عبدالعزیز محقق طباطبایی

سید **عبدالعزیز طباطبایی یزدی** شهرت‌یافته به **محقّقِ طباطبایی**، (۱۳۰۸–۱۳۷۴) محقق و کتابشناس برجسته ایرانی یکی از فعالترین محققان حوزه متون کهن در احیاء آثار شیعی بود. در حوزه علمیه نجف تحصیل کرد و در قم به حیات خود ادامه داد. آثار پژوهشی بسیاری بر جای گذاشت و شاگردان بسیاری تربیت کرد. به بسیاری از کتابخانه‌های جهان در آسیا و اروپا و آمریکا سفر کرد و نسخه‌های خطی بسیاری را شناسایی نمود.

## نسب
از سادات طباطبایی است که نَسَبِ ایشان به ابراهیم طباطبا پسر اسماعیل دیباج  پسر ابراهیم غمر  پسر حسن مثنی  پسر حسن مجتبی می‌رسد. 

## زندگی
سید عبدالعزیز طباطبائی یزدی، نوادهٔ مرجع بزرگ نجف و رهبر جریان مخالف مشروطیت سید محمدکاظم یزدی صاحب کتاب عروة الوثقی بود. در نجف اشرف به دنیا آمد و از نوجوانی در مدرسه سید در نجف ساکن شد (که بعدها تولیت این مدرسه را نیز عهده‌دار شد) و تحصیلات خود را تا مراحل عالی حوزه ادامه داد. بیشتر فعالیت او همکاری با علامه امینی در تدوین کتاب الغدیر و تأسیس و گسترش کتابخانۀ امیرالمؤمنین و همکاری با آقابزرگ تهرانی در گردآوری منابع کتابشناسی کتاب الذریعة بود. وی از عراق سفرهای متعددی برای شناسایی نسخ خطی در کتابخانه‌های دنیا داشت که محصول این سفرها یادداشت‌ها و تألیفاتی است که دربارهٔ نسخ خطی و متون کهن اسلامی به نگارش درآورده است. او در سال ۱۳۵۶ شمسی به ایران مهاجرت کرد و تا پایان عمر خویش در قم ساکن شد و فعالیت‌های علمی خود را دنبال کرد و واسطهٔ روابط فرهنگی بسیاری از محققان و مؤسسات پژوهشی ایران با محققان خارج از ایران شد.

او در سال ۱۳۱۴ با صديقه ى طباطبائی ازدواج كرد او ۱۲ فرزند داشت

## اساتید
*  سید ابوالقاسم خویی
* سید عبدالهادی شیرازی
*  سید علی علامه فانی اصفهانی
*  عبدالحسین رشتی
* مجتبی لنکرانی
*  عبدالحسین امینی صاحب الغدیر
* آقابزرگ تهرانی صاحب الذریعة
*  سید عبدالاعلی سبزواری
*  صدرا بادکوبی
*  ذبیح‌الله قوچانی
*  محمدعلی اردوبادی
* سید عبدالجلیل بن عبدالحی طباطبائی یزدی
* سید هاشم حسینی تهرانی
* میرزا حسن نبوی خراسانی

## فهرست آثار
### تألیف
** مستدرک الذریعة
** أضواء علی الذریعة
** تهذیب الذریعة
** تعلیقات علی طبقات أعلام الشیعة
** معجم أعلام الشیعة
*** چاپ اول، انتشارات مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، ۱۳۷۵، ۵۲۸ ص، شابک: ۵-۰۳۱-۳۱۹-۹۶۴
** الحاشیة علی کتاب الغدیر
** علی ضفاف الغدیر
** الغدیر فی التراث الإسلامی
*** چاپ اول، دارالمؤرخ العربی، بیروت، ۱۳۷۲، ۳۳۶ ص
*** چاپ اول، انتشارات الهادی، قم، ۱۳۷۴، ۳۴۲ ص
** من فیض الغدیر
** أهل البیت علیهم السلام فی المکتبة العربیة
*** چاپ اول، انتشارات مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، ۱۳۷۵، ۷۲۸ ص، شابک: ۳-۰۳۲-۳۱۹-۹۶۴ ** فهرس مخطوطات مکتبة أمیر المؤمنین علیه السلام العامة فی النجف الأشرف
** نتائج الأسفار
** نصوص و مقتطفات من نفائس المخطوطات
** فهرست نسخ خطی حدیث در کتابخانه آستان قدس رضوی
** فهرست نسخ خطی فقه در کتابخانه آستان قدس رضوی
** فهرس المختارات من مخطوطات ترکیا
** الفهرس الوصفی للمنتخب من المخطوطات العربیة فی مکتبات ترکیا
** فهرس المنتخب من مخطوطات تبریز
** فهرس المنتقی فی مخطوطات الحجاز
** فوائد الأسفار
** فی رحاب نهج البلاغة
** قید الأوابد وجمع الشوارد
** مخطوطات اللغة العربیة
*** منتشر شده در مجلد دوم مجموعه «المحقق الطباطبایی فی ذکراه السنویة الأولی» ، انتشارات مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۳۷۵
** مذکرات المتحف البریطانی
** مکتبة العلامة الحلی
*** چاپ اول، انتشارات مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، ۱۳۷۴، ۲۶۴ ص، شابک: ۹-۰۰۹-۳۱۹-۹۶۴
** ملحق سند حدیث الثقلین
*** منتشر شده در جلد دوم «نفحات الأزهار» تألیف علامه سید علی اصغر میلانی ص ۸۵–۲۲۱
** المهدی علیه السلام فی السنة النبویة
** قبسات من فضائل أمیرالمؤمنین علیه السلام
*** چاپ اول، انتشارات دلیل، قم، ۱۳۷۹، ۹۲ ص، شابک: ۵-۱۷-۷۰۰۷-۹۶۴ / چاپ دوم، انتشارات دلیل ما، قم، ۱۳۸۱
** أنباء السماء برزیة کربلاء
** الحسین والسنة
*** چاپ اول، انتشارات مدرسه چهلستون، تهران، ۱۳۵۵، ۱۴۹ ص
** حیاة السید محمد کاظم الطباطبایی الیزدی
** حیاة الشیخ یوسف البحرانی
*** ابتدا در ضمن کتاب حدائق و سپس به صورت مستقل در نجف اشرف منتشر شد.
** الشیخ المفید وعطاؤه الفکری الخالد
*** بخش اول، تراثنا ش ۳۰ و ۳۱، ۱۴۱۳ ق
*** بخش اول و دوم، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ ق
*** بخش اول، سلسلة مؤلفات الشیخ المفید، دارالمفید، بیروت، ۱۴۱۴ ق

### تصحیح و تحقیق
** طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه / شمس الدین الذهبی
*** چاپ دوم، انتشارات دلیل، قم، ۱۳۷۹، ۱۵۹ ص
*** چاپ دوم، انتشارات دلیل ما، قم، ۱۳۸۱، شابک: ۵-۰۶-۷۹۹۰-۹۶۴
** مقتل أمیرالمؤمنین علیه السلام / ابن أبی الدنیا
*** تراثنا، شماره ۱۲، سال ۱۴۰۸ ق. صص ۷۹–۱۳۳
** الأربعون المنتقی من مناقب المرتضی / أبو الخیر أحمد بن إسماعیل الطالقانی القزوینی
*** تراثنا، شماره ۱، سال ۱۴۰۵ ق.
** ترجمة أمیرالمؤمنین علیه السالم من تاریخ مدینة دمشق / ابن عساکر الشافعی الدمشقی
** فضائل أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام / أحمد بن حنبل
*** چاپ اول، مؤسسه محقق طباطبایی، قم، ۱۳۹۱، ۴۸۰ ص
** ترجمة الإمام الحسن علیه السلام من کتاب الطبقات الکبیر / ابن سعد
*** چاپ اول، انتشارات مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ ق، ۱۲۶ ص، شابک: ۲-۹۲-۵۵۰۳-۹۶۴
** ترجمة الإمام الحسین علیه السلام من کتاب الطبقات الکبیر / ابن سعد
*** چاپ اول، انتشارات مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، ۱۴۱۵ ق،
*** چاپ دوم، انتشارات مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، بیروت، ۱۴۱۶ ق، ۱۲۱ ص، شابک: ۷-۴۷-۵۵۰۳-۹۶۴
** ترجمة الإمام الحسین علیه السلام من کتاب بغیة الطلب فی تاریخ حلب / کمال الدین بن العدیم بن أبی جرادة الحلبی
*** چاپ اول، انتشارات دلیل ما، قم، ۱۳۸۱، ۲۵۴ ص، شابک: ۴-۹۱-۷۵۲۸-۹۶۴
** فهرس کتب الشیعة وأصولهم / شیخ الطائفة محمد بن الحسن الطوسی
*** چاپ اول، مکتبة المحقق الطباطبایی، قم، ۶۷۶ ص، ۱۴۲۰، شابک: ۶-۱۹۶-۳۱۹-۹۶۴
** عقد الدرر فی أخبار المهدی المنتظر / یوسف بن یحیی السلمی الشافعی الدمشقی
** العقود الاثنی عشر فی رثاء سادات البشر / السید مهدی بحر العلوم
*** تراثنا، شماره ۱۰، سال ۱۴۰۸ ق
** فرائد السمطین فی فضائل المرتضی والبتول والسبطین / صدر الدین إبراهیم بن محمد بن حمویه الحموئی الشافعی الدمشقی
** فهرست أسماء علماء الشیعة ومصنفیهم / الشیخ منتجب الدین بن بابویه الرازی
*** چاپ اول، منشورات المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، قم، ۱۴۰۴ ق، ۲۴۶ ص
** مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول
*** چاپ اول، انتشارات مؤسسة البلاغ، بیروت، ۱۹۹۹ م، ۳۲۵ ص
** مکتبة العلامة الکراجکی / أحد معاصری الکراجکی
*** تراثنا، شماره ۴۳–۴۴، سال ۱۴۱۶ ق

### اسنتساخ‌ها
** الأبحاث المفیدة فی تحصیل العقیدة / الحسن بن یوسف بن المطهر الحلی
** أدب التاریخ / الشیخ علی بن حسین آل البازی
** الباب الحادی عشر / الحسن بن یوسف بن المطهر الحلی
** البرهان فی علامات مهدی آخر الزمان / علی بن حسام الدین المتقی
** تراجم أعلام ساقطة من نقباء البشر / آقابزرگ الطهرانی
** تلخیص البیان فی علامات مهدی آخر الزمان / علی بن حسام الدین المتقی
** الدارات / الأصمعی
** الذریعة إلی تصانیف الشیعة / آغابزرگ الطهرانی
** ذکر مخاطبة جرت بین أبی إسحاق إبراهیم بن السری الزجاج وأبی العباس أحمد بن یحیی ثعلب فی مواضع أنکرها علیه وغلط فیها من کتاب فصیح الکلام
** الرد علی من حکم وقضی أن المهدی الموعود جاء ومضی / نور الدین علی المتقی
** رسالة فی إعجاز سورة الکوثر / الزمخشری
*** به تحقیق حامد الخفاف، تراثنا، شماره ۱۳، سال ۱۴۰۸ ق
** رسالة فی تحریم الفقاع / شیخ الطائفة الطوسی
*** به تحقیق رضا استادی، الرسائل العشر، مؤسسة النشر الإسلامی، قم، ۱۳۶۱ ش
** رسالة فی التذکیر والتأنیث
** رسالة فی رد من أنکر أن عیسی إذا نزل یصلی خلف المهدی صلاة الصبح / جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بکر السیوطی
** رسالة فی عمل الیوم واللیلة / شیخ الطائفة الطوسی
*** به تحقیق رضا استادی، الرسائل العشر، مؤسسة النشر الإسلامی، قم، ۱۳۶۱ ش
** رسالة فی الفرق بین النبی والإمام / شیخ الطائفة الطوسی
*** به تحقیق رضا استادی، الرسائل العشر، مؤسسة النشر الإسلامی، قم، ۱۳۶۱ ش
** شرح قصیدة المفجع / محمد بن أحمد بن عبدالله البصری
** صفات الشیعة / الشیخ الصدوق
** العرف الوردی فی أخبار المهدی
** عقود حیاتی / محمد حسین آل کاشف الغطاء
** فضائل أهل البیت من کتاب الکامل لابن عدی
** اللیل والنهار / أبو الحسن أحمد بن فارس اللغوی
*** به تحقیق حامد الخفاف، تراثنا، شماره ۱۴، سال ۱۴۰۹ ق / چاپ اول، دارالمؤرخ العربی، بیروت، ۱۹۹۳ م
** مختصر فی علم الکلام / المحقق الحلی
** مذکرات الحجة الشیخ محمد حسین آل کاشف الغطاء
** مزیل اللبس عن حدیث رد الشمس / محمد بن یوسف الدمشقی الصالحی
** معارج الوصول إلی معرفة فضل آل الرسول والبتول / محمد بن یوسف بن الحسن المدنی الزرندی
** معجم شیوخ ابن عساکر
** مفرحة الأنام فی تأسیس بیت الله الحرام / زین العابدین بن نور الدین الحسینی
** المفصح فی الإمامة / شیخ الطائفة الطوسی
*** به تحقیق رضا استادی، الرسائل العشر، مؤسسة النشر الإسلامی، قم، ۱۳۶۱ ش
** مناقب علی بن أبی طالب / ابن المغازلی علی بن محمد الواسطی
** نظم البراهین فی أصول الدین / الحسن بن یوسف بن المطهر الحلی
** واجب الاعتقاد / العلامة الحلی

### مقالات
** ابن طلحة / دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
** ابو الخیر طالقانی / دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
** أهل البیت علیهم السلام فی المکتبة العربیة / تراثنا
** حدیث الغدیر: رواته قلیلون للغایة.. کثیرون للغایة / کنگره غدیر لندن
** شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی / میراث اسلامی ایران
** الشیخ المفید وعطاؤه الفکری الخالد / کنگره شیخ مفید
** الغدیر فی التراث الإسلامی / تراثنا
** فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آقای حاج سید محمد طباطبایی قاضی تبریزی / نشریه دانشگاه تهران
** فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه ثقةالاسلام در تبریز / نشریه دانشگاه تهران
** فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مزار عبدالقادر گیلانی در بغداد / نشریه دانشگاه تهران
** ما تبقی من مخطوطات نهج البلاغة / تراثنا
** ما قیل فی نهج البلاغة من نظم و نثر / تراثنا
** ما ینبغی نشره من التراث / تراثنا
** مخطوطات نهج البلاغة، طبعاته، منتخباته، ترجماته إلی شتی اللغات / تراثنا
** المدونات التاریخیة لواقعة الطف / کنگره حسین دی در لندن
** من تراثنا الخالد فی شیراز / میراث اسلامی ایران
** موقف الشیعة من هجمات الخصوم وخلاصة عن کتاب عبقات الأنوار / تراثنا
** نهج البلاغة عبر القرون / تراثنا

## منابع

* آینه دانشمندان، جلد ۹
* مجله کلک، علی دهباشی، شماره ۷۳
* المحقق الطباطبائی فی ذکراه السنویة الاولی، مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث
* نادره کاران، ایرج افشار
* گنج پنهان، حسن انصاری
* ذکری المحقق الطباطبائی، Open School، شیکاگو، ایلینوی، ۱۹۹۸
* وب‌گاه کتابخانه محقق طباطبایی

## پیوند به بیرون
* وب‌گاه بنیاد محقق طباطبایی
* یادی از محقق طباطبایی ـ وب‌گاه کتابخانه مجلس شورای اسلامی
* آخرین گفتگو با استاد فقید سید عبد العزیز طباطبایی(ره) نسخه‌شناس بزرگ معاصر
* پدر پیر پژوهش زنده است، مجله آینه پژوهش
* محقق طباطبایی و کتاب گرانسنگ نهج البلاغه عبرالقرون، پایگاه اطلاعرسانی حوزه

## جستارهای وابسته
* کتابخانه محقق طباطبایی
* سید محمدکاظم طباطبایی یزدی
* مدرسه سید

رده:اهالی نجف
رده:اهالی یزد
رده:درگذشتگان ۱۳۷۴
رده:روحانیان شیعه دوازده‌امامی
رده:روحانیان شیعه اهل ایران
رده:روحانیان شیعه اهل یزد
رده:زادگان ۱۳۰۸
رده:عالمان شیعه
رده:کتاب‌شناسان اهل ایران
رده:خاک‌سپاری‌ها در حرم فاطمه معصومه
رده:نویسندگان مرد اهل ایران