علویجه

علویجه شهری تاریخی و فرهنگی در استان اصفهان، شهرستان نجف‌آباد و بخش مهردشت است که در شمال‌غربی استان واقع شده‌است. علویجه به‌عنوان یکی از نقاط مهم منطقهٔ تاریخی «مهردشت» شناخته می‌شود و مجموعه‌ای از آثار باستانی، معماری سنتی، باغات گسترده و شبکه‌های قنات‌های تاریخی را در خود جای داده‌است.

## فامیلی‌های رایج
فامی‌های رایج و پرتکرار در میان ساکنان بومی علویجه (به ترتیب حروف الفبای فارسی) عبارتند از:

* ابراهیمی
* امینی
* باقری
* براتی
* رشیدی
* زمانی
* زمانی‌زاده
* شفیعی
* شهسواری
* صادقی
* عبداللهی
* عزیزی
* قنبریان
* قندهاری
* فقیهی
* فقیهیان
* کریمی
* میرزائی
* مصری‌پور
* نیک‌فرد
* نوری
* هیئت

(لیست برگرفته از مطالعات محلی و شناسنامه‌های خانوادگی منطقه).''علویجه دیار کهن''؛ بانک اطلاعات خانوادگی
## قنات‌ها و منابع آب
شبکهٔ قنات‌های علویجه از مهم‌ترین میراث فنی–مهندسی منطقه است. قنواتی که به‌صورت سنتی برای آبیاری باغات و مزارع حفر شده‌اند، هنوز بخش مهمی از تأمین آب کشاورزی را بر عهده دارند. اسناد محلی و متون تاریخی نشان می‌دهد در زمان‌های گوناگون، از جمله دورهٔ نادرشاه، اقداماتی برای مرمت و بازسازی قنوات صورت گرفته‌است که در افزایش پایداری منابع آبی نقش داشته‌است.

### دژ گبری
**دژ گبری** (قلعهٔ گبری) یکی از بااهمیت‌ترین آثار تاریخی در اطراف علویجه است. این دژ که با مصالح سنگی و در برخی قسمت‌ها با ملات‌های سنتی بنا شده، شامل دیوارهای بلند، برج‌های دیده‌بانی و اتاقک‌های ذخیره‌سازی بوده‌است. کاربری دژ احتمالاً هم نظامی و هم پناهگاهی برای جمعیت محلی در زمان تهدیدها بوده و از منظر معماری نمونه‌ای بارز از استحکامات دوران پیش از اسلام و انتقالات فرهنگی–تکنیکی در فلات مرکزی ایران محسوب می‌شود. کاوش‌ها و مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که دژ در لایه‌های مختلف تاریخی بازسازی و مرمت شده‌است. پژوهشگران محلی بر اهمیت حفاظت و مطالعهٔ دقیق این مجموعه تأکید دارند.

### قلعه نادری
**قلعهٔ نادری** اثر دیگری است که ساخت آن را محلی‌ها به دورهٔ نادرشاه نسبت می‌دهند. بنا در مواضع برجستهٔ دفاعی قرار گرفته و شواهد تاریخی و روایات محلی حکایت از آن دارد که در دورهٔ نادر، استحکامات و برخی قنوات پیرامون شهر بازسازی شده یا نوسازی شده‌اند. اسناد محلی و کتاب‌های پژوهشی منطقه‌ای به این همکاری تاریخی اشاره دارند و موضوع مورد توجه محققان محلی است.

### غار سنگ‌ریز
غار **سنگ‌ریز** در حوالی علویجه قرار دارد و با توجه به شواهد سطحی و یافته‌های پراکنده، دارای «قدمتی فوق‌العاده» است؛ این غار محل یافت‌شدن اشیاء سفالی و بقایای استقراری انسان‌ساز بوده که نشان‌دهندهٔ استفادهٔ دیرپا از آن به‌عنوان پناهگاه یا محل اجرای آیین‌ها است. غار سنگ‌ریز هم‌اکنون موضوع توجه باستان‌شناسان محلی و پژوهشگران میراث است و پیشنهادهای حفاظتی برای آن مطرح شده‌است.

### اماکن مذهبی و اجتماعی

* **مسجد جامع علویجه** — مسجدی با قدمت چندصد ساله که دارای عناصر معماری سنتی، کاشی‌کاری و کتیبه‌هایی با ارزش تاریخی است؛ مسجد علاوه بر کارکرد مذهبی، محل تجمعات اجتماعی و محل برخی سنت‌های شهری بوده‌است.
* **امام‌زادهٔ شاه شمس الدین محمد علویجه** — مقبره‌ای زیارتی که هر ساله میزبان زائران محلی است و در مناسک دینی و فرهنگی شهر نقش دارد، او فرزند **[[موسی کاظم|امام موسی کاظم]] است.**

## نام‌شناسی و لهجه
نام تاریخی شهر «الویج» در اسناد قدیمی ثبت شده‌است که ریشه‌هایی در فارسی میانه (پهلوی) دارد. با گذر زمان نام به شکل امروزی «علویجه» تثبیت شده‌است. لهجهٔ محلی ساکنان به لهجهٔ اصفهانی شباهت دارد و در گفتار روزمره از واژگان و ساختارهایی برگرفته از فارسی میانه و برخی واژگان اوستایی (در لفظ‌های محلی و اصطلاحات کشاورزی یا طبیعی) استفاده می‌شود؛ این امر در پژوهش‌های مردم‌شناسی محلی نیز ثبت شده‌است.

### حمام دزده و رسم عروسی
**حمام دزده** از مراسمات عروسی است، داماد شب قبل از عروسی به همراه اقوام با رقص و شادی به سمت یک حمام عمومی می‌روند و شعر های به لهجه علویجه ای میخوانند.

## اقتصاد و کشاورزی
اقتصاد محلی علویجه بر پایهٔ کشاورزی، باغداری و دامداری استوار است. محصولات شاخص عبارت‌اند از: **هلو، توت، انگور و گردو**. باغات وسیع و شبکهٔ بازاریابی محلی باعث شده محصولات باغی علویجه در بازارهای اطراف شهرت داشته باشند. صنایع تبدیلی کوچک شامل خشک‌کنی میوه، تولید مربا و فرآورده‌های باغی نیز در منطقه فعال است.

## میراث فرهنگی و ثبت ملی
با توجه به غنای تاریخی و وجود آثار متعدد (دژ گبری، قلعه نادری، مسجد جامع، امام‌زاده، غار سنگ‌ریز و شبکهٔ قنات‌ها)، علویجه اخیراً در فهرست‌های ثبت میراث فرهنگی محلی و استانی مورد توجه قرار گرفته‌است. اقدامات مقدماتی برای ثبت ملی برخی آثار در دستور کار ادارهٔ میراث فرهنگی استان قرار دارد (گزارش‌های محلی و ادارات مرتبط).

## جمعیت‌شناسی و هویت قومی
اکثریت ساکنان علویجه از قومیت فارس هستند و در منابع مردم‌شناسی و سرشماری محلی به‌عنوان جامعه‌ای فارسی‌زبان ثبت شده‌اند. ترکیب فرهنگی و تاریخی منطقه ریشه در جوامع بومی فلات مرکزی دارد و تفاوت‌های محلی در گویش و آداب تنها نشان‌دهندهٔ تنوع محلی در چارچوب هویت فارس است.

## منابع و مآخذ

* مرکز آمار ایران — سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۴۰۳.
* کتاب «علویجه اصفهان» — مجموعه مقالات و پژوهش‌های محلی (مرکز پژوهشی اصفهان).
* محمدی، حسن. «بررسی قلعه‌های گبری در فلات مرکزی ایران»، فصلنامهٔ باستان‌شناسی ایران.
* افشار، ایرج. «یادگارهای اصفهان»؛ مطالعات منطقه‌ای.
* سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان — گزارش‌های باغداری و کشاورزی منطقه نجف‌آباد.
* ادارهٔ کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان — گزارش‌های منطقه‌ای و پایش آثاراست.

## منابع

رده:شهرستان نجف‌آباد
رده:شهرهای استان اصفهان
رده:شهرهای شهرستان نجف‌آباد