی این ایالت. از میان عشیره‌های عرب که در سده‌های یکم و دوم هجری به آذربایجان وارد شدند، «بنوتغلب»، «یمانیان» و [[حمدانیان]] ثبت شده است.

آذربایجان در سده‌های ابتدایی ورود اسلام به ایران از کانون‌های عمدهٔ مقاومت و شورش ایرانیان در برابر اعراب و عمال خلیفه بود و مردمانش همه‌گاه در حال زد و خورد با آنان بودند. معروف‌ترین این قیام‌ها «قیام خرمدینان» در حدود آذربایجان و [[جبال]] است. بنیان‌گذار این قیام «جاوید بن سهل» بود که سپس توسط [[بابک خرمدین]] به اوج رسید. ازدواج بابک با دختر «واساک» -یکی از شاهزادگان ارمنی- اتحاد عظیمی را در شمال ضد [[خلافت عباسیان]] ایجاد کرد. خرمدینان مدت طولانی توانستند در مقابل خلیفه و سرداران عرب مقاومت کنند و چهاربار سپاه بزرگ خلیفه را مغلوب کردند.

=== ورود قبایل ترک ===
[[پرونده:Asia 1200ad.jpg|بندانگشتی|نقشهٔ آذربایجان و آسیا در سال ۱۲۰۰ میلادی (در آستانهٔ [[حمله مغول به ایران]])]]
در سده‌های نخستین اسلامی ترکان ماورای [[قفقاز]] -که ایرانی‌ها به آن‌ها [[خزر]] می‌گفتند- مجدداً تلاش‌های خود را برای ورود به درون اران و آذربایجان از سرگرفتند و چندین تلاش آن‌ها توسط سپاهیان خلافت عربی عقب رانده شد. در سال ۱۷۸ خورشیدی یک جمع بزرگ از خزرها از گذرگاه‌های [[قفقاز]] به درون اران سرازیر شده و دست به تخریب و کشتار زدند. [[هارون الرشید]] «خازم بن خزیمه» را به منطقه فرستاد و او آن‌ها را بیرون راند و [[دربند]]های کوهستانی قفقاز را بازسازی کرد. البته این حمله‌ها را ناشی از تحریکات [[امپراتوری روم شرقی]] در جهت ایجاد دردسر برای خلیفه در مرزهای شمالی کشورش هم می‌دانند و آن را با تلاش‌های [[روم|رومی‌ها]] برای بازپس‌گیری [[ارمنستان]] و بخش‌هایی از [[آناتولی]] که در اشغال عرب‌های مسلمان بوده، ارتباط می‌دهند.

نوشتهٔ تارخ‌نویسان سده‌های چهارم و پنجم هجری مانند [[ابوالفضل بیهقی]] و [[ابن اثیر]] نشان می‌دهد که [[اغوز|ترکان غز]] در اواخر سدهٔ چهارم هجری در آذربایجان بوده‌اند. [[سلطان محمود غزنوی]] این گروه از ترکان را -که در ابتدا هواداری او را می‌کردند- از آن‌سوی [[سیردریا|سیحون]] به [[خراسان]] آورده بود؛ ولی بعدها سر به شورش و نافرمانی گذاشتند. گردیزی می‌نویسد: «ارسلان به سلطان گفت: این خطا بود که کردی. اکنون که آوردی همه رابکش یا به من ده، انگشت‌های نر ایشان را ببرم تا تیر نتوانند انداخت.» به هر روی ایشان از خراسان رانده شدند و پس از چند سال آوردگی در ایران و زدوخوردهای فراوان در نواحی دیگر به آذربایجان رسیدند.

«چامچیان» -تاریخ‌نگار ارمنی- دربارهٔ جنگی که بین ایلات غز و شهریاران محلی آذربایجان ([[واسپوراکان]]) در سال‌های ۴۱۱ و ۴۱۲ هجری درگرفته، می‌نویسد: «''در این سال ترکان که همچون سیل به آذربایگان رسیده بودند، روی به نواحی ارمنستان آورده به واسپوراکان درآمدند؛ دست به تاراج و تالان بگشاده، بسیار جاها پایمال ساختند.''» همچنین [[محمدجواد مشکور]] دربارهٔ آمدن قبایل ترک به آذربایجان چنین می‌نویسد: «''حوادث متناوب یکی بعد از دیگری آذربایجان را آماج تهاجمات پیاپی قرار داد. بعد از [[سلجوقیان]]، دورِ سلسله‌جنبانی ترکان آتابای یا [[اتابک|اتابکان]] آغاز و با نفوذ این اقوام و گسترش زبان ترکی، سیطرهٔ زبان آذری محدود و رفته‌رفته رو به کاهش نهاد.''»

در زمان [[سلجوقیان]] ترک‌های بیش‌تری به آذربایجان روی آورده‌اند. با ادامهٔ تسلط ترکان در دوران [[اتابکان آذربایجان|اتابکان]]، باز هم عدهٔ ترک‌ها در آن سرزمین فزونی یافت و زبان ترکی رونق بیش‌تری گرفت. همچنین حکومت [[ترکمن‌ها|ترکمانان]] [[آق‌قویونلو]] و [[قراقویونلو]] و اسکان آن‌ها در آذربایجان، بیش از پیش موجب رونق زبان ترکی و تضعیف زبان آذری گردید. جنگ‌ها و عصیان‌هایی که در فاصلهٔ برافتادن و برخاستن [[صفویان]] پیش‌آمد، سربازان ترک بیش‌تری را به آذربایجان سرازیر کرد. وجود [[قزلباش]]‌های ترک نیز مزید بر علت شده و زبان ترکی را در آن سرزمین رونق بخشید.

== جغرافیای سیاسی ==
[[پرونده:AZARBAIJAN MAP.JPG|بندانگشتی|موقعیت آذربایجان در [[نقشه ایران و توران در دوره قاجاریه|نقشهٔ ایران و توران در دورهٔ قاجاریه]]]]
[[شاهنشاهی ساسانی]] ([[ایران‌شهر (مفهوم)|ایران‌شهر]]) در نتیجهٔ اصلاحات اداری [[قباد یکم]] و [[خسرو انوشیروان]] از ۴ [[کوست]] (بخش بزرگ) تشکیل شده بود: **خوراسان** (شرق یا شمال‌شرق: شامل [[خراسان]]، [[قومس]]، [[استان گلستان|گرگان]]، [[ماوراءالنهر]]، [[افغانستان]])، **خوروران** (غرب یا جنوب‌غرب: شامل [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[استان کردستان|کردستان]]، [[استان لرستان|لرستان]]، [[استان ایلام|ایلام]]، [[بین‌النهرین]]، [[آسیای صغیر]])، **نیمروز یا پارس** (جنوب یا جنوب‌شرق: شامل [[سیستان]]، [[استان کرمان|کرمان]]، [[پارس]]، [[استان خوزستان|خوزستان]]، [[استان اصفهان|اصفهان]]، بنادر و جزایر [[خلیج فارس]] و [[دریای عمان]]، [[ایالت سند|سند]]، [[مکران]]) و **آدوربادگان** (شمال یا شمال‌غرب: شامل آذربایجان، [[ارمنستان]]، [[گرجستان]]، [[اران]]، [[دیلمستان|دیلم]]، [[رویان (طبرستان)|رویان]]، [[طبرستان|تپورستان]]، [[شهر ری|ری]]). کوست‌ها گاهی نام سرزمین عمدهٔ خود را می‌گرفتند؛ از همین‌روی کوست شمالی «آدوربادگان» نام گرفت و کوست نیمروز هم گاهی «پارس» خوانده می‌شد.

[[استرابون]] جغرافی‌نگار [[یونان|یونانی]] در دفتر یازدهم جغرافی از آلبانیا (اران و شروان دوران اسلامی)، [[آتورپاتکان]] و ارمنستان نام می‌برد و می‌گوید که رود [[ارس]] از مرز آتورپاتکان در جنوب و ارمنستان در شمال می‌گذرد. در تاریخ پلینی نیز حدود آتورپاتکان تا رود است و رود ارس از میان [[ارمنستان بزرگ]] با آتورپاتکان عبور می‌کند. در زمان ساسانیان، آذربایجان به شکل باستانی آتورپاتکان خوانده شده است. در کتیبهٔ شاپور، این منطقه یکی از استان‌های ایرانشهر و در کنار [[ارمنستان]]، ایبریا ([[گرجستان]] امروزی)، [[آلبانیای قفقاز|آلبانیا]] (اران و شروان) و بلاشکان حساب شده است.

[[ابن فقیه همدانی]] در کتاب ''البلدان'' در سدهٔ سوم هجری، حدود آذربایجان را این‌گونه شرح می‌دهد: «''آذربایجان از یک‌سو رود ارس و از سوی دیگر مرز زنجان و حدود دیلمستان و طارم و گیلان را شامل می‌شود.''» [[ابن رسته]] نیز در کتاب ''اعلاق‌النفیسه'' و در همین سده، حدود آذربایجان را این‌چنین نوشته است: «''اردبیل، مرند، باخروان، ورثان و مراغه.''» [[اصطخری]] دیگر جغرافی‌دان سدهٔ سوم هجری در کتاب [[المسالک و الممالک]] ذیل فصلی تحت عنوان «ذکر [[ارمنیه]] و [[اران]] و آذربایجان» از شهرهای آذربایجان چنین یاد کرده است: «''[[اردبیل|اردویل]]، [[مراغه]]، [[ارمیه]]، [[میانه (شهر)|میانه]] و [[بخش کاغذکنان|خونه]]، [[ترکمانچای|بروانان]]، [[آذرشهر|دیرخقان]]، [[سلماس]]، [[نخجوان|نشوی]]، [[مرند]]، [[برزند]]، ورثان، [[مغان|موقان]]، جابروان و [[اشنویه|اَشنه]].''» به نوشتهٔ وی: «''حدود آذربایجان از [[شهرستان طارم|تارم]] تا حدود [[زنجان|زنگان]] تا [[بخش دینور|دینور]] تا حلوان تا [[شهرزور]] تا [[دجله]] و به حدود ارمینیه بازگردد.''»

[[ابن حوقل]] در کتاب ''صورةالارض'' در سدهٔ چهارم هجری، شهرهای [[مراغه]]، [[تبریز]]، [[ارمیه]]، [[خوی]]، [[سلماس]]، [[برکری]]، [[اردبیل]]، [[آذرشهر|داخرقان]]، [[اشنویه|اشنه]]، [[میانه (شهر)|میانج]]، [[مرند]] و [[برزند]] را جزء شهرهای مهم آذربایجان ذکر کرده است. در کتاب [[حدود العالم]] نیز -که تألیف همین سده است- مناطق اران، ارمنستان و آذربایجان جدا از هم ذکر شده‌اند. [[محمد مقدسی]] -دیگر جغرافی‌دان سدهٔ چهارم هجری- در حالی که بین مناطق اران، ارمنستان و آذربایجان تفاوت قائل می‌شود، سلماس، ارومیه، مراغه و خوی را جزء ارمنستان شمرده و رسبه، تبریز، جابروان، خونج، میانج، سراة، بروی، ورثان، موقان، میمذ و برزند را جزء شهرهای آذربایجان ذکر کرده است.

[[پرونده:Azerbaijan-Abbasid.png|400px|راست|حدود آذربایجان در دوران [[خلافت عباسیان]]، برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی]]
[[زکریای قزوینی]] در سدهٔ هفتم هجری و در کتاب ''آثارالبلاد و اخبارالعباد''، آذربایجان را سرزمینی پهناور بین اران و کوهستان می‌داند و می‌گوید شهرها، روستاها، کوه‌ها و رودخانه‌ها در آن سرزمین بسیار است. [[حمدالله مستوفی]] نیز در همین سده از ۹ تومان بلاد اداری آذربایجان در دوران [[ایلخانان]] این‌گونه یاد می‌کند: «بلاد آذربایجان ۹ تومان است، بیست و هفت شهر دارد در بیشتر مناطق این مملکت هوا سرد و در بعضی مناطق ملایم است، حدودش با ایالت عراق عجم، موغان، گرجستان، ارمن و کردستان پیوسته، طولش از باکو تا خلخال ۹۵ فرسخ، عرضش از بجروان تاسیپان ۵۵ فرسخ می‌باشد. ''یکم تومان تبریز (شامل [[تبریز]]، [[بستان‌آباد|اوجان]] و [[تسوج|طسوج]])، دوم تومان اردبیل (شامل [[اردبیل]] و [[خلخال]])، سوم تومان پیشگین (شامل [[مشگین‌شهر|پیشگین]]، خیاو اوناد، ارجاق، [[اهر]]، تکلفه و [[کلیبر|کلئبر]])، چهارم تومان خوی (شامل [[خوی]]، [[سلماس]]، [[ارومیه]] و [[اشنویه]])، پنجم تومان مراغه (شامل [[مراغه]]، [[آذرشهر|دهخوارقان]] و [[بخش لیلان|نیلان]])، هفتم تومان مرند (شامل [[مرند]]، [[بخش خاروانا|دزمار]]، [[شهرستان خداآفرین|زنگیان]]، [[زنوز|ریوز]] و [[هادیشهر (جلفا)|گرکر]])، هشتم تومان نخجوان (شامل [[نخجوان]]، [[شهرستان اردوباد|اردوباد]]، آزاد و [[ماکو|ماکویه]]).''». در کتاب ''بستان‌السیاحه'' نوشتهٔ زین‌العابدین شیروانی حدود آذربایجان چنین آمده است: " … محدود است از طرف شمال به ولایت موغان و شیروان و جبال البرز و از سمت جنوب به عراق عجم و کردستان و از جانب مشرق به دیار خلخال و گیلان و طالش و دیلم و از جانب مغرب به بلاد ارمن و گرجستان. "

در ترجمهٔ فارسی کتاب [[یاقوت حموی]] (سدهٔ هفتم هجری) چنین آمده است: «''حدود آذربایجان از بردعه تا مشرق تا از زنجان در مغرب و از سمت شمال به سرزمین‌های دیلم، جیل (گیلان) و طرم (طارم) است؛ و او (آذربایجان) اقلیم بزرگ و وسیعی است و از شهرهای مشهورش تبریز امروزه مرکز و بزرگ‌ترین شهر آذربایجان است و قبلاً مرکز آن مراغه بود و از شهرهایش خوی، سلماس، ارومیه، اردبیل، مرند و غیره است.''» [[محمدجواد مشکور]] باور دارد یاقوت در مورد تعیین حدود آذربایجان دچار اشتباه شده و عبارت وی را چنین تصحیح کرده است: «''حد آذربایجان از شمال بردعه از شرق بلاد، دیلم و گیلان و از مغرب از زنجان از جنوب بلاد طارم و زنجان است.''» برپایهٔ این گفتهٔ یاقوت، بخشی از اران تا بردع نیز جزو آذربایجان بوده است؛ ولی در کتاب دیگر خود «گزیدهٔ مشترک» رود ارس را مرز میان آذربایجان و اران دانسته است.

گاهی زنجان را نیز به عنوان بخشی از آذربایجان به حساب می‌آورند. حسین آلیاری برپایهٔ نوشتهٔ جغرافی‌دانان و گردشگران اسلامی، حدود آذربایجان را این‌طور می‌نویسد: «''تبریز، اردبیل، مراغه، خنج، ورثان، سیر، میانج، برزه، ارومیه، جابروان، خوی، مرند، گلسره، باجروان، برزند، سلماس، شیز، سلق، نریز، سندبابا، سابرخاست، سراو، ماینهرج، بذ، میمذ، نیر و زنجان.''»

[[پرونده:Lagekarte Dschibal.jpg|چپ|بندانگشتی|250x250پیکسل|ناحیه جبال به رنگ نارنجی و در شمال غربی آن ناحیه آذربایجان در یک نقشه قدیمی]]
حدود و مرز آذربایجان در طول تاریخ از دید جغرافی‌دانان و جهانگردان متفاوت بوده است. نقشه‌های موجود از سده‌های پیش از سدهٔ بیستم، آن را جنوب ارس ترسیم کرده‌اند. بنابر نظر سویچسکی در منابع کتبی به ندرت اران با آذربایجان یکی شمرده شده است. منابعی نیز اران را جزء ارمنستان شمرده‌اند. بنابر نظر گروهی از دانشمندان، اطلاق نام آذربایجان به حاکمیت دولت مساوات برای جمهوری نوین آذربایجان، یک امر سیاسی برای جدایی آذربایجان تاریخی (آذربایجان ایران) بوده است و آذربایجان تاریخی را شامل نمی‌شود.

بنابر نظر بورنوتیان در دورهٔ [[صفویان]] به خاطر گرفتن مالیات، برخی از سرزمین‌های شمال ارس جزء آذربایجان حساب می‌شد. اما این رسم در سدهٔ هجدهم و نوزدهم میلادی به تدریج از بین رفت و برای تاریخ‌نگاران مسلمان محلی قفقازی -مانند میرزا جمال جوانشیر و میرزا آدیگوزل‌بگ- و سایر تاریخ‌نگاران این منطقه، آذربایجان واقع در جنوب ارس بوده است. همچنین بنابر نظر مایکل کروسانت، بخش‌هایی از اران جزء ارمنستان نیز به‌شمار آمده است.

به عقیدهٔ [[عباس زریاب خویی]]، دلیل این تناقض در مورد مرز شمالی آذربایجان در سده‌های چهارم و پنجم هجری تا زمان [[یاقوت حموی]] (سدهٔ هفتم قمری)، تسلط مسلمانان بر سراسر آذربایجان و اران و مسلمان‌شدن اهالی این دو سرزمین است و به همین جهت، جغرافی‌نگاران حدود اران و آذربایجان را گم کردند و از این‌رو گاهی حد شمالی آذربایجان را تا قسمت‌های خیلی شمالی‌تر رود ارس بالا برده‌اند.

پس از مهاجرت ترکان [[سلجوقیان|سلجوقی]] به آذربایجان و اران، از بین‌رفتن زبان‌های بومی، گسترش [[زبان ترکی]] و پس از آن رواج مذهب [[شیعه]] در دوسوی رود ارس و در هر دو سرزمین باعث پیوند هرچه بیش‌تر مردم این مناطق گردید و نام اران تحت‌تأثیر نام آذربایجان -که معروف‌تر بود- قرار گرفت. به گونه‌ای که [[واسیلی بارتلد]] معتقد است در این زمان اران بدون واسطه به آذربایجان ملحق شد.

بنابر نظر چند پژوهشگر در حقیقت در سده‌های گذشته و نقشه‌های پیش از سال ۱۹۱۸ میلادی، هیچ‌گاه بخشی که هم‌اکنون [[جمهوری آذربایجان]] نامیده می‌شود، نام آذربایجان برخود نداشته و همیشه قسمت جنوبی رود ارس -که هم‌اکنون در ایران قرار دارد- آذربایجان نامیده می‌شده و قسمت‌های شمال‌غربی رود ارس آلبانیا و سرزمین‌های شمال‌شرق رود ارس شروان نام داشته است و در دوران شوروی نام آذربایجان بر این مناطق گذاشته شد.

در جغرافیای دوران [[اسلام|اسلامی]]، اکثراً اران و شروان دو ناحیهٔ جداگانه از هم حساب می‌شوند و شروان از دورهٔ [[خلافت عباسیان]] تا دورهٔ [[صفویان]] زیر سلطهٔ حاکمان محلی به نام [[شروانشاهان]] بوده است. بنابر نظر ولادیمیر مینورسکی، جمهوری آذربایجان از لحاظ تاریخی نامش [[آلبانیای قفقاز]] بوده است و در دوران اسلامی به آن اران می‌گفتند.

[[ابن حوقل]] با ارائهٔ تصویر جداگانه از سه ناحیهٔ ارمینیه، آذربایجان و اران در اثر خود، رود ارس را مرز میان آذربایجان و اران دانسته است. او شهرهای برذعه، جنزه، شمکور، شماخیه، شروان، شابران، قبله و شکی را از سرزمین اران و شهرهای اردبیل، داخرقان، تبریز، سلماس، خوی، برکری، ارومیه، مراغه، اشنه، میانج، مرند، برزند را جزء آذربایجان معرفی کرده است.

[[پرونده:Azerbaijan-Arran-Armenia.png|300px|چپ|موقعیت آذربایجان، اران و ارمنستان در دورهٔ خلافت هارون‌الرشید]]
بنابر نظر [[واسیلی بارتلد]]، نام آذربایجان از آن جهت بر مناطق [[قفقاز]] گذاشته شد که گمان می‌رفت با برقراری یک جمهوری جدید به نام آذربایجان، آذربایجان ایران و این جمهوری نوبنیاد باهم یکی شده و آذربایجان ایران از این کشور جدا شود. وی می‌گوید:


در همان زمان مخالفت‌هایی با این نام‌گذاری در ایران انجام شد و افراد و رسانه‌ها، محمد خیابانی، روزنامهٔ جنگل و روشنفکران آذربایجانی ایرانی، واکنش منفی به این نام‌گذاری نشان دادند. [[ولادیمیر مینورسکی]] می‌گوید که این نام‌گذاری دولت مساوات در زمان نوری‌پاشا انجام گرفت.

در همین راستا [[یوزف مارکوارت]] یک مقاله نوشت که در نشریهٔ «ایرانشهر» ترجمه و چاپ گردید:


[[احمد کسروی]] در [[شهریاران گمنام (کتاب)|شهریاران گمنام]] می‌نویسد:


[[محمدجواد مشکور]] نیز در این باره نوشته است:


=== نفوذ بر شمال ارس ===
[[پرونده:Ibn Howqal World map.jpg|بندانگشتی|نقشهٔ جهان ترسیم شده در قرن دهم توسط [[ابن حوقل]]؛ در این نقشه **آذربایجان** و **اران** در یک منطقه نشان داده شده‌اند.]]
به گفتهٔ [[عنایت‌الله رضا]]، [[اران]] بعد از دورهٔ حملهٔ [[مغول]] گاه تحت فرمان [[شروانشاهان]] و گاه تحت نفوذ فرمانروایان آذربایجان بود. این در حالی است که [[ریچارد فرای]] می‌گوید [[اران]] بعد از هجوم مغول، همواره تحت فرمان حکمرانان آذربایجان بوده است. [[احمد کسروی]] در این باره می‌نویسد: «در قرن‌های نخستین اسلام که تازیکان در همه‌جای ایران رشته فرمانروایی را در دست داشتند اران بیشتر تابع آذربایجان بود و کسی که به عنوان والی برای هر دو از شام یا بغداد فرستاده می‌شد، در آذربایجان می‌نشست، گاهی ارمنستان نیز تابع آنجا بود… از این‌جاست که از این سه سرزمین یکجا و باهم یاد می‌شد».

مثلاً ''[[تاریخ طبری]]'' چنین نوشته است:

=== نفوذ بر استان زنجان ===
[[پرونده:Transcaucasia_2nd_BC.jpg|بندانگشتی|راست|نقشهٔ **آتورپاتکان**، شامل بخش شرقی [[قزل‌اوزن]]: **استان زنجان**]]
«ولایت خمسه» سابق ([[استان زنجان]] فعلی) شامل پنج بلوک اصلی [[بخش زنجانرود|زنجان‌رود]] ([[شهرستان زنجان|زنجان]]: مرکز ولایت و [[شهرستان طارم|طارم]])، [[دهستان ابهررود|ابهررود]] ([[ابهر]])، [[شهرستان خدابنده|خدابنده]] ([[قیدار (خدابنده)|قیدار]])، [[بخش سجاس‌رود|سجاس‌رود]] ([[سجاس]]) و [[شهرستان ایجرود|ایجرود]] و نیز شهرهای [[سلطانیه]]، [[سهرورد]]، [[بخش انگوران|انگوران]] و برخی نقاط دیگر خمسه در بخشی از منابع جزء آذربایجان ذکر شده‌اند.

استان زنجان همچنین در برخی از کتاب‌های مربوط به دوران [[زندیان]] و [[قاجاریان]] به نام «خمسهٔ آذربایجان» خوانده شده است؛ ولی از اواخر دورهٔ قاجار صرفاً «خمسه» ذکر شده و در دورهٔ [[پهلوی]] تشکیل [[شهرستان زنجان]] و سپس [[استان زنجان]] را داده است؛ مثلاً در ''[[رستم‌التواریخ]]'' از دورهٔ زندیه آمده است:

== جغرافیای طبیعی ==
[[پرونده:The misty mountains.jpg|بندانگشتی|جنگل‌های مه‌گرفتهٔ ارسباران]]
آذربایجان در شمال غربی ایران و در محل تلاقی رشته کوه البرز، زاگرس و قفقاز واقع شده است و سرزمینی عمداتا کوهستانی است. رودهای آذربایجان بیشتر در حوزه آبریز دریاچه ارومیه و دریاچه خزر جاری‌اند. آب و هوای اکثر مناطق غرب و شمالغرب آذربایجان مرطوب مدیترانه‌ای و در نواحی جنوبی مدیترانه‌ای با تابستان گرم است. قرار گرفتن در مسیر اروپا موقعیت راهبردی ویژه‌ای به این منطقه داده است.

=== دریاچه‌ها ===
* [[دریاچه ارومیه]] بزرگ‌ترین دریاچه در محدودهٔ آذربایجان و ایران است که در بین استان‌های آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی واقع شده است. این دریاچه در سال‌های اخیر با مشکل کم‌آبی و خطر خشک شدن کامل مواجه بوده است.
* [[دریاچه نئور]] دریاچه‌ای بین شهرستان تالش و شهرستان خلخال
* [[دریاچه شورابیل]] این دریاچه در جنوب شهر اردبیل واقع است.
* [[قوریگل|دریاچه قوریگل]] دریاچه آب شیرین در دامنهٔ کوه سهند و در نزدیکی شهر بستان‌آباد واقع شده است.


<gallery>

پرونده:Marmisho Lake 48.JPG|[[دریاچه مارمیشو]]
پرونده:NeorLake.JPEG|دریاچه نئور
</gallery>


=== ناهمواری‌های طبیعی ===
آذربایجان در محل تلاقی دو رشته کوه بزرگ فلات قاره ایران یعنی زاگرس و البرز قرار دارد و بلندترین قله‌های آذربایجان عبارتند از قله‌های آتشفشانی [[سبلان]] در استان اردبیل و [[سهند]] در استان آذربایجان‌شرقی.

<gallery>
پرونده:Sabalan01.JPG|دریاچه دهانه آتشفشان در نزدیکی قله سبلان
پرونده:Mount-Sahand.jpg|قله کوه سهند
</gallery>


=== رودها ===
* رودهای حوضهٔ آبریز [[دریاچه ارومیه]] شامل بر [[زرینه‌رود]]، [[سیمینه‌رود]]، [[تلخه‌رود]]، [[گدارچای|گدار چای]]، [[باراندوز]]، [[شهرچای]]، [[نازلو]] و [[زولا]] هستند.
* رودهای حوضهٔ دریاچهٔ خزر شامل بر [[ارس]] و [[قزل‌اوزن]] (شاخه‌ای از سفیدرود) هستند.

<gallery>
پرونده:Jolfa-Aras2.jpg|رود ارس، طولانی‌ترین و پرآب‌ترین رود آذربایجان، در نزدیکی شهر جلفا
پرونده:Zarinehrood.jpg|زرینه‌رود، پرآب‌ترین رود آب شیرین حوضهٔ آبریز دریاچهٔ ارومیه
پرونده:AjiChay.jpg|آجی‌چای، بزرگ‌ترین رود حوضهٔ آبریز دریاچهٔ ارومیه
</gallery>


=== جلگه ===
جلگهٔ مغان در شمال‌شرق آذربایجان و در نزدیکی دریاچهٔ خزر، بزرگ‌ترین جلگهٔ آذربایجان است. دیگر جلگه‌های آذربایجان در ساحل دریاچهٔ ارومیه و در محل تلاقی رودهای آجی‌چای، زرینه‌رود و شهرچای در شرق، جنوب و غرب دریاچهٔ ارومیه واقع‌اند.

== مردم ==
اکثریت مردم آذربایجان را [[آذری‌های ایرانی|آذری‌ها]] تشکیل می‌دهند. [[مردم کرد|کردهای]] آذربایجان نیز به لحاظ جمعیتی در جایگاه دوم هستند. همچنین گروهی از [[مردم تالش|تالش‌ها]] و [[تات‌های ایران|تات‌ها]]، ارامنه، آشوریان و یهودیان نیز در این منطقه سکونت دارند.

[[جرج کرزن]] در کتاب [[ایران و قضیه ایران]] (۱۸۹۲)، جمعیت آذربایجان را در آن سال حدود ۲ میلیون نفر دانسته که علاوه بر [[مردم آذری]]، ۲۵۰ تا ۴۵۰ هزار نفر (۱۲٫۵ تا ۲۲٫۵ درصد) از آن‌ها [[مردم کرد|کرد]]، ۴۴ هزار نفر (۲٫۲ درصد) [[نسطوری]] ([[آشوری‌ها|آشوری]]) و ۲۸ هزار و ۸۹۰ نفر (۱٫۴۴ درصد) هم [[مردم ارمنی|ارمنی]] بوده‌اند.

مردم آذربایجان در گذشته به گویش‌های مختلفی صحبت می‌کرده‌اند. به استناد [[شمس‌الدین مقدسی]]، به ۷۰ گویش در اطراف [[اردبیل]] صبحت می‌شد. مورخان، جغرافی‌دانان و سفرنامه‌نویسانی همچون [[ابن مقفع]] (د ۱۴۲ق/۷۵۹م)، [[علی بن حسین مسعودی|مسعودی]] (د ۳۴۶ق/۹۵۷م)، [[حمزه اصفهانی]] (د بعد از ۳۵۰ق/۹۶۱م)، [[ابن حوقل|ابوالقاسم محمدبن حوقل]] (د بعد از ۳۷۸ق/۹۸۸م)، [[اصطخری|ابواسحاق ابراهیم اصطخری]] (د ۳۴۰ ق/۹۵۱م)، [[حمداللّه مستوفی]] (تألیف در ۷۴۰ق/۱۳۳۹م) و [[یاقوت حموی]] (د ۵۷۴ ق ۱۱۷۹ م) زبانِ مردمِ آذربایجان را فارسی، پهلوی (الفهلویه) و [[زبان آذری|آذری]] به عنوان یکی از زبان‌های ایرانی ذکر کرده‌اند.

از قرن چهارم هجری/یازدهم میلادی به بعد، با ورود و استقرار دودمان‌های ترک‌زبان در ایران‌زمین و به‌ویژه در آذربایجان – مانند [[دودمان سلجوق|سلجوقیان]]، [[قراقویونلو]]ها، [[آق‌قویونلو]]ها، [[صفویان]]، [[افشاریان]] و [[قاجاریان]]– به مرور زمان، زبان ایرانیانِ آذربایجان به ترکی تغییر پیدا کرده است. از این رو، امروزه زبان روزمرهٔ گفتاری در بیشتر مناطق آذربایجان ایران، [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]] است. همچنین در برخی از مناطق به زبان‌های [[زبان‌های کردی|کردی]]، [[زبان ارمنی|ارمنی]] و [[زبان تاتی|تاتی]] سخن گفته می‌شود.

=== زبان ترکی آذربایجانی ===
[[پرونده:Map of the Azerbaijani language.svg|بندانگشتی|نقشهٔ مناطقی که در آن‌ها به [[زبان ترکی آذربایجانی]] صحبت می‌شود، شامل استان‌های [[استان آذربایجان شرقی|آذربایجان شرقی]]، [[استان اردبیل|اردبیل]]، [[استان زنجان|زنجان]] و بخش‌هایی از [[استان آذربایجان غربی|آذربایجان غربی]]]]


[[ایرانیان ترک‌زبان]]، دومین گروه زبانی بزرگ در ایران پس از [[فارسی‌زبانان]] هستند. از طوایف و عشایر بزرگ ترک ایران می‌توان به [[ترکمن‌ها|ترکمن]]، [[شاهسون‌ها|شاهسون]]، [[ایل افشار|افشار]]، [[قشقایی]]، [[ایلات خمسه|خمسه]]، [[خلج‌های ایران|خلج]] و [[ایل شقاقی|شقاقی]] اشاره کرد که علاوه بر آذربایجان، در [[خراسان]]، [[پارس|فارس]]، [[استان مازندران|مازندران]]، [[استان گلستان|گلستان]] و برخی مناطق دیگر نیز سکونت دارند.

به‌طور کلی، روند گسترش زبان ترکی در آذربایجان از دورهٔ [[سلجوقیان]] و به ویژه با روی کار آمدن [[اتابکان آذربایجان]] (سدهٔ دوازدهم) و استقرار حکومت آن‌ها در [[اردبیل]] و [[تبریز]] شروع شد. حذف تدریجی [[زبان آذری]]، به عنوان یکی از [[زبان‌های ایرانی]]، از آذربایجان از سدهٔ سیزدهم (پس از [[حمله مغول به ایران|حملهٔ مغول]]) و همراه با کوچ گستردهٔ اقوام ترک‌زبان به این منطقه (به دلیل استقرار پایتخت [[ایلخانان]] در شهرهای [[مراغه]]، [[تبریز]]، [[سلطانیه|سلطانیهٔ]] [[زنجان]]) شدت یافت. این روند با انتخاب تبریز به عنوان پایتخت از سوی حکومت‌های [[چوپانیان]]، [[جلایریان]]، [[قراقویونلو]] و [[آق‌قویونلو]]ها و در طول سده‌های چهاردهم و پانزدهم نیز ادامه یافت. نهایتاً [[زبان ترکی آذربایجانی]] که با قواعد دستوری ترکی، ولی شامل واژگانی آذری و عربی بود، در اواخر سدهٔ شانزدهم در مراکز مهم آذربایجان کاملاً رایج گردیده بود؛ هرچند در اوایل سدهٔ مذکور (اوایل دورهٔ [[صفویان]]) این غلبه همچنان کامل نبوده است؛ و نشان از این دارد که مهاجرت اقوام ترک‌زبان، همچون [[قزلباش]]ان به سمت آذربایجان و تبریز (پایتخت اول صفویان)، همچنان در اوایل دورهٔ صفویان نیز تداوم داشته است (البته این بار به جای [[آسیای مرکزی]] از سمت [[آسیای صغیر]]).

[[واسیلی بارتلد]] دربارهٔ ترکیب جمعیتی آذربایجان، کمی پیش از روی کار آمدن [[شاه اسماعیل یکم]] می‌نویسند: ''این زمان **آذربایجان** از نظر ترکیب جمعیتی **ترک** بوده است. قبایل **ترک** همواره به شیوخ می‌پیوستند… شیخ حیدر در نبرد با ترکمانان کشته شد. فرزندش **اسماعیل [صفوی]...**''

[[آنتونی شرلی]] جهانگرد انگلیسی که در اوایل سدهٔ هفدهم از ایران صفوی بازدید کرده، چنین می‌نویسند: ''«**شیخ صفی** و پدرانش… از بومیان آذربایجان و زبان ایشان **آذری** می‌بوده و **ترکی‏** که **شاه اسماعیل** با آن شعر سروده سپس در آن خاندان رواج یافته…»''

[[آدام اولئاریوس]] جهانگرد آلمانی اوایل سدهٔ هفدهم نیز در این باره نوشته است که: ''«بخشی از شهرت **اردبیل** مدیون موقع بازرگانی آن است که از طریق تجارت توسط بازرگانان بومی و بیگانه انجام می‌شود. اهالی شهر زبانشان **ترکی** است».''

[[محمدحسن اعتمادالسلطنه]] نیز سفرنامهٔ آدام آلمانی به ایران را چنین نقل می‌کند: ''در سنه هزار و ششصد و سی و هفت مسیحی مطابق با هزار و چهل و هفت هجری اولاریوس نام سفیر والی هولستن که به دربار شاه عباس اول مأمور بود به اردبیل رسید. او نوشته است: «**اردبیل** از شهرهای قدیم آذربایجان و مقر سلطنت سلاطین عظیم الشان ایران و اکنون مدفن شیخ صفی جد پادشاه ایران است. اسم قدیم اردبیل، اربلا بوده‏. زبان اهالی **ترکی‏** و شهر واقع است در وسط صحرائی که اطراف آن کوه است.''

[[ژان شاردن]]، جهانگرد فرانسوی اواخر سدهٔ هفدهم نیز دربارهٔ زبان‌های اصلی [[ایران صفوی]] اینگونه بیان می‌کند:


ایلات [[شاهسون‌ها|شاهسون]]، [[قره‌داغ]] و [[ایل شقاقی|شقاقی]] در استان‌های [[استان آذربایجان شرقی|آذربایجان شرقی]] و [[استان اردبیل|اردبیل]] سکونت دارند و استان‌های [[استان آذربایجان غربی|آذربایجان غربی]] و [[استان زنجان|زنجان]] نیز از مراکز اصلی سکونت [[ایل افشار]] در ایران هستند. کرزن هم جمعیت «اورمیه» ([[ارومیه]]) را در سال ۱۸۹۲ بالغ بر ۳۰ تا ۴۰ هزار و بیشتر آنان را از [[ایل افشار|ترکان افشار]] می‌داند. همچنین به سکونت ۳ هزار خانوار شیعهٔ «قره‌پاپا» ([[قره‌پاپاق]]) در مناطق «سلدوز» ([[شهرستان نقده|نقده]]) و «براندوز» ([[دهستان باراندوز|باراندوز]]) اشاره می‌کند.

=== زبان کردی ===
[[پرونده:Idioma_kurdo.PNG|بندانگشتی|300px|نقشهٔ مناطقی که در آن‌ها به [[زبان‌های کردی]] صحبت می‌شود، شامل بخش‌هایی از [[استان آذربایجان غربی]]]]



از طوایف و عشایر بزرگ کرد ایران می‌توان به [[مکری]]، [[بلباس]]، [[کلهر]]، [[گوران]] و [[سنجابی]] اشاره نمود که علاوه بر [[کردستان]]، در آذربایجان، [[خراسان]]، [[استان قزوین|قزوین]] و برخی مناطق دیگر ساکن هستند. [[محمد امین زکی]] در کتاب «خلاصهٔ تاریخ الکرد» و [[محمد مردوخ کردستانی]] در کتاب «تاریخ مردوخ» به سکونت گروهی از ایل [[رشوند]] در آذربایجان اشاره می‌کنند.

کردهای آذربایجان، دومین گروه زبانی بزرگ ساکن در این منطقه (پس از [[مردم آذری|آذری‌ها]]) هستند و در [[استان آذربایجان غربی]] سکونت دارند. به گونه‌ای که ۵ شهرستان [[شهرستان بوکان|بوکان]]، [[شهرستان مهاباد|مهاباد]]، [[شهرستان پیرانشهر|پیرانشهر]]، [[شهرستان سردشت|سردشت]] و [[شهرستان اشنویه|اشنویه]] در جنوب استان (منطقهٔ [[مکریان]]) با ۸۱۹٬۸۵۴ نفر جمعیت در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، تقریباً به‌طور کامل کردزبان هستند. در دیگر شهرستان‌های آذربایجان غربی نیز عمدتاً گویشوران به هردو زبان ترکی آذربایجانی و کردی در کنار هم سکونت دارند و مناطقی دوزبانه محسوب می‌شوند.

کردهای ساکن بخش شمالی آذربایجان غربی (از [[شهرستان اشنویه]] به سمت شمال) به [[زبان‌های کردی|زبان کردی]] [[کرمانجی]] صحبت می‌کنند و بخش بزرگی از آن‌ها از [[ایل شکاک]] هستند. کردهای بخش جنوبی آذربایجان غربی نیز به زبان کردی [[سورانی]] سخن می‌گویند و ایل [[مکری]] از بزرگ‌ترین ایلات این منطقه ([[مکریان]]) است. البته ایلات کرد دیگری نیز با جمعیت کمتر در هردو بخش شمالی و جنوبی استان زندگی می‌کنند؛ از جمله اینکه در بخش‌های کردنشین [[شهرستان ارومیه]] در کنار ایل شکاک، ایلات [[بیگ‌زاده|بیکزادگان]]، [[هرکی]]، [[ایل زرزا|زرزا]] و [[مامش]] نیز سکونت دارند.

در گذشته، دامنهٔ حضور کردهای کرمانجی‌زبان در آذربایجان تا شمال [[ارس]] هم ادامه داشته که بعداً توسط [[شاه عباس یکم]] در اوایل سدهٔ هفدهم جهت مقابله با حملات [[ازبک‌ها]] به [[استان خراسان شمالی]] کوچانده شده‌اند. تا جایی که لهجهٔ کردهای شمال آذربایجان غربی بیشتر به کردهای خراسان شمالی شبیه است تا به کردهای جنوب آذربایجان غربی. این گروه از کردها در شمال خراسان، تشکیل ایل [[شادلو]] را داده‌اند و البته برخی از اسامی جغرافیایی قفقاز را در خراسان به کار برده‌اند.

در منابع معتبر به حضور تاریخی کردها در منطقهٔ آذربایجان اشاره شده است. به عنوان نمونه، [[گای لسترنج]] در ذکر شهرهای آذربایجان با استناد به منابع تاریخی دربارهٔ وضعیت [[اشنویه]] در عصر [[خلافت عباسی]] می‌نویسد: ''در شمال‌غربی [[پسوه|پسوا]]، شهر «**اشنه**» واقع بود که در زمان ابن حوقل [سدهٔ دهم میلادی]، کردها در آنجا مسکن داشتند و حمدالله مستوفی که نام آن را به صورت **اشنویه** نوشته…''

جرج کرزن در سال ۱۸۹۲، [[بخش‌های کردنشین ایران]] را (علاوه بر کردهایی که به [[خراسان]] مهاجرت کرده‌اند)، به ۳ قسمت کردهای **مرزی و آذربایجان** (۲۵۰ تا ۴۵۰ هزار نفر)، کردهای **کردستان خاص** (مثل [[سنندج]] و [[اردلان]]) (۱۲۰ هزار نفر) و کردهای **کرمانشاه** (۲۳۰ هزار نفر) تقسیم می‌کند و مجموع جمعیت آن‌ها را بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ هزار نفر ذکر می‌نماید (در کنار کردهای ساکن قلمرو [[امپراتوری عثمانی]] با ۱ تا ۱٫۵ میلیون نفر جمعیت). او دربارهٔ کردهای آذربایجان چنین می‌نویسد:


در حدود سال‌های ۲۸۱ تا ۲۹۳ هجری قمری، کردها در آذربایجان با [[دیلمیان]] در نزاع بودند و بعد از آن نیز با قوم مهاجم [[غز]] که به آذربایجان و ارمنستان و همدان و دیاربکر و موصل و ری حمله کرده‌بودند، مقابله کردند.

کرزن، ایلات عمدهٔ کرد ساکن آذربایجان در سال ۱۸۹۲ را شامل «[[هرکی]]» (۲ هزار خانوار)، «[[مکری]]» (۲ هزار خانوار در شرق و شمال‌شرق ساوجبلاغ)، «[[ایل شکاک|شکاک]]» (۱٫۵ هزار خانوار) و «زیزا» ([[ایل زرزا|زرزا]]) (هزار خانوار در شمال‌غرب [[اشنویه]]) ذکر می‌کند؛ او «ساوجبلاغ» ([[مهاباد]]) با ۱۵ هزار نفر جمعیت را کرسی کردهای آذربایجان معرفی کرده که حاکم کرد آنجا تابع تبریز بوده است.

براساس توافق [[سید جعفر پیشه‌وری]] با دولت مرکزی [[ایران]] (۱۹۴۶) قرار شده بود زبان رسمی [[حکومت خودمختار آذربایجان]]، [[زبان فارسی|فارسی]] باشد؛ اما در دفاتر، کارهای محلی به هردو زبان [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]] صورت پذیرند؛ همچنین در طول دورهٔ ۵ سالهٔ تحصیلات ابتدایی، تدریس به زبان [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]] یا [[زبان‌های کردی|کردی]] صورت پذیرد. این در حالی است که در این توافق صحبتی از تدریس زبان‌های دیگر نشده و نشان از اهمیت زبان کردی در کنار زبان ترکی آذربایجانی در منطقهٔ آذربایجان دارد.

=== دین ===
[[پرونده:مسجد_جامع_تبریز-11.jpg|بندانگشتی|راست|[[مسجد جامع تبریز]]؛ در این مسجد به دستور [[شاه اسماعیل یکم]]، خطبهٔ رسمی شدن مذهب [[شیعه]] در ایران قرائت گردید.]]
[[پرونده:Aras_-_Jolfa_-_St._Stepanos_Monastery_-_panoramio.jpg|بندانگشتی|[[کلیسای استپانوس مقدس]]، [[شهرستان جلفا]]]]
در آذربایجان، بیشتر [[مردم آذری|آذری‌ها]] پیرو [[شیعه|اسلام شیعه]] و اقلیتی [[سنی]] هستند. بیشتر کردهای آذربایجان نیز مسلمان [[سنی]] و پیرو فقه [[شافعی]] هستند.

پس از عهدنامه‌های [[عهدنامه گلستان|گلستان]] و [[عهدنامه ترکمانچای|ترکمانچای]]، حاکمان روس، کوچ مسلمانان شمال ارس به جنوب و مهاجرت مسیحیان جنوب ارس –که عموماً [[مردم ارمنی|ارمنیان]] بودند– به شمال را تشویق می‌کردند. این سیاست چنان با جدیت از سوی روسیه اجرا می‌شد که سرانجام اعتراض دولت قاجار را به دنبال داشت و کار به جایی رسید که دولت روسیه طی یک قرارداد وعده داد که این سیاست را کنار بگذارد؛ اما در عمل چنین نشد، شمار ارامنه در آذربایجان بسیار کاهش یافت و امروزه صرفاً اقلیت کوچکی از آن‌ها در [[تبریز]] و [[ارومیه]] سکونت دارند.

به تخمین جرج کرزن، جمعیت [[نسطوری]]‌ها ([[آشوری‌ها]]) در آذربایجان در سال ۱۸۹۲ بالغ بر ۴۴ هزار نفر در قالب ۵٬۵۰۰ خانوار بوده که به ترتیب در مناطق [[شهرستان ارومیه|ارومیه]] (۳٬۶۰۰ خانوار)، [[شهرستان سلماس|سلماس]] (۷۰۰ خانوار)، [[دهستان ترگور|ترگور]] (۵۰۰ خانوار)، [[شهرستان نقده|سولدوز]] (۴۰۰ خانوار)، [[دهستان باراندوز|براندوز]] (۱۰۰ خانوار)، [[بخش صومای برادوست|سومای و چرا]] (۱۰۰ خانوار) و [[دهستان مرگور|مرگور]] (۱۰۰ خانوار) ساکن بوده‌اند.

جرج کرزن، مجموع [[مردم ارمنی|ارمنی‌ها]]ی آذربایجان در سال ۱۸۹۲ را نیز بالغ بر ۲۸٬۸۹۰ نفر در قالب ۴٬۸۱۵ خانوار دانسته که به ترتیب در مناطق [[شهرستان سلماس|سلماس]] (۱٬۲۰۰ خانوار)، [[قره‌داغ]] (۱٬۰۰۰ خانوار)، [[شهرستان تبریز|تبریز]] (۷۴۰ خانوار)، [[شهرستان ارومیه|ارومیه]] (۴۰۰ خانوار)، [[شهرستان خوی|خوی]] (۴۰۰ خانوار)، [[شهرستان ماکو|ماکو]] (۳۰۰ خانوار)، [[دهستان باراندوز|باراندوز]] (۱۸۰ خانوار)، [[شهرستان مراغه|مراغه]] (۱۲۰ خانوار)، [[شهرستان نقده|سلدوز]] (۱۰۰ خانوار)، [[بخش صومای برادوست|سومای و چرا]] (۱۰۰ خانوار)، [[بخش قطور|قطور]] (۱۰۰ خانوار)، [[شهرستان میاندوآب|میاندوآب]] (۸۰ خانوار)، [[شهرستان مهاباد|ساوجبلاغ]] (۶۰ خانوار) و [[شهرستان اردبیل|اردبیل]] (۳۵ خانوار) ساکن بوده‌اند.

=== نژاد ===
[[پرونده:Jenetic.jpg|بندانگشتی|300px|برخی مطالعات ژنتیکی نشان می‌دهند که ژنتیک مردم آذری و کرد در ایران با فارسی‌زبانان ایران ارتباط بسیار نزدیکی دارد و تفاوت زیادی از یک‌سو با مردمان مغول و ترکمن، و از سوی دیگر با مردمان عرب دارند.|جایگزین=]]
آذربایجانی‌ها بسیار به سایر ایرانیان قرابت دارند و گرچه زبانشان ترکی است، ولی [[دی‌ان‌ای]] ساکنان بومی منطقه تفاوت چندانی با با دیگر نقاط ایران ندارند. بر مبنای یک مقاله منتشر شده در سال ۲۰۱۳، که مقایسه‌ای است در مورد ساختار ژنتیکی ۳۵۲ ایرانی، با وجود اینکه تنوع ژنتیکی کل ایرانیان بسیار بالا است، اما [[آذری‌های ایرانی]] نسبتاً قرابت ژنتیکی نزدیکتری با مردم [[گرجستان]] در مقایسه با [[قشقایی]]‌های ترک‌زبان و ایرانیان دارند. این مقاله اشاره می‌کند که بر خلاف آنچه که تصور می‌شود، آذری‌های ساکن [[جمهوری آذربایجان]]، گروه کاملاً مجزایی با آذری‌های ایران تشکیل می‌دهند، و بین ایرانیان و اهالی ترکیه قرار می‌گیرند.
مردم آذری احتمالاً از قبایل باستان ایرانی، مانند مادها هستند.
برای بررسی تنوع ملکولی mtDNA در جمعیت آذری‌های ایران، ۱۳۳ نمونه فرد آذری که در نقاط مختلف منطقه آذربایجان (ایران) ساکن بودند انتخاب گردیدند. خون این افراد برای تخلیص mtDNA جمع‌آوری گردید و mtDNA تخلیص شده با استفاده از روش PCR-RFLP مورد مطالعه قرار گرفت. ۱۴ هاپلوگروپ مورد شناسایی قرار گرفت که ۸۲٪ آنها از هاپلوگروپ‌های اختصاصی اروپایی بودند. هاپلوگروپ H شایع‌ترین هاپلوگروپ بود و ۷۹ هاپلوتیپ نیز مشخص شدند. در این مطالعه جمعیت آذری‌های ایران یک جمعیت نامتجانس مشاهده گردیدند که تمامی هاپلوگروپ‌های آسیایی، اروپایی و آفریقائی در آنها مشاهده گردید. مقایسه هاپلوگروپ‌های مطالعه حاضر با جمعیت‌های دیگر نشان دهنده تشابه بسیار جمعیت آذری ایران با سایر جمعیت‌های ایرانی بود
تحقیقات ژنتیکی نشان می‌دهند که عموم اقوام و گروه‌های جمعیتی ایرانی که در ایران امروزی (و حتی فراتر از مرزهای سیاسی فعلی ایران) ساکن هستند، علیرغم اینکه دارای تفاوتهای جزئی فرهنگی هستند و حتی گاه به زبانهای مختلف هم تکلم می‌کنند، دارای ریشه ژنتیکی مشترکی هستند و این ریشه مشترک به جمعیتی اولیه که در حدود ده تا یازده هزار سال پیش در قسمتهای جنوب غربی فلات ایران ساکن بوده بر می‌گردد.
ارتباط ژنتیکی قوی بین کردها و آذری‌های ایران وجود دارد، آزمایش‌های ژنتیکی صورت گرفته تفاوت معنی داری بین این جمعیت‌ها و سایر اقوام عمده ایران نشان نداد. با توجه به نتایج فعلی، به نظر می‌رسد کردهای امروزی و آذری‌های ایران متعلق به یک ریشه ژنتیکی مشترک هستند.

=== موسیقی ===
;موسیقی آذربایجانی
[[پرونده:Ashiklar-Tabriz.jpg|بندانگشتی|[[عاشیق]]‌ها در حال اجرای موسیقی آذربایجانی در [[تبریز]]]]

[[موسیقی آذربایجانی]] یک مجموعه کامل موسیقایی است که نقاط اشتراک زیادی با موسیقی فارسی، عربی و موسیقی ترکیه به ویژه موسیقی فولکلور ترکیه دارد. این موسیقی اغلب با آوازهای رزمی، بزمی و عاشقانه همراهی می‌شود. دو بخش اصلی موسیقی آذربایجانی شامل موسیقی کلاسیک یا مُقام و فولکلور یا عاشیقی است. موسیقی مقام اغلب با سازهای تار آذربایجانی، کمانچه آذربایجانی، قره نی و سایر سازهای آذربایجانی اجرا می‌شود.

کتابت و فرموله نمودن موسیقی مقام در بعد از جنگ جهانی دوم در اتحاد جماهیر شوروی انجام شده است. از موسیقی دانان مشهور آذربایجانی می‌توان به [[عزیر حاجی‌بیگف]] و [[علی سلیمی]] اشاره نمود. موسیقی عاشقی موسیقی مردمی (فولکلور) است که اغلب توسط دوره گردان روستایی در زمستان‌ها که کار کشاورز متوقف می‌شد با ساز «قوپوز» به‌همراه اشعار سروده خود عاشیق اجرا می‌شد. در سال‌های اخیر [[عاشیق|موسیقی عاشقی]] توسط دولت ایران تشویق شده است و عاشیق‌هایی همچون علشیق حسن اسکندری و عاشیق چنگیز مهدی پور به عنوان چهره‌هایی جهانی در زمینه موسیقی مطرح شده‌اند.

;موسیقی مکریان
[[پرونده:Hassan Zirak, Kurdish folk Singer.jpg|بندانگشتی|[[حسن زیرک]] (زادهٔ [[بوکان]]) در حال اجرای یکی از ترانه‌های کُردی، [[رادیو کردی کرمانشاه|رادیو کُردی کرمانشاه]]]]

تنوع موسیقی کُردی به دلیل پراکندگی کُردها زیاد است. موسیقی کُردی شامل آوازها، ترانه‌ها، سازها و نغمه‌ها است. [[موسیقی کلاسیک]] یا فولکلور کُردی بیانگر اعتقادات، رفتارها، سنت‌های آن‌ها است. بیت، مقام، سوز، سیاه چمانه، هوره، حیران و چمری از شیوه‌ها و آوازه‌های کُردی به‌شمار می‌آیند.

موسیقی کُردی ناحیهٔ [[مکریان]] واقع در جنوب [[استان آذربایجان غربی]] در میان کُردها جایگاه ویژه‌ای دارد. با ظهور [[حسن زیرک]]، خزانه‌ای از بهترین و دلرباترین ملودهای کُردی خلق شد. موسیقی کُردی در همه ابعاد با حسن زیرک به اوج رسید و ردپای آثار او را در بسیاری از ترانه‌های کُردی می‌توان یافت.

=== ادبیات ===
[[پرونده:Shahriar.jpg|بندانگشتی|راست|سید محمدحسین بهجت تبریزی متخلص به [[شهریار (شاعر)|شهریار]]]]
آذربایجان زادگاه بسیاری از شاعران و ادیبان ایرانی است که برخی از مشهورترین آنان عبارتند از [[عمادالدین نسیمی]]، [[شهریار (شاعر)|محمدحسین شهریار]]، [[غلامحسین ساعدی]] و [[صمد بهرنگی]]. آثار بسیاری از این ادیبان به زبان‌های ترکی آذربایجانی، فارسی، و عربی است. همچنین برخی از شاعران و ادیبان ایرانی مانند [[صائب تبریزی]] دارای اصالتی آذربایجانی‌اند یا همانند [[مولانا]] بخشی از زندگی خود را در این سرزمین گذرانده‌اند و برخی از آثار خود را در این سرزمین ایجاد نموده‌اند. همچنین از سرزمین آذربایجان در برخی متون ادبیات کهن فارسی به عنوان یکی از بخش‌های اصلی ایران، به نیکی یاد شده است.


* از [[ویس و رامین]] [[فخرالدین اسعد گرگانی]]:



* [[نظامی گنجوی]]:



* [[شاهنامه|شاهنامهٔ]] [[فردوسی]]:




== رسانه‌ها ==
[[پرونده:Tabriz Sahand.svg|100px|چپ|نشان صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی]]
[[پرونده:Urmia_TV.svg|100px|چپ|نشان صدا و سیمای مرکز آذربایجان غربی]]
[[پرونده:Ardabil_SABALAN.png|100px|چپ|نشان صدا و سیمای مرکز اردبیل]]
[[پرونده:Zanjan_ESHRAGH.svg|100px|چپ|نشان صدا و سیمای مرکز زنجان]]
[[پرونده:Mahabad_tv.png|100px|چپ|نشان صدا و سیمای مرکز مهاباد]]

=== صداوسیما ===
;[[صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی]]
# [[رادیو تبریز]] <small>(از ۱۳۲۵ خورشیدی – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# [[شبکه سهند]] <small>(از ۱۳۵۰ خورشیدی؛ شبکهٔ استانی از ۱۳۷۹ خورشیدی – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# [[رادیو آذری]] <small>(از ۱۳۶۲ خورشیدی – به [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# [[رادیو مراغه]] <small>(از ۱۳۷۵ خورشیدی – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>

;[[صدا و سیمای مرکز آذربایجان غربی]]
# [[رادیو ارومیه]] <small>(از ۱۳۳۰ خورشیدی – به [[زبان فارسی|فارسی]]، [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]] و [[زبان‌های کردی|کردی]])</small>
# [[شبکه آذربایجان]] <small>(از ۱۳۴۷ خورشیدی؛ شبکهٔ استانی از ۱۳۷۷ خورشیدی – به [[زبان فارسی|فارسی]]، [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]] و [[زبان‌های کردی|کردی]])</small>

;[[صدا و سیمای مرکز اردبیل]]
# [[رادیو اردبیل]] <small>(از ۱۳۵۲ خورشیدی – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# [[شبکه سبلان]] <small>(از ۱۳۶۱ خورشیدی؛ شبکهٔ استانی از ۱۳۷۹ خورشیدی – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# [[رادیو آران]] <small>(از ۱۳۹۰ خورشیدی – به [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>

;[[صدا و سیمای مرکز زنجان]]
# [[رادیو زنجان]] <small>(از ۱۳۵۲ خورشیدی – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# [[شبکه اشراق]] <small>(از ۱۳۷۲ خورشیدی؛ شبکهٔ استانی از ۱۳۸۳ خورشیدی – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>

;[[صدا و سیمای مرکز مهاباد]]
# [[رادیو مهاباد]] <small>(از ۱۳۲۵ خورشیدی – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان‌های کردی|کردی]])</small>
# [[شبکه مهاباد]] <small>(از ۱۳۵۳ خورشیدی؛ شبکه از ۱۳۹۱ خورشیدی – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان‌های کردی|کردی]])</small>

=== روزنامه‌ها ===
[[پرونده:Mollanas1.JPG|بندانگشتی|راست|کارتونی از [[ملانصرالدین (نشریه)|نشریهٔ ملانصرالدین]] چاپ [[تفلیس]]، [[تبریز]] و [[باکو]]، در احوال ملت‌ها در سدهٔ بیستم]]
;[[تبریز]]
# [[مهد آزادی (روزنامه)|مهد آزادی]] <small>(از ۱۳۲۹ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# فجر آذربایجان <small>(از ۱۳۶۹ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# ارک <small>(از ۱۳۷۰ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# [[آذربایجان (روزنامه چاپ تبریز)|آذربایجان]] <small>(از ۱۳۷۲ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# امین <small>(از ۱۳۷۶ – به [[زبان فارسی|فارسی]])</small>
# صائب تبریز <small>(از ۱۳۷۷ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# پیام آذربایجان <small>(از ۱۳۸۲ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# ساقی آذربایجان <small>(از ۱۳۸۲ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# سرخاب <small>(از ۱۳۸۲ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# خوش‌خبر <small>(از ۱۳۸۳ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# [[طرح نو (روزنامه)|طرح نو]] <small>(از ۱۳۸۵ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# نگین آذربایجان <small>(از ۱۳۸۷ – به [[زبان فارسی|فارسی]])</small>
# مهد تمدن <small>(از ۱۳۹۲ – به [[زبان فارسی|فارسی]]، [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]] و [[زبان ترکی استانبولی|ترکی استانبولی]])</small>
# [[عجب‌شیر (روزنامه)|عجب‌شیر]] <small>(از ۱۳۹۳ – به [[زبان فارسی|فارسی]])</small>
[[پرونده:Azerbaijan_newspaper.jpg|بندانگشتی|شمارهٔ ۳ خرداد ۱۳۲۵ روزنامهٔ آذربایجان (ارگان [[فرقه دموکرات آذربایجان]]) چاپ تبریز]]
;[[ارومیه]]
# آبشار <small>(از ۱۳۸۰ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# آراز آذربایجان <small>(از ۱۳۸۵ – به [[زبان فارسی|فارسی]]، [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]] و [[زبان‌های کردی|کردی]])</small>

;[[اردبیل]]
# ساوالان <small>(از ۱۳۸۵ – به [[زبان فارسی|فارسی]]، [[زبان انگلیسی|انگلیسی]]، [[زبان عربی|عربی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# برای اردبیل <small>(از ۱۳۹۹ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>

;[[زنجان]]
# مردم نو <small>(از ۱۳۷۸ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>
# صدای زنجان <small>(از ۱۳۸۰ – به [[زبان فارسی|فارسی]])</small>
# زنگان امروز <small>(از ۱۳۹۶ – به [[زبان فارسی|فارسی]])</small>

;[[مراغه]]
# رصد <small>(از ۱۳۷۰ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>

;[[ابهر]]
# ندای ابهر <small>(از ۱۳۸۰ – به [[زبان فارسی|فارسی]])</small>
# نسیم ابهررود <small>(از ۱۳۹۱ – به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی آذربایجانی]])</small>

== ترابری ==
=== هوایی ===
[[پرونده:Tabriz_Airport.JPG|بندانگشتی|[[فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز]]]]
[[پرونده:Ata airlines Airbus A320-200.JPG|بندانگشتی|[[هواپیمایی آتا]]]]
شرکت [[هواپیمایی آتا]] معروف‌ترین شرکت هواپیمایی آذربایجان می‌باشد که دفتر مرکزی آن در [[تبریز]] است. قطب این شرکت هواپیمایی [[فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز]] می‌باشد. این شرکت هواپیمایی به [[اروپا]]، [[خاورمیانه]] و [[آسیای مرکزی]] خدمت‌رسانی مییکند.



=== زمینی ===
شبکه‌های وسیعی از جاده‌ها در آذربایجان مثل نقاط دیگر جهان وجود دارد که شهرها را به یکدیگر وصل می‌کنند. تنها آزادراه واقع در آذربایجان [[آزادراه ۲ (ایران)|آزادراه ۲]] است که [[تبریز]] را به [[تهران]] پایتخت ایران وصل می‌کند. آذربایجان ازطریق [[جاده ۱۶ (ایران)|جاده ۱۶]] و [[جاده ۳۲ (ایران)|جاده ۳۲]] با [[ترکیه]]، از طریق [[جاده ۳۳ (ایران)|جاده ۳۳]] با [[جمهوری آذربایجان]]، از طریق [[جاده ۱۲ (ایران)|جاده ۱۲]] با [[ارمنستان]]، از طریق [[جاده ۱۱ (ایران)|جاده ۱۱]] با [[جمهوری خودمختار نخجوان]] و از طریق [[جاده ۲۶ (ایران)|جاده ۲۶]] به عراق متصل می‌شود.


=== ریلی ===
[[پرونده:Pol_havai_-_railway_bridge_Khoy.jpg|بندانگشتی|[[پل قطور]]، در مسیر ریلی [[سلماس]] – [[رازی (خوی)|رازی]] و در نزدیکی [[قطور]] [[خوی]]]]
[[پرونده:TabrizRail.jpg|بندانگشتی|[[ایستگاه راه‌آهن تبریز]]، مرکز ادارهٔ کل راه‌آهن آذربایجان]]
آذربایجان در منطقه‌ای قرار دارد که ایران را به [[قفقاز]] و [[آناتولی]] و سپس به [[اروپا]] متصل می‌کند. از این رو اولین خط راه‌آهن آذربایجان در سال [[۱۲۹۵]] در محور [[تبریز]]-[[جلفا]] تأسیس شد که آذربایجان را به قفقاز متصل می‌کرد. بعدها در سال [[۱۳۳۷]] این خط راه‌آهن گسترش یافت و در محور [[تهران]]-[[تبریز]]-[[جلفا]] مشغول به کار کرد.

اکنون آذربایجان شامل دو ادارهٔ کل راه‌آهن است:
;مسیرهای ریلی ادارهٔ کل راه‌آهن آذربایجان
# [[تبریز]] – [[مرند]] – [[جلفا (آذربایجان شرقی)|جلفا]]
# [[تبریز]] – [[آذرشهر]] – [[عجب‌شیر]] – [[بناب]] – [[مراغه]] – [[هشترود]] – [[میانه (آذربایجان شرقی)|میانه]]
# [[تبریز]] – [[بستان‌آباد]] – [[میانه (آذربایجان شرقی)|میانه]]
# [[ارومیه]] – [[نقده]] – [[مهاباد]] – [[میاندوآب]] – [[ملکان]] – [[مراغه]]
# [[اردبیل]] – [[میانه (آذربایجان شرقی)|میانه]]
# [[صوفیان (شبستر)|صوفیان]] – [[شبستر]] – [[سلماس]] – [[رازی (خوی)]]
;مسیرهای ریلی ادارهٔ کل راه‌آهن شمالغرب
# [[تاکستان]] – [[خرمدره]] – [[سلطانیه]] – [[زنجان]] – [[میانه (آذربایجان شرقی)|میانه]]
;مسیرهای ریلی در دست مطالعه (ادارهٔ کل راه‌آهن آذربایجان)
# [[اردبیل]] – [[سرعین]] – [[سراب (آذربایجان شرقی)|سراب]] – [[بستان‌آباد]]
# [[اردبیل]] – [[پارس‌آباد]]
# [[پارس‌آباد]] – [[اصلاندوز]] – [[خمارلو|خداآفرین]] – [[جلفا (آذربایجان شرقی)|جلفا]]

=== دریایی ===
هرچند **ایالت آذربایجان** در دورهٔ [[قاجاریان]] و **استان آذربایجان** (و سپس [[استان آذربایجان شرقی|آذربایجان شرقی]]) تا سال ۱۳۳۹ از طریق [[آستارا]] به [[دریای خزر]] دسترسی داشت. ولی پس از الحاق شهرستان آستارا به [[استان گیلان]]، منطقهٔ آذربایجان هیچ دسترسی به [[آب‌های بین‌المللی]] ندارد. به همین دلیل، حمل و نقل دریایی در این منطقه امکان‌پذیر نیست. اما کشتیرانی در [[دریاچه ارومیه]] که قبلاً پرآب بود، بین بنادر مختلف این دریاچه، از جمله بین [[شرفخانه]] (نزدیک‌ترین بندر به [[تبریز]]) و [[رحمانلو]] (نزدیک‌ترین بندر به [[مراغه]]) در آذربایجان شرقی با [[گلمانخانه]] (نزدیک‌ترین بندر به [[ارومیه]]) در آذربایجان غربی صورت می‌پذیرفت.

== اقتصاد ==
=== صنایع سنگین ===
[[پرونده:Company_Overview.jpg|بندانگشتی|[[شرکت ریخته‌گری تراکتورسازی ایران]]]]
آذربایجان یکی از قطب‌ها صنعتی ایران محسوب می‌شود. عمده صنایع در آذربایجان در اطراف شهرهای بزرگ واقع شده‌اند که شامل اند بر ماشین‌سازی، خودرو، سیمان، نفت و پتروشیمی، صنایع دارویی و شیمیایی، و صنایع غذایی. چند نمونه از بزرگ‌ترین صنایع در این منطقه شامل است بر: [[تراکتورسازی تبریز]]، [[ماشین‌سازی تبریز]]، [[پالایشگاه تبریز]]، [[پتروشیمی تبریز]]، [[مجتمع صنعتی آرتاویل تایر|مجتمع صنعتی آرتاویل تایر اردبیل]].

=== کشاورزی ===
نظر به پر بارش بودن بسیاری از نواحی آذربایجان در مقایسه با بسیاری از نقاط فلات ایران، کشاورزی در این منطقه رونق بیشتری دارد. محصولات کشاورزی شامل غلات گندم و نیز محصولات باغی‌اند.

=== دامداری و دام‌پروری ===
[[پرونده:عشایر آذربایجان.jpg|بندانگشتی|عشایر آذربایجان]]
دامداری و دام‌پروری در کنار کشاورزی شغل غالب روستاییان آذربایجان است. حوزه شمال غربی ایران شامل سرزمین آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل و بخشی از گیلان است که به دلیل کوهستانی بودن منطقه از تنوع آب و هوایی برخوردار است. جنگل‌های تنک، مرغزارهای سرسبز و مراتع پهناور از ویژگی‌های این ناحیه است که سبب زندگی [[عشایر]] در این منطقه شده است.

=== صنایع دستی ===
بسیاری از مردمان آذربایجان از طریق صنایع دستی امرار معاش می‌کنند. مهم‌ترین صنعت دستی در آذربایجان فرشبافی می‌باشد و برخی از فرش‌های بافته شده در این منطقه دارای شهرت جهانی است. ازجملهٔ آن‌ها فرش‌های اردبیل، تبریز و هریس دارای شهرت جهانی هستند. نقره‌کاری و قلم‌زنی از دیگر صنایع دستیِ مرسوم در این منطقه است.

شهر [[اسکو]] در [[شهرستان اسکو]] استان آذربایجان شرقی مرکز اصلی تجمع کارگاه‌های [[چاپ باتیک]] یا چاپ کَلاقه‌ای و قطب اصلی این هنر-صنعت در کشور محسوب می‌شود. شهر [[اسکو]] به شهر ملی [[چاپ باتیک]] در ایران شناخته می‌شود.

<gallery>
پرونده:Ardabil Carpet.jpg|فرش اردبیل
پرونده:Farsh tabriz.JPG|فرش تبریز
پرونده:Heriz Azeri carpet 002.jpg|فرش هریس
پرونده:Kilimsc.jpg|گلیم شاهسون
</gallery>


=== نمایشگاه‌های تجاری ===
همه ساله نمایشگاه‌های تجاری متعددی در منطقهٔ آذربایجان برگزار می‌شوند که بزرگ‌ترین آن‌ها نمایشگاه بین‌المللی ایران است که هر سال در اواخر مردادماه در محل دائمی [[نمایشگاه بین‌المللی تبریز|نمایشگاه‌های بین‌المللی آذربایجان]] در شهر تبریز برگزار می‌شود.

== آموزش عالی ==
[[پرونده:University_of_tabriz_vector_blue_org.svg|100px|چپ| دانشگاه تبریز، بزرگ‌ترین دانشگاه غرب و شمال‌غرب ایران]]
[[پرونده:Urmia_University.svg|100px|چپ|دانشگاه ارومیه، دومین دانشگاه بزرگ و قدیمی منطقه غرب و شمال‌غرب ایران]]
[[پرونده:IMAGE633904223750468750.jpg|100px|چپ|نشان دانشگاه محقق اردبیلی]]
[[پرونده:Logo_of_University_of_Zanjan.jpg|100px|چپ|نشان دانشگاه زنجان]]
[[پرونده:Muarm1.jpg|100px|چپ|نشان دانشگاه مراغه]]
[[پرونده:Sahand_University_of_Technology.png|100px|چپ|نشان دانشگاه صنعتی سهند]]
تاریخچهٔ نخستین مؤسسات آموزش عالی در آذربایجان را شاید بتوان به شروع کار [[ربع رشیدی]] [[تبریز]] در اواخر سدهٔ سیزدهم میلادی نسبت داد.

در دوران معاصر، روند تحصیلات عالی در اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی با مؤسسهٔ [[جوزف کاکرن]] برای آموزش پزشکی در محل فعلی [[دانشگاه ارومیه]] شروع شد که با مرگ دکتر کاکرن، این مؤسسه نیز تعطیل گردید.

یک سال پس از [[جنگ جهانی دوم]] و در دوران حکمرانی [[حکومت خودمختار آذربایجان]]، آموزش عالی مدرن با شروع به کار [[دانشگاه تبریز]] (که در آن زمان آذربایجان اونیورسیته‌سی نامیده شد) جان تازه‌ای گرفت.

فهرست ۱۵ دانشگاه دولتی واقع در «منطقهٔ ۳ آموزش عالی» ایران؛ شامل استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل و زنجان:

;[[تبریز]]
# [[دانشگاه تبریز]]
# [[دانشگاه هنر اسلامی تبریز]]
# [[دانشگاه علوم پزشکی تبریز]]

;[[ارومیه]]
# [[دانشگاه ارومیه]]
# [[دانشگاه صنعتی ارومیه]]
# [[دانشگاه علوم پزشکی ارومیه]]

;[[اردبیل]]
# [[دانشگاه محقق اردبیلی]]
# [[دانشگاه علوم پزشکی اردبیل]]

;[[زنجان]]
# [[دانشگاه زنجان]]
# [[دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان]]
# [[دانشگاه علوم پزشکی زنجان]]

;[[مراغه]]
# [[دانشگاه مراغه]]

;[[سهند (اسکو)|سهند]]
# [[دانشگاه صنعتی سهند]]

;[[بناب]]
# [[دانشگاه بناب]]

;[[آذرشهر]]
# [[دانشگاه شهید مدنی آذربایجان]]

== تقسیمات کشوری ==





پرجمعیت‌ترین شهرهای منطقه تاریخی-جغرافیایی آذربایجان شامل [[تبریز]]، [[ارومیه]]، [[اردبیل]]، [[مراغه]] و [[خوی]] می‌باشد. در برخی مراجع استان زنجان جزو آذربایجان محسوب نشده است. و در برخی منابع دیگر و به خصوص مراجع جدیدتر، [[استان زنجان]] جزء آذربایجان ذکر گردیده است.

جمعیت ایران بالغ بر ۷۵٬۱۴۹٬۶۶۹ تن (سرشماری سال ۱۳۹۰) و ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ تن (سرشماری سال ۱۳۹۵) است بنابراین **سه استان با جمعیت غالب آذربایجانی** (به همراه اقلیت‌های کرد، ارمنی، آشوری، فارس، لر و …) در سال ۱۳۹۰، ۸٬۰۵۳٬۶۸۴ و در سال ۱۳۹۵، ۸٬۴۴۵٬۲۹۱ از جمعیت ایران را تشکیل می‌دهد. منطقه تاریخی [[مکریان]] با وسعت ۱۷٬۹۴۶ کیلومتر مربع بیشتر کردنشین است ولی به عنوان بخشی از آذربایجان در نظر گرفته شده است. علاوه بر این [[شهرستان خلخال]] و [[شهرستان کوثر]] و [[شهرستان نمین]] با مجموع مساحت ۶٬۳۲۵ کیلومتر مربع خواستار جدایی از [[استان اردبیل]] و الحاق به [[استان گیلان]] بوده‌اند. این سه شهرستان دارای اقلیت‌های [[تات]]، [[تالش]]، [[گیلک]] و [[کرد]] هستند. همچنین در سال‌های اخیر ادعاهایی مبنی بر الحاق [[شهرستان آستارا]] و [[گردنه حیران]] به [[استان اردبیل]] مطرح شده است. بر اساس آمار رسمی اعلامی برای وسعت و جمعیت ایران در سال ۱۳۹۵، این منطقه در حدود ۶ درصد مساحت و ۱۱ درصد جمعیت ایران را تشکیل می‌دهد.



=== پیشینه تقسیمات کشوری ===
=== صفوی ===
ایران در دورهٔ [[دودمان صفویان|صفویان]] به ۱۴ [[بیگلربیگی]] تقسیم شده بود. دو ایالت «آذربایجان» (شامل بیگلربیگی‌های [[تبریز]]، [[چخور سعد]]، [[قره‌باغ]]، [[شروان]]) و «[[خراسان]]» (شامل بیگلربیگی‌های [[هرات]]، [[مشهد]]، [[قندهار]]، [[مرو]]) هرکدام شامل ۴ بیگلربیگی بودند. بقیهٔ ۶ بیگلربیگی شامل «[[استان گلستان|استرآباد]]»، «دارالمرز» ([[استان گیلان|گیلان]])، «[[استان کرمان|کرمان]]»، «[[عراق عجم|عراق]]» ([[ناحیه جبال]] در مرکز ایران)، «[[استان کردستان|کردستان]]» و «[[پارس|فارس]]» هم به صورت مستقل اداره می‌شدند. فهرست ۴ بیگلربیگی و ۴۹ حاکم‌نشین تابع آن‌ها در ایالت آذربایجان [[ایران صفوی]]:



=== پهلوی ===
[[پرونده:Azerbaijan Province.png|600px|چپ|نقشهٔ شهرستان‌ها و بخش‌های استان آذربایجان در سال ۱۳۳۷ خورشیدی]]
* **۱۳۱۶٫۰۸٫۱۶**: تقسیم ایران به ۵ استان و ایجاد **استان شمال غرب** در محدودهٔ منطقهٔ آذربایجان، براساس اولین قانون تقسیمات کشوری ایران.
* **۱۳۱۶٫۱۰٫۱۹**: تقسیم ایران به ۱۰ استان و ایجاد استان‌های **سوم** (آذربایجان شرقی) و **چهارم** (آذربایجان غربی) براساس اصلاحیهٔ اولین قانون تقسیمات کشوری ایران.
* **۱۳۱۷٫۰۶٫۰۹**: انتزاع **بخش تالش** (شفارود سابق) از استان آذربایجان شرقی و الحاق آن به استان یکم (گیلان).
* **۱۳۱۹٫۰۱٫۱۷**: انتزاع **بخش سقز** از استان آذربایجان غربی و الحاق آن به استان پنجم (کرمانشاهان).
* **۱۳۲۲٫۱۰٫۱۴**: انتزاع **بخش بانه** از استان آذربایجان غربی و الحاق آن به استان کرمانشاهان.
* **۱۳۲۴٫۱۰٫۱۵**: انتزاع **شهرستان بیجار** از استان آذربایجان غربی و قرار گرفتن آن تحت نظارت مستقیم وزارت کشور ایران.
* **۱۳۲۵٫۰۳٫۲۷**: تجمیع استان‌های آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی تحت عنوان **استان آذربایجان** به مرکزیت تبریز.
* **۱۳۳۷٫۰۵٫۲۹**: انتزاع **دهستان ترجان** از استان آذربایجان و الحاق آن به فرمانداری کل کردستان.
* **۱۳۳۷٫۰۸٫۰۳**: **تفکیک استان آذربایجان** (پس از ۱۲ سال و ۴ ماه و ۶ روز) به دو استان آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی و انضمام **شهرستان میاندوآب** به استان آذربایجان غربی.
* **۱۳۳۹٫۰۳٫۲۱**: انتزاع **شهرستان آستارا** از استان آذربایجان شرقی و الحاق آن به استان گیلان.
* **۱۳۳۹٫۱۰٫۰۲**: انتزاع بخش‌های **تکاب** و **شاهین‌دژ** از استان آذربایجان شرقی و الحاق آن‌ها به استان آذربایجان غربی.
* **۱۳۷۲٫۰۱٫۲۲**: تأسیس **استان اردبیل** و تفکیک آن از استان آذربایجان شرقی. ''[دورهٔ [[نظام جمهوری اسلامی ایران|جمهوری اسلامی]]]''

فهرست شهرستان‌های ۱۳ گانهٔ **استان آذربایجان''' در سال ۱۳۳۷ خورشیدی:
# شهرستان تبریز: شامل شهرستان‌های فعلی اسکو، شبستر، آذرشهر، بستان‌آباد.
# شهرستان ارومیه: شامل شهرستان‌های فعلی نقده، اشنویه.
# شهرستان اردبیل: شامل شهرستان‌های فعلی آستارا، نمین، نیر، سرعین.
# شهرستان خوی: شامل شهرستان‌های فعلی سلماس، چایپاره.
# شهرستان مراغه: شامل شهرستان‌های فعلی میاندوآب، بناب، ملکان، شاهین‌دژ، تکاب، عجب‌شیر، چاراویماق، چهاربرج، باروق.
# شهرستان مهاباد: شامل شهرستان‌های فعلی بوکان، پیرانشهر، سردشت.
# شهرستان مرند: شامل شهرستان فعلی جلفا.
# شهرستان اهر: شامل شهرستان‌های فعلی هریس، ورزقان، کلیبر، خداآفرین، هوراند.
# شهرستان میانه
# شهرستان مشگین‌شهر: شامل شهرستان‌های فعلی پارس‌آباد، گرمی، بیله‌سوار، اصلاندوز، انگوت.
# شهرستان ماکو: شامل شهرستان‌های فعلی شوط، چالدران، پلدشت.
# شهرستان سراب
# شهرستان خلخال: شامل شهرستان فعلی کوثر.

## نقشه‌ها
### قدیمی


Image:Sarmatia et Scythia, Russia et Tartaria Europaea.jpg|نقشه آلبانیا و گرجستان و قفقاز را در سال ۱۶۹۷ نشان می‌دهد.
Image:Ancient North Western Asia 1711.jpg|یک نقشه کلاسیک که از اوراسیا که مناطق ماد و آلبانیای قفقاز را که توسط رود ارس از هم جدا شده‌اند را نشان می‌دهد (۱۷۱۱).
Image:Iran e Bozorg2.jpg|نقشه مناطق مجزا از هم آلبانیا، ارمنستان و آذربایجان را نشان می‌دهد (۱۷۱۹).


### پس از امضای عهدنامه‌های [[عهدنامه گلستان|گلستان (۱۸۱۳)]] و [[عهدنامه ترکمانچای|ترکمانچای (۱۸۲۸)]]


Image:Near_East-1835.jpg|نقشه ایران شامل آذربایجان که توسط رود ارس در شمال محدود شده است (۱۸۳۵).
پرونده:1861 map of Azerbaijan.jpg|نقشه آذربایجان، ترسیم شده در سال ۱۸۵۱ میلادی برابر با ۱۲۳۰ شمسی، توسط هاینریش کیپرت، برلین آلمان ۱۸۶۱. نقشه‌بردار: نیکولای خانیکوف
پرونده:Afghanistan and Persia in 1856.jpg|نقشه ایران که قفقاز و گرجستان را به تصویر می‌کشد (۱۸۵۶).
Image:1862 Perthes Map of Russia.JPG|نقشه قفقاز روسیه، شمال رود ارس (۱۸۶۲)
Image:|نقشه منطقه زیر رودخانه ارس را با نام آذربایجان و مناطق بالای رود ارس را با نام گرجستان مشخص کرده است (۱۸۶۴).
Image:Russia Caucusus 1882.jpg|نقشه تقسیمات اداری قفقاز روسیه را با نام‌های باکو، الیزابت پل، گرجستان ایروان و دربند در میان دیگر نام‌ها را نشان می‌دهد (۱۸۸۲).
Image:Ottoman Asia (partial, 1893).jpg|نقشه از سال ۱۸۹۳ که آذربایجان در زیر رود ارس نشان داده شده است.
|نقشه تقسیم ایران به مناطق تحت نفوذ روس، تحت حمایت انگلیس و منطقه بی‌طرف در سال ۱۹۰۷ را نشان می‌دهد. آذربایجان در شمالغرب ایران در منطقه تحت سلطه روس واقع شده است.
Image:Persia 1909.jpg|منطقه آذربایجان با مرز شمالی آن یعنی رود ارس مشخص شده است (۱۹۰۹).


## جستارهای وابسته

* آذری‌های ایرانی
* ایرانیان ترک‌زبان
* موسیقی آذربایجانی
* رقص‌های آذربایجانی
* استان آذربایجان
* تقسیم استان آذربایجان شرقی
* کردستان ایران
* مکریان
* آتورپاتکان
* آذربایجان ساسانی
* جنبش خرمدینان
* جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی
* شاهنشاهی ایران
* تات‌های ایران

## پانویس

## منابع
* جرج کرزن، ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، جلد اول، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۳.
* گیتاشناسی، اطلس ایران و جهان، چاپ دوم، ۱۳۷۵.
* احمد کسروی تبریزی، نام شهرها و دیه‌های ایران.
* ریچارد فرای، میراث ایران، ترجمهٔ مسعود رجب‌نیا.
* ا.م. دیاکانوف، تاریخ ماد، ترجمهٔ کریم کشاورز.
* عبدالحسین زرین‌کوب، تاریخ مردم ایران (ایران قبل از اسلام).
* محمدجواد مشکور، نظری به تاریخ آذربایجان، جلد ۱، تهران، ۱۳۳۹.

* 

## مقاله‌های برخط

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

* کندوکاوی گذرا در تاریخ آذربایجان تا قرن چهارم هجری
* آذربایجان در دانشنامه کلمبیا


رده:کشورها و سرزمین‌های ترکی آذربایجانی‌زبان
رده:منطقه‌های ایران
رده:منطقه‌های تاریخی
رده:واژگان بازگشتی