بودیسم

**بوداگرایی**، **آیین بودایی** یا **بودیسم** (به فرانسوی: bouddhisme، آوانگاری: /budism/؛ و به هندی: बुद्ध धर्म، نویسه‌گردانی: Buddha-dharma) یکی از کهن‌ترین ادیان جهان به شمار می‌رود که بیش از دو هزار و پانصد سال پیش در هندوستان شکل گرفت. این دین بر آموزه‌های سیدارتا گوتاما بنیان نهاده شده که به بودا شهرت یافت.

[thumb|بلندترین مجسمه بودا در جهان، موسوم به [:en:Spring Temple Buddha|مجسمه بزرگ بودای دشت مرکزی با ارتفاع ۱۵۳ متر (با در نظر گرفتن ستون‌پایه) که نمایانگر وِرُکانا بوداست و در معبد فوکوآن استان هِنان کشور چین واقع می‌باشد.]]

آیین بودا، یکی از شاخه‌های اصلی است که در آن خرد دینی هند خود را آشکار ساخته است. بودیسم در دل برهمنیسمِ رسمی‌شده پدید آمد و تا حدی می‌توان آن را «بودایی‌سازیِ» نهادهای موجود در پرتو آموزه‌های شاکیامونی (یعنی شخص بودا) دانست. بودا در پی رهایی از چرخهٔ بی‌پایان زایش و باززایش و از قانون خودکار کَرمه (دریافت سزای اعمال) بود. او بدین‌گونه، چهار حقیقت والا و راه هشت‌گانه را کشف کرد.

بنابر آموزه‌های بودا: همهٔ هستی رنج است، زیرا همه‌چیز ناپایدار است. این رنج از میل به هستی مادی و فریبای این جهان ناشی می‌شود؛ میلی که هرگز سیر نمی‌گردد زیرا تنها توهمی بیش نیست. ازاین‌رو نباید در پی نابودی خودِ زندگی بود، بلکه باید میل به چسبیدن به زندگی را از میان برد. نه روح، بلکه «ارادهٔ خاموش‌نشده برای زیستن» علت بازپدیدآمدن‌های پیاپی است که پیوسته به صورت‌های نوین هستی درمی‌آید، و شکل آن بسته به ماهیت همان میل به زندگی است. این همان کرمه است، که طبیعت کالبدهای نو را تعیین می‌کند. سرنوشت چیزی جز میوهٔ زایش‌های پیشین نیست و به‌گونه‌ای خودکار، بی‌میانجیِ هیچ موجود برتری، عمل می‌کند.

برای خاموش کردن ارادهٔ زیستن، بودا راه هشت‌گانه را آموزش می‌دهد: درک درست، تصمیم درست، گفتار درست، کردار درست، شیوهٔ درست زندگی، کوشش درست، اندیشهٔ درست و تمرکز (مراقبه) درست. در این راه، زندگی رهبانی به‌عنوان الگوی والا دانسته می‌شود، نه از سر ریاضت، بلکه برای آسان‌تر رسیدن به شناخت درست.

راهبان خود را به مجموعه‌ای از فرمان‌های اخلاقی می‌سپارند، از جمله اصل آهیمسا (عدم خشونت): آسیب نرساندن به آنچه زنده است؛ دست‌برداشتن از تصاحب، پاکدامنی، دروغ نگفتن و راست‌گویی در همه‌جا، پرهیز کامل از نوشیدنی‌های مست‌کننده، و مراقبت و هوشیاری همیشگی. پس از مهار زندگی جسمانی، نوبت به مراقبه می‌رسد تا شناختی روشن از ناپایداری همهٔ پدیده‌ها به‌دست آید. این شناخت به چهار درجه تقسیم می‌شود و باید تا نهایت آن پیموده شود تا انسان به والاترین آگاهی، یعنی یادآوری زندگی‌های پیشین، دست یابد. بدین‌گونه است که فریب از میان می‌رود و رهایی حاصل می‌شود: نیروانا.

نیروانا فراتر از هر مقولهٔ معمول است. نیروانا آرامش کامل، صلح درونی، نابودی مطلق هر میل و خاموشی میل به بودن است. بدن مادی ممکن است هنوز نمرده باشد و همچنان به ظاهر در جهان بماند، اما این وضع با مرگ پایان می‌یابد. تنها در آن هنگام است که رهایی کامل از رنج زندگی حاصل می‌شود. راه راستین به نیروانا ویژهٔ راهبان است، بااین‌حال بودا برای همگان سخنان آرامش‌بخش و انگیزاننده‌ای برای زندگی درست و باوظیفه دارد.

به عنوان نظامی فکری و معنوی، بوداگرایی بر مفاهیمی چون رنج، عوامل ایجاد آن، راه‌های رهایی از رنج و دستیابی به روشنیدگی تمرکز دارد. آموزه‌های این دین بر سه پایهٔ اخلاقیات، تمرکز ذهنی و خردورزی استوار است و پیروان آن در جستجوی شناخت حقیقت و رهایی از چرخهٔ باززایی هستند.

[بندانگشتی|[:en:Maya Devi Temple, Lumbini|معبد مایادِوی که طبق سنت‌ها گوتاما بودا مؤسس بوداگرایی در آن متولد شد و در استان لومبینی کشور نپال واقع است.]]

در گذر زمان، این دین به سرزمین‌های مختلف آسیا راه یافت و مکاتب گوناگونی همچون *[[تراوادا|تِرَوادَه]]*، *[[مهایانه|مَهایانَه]]* و *[[وجره‌یانه|وَجرَیانَه]]* را پدید آورد. تأکید بوداگرایی بر صلح، مهربانی و تعادل درونی، اثرات عمیقی بر فرهنگ‌ها و تمدن‌های گوناگون بر جای نهاده است.

## خاستگاه اندیشه‌های بودا
پیرامون سه هزار سال پیش، شاخه‌هایی از آریاییان، از بقیه جدا شده و به سرزمین هند کوچ کردند. پیش از ورود آن‌ها به شبه جزیرهٔ هند، قوم دیگری در آنجا نشیمن داشت که به نام دراویدی معروف است. آریایی‌ها پیرامون ۲۵۰۰ سال پیش یعنی به هنگام زایش بودا در بیشتر سامان‌های شمالی هند جایگزین شده و بر آن نواحی چیره گشته‌بودند.

جامعه هندوستان در زمان بودا به چهار طبقه یا (کاست) بخش می‌شد: راهب‌ها (روحانیان)، کشتریاها (شهریاران و جنگاوران)، وایسیاها (کشاورزان و بازرگانان) و شودراها (خدمتکاران برده). بودا خود به رده کشتریا تعلق داشت ولی اعلام داشت که از دید او همه مردم برابر و پاکزادند.

## آموزه‌های بودا
[بندانگشتی|چپ|300px|راهبان بودایی شیگاتسه، [تبت]]

چکیدهٔ آموزهٔ بودا این است:

از دیدگاه بودا ما اگر خواسته باشیم که از چرخهٔ زاد و مرگ رهایی یابیم، باید گرایش‌های نفسانی را کنار بگذاریم، درستکار باشیم، به حالات خلسه روحی دست پیدا کنیم که این تجربیات باعث مهرورزی ما به همهٔ موجودات و بوندگان می‌شود و سپس از راه این درک‌ها و تمرکزهای ژرف به روشنی و بیداری می‌رسیم و از این دور باطل خارج می‌شویم.

[بندانگشتی|دیوی به نام [ماره|مارَه سوار بر فیل به سوی گوتاما بودا می‌رود تا او را از دست‌یابی به روشنیدگی بازدارد.]]

این آموزه‌ها، آیین بودا را تشکیل می‌دهند. بودا خود، آیین خود را مانند قایقی می‌نامد که برای چرخه‌شکنی و رسیدن به ساحل رستگاری به آن نیاز است؛ ولی پس از رسیدن به رستگاری دیگر به این قایق نیز نیازی نخواهد بود. رسیدن به ساحل رستگاری آدمی را به آرامش و توازن مطلق می‌رساند. آن‌جاست که شمع تمامی خواهش‌ها و دلبستگی‌ها خاموش می‌شود. به این روی، این پدیده را در سانسکریت نیروانا یعنی فروخاموشی می‌نامند.

آموزه‌های بودایی بر دریافت درست از واقعیت تأکید دارند.هنگامی که متون بودایی از «وهم» بودن جهان سخن می‌گویند، منظور نفی واقعیت نیست، بلکه اشاره به این است که پدیده‌ها آن‌گونه که می‌نمایند نیستند. همه چیز در حال دگرگونی‌ای پیوسته است.

مفهوم «تُهی‌بودن» نیز به معنای پوچ‌انگاری نیست، بلکه گویای ماهیت هستی از دید بوداگرایی است.بسیاری از مردم بی‌آنکه رسماً بودایی شوند، از آموزه‌های آن بهره می‌برند.

بوداگرایی به هیچ قاره یا گروه قومی خاصی تعلق ندارد.امروزه میلیون‌ها نفر در غرب بوداگرایی را به عنوان راه معنوی خود برگزیده‌اند.نکته قابل توجه این که بسیاری از استادان بودایی در غرب، خود در همان جوامع زاده و پرورش یافته‌اند.در آمریکا علاوه بر بودایی‌های آسیایی‌تبار، افراد از نژادها و قومیت‌های گوناگون به این آیین روی آورده‌اند.

برخلاف ادیان ابراهیمی، بوداگرایی به وجود خدای یکتای آفریننده همه‌چیز باور ندارد.بودای تاریخی انسانی معمولی بود که از راه تمرینات روحانی به حقیقت رنج و راه رهایی از آن دست یافت.

## مفاهیم پایه

### چهار حقیقت شریف
آدمی بیمار است. بودا راه درمان این بیماری را درک آن چهار حقیقت می‌داند: حقیقت نخست از چهار حقیقت شریف، تشخیص این بیماری به‌عنوان بیماری رنج در انسان‌هاست. به رسمیت شناختن وجود رنج اهمیت کلیدی دارد. هیچ موجود زنده نمی‌تواند از رنج بگریزد. زایش، بیماری و مرگ همه باعث رنج هستند. رنج می‌تواند جسمانی یا روانی باشد.
حقیقت دوم، دلبستگی‌ها را به‌عنوان باعث و بانی این بیماری باز می‌شناسد. سومین حقیقت، شرایط را سنجیده و اعلام می‌کند که بهبود امکان‌پذیر است. حقیقت چهارم، تجویز دارو برای دست یافتن به سلامت است.
درک این حقایق و اصول، به تمرکز و مراقبه نیاز دارد. این درک باعث احساس مهرورزی نسبت به همهٔ موجودات می‌گردد.

درک چهار حقیقت شریف، هسته اصلی آموزه بودا را تشکیل می‌دهد. این چهار حقیقت شریف عبارتند از:

### راه اصیل هشتگانه
راه رهایی از رنج در هشت چیز خلاصه می‌شود که به آن راه اصیل هشتگانه گفته می‌شود. این راه اصیل هشتگانه که نسخهٔ تجویز بیداردل (بودا) برای درمان رنج‌هایی است که همه موجودات دچار آن هستند، خود در سه بخش «اخلاق‌مندی (شیلا)»، «تمرکز روانی (سامادی)» و «بینش (پرگیا)» دسته‌بندی می‌شود، که هستهٔ تمرین‌های روحانی آیین بودا را می‌سازند.

#### بینش
بخش آخر راه هشت‌گانه، یعنی جهان‌بینی درست و پندار درست، تشکیل‌دهندهٔ بینش (پرگیا) است. رسیدن به بینش یا به عبارتی حکمت اعلا، در آیین بودا به معنی یافتن دسترسی مستقیم به واقعیت نهفته در پشت چیزها و یافتن بینشی فراسوی هرگونه شناخت است. این گام پس از گام‌های درست‌کاری و یک‌دلی می‌آید و نتیجهٔ یک درون‌پویی ویژهٔ بودایی است. جهان‌بینی درست، همان درک کامل چهار حقیقت شریف و پندار درست، همان مهرورزی و عشق است که ذهن را از شهوت، بدخواهی و ددمنشی می‌پالاید. این‌ها راه را برای رسیدن به بینش فراشناخت هموار می‌سازند.

#### اخلاق‌مندی
[بندانگشتی|مطالعه میان راهب‌های [نوجوانی|نوجوان]]
اخلاق‌مندی که در راه هشت‌گانه به گونهٔ گفتار درست، کردار درست و معاش درست آمده، دستورهایی اخلاقی مانند خودداری از کشتن و دروغگویی را در بر می‌گیرد. یک بخش از درست‌کاری در آیین بودایی، مربوط به بخشش می‌شود. این بخشش تنها به مواردی مانند صدقه دادن و سخاوت‌مندی محدود نمی‌شود و معنی مشخص دینی دارد؛ یعنی تأمین نیازمندی‌های روزانه جامعه راهبان بودایی (سنگ‌ها). راهبان بودایی نیز به نوبه خود به دهش می‌پردازند. دهش آن‌ها، بالاترین دهش‌ها یعنی آموزش آیین بودا (دارما) است.

#### تمرکز روانی
مفهوم دوم راه هشت‌گانه یعنی دل را یک‌دله کردن یا کار کردن بر روی تمرکز است که سه بخش کوشش درست، توجه درست و تمرکز درست را در بر می‌گیرد. در این مرحله تمرکز شدیدی دست می‌دهد که در آن اندیشنده، با موضوع اندیشه یکی می‌شود. این پدیده، شهود و رسیدن به فراشناخت نیست، بلکه یک پدیدهٔ روانی است. این‌کار از راه یوگا و درون‌پویی انجام می‌گیرد. بوداگرایی همانند دیگر کیش‌های هندی، ذهن را ابزار بنیادین رهایی می‌داند و بر ورزیدگی درست ذهن تأکید می‌کند. آماج کوشش درست، یکپارچگی ذهنی و جلوگیری از پراکندگی اندیشه است. توجه درست، باعث آگاهی از احساسات و آگاهی از کنش‌های بدن و ذهن می‌شود. این تمرینات سرانجام ما را به تمرکز درست می‌رساند که رسیدن به حالات گوناگون آگاهی‌های خلسه‌آمیز در حین درون‌پویی (مراقبه) است و با آزمودن خشنودی بزرگی همراه است. رسیدن به این حالات را درون‌نگری (دیانا) می‌نامند.

## سوتراها
سوتراها مجموعه نوشته‌هایی است که از سخنان بودا گوتاما جمع‌آوری شده.

## ساختار جهان
بندانگشتی|یک معبد بودیسم
[بندانگشتی|چپ|300px|نگاره‌ای از مراسم سوزاندن جسد فردی مطابق تعالیم آیین بودایی در روستایی در سی فان دون، [لائوس.]]

طبق سوتراها که گفته‌های جمع‌آوری‌شدهٔ بودا هستند، جهان از طبقات مختلف ساخته شده است و هر طبقه از طبقهٔ بالاتر و پایین‌تر، فاصله دارد. در مرکز عالم، جهانی وجود دارد به نام «سومِرو». در مرکزِ سومرو قله‌ای برافراشته شده است که بالای آن مثل کوه‌های معمولی تیز نیست بلکه سرزمینی مسطح و پهناور است. دور تا دورِ این کوه بلند را اقیانوسی دربرگرفته است. بر روی آن سرزمینِ مسطحِ بالای کوه و نیز روی دامنهٔ کوه و همچنین در این اقیانوس، خدایان و موجودات گوناگونی زندگی می‌کنند که نام آن‌ها در کتاب‌های بودایی آمده است. اقیانوسی که کوه مرکزیِ سومرو را احاطه کرده است خودش توسط یک رشته‌کوه که گرداگرد آن را فراگرفته محاصره شده است و آن رشته‌کوه هم توسط یک اقیانوس احاطه شده است. به همین ترتیب رشته کوه‌ها و اقیانوس‌ها به شکل دایره‌های بزرگ و بزرگتر، دورادورِ این کوه مرکزی قرار دارند. آخرین اقیانوس که بسیار وسیع است در خود، چهار قاره دارد؛ ولی به دلیل وسعت زیادِ این اقیانوس، این قاره‌ها بیش از جزایری کوچک در این اقیانوس عظیم به نظر نمی‌آیند. این اقیانوس آنقدر بزرگ است که نمی‌توان بین این قاره‌ها به‌راحتی رفت‌وآمد کرد. یکی از این قاره‌ها، قاره‌ای است که ما انسان‌ها روی آن زندگی می‌کنیم. این قاره شبیه مثلثی است که نوکِ تیز آن به سمت جنوب است. اقیانوس، خودش توسط یک رشته کوهِ دایره‌ای شکل محاصره شده است و پس از آن، پایان دنیای سومرو است. بر بالای کوه سومرو، کاخ‌ها و باغ‌های خدایان قرار دارد. از این جهت آن‌ها را خدا می‌نامند که عمری طولانی‌تر از ما دارند و در دنیای بهتری زندگی می‌کنند. در زیرِ زمین، طبقات متعددی وجود دارد که به این دنیاهای زیرِ زمینی «ناراکا» می‌گویند. موجودات بر اساس کارمایی که به دست می‌آورند گاهی باید در این دنیاها به دنیا بیایند و تا مدتی در آن بمانند تا نتیجهٔ کارمای آن‌ها کامل شود. در این دنیاهای زیرِ زمینی، افراد با ترس و ناامیدی شدیدی زندگی می‌کنند. هشت طبقه از ناراکاها سرد وهشت طبقه داغ است. دوره‌های زندگیِ موجوداتی که در هر طبقه به دنیا می‌آیند ۲۴ برابر دورهٔ زندگی طبقهٔ بالاتر از آن است. پایین‌تر از پایین‌ترین ناراکا، زمینی از طلا وجود دارد که وزن تمام این دنیاهای بالایی را تحمل می‌کند که آن هم روی لایه‌ای از آب است. آن هم روی لایه‌ای ضخیم از هوا و باد قرار دارد. این لایهٔ باد، بسیار وسیع است و ۱۰۰۰ دنیا مثل این دنیا که گفته شد را روی خود جای داده است. بزرگی و طول عمر کل جهان نامحدود است؛ یعنی تعداد جهان‌ها بی‌شمار و بی‌نهایت است و آغاز و پایانی هم برای عمر کلِ عالَم نیست. اما هر جهانِ کوچک برای خودش طول عمر محدودی دارد؛ یعنی هر جهان، به وجود می‌آید، مدتی می‌ماند و سپس رو به ویرانی می‌گذارد و در نهایت به کلی نابود می‌شود آن گاه دوباره از نو به‌وجود می‌آید و این به صورتِ بی‌پایان ادامه دارد. تنها چیزی که نابود نمی‌شود «نیروانا» یا همان خوشیِ ناشی از بیداری و روشنی برای کسی است که به این مقام یعنی مقام بودایی رسیده باشد.

طبقات بالاتر از سومرو مخصوص زندگیِ خدایانِ بزرگ‌تر و با طول عمر بیشتر است. بیشتر این خدایان چیزی خلق نمی‌کنند اما در یکی از طبقات بالایی «برهمای بزرگ» حضور دارد. او خالقِ جهان سومرو است. این برهمای بزرگ، خودش از جهان‌های بالاتر از خود آمده است. در حقیقت او در طول زندگی‌اش در جهان‌های بالاتر، قدری از شایستگی‌اش را از دست داده و بعد از مرگ، در جهانی پایین‌تر متولد شده و دست به خلقتِ جهانِ پایین‌تر از خود زده است. بالاترین جهان مخصوص کسانی‌ست که بهترین نتیجه را از زندگی خود گرفته‌اند و کارمای خوبی به دست آورده‌اند. کل هستی خالقی ندارد.

## شاخه‌ها
بوداگرایی از دیدگاه شمار پیروان، پس از مسیحیت، اسلام و هندوگرایی چهارمین دین جهان است. آیین بودا به سه شاخه اصلی بخش می‌شود. شاخه بزرگ‌تر مهایانه و شاخهٔ سنتی‌تر اما کوچک‌تر تراوده نام دارد. شاخه سومی نیز به نام وجره‌یانه با جنبه‌های صوفیانه در تبت، بوتان، و مغولستان رایج است. تراوده بر اهمیت بودای تاریخی یعنی سیدارتا گوتما تأکید دارد. آیین بودایی در پی رویدادهای تاریخی از هند و نپال رخت بربست و به سوی سرزمین‌های شرقی کوچید. کشورهای جنوبی‌تر مانند سری‌لانکا، کامبوج، لائوس، تایلند و برمه پیرو شاخهٔ تراوده و شمالی‌ترها مانند چین، ژاپن، کره، ویتنام، سنگاپور و تایوان پیرو گونه‌هایی از کیش مهایانه هستند. بیشترین گسترش آیین بودایی زمانی رخ داد که آشوکا شاه به این دین گروید و به گستراندن آن مشغول شد.

## برآورد جمعیتی سال [[۲۰۲۰]]
۹۱٫۲٪ جمعیت ۳۲۴٬۱۹۰٬۰۰۰ نفری بودایی‌ها به‌ترتیب بیشترین جمعیت، در ۱۰ کشور تایلند، چین، میانمار، ژاپن، ویتنام، کامبوج، سریلانکا، کره جنوبی، هند و مالزی متمرکز است.بودایی‌ها ٪۴٫۱ جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند.تایلند بیش از شصت،  چین بیش از پنجاه، میانمار و ژاپن هرکدام بیش از چهل، ویتنام بیش از بیست، کامبوج و سریلانکا هرکدام بیش از ده، و کره جنوبی و هند و مالزی هرکدام بین شش تا ده میلیون بودایی را در خود جای داده‌اند.

## آیین بودایی و ایران

* سکه‌ای از پیروز پسر اردشیر ساسانی یافت شده که در آن وی از ارج‌گذاری خویش نسبت به دو دین زرتشتی و بوداگرایی خبر می‌دهد.
* در سدهٔ ۶ زایشی یک رشته داستان‌های بودایی به نام جاتاکا از روی ویرایش هندوی آن‌ها به نام «پنچا تنترا» به پارسی میانه ترجمه شد و «کلیلگ و دمنگ» نام گرفت. در سدهٔ ۸ زایشی ابن مقفع آن داستان‌ها را به عربی برگرداند و نام کلیله و دمنه بر آن‌ها نهاد. ترجمه‌های لاتین و یونانی آن کتاب بعدها در سدهٔ ۱۴ پایهٔ داستان‌های آسوپ نوشتهٔ یک راهب بیزانسی را تشکیل داد.
* آیین بودایی در خراسان بزرگ تا اندازه‌ای ریشه گرفته بود و یکی از کانون‌ها و نیایش‌گاه‌های بزرگ آن در صومعهٔ بودایی بلخ بود. این صومعه به سانسکریت، «ناوا ویهارا» نام داشت که معنی آن «صومعهٔ نو» است. این نام در فراگویی پارسی‌زبانان به گونهٔ نوبهار درآمد. لقبی که به گردانندگان این صومعه در زبان سانسکریت داده بودند، «پراموکها» به معنی «سرور» بود و نام خانوادهٔ برجستهٔ ایرانی برمکیان از همین لقب گرفته شده است. برمکی‌ها عهده‌دار و گردانندهٔ این نیایش‌گاه بودایی بودند.
* به تازگی روزنامه آساهی ژاپن از قول یک باستان‌شناس برجسته ژاپنی به نام «نوگوچی» از یافته شدن ۱۹ تندیس بودا در استان فارس گزارش داد. در گزارش دیگری از شبکه «بودیست نیوز» درازای این تندیسها میان ۵ تا ۲۰ سانتیمتر و جنس آن‌ها از گچ و گل اعلام شده است.
* برخی از پژوهشگران استدلال می‌کنند که آیین بودایی ریشهٔ ایرانی دارد. بر این بنیاد آیین بودایی ریشه در متافیزیک ایرانی و به ویژه دین زرتشتی دارد؛ بنابراین این دسته از پژوهشگران ریشهٔ هندی آیین بودایی را رد می‌کنند. چنین فرضیه‌ای بسیاری از فرضیه‌های سنتی در مورد آیین بودایی و خاستگاه آن و همچنین فرضیه‌های سنتی در پیرامون زمینهٔ تاریخی و سیاسی ان را به چالش کشیده است.
* بر پایهٔ پژوهش‌هایی توسط راناجیت پال، بودا از شاهزادگان ایرانی‌تبار بوده است. بنا بر داستان‌های بودایی، سیدارتا (واژه سیدارتا به معنی کمال جو است) شاهزاده‌ای بود به نام سیدارتا گوتما از تیره شاکیا ایل ساکی در منطقه کاپیلاواستو در نپال امروزی می‌زیست. گوتاما بودا ملقب به ساکیامونی یا رئیس قبیله ساکی در هند بود و نام یک شاهزاده ساکی از قوم سکا می‌باشد. او در باغ‌های لومبینی در نپال کنونی به دنیا آمد.

## جستارهای وابسته
بندانگشتی|بودیسم در ویتنام

* بودا
* گوتاما بودا
* نقد بودیسم
* هندوئیسم
* دین‌های هندی
* دین‌های ایرانی
* جغرافیای آیین بودا
* سه کالبد بودا
* چرخ دارما
* تناسخ
* باززایی (آیین بودایی)
* کارما
* کنفسیوس
* کنفوسیوسم
* کنفوسیانیسم

## پانویس

## کتب
* پاشایی، ع. ۱۳۸۰. *فراسوی فرزانگی (پرَگیا پارَمیتا).* نشر نگاه معاصر.
* لانداو، جاناتان، بودیان، استفان، و بونمان، گودرون. ۲۰۱۹. *بوداگرایی به‌زبان آدمیزاد.* [به انگلیسی.] ویرایش دوم. فور دامیز.
* نثاری حقیقی‌فرد، شیما. ۱۳۹۰. *از آیین هندو، بودا تا بینهایت.* انتشارات مهر امیرالمؤمنین.

## پیوند به بیرون

* سُمنیه، فرقه‌ای بودایی در جهان اسلام

رده:آستیکا
رده:باورها، سنت‌ها و جنبش‌های دینی
رده:بوداگرایی
رده:بوداییان
رده:تراخداباوری
رده:دین
رده:دین‌های هندی
رده:گوتاما بودا
رده:ناستیکا
رده:شرک