تیرانا

تیرانا (/تی-را-نا/؛ آلبانیایی: [tiˈɾana]؛ گگ آلبانیایی: تیرونا) پایتخت و بزرگ‌ترین شهر آلبانی است. این شهر در مرکز کشور واقع شده و توسط کوه‌ها و تپه‌ها احاطه شده است، به‌طوری که کوه داجتی در شرق و دره‌ای ملایم در شمال‌غربی با چشم‌اندازی به دریای آدریاتیک قرار دارد. تیرانا از جمله بارانی‌ترین و آفتابی‌ترین شهرهای اروپا است و سالانه حدود ۲٬۵۴۴ ساعت آفتاب دریافت می‌کند.

تیرانا در سال ۱۶۱۴ توسط ژنرال عثمانی-آلبانیایی سلیمان پاشا بارجینی تأسیس شد و مرکز آن مسجد قدیمی و یک تربه بود. منطقهٔ کنونی تیرانا از دوران عصر آهن به‌طور پیوسته مسکونی بوده و احتمالاً هستهٔ پادشاهی ایلیریایی تاولانتی‌ها بوده است، که در دوران کلاسیک در حوالی اپیدامنوس متمرکز بود. پس از جنگ‌های ایلیری، این منطقه به امپراتوری روم ملحق شد. با فروپاشی امپراتوری روم غربی در قرن چهارم، بیشتر مناطق آلبانی تحت کنترل امپراتوری روم شرقی درآمد. تیرانا تا قرن بیستم اهمیت چندانی نداشت تا اینکه کنگرهٔ لوشنیه آن را پس از اعلام استقلال آلبانی در سال ۱۹۱۲ به‌عنوان پایتخت کشور تعیین کرد.

تیرانا به‌عنوان یک شهر جهانی رده گاما طبقه‌بندی شده و مهم‌ترین مرکز اقتصادی، مالی، سیاسی و تجاری آلبانی به شمار می‌رود. این شهر مقر دولت آلبانی است و محل اقامت رسمی رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر و همچنین ساختمان پارلمان آلبانی است. در سال ۲۰۲۲، تیرانا به‌عنوان پایتخت جوانان اروپا معرفی شد. 

## تاریخچه

منطقهٔ تیرانا از دوران پیشاتاریخ محل سکونت انسان‌ها بوده است و قدیمی‌ترین اشارهٔ شناخته‌شده به آن در غار پلومباس یافت شده که متعلق به دوران پارینه‌سنگی است. ایلیرها نخستین جمعیت منطقه بودند و احتمالاً هستهٔ اصلی  تاولانتی‌ها را تشکیل می‌دادند که در دوران کلاسیک در حوالی اپیدامنوس متمرکز بود. پس از جنگ‌های ایلیری، رومی‌ها پس از پیروزی بر ایلیریا این منطقه را تحت کنترل خود درآوردند و آن را به امپراتوری روم ملحق کردند. قدیمی‌ترین کشف باقی‌مانده از این دوره، خانه‌ای رومی است که به قرن سوم میلادی تعلق دارد . 

قلعه‌ای، که احتمالاً با نام «تیرکان» شناخته می‌شد، توسط ژوستینیان یکم، امپراتور امپراتوری بیزانس در قرن‌های ۴ تا ۶ ساخته شد و در قرن ۱۸ توسط احمد پاشا توپتانی بازسازی گردید. تیرانا در اسناد ونیزی در دههٔ ۱۳۵۰ میلادی و سال ۱۴۱۸ ذکر شده است: «…پیتر، پسر مرحوم دومنیک از روستای تیرانا…». نخستین ثبت‌های زمین تحت عثمانی‌ها در سال‌های ۱۴۳۱–۳۲ نشان می‌دهد تیرانا شامل ۶۰ منطقهٔ مسکونی با حدود ۲۰۲۸ خانه و ۷۳۰۰ نفر جمعیت بوده است. در سال ۱۵۱۰، مارین بارلتی کشیش و پژوهشگر کاتولیک آلبانی در بیوگرافی قهرمان ملی آلبانی اسکندر بیگ  به این منطقه به‌عنوان یک روستای کوچک اشاره کرده و بین «تیرانای کوچک» و «تیرانای بزرگ» تمایز قائل شده است. این منطقه بعدها در سال ۱۵۷۲ با نام Borgo di Tirana ذکر شده است به گفته هان، این سکونتگاه پیش از سال ۱۶۱۴ به‌عنوان یک بازار آغاز به توسعه کرده بود و چند آسیاب آبی نیز در آن وجود داشت. در سال ۱۶۱۴، سلیمان پاشا بارجینی، حاکم محلی، مسجد قدیمی، یک مرکز تجاری کوچک و یک حمام ترکی ساخت. منابع شفاهی تأیید می‌کنند که پیش از آن دو مسجد دیگر نیز در فاصلهٔ ۳۰۰–۴۰۰ متری از مسجد قدیمی، در مسیر خیابان علی دمی امروز، وجود داشته‌اند: مسجد رچ و مسجد موجو که قدیمی‌تر از مسجد قدیمی بوده‌اند. 

بعدها، مسجد اثهم‌بِی توسط ملا بای پترلا ساخته شد و با همکاری بهترین صنعتگران کشور در سال ۱۸۲۱ توسط پسر ملا، اثهم‌بِی مولاج، که نوهٔ بزرگ سیلجمان پاشا بارجینی بود، تکمیل گردید.

در سال ۱۸۰۰، نخستین مهاجران جدید به سکونتگاه آمدند، که به آن‌ها «اورتودوکسیت» می‌گفتند. این افراد آرومانی‌ها از روستاهای نزدیک کورچه و پوگرادِس بودند و در اطراف پارک تیرانا و دریاچه مصنوعی ساکن شدند. آن‌ها به نام «لاسیفاک» شناخته می‌شدند و نخستین مسیحیان پس از تأسیس شهر بودند.

در سال ۱۸۰۷، تیرانا مرکز زیرناحیه کرویه-تیرانا شد. پس از سال ۱۸۱۶، تیرانا تحت کنترل خانوادهٔ توپتانی از کرویه قرار گرفت و بعدها به زیرناحیهٔ استان تازه‌تأسیس شکودر و سنجاق در دُرس تبدیل شد. در سال ۱۸۸۹، زبان آلبانیایی در مدارس تیرانا آموزش داده شد و باشگاه میهن‌پرستانه باشکیمی در سال ۱۹۰۸ تأسیس شد.

تصویر بازار قدیمی تیرانا در حوالی قرن بیستم نیز گویای رونق تجاری این شهر است. مسجد سیلجمان پاشا در پس‌زمینه دیده می‌شود که در جنگ جهانی دوم نابود شد.

### توسعهٔ مدرن

در ۲۸ نوامبر ۱۹۱۲، پرچم ملی در ولور توسط  اسماعیل کمالی برافراشته شد و تولد نمادین آلبانی به‌عنوان یک کشور مستقل را نشان داد. سال‌های بعد با آشوب همراه بود. در جریان جنگ‌های بالکان، در ۲۷ نوامبر ۱۹۱۲ و پس از بیش از ۴۰۰ سال اشغال عثمانی، ارتش صربستان تیرانا را اشغال کرد و آن را به پادشاهی صربستان و شهرستان درر الحاق نمود. در پاسخ به کشتار آلبانیایی ها، تیرانا در قیام روستاها به رهبری حاجی قامیلی شرکت کرد. تیرانا در ۱۹۱۳ و پس از معاهده لندن آزاد شد که ارتش صربستان را مجبور به عقب‌نشینی از مرزهای آبانی مستقل کرد. در آگوست ۱۹۱۶، نخستین نقشهٔ شهری توسط کارشناسان ارتش اتریش-مجارستان تهیه شد.

پس از تصرف شهر دبار توسط صربستان، بسیاری از ساکنان آلبانیایی به ترکیه مهاجرت کردند و بقیه به تیرانا رفتند. برخی از کسانی که به استانبول رسیدند، بعدها به تیرانا مهاجرت کردند و جامعهٔ دبران (اهالی دیبر) بخش مهمی از جمعیت شهر از سال ۱۹۲۰ و سال‌های بعد شد.

در ۸ فوریه ۱۹۲۰، کنگره لوشنی تیرانا را به‌عنوان پایتخت موقت آلبانی اعلام کرد، کشوری که در ۱۹۱۲ استقلال یافته بود. این وضعیت به‌طور دائم از ۳۱ دسامبر ۱۹۲۵ برقرار شد. در ۱۹۲۳، نخستین طرح شهری توسط معماران اتریشی تهیه گردید.

مرکز تیرانا توسط فلورستانو دی فاوستو و آرماندو براسینی، معماران مشهور دورهٔ موسولینی در ایتالیا، طراحی شد. براسینی پایه‌های ساختمان‌های وزارتخانه‌ها در مرکز شهر را پایه‌گذاری کرد. این طرح بعدها توسط معمار آلبانیایی اشرف فراشهری معمار ایتالیایی کاستلانی و معماران اتریشی ویس و کولر بازنگری شد.

ساختمان مدرن پارلمان آلبانی پیشتر به‌عنوان باشگاه افسران استفاده می‌شد؛ در سپتامبر ۱۹۲۸، ذوگ آلبانی به‌عنوان پادشاه ذوگ اول تاج‌گذاری کرد.

تیرانا میزبان امضای پشمان تیرانا بین ایتالیا و آلبانی بود. در دوران حکومت پادشاه ذوگ، بسیاری از مهاجران آلبانیایی به تیرانا مهاجرت کردند که منجر به افزایش جمعیت پایتخت در اوایل قرن بیستم شد.

در ۱۹۳۹، تیرانا توسط نیروهای فاشیست اشغال شد و یک دولت دست‌نشانده تشکیل شد. در این مدت، معمار ایتالیایی گرادو بوسیو مأمور شد تا طرح‌های پیشین را توسعه داده و پروژه‌ای جدید در منطقهٔ میدان مادر ترزا معرفی کند.

در ۴ فوریه ۱۹۴۴، گستاپو با حمایت نیروهای ژافر دیوا، ۸۶ ضدفاشیست را در تیرانا اعدام کرد.

از ۱۹۴۴ تا ۱۹۹۱، مجتمع‌های آپارتمانی و کارخانه‌های سبک سوسیالیستی ساخته شدند و میدان اسکندرنیگ بازطراحی شد. بازار قدیمی تیرانا و کلیسای ارتدکس برای ساخت کاخ فرهنگ تخریب شدند. بخش شمالی بلوار اصلی به نام جوزف استالین بلوار نام‌گذاری شد و مجسمهٔ او در میدان شهر نصب شد. پس از مرگ انور خوجه، هرم تیرانا به یادبود او ساخته شد.

در اوایل دههٔ ۱۹۹۰، دانشجویان دانشگاه تیرانا با تظاهرات گسترده  خواستار آزادی‌های سیاسی شدند و شخصیت‌های سیاسی همچون جیمز بیکر و پاپ ژان پل دوم از پایتخت دیدن کردند.

در میانهٔ دههٔ ۱۹۹۰، تیرانا شاهد ناآرامی‌های بالکان و کودتای ناموفق ۱۴ سپتامبر ۱۹۹۸ بود. در ۱۹۹۹ و پس از جنگ کوزوو، فرودگاه تیرانا به پایگاه هوایی ناتو برای مأموریت‌های منطقه‌ای تبدیل شد.

## منابع

رده:تیرانا
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۶۱۴ (میلادی) در امپراتوری عثمانی
رده:پایتخت‌های اروپا
رده:شهرداری‌ها در شهرستان تیرانا
رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در ۱۶۱۴ (میلادی)
رده:مناطق مسکونی در شهرستان تیرانا