فرضیه جهان عادل

[350px|بندانگشتی|این نمودار فرایند روان‌شناختی فرضیه جهان عادل را بر اساس نظریه [ملوین لرنر نشان می‌دهد. هنگامی که ناظر با رنج یک قربانی بی‌گناه روبرو می‌شود، باور او به جهان عادل به چالش کشیده می‌شود. لرنر دو دسته راهبرد برای پاسخ به این چالش توصیف کرده است: راهبرد رویارویی مستقیم که شامل کمک به قربانی، پیشگیری از بی‌عدالتی یا پذیرش محدودیت‌های فردی است؛ و راهبرد حفظ باور که شامل سرزنش قربانی، انکار بی‌عدالتی یا بازتفسیر رویداد می‌شود.]]

**فرضیه جهان عادل** یا **پندارِ جهان عادل** یا **مغالطهٔ جهان عادل**  نوعی سوگیری شناختی است که بر اساس آن فرض می‌شود «هر کس آنچه را که سزاوار آن است دریافت می‌کند». به عبارت دیگر، این باور وجود دارد که اعمال انسان‌ها پیامدهای اخلاقی منصفانه و متناسبی در پی خواهند داشت. نمونه‌های روشن این مغالطه، تصور پاداش‌یافتن کارهای نیک و مجازات‌شدن اعمال بد در نهایت است. به بیان ساده‌تر، این مغالطه گرایشی است به نسبت دادن رویدادها به نیرویی جهانی که تعادل اخلاقی را برقرار می‌کند.

این باور معمولاً با مفاهیمی چون عدالت کیهانی، سرنوشت، عنایت الهی، استحقاق، نظم کیهانی یا کارما پیوند دارد. همچنین این پندار اغلب زمینه‌ساز مغالطه‌های غیرصوری می‌شود، به‌ویژه آنجا که رنج دیگران با این توجیه که «سزاوارش بوده‌اند» موجه جلوه می‌کند؛ پدیده‌ای که سرزنش قربانی نام دارد.

باور به جهان عادل به نظر می‌رسد سپرهای روانی در برابر واقعیت‌های تلخ زندگی فراهم می‌کند و به فرد احساس کنترل بر سرنوشت خویش می‌دهد. این باور همچنین می‌تواند راهی برای انکار بی‌عدالتی از طریق تحقیر قربانی باشد. افرادی که این باور را دارند، احساس آسیب‌پذیری شخصی کمتری می‌کنند و خطرات را کمتر درک می‌کنند، زیرا بر این باورند که کاری نکرده‌اند که مستوجب پیامدهای منفی باشند. افزون بر این، پژوهش‌های حوزه رشد و طول عمر نشان می‌دهند که این باور در طول زندگی نسبتاً پایدار می‌ماند.

بازتاب این مغالطه را می‌توان در فرهنگ عامه و ضرب‌المثل‌های زبان‌های گوناگون دید؛ جمله‌هایی که بر مجازات حتمی خطاکاران تأکید دارند. در فارسی نمونه‌هایی چون «هر چه کنی به خود کنی»، «از مکافات عمل غافل مشو»، «گندم از گندم بروید جو ز جو» و «هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت» از همین دست هستند.

## تعریف
لرنر و میلر (۱۹۷۸) ماهیت این فرضیه را چنین خلاصه کرده‌اند: افراد نیاز دارند باور کنند که در جهانی زندگی می‌کنند که در آن هر کس آنچه را که سزاوارش است به دست می‌آورد. این باور به فرد امکان می‌دهد با محیط فیزیکی و اجتماعی خود به گونه‌ای روبرو شود که گویی پایدار و منظم است. بدون چنین باوری، متعهد ماندن به اهداف بلندمدت یا حتی رفتارهای اجتماعی متعارف در زندگی روزمره برای فرد دشوار خواهد بود. از آنجا که این باور کارکرد انطباقی مهمی دارد، افراد تمایلی به رها کردن آن ندارند و در صورت مواجهه با شواهدی که ناعادلانه یا بی‌نظم بودن جهان را نشان دهد، دچار نگرانی و اضطراب می‌شوند.

## بازتاب فرضیه جهان عادل در ادبیات
این مغالطه در زبان انگلیسی در قالب تعبیرات کنایی گوناگونی ظاهر می‌شود که بر مجازات تضمین‌شده برای خطاکاران دلالت دارند؛ عباراتی نظیر: «به آنچه سزاوارش بودی رسیدی»، «هر چه کنی به خود کنی»، «هر چه بکاری همان را درو می‌کنی» و «خودت این بلا را سر خودت آوردی». این فرضیه از اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی، زمانی که ملوین لرنر پژوهش‌های بنیادی خود را دربارهٔ باور به جهان عادل آغاز کرد، به‌طور گسترده توسط روان‌شناسان اجتماعی مورد مطالعه قرار گرفته است. پژوهش‌ها از آن زمان تاکنون با بررسی ظرفیت پیش‌بینی این مغالطه در موقعیت‌های گوناگون و فرهنگ‌های مختلف، به شفاف‌سازی و گسترش درک نظری از باورهای جهان عادل ادامه داده‌اند.

در فرهنگ و ادبیات فارسی، مفاهیم مرتبط با فرضیه جهان عادل پیوندی دیرینه با باورهای اخلاقی و الهیاتی دارند. شاعران کلاسیک ایران بارها بر این نکته تأکید کرده‌اند که جهان دارای نظمی اخلاقی است که در آن هیچ عملی بدون پاسخ نمی‌ماند. این نگاه، که در روان‌شناسی اجتماعی به عنوان راهکاری برای ایجاد عدالت ذهنی شناخته می‌شود، در آثاری نظیر شاهنامه فردوسی، مثنوی معنوی مولوی و اشعار سعدی به وفور دیده می‌شود. برای نمونه، ضرب‌المثل معروف «گندم از گندم بروید جو ز جو» بیانگر مستقیم پیوند میان عمل و نتیجه (تناسب اخلاقی) است که ریشه در این سوگیری شناختی دارد.

نمونه‌های برجسته ادبی که این مغالطه یا باور را بازتاب می‌دهند عبارتند از:
* ناصرخسرو با بیت «چو تیغ پنهان برکشی، زمانه بر تو تیغ کشد / چو چاه کنی برای کس، خود افتی میان چاه»، بر مکافات عمل به مثابه یک قانون لایتغیر جهانی تأکید می‌کند.
* مولوی در مثنوی با بیان «این جهان کوه است و فعل ما ندا / سوی ما آید نداها را صدا»، جهان را به کوهی تشبیه می‌کند که تنها بازتاب‌دهنده اعمال خود انسان است.
* سعدی در گلستان هشدار می‌دهد که «هر که تخم بدی کشت و چشم نیکی داشت / دماغ بیهوده پخت و خیال باطل بست»، که مستقیماً به انتظار پاداش و جزا بر اساس ماهیت عمل اشاره دارد.

اگرچه این اشعار به عنوان ستون‌های اخلاق سنتی عمل می‌کنند، اما از منظر روان‌شناسی اجتماعی، ترویج بیش از حد این تفکر می‌تواند به سرزنش قربانی منجر شود؛ به این معنا که اگر کسی دچار نگون‌بختی شود، ناظران با استناد به این اشعار نتیجه می‌گیرند که او حتماً در گذشته «تخم بدی» کاشته است. این تضاد میان «آموزه اخلاقی» و «سوگیری شناختی» نشان‌دهنده پیچیدگی کارکرد ادبیات در بازتولید یا نقد فرضیه جهان عادل در جوامع فارسی‌زبان است.

## پیدایش
بسیاری از فیلسوفان و نظریه‌پردازان اجتماعی پدیده باور به جهان عادل را مشاهده و بررسی کرده‌اند که پیشینه آن دست‌کم به فیلسوف مکتب پیرهونی، سکستوس امپریکوس (حدود ۱۸۰ میلادی) بازمی‌گردد که علیه این باور استدلال می‌کرد. آثار لرنر باعث شد فرضیه جهان عادل به کانون پژوهش‌ها در حوزه روان‌شناسی اجتماعی تبدیل شود.

### ملوین لرنر
لرنر در جریان تحقیقات روان‌شناختی اجتماعی دربارهٔ تعاملات منفی اجتماعی و جامعه، به مطالعه باورهای عدالت و مغالطه جهان عادل ترغیب شد. لرنر کار خود را گسترش‌دهنده پژوهش‌های استنلی میلگرام دربارهٔ اطاعت می‌دانست. او به دنبال پاسخ به این پرسش‌ها بود که رژیم‌های عامل بی‌رحمی و رنج چگونه حمایت عمومی را حفظ می‌کنند و مردم چگونه هنجارهای اجتماعی و قوانینی را که تزلزل و رنج به بار می‌آورند، می‌پذیرند.

پژوهش‌های لرنر تحت تأثیر مشاهدات مکرر او از تمایل ناظران به سرزنش قربانی بابت رنج‌هایشان قرار داشت. او در طول دوره کارآموزی بالینی خود به عنوان روان‌شناس، نحوه برخورد مراقبان بهداشتی با بیماران روانی را مشاهده کرد. با وجود اینکه لرنر می‌دانست آن‌ها افرادی مهربان و تحصیل‌کرده هستند، اما اغلب بیماران را مقصر اصلی رنج‌های خودشان می‌دانستند. لرنر همچنین از شنیدن سخنان دانشجویانش که فقرا را تحقیر و کوچک می‌شمردند و نسبت به نیروهای ساختاری مؤثر در ایجاد فقر بی‌تفاوت بودند، شگفت‌زده شد. تمایل به درک فرآیندهایی که باعث بروز این پدیده‌ها می‌شد، لرنر را بر آن داشت تا نخستین آزمایش‌های خود را در مورد آنچه امروزه «مغالطه جهان عادل» نامیده می‌شود، انجام دهد.

## شواهد اولیه
در سال ۱۹۶۶، لرنر و همکارانش مجموعه‌ای از آزمایش‌ها را با استفاده از الگوهای شوک برای بررسی پاسخ‌های ناظر به قربانی‌سازی آغاز کردند. در اولین آزمایش از این دست که در دانشگاه کانزاس انجام شد، ۷۲ شرکت‌کننده زن شاهد صحنه‌ای بودند که در آن به نظر می‌رسید یک همدست آزمایشگر به دلیل اشتباهاتش در حین یک تکلیف یادگیری (یادگیری جفت هجاهای بی‌معنی)، شوک الکتریکی دریافت می‌کند. در ابتدا، این شرکت‌کنندگانِ ناظر از رنج ظاهری قربانی پریشان شدند. اما با ادامه رنج و ناتوانی ناظران در مداخله، آن‌ها شروع به طرد و بی‌ارزش کردن قربانی کردند. هرچه رنجِ مشاهده‌شده بیشتر بود، میزان طرد و تحقیر قربانی نیز افزایش می‌یافت. با این حال، زمانی که به شرکت‌کنندگان گفته شد قربانی برای رنج خود غرامت دریافت خواهد کرد، آن‌ها دیگر قربانی را تحقیر نکردند. لرنر و همکارانش این یافته‌ها را در مطالعات بعدی تکرار کردند و پژوهشگران دیگر نیز نتایج مشابهی به دست آوردند.

## نظریه
برای تبیین یافته‌های این مطالعات، نظریه‌پردازان بر این باور رسیدند که باوری فراگیر به «جهان عادل» در میان مردم وجود دارد؛ جهانی که در آن اعمال و شرایط، پیامدهای قابل‌پیش‌بینی و متناسبی در پی دارند. این اعمال و شرایط معمولاً به رفتارها یا ویژگی‌های شخصی افراد مربوط می‌شوند و هنجارها و ایدئولوژی‌های هر جامعه تعیین می‌کنند که کدام شرایط با کدام پیامدها همخوانی دارند. لرنر این باور را «کارکردی» می‌نامد، زیرا این پندار را زنده نگه می‌دارد که هر فرد می‌تواند به شیوه‌ای قابل‌پیش‌بینی بر جهان تأثیر بگذارد. به این ترتیب، باور به جهان عادل همچون «قراردادی» با دنیا عمل می‌کند و به مردم امکان می‌دهد برای آینده برنامه‌ریزی کنند و رفتارهای هدفمند داشته باشند. لرنر یافته‌ها و دیدگاه‌های نظری خود را در تک‌نگاشت سال ۱۹۸۰ با عنوان «باور به جهان عادل: یک توهم بنیادی» گردآوری کرد.

لرنر همچنین فرضیه‌ای مطرح کرد که بر اساس آن، حفظ باور به جهان عادل برای سلامت روان و بهزیستی افراد ضروری است. با این حال، مردم هر روز با شواهدی روبرو می‌شوند که نشان می‌دهد جهان لزوماً عادل نیست؛ چرا که گاهی افراد بدون هیچ دلیل آشکاری دچار رنج می‌شوند. لرنر توضیح داد که برای کنار آمدن با این تهدید به باورشان، افراد از راهبردهای گوناگونی بهره می‌گیرند. این راهبردها می‌توانند عقلانی یا غیرعقلانی باشند. راهبردهای عقلانی شامل پذیرش واقعیت بی‌عدالتی، تلاش برای جلوگیری از آن یا جبران آن، و پذیرش محدودیت‌های فردی است. راهبردهای غیرعقلانی نیز مواردی چون انکار، کناره‌گیری و بازتفسیر رویداد را دربر می‌گیرند.

یکی از شیوه‌های رایج بازتفسیر، تغییر نگرش نسبت به نتیجه رویداد، علت آن یا شخصیت قربانی است. در مواجهه با رنج افراد بی‌گناه، بسیاری از ناظران برای آنکه باور خود به جهان عادل را حفظ کنند، قربانی را «سزاوار» آن رنج قلمداد می‌کنند. به‌طور مشخص، ناظران ممکن است قربانیان را بر اساس رفتار یا ویژگی‌های شخصیتی‌شان مسئول رنج‌هایشان بدانند. بسیاری از پژوهش‌های روان‌شناختی در این حوزه بر همین پیامدهای منفی اجتماعی، یعنی سرزنش قربانی و تحقیر او در زمینه‌های مختلف، تمرکز داشته‌اند.

پیامد دیگر این تفکر آن است که افراد آسیب‌پذیری شخصی کمتری احساس می‌کنند، زیرا باور ندارند کاری کرده باشند که موجب پیامدهای منفی برای آنها شود. این موضوع با سوگیری منفعت‌طلبانه که توسط روان‌شناسان اجتماعی مشاهده شده، پیوند دارد.

بسیاری از پژوهشگران، باورهای جهان عادل را نمونه‌ای از اسناد (روان‌شناسی) دانسته‌اند. در پدیده سرزنش قربانی، علت رنج به جای آنکه به شرایط بیرونی نسبت داده شود، به خودِ قربانی نسبت داده می‌شود. از این رو، پیامدهای باور به جهان عادل ممکن است با الگوهای خاصی از اسناد علّی در هم تنیده باشند.

## فرضیه‌های جایگزین
### قضاوت واقع‌گرایانه

برخی پژوهشگران تبیین‌های دیگری برای پدیده تحقیر قربانیان پیشنهاد داده‌اند. یکی از این تبیین‌ها این است که تحقیر قربانی نه از سوگیری شناختی، بلکه از قضاوت‌های دقیق و واقع‌بینانه دربارهٔ شخصیت او ناشی می‌شود. در رابطه با نخستین مطالعات لرنر، برخی استدلال کردند که تحقیر فردی که بدون دلیل اجازه می‌دهد به او شوک وارد شود، از نظر ناظر کاملاً منطقی است. لرنر در مطالعه‌ای بعدی این فرضیه را به چالش کشید و نشان داد که تحقیر تنها زمانی رخ می‌دهد که فرد واقعاً دچار رنج شده باشد؛ کسانی که با تحمل رنج موافقت کرده بودند اما در عمل رنجی نکشیده بودند، مورد تمجید قرار گرفتند.

### کاهش احساس گناه
تبیین جایگزین دیگری این است که ناظران برای کاهش احساس گناه خود، قربانی را تحقیر می‌کنند. اگر ناظران به نوعی در موقعیت یا آزمایش دخیل باشند، ممکن است نسبت به رنج قربانی احساس مسئولیت اخلاقی یا گناه کنند و برای رهایی از این فشار روانی، ارزش قربانی را در ذهن خود پایین بیاورند. برخی مطالعات نیز نشان داده‌اند که تغییر در میزان علاقه به دیگران، راهی برای کاهش ناهماهنگی شناختی میان عزت‌نفس فرد و رفتار پرخاشگرانه اوست. با این حال، لرنر و همکارانش معتقدند شواهد کافی برای پشتیبانی از این تبیین وجود ندارد. آن‌ها در پژوهشی دریافتند که تحقیر قربانی حتی توسط ناظرانی که هیچ نقشی در آزمایش نداشتند و دلیلی برای احساس گناه نداشتند نیز رخ داده است.

### کاهش ناراحتی
تبیین سوم این است که تحقیر قربانی و راهبردهای مشابه، صرفاً روش‌هایی برای تسکین ناراحتی ناشی از مشاهده رنج دیگران هستند. بر اساس این دیدگاه، انگیزه اصلی نه بازسازی باور به جهان عادل، بلکه کاهش ناراحتی همدلانه است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تحقیر قربانی مانع از رفتارهای کمک‌رسانی بعدی نمی‌شود و همدلی با قربانی نقش مهمی در نسبت دادن تقصیر به او دارد. اروین استاب استدلال می‌کند که اگر انگیزه اصلی بازسازی باور به جهان عادل بود، بی‌ارزش کردن قربانی باید به پرداخت غرامت کمتری منجر می‌شد؛ اما در واقعیت، تفاوت محسوسی در میزان غرامت پیش و پس از تحقیر دیده نمی‌شود. همچنین اختلال روان‌آزاری با فقدان راهبردهای حفظ باور به جهان عادل مرتبط دانسته شده، که احتمالاً به دلیل واکنش‌های عاطفی ضعیف و فقدان همدلی در این افراد است.

## شواهد تکمیلی
پس از مطالعات نخستین لرنر، سایر پژوهشگران یافته‌های او را در موقعیت‌های مختلف آزمودند. این پژوهش‌ها که از دهه ۱۹۷۰ آغاز شد و تا امروز ادامه دارد، واکنش ناظران را در برابر قربانیان حوادث تصادفی (مانند تصادفات رانندگی)، تجاوز جنسی، خشونت خانگی، بیماری و فقر بررسی کرده است. به‌طور کلی، محققان دریافته‌اند که ناظران در برابر رنج قربانیان بی‌گناه، تمایل دارند هم آن‌ها را تحقیر کنند و هم مسئول رنج‌هایشان بدانند. به این ترتیب، ناظران با تغییر دادن برداشت خود از شخصیت قربانیان، باور خود به جهان عادل را حفظ می‌کنند.

در اوایل دهه ۱۹۷۰، زیک روبین و لتیتیا آن پپلو، دو روان‌شناس اجتماعی، مقیاسی برای سنجش باور به جهان عادل طراحی کردند. نسخه بازبینی‌شده این ابزار که در سال ۱۹۷۵ منتشر شد، امکان مطالعه تفاوت‌های فردی در باورهای جهان عادل را فراهم کرد. بخش بزرگی از پژوهش‌های بعدی در این حوزه از همین ابزارهای روان‌سنجی بهره گرفته‌اند.

مجموعه این مطالعات شواهد پایداری در تأیید پیوند میان باور ناظران به جهان عادل و تمایل آن‌ها به سرزنش قربانی ارائه داده‌اند. در نتیجه، فرضیه جهان عادل به عنوان یک پدیده روان‌شناختی واقعی به‌طور گسترده پذیرفته شده است.

### خشونت
پژوهشگران واکنش ناظران نسبت به قربانیان تجاوز جنسی و سایر انواع خشونت را بررسی کرده‌اند. در یک آزمایش کلیدی که توسط لیندا کارلی و همکارانش انجام شد، به دو گروه از آزمودنی‌ها روایتی یکسان از تعاملات میان یک مرد و یک زن داده شد، با این تفاوت که پایان داستان برای هر گروه متفاوت بود: یک گروه پایانی خنثی دریافت کرد و گروه دیگر پایانی که در آن مرد به زن تجاوز کرده بود. آزمودنی‌هایی که پایان همراه با تجاوز را خوانده بودند، این پایان را «اجتناب‌ناپذیر» قضاوت کردند و زن را بر اساس رفتارهایش (نه ویژگی‌های شخصیتی‌اش) مقصر دانستند. این یافته‌ها بارها تکرار شده‌اند، از جمله در مطالعاتی که دو پایان «تجاوز» و «پیشنهاد ازدواج» را با هم مقایسه کرده‌اند.

پژوهشگران پدیده مشابهی را در قضاوت‌های مربوط به خشونت خانگی نیز یافته‌اند. یک مطالعه نشان داد که هرچه رابطه میان قربانی و ضارب صمیمانه‌تر باشد، ناظران بیشتر تمایل دارند زنِ قربانی را مقصر بدانند. تنها در موردی که کمترین صمیمیت وجود داشت (ضربه زدن به یک آشنا)، ناظران فرد ضارب را مقصر شناختند.

### قلدری
پژوهشگران از مفهوم مغالطه جهان عادل برای درک پدیده قلدری بهره گرفته‌اند. برخلاف انتظار، نتایج نشان داد که افرادی با باور قوی‌تر به جهان عادل، نگرش‌های ضدقلدری قوی‌تری دارند و نه تمایل بیشتری به تحقیر قربانیان. سایر محققان نیز دریافته‌اند که باور قوی به جهان عادل با سطوح پایین‌تر رفتارهای قلدری مرتبط است. این یافته با دیدگاه لرنر همخوانی دارد که باور به جهان عادل را همچون «قراردادی» می‌داند که رفتار را هدایت می‌کند. شواهد بیشتر نشان می‌دهند که باور به جهان عادل از سلامت روان کودکان و نوجوانان در محیط مدرسه محافظت می‌کند؛ پدیده‌ای که در جمعیت عمومی نیز مشاهده شده است.

### بیماری
پژوهشگران دریافته‌اند که ناظران اغلب افراد بیمار را مسئول بیماری‌هایشان می‌دانند. در یک آزمایش، افراد مبتلا به بیماری‌های گوناگون در مقایسه با افراد سالم، از نظر جذابیت بیشتر مورد تحقیر قرار گرفتند. این تحقیر در مورد بیماری‌هایی چون سوءهاضمه، ذات‌الریه و سرطان معده نیز مشاهده شد و به‌طور کلی، هرچه بیماری شدیدتر بود، تحقیر نیز بیشتر بود (به جز در مورد بیماران سرطانی). همچنین مشخص شده که هر چه باور فرد به جهان عادل قوی‌تر باشد، تمایل بیشتری به تحقیر قربانیان ایدز دارد.

### فقر
پژوهشگران نگرش مردم به فقر را نیز از دریچه مغالطه جهان عادل بررسی کرده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند کسانی که باور قوی‌تری به جهان عادل دارند، بیشتر تمایل دارند فقرا را مسئول وضعیت خودشان بدانند؛ در حالی که کسانی با باور ضعیف‌تر، بیشتر به عوامل بیرونی مانند نظام‌های اقتصادی جهانی، جنگ و استثمار نیروی کار توجه می‌کنند.

### خود به مثابه قربانی

برخی پژوهش‌ها بررسی کرده‌اند که افراد وقتی خودشان قربانی می‌شوند، چه واکنشی نشان می‌دهند. یک مقاله پیشگام از دکتر رونی جانوف-بولمن نشان داد که قربانیان تجاوز جنسی اغلب رفتار خود (نه شخصیت خود) را عامل قربانی شدنشان می‌دانند. چنین تفسیر شده که این رفتار احتمالاً به این دلیل است که سرزنش کردن «رفتار خود» باعث می‌شود رویداد در حوزه کانون کنترل فرد قرار بگیرد؛ یعنی قربانی با این کار سعی می‌کند باور به قابل‌پیش‌بینی بودن جهان را حفظ کند و احساس نکند در دنیایی تصادفی و بی‌قانون زندگی می‌کند.

## اصلاحات نظری
پژوهش‌های بعدی بر شناسایی ابعاد چندگانه باور به جهان عادل متمرکز شدند و ابزارهای سنجش جدیدی را پدیدآوردند. ابعاد مطرح‌شده برای این باور شامل مواردی چون باور به جهانی ناعادل، باور به عدالت درونی (مکافات عمل) و عدالت غایی، امید به تحقق عدالت، و باور به توانایی فرد در کاهش بی‌عدالتی می‌شود.

بخشی دیگر از پژوهش‌ها به حوزه‌های مختلفی پرداخته‌اند که این باور ممکن است در آن‌ها نقش داشته باشد؛ افراد ممکن است در زمینه‌های شخصی، اجتماعی-سیاسی و اجتماعی، باورهای متفاوتی دربارهٔ جهان عادل داشته باشند. یکی از کارآمدترین تمایزها در این زمینه، تفکیک میان «باور به جهان عادل برای خود» (شخصی) و «باور به جهان عادل برای دیگران» (عمومی) است. این دو باور به شکل‌های متفاوتی با سلامت روان مرتبط هستند.

### خود به مثابه قربانی

برخی پژوهش‌ها بررسی کرده‌اند که افراد وقتی خودشان قربانی می‌شوند، چه واکنشی نشان می‌دهند. یک مقاله پیشگام از دکتر رونی جانوف-بولمن نشان داد که قربانیان تجاوز جنسی اغلب رفتار خود (نه شخصیت خود) را عامل قربانی شدنشان می‌دانند. چنین تفسیر شده که این رفتار احتمالاً به این دلیل است که سرزنش کردن «رفتار خود» باعث می‌شود رویداد در حوزه کانون کنترل فرد قرار بگیرد؛ یعنی قربانی با این کار سعی می‌کند باور به قابل‌پیش‌بینی بودن جهان را حفظ کند و احساس نکند در دنیایی تصادفی و بی‌قانون زندگی می‌کند.

## اصلاحات نظری
پژوهش‌های بعدی بر شناسایی ابعاد چندگانه باور به جهان عادل متمرکز شدند و ابزارهای سنجش جدیدی را پدیدآوردند. ابعاد مطرح‌شده برای این باور شامل مواردی چون باور به جهانی ناعادل، باور به عدالت درونی (مکافات عمل) و عدالت غایی، امید به تحقق عدالت، و باور به توانایی فرد در کاهش بی‌عدالتی می‌شود.

بخشی دیگر از پژوهش‌ها به حوزه‌های مختلفی پرداخته‌اند که این باور ممکن است در آن‌ها نقش داشته باشد؛ افراد ممکن است در زمینه‌های شخصی، اجتماعی-سیاسی و اجتماعی، باورهای متفاوتی دربارهٔ جهان عادل داشته باشند. یکی از کارآمدترین تمایزها در این زمینه، تفکیک میان «باور به جهان عادل برای خود» (شخصی) و «باور به جهان عادل برای دیگران» (عمومی) است. این دو باور به شکل‌های متفاوتی با سلامت روان مرتبط هستند.

## باور به جهان ناعادل و پیامدهای آن
باور به ناعادلانه بودن جهان با پدیده‌هایی چون خودناتوان‌سازی، رفتارهای مجرمانه، مقابله‌های تدافعی، خشم و احساس خطر بیشتر در آینده مرتبط دانسته شده است. این باور همچنین ممکن است برای برخی افراد به عنوان سپری «محافظ از ایگو» عمل کند؛ به این صورت که با ناعادلانه خواندن ساختار جهان، رفتارهای ناسازگار و نادرست خود را توجیه می‌کنند.

به بیان دیگر، وقتی باور به جهان عادل در فرد فرو می‌ریزد، ممکن است جای آن را «توهم خودخواهانه» دیگری بگیرد که در آن جهان ذاتاً ناعادل پنداشته می‌شود. این نگرش به فرد اجازه می‌دهد مسئولیت اعمال خود را نپذیرد و شکست‌ها یا رفتارهای ضداجتماعی‌اش را به گردن بی‌عدالتی سیستم بیندازد.

## پژوهش‌های کنونی
اگرچه بخش بزرگی از پژوهش‌های اولیه بر پیامدهای منفی اجتماعی باور به جهان عادل تمرکز داشت، پژوهش‌های دیگر نشان می‌دهند که این باور برای بهداشت روانی مفید و حتی ضروری است. این باور با رضایت از زندگی و بهزیستی بیشتر و کاهش عواطف افسردگی همراه است. پژوهشگران در حال بررسی این پرسش هستند که چرا باور به جهان عادل چنین پیوندی با سلامت روان دارد. پیشنهاد شده که این باور می‌تواند به عنوان یک منبع شخصی یا راهبرد مقابله‌ای عمل کند و فرد را در برابر استرس روانی روزمره و ضربه روانی محافظت نماید.

بر این اساس، باور به جهان عادل را می‌توان نوعی توهم مثبت دانست. همسو با این دیدگاه، پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهند که باور به جهان عادل ممکن است تبیین‌گر همبستگی شناخته‌شده میان دین‌داری و بهزیستی روان‌شناختی باشد. بخشی از پژوهش‌ها در چارچوب «باورهای بنیادین به جهان» (Primal world beliefs) انجام شده و همبستگی‌های قوی میان باور به جهان عادل و تصور جهان به عنوان مکانی امن، سرشار از نعمت و مبتنی بر همکاری یافته‌اند.

برخی مطالعات همچنین نشان می‌دهند که باور به جهان عادل با کانون کنترل درونی همبستگی دارد. باور قوی به جهان عادل با پذیرش بیشتر و نارضایتی کمتر از رویدادهای منفی زندگی همراه است. و این ممکن است یکی از مسیرهایی باشد که از طریق آن باور به جهان عادل بر سلامت روان تأثیر می‌گذارد. برخی پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند که این رابطه تنها در مورد «باور به جهان عادل برای خود» صدق می‌کند؛ در حالی که «باور به جهان عادل برای دیگران» با پیامدهای منفی اجتماعی نظیر سرزنش قربانی مرتبط است.

همچنین مشخص شده است که باور به جهان عادل به‌طور منفی احتمال وقوع خویشاوندسالاری (پارتی‌بازی برای خویشاوندان) را پیش‌بینی می‌کند. دیدگاه فرد نقش مهمی در این رابطه دارد؛ وقتی افراد خود را ناظر بی‌عدالتی می‌بینند، «باور عمومی به جهان عادل» پیش‌بینی‌کننده قوی‌تری است، اما وقتی خود را قربانی بی‌عدالتی تصور می‌کنند، «باور شخصی به جهان عادل» نقش پررنگ‌تری دارد. این یافته‌ها از تمایز میان باور عمومی و شخصی به جهان عادل بیش از پیش حمایت می‌کنند.

### پژوهش‌های بین‌المللی
بیش از ۴۰ سال پس از پژوهش‌های بنیادی لرنر، محققان همچنان به مطالعه باور به جهان عادل ادامه می‌دهند. این پژوهش‌ها عمدتاً در ایالات متحده، اروپا، استرالیا و آسیا ادامه دارند. مقیاس‌های سنجش این باور در کشورهای گوناگونی از جمله ایران، روسیه، برزیل، و فرانسهپژوهشگران آلمانی سهم بسیار بزرگی در تحقیقات اخیر داشته‌اند؛ کار آن‌ها منجر به انتشار مجلدی به کوشش لرنر و محقق آلمانی لئو مونتادا با عنوان «پاسخ به قربانی‌سازی و باور به جهان عادل» شد.

## جستارهای وابسته

* بهترین جهان‌های ممکن
** گوتفریت لایبنیتس
** *[[کاندید]]*
** مسئله شر
* انکار
* عنایت الهی
* غضب الهی
* قضاوت الهی
* نابرابری اقتصادی
* خطای بنیادی برچسب‌زدن
* سوگیری گذشته‌نگارانه
* نابرابری جنسیتی
* دست نامرئی
* سندرم دنیای کثیف
* شانس اخلاقی
* پانیک اخلاقی
* غضب الهی
* انتقام
* داروینیسم اجتماعی
* نابرابری اجتماعی
* سوگیری بازماندگی
* آیشمن در اورشلیم
* تئودیسه
* سرزنش قربانی

## منابع

## پیوند به بیرون

*The Just World Hypothesis
*Issues in Ethics: The Just World Theory
*This column will change your life: the just world bias. الیور برکمن
*Believing that life is fair might make you a terrible person. الیور برکمن

رده:خطاها
رده:روان‌شناسی اخلاقی
رده:ستم
رده:سوءاستفاده روان‌شناختی
رده:سوءاستفاده
رده:سوگیری‌های شناختی
رده:عدالت
رده:فرضیه‌ها
رده:مدل‌سازی مفهومی
رده:مدل‌های مفهومی
رده:مغالطه‌های سببی
رده:مغالطه‌های ناساختاری
رده:نادانی