جبال‌الخلیل

**جبال‌الخلیل** یا **کوه‌های یهودیه** (،  یا ) رشته‌کوهی در کرانه باختری و اسرائیل است که شهرهای اورشلیم، بیت‌لحم، الخلیل و چندین جایگاه تاریخی کتاب مقدس در آن قرار دارند. بلندترین قله این رشته‌کوه، کوه نبی یونس (کوه حلحول)، ارتفاعی برابر ۱۰۲۶ متر دارد. جبال‌الخلیل را می‌توان به چند زیرناحیه بخش کرد که از آن میان می‌توان به تپه‌های الخلیل، خط‌الرأس اورشلیم و دامنه‌های یهودیه اشاره کرد.

این رشته‌کوه سرزمین مرکزی پادشاهی یهودا (۹۳۰–۵۸۶ پیش از میلاد) بود؛ جایی که نخستین سکونتگاه‌های یهودی پدید آمد. از دیدگاه زمین‌شناسی، کوه‌های یهودیه نمود سطحی مجموعه‌ای از چین‌خوردگی‌های تک‌شیبی هستند که از دوره کرتاسه پسین شکل گرفته‌اند. پوشش جنگلی این ناحیه در دوران باستان انبوه بوده و خاک آن عمدتاً از خاک سرخ مدیترانه بر روی سنگ‌آهک‌های سخت تشکیل شده‌است.

## جغرافیا
جبال‌الخلیل بخشی از رشته‌کوه گسترده‌تری است که در راستای شمالی-جنوبی کشیده شده‌است. بخش شمالی این خط‌الرأس را تپه‌های سامره و بخش جنوبی آن را کوه‌های یهودیه تشکیل می‌دهند و این دو پاره در عرض جغرافیایی رام‌الله به هم می‌رسند. شیب غربی از سنگ‌آهک‌های سخت کوه‌های یهودیه به سوی دشت ساحلی اسرائیل از راه یک فرورفتگی طولی گچی و سپس تپه‌ماهورهای نرم شفله کاهش می‌یابد، در حالی که شیب شرقی به‌شدت به سمت دره شکافت اردن سقوط می‌کند.

انتهای جنوبی رشته‌کوه در بئرشبع در بخش شمالی نگو قرار دارد که در آنجا کوه‌ها به‌تدریج به دره بئرشبع-عراد شیب پیدا می‌کنند. میانگین ارتفاع کوه‌های یهودیه در حدود ۹۰۰ متر است و شهرهای رام‌الله، اورشلیم، بیت‌لحم و الخلیل را دربرمی‌گیرد. بخش شمالی کوه‌های یهودیه «تپه‌های اورشلیم» و بخش جنوبی آن «تپه‌های الخلیل» نامیده می‌شود.

رشته‌کوه در راستای شمالی-جنوبی حدود ۶۰ تا ۸۰ کیلومتر درازا دارد و مساحتی در حدود ۳۰۰۰ کیلومتر مربع را پوشش می‌دهد.

### بخش‌بندی ناحیه‌ای
جبال‌الخلیل را می‌توان به سه چشم‌انداز جداگانه بخش کرد:
* **کوهستان بنیامین** در شمال، شامل رام‌الله و بیت‌ئیل؛ بلندترین قله آن تل‌العاصور با ۱۰۱۶ متر ارتفاع است.
* **تپه‌های اورشلیم** در بخش میانی، در غرب شهر اورشلیم با ارتفاع ۷۵۰ تا ۸۰۰ متر.
* **بلندی‌های الخلیل** در جنوب که بلندترین نقطه رشته‌کوه یعنی کوه حلحول (۱۰۲۶ متر) در آن جای دارد.

### آب‌وهوا
به سبب بلندای منطقه، هوای جبال‌الخلیل نسبتاً خنک است. میانگین بارندگی سالانه در حدود ۴۵۰ میلی‌متر است که در بخش شمالی اندکی بیشتر و به نزدیک ۵۰۰ میلی‌متر می‌رسد. میانگین دمای سالانه ۱۷ درجه سلسیوس با اختلاف نزدیک به ۱۵ درجه میان زمستان و تابستان است. روزهای برفی نادرند اما برخی زمستان‌ها بارش برف سنگین رخ می‌دهد. ابرهایی که بر فراز دریای مدیترانه تشکیل می‌شوند در مسیر شرقی خود بر دامنه غربی کوه‌ها باران می‌بارند و شفله را نیز سیراب می‌کنند. در شرق، بیابان یهودیه در سایه باران قرار گرفته و با ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلی‌متر بارش بسیار خشک است.

## زمین‌شناسی و دیرینه‌شناسی
کوه‌های یهودیه نمود سطحی مجموعه‌ای از چین‌خوردگی‌های تک‌شیبی هستند که در راستای شمال-شمال‌غربی از اسرائیل می‌گذرند. این چین‌خوردگی‌ها بیان مرکزی کمربند تاقدیسی کمان سوری (Syrian Arc) است که در دوره کرتاسه پسین در شمال‌شرق آفریقا و جنوب‌غرب آسیا آغاز شد. کمان سوری از شرق-شمال‌شرق شبه‌جزیره سینا گذشته، به سوی شمال-شمال‌شرق از اسرائیل عبور کرده و در سوریه ادامه می‌یابد.

رویدادهای بالاآمدگی زمین‌ساختی که این کوه‌ها را پدیدآوردند در دو مرحله رخ دادند: نخست در اواخر ائوسن-آغاز الیگوسن و دوم در آغاز میوسن.

سنگ‌شناسی رشته‌کوه عمدتاً از سنگ آهک، دولومیت (dolomite)، گچ و سنگ چخماق تشکیل شده‌است. «سنگ اورشلیم» نیز از همین ناحیه استخراج می‌شود.

در دوران پیش‌ازتاریخ، جانورانی که دیگر در شام یافت نمی‌شوند، مانند فیل، کرگدن، زرافه و گاومیش وحشی آسیایی در این منطقه زندگی می‌کردند.

رشته‌کوه دارای ناهمواری‌های کارستی (karst) است که شامل غار چکنده‌سنگی در پارک ملی نهال‌سورک میان اورشلیم و بیت شمش و نیز منطقه پیرامون عوفرا می‌شود که در آنجا سنگواره‌های (فسیل) گیاهان و جانوران پیش‌ازتاریخی یافت شده‌اند.

## پوشش گیاهی و جانوری
### پوشش گیاهی
پوشش گیاهی جبال‌الخلیل عمدتاً از بوته‌زارها و بیشه‌ها تشکیل شده‌است. از گونه‌های شاخص این منطقه می‌توان به بلوط، بنه (پسته وحشی)، زالزالک، خرنوب و کاج حلب اشاره کرد.

### جانوران
از دوران کتاب مقدس، جانوران گوناگون کوه‌های یهودیه در متون یاد شده‌اند. امروزه پستانداران این ناحیه شامل گراز، غزال کوهی، گرگ، روباه سرخ، خرگوش، جوجه‌تیغی و گونه‌های متعدد خفاش هستند. پرندگان منطقه دربرمی‌گیرند: عقاب طلایی، دلیجه، مرغ مقلد، زاغ و کبک کوهی. خزندگان چون آفتاب‌پرست، مار جعفری، افعی فلسطینی و لاک‌پشت یونانی نیز در این رشته‌کوه زندگی می‌کنند.

## در کتاب مقدس عبری
بر پایه کتاب مقدس عبری، کوه‌های یهودیه سهم قبیله یهودا و سرزمین مرکزی پادشاهی یهودا بوده‌است. کتاب یوشع مرزهای سرزمینی را به‌تفصیل شرح داده‌است؛ فصل ۱۵ آیه ۸ به مرزی اشاره دارد که «به بالای کوهی که پیش روی دره هینوم در غرب است» نزدیک اورشلیم صعود می‌کند و آیه‌های ۴۸ تا ۶۰ شهرهایی را برمی‌شمارد که متن آن‌ها را «در کوهستان» (به عبری: בָהָר) جای می‌دهد، از جمله الخلیل و دیگر سکونتگاه‌ها.

## ترابری
بزرگ‌راه اصلی میان تل‌آویو و اورشلیم، بزرگ‌راه شماره ۱، از میان کوه‌های یهودیه میان بیت شمش و اورشلیم می‌گذرد.

خط آهنی از راه‌آهن اسرائیل (خط راه‌آهن یافا-اورشلیم) از بیت شمش در امتداد نهال‌سورک و دره رفائیم تا ایستگاه قطار اورشلیم-مالحه کشیده شده‌است. این خط تا اندازه زیادی با خط آهن تل‌آویو-اورشلیم جایگزین شده که با بهره‌گیری از تونل‌ها و پل‌ها از میان کوه‌های یهودیه عبور می‌کند و با سرعتی تا ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت میان فرودگاه بین‌المللی بن گوریون و ایستگاه اورشلیم-ییتسحاق ناوون حرکت می‌کند.

## شراب‌گیری
جبال‌الخلیل هزاران سال با شراب‌گیری پیوند داشته‌است. فراوانی چرخشت‌های باستانی، ارجاع‌ها به موکاری در متون کهن مانند کتاب مقدس عبری و یافته‌های باستان‌شناختی همچون سفالینه‌نبشته‌های عراد که سربازان پادشاهی یهودا در اواخر سده هفتم پیش از میلاد نوشته‌اند، گواه این پیوند هستند.

با فتوحات اسلامی شام در سده هفتم میلادی و به‌ویژه در دوران حکومت ممالیک در سده‌های میانه، شراب‌گیری کاهش چشمگیری یافت و سرانجام با ممنوعیت خمر به‌کلی متوقف شد.

در دهه ۱۹۸۰، کوه‌های یهودیه شاهد رونق دوباره شراب‌گیری به کوشش کارآفرینان اسرائیلی بودند. امروزه این ناحیه به شراب‌خانه‌های بوتیک خود شناخته می‌شود. ترکیب خرداقلیم مدیترانه‌ای، خاک رُس سرخ و تاکستان‌های مرتفع، این منطقه را به کانونی رو به رشد برای تولید شراب باکیفیت تبدیل کرده و شراب‌های آن در دهه‌های اخیر شناسایی بین‌المللی یافته‌اند. در اوت ۲۰۲۰، ناحیه تپه‌های یهودیه در اسرائیل نخستین نام‌گذاری رسمی شراب این کشور را دریافت کرد.

## نگارخانه

File:Maale Adumim 07 03-04-17 13-29.jpg|کوه‌های یهودیه میان اورشلیم و معاله آدومیم
File:Judean.mont.deadsea.JPG|نمای کوه‌های یهودیه از دریای مرده
File:Land of Israel.jpg|نمایی از فراز تپه بر وادی‌السور، بخشی از دره ایلاه در اسرائیل
File:Panorama from beth meir 5.jpg|نمایی از بیت مئیر در کوه‌های یهودیه
File:Judaean mountains.jpg|چشم‌اندازی در کوه‌های یهودیه، مشرف بر روستای خربت‌الدیر در کنار خط سبز
File:Ancient ruin near Neve Michael.jpg|ویرانه‌های ساختمان باستانی نزدیک نوه میخائل
File:SatafNov062022 04.jpg|بازمانده‌های روستای صطاف
File:JerusalemMountains.jpg|نمایی از کوه‌های یهودیه
File:PikiWiki Israel 34008 Snow in Jerusalem forest.JPG|جنگل اورشلیم پوشیده از برف


## جستارهای وابسته
* بیابان یهودیه، ناحیه خشک در شرق کوه‌های یهودیه و غرب دره شکافت اردن
* دره رود اردن
* کرانه باختری

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* 

رده:رشته‌کوه‌های اسرائیل
رده:کوه‌های کتاب مقدس عبری
رده:کوه‌های کرانه باختری