تظاهرات ۱۹ دی قم

**تظاهرات ۱۹ دی قم** که در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران با عنوان ***قیام خونین مردم قم*** شناخته می‌شود، شامل چند روز تظاهرات اعتراضی نسبت به چاپ مقاله ایران و استعمار سرخ و سیاه در روزنامه اطلاعات است که نقطه اوج آن در روز ۱۹ دی ۱۳۵۶ بود. این تظاهرات را بسیاری سرآغاز اعتراضاتی می‌دانند که در بهمن سال ۱۳۵۷ به سرنگونی حکومت پهلوی و پایان نظام سلطنتی در ایران انجامید.

## پیش‌زمینه

پیش از این، تظاهرات خرداد ۱۳۵۴ قم که توسط طلاب حوزه علمیه برگزار شد، توسط نیروهای امنیتی با خشونت سرکوب شد. در ۱۷ دی ۱۳۵۶، مقاله ای توهین آمیز به خمینی توسط نویسنده ای مستعار در روزنامه اطلاعات بعدازظهر تهران منتشر شد. وی گفت که این مقاله به دستور شاه از سوی وزارت دربار برای وی ارسال شده است و وی از محتوای مقاله بی‌اطلاع است. به گفته داود مناشری رهبران مذهبی حمله شخصی به خمینی را مساوی می‌دانند و به این دلیل که روش‌های آشنا به اسلام را با روش‌های هجوم به اسلام به عنوان دستکاری بیشتر در مطبوعات می‌دانند. که این مقاله از سوی مقامات به «اطلاعات» داده شده بود، از این رو، رهبری دینی، انتشار این مقاله را منادی کارزار علیه آنان از سوی دولت دانستند. شریعتمداری در گفت و گو با مطبوعات، گفت: این مقاله «مذهب ما را به باد داده است» و «مسلمانان را در ایران شوکه کرده است».

## گاه‌شمار
### ۱۷ دی
با اینکه روزنامه هنوز به قم نرسیده بود، خبر این مطلب توهین آمیز در سطح شهر پخش شده بود. بدین ترتیب شامگاه شنبه ۱۷ دی ۱۳۵۷، هنگامی که کامیون حامل روزنامه به شهر قم نزدیک شد، عده زیادی بلافاصله به آن حمله کردند و روزنامه‌ها را به آتش کشیدند. در گزارشی از ساواک، سازمان اطلاعات شاه، این واقعه چنین توصیف شده است: «در تظاهرات امشب حدود ۱۰۰ روزنامه اطلاعات را برای نشان دادن اعتراض پاره کردند و همچنین در اعتراض به اهانتی که در روزنامه اطلاعات به خمینی شده بود، تمام حوزه‌های علمیه تعطیل شد.»

### ۱۸ دی
در ۸ ژانویه، حوزه‌های علمیه و برخی مغازه‌ها تعطیل شدند. طلابی که درس را متوقف کرده بودند، در بیرون حوزه علمیه خان تجمع کردند و به سمت خانه‌های رهبران مذهبی راهپیمایی کردند و در طول مسیر شعارهایی به نفع خمینی سر دادند. جمعیت هنگام حرکت به سمت مدرسه فیضیه در میدان آستانه، جایی که نیروهای امنیتی تلاش کردند تجمع را متفرق کنند، شعارهای «مرگ بر این رژیم یزید»، «سلام بر خمینی» و «رهبر ما خمینی است» سر دادند. اما با متفرق شدن تجمع، به معترضان پیشنهاد شد که به محل اقامت گلپایگانی مراجعه کنند.

### ۱۹ دی
بازار در قم در ۹ دی ماه تعطیل شد. در این روز طلاب طبق ترتیبات قبلی در مقابل حوزه علمیه خان و میدان آستانه تجمع کردند و مانند روز قبل از آنجا به سمت منازل بزرگان دین حرکت کردند. وقتی بعد از ظهر تعداد بیشتری از مردم در میدان آستانه تجمع کردند، جمعیت به سمت خانه نوری حرکت کردند و به تدریج به دلیل کاهش ترس و وحشت، تعداد بیشتری از طبقات مختلف اجتماعی به تظاهرات پیوستند. چندین هزار نفر از پیروان خمینی در این روز تظاهرات کردند. در چهارراه ارم و سه راهی موزه در قم نیروی انتظامی و تکاوران آماده و منتظر بودند. نوری خطاب به حضار، ضمن دفاع از خمینی و جنبش دانشجویی خواستار اتحاد شد. پس از این سخنرانی، جمعیت بار دیگر شروع به راهپیمایی کردند، اما پلیس با نزدیک شدن به خیابان صفائیه آنها را متوقف کرد. تظاهرات با پرتاب سنگ و شکستن شیشه بانک مجاور که منجر به استفاده نیروهای امنیتی از گلوله‌های جنگی بر روی جمعیت شد، به خشونت کشیده شد.

### تلفات
در نتیجه این اتفاقات پنج نفر کشته شدند که سه تن از آنان طلبه، یک نفر جوان و دیگری نوجوانی سیزده ساله است. طبق گزارش مرکز اسناد انقلاب اسلامی بر اساس اسناد ساواک ۶ نفر کشته به نام‌های طلبه شهید محمدرضا انصاری، شهید حیدر رضایی ۱۳ ساله، طلبه شهید مرتضی شریفی، علی‌اصغر خمسه‌ای، طلبه شهید علی‌اصغر ناصری و شهید غلامرضا همراهی ثبت شده‌اند. گزارش مرکز ملی ارزیابی خارجی سازمان سیا بیان کرد که تعداد کشته شدگان بیشتر از آن چیزی است که در گزارش‌های دولت ذکر شده است. طبق برخی تخمین‌ها بین ۵ تا ۳۰۰ نفر از تظاهرکنندگان توسط نیروهای امنیتی شاه در این تظاهرات کشته شدند. به گفته حسین بشیریه، تظاهرات مسالمت آمیز طلاب مذهبی توسط پلیس سرکوب شد و منجر به کشته شدن بین ۴۰ نفر شد.

## عواقب
در واکنش به این مقاله و آزار و اذیت شدید حامیان خمینی، تشکل‌های اپوزیسیون مذهبی و سکولار علیه شاه تحریک شدند. علمای عالی‌رتبه قم با انتشار بیانیه‌ای حکومت شاه را «ضداسلامی و نامشروع» توصیف کردند و برای مردگان عزای عمومی اعلام کردند. این حادثه در سراسر ایران گسترش یافت و به سرعت به یک رویداد تاریخی تبدیل شد و بسیج انقلابی را آغاز کرد. "جامعه تجار و صنف بازار تهران، بازاریان اصفهانی و تبریزی در تهران، جبهه ملی، حزب زحمتکش" و چپ همگی مخالفت خود را با رفتار خشونت‌آمیز رژیم اعلام کردند." در ۱۷ و ۱۸ فوریه تظاهرات و درگیری‌های بیشتری با پلیس رخ داد. شدیدترین درگیری‌ها در تبریز در روزهای ۲۷ و ۲۸ اسفند و ۷ و ۸ اردیبهشت رخ داد. در ماه مه، گستردگی تظاهرات در تهران، دولت را بر آن داشت تا تانک‌ها را در خیابان‌ها مستقر کند. در ۱۰ و ۱۱ مرداد، حوادثی مشابه تبریز در اصفهان رخ داد.

## منابع

رده:انقلاب ۱۳۵۷
رده:ایران در ۱۳۵۶
رده:ایران در ۱۹۷۸ (میلادی)