آرش (برخوانی)

***آرش*** یک برخوانی است از بهرام بیضایی بر اساسِ داستانِ آرشِ کمانگیر. بیضایی *آرش* را نخست میانِ سال‌های ۱۳۳۴ و ۱۳۳۷ نوشت. سپس در سال‌های ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۰ ویرایش و گسترده‌ترش کرد.

## موضوع و داستان

*آرش* یکی از بازگفت‌هایی است که از پسِ شناساندنِ افسانهٔ کهنِ آرش در کتابِ *[[داستانهای ایران باستان]]*ِ (۱۳۳۶) احسان یارشاطر پیدا شد. بیضایی در گفتگویی گفته که «نوشتن آرش حتی تا حدودی عکس‌العمل من در مقابل «آرش» سیاوش کسرایی بود که آن موقع تازه چاپ شده بود.» آرش یکی از نخستین‌هاست از سلسلهٔ ضدّقهرمان‌های آثارِ بیضایی.

بیضایی گمان می‌کرده که آرشِ کمانگیر ربطی داشته به آرجونا.

### خلاصه
آرش قهرمان نیست و تیر را با عشق پرتاب نمی‌کند. او ستوربانی است که تیر را با بیزاری رها می‌کند و ناخواسته قربانی می‌شود و ناخواسته شهید و قهرمان می‌شود.

## متن
نویسنده نسخهٔ نخستینِ این کار را در جوانی بین سال‌های ۱۳۳۴ و ۱۳۳۷ نوشت. سپس میان سال‌های ۱۳۳۸ و ۱۳۴۰ نسخهٔ گسترده‌تری از *آرش* آماده کرد. سرانجام سالِ ۱۳۴۲ آن را برای چاپ به *[[کتاب ماه کیهان]]* سپرد. امّا کارِ این مجلّه به توقیف انجامید و شمارهٔ سوّمش، که *آرش* در او بود، هرگز منتشر نشد. این برخوانی سرانجام در تابستانِ ۱۳۵۶ توسّطِ انتشاراتِ نیلوفر چاپ و منتشر شد. تا حدودِ بیست سال *آرش* کتابی جداگانه بود و پی‌درپی چاپ می‌شد؛ تا آن که از سالِ ۱۳۷۶ با «اژدهاک» و «کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش» در کتابِ *[[سه بَرخوانی]]* به وسیلهٔ انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان چاپ شد. نیز در جلدِ یکُمِ *[[دیوان نمایش]]* (۱۳۸۲) نسخه‌ای باز هم بازنگری‌شده از *آرش* آمده است.

سالِ ۱۳۵۷ *آرش* از کتاب‌های برگزیدهٔ شورای کتابِ کودک شد. این نوشته از «ادبیات ماندگار» ِ فارسی به شمار می‌رود و به صورتِ کامل یا گزیده در بعضی گزیده‌های ادبی، مانندِ *زبان و ادبیّات فارسی (عمومی): برگزیده‌ی متون فارسی، مباحث دستور و زبان‌شناسی* (۱۳۷۸)، نیز آمده است.

## نمایش
*آرش* بارها در ایران و جاهای دیگر به زبان‌های گوناگون به نمایش درآمده است. نیز اقتباس‌هایی از آن نوشته و بازی شده است. یگانه اجرایش که نویسنده کارگردانی کرده آواخوانیِ *آرش* با اجرای مژده شمسایی و محسن نامجو در ژوئیهٔ ۲۰۱۳ در سالنِ آننبرگِ دانشگاهِ استنفورد بوده است.

در چاپ‌های اوّلیهٔ این متن اشاره شده که تمرین‌های این نمایش به خاطرِ کم‌آشنایی بازیگران با زبانِ فارسی دشوار شد و به انجام نرسید.

سهیل پارسا با گروهی بازیگرِ کانادایی *آرش* را در جشنوارهٔ تئاترِ فجرِ ۱۳۸۰ به صحنه برد.

## به دیگر زبان‌ها
*آرش* به انگلیسی ترجمه شده و با چند نمایشنامهٔ دیگر در کتابِ *Stories from the Rains of Love and Death* چاپ شده است.

* *Stories from the Rains of Love and Death: Four Plays from Iran*. Bahrām Bayz̤āʼī, ʻAbbās Naʻlbandiyān, Mohammad Rahmanian. tr. Soheil Parsa, Brian Quirt, Peter Farbridge. Playwrights Canada Press, 2009. 

نمایشنامه آرش به زبان‌های انگلیسی، اسپانیایی و صربستانی برگردانده شده است و توسّط سهیل پارسا در کوبا، کلمبیا، بوسنی و کانادا با بازیگران بومی این کشورها به روی صحنه رفته است.

## جستارهای وابسته
* *[[قهرمان در تاریخ]]*
* *[[معصوم پنجم]]*
* *[[آرش ساد]]*

## پانویس

## منابع
* 
* بیضایی، بهرام. ''آرش''. تهران: انتشارات نیلوفر، چاپ اوّل، ۱۳۵۶|سایت سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران
* بیضایی، بهرام. ''سه برخوانی''. تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان. چاپ اوّل، ۱۳۷۶|سایت سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* طرزمی، سعید. «آرش به روایت بهرام بیضایی». در *یکی اُرموی مردِ شهنامه‌دان*. به کوششِ رضا غفوری. ۱۴۰۴.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 

## پیوند به بیرون

* 

رده:اقتباس‌های داستان آرش کمانگیر
رده:کتاب‌های ۱۳۵۶
رده:کتاب‌های انتشارات نیلوفر
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۲۰ (میلادی)
رده:کتاب‌های فارسی سده ۱۴ (قمری)
رده:نمایشنامه‌های بهرام بیضایی
رده:نمایشنامه‌های واقع‌شده در ایران