گویش بختیاری

**گویش بختیاری** یا **لری بختیاری** یکی از گویش‌های زبان لری و در گروه زبانی زبان‌های جنوب غرب ایران می‌باشد. که توسط مردم بختیاری، که با عنوان «لر بزرگ» شناخته می‌شوند، بکار برده می‌شود. در تصویر زیر، جایگاه و دسته بندی این قوم بزرگ، در کنار اقوام و زیرشاخه‌های دیگر قوم بزرگ لر، مشاهده می‌شود: محل سکونت بختیاری‌ها سرزمین بختیاری نامیده می شد، که شامل شهرها و روستاهای زیادی در استان چهارمحال‌وبختیاری، در منطقه فریدن در اصفهان، و در خوزستان، منطقه‌ای در حدود ۷۵،۰۰۰ کیلومتر مربع، که از رودخانه دز، شوشتر و رامهرمز در غرب، تا داران و حومه شهرکرد در شرق، امتداد داشت. 

گویش بختیاری (لری بختیاری)، مانند زبان فارسی رسمی (معیار)، نواده‌ای از زبان‌های جنوب غرب ایران است. درحقیقت ریشه‌ی همه زبان‌های ایرانی، به پارسی میانه و از طریق پارسی میانه به پارسی باستان برمی‌گردد.

این گویش، هم به لری بالاگریوه‌ای و هم به لری جنوبی و لری شمالی (خرم‌آبادی) و هم به زبان لکی شباهت دارد. دانشنامه ایرانیکا گویش بختیاری و زیرشاخه‌های آن را به همراه گویش‌های بویراحمدی، کهگیلویه‌ای و ممسنی، دارای وجه اشتراک بسیار از نظر لغوی، مورفولوژی و ویژگی‌های واج‌شناسی دانسته و مجموعهٔ این گویش‌ها را به همراه گویش لری شمالی، از یک خانواده معرفی کرده است و بر تفاوت آن‌ها با کردی نیز اشاره کرده است.

## پراکندگی
[بندانگشتی|علامت محلی منقوش روی [چوقا|چوقا بختیاری]]
بر اساس اطلاعات جسته و گریخته، می‌دانیم که بختیاری‌ها دست‌کم از دوره‌ی صفویه، بطورخاص، در میانه‌ و شرق و جنوب سرزمین‌های زاگرس و در استان‌های خوزستان، چهارمحال و بختیاری، اصفهان و لرستان زندگی کرده و می‌کنند. بختیاری‌‌ها ۷۵ درصد از جمعیت چهارمحال و بختیاری و طبق برآوردهای سال ۱۳۹۵، حدود ۲۰ درصد از جمعیت استان اصفهان را تشکیل می‌دهند و در کنار عرب‌ها، یکی از سه قوم بزرگ در استان خوزستان هستند.

### بختیاری‌های اصفهان
بختیاری‌ها از دیر باز در استان اصفهان ساکن بوده‌اند. بر اساس برآوردهای رسمی در سال ۱۳۸۹، بختیاری‌ها حدود ۸ درصد جمعیت اصفهان را تشکیل می‌دادند که پس از آن، با رشد مهاجرت از خوزستان و چهارمحال و بختیاری به اصفهان، کارشناس‌ها تخمین می زنند که جمعیت بختیاری‌های اصفهان، از ۲۰٪ نیز عبور کرده است، که بیشتر در شهرهای شاهین‌شهر، فولادشهر، اصفهان و بهارستان ساکن هستند. در دورهٔ آماری ۱۳۸۵–۱۳۹۰، در حدود ۵۶٫۶ درصد مهاجرانی که استان چهارمحال و بختیاری را ترک کرده‌اند، مقصدشان استان اصفهان بوده است.

## گویش‌های لُری بختیاری
بندانگشتی|
گویش لری رامهرمزی (رومزی) یکی از گویش‌های بختیاری است که توسط مردم رامهرمز و بیشتر روستاهای پیرامون آن بکارگرفته می‌شود. مردم این روستاها اغلب از قوم بختیاری چهارلنگ هستند.

## حروف ویژه در گویش لری بختیاری
در لری بختیاری حروفی وجود دارند که در فارسی معیار، تلفظ نمی‌شوند. بیشتر آن‌ها بازماندگان زبان پهلوی هستند.

**ذال معجم:** حرف «د» وقتی که پس از a,A،o,i،e,y بیاید به گونه‌ای دیگر تلفظ می‌شود («A» را «آ» فرض کنید و «a» را «فتحه»)
تلفظ به این صورت است که قسمت زیرینِ نوکِ زبان با دندان‌های پیش فکِ زیرین مماس شده اما با دندان‌های پیش فک بالا تماس بسیار نامحسوس است. اما «د» پس از صامت‌ها به همان صورت معمول تلفظ می‌شود.

**هاء میان تهی:** گونه‌ای «هـ» است که با تلفظی نرمتر از «هـ» تلفظ می‌شود. مانند پهل (pohl) به معنی پُل

**واو غنه:** کلمهٔ «نو» در فارسی رایج به‌طور تقریبی با واو غنه تلفظ می‌شود. در گویش لری بختیاری برخی کلمات با این واو تلفظ می‌شوند. مانند nuň (یعنی نان)

**انیگما**: در گویش بختیاری از زبان لری مانند سایر گویش‌های این زبان هرگاه حرف نون و گاف پشت سر یک دیگر بیایند به صورت انیگما تلفظ می‌شوند

مانندِ dańg یعنی موسیقی

**واو لب غنچه‌ای**: به صورت دابلیو تلفظ می‌شود

مانندِ wast یعنی افتاد

**ترکیب aow**: مانندِ shaow یعنی شب یا aftaow یعنی خورشید

## دربارهٔ گویش بختیاری
گویش بختیاری، در گذر زمان، به جهت استفاده از آواهای متفاوت در استفاده از این گویش در مناطق مختلف، در قالب لهجه‌های مختلف، انتشار یافته است، که در بیشتر موارد، تفاوت‌های این لهجه‌ها، در استفاده‌ی متفاوت از فتحه‌ها و کسره‌ها می‌باشد.

راولینسون در سفرنامه خود می‌نویسد:

محسن فارسانی، در مقدمه دیوان ملا زلفعلی بختیاری، این گویش را برگرفته‌ای نزدیک از زبان پهلوی می‌داند و درباره آن می‌نویسد:

## واژگان
در این جدول، *A صدای *'آ**، ou صدای **او** و ee صدای **ایی**'' می‌دهد.


{| class="wikitable"
![[لری بختیاری|لُری بَختیاری]]
![[لری بویر احمدی|لُری بویِر اَحمدی]]
![[لری بالاگریوه‌ای|لُری بالاگِریوِه‌ای]]
!معنی [[زبان فارسی|فارسی]]
|-
|دا، دآیَه
|دای، دِی
|دا
|مادر
|-
|تاته
|تاتَه، عامو
|عامو، تاته
|عمو
|-
|کُر
|کُر
|کُر
|پسر
|-
|تاته‌زا، عاموزا
|تاته‌زا، عاموزا
|عاموزا، تاته زا
|عموزاده
|-
|خورزا
|خرزا
|خُوَرزا
|خواهرزاده
|-
|چغا، بِنار
|تُل
|کُن، چغا، بِنار
|تپه
|-
|بَرد، کُچُک
|برد، کچُک
|بَرد
|سنگ
|-
|اَرس
|اَرس
|اَسِر
|اشک
|-
|آساره
|ستارَه
|آساره
|ستاره
|-
|ار
|ار
|اَ، اَر
|اگر
|-
|اراز
|
|دق کِردِه، اراز
|دق کردن
|-
|لؤی
|لوی
|لوی، شبر ژک
|شیر آغوز (زیک)
|-
|آل
|یال
|یال
|موجود افسانه‌ای در زاگرس - جن
|-
|آلشت
|
|آلِشت
|عوض کردن
|-
|تَش، آگِر
|تَش
|تَش
|آتش، آگِر
|-
|آوریت
|وریتنایَن، وریتنادَن
|پَره پوت، آوریت
|پرکندن مرغ
|-
|اُوِسن
|اوسَن
|اُوِس
|آبستن (حامله)
|-
|بافه
|بافَه
|بافه
|دسته گندم
|-
|بِل
|بِیل
|بِل
|بگذار، اجازه بده یا بهل
|-
|بل باریک، کعْد باریک
|قَی باریک، قد باریک
|قَ باریک
|کمر باریک
|-
|بُنگ، دُنگ
|بُنگ
|دَنگ، بُنگ
|صدا، بانگ
|-
|بندار
|سَرَبالِی
|بنار
|سربالایی
|-
|بور
|بور
|بور
|زرد کمرنگ
|-
|بون
|بالا
|بون
|بالا، پشت بام
|-
|بئی
|بویگ
|بِئی
|عروس
|-
|دِگِله، تییژه، پاتیل
|پاتیل
|دِگِله، تییژه، پاتیل
|دیگ، دیگ مسی
|-
|پتی
|پَتی
|پَتی
|خالی
|-
|پرس، چَمَر
|
|پُرس، چَمَر
|عزاداری، عزا
|-
|پیا
|پیا
|پیا
|مرد
|-
|تلنیدن
|تِلنایَن، تِلنادَن
|تلنیدن
|پایمال کردن
|-
|کِرژلنگ، کِرزلنگ
|کِرژلنگ، کِرزلنگ
|کِرژلنگ
|
|-
| دُز درو، چاو راو
|دز درو
|دِروو
|دروغ و ریا
|-
|چَرِه
|چِرَه
|چَرِه
|پشم چینی چارپایان
|-
|چَم
|چَم
|چَم
|چمنزار و دره کنار رود
|-
|چول
|چول
|چول
|خراب و خالی از سکنه
|-
|چولِه
|جیلَه، جولَه
|چولِه
|جوجه تیغی
|-
|دوقات
|
|دو برابر
|دوبرابر
|-
|نُمزَد، نومزَد
|نومزا
|نومزَد، دسگیرو
|نامزد
|-
|دیس
|ملوچ
|دیس
|چسبنده
|-
|هول
|
|هول
| ترس
|-
|لیژ
|
|لیژ
|سرا زیری
|-
|آو
|آو
|آو
|آب
|-
|اِوارِه
|اِوارِه
|اِوارِه
|غروب
|-

== ضمیرها ==
;ضمایر شخصی منفصل:

مو/مُ (mo): من

تو (to): تو

هو/هُ (ho): او/آن

ایما (imâ): ما

ایسا (isâ) یا ایشا (iSha): شما

هونو/هُنُو (honow): آنها

;ضمایر جمع:

برای جمع در [[مردم بختیاری|بختیاری]] از (ءل-al)،(یَل-yal)، (گَل-gal)، (اون-un یا اُو-ow) و (آ-â) استفاده می‌شود.

:* **توجه**: دربارهٔ جمع بستن کلمه‌ها گویش و زبان [[مردم بختیاری|بختیاری]] به دو بخش تقسیم می‌شود یکی [[مردم بختیاری|بختیاری]]‌های غربی (ساکن [[الیگودرز]] و [[دورود]] تا نزدیکی‌های [[لالی|لالی]] و سردشت و [[دزفول|دزفول]]) برای جمع بستن بیشتر از «ان» که به صورت شکسته «اون-un» یا «اُو-ow» گفته می‌شود استفاده می‌کنند. اما سایر [[مردم بختیاری|بختیاری]]‌ها از «یَل» برای نام‌های نر (مذکر) مانند کُریَل، و از «گَل» برای نام‌های ماده (مؤنث) مانند دُرگَل و زَنگَل استفاده می‌کنند و گاهی نیز برای برخی از کلمات از همان «ان» به شکل شکسته استفاده می‌کنند. مانند گامیشو (gâmishow) یا گامیشون (gâmishun)، قاطرو یا قاطرون، بُزون. نکته مهم دیگر اینکه گاهی نیز از همان «ان» با حذف «ن» برای جمع بستن استفاده می‌کنند. مانند مدادا، قاطراو غیره…
:*

**نمونه‌های بیشتر**

:
: ایرانیَل: ایرانیها

بُزگَل: بزها

سَیَّل: سگ‌ها

هُمسایَل: همسایه‌ها

جِغِلَل: پسر بچه‌ها

دآیَل: مادرها

میوآ: میوه‌ها

یُنُو (yonow): اینها

حَرگَل: خرها

بچی یل: بچه‌ها

زَنگَل: زن‌ها

پیایَل: مردان/مردها

گوسِندُو: گوسفندها

کاوویل: گوسفندها

:

;ضمایر ملکی متصل:

**اُم** (om-) تَوَرُم (tavarom) تبرم (تبر من)

**اِت** (et-) تَوَرِ ت (tavaret) تبرت

**اِس** (es-) یا (-esh) تَوَرِ س یا تَوَرِش(tavares) تبرش

**اِمون** (emun-) تَوَرِ مون (tavaremun) تبرمان

**اِتون** (etun-) تَوَرِ تون (tavaretun) تبرتان

**اِسون** (esun-) یا اِشون تَوَرِ سون (tavaresun) یا (tavareshoun)تبرشان

:***توجه**:البته در گفتار نون آخر حذف می‌شود. مثل: تَوَرِسو (tavaresow) یا تَوَرِمو (tavaremow).

اسامی مختوم به مصوت هنگام گرفتن ضمیر ملکی متصل تنها m یا t یا s یا mun یا tun یا sun می‌گیرد.

مثل:

: **دام** (dâm) مادرم

: **داسون (ش)** (dâsun) مادرشان

;ضمایر اشاره:

**یو/یُ/هی** (yo)/(hi): این

**هو/هُ** (ho): آن

**یُنُو** (yonow): اینها

**یُنُو/یونُو** (yonow): اینها

**هُنُو/هونُو** (honow): آنها

== زمان افعال ==
شناسه + بن مضارع

به‌طورمثال خَردَن (xarden) به معنی خوردن بن مضارعش «خور» (xor) است:

می‌خورم: خُرُم/خورُم (xo/xurom)

می‌خوری: خُری/خوری (xo/xuri)

می‌خورد: خُره/خوره (xo/xureh)

می‌خوریم: خُریم/خوریم (xo/xurim)

می‌خورید: خُرین/خورین (xo/xurin)

می‌خورند: خُرن/خورن (xo/xuren)

;**مضارع التزامی**
;* ساختار در [[زبان فارسی|فارسی]]: بـ + بن مضارع + شناسه «َم، ی، َد، یم، ید، َند» مثال: من بروم، تو بروی، او برود، ما برویم، شما بروید، آن‌ها بروند
;* **ساختار در لری: بن مضارع + شناسه «ُم، ی، ِه، یم، ین، ِن»** **مثال: (مو-مُ) رُم، تو ری، (هُ-هو) رِه، ایما ریم، ایسا رین، (هُنُو-هونُو) رِن**
;:

;**ماضی مطلق/ساده**
;ساختار [[زبان فارسی|فارسی]]: بن ماضی + شناسه‌های ماضی مثال از مصدر دویدَن = دویدَن ــ (اَن): دوید فعل ماضی ساده: دویدم دویدی دوید دویدیم دویدید دویدند
;ساختار لری: بن ماضی + شناسه‌های ماضی مثال از مصدر دونیدِن = دَونیدِن ــ (اِن): دَونید فعل ماضی ساده: دَونیدُم/دَونیم/دَونی‌یُم دَونیدی/دَونی‌یی دَونید/دَونی دَونیدیم/دَونی‌ییم دَونیدید/دَونی‌یید دَونیدین/دَونی‌یین
;گاهی **د به صورت‌ی تلفظ می‌شود یا تلفظ نمی‌شود مانند حالت‌های ۲ و ۳ بالا**
;
:

 ماضی)

;**ماضی استمراری**:

ساختار: هُنِی + ماضی ساده

[[زبان فارسی|فارسی]]:می‌دویدم، [[مردم بختیاری|بختیاری]]: هُنِی دَونیدُم

[[زبان فارسی|فارسی]]: می‌خوردند، [[مردم بختیاری|بختیاری]]، هُنِی خُرِن

[[زبان فارسی|فارسی]]: می‌آیم/میام، [[مردم بختیاری|بختیاری]]: هُنِی یآم

[[زبان فارسی|فارسی]]: می‌دویدن، [[مردم بختیاری|بختیاری]]: هُنِی دَونیدِن

;**ماضی نقلی**:

e- + ماضی مطلق

خورده‌ام: خَردُمِه (xardome)

خورده‌ای: خَردیه (xardiye)

خورده است: خَردِه (xarde)

خورده‌ایم: خَردیمِه (xardime)

خورده‌اید: خَردینِه (xardine)

خورده‌اند: خَردِنِه (xardene)

;**ماضی بعید**:

مثل [[زبان فارسی|فارسی]] است فقط به جای 《بود》 از 《بید》 یا 《بی》 یا 《وی》 استفاده می‌شود؛ به‌طورمثال: خورده بودند = خَردِه بیدِن (xarde biden)

;**آینده**:

برای بیان زمان آینده به‌طورمعمول همان مضارع اخباری به کار می‌رود

;**نفی مضارع اخباری*':

نمی‌خورم: نی/نِخورُم (ni/nexorom)

نمی‌گویم: نی/نِگُم (ni/negom)






[[رده:استان چهارمحال و بختیاری]]
[[رده:استان خوزستان]]
[[رده:زبان‌های ایرانی جنوب غربی]]
[[رده:گویش بختیاری|زبان بختیاری]]
[[رده:گویش‌های لرستان]]

== پانویس ==

خراوه

== منابع ==
* محسن فارسانی، *دیوان ملا زلفعلی بختیاری*، انتشارات مشعل، ۱۳۷۵.
* F. Vahman and G. Asatrian, *Poetry of the Baxtiārīs: Love Poems, Wedding Songs, Lullabies, Laments'', Copenhagen, 1995.https://books.google.com/books/about/Poetry_of_the_Baxtiārīs.html?id=KKgypdL4gJoC

## پیوند به بیرون
* مشخصات زبان لری بختیاری در پایگاه اینترنتی اتنولوگ