ایرانیان ترک‌زبان

بندانگشتی|درصد جمعیت ترک‌زبان‌ها در استان‌های ایران (۲۰۱۰)

**ایرانی‌های ترک‌زبان** یا **ایرانیان تُرک** به گروهی از مردم ایرانی گفته می‌شود که به زبان‌های ترکی سخن می‌گویند. سازمان سیا، مجموع جمعیت آذری‌ها و ترک‌زبان‌ها را ۱۸ درصدِ جمعیتِ کلِ ایران اعلام کرده‌است. بر اساس سرشماری‌ها و آمارهای دیگر نهادهای مستقل، تخمین‌ها جمعیت آذری‌ها بین ۱۳٬۶۰۰٬۰۰۰ تا بیش از ۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰ جمعیت ترکمن‌ها بین ین ۴۰۰٬۰۰۰ تا ۷۵۰٬۰۰۰ قشقایی‌ها حدود ۳۰۰٬۰۰۰ تا ۸۰۰٬۰۰۰ ترک‌های خراسانی حدود ۴۰۰٬۰۰۰ تا ۸۵۴٬۰۰۰ قزاق‌ها ۵٬۰۰۰ و خلج‌ها ۵۰٬۰۰۰ هزار نفر، و بچاقچی‌ها (با جمعیت نامشخص) هستند. شهرهای تبریز، ارومیه، اردبیل و زنجان به ترتیب بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهرهای ترک‌نشین ایران محسوب می‌شوند.

## اقوام

## سکونت‌گاه ایرانی‌های ترک‌زبان

آذری‌های ایرانی عمده جمعیت ترک‌زبان ایران را تشکیل می‌دهند. حضور بارز جمعیت آذری در استان‌های، آذربایجان شرقی، اردبیل، زنجان، قزوین، همدان و بخش‌هایی از استان آذربایجان غربی می‌باشد.

ترک‌های خراسانی از دیگر گروه‌های ترک‌زبان ایران است، که در استان خراسان رضوی، شمالی، سمنان و گلستان دارند.

ترکمن‌ها گروهی از مردم ترکمن‌زبان هستند که در استان خراسان شمالی و گلستان سکونت دارند.

قشقایی‌ها گروهی از مردم قشقایی‌زبان هستند، که در استان‌های فارس، چهارمحال و بختیاری، اصفهان، بوشهر، خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد سکونت دارند.

## وضعیت زبان‌های ترکی در ایران
[بندانگشتی|یکی از کهن‌ترین اسناد مکتوب به‌جامانده از کاربرد [زبان‌های ترکی در ایران یک بنچاق فارسی-ترکی به‌سال ۶۶۰ هجری (اوایل دورهٔ ایلخانی) است که امروزه در موزهٔ ملی ایران نگهداری می‌شود.]]
### ترکی آذربایجانی
زبان آذربایجانی شاید پس از زبان ازبکی دومین زبان از زبان‌های ترکی باشد که از فارسی بیشترین تأثیر را گرفته‌است. این تأثیر بیشتر در واج‌شناسی، مجموعه لغات و ساختار بوده‌است و به صورت کمتر در صرف این زبان بوده‌است. تأثیر عناصر زبان‌های ایرانی بر آغوزی از آسیای میانه آغاز شده‌است.

در دوره قاجار دربار ولیعهد در شهر ترک‌زبان تبریز واقع شده بود، و در دربار ولیعهد در تبریز و نیز در دربار تهران، علاوه بر زبان فارسی، به زبان ترکی نیز تکلم می‌شد. مظفرالدین شاه که دوره طولانی ولایتعهدی را در تبریز گذرانده بود، فارسی را با لهجه ترکی حرف می‌زد.

بر اساس دیدگاه برخی پژوهشگران حوزهٔ تاریخ و فرهنگ محلی، الگوهای زبانی در میان گویشوران ترکی آذربایجانی شمال استان همدان در سال‌های اخیر دستخوش تغییراتی شده است. به گفتهٔ این پژوهشگران، تحولات اجتماعی، دوزبانگی گسترده و تعامل مداوم با زبان‌های دیگر موجب شده است که در برخی گویش‌ها، بخشی از واژگان سنتی کمتر به‌کار رود و واژگانی از زبان‌هایی همچون فارسی و عربی و ترکی استانبولی وارد ساختار گفتاری شود.

### ترکمنی
ترکمنی در ایران و افغانستان با خط فارسی نوشته می‌شود. در کشور ترکمنستان تا سال ۱۹۲۸ خط فارسی و سپس خط لاتین جایگزین آن شد و در سال ۱۹۴۰ خط سریلیک جای آن را گرفت. در ۱۹۹۱ خط لاتین بر پایه خط ترکی (استانبولی) جایگزین خط سریلیک شد.

### ترکی خراسانی
سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده‌است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده‌است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب‌پذیر از آن یاد شده‌است. این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استان‌های خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند و الگوهای دوزبانگی در این مناطق رایج است. برخی مطالعات به تغییرات نسلی در میزان استفاده از این زبان در بخش‌هایی از شمال و مرکز خراسان اشاره کرده‌اند.

### زبان قشقایی
زبان قشقایی یکی از لهجه‌های شاخه جنوب غربی زبان ترکی است که قشقایی‌ها بدان تکلم می‌کنند. در واژگان قشقایی تأثیر زبان فارسی مشخص است، در متون جمع‌آوری شده توسط گرهارد دورفر و همکارانش از فیروزآباد، دخیل‌های فراوان عربی دیده می‌شود. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شده‌اند و ویژگی‌های فارسی‌شان را حفظ کرده‌اند. بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد، قشقایی‌ها در همه سنین از زبان مادری در حوزه‌های دوستانه و خانوادگی استفاده می‌نمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانواده‌های ترک‌زبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزه‌های مختلف زبان غالب فارسی است و در موقعیت‌های غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده می‌شود در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده می‌شود. ترکی در شیراز به شدت تحت تأثیر فارسی است. برخی پژوهش‌ها به تغییرات نسلی در میزان استفاده از زبان قشقایی اشاره کرده‌اند و گزارش‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد کاربری این زبان در میان بخشی از جوانان نسبت به گذشته کاهش یافته است.

### زبان قزاقی
جمعیت قزاق‌های ایران بیش از ۵٫۰۰۰ نفر است که در شهرهای گرگان، بندر ترکمن و گنبد کاووس زندگی می‌کنند. بیشتر آن‌ها در اوایل قرن بیستم از قزاقستان شوروی به ایران مهاجرت کردند. زبان قزاقی در بین آن‌ها رایج است.

### زبان خلجی
نشانه‌هایی تاریخی نشان می‌دهد که خلج‌ها احتمال دارد در اصل مردمی آریایی‌نژاد و گروهی از سکاها بوده‌اند که در آسیای میانه ترک‌زبان شده‌اند. مردم خلج از نظر فرهنگی ایرانی محسوب می‌شوند. بر اساس برخی پژوهش‌های زبان‌شناسی، زبان خلجی در دهه‌های اخیر با کاهش تعداد گویشوران فعال مواجه شده‌است. در برخی از روستاها و خانواده‌های خلجی، نسل‌های جوان‌تر کمتر از این زبان در گفت‌وگوی روزمره استفاده می‌کنند و معمولاً توانایی درک آن را بیش از مهارت گفتاری دارند. بر اساس آمار سایت اتنولوگ تعداد گویش‌وران زبان خلجی در ایران ۵۰٫۰۰۰ نفر است.

### ایل بچاقچی
بچاقچی، یکی از بزرگ‌ترین ایلات استان کرمان و شیعه‌مذهب است و بچاقچیها در گذشته به گویشی از ترکی صحبت می‌کردند ولی امروزه بیشتر شهرنشین شده و استفاده از این گویش در میان نسل‌های جوان‌تر کاهش یافته است. واژه بچاقچی در ترکی به معنای چاقوساز است و از نام یکی از رؤسای گذشته ایل گرفته شده‌است. این ایل اکثراً در بخش بلورد یکی از بخش‌های شهرستان سیرجان در استان کرمان متمرکز شدند.

## جستارهای وابسته
* آذری‌های ایرانی
* آذربایجان
* ترک‌های کرمان
* ایل بچاقچی

## یادداشت

## منابع

رده:اقوام ترک‌تبار آسیا
رده:اقوام ترک‌تبار
رده:اقوام در ایران
رده:جوامع مسلمان