ابوالحسن صدیقی

**ابوالحسن صدیقی** (۱۳ مهر ۱۲۷۶ – ۲۰ آذر ۱۳۷۴) مشهور به **ابوالحسن‌خان صدیقی**، نقاش و مجسمه‌ساز ایرانی و از شاگردان کمال‌الملک بود.

تندیس فردوسی در میدان فردوسی، تندیس یعقوب لیث صفاری در زابل، تندیس خیام در پارک لالهٔ تهران، تندیس نادرشاه افشار در آرامگاه نادرشاه در مشهد و طرح چهرهٔ ابوعلی سینا از کارهای برجستهٔ وی هستند.

در سال ۱۳۹۴ فیلم مستند *سرآمد* به کارگردانی سید هادی موسوی دربارهٔ وی ساخته شد. این فیلم مستند هم‌زمان با مروری بر زندگی و آثار هنرمند، داستان بازگشت مجسمهٔ امیر کبیر به ایران را روایت می‌کند. این فیلم در هشتمین جشنوارهٔ بین‌المللی هنرهای تجسمی فجر و در مراسم یکصد و بیستمین سالگرد تولد استاد صدیقی در سینما تک موزهٔ هنرهای معاصر ایران به نمایش درآمد.

## زندگی
ابوالحسن‌خان صدیقی در سال ۱۲۷۶ خورشیدی در محلهٔ عودلاجان تهران به دنیا آمد. پدرش میرزا باقرخان صدیق‌الدوله پسر میرزا محمدرضاخان صدیق‌الدوله از اهالی نور مازندران بود، مادرش ملکه خانم از شاهزادگان قاجار و ملقب به شاجان. این خانواده سال‌ها پیش از زاده شدن ابوالحسن به تهران آمده بودند و ساکن عودلاجان شده بودند که آن زمان از مناطق اعیان‌نشین پایتخت بود. ابوالحسن در هفت سالگی به مدرسهٔ اقدسیه رفت که از مدارس جدید بود و سعیدالعلمای لاریجانی آن را بنیان گذاشته بود. پس از پایان آموزش ابتدایی، برای ادامه تحصیل به مدرسهٔ آلیانس رفت و در آن‌جا بدون این‌که استادی داشته باشد آغاز به نقاشی کرد؛ نقاشی‌های او روی دیوارهای مدرسه اعتراض مدیران مدرسه را در پی داشت.

هرچند خانواده اشرافی او آرزوهای دیگری برایش می‌پروراند و پدرش مایل نبود که فرزندش به نقاشی روی آورد، اما علاقهٔ بیش از اندازه ابوالحسن به نقاشی و طراحی او را بر آن داشت تا درس را در سال پایانی مدرسه رها کند و همراه دوستش علی‌محمد حیدریان نزد کمال‌الملک غفاری برود و در کلاس او در مدرسهٔ صنایع مستظرفه حاضر شود. پس از سه سال تحصیل در سال ۱۲۹۹ با درجهٔ ممتاز دیپلم گرفت و در همان مدرسه به‌عنوان آموزگار به آموزش هنرجویان پرداخت. شاگرد برجستهٔ او علی‌اکبر صنعتی در مورد این دوران می‌نویسد: [ابوالحسن] «... در کار هنرآفرینی آن‌چنان خوش می‌درخشد که به روایت مرحوم اسماعیل‌خان آشتیانی، آقا کمال‌الملک اغلب از سر طنز و تشویق شاگرد، او را آمیرزا ابوالحسن‌خان رقیب صدا می‌کرد!»

### مدرسهٔ صنایع مستظرفه
[بندانگشتی|225x225پیکسل|مجسمهٔ ''[ونوس میلو*  در [[موزه لوور]]. صدیقی اولین مجسمهٔ سنگی خود را از روی عکسی از این مجسمه می‌سازد و به [[احمدشاه]] اهدا می‌کند که گم شده است.]]
میل مبهم درونی صدیقی را به سوی مجسمه‌سازی می‌کشاند و در حالی که در آن زمان هیچ استاد مجسمه‌سازی در [[ایران]] وجود نداشت و در هیچ‌کجا از جمله [[مدرسه صنایع مستظرفه|مدرسهٔ صنایع مستظرفه]] آموزش داده نمی‌شد، او در سال ۱۳۰۱ با وسایلی ابتدایی مجسمه‌ای گچی از نیم‌تنه کودکی می‌سازد و به کمال‌الملک عرضه می‌کند. کمال‌الملک با دیدن مجسمه متوجه استعداد صدیقی که اکنون دیگر یکی از آموزگاران نقاشی در مدرسه بود می‌شود و گلخانهٔ مدرسه را تبدیل به کارگاه مجسمه‌سازی می‌کند و صدیقی ضمن آموزش دادن نقاشی به تجربه‌اندوزی در زمینهٔ مجسمه‌سازی می‌پردازد و با خواندن کتاب‌هایی که [[کمال‌الملک]] از [[اروپا]] با خود آورده بود تا اندازه‌ای با جنبه‌های نظری مجسمه‌سازی نیز آشنا می‌شود.

پس از آن‌که چندین مجسمهٔ گچی می‌سازد و طی دو سه سال توانایی بایسته را پیدا می‌کند روزی از کمال‌الملک می‌خواهد که امکان ساختن مجسمه‌ای از سنگ را برای او فراهم کند؛ کمال‌الملک نخست مخالفت می‌کند و امکانات و تجربهٔ صدیقی را کافی نمی‌داند اما سرانجام می‌پذیرد و هزینهٔ خرید سنگ را تقبل می‌کند. صدیقی از روی عکسی از *مجسمهٔ ونوس میلو* کار ساختن مجسمهٔ ونوس را آغاز می‌کند و سرانجام در سال ۱۳۰۴ کار این مجسمهٔ سنگی به پایان می‌رسد. کمال‌الملک که متوجه استعداد کم‌نظیر شاگرد خود می‌شود، او را به همراه مجسمهٔ سنگی *ونوس میلو* به حضور [[احمدشاه]] می‌برد. در این دیدار احمدشاه پنجاه تومان که در آن زمان پول زیادی بود به [[کمال‌الملک]] می‌دهد و مقرری ماهانه‌ای به مبلغ ۲۰ تومان برای پیش‌برد، و تداوم کارهای صدیقی برای وی تعیین می‌کند؛ و *کمال‌الملک* نیز سرپرستی کارگاه تازه تأسیس شدهٔ مجسمه‌سازی مدرسهٔ صنایع مستظرفه را به او می‌سپارد.

در این دوران او مجسمه‌های بسیاری می‌سازد از جمله: مجسمهٔ گچی [[فردوسی]]، مجسمه‌های نیم‌تنه و تمام قد امیرکبیر، مجسمهٔ ابوالقاسم، مجسمهٔ الیاس دوره‌گرد و دلاک حمام. ماندگارترین مجسمهٔ این دوران، که در سال ۱۳۰۵ ساخته شده است، مجسمهٔ سیاه نی‌زن (حاج مقبل) است که از *گچ فرنگی پتینه* شده ساخته شده است و ارتفاع آن ۹۳ سانتی‌متر است و هم‌اکنون در [[موزه هنرهای ملی|موزهٔ هنرهای ملی]] نگه‌داری می‌شود.

=== عزیمت به اروپا ===
<gallery class="center">
پرونده:Raffael 026.jpg|[[مریم|مدونا]] و [[مسیح]] اثر [[رافائل]]
پرونده:Jean Auguste Dominique Ingres - The Spring - Google Art Project 2.jpg|*چشمه* اثر [[انگر]] که ابوالحسن صدیقی کپی بسیار دقیقی از آن کشیده است.
</gallery>

در سال ۱۳۰۶ کمال‌الملک از تمامی مناصب خود کناره‌گیری و به حسین‌آباد [[نیشابور]] کوچ کرد. او هنگام ترک تهران به صدیقی پیشنهاد داد که به [[اروپا]] رفته و [[تحصیلات تکمیلی]] خود را در آنجا بگذراند؛ پولی را هم که کمال‌الملک در این مدت از محل دریافت مستمری احمدشاه برای‌اش پس‌انداز کرده بود به او داد. با کوچ استاد، شاگردان و معلمان مدرسه نیز پراکنده شدند. یک سال بعد در ۱۳۰۷ صدیقی با هزینهٔ شخصی از [[تهران]] به [[آستارا]] و از آن‌جا به [[باکو]] و [[مسکو]] و از طریق مسکو به [[فرانسه]] رفت. مدتی به چند کشور اروپایی سفر کرد و سرانجام به مدت چهار سال در [[مدرسه عالی ملی هنرهای زیبای پاریس|مدرسهٔ عالی ملی هنرهای زیبای پاریس]] زیر نظر [[:en: Jean Antoine Injalbert|انژالبر]] به فراگیری و کسب تجربه در مجسمه‌سازی و حجاری پرداخت.

صدیقی که در فاصلهٔ دو جنگ جهانی در اروپا به سر می‌برد بیشتر وقت خود را به نقاشی می‌گذراند. او ۱۶۰ تابلو در این دوران کشید.

=== بازگشت به کشور و ازدواج ===
[[پرونده:Sediqi-ferdosi Monument.jpg|بندانگشتی|چپ|300px|صدیقی و همسرش قدرت‌السادات میرفندرسکی در میدان فردوسی ویلا بورگز [[رم]] کنار مجسمهٔ [[فردوسی]]]]
در [[اسفند]] ۱۳۱۲ صدیقی با کوله‌باری از تجربه به کشور بازگشت؛ او چند ماه بعد در [[اردیبهشت]] ۱۳۱۳ با دختر خالهٔ خود *قدرت‌السادات میرفندرسکی* ازدواج کرد. با کسب اجازه از [[کمال‌الملک]] که در تبعید خودخواسته به‌سر می‌برد و با کمک دوست و هم‌کلاسی قدیمی‌اش *علی‌محمد حیدریان* دوباره مدرسهٔ هنرهای مستظرفه را دایر کرد. پس از مرگ کمال‌الملک در ۱۳۱۹ به دلایل نامعلومی این مدرسه تعطیل شد. اما بعد از مدتی مدرسه دیگری به نام مدرسهٔ هنرهای زیبا وابسته به [[وزارت فرهنگ]] تشکیل شد که صدیقی پس از مدتی سرانجام پذیرفت که در این مدرسهٔ جدید به تدریس بپردازد. این مدرسه بعد از تأسیس [[دانشگاه تهران]] تحت عنوان [[دانشکده هنرهای زیبا|دانشکدهٔ هنرهای زیبا]] به کار خود ادامه داد و ریاست دپارتمان مجسمه‌سازی در این دانشکده به صدیقی سپرده شد.

=== انجمن آثار ملی ===
[[پرونده:Ferdosy5.jpg|بندانگشتی|تندیس فردوسی در [[آرامگاه فردوسی|آرامگاهش]]، ساختهٔ حسن صدیقی ]]
در سال ۱۳۲۹ صدیقی به [[انجمن آثار ملی]] پیوست. در این دوران او چهره‌نگاری از مشاهیر علمی و ادبی ایرانی را به انجام رساند و مجسمه‌های ماندگاری از این مشاهیر ساخت. چهره‌نگاری از [[سعدی]]، [[بوعلی سینا]]، [[فردوسی]] و [[حافظ]] حاصل این دوران است.

او سرانجام در سال ۱۳۴۰ از [[دانشگاه تهران]] بازنشسته شد، اما تمام هم و غم خود را به مجسمه‌سازی اختصاص داد. با سفر به [[ایتالیا]] موفق شد مجسمه‌های ماندگاری در ایتالیا بسازد. مجسمهٔ نادر و همراهش در [[آرامگاه نادرشاه]] [[مشهد]] و مجسمهٔ فردوسی در [[میدان فردوسی (تهران)|میدان فردوسی تهران]] و مجسمهٔ خیام [[پارک لاله]] [[تهران]] هم حاصل این سال‌هاست.

=== سال‌های پایانی ===
در جریان [[انقلاب ۱۳۵۷]] [[پارک لاله|مجسمهٔ خیام]] آسیب جدی دید و به دلیل پرتاب سنگ به این مجسمه صورت و انگشتانش شکست. در روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ نیز گروهی ناشناس سر [[میدان فردوسی|مجسمهٔ فردوسی]] را از تن جدا کردند که بعدها مرمت شد. در هنگام وقوع انقلاب، صدیقی در [[ایتالیا]] در کار ساختن مجسمهٔ [[امیرکبیر]] بود؛ ماکت گچی مجسمه تمام شده بود که مسئولان دولت حکومت جدید از پرداخت هزینه‌های بعدی سرباز زدند و مجسمهٔ برنزی که قرار بود ساخته شود، هرگز ساخته نشد. این ماکت گچی که ۲۲۵ سانتی‌متر ارتفاع دارد توسط لورنزو نیکولوچی ریخته‌گری شده و ساخته شد؛ اما به دلیل تغییر دولت در ایران در سال ۵۷ انتقال آن به تهران منتفی شد. این مجسمه پس از ۳۳ سال در تاریخ ۱۹ مهر سال ۱۳۸۹ به همت شهرداری وقت [[تهران]]، طی مراسمی با حضور خانوادهٔ ایشان و مسئولان شهرداری در پارک ملت در فضای زیبایی نصب گردید. محل نصب آن پس از ورودی پارک ملت، کمی بالاتر به پله‌هایی می‌رسید که در دو سوی آن تندیس‌های جاودانهٔ مشاهیر ایران‌زمین خودنمایی می‌کند. درست در نقطه بالایی پله‌ها و در افق زیبایی که به چشم می‌آید، مجسمهٔ رشید و پرابهت [[امیرکبیر]] که ۳۳ سال پیش در کارگاه هنرمند ایتالیایی به دست ابوالحسن صدیقی ساخته و توسط لورنزو نیکولوچی ریخته‌گری شده، خود را نشان می‌دهد.

در سال ۱۳۷۰ [[یونسکو|کمیسیون ملی یونسکو در ایران]] تصمیم گرفت از آثار صدیقی عکس‌برداری کند و کتابی در این زمینه منتشر کند. کتاب در سال ۱۳۷۳ منتشر شد. صدیقی یک سال پس از انتشار این کتاب در ۲۰ آذر ۱۳۷۴ درگذشت.

صدیقی بعد از مدتی به ایران بازگشت و سال‌های پایانی را در سکوت و انزوا به‌سر برد. در ۸ تیر ۱۳۷۱ همسرش نیز درگذشت. صدیقی سرانجام در ۲۰ آذر ۱۳۷۴ در سن ۹۸ سالگی درگذشت و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد.
[[پرونده:تندیس ابوالحسن خان صدیقی در دانشگاه تهران.jpg|بندانگشتی|تندیس ابوالحسن خان صدیقی که کنار گذاشته شده و امروزه در راهرویی متروک، جنب سالن مجسمه‌سازی دانشگاه تهران قرار دارد.]]
پس از مرگ برای او مجالس بزرگ‌داشتی برگزار شد، همچنین سفارش ساخت مجسمه‌ای از او به فرزندش [[فریدون صدیقی (مجسمه‌ساز)|فریدون صدیقی]] داده شد که این تندیس نیم‌تنه هم‌اکنون در [[دانشکده هنرهای زیبا|دانشکدهٔ هنرهای زیبا]] قرار دارد؛ تندیس مزبور اکنون در راهروی متروک جنب سالن [[مجسمه‌سازی]] دانشگاه تهران افتاده است. در سال ۱۳۸۸ نیز تندیس نیم‌تنه دیگری از این هنرمند در [[جزیره کیش]] و در قطعه *گذر هنرمندان* برپا گردید.

== آثار ==
=== مجسمه‌ها ===
[[پرونده:Kamalolmolk.jpg|بندانگشتی|220 px|نقش برجسته روی [[آرامگاه کمال الملک]] در [[نیشابور]]]]
گوستینوس آمبروزی مجسمه‌ساز [[مردم ایتالیا|ایتالیایی]] در دیدار از مجسمهٔ فردوسی در ویلا بورگز رم در دفتر یادبود می‌نویسد:



ابوالحسن صدیقی مجموعاً ۸۳ مجسمه ساخته است که از بین آن‌ها، تعدادی که اطلاعات دقیقی در موردشان ثبت شده، در فهرست زیر آمده است؛ علاوه بر آن او به ساخت مجسمه‌هایی از سرشناسان معاصر ایران نیز پرداخته است. از جمله مجسمهٔ [[رضاشاه]] و [[محمدرضا پهلوی]] و [[تقی‌زاده]] (برای [[مجلس شورای ملی]]) دکتر حبیبی (یکی از رؤسای دانشکده کشاورزی)، بیات، [[محمد میرزا کاشف‌السلطنه|کاشف‌السلطنه]] (مجسمه در [[لاهیجان]] است) تندیس [[کریم ساعی]]، [[امام قلی خان]] (حاکم فارس در زمان [[شاه عباس صفوی]]) در میدان مرکزی شهر [[قشم]].
[[پرونده:مجسمه امیر یعقوب لیث صفاری در زابل.jpg|بندانگشتی|مجسمهٔ امیر یعقوب لیث صفاری در زابل]]


=== نقاشی‌ها ===
صدیقی نقاش آثار برجسته‌ای از خود به‌جا گذاشته و طرح‌های او از چهرهٔ بزرگان ادبیات کهن فارسی چهرهٔ آنان را تثبیت کرده است. علاوه بر آن دو تابلو از وی در موزه سعدآباد بوده و یک تابلو بزرگ به طول ۷ متر و ارتفاع ۳ متر از او در سفارت ایران در پاریس است. این تابلو چهرهٔ اولین ایلچی‌خان ایران (سفیر ایران) در دربار [[لویی شانزدهم]] است.

وی در سال‌هایی که در اروپا بود، ضمن نقاشی از مناظر اروپا، به منظور فراگرفتن شیوه استادان نقاشیِ اروپائی، در [[موزه لوور|موزهٔ لوور]] از روی آثار [[رافائل]]، [[رامبرانت]]، [[روبنس]] و [[ژان دومینیک اگوست انگر|انگر]] تابلوهایی با شباهت بسیار به اصلِ آثار کپی کرده است. تابلوی روبنس بر اثر سهل‌انگاری از بین رفته است، اما کپی درخشان او از تابلوی مریم و عیسی اثر رافائل در اختیار فرزند او، فریدون صدیقی است. به گفته وی، این هنرمند «یک تابلوی تمام قد فرشته دختر چشمه (سورس) دارد و چون این تابلو خیلی عریان است، آدم هر جایی نمی‌تواند آن را نمایش دهد!»

صدیقی اغلب تابلوهای خود را با تکنیک [[آب‌رنگ]] و [[رنگ روغن]] کشیده است.

==== طرح‌ها ====
[[پرونده:ابو علی سینا.jpg|چهرهٔ ابوعلی‌سینا به صورت سیاه قلم روی کاغذ (سال ۱۳۲۴) که هم‌کنون به عنوان چهرهٔ رسمی ابوعلی سینا شناخته شده است.|بندانگشتی|چپ|180px]]
طرح‌های صدیقی از بزرگان [[ادبیات فارسی]] به عنوان طرح‌های تثبیت شده‌ای از چهره آنان رواج پیدا کرده است. به‌ویژه طرح چهرهٔ [[بوعلی سینا]] و [[سعدی]] و [[فردوسی]].

در مورد طراحی چهرهٔ ابن‌سینا، در سال ۱۳۲۳ گروهی کارشناس تشکیل می‌شود و طراحی چهره به عهدهٔ ابوالحسن صدیقی گذاشته می‌شود؛ او در اردیبهشت ۱۳۲۴ تصویری تمام چهره با قلم سیاه طراحی کرد و در بیست و یکمین جلسهٔ *انجمن آثار ملی'' این تصویر تصویب شد و بر روی اوراق بخت‌آزمائی ابن‌سینا چاپ شد. در دی ۱۳۲۷ طرح نیم‌رخ همان طرح تمام‌رخ نیز توسط صدیقی کشیده شد و در چاپ تمبر و مدال و موارد مشابه مورد استفاده قرار گرفت. در سال ۱۳۲۸ گروه شش نفری که در آن هوشنگ سیحون و ابوالحسن صدیقی نیز حضور داشتند برای نبش قبر بوعلی سینا به همدان رفتند، پس از نبش قبر جمجمهٔ بوعلی سینا مورد بازدید این افراد قرار گرفت. پس از ساختن آرامگاه جدید بوعلی استخوان‌های او بار دیگر در آرامگاه جدید به خاک سپرده شد. پس از آن صدیقی از طرف انجمن آثار ملی مأموریت پیدا کرد که مجسمه‌ای از بوعلی سینا بسازد؛ این مجسمه نیز در ۱۳۳۳ ساخته شد و هم‌اکنون در میدان بوعلی سینا در شهر همدان قرار دارد.

#### رنگ روغن

#### آب‌رنگ

### آثار از میان رفته
* ۱۳۰۴ - مجسمهٔ سنگی «ونوس میلو» اولین مجسمهٔ سنگی ساخته شده توسط صدیقی که به احمدشاه اهدا شده بود هرگز یافت نشد.
* ۱۳۱۲ - مجسمهٔ گچی فردوسی سوار بر سیمرغ (با همکاری حسنعلی وزیری). ارتفاع حدود ۱۶۰ سانتی‌متر.
* ۱۳۱۳ -نیم‌تنهٔ گچی حکیم ابولقاسم فردوسی. ارتفاع: ۷۰ سانتی‌متر.
* تندیس تمام‌قد ملک المتکلمین از سنگ مرمر. (تا سال ۱۳۷۸ در پارک شهر قرار داشت و پس از آن به انبار سازمان پارک‌ها منتقل شد. در خرداد سال ۱۳۸۵ اعلام شد این مجسمه گم شده است.

## نشان‌ها و افتخارات
* هنگام پرده‌برداری مجسمهٔ فردوسی در ویلا بورگز رم رئیس‌جمهور وقت ایتالیا کورونسکی نشان «کومن داتور» که نشان اول هنر در ایتالیا را به او هدیه داد.

## نگارخانه


پرونده:Justice Statue Iran.jpg|نقش برجسته بانوی عدالت در کاخ دادگستری تهران
|تندیس یعقوب لیث در زابل
پرونده:Tehran Hasanabad Square.jpg|تندیس ملک‌المتکلمین در میدان حسن‌آباد
|پیکرهٔ فردوسی در میدان فردوسی شهر رم
پرونده:Mooze Naderi.jpg|تندیس نادرشاه افشار در آرامگاه نادرشاه افشار مشهد، سال ۱۳۴۲
|تندیس مهندس کریم ساعی در پارک ساعی


## جستارهای وابسته
* تندیس‌های فردوسی

## پانویس

## منابع
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

* 
* امیرکبیر، خاموش در کنج دارالفنون
* با اقتباس از شاهکار استاد ابوالحسن صدیقی، تندیس حکیم توس در دانشگاه فردوسی مشهد پرده‌برداری شد.
* شهرداری اعلام کرد: مجسمه خیام در پارک لاله می‌ماند.. روزنامه اعتماد ملی.
* استاد بزرگ مجسمه‌سازی ملی ایران، ابوالحسن صدیقی
*آثار ابوالحسن صدیقی در حراج‌ها
*مجسمه امیرکبیر ساخته استاد صدیقی به ایران آمد

رده:افراد صدساله اهل ایران
رده:اهالی عودلاجان
رده:اهالی نور
رده:ایرانیان مقیم پاریس
رده:خاک‌سپاری‌ها در قطعه هنرمندان بهشت زهرا
رده:خاندان صدیقی
رده:دانش‌آموختگان مدرسه هنرهای زیبای پاریس
رده:درگذشتگان ۱۳۷۴
رده:درگذشتگان ۱۹۹۵ (میلادی)
رده:زادگان ۱۲۷۶
رده:زادگان ۱۸۹۴ (میلادی)
رده:زادگان ۱۸۹۷ (میلادی)
رده:مجسمه‌سازان اهل ایران
رده:مجسمه‌سازان سده ۲۰ (میلادی)
رده:مردان صدساله
رده:نقاشان سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:نقاشان مرد اهل ایران