سیاست کنش خشونت‌پرهیز

**سیاستِ کُنشِ خشونت‌پرهیز** کتاب ۳ جلدی علوم سیاسی و نوشته جین شارپ است که اولین بار در سال ۱۹۷۳ در ایالات متحده منتشر شده‌است. شارپ یکی از ناثیرگذارترین نظریه‌پردازان در زمینه کنش بی‌خشونت است؛ و نشریات وی در مبارزات و در سراسر جهان تأثیرگذار بوده‌است. این کتاب شامل تجزیه و تحلیل بنیادی از ماهیت قدرت سیاسی و محتوی روش‌ها و پویش‌های کنش بدون خشونت است. این کتاب بازنگری و بازنویسی کامل از تز دکتری نویسنده آن در دانشگاه آکسفورد در سال ۱۹۶۸ است.

این کتاب در نشریات تخصصی نقد شده است  و همچنین در روزنامه‌ها مورد توجه قرار گرفته است و در بسیاری از وب‌سایت‌های معاصر به آن اشاره شده است. 

## موضوعات تحت پوشش
سه جلد یا «بخش» کتاب *سیاست کنشِ بدون خشونت* در مجموع شامل ۱۴ فصل است، به‌همراه پیشگفتاری از نویسنده و مقدمه‌ای از توماس شلینگ. هر بخش با مقدمه‌ای از سوی نویسنده آغاز می‌شود. جلد اول یا «بخش» نخست به نظریهٔ قدرتی می‌پردازد که به‌طور ضمنی یا صریح زیربنای کنش بدون خشونت را تشکیل می‌دهد، جلد دوم تحلیلی تفصیلی از روش‌های کنش بدون خشونت ارائه می‌کند و جلد سوم به بررسی پویایی‌های کنش بدون خشونت اختصاص دارد.

### بخش نخست: قدرت و مبارزه
فصل اول، «ماهیت و کنترل قدرت سیاسی»، توضیح می‌دهد که هرچند به‌ندرت به‌صراحت بیان می‌شود، اما «در اساس… دو دیدگاه دربارهٔ ماهیت قدرت وجود دارد».  «نظریهٔ تک‌پارچه (مونولیتیک)» مردم را وابسته به حسن نیت دولت‌هایشان می‌داند، در حالی‌ که کنش بدون خشونت بر دیدگاه متقابل «نظریهٔ وابستگی کثرت‌گرا»  استوار است؛ دیدگاهی که دولت را «وابسته به حسن نیت، تصمیم‌ها و حمایت مردم» می‌بیند، دیدگاهی که شارپ استدلال می‌کند «معقول‌تر و دقیق‌تر» است. شارپ استدلال می‌کند که «قدرت سیاسی ذاتی دارندهٔ قدرت نیست» ، بلکه از منابع بیرونی سرچشمه می‌گیرد. منابعی که شامل ادراک از اقتدار، منابع انسانی در دسترس، مهارت‌ها و دانش، منابع مادی، و عوامل ناملموس روان‌شناختی و ایدئولوژیک می‌شوند. همهٔ این منابع به اطاعت وابسته‌اند، اطاعتی که به دلایل «گوناگون و متعدد»  پدید می‌آید، از جمله عادت، ترس از مجازات، احساس تعهد اخلاقی، همانندسازی روانی با حاکم، حوزه‌های بی‌تفاوتی، و فقدان اعتمادبه‌نفس در میان تابعان. اطاعت در اصل امری داوطلبانه است و رضایت می‌تواند پس گرفته شود.

سپس در فصل دوم با عنوان «کنشِ بدون خشونت: شیوه‌ای فعال برای مبارزه» توضیح داده می‌شود که کنش بدون خشونت می‌تواند با ترکیبی متنوع از انگیزه‌ها به کار گرفته شود؛ انگیزه‌هایی که ممکن است دینی، اخلاقی، معنوی یا مبتنی بر مصلحت‌سنجی باشند.  «انفعال، تسلیم و بزدلی هیچ ارتباطی با فن بدون خشونت ندارند»  و این روش به‌درستی «نوعی پاسخ فعال» درک می‌شود. *کنش بدون خشونت* از بی‌توجهی دانشگاهی و پژوهشی رنج برده است.  این شیوه می‌تواند هم شامل کنش‌های امتناعی (خودداری) و هم کنش‌های ایجابی باشد ، صرفاً بر متقاعد کردنِ طرف مقابل تکیه ندارد  و «بر این فرض استوار نیست که انسان ذاتاً خوب است».  این ویژگی‌ها و دیگر خصایص کنش بدون خشونت با مثال‌هایی از روم باستان، ایالات متحدهٔ دوران استعمار، روسیهٔ تزاری، روسیهٔ شوروی، آلمان نازی، آمریکای لاتین، هند، چکسلواکی و جنوب ایالات متحده توضیح داده و نشان داده می‌شوند.

### بخش دوم: روش‌های کنش بدون خشونت
جلد دوم (فصل‌های ۳ تا ۸) شامل فهرستی تفصیلی و شرح روش‌های مشخص کنش بدون خشونت است، از جمله تحریم‌ها، اعتصاب‌ها و تحصن‌ها. به گفتهٔ شارپ، چنین فهرستی «می‌تواند به کنشگران در انتخاب روش‌هایی که برای استفاده در یک موقعیت خاص مناسب‌ترند کمک کند… [یا] به پژوهشگران و کسانی که قابلیت‌های سیاسیِ فنِ بدون خشونت را ارزیابی می‌کنند، درک گسترده‌تری از زرادخانهٔ روش‌های مبارزهٔ آن بدهد». در مجموع ۱۹۸ روش در فهرست مطالب آمده است و شارپ آن‌ها را بر اساس نسبتشان با پویایی‌های کنش بدون خشونت (جلد سوم) در سه دستهٔ کلی جای می‌دهد: اعتراض و اقناع (فصل ۳)، عدم همکاری (فصل‌های ۴ تا ۷)، و مداخله (فصل ۸). این دسته‌بندی‌ها «نباید صلب و سخت‌گیرانه تلقی شوند، بلکه صرفاً به‌طور کلی معتبرند».

خلاصه روش‌های کنش بدون خشونت:

# **اعتراض و اقناع بدون خشونت** - این بخش به روش‌هایی می‌پردازد که شامل بیانیه‌های رسمی مانند سخنرانی‌های عمومی، دادخواست و نامه‌ها است، همچنین شیوه‌های ارتباط با مخاطبان گسترده‌تر مانند بنرها، روزنامه‌ها و نوشتن پیام در آسمان. ارائه‌های گروهی مانند اعزام هیئت‌ها، پیکت‌گذاری (اعتراض ایستاده) یا اهدای جوایز نمادین و طنزآمیز؛ کنش‌های نمادین عمومی مانند عبادت‌های جمعی و نمایش پرچم‌ها؛ اعمال فشار بر افراد، از جمله شب‌زنده‌داری‌های اعتراضی (ویجیل) یا برقراری روابط دوستانه؛ نمایش و موسیقی؛ راهپیمایی‌ها؛ بزرگداشت درگذشتگان؛ تجمع‌های عمومی مانند نشست‌های اعتراضی یا کلاس‌های آگاهی‌بخشی (teach-in)؛ و کنش‌های کناره‌گیری مانند ترک محل (walk-out) یا انصراف از دریافت افتخارات.
# **عدم همکاری اجتماعی** - روش‌هایی که شامل طرد اجتماعی می‌شود؛ عدم همکاری با رویدادها، رسوم یا نهادهای اجتماعی مانند اعتصاب دانشجویی یا تعلیق فعالیت‌های ورزشی،‌ و نیز کناره‌گیری از نظام اجتماعی، از جمله ماندن در خانه یا مهاجرت اعتراضی (هجرت).
# **عدم همکاری اقتصادی، تحریم‌های اقتصادی** - تحریم‌ها و دیگر روش‌های مشابه، از جمله تحریم‌های مصرف‌کنندگان و سایر کنش‌های مصرفی؛ تحریم‌های کارگران و تولیدکنندگان؛ تحریم‌های تأمین‌کنندگان و توزیع‌کنندگان؛ اقدامات مالکان و مدیریت، مانند تعطیلی کارگاه‌ها (Lockout) یا تحریم بازرگانان؛ اقدامات دارندگان منابع مالی، مانند برداشت سپرده‌های بانکی؛ و اقدامات دولت‌ها، مانند اعمال تحریم‌های تجاری (امبارگو) یا قرار دادن بازرگانان در فهرست سیاه.
# **عدم همکاری اقتصادی، اعتصاب** - انواع مختلف اعتصاب‌ها، از جمله اعتصاب‌های نمادین مانند ترک سریع محل کار (quickie walkouts)؛ اعتصاب‌های کشاورزی؛ اعتصاب‌های گروه‌های ویژه مانند زندانیان یا حرفه‌ای‌ها؛ اعتصاب‌های صنعتی؛ اعتصاب‌های محدود، مانند کاهش سرعت کار (slowdown strikes) و اعتصاب‌های انتخابی (selective strikes)؛ اعتصاب‌های چندصنعتی، مانند اعتصاب سراسری (general strike)؛ و اعتصابی همراه با تعطیلی اقتصادی، مانند هارتال (hartal).
# **عدم همکاری سیاسی** - عدم همکاری سیاسی می‌تواند از طریق رد اقتدار اجرا شود، مانند خودداری از وفاداری؛ عدم همکاری شهروندان با دولت، مانند تحریم انتخابات یا امتناع از همکاری با مأموران اجرایی؛ نافرمانی جزئی یا کامل شهروندان، مانند تبعیت کند، امتناع از پراکنده شدن، یا نافرمانی نسبت به قوانین «غیرمشروع»؛ اقدامات کارکنان دولتی، مانند سرکشی؛ و اقدامات بین‌المللی دولت‌ها، مانند قطع روابط دیپلماتیک.
# **مداخله بدون خشونت** - در مقایسه با اعتراض و اقناع و عدم همکاری، روش‌های مداخلهٔ بدون خشونت چالشی مستقیم‌تر و فوری‌تر ایجاد می‌کنند.  این روش‌ها شامل مداخلات روان‌شناختی مانند اعتصاب غذا، ساتیاگراها (satyagrahic fast) و محاکمهٔ معکوس؛ مداخلات فیزیکی مانند تحصن‌ها (sit-ins) و اشغال‌های بدون خشونت؛ مداخلات اجتماعی مانند تئاتر چریکی (guerrilla theater) و ایجاد الگوها یا نهادهای اجتماعی جدید؛ مداخلات اقتصادی مانند تصاحب زمین به‌صورت بدون خشونت یا ایجاد سیستم‌های حمل‌ونقل جایگزین؛ و مداخلات سیاسی مانند درخواست زندان یا تأسیس دولت موازی هستند.

### بخش سوم: پویایی‌های کنش بدون خشونت
جلد سوم بر پویایی‌های کنش بدون خشونت تمرکز دارد، که همیشه «شامل تغییر مستمر در تأثیرات و نیروهای مختلفی است که در این فرایند عمل می‌کنند و پیوسته بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند. هیچ بحثی با اصطلاحات ایستا… نمی‌تواند معتبر باشد.»  این جلد با فصل نهم، «ایجاد زمینه برای کنش بدون خشونت» آغاز می‌شود و زیرشاخه‌هایی دارد که مسائلی مانند رهایی از ترس، منابع اجتماعی تغییر قدرت، نیازهای رهبری، شفافیت و محرمانگی، تحقیق، مذاکرات و ایجاد «آگاهی از علت» را بررسی می‌کنند.  همچنین عناصر کلیدی استراتژی و تاکتیک‌های بدون خشونت را توضیح می‌دهد، که به مسائلی مانند ابتکار عمل، زمان‌بندی، تعداد و قدرت، عناصر روان‌شناختی، کاربرد رویکرد غیرمستقیم، انتخاب ابزارها (همان‌طور که در جلد دوم شرح داده شده) و صدور اولتیماتوم مربوط می‌شوند.

فصل دهم توضیح می‌دهد که آغاز کنش بدون خشونت احتمالاً با انواع مختلف سرکوب همراه خواهد بود و نمونه‌ها و روش‌هایی برای مقاومت در برابر افزایش سرکوب بررسی می‌کند، امری حیاتی، زیرا «بدون تمایل به مواجهه با سرکوب… جنبش کنش بدون خشونت نمی‌تواند امیدی به موفقیت داشته باشد.»  فصل یازدهم روش‌هایی برای حفظ انسجام گروه بدون خشونت ارائه می‌دهد، مانند «حفظ روابط نزدیک»  از طریق جلسات عمومی منظم. همچنین در فصل یازدهم، تهدیدها علیه رعایت اصول بدون خشونت و نیازهای مداوم به پایبندی به انضباط بدون خشونت به‌طور گسترده تحلیل می‌شوند، «به‌منظور به‌کار انداختن تغییراتی که روابط را دگرگون کرده و اهداف را محقق سازند»، حتی در شرایطی که «حریف… سعی می‌کند آن‌ها را به ارتکاب خشونت وادار کند،‌ خشونتی که او می‌تواند مؤثرتر با آن برخورد کند.»

فصل دوازدهم به «جوجیتسوی سیاسی… یکی از فرایندهای ویژه‌ای که کنش بدون خشونت با سرکوب خشونت‌آمیز مقابله می‌کند» می‌پردازد.  به‌طور مشخص‌تر: 

این فصل نمونه‌های تاریخی متعددی از چنین «جوجیتسوی سیاسی» ارائه می‌دهد و عواملی را تحلیل می‌کند، از جمله تأثیر نظر شخص ثالث و خشم و انزجار بین‌المللی، برانگیختن نارضایتی و مخالفت در اردوگاه حریف، و افزایش حمایت و مشارکت از سوی گروه آسیب‌دیده.

فصل سیزدهم، با عنوان «سه راه برای دستیابی به موفقیت»، به توضیح و تحلیل تبدیل (conversion)، سازگاری (accommodation) و اجبار بدون خشونت (nonviolent coercion) می‌پردازد. این‌ها «سه فرایند یا سازوکار کلی هستند که نیروهای پیچیده‌ای که توسط کنش بدون خشونت به‌کار گرفته و تولید می‌شوند، بر حریف و توانایی او برای عمل تأثیر می‌گذارند و بدین ترتیب ممکن است موفقیت را برای گروه متضرر به ارمغان بیاورند»:
در نهایت، فصل چهاردهم با عنوان «توزیع مجدد قدرت» توضیح می‌دهد که چگونه به‌کارگیری روش بدون خشونت احتمالاً بر گروه کنشگر بدون خشونت و همچنین توزیع قدرت بین طرف‌های درگیر و در جامعه یا نظام بزرگ‌تر تأثیر می‌گذارد. این تأثیرات ممکن است شامل پایان اطاعت‌پذیری، افزایش امید، تأثیر بر پرخاشگری، مردانگی، جرم و خشونت، افزایش انسجام گروهی و غیرمتمرکز شدن قدرت باشد. «کنش بدون خشونت به‌طور طبیعی به گسترش قدرت مؤثر در سراسر جامعه کمک می‌کند» که تا حدی ناشی از افزایش خوداتکایی افرادی است که از این روش استفاده می‌کنند.

## جستارهای وابسته

* از دیکتاتوری تا دموکراسی

## منابع

** 

رده:آثار جین شارپ
رده:خشونت‌پرهیزی
رده:کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۷۳ (میلادی)