چشمه‌علی (شهرری)

[300px|بندانگشتی|چشمه‌علی (ستاره سفید) و [سنگ‌نگاره فتحعلی‌شاه (ستاره آبی) در عکس مشخص شده است.عکس هوایی بخشی از سرزمین ری در محدوده چشمه‌علی و اطراف آن. کشیدگی باروی ری در عکس هوایی باستان‌شناس اریش فریدریش اشمیت. علامت‌های ستاره به رنگ زرد دیوارهای باقی مانده مخروبه از باروی ری می‌باشد. ستاره زرد رنگ سمت چپ و پایین محل ساختن دیوار بازسازی شده است که در عکس‌های مدرن موجود است.۱۳۱۵ خورشیدی]]

**چشمه‌ علی** یکی از نقاط باستانی، دیدنی و گردشگری شهر ری به‌شمار می‌رود که در ۶ کیلومتری جنوب شرقی تهران در منطقه ۲۰ شهرداری تهران قرار دارد. این چشمه در همسایگی گورستان ابن بابویه، برج طغرل، دژ رشکان و در زیر باروی شهر ری واقع شده است. چشمه سورنا از میان صخره‌ای بزرگ خارج شده و به سوی جنوب و سپس جنوب شرق جاری است.

نام باستانی این چشمه «سورین» بوده که احتمالاً برگرفته از نام دودمانی بزرگ در دوره اشکانی و ساسانی است و نامی که به طور معاصر میشناسند هم برگرفته از اسم امام اول شیعیان علی است.

پیشینهٔ چشمه‌ علی به حدود ۸۰۰۰ سال پیش بر می‌گردد، زمانی که نخستین افراد در کنار چشمه‌ای دائمی بر بالای تپه‌ای گرد آمدند.

در گذشته فروشندگان فرش و مردم تهران، قالی‌ها و قالیچه‌های خود را با این باور که در آب این چشمه ویژگی است که فرش را خوب پاکیزه و رنگ روشن‌تر و درخشنده‌تر می‌سازد، در آب چشمه‌علی می‌شستند.

چشمه‌ علی در ۲۵ فروردین ماه ۱۳۱۳ با شماره ۲۰۲ در فهرست آثار ملی کشور جای گرفت. همچنین به‌عنوان سومین اثر طبیعی استان تهران در فهرست آثار طبیعی ایران نیز ثبت شده است.

ضمن کاوشهای علمی که سال ۱۹۳۵ به کوشش هیئتی آمریکایی به ریاست دکتر اریش فریدریش اشمیت (Erich F. Schmidt) در دامنة جنوبی کوه چشمة علی و اراضی مشرف به باغ صفائیه، در ری بعمل آمده، ظروفی سفالین و نقش متعلق به‌حدود شش تاچهار هزار سال‌قبل کشف، و معلوم گردید که در کنار آب صاف و زلال این چشمة قدیمی مردمی متمدن زندگی می‌کردند، و همانند ساکنان دیگر نقاط سرزمین باستانی ایران از خود یادگارهایی بازگذارده‌اند. گزارشهای مبسوطی از دکتر اشمید در این باب در بولتن موزة دانشگاه پنسلوانیا، فیلادلفیا، شماره‌های ژانویه ۱۹۳۵، ص ۲۰۵، و مارس همان سال، ص ۱۴۱، و مارس ۱۹۳۶، ص ۷۹ انتشار یافته است.

## تاریخ

نخستین نشانه‌های شهرنشینی در چشمه‌علی، که دربرگیرندهٔ تپهٔ باستانی، برج و باروهای کهن ری و چشمهٔ زیرزمینی است، پیونددار به ساخت سفالینه‌های سرخرنگ با نقش‌های سیاه یا قهوه‌ای سیر و نگاره‌هایی که بر آن نقش شده است.
[260px|بندانگشتی|چپ|خشک کردن فرش‌ها بر روی تپهٔ سنگی چشمه‌علی در ۱۳۳۹ خورشیدی - باقی‌ماندهٔ دیوار [باروی ری در بالای عکس دیده می‌شود. این دیوار هم‌اکنون مرمت گردیده است.]]
در کنار چشمه، تپه‌ای است که در کاوش سال‌های ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۵ خورشیدی به رهبری اریک اشمیت که برای موزه هنرهای زیبای بوستون و فیلادلفیا در آمریکا انجام شد، از آن نشانه‌هایی به‌دست آمده است. اریک اشمیت بیشتر از ششصد متر مربع از پیرامون چشمه‌علی را در سه موسم پی‌درپی میان سال‌های ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۵ خورشیدی کاوید. کهن‌ترین نشانه‌های یافت شده در این بخش به آغاز هزارهٔ چهارم پیش از میلاد مسیح بر می‌گردد. پیامد آن یافت سه دوره مهند فرهنگی، دربرگیرندهٔ لایه‌ها و نشانه‌های دوره‌های اسلامی، اشکانی و پیش از تاریخ بود. هزاران تکه از چیزهایی که اشمیت در چشمه‌علی یافته بود، امروزه در گنجینه‌ها و دانشگاه‌های آمریکا و بخش کوچکی از آن‌ها نیز در موزهٔ ایران باستان نگهداری می‌شود. با درگذشت اریک اشمیت، پژوهش‌های وی نیمه‌کاره ماند و چون رمزهای شماره‌گذاری چیزهای یافت شده را تنها خود او می‌دانست، تاکنون کسی کامیاب در خوانش آن‌ها نشده و تنها چند گزارش خبری در این‌باره از وی مانده است. در ۱۳۷۷ خورشیدی گروهی از سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، دانشگاه تهران و دانشگاه برادفورد، تپهٔ چشمه‌علی را با هدف تاریخ‌گذاری لایه‌های باستانی آن کاوش کرد. ترانشه‌هایی در ۲ متر در ۵ متر در شرق و غرب تپه ایجاد شد و تا ژرفای ۱۰ متری، نشانه‌های فرهنگی هزاره‌های ششم، پنجم و آغازین چهارم پیش از میلاد نمایان گردید. از روی زمانی تپه کنونی چشمه‌علی برای دوره‌های فرهنگی نوسنگی، کالکولتیک انتقالی و کالکولتیک کهن است.

این‌جا در هزاره سوم پیش از میلاد ناگهان وانهاده شد و دوباره از هزاره دوم آباد گشت. نشانه‌هایی از روزگار پارت‌ها (دیوار پرستشگاه آناهیتا وابسته به آغاز دوره مسیحی)، ساسانی‌ها و اسلام تا روزگار تیموریان نیز در این‌جا به دست آمده است.

بر پایهٔ گفته‌های گوناگون، مادر زرتشت نیز در این‌جا زاده شده است. دربارهٔ آب چشمه گفته می‌شود که از جاجرود و قیطریه فراهم می‌شود و پس از گذر از راه‌های زیرزمینی، از دل تپه می‌جوشد.

## نام‌گذاری
امروزه نام چشمه به امام اول شیعیان بازمی‌گردد که مردم پیرامون آن در دوران اسلام بر آن نهادند. اما ایرانیان باستان این چشمه را سورنا می‌نامیدند؛ زیرا در کنار پرستشگاه آناهیتا بوده است.

در روزگار قدیم نام این چشمه **نهر سورنی** احتمالاً منسوب به خاندان سورن، همزمان با سلسله اشکانیان و ساسانیان بوده است.

## گردشگری
این چشمه از چند رو اهمیت دارد. هم به دلیل واگذار شدن آن به بخشی گردشگری و بنیان بوستان و سبزه در کنار آن و هم به دلیل بودن چند نشان باستانی در پیرامون آن. باروی کهن ری با نام باروی ری درست در بالای چشمه است و سنگ‌نگارهٔ فتحعلی‌شاه قاجار هم بر دیوارهٔ این چشمه کنده شده است.


پرونده:Prehistoric_Painted_Pottery_Vessel_LACMA_M.76.174.156.jpg|ظرف سفالی نقاشی‌شده پیشاتاریخی از چشمه علی، حدود ۵۰۰۰–۴۵۰۰ پیش از میلاد - موزه هنر لس‌آنجلس (LACMA)
پرونده:Pottery_bowl,_Cheshmeh_Ali_ware._Possibly_from_Cheshmeh_Ali,_northern_Iran._5500-4500_BCE.jpg|کاسه سفالی، کشف شده در چشمه‌علی، ۵۵۰۰–۴۵۰۰ پیش از میلاد


## خشک شدن
در جریان ساخت خط ۶ متروی تهران و عبور از شریان‌های آبی این چشمهٔ هفت هزار ساله از مرداد سال ۱۳۹۶ آب این چشمه به‌صورت متناوب قطع می‌شد. این مسئله تا اردیبهشت سال ۱۳۹۶ اتفاق می‌افتاد که از اردیبهشت ماه به‌صورت کامل این چشمه خشک شده است. این مسئله علی‌رغم پیگیری‌ها و قطع فعالیت عمرانی متروی خط شش در مجاورت این چشمه ادامه‌دار است. در تاریخ ۶ خرداد ۱۳۹۷ محسن هاشمی رفسنجانی در گفتگو با خبرنگاران اعلام کرد که در جلسه‌ای با حضور ریاست مترو، شهردار منطقه، مشاوران و پیمانکار مربوط دلایل خشک شدن چشمه‌علی را بررسی می‌کنیم و امیدواریم بتوانیم به راه حلی عملی برسیم.

## چشمه‌علی در واژه‌نامهٔ دهخدا
260px|بندانگشتی|روی نقشه (دایرهٔ قرمز)
به نوشتهٔ لغت‌نامه دهخدا چشمه‌علی چشمه‌ای است در شمال شهر کهن ری که آبش از زیر سنگ خارایی بیرون شده به سوی جنوب روان می‌شود و بنابر پژوهش‌ها و دانسته‌های نگارنده دژ ری بندی که خلیفه مهدی عباسی بنا نمود بالای همین چشمه و روی تخته‌سنگ بوده چنان‌که اکنون نشانه‌های آن مانده و نمودار است. همچنین گمان می‌رود که دژ تبرک همین قلعه ری بندی باشد و دیگران آن را به این نام نامور ساخته باشند و چون در زبان فارسی تبر به چم کوه است چنان‌که تبرستان به چم کوهستان است و تبرک با کاف که در فارسی نشانه کوچکی است به چم کوه کوچک است و این دژ بر روی کوه کوچک بنا شده گمان است گروهی از تاریخ‌نویسان از این روی این دژ را تبرک نامیده باشند. چندی گویند منوچهر این دژ را بنا کرده و برخی دژ تبرک را زبیدیه نوشته‌اند. به هر روی چشمه‌علی ری در گذشته آب زیادی داشته چنان‌که آثار آن در سنگ‌ها برجا مانده است، ولی قنات‌هایی که در بالای آن کنده‌اند، آب آن را به اندازه‌ای کم کرده که در موسم پاییز یک سنگ و نیم آب دارد.

فتحعلی‌شاه قاجار که بیشتر به چشمه‌علی به گشتن می‌رفت در سال ۱۲۴۸ هجری قمری دستور داد که در بالای چشمه‌علی سنگ‌نگارهٔ ساسانی را همواره کرده و به‌جای آن نگارهٔ خود را با گروهی از درباریان کنده‌کاری کنند و چند چامه در دور آن نگاشته شده که از تاریخ این کار خبر می‌دهد و چون همه نقش‌ها و چامه‌ها را در یک پهنه نمایاندن خالی از کاستی نبود ناچار در دو پهنهٔ دیگر چهره‌ها را آشکار ساخته و نام چهره‌ها و سنگ‌نگارهٔ چامه‌ها را آنچه مانده می‌نگاریم تا بر خوانندگان آشکار باشد. ابن حوقل نام چشمه‌علی را سوربنی نوشته است. گور ابن بابویه نزدیک چشمه است، همچنین گور حاجی میرزا صفا که از بلندپایگان مشایخ عرفا بود و در تهران درگذشت. دیگر رجالیون قاجاریه، مانند حاجی پیرزاده نائینی و اشرف مشیرالدوله حاج میرزا حسین‌خان سپهسالار و وزیر امور خارجه آن را بنا کرده‌اند در آن‌جا به خاک سپرده شده‌اند.

## نگارخانه

پرونده:Cheshmeh Ali by Eugène Flandin.jpg|alt=|چشمه‌علی در سال ۱۸۴۰ میلادی
پرونده:چشمه علي قديمي.JPG|نگاره‌ای قدیمی از چشمه‌علی
پرونده:Cheshmehaliswimming.JPG|alt=|آبتنی در چشمه‌علی
پرونده:Cheshme Ali - 003.jpg|alt=|خشک کردن فرش‌ها بر روی تپهٔ سنگی چشمه‌علی، ۱۳۳۹ خورشیدی. دو توریست زن آمریکایی در حال بالا رفتن از پلکان سنگی کنار سنگ‌نگاره فتحعلی‌شاه هستند.
پرونده:Cheshme Ali - 004.jpg|شستن و لول کردن فرش‌ها در ۱۳۳۹ خورشیدی
پرونده:محله چشمه‌علی.jpg|alt=|دورنمای محلهٔ چشمه‌علی و باروی ری
پرونده:Cheshme Ali in the city of Rey.jpg|alt=|سنگ‌نگاره فتحعلی‌شاه در بالای چشمه
پرونده:CheshmehAliRey.jpg|چشمه‌علی حوالی سال ۱۹۰۷ میلادی
پرونده:چشمه علی شهرری در شب.jpg|چشمه علی در شب
پرونده:Ray Castel.jpg|بخش به‌جا مانده از باروی ری در کنار چشمه‌علی
پرونده:Katibeh fath ali shah (22).JPG|سنگ‌نگاره فتحعلی‌شاه و باروی ری


## جستارهای وابسته
* تنگه واشی
* سنگ‌نگاره فتحعلی‌شاه
* باروی ری
* باغ صفائیه
* پیرزاده نائینی

## منابع

## پیوند به بیرون
* کاوش دوباره چشمه علی
* الگوهای سفال‌های تاریخی چشمه علی

رده:آثار دوران پس از اسلام در شهرستان ری
رده:آثار دوران پیش از اسلام در شهرستان ری
رده:آثار دوران پیشاتاریخ در ایران
رده:آثار ملی ایران
رده:تاریخ ری
رده:تپه‌های باستانی شهرستان ری
رده:جاذبه‌های گردشگری استان تهران
رده:چشمه‌های ایران
رده:چشمه‌های تاریخی شهرستان ری
رده:زمین‌چهرهای استان تهران
رده:مجموعه چشمه‌علی
رده:محله‌های منطقه ۲۰ تهران
رده:مقاله‌های خرد تاریخ ایران
رده:منطقه ۲۰ تهران
رده:ساختمان‌ها و سازه‌های ثبت‌شده در فهرست میراث ملی ایران