سد بختیاری

**سد بختیاری** یک سد قوسی در دست ساخت بر روی رودخانه بختیاری واقع‌در استان لرستان است. سد و نیروگاه بختیاری در ۸۰ کیلومتری جنوب شرقی خرم‌آباد و درمحل شهرستان الیگودرز قرار دارد. این سد چهارمین سد بلند جهان است که مطالعات آن در سال ۱۳۷۵ آغاز شد و همچنین ساخت این سد با شروع دولت محمود احمدی نژاد آغاز گردید و پس از پایان دولت محمود احمدی نژاد با روی کار آمدن دولت روحانی ساخت این سد و ۱۵سد دیگر به دست معصومه ابتکار معاون رییس جمهور و رئیس محیط زیست وقت متوقف گردید. 

نیروگاه این سد با توجه به ارتفاع ۳۲۵ متری و مخزنی با گنجایش ۵ میلیارد و ۱۵۹ میلیون مترمکعب می‌تواند سالیانه ۳ میلیارد کیلووات ساعت برق تولید کند. ظرفیت نیروگاه این طرح عظیم ملی ۱۵۰۰ مگاوات طراحی شده‌است. یکی از اهداف احداث طرح بختیاری پیشگیری از ورود رسوبات رودخانه بختیاری به مخزن سد دز و در نتیجه افزایش عمر سد دز است.

با روی کار آمدن دولت حسن روحانی در سال ۱۳۹۲ و سپرده شدن سکان محیط زیست کشور به دست خانم ابتکار، ساخت ۱۵ سد ازجمله سد بختیاری (و سدهای دیگری مثل خرسان، تنگه سرخ شیراز و …) متوقف گردید.

## اهداف
* تولید ۳٫۰۰۰ گیگاوات ساعت انرژی برق‌آبی در سال به منظور کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای (CO2) در راستای CDM به میزان ۱٫۹۰۵٫۰۰۰ تن در سال
* پیشگیری از ورود رسوبات رودخانه بختیاری به مخزن سد دز و در نتیجه افزایش عمر سد و نیروگاه دز
* کنترل سیلاب و پیشگیری از تخریب سالیانه آن و بهبود شرایط
* ایمنی در پایین دست سد
## اهداف طرح
### اهداف اصلی
* افزایش ۱۵۰۰ مگاوات به توان تولید برق کشور و تولید ۲۸۵۰ گیگاوات ساعت انرژی برق آبی در سال قابل افزایش به ۳۷۰۰ گیگاوات ساعت با انتقال آب رودخانه سزار به مخزن سد بختیاری؛ وافزایش حجم آب قابل تنظیم در حوضه رودخانه دز.
* انتقال آب به مناطق کویری و شنزار‌های گلپایگان و قم از مهمترین برنامه‌های احداث این سد می‌باشد.

### اهداف جانبی
* پیشگیری از ورود رسوبات رودخانه بختیاری به مخزن سد دز و در نتیجه افزایش عمر مفید سد و نیروگاه دز.
* امکان مدیریت بهینه منابع آب به منظور افزایش سطح زیر کشت اراضی پایین دست.
* کنترل سیلاب‌های مخرب فصلی و افزایش ایمنی سد دز (با توجه به ظرفیت به‌نسبت محدود سیستم تخلیه سیلاب آن)
* تنظیم آب نیروگاه‌های در دست مطالعه جریانی دز در پایین دست سد با ظرفیت مجموع ۷۵۰ مگاوات.
* ایجاد شرایط توسعه برای منطقه مانند محرومیت زدایی، اشتغال زایی، و افزایش قابلیت‌های گردشگری.

## اقتصاد طرح
طبق برآورد اولیه در سال ۱۳۸۷ هزینه‌های اجرای برنامه بالغ بر ۱۳۲۰۰ میلیارد ریال بوده که از طریق منابع عمومی، تسهیلات خارجی (فاینانس، وام و…)، سایر منابع (منابع داخلی، تسهیلات بانکی داخلی، اوراق مشارکت و…) فراهم گردیده‌است. نسبت فایده به هزینه (B/C) برابر ۱/۸ و نرخ بازگشت داخلی آن ۱۶/۹۵ درصد می‌باشد. منافع حاصل از تولید برق متعلق به این طرح طی برآورد اولیه، درآمد سالانه بالغ بر ۱۹۲۶ میلیارد ریال (بر حسب هر کیلووات ساعت ۶۴۲ ریال) خواهد بود. منافع زیست‌محیطی متصور برای طرح عبارت است از پیشگیری از انتشار انواع گازهای گلخانه‌ای به‌ویژه CO2 حاصل از سوخت فسیلی نیروگاه‌های حرارتی معادل میزان تقریبی۱٬۷۰۰٬۰۰۰ تن در سال.

## اثرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی طرح
طرح سد و نیروگاه بختیاری در زمان اجرا با به‌کارگیری نیروهای بومی، تأثیر مهمی در اشتغال‌زایی در منطقه خواهد داشت. بهبود شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در منطقه طرح، ایجاد امکان توسعه و سرمایه‌گذاری در پهنه طرح، بهبود سطح رفاهی زندگی اهالی، ارتقاء سطح آموزش و بهداشت و افزایش درآمد سرانه به‌جهت ایجاد اشتغال در منطقه طرح، استفاده بهتر از قابلیت‌های گردشگری منطقه، افزایش سهم منطقه در توسعه کشور، بهبود ارتباطات و حمل و نقل زمینی از طریق ایجاد جاده‌های دسترسی، افزایش ارزش افزوده خدمات در منطقه طرح ازجمله اثرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خواهد بود.

از مهمترین معضلات ساخت این گونه سدها و انتقال بی رویه آب به کویر می‌تواند خشک شدن هر چه بیشتر جلگه حاصلخیز خوزستان و مسئله ریزگردها اشاره کرد که با ساخت سد‌ها و طرح‌های انتقال آب هر روز شرایط بحرانی تری برای مردم استان‌های خوزستان ، چهارمحال و بختیاری و لرستان و ایلام ایجاد کرده است

از دیگر معضلات می‌توان به افزایش دما بیش از حد نرمال خوزستان در چند سال اخیر به‌دلیل کم آب شدن و خشک شدن رودخانه‌ها اشاره کرد زیرا رودخانه‌ها در جلگه به مانند کولر‌هایی آبی طبیعی عمل می‌کنند

## تاریخچه و سوابق
خدمات مهندسی مطالعات مرحله اول طرح سد و نیروگاه بختیاری در اسفند ماه ۱۳۷۵، بمدت ۳۳ ماه، به شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس واگذار و توسط شرکت سهامی ساخت سد و تأسیسات آیباری سابیر اجرا گردید، گزارش‌های مربوط به مرحله اول طرح در اسفند ماه ۱۳۷۹ تحویل شرکت آب و نیرو شده‌است. در سال ۱۳۸۳ با انتقال برنامه از معاونت طرحهای توسعه شرکت و انتصاب مجری، مذاکرات مربوط به انتخاب مشاور مرحله دوم طرح ادامه یافت و در نهایت در تاریخ ۸۴/۳/۲۸ انجام خدمات مهندسی شامل بازنگری و تکمیل مطالعات مرحله اول، انجام مطالعات مرحله دوم و تهیه اسناد مناقصهٔ سد و نیروگاه بختیاری به مشارکت مشاورین مطالعات طرح بختیاری که از شرکت‌های مهندسی مشاور سد تونل پارس (اشتوکی پارس سابق) به‌عنوان رهبر مشارکت، مهندسی مشاور خدمات مهندسی برق (مشانیر)، مهندسی مشاور دزآب، پویری سوئیس (الکترووات سابق) با مسئولیت به‌تنهایی و به‌طورمشترک تشکیل شده‌است، واگذار نمود که عملیات ذکرشده نیز توسط شرکت سابیر (برنامه‌های حفاری) اجرا گردید. به منظور بازبینی مدارک فنی طرح مشارکت الکتریک فرانس و کوینه بلیه به‌عنوان مشاور بازنگری طرح (TRC) بکار گرفته شد.

آماده‌سازی زیرساختهای طرح در بخش احداث جاده‌های دسترسی اصلی و داخلی، مطالعات کمپ، تونل انحراف آب، زیر سازی ایستگاه راه‌آهن اختصاصی دوآب و… همزمان با پیشرفت مطالعات درحال انجام است که جزئیات آن به شرح زیر می‌باشد:
* بخشی از راه‌های دسترسی داخلی (مسیر ۲) در قالب قراردادی با شرکت جهاد نصرکوثر شامل ۲ پل بر روی رودخانه سزار و مسیر به طول ۲ کیلومتر به پایان رسیده‌است.
* بخش دوم از راه‌های دسترسی داخلی شامل مسیرهای ۱٬۳ و ۴ با طول تقریبی ۱۰ کیلومتر و ۷ دهنه پل در قالب قراردادی با قرارگاه خاتم‌الانبیاء (مؤسسه حرا) به همراه زیرسازی ایستگاه راه‌آهن اختصاصی دوآب و تونل انحراف آب بالایی از ابتدای سال ۸۸ آغاز شده‌است.
* احداث سیستم انحراف و راه‌های دسترسی به تاج سد طی یک قرارداد به قرارگاه خاتم‌الانبیاء (مؤسسه حرا) واگذار گردید و عملیات اجرایی آن از نیمه اول سال ۱۳۹۰ آغاز شده‌است.
* قراردادهای قطعات اول و دوم بخش اول از راه‌های دسترسی اصلی طرح تحت عنوان «مسیر آزادراه خرم‌آباد - سیرم» و «سیرم - تنگ هفت» در قالب قراردادهایی با شرکت ناودیس‌راه (نیمه دوم سال ۱۳۸۹) و شرکت بلندطبقه (نیمه اول سال ۱۳۸۸) ابلاغ و عملیات اجرایی آن‌ها آغاز گردیده‌است.
* اجرای بخش دوم و سوم راه‌های دسترسی اصلی طرح تحت عنوان مسیر تنگ۷-تنگ۶ و تنگ ۶-تنگ۵ در قالب قراردادهایی به شرکت‌های جهاد نصر اصفهان و جهاد توسعه خدمات زیربنایی در نیمه دوم ۱۳۸۹ ابلاغ و شروع شده‌است.
* تفاهم‌نامه قرارداد اصلی طرح (سد و نیروگاه) جهت پشتیبانی مالی، طراحی و اجرا با کنسرسیوم فرآب-ساینوهایدرو در اسفند ماه ۱۳۸۹ به امضاء رسیده‌است و اخذ مجوزهای مورد نیاز و ترتیبات فاینانس در دست پیگیری است که پس از آن امکان ابلاغ قرارداد و فعال شدن عملیات اجرایی فراهم می‌گردد.

## مشخصات رودخانه
رودخانه بختیاری یکی از دو سرشاخه اصلی رودخانه دز می‌باشد که از ارتفاعات قالیکوه سرچشمه می‌گیرد سپس در پایین دست با افزودن رودخانه سزار که سرچشمه اصلی آن اشترانکوه است تشکیل رودخانه دز را می‌دهند.

## مشخصات حوضه آبریز
مساحت حوضه آبریز در محل ساختگاه سد در حدود ۶۴۸۸ کیلومترمربع و میانگین ارتفاع حوزه از سطح دریا ۲۲۱۲ متر می‌باشد. دبی متوسط سالانه رودخانه بختیاری الیگوررز در محل سد (بر اساس یک دوره آماری ۶۰ ساله) معادل ۱۴۴٫۶ مترمکعب بر ثانیه و متوسط بارش سالانه در حدود ۱۱۱۷ میلی‌متر می‌باشد. شیب متوسط رودخانه بختیاری طی مسیر حدود ۶۵/۰ درجه‌است.

## ویژگی‌ها
* بلندترین سد دو قوسی بتنی جهان با ارتفاع ۳۲۵ متر
* بزرگترین مخزن مصنوعی ذخیره آب کشور پس از سد کرخه با حجمی معادل ۵٫۲ میلیارد متر مکعب در تراز نرمال
* ظرفیت نیروگاه ۱۵۰۰ مگاوات و انرژی تولیدی سالانه با ضریب کارکرد ۲۰ درصد، نزدیک به ۳۰۰۰ گیگاوات ساعت می‌باشد.
* نقش قابل توجه ذخیره‌سازی و تنظیم آب این سد با توجه به حجم زیاد مخزن
* کنترل سیلاب‌های فصلی و بهبود شرایط ایمنی در پایین دست سد
* افزایش قابل ملاحظه ظرفیت ذخیره آب در حوضه رودخانه دز به‌منظور امکان مدیریت بهتر منابع آب و افزایش حجم آب قابل تنظیم و در نتیجه افزایش سطح زیر کشت زمین‌ها در پائین دست
* امکان تولید بهینه انرژی در زمان‌های پیک مصرف روزانه و سالیان

## مشخصات نیروگاه

## جستارهای وابسته
* رود دز
* سد دز
* استان لرستان
* فهرست سدهای ایران
* فهرست نیروگاه‌های ایران
* شهرستان الیگودرز
* شهرستان دورود

## پیوند به بیرون
گزارش تصویری آغاز ساخت بلندترین سد بتنی جهان

گزارش تصویری(۱)عملیات اجرایی بلندترین سد بتنی جهان در لرستان

## منابع

* وبگاه رسمی شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران

رده:ایستگاه‌های برق‌آبی در ایران
رده:سدهای ایران
رده:سدهای استان لرستان
رده:سدهای سامانه رودخانه‌ای دجله و فرات
رده:سدهای در حال ساخت
رده:سدهای قوسی
رده:شهرستان الیگودرز
رده:مخزن‌های سد در ایران
رده:سدهای استان خوزستان