آرتاوازد یکم

**آرتاوازد یکم**  (همچنین به صورت Artawazd/Artavazd نوشته می‌شود) پادشاه اَرتاکسیادی ارمنستان از حدود ۱۶۰ پیش از میلاد تا ۱۱۵ پیش از میلاد بود. او پسر و جانشین آرتاکسیاس یکم بود. از دوران پادشاهی او اطلاعات اندکی در دست است. وی موضوع سنت‌های فولکلوریک ارمنی کهن است که توسط مؤلفان ارمنی متأخر ثبت شده‌اند.

در حدود ۱۲۰ پیش از میلاد، پادشاه پارتی مهرداد دوم (سلطنت ۱۲۴–۹۱ پ. م) آرتاوازد یکم را شکست داد و او را ناچار کرد که سلطهٔ پارتیان را بپذیرد. آرتاوازد مجبور شد تیگرانس (پادشاه آیندهٔ تیگرانس بزرگ) را به عنوان گروگان به پارتیان بسپارد؛ تیگرانس یا پسر یا برادرزادهٔ او بود.

بنا بر نظر سیریل توماناف، آرتاوازد یکم را می‌توان با پادشاه ارمنی‌ای یکی دانست که در سالنامه‌های گرجی قرون وسطی از او یاد شده؛ پادشاهی که به درخواست اشراف محلی در ایبری مداخله کرد و پسرش آرتاکسیاس را بر تخت ایبری نشاند و بدین‌سان سلسلهٔ اَرتاکسیادی ایبری را پایه‌گذاری کرد.

آرتاوازد در سنت فولکلوریک ارمنی نمونه‌ای از کهن‌الگوی «پادشاه خفته در کوه» به‌شمار می‌رود. بنا بر روایت یزنیک کوغباتسی/ازنیک کلبی (سده پنجم میلادی)، الهی‌دان ارمنی قرن پنجم، آرتاوازد توسط دیوان به زنجیر کشیده شده، هنوز زنده است و روزی از زنجیر رها خواهد شد و بر جهان فرمان خواهد راند. برخی پژوهشگران میان این سنت ارمنی و شخصیت هم‌نام او «Ašavazdah» در اوستا همانندی می‌بینند که نشان‌دهندهٔ تأثیرات فرهنگی مشترک میان ارمنستان باستان و ایران است.

## ریشه‌شناسی نام
آرتاوازد شکل لاتین‌شده نام ایرانی باستان Ṛtavazdā است که با اوستایی Ašavazdah یکسان می‌باشد و احتمالاً به معنای «نیرومند/پایدار در پرتو حقیقت» یا «آنکه عدالتش پایدار/ماندگار است» می‌باشد. در زبان ارمنی، این نام به صورت Artawazd (Արտաւազդ، همچنین Artavazd رونویسی می‌شود) نوشته می‌شود.

## زندگی‌نامه
### به قدرت رسیدن
از دوران پادشاهی آرتاوازد اطلاعات زیادی در دست نیست. پس از مرگ پادشاه آرتاکسیاس، آرتاوازد تخت را به ارث برد و در حدود ۱۶۰ پیش از میلاد پادشاه شد. خورناتسی می‌نویسد که آرتاوازد برادران خود را از ایالت سلطنتی آیرارات به آگیوویت و آربران تبعید کرد، به جز وارث او تیگرانس.

### تسلیم شدن در برابر اشکانیان
بنا بر روایت مورخ رومی یوستینوس، در سال ۱۲۰ پیش از میلاد، پادشاه پارتی مهرداد دوم به ارمنستان لشکر کشید و آرتاوازد را شکست داد. آرتاوازد ناچار شد سلطهٔ پارتیان بر ارمنستان را به رسمیت بشناسد و همچنین برادرزاده‌اش تیگرانس (تیگرانس دوم بزرگ در آینده) را به عنوان گروگان به مهرداد دوم بسپارد.

### مداخله در ایبری
بنا بر نظر سیریل توماناف، آرتاوازد یکم را احتمالاً می‌توان با پادشاه ارمنی ذکرشده در سالنامه‌های گرجی یکی دانست؛ پادشاهی که به درخواست اشراف محلی در ایبری مداخله کرد و پسرش آرتاکسیاس را بر تخت ایبری نشاند و بدین‌سان سلسلهٔ اَرتاکسیادی ایبری را پایه‌گذاری کرد. بنا بر سالنامه‌های گرجی، اریستاوی‌ها (شاهزادگان) ایبری از پادشاه ارمنی خواستند تا به آن‌ها کمک کند تا پادشاه پارناجوم را از تخت به زیر کشند؛ پارناجوم می‌کوشید آیین زرتشت را در میان مردمش گسترش دهد. آن‌ها می‌خواستند به جای او، پسر آرتاوازد، آرتاکسیاس، را که با یک شاهزادهٔ فرناوازیدی ازدواج کرده بود، بر تخت بنشانند. آرتاوازد پذیرفت که پسرش را به عنوان پادشاه تاجگذاری کند و از اریستاوی‌ها گروگان گرفت. اریستاوی‌های ایبری سپس از پشتیبانی پارناجوم دست کشیدند و آرتاوازد و آرتاکسیاس به سوی کارتلی پیش رفتند. اریستاوی‌هایی که از پارناجوم جدا شده بودند در تاشیر به ارتش ارمنی پیوستند. پارناجوم از اشکانیان کمک خواست و به تاشیر لشکر کشید. نبردی درگرفت و پارناجوم توسط ارتش مشترک ایبری-ارمنی شکست خورد و کشته شد. سپس پسر آرتاوازد بر تخت ایبری نشانده شد.

موسس خورناتسی می‌نویسد که آرتاوازد بدون فرزند درگذشت و برادرش تیگرانس جانشین او شد. این با ادعای آپیان (قرن دوم) همخوانی دارد که تیگرانس بزرگ نه پسر آرتاوازد، بلکه پسر تیگرانس یکم، برادر و جانشین آرتاوازد بود.

## در سنت‌های فولکلوریک
مورخ ارمنی موسس خورناتسی (قرن پنجم یا متأخرتر) اطلاعاتی دربارهٔ زندگی آرتاوازد ارائه می‌دهد که از حماسه‌ها و فولکلور ارمنی گرفته شده است. واهان کورکجیان می‌نویسد که اطلاعات مربوط به زندگی آرتاوازد «کاملاً افسانه‌ای» است، در حالی که مورخ هاکوب مانانیان توجه می‌دهد که تاریخ خورناتسی حاوی برخی اطلاعات تاریخی مهم دربارهٔ پادشاهان اولیهٔ اَرتاکسیاد است که در منابع فولکلوریک حفظ شده. آرمن پتروسیان و جیمز آر. راسل پیشنهاد می‌کنند که آرتاوازد یکم در روایت خورناتسی بر پادشاه اَرتاکسیادی متأخر آرتاوازد دوم الگوبرداری شده یا با او درهم آمیخته است.

### روایت خورناتسی
خورناتسی می‌نویسد که آرتاوازد یکم مسن‌ترین پسر از پنج پسر آرتاکسیاس یکم و همسر آلانی او ساتنیک بود. آرتاوازد به عنوان شجاع، اما حسود، بی‌رحم، خودخواه و قدرت‌طلب توصیف می‌شود. هنگامی که به سن رشد رسید، پدرش او را مسئول ادارهٔ مناطق شرقی ارمنستان کرد و او را به عنوان اسپارپت (فرمانده ارتش) منصوب نمود.

آرتاوازد از رابطهٔ نجیب‌زاده‌ای به نام آرگام موراتسیان با ساتنیک آگاه شد. پس از آگاهی، پادشاه آرتاکسیاس را متقاعد کرد که آرگام در حال توطئه علیه او است و قصد دارد پادشاهی را تصاحب کند. آرتاکسیاس مقام دوم آرگام را به آرتاوازد واگذار کرد. آن‌ها سپس به ضیافتی که آرگام برگزار کرده بود رفتند و آرتاوازد با بهانهٔ سوءظن به توطئه با آرگام درگیر شد. در میان آشوب، پادشاه آرتاکسیاس به اَرتاشات بازگشت و پسر دیگرش مازهان را با ارتش فرستاد تا بسیاری از خاندان موراتسیان را قتل‌عام کنند، کاخ آرگام را بسوزانند و ماندو، یکی از کنیزان آرگام، را بیاورند. دو سال بعد، آرتاکسیاس دستور داد آرگام اموالش را واگذار کند. آرتاوازد ناراضی، ناکسوانا و تمام دژها و روستاهای جنوب ارس را نیز تصاحب کرد. کاخ آرگام را تصرف کرد و آن را «کاخ آرتاواسد» نامید. یکی از پسران آرگام که طاقت این وضع را نداشت، شورشی برپا کرد که توسط آرتاوازد سرکوب شد و تمام مردان برجستهٔ خاندان موراتسیان کشته شدند.

پس از فرونشاندن شورش کاسپی‌ها، اسمبات باگراتونی توسط آرتاکسیاس با بخش سلطنتی گوغتن و چشمه‌های اوخت پاداش گرفت. این امر باعث حسادت آرتاوازد شد و او شروع به توطئه علیه اسمبات کرد. آرتاکسیاس سرانجام از این توطئه باخبر شد و سخت ناراحت گشت. در این میان اسمبات از ارتش کناره گرفت و در تموریک بازنشسته شد. با نبود اسمبات، فرماندهی کل ارتش به آرتاوازد سپرده شد. مازهان برای کسب عدالت در برابر بی‌انصافی‌های صورت‌گرفته علیه اسمبات، خواستار تبعید آرتاوازد و برادرش تیگرانس و واگذاری پادشاهی به پسر دیگر آرتاکسیاس، زاریادرس، شد. پس از اینکه آرتاکسیاس این درخواست را رد کرد، مازهان شروع به توطئه علیه تیگرانس کرد. اما توطئه به اطلاع تیگرانس و آرتاوازد رسید و آن‌ها در یک سفر شکار، مازهان را کشتند و او را در باگاوان به خاک سپردند.

در ۱۶۵/۴ پیش از میلاد، آنتیوخوس چهارم اپیفانس به ارمنستان لشکر کشید، پادشاه آرتاکسیاس را به اسارت گرفت و ارتش تیگرانس را به باسن عقب راند. ایبری‌ها از این فرصت استفاده کرده از شمال تجاوز کردند. آرتاوازد و اسمبات شتافتند و به تیگرانس پیوستند، در حالی که زاریادرس به شمال رفت تا با تجاوز ایبری مقابله کند. ارتش سلوکی شکست خورد و به دلیل مشکلات داخلی مجبور به بازگشت شد. اما زاریادرس پس از شکست در نبرد، توسط ایبری‌ها به اسارت درآمد. سه سال بعد، اسمبات، آرتاوازد و تیگرانس ارتش‌هایشان را به تریالتی آوردند اما با ایبری‌ها مذاکره کردند و موفق شدند زاریادرس را بازگردانند و اتحادی با ایبری‌ها برقرار کنند، در حالی که مناطق جاواختی و اردهان را واگذار کردند. آرتاکسیاس در ۱۶۱/۰ پیش از میلاد به ارمنستان بازگشت، اما بیمار شد و در ۱۶۰ پیش از میلاد در باکوراکرت درگذشت.

## سنت فولکلوریک مرگ آرتاوازد
خورناتسی سنتی فولکلوریک دربارهٔ مرگ آرتاوازد روایت می‌کند که آن را به خنیاگران گوغتن نسبت می‌دهد. در پی مرگ آرتاکسیاس یکم، بنا بر رسم ارمنی، قربانی‌های بسیاری در سراسر کشور انجام شد. آرتاوازد به پدر مردهٔ خود شکایت کرد: «چون رفتی و همهٔ زمین را با خود بردی / برای چه بر این ویرانه‌ها پادشاهی کنم؟»  آرتاکسیاس پسرش را از قبر نفرین کرد: «اگر برای شکار به بالای ماسیس بزرگوار روی / کاجکها (روح‌ها) تو را می‌گیرند و به ماسیس بزرگوار می‌برند / در آنجا خواهی ماند و دیگر نور را نخواهی دید.» خورناتسی می‌نویسد که پیران ارمنی در زمان او حکایت می‌کردند که آرتاوازد در غاری زندانی است و دو سگ پیوسته زنجیرهایش را می‌جوند تا سرانجام آقایشان آزاد شود و جهان را نابود کند. اما زنجیرهایش با صدای پتک آهنگران محکم می‌شود. به همین دلیل، آهنگران در روزهای یکشنبه سه یا چهار بار بر سندان خود می‌کوبند. نویسندهٔ ارمنی قرن پنجم ازنیک کُلبی می‌نویسد که ارمنیان خرافاتی معتقد بودند که آرتاواسد توسط دیوان زندانی شده است. بنا بر نظر ازنیک، همان‌طور که یهودیان منتظر آمدن پادشاهشان داوود بودند، ارمنیان نیز بر این باور بودند که آرتاوازد باز خواهد گشت و بر جهان حکومت خواهد کرد.

تفسیر واقع‌گرایانهٔ خورناتسی از سنت‌های فولکلوریک این است که چند روز پس از به قدرت رسیدن، آرتاوازد برای شکار به نزدیکی کوه آرارات رفت و «در اثر نوعی سرگیجه» بر اسبش چرخید و در چاه بزرگی افتاد و ناپدید شد. او می‌افزاید که محتمل‌ترین روایت از نظر خودش این است که «او [آرتاوازد] از بدو تولد تا هنگام مرگ دیوانه بود.» از دیدگاه استپان مالخاسیانتس، در این سنت‌های فولکلوریک و اثر خورناتسی، شخصیت تاریخی آرتاوازد با کهن‌الگوی مشترک در بسیاری از فرهنگ‌ها، یعنی شخصیت زندانی شدهٔ ابدی در کوه، درهم آمیخته است. همچنین پیشنهاد شده که سنت زندانی شدن آرتاوازد در کوه، خاطرهٔ مردمی از آرتاوازد دوم، پادشاه اَرتاکسیادی متأخر را بازتاب می‌دهد که توسط مارک آنتونی به مصر برده شد. این سنت همچنین ویژگی‌هایی با داستان «مهر کوچک»، یکی از قهرمانان حماسهٔ ملی ارمنی ددسالاران ساسون، دارد که به دلیل نفرین پدرش در کوهی زندانی شده است. موازنه‌هایی نیز با ایزد ایرانی میثره، که ارمنیان او را به عنوان میهر می‌پرستیدند، ترسیم شده؛ ارمنیان باستان معتقد بودند میثره هنگامی که وجود جهان تهدید می‌شود ظهور خواهد کرد تا شر را شکست دهد.

## سکه‌ها
تنها دو نوع سکه به آرتاوازد یکم نسبت داده شده که هر دو به زبان یونانی نوشته شده‌اند. روی این سکه‌ها تصویر آرتاوازد با تاج ارمنی دیده می‌شود. پشت سکه‌ها یا آتنا را ایستاده با نیزه و سپر نشان می‌دهد، یا عقابی را بر فراز کوهی.

## منابع

* Achaṛyan, Hrachʻya (1942). Hayotsʻ andznanunneri baṛaran [Dictionary of Armenian personal names]. Vol. I. Yerevan.
* Garsoïan, Nina (1997). "The Emergence of Armenia". In Hovannisian, Richard G. (ed.). The Armenian People from Ancient to Modern Times. Vol. 1. New York: St. Martin's Press. ISBN 0-312-10169-4.
* Garsoian, N. (2005). "Tigran II". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica (Online ed.).
* Kovacs, Frank L. (2016). Armenian Coinage in the Classical Period. Lancaster, Pennsylvania: Classical Numismatic Group. ISBN 978-0-9837652-4-0.
* Kurkjian, Vahan M. (1958). A History of Armenia. Michigan: Armenian General Benevolent Union of America.
* Jones, Stephen; Metreveli, Roin, eds. (2014). The Georgian Chronicles of Kʻartʻlis Cʻxovreba. Tbilisi: Artanuji. ISBN 978-9941-445-52-1.
* Manandyan, Hakob (1977). Erker [Works]. Vol. I. Yerevan.
* Moses Khorenatsʻi (1978). History of the Armenians. ترجمه و تعلیق: Robert W. Thomson. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 0-674-39571-9.
* Movses Khorenatsʻi (1997). Hayotsʻ Patmutʻyun [History of Armenia]. Yerevan: Hayastan. ISBN 5-540-01192-9.
* Olbrycht, Marek Jan (2009). "Mithridates VI Eupator and Iran". In Højte, Jakob Munk (ed.). Mithridates VI and the Pontic Kingdom. Aarhus University Press. ISBN 978-8779344433.
* Petrosyan, Armen (2018). "Armenian Satenik and her Caucasian parallels". Lraber hasarakakan gitutʻyunneri (3): 310–331.
* Rapp, Stephen H. (2003). Studies in Medieval Georgian Historiography. Peeters. ISBN 978-2-87723-723-9.
* Russell, James R. (2004). "Some Iranian Images of Kingship in the Armenian Artaxiad Epic". Armenian and Iranian Studies. Belmont: Armenian Heritage Press. ISBN 978-0-935411-19-5.
* Schmitt, R. (1986). "Artavasdes". Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 6. p. 653.
* Simonyan, Abel, ed. (1976). "Artavazd A" [Artavazd I]. Haykakan sovetakan hanragitaran [Armenian Soviet Encyclopedia]. Vol. 2. Yerevan.
* 

## جستارهای وابسته
* دودمان آرتاشسی

## پانویس

رده:اهالی ارمنستان باستان
رده:پادشاهان ارمنستان
رده:حاکمان سده ۲ (پیش از میلاد)
رده:درگذشتگان ۱۱۵ (پیش از میلاد)
رده:درگذشتگان ۱۲۳ (پیش از میلاد)
رده:دودمان آرتاشسی
رده:شاهان ارمنستان
رده:فرمانروایان دست‌نشانده شاهنشاهی اشکانی
رده:فرمانروایان سده ۲ (پیش از میلاد) ارمنستان