نیسایه

**نیسایه** یا **نیسا** نام ناحیه‌ای در ماد باستان است که در متون و کتیبه‌های تاریخی بدان اشاره شده‌است.

## ریشه‌شناسی نام
اصل واژه نسا در *[[فرگرد یکم وندیداد]]* به‌صورت نیسایه آمده‌است. نسا پنجمین سرزمینی است که اهورا مزدا آفرید.
نسا به معنای سایه است. در لغت‌نامه دهخدا، نسا به معنای جاییست که آفتاب نمی‌تابد.

## در منابع باستانی
هرودوت نوشته‌است: «مادها چراگاه‌های فراوان دارند، اسب‌هایشان پرخون، زیبا، خوش‌اندام و خوش‌قامت‌اند و در ایلخی شاه تربیت می‌شوند.» او در توصیف لشکرکشی بهار سال ۴۸۰ پیش از میلاد خشایارشا به یونان می‌نویسد: «آنگاه هزار سوار برگزیده ایرانی و در دنبال آن هزار نیزه‌دار برگزیده و پس از آن ده اسب مقدس که آن‌ها را نسائی می‌خواندند آمدند، چرا که در کشور ماد دشتی پهناور به نام نسا وجود دارد که در آن اسب‌های بزرگ پرورش می‌یابند.»

دشت بزرگ **Nisaean** در ماد، اغلب به‌عنوان خاستگاه اسبان بزرگ و قدبلند نسایی معرفی شده‌است (هرودوت ۳٫۱۰۶٫۲). این ناحیه به‌ویژه به دلیل اسب‌های معروف و شبدر مخصوص آن (*Medicago sativa* یا یونجه) شناخته می‌شد. دشت نسایی در ناحیهٔ زاگرس و در کرمانشاه کنونی، در دشتی به نام ماهیدشت قرار داشت.

## نسا در کتیبه‌ها
داریوش بزرگ در کتیبه بیستون می‌گوید:
«آنگاه من با شمار اندکی از مردان گئومات مغ را کشتم و کسانی را که به او وفادار بودند، در دژی به نام سیکیه هوتی در سرزمینی به نام نیسایه در ماد، از میان برداشتم و شاهی را بازپس گرفتم.»

در اوستا نیز از این سرزمین با نام **(nisaye) نیسایه** یاد شده‌است.

## روایت‌های یونانی و رومی
بسیاری از نویسندگان یونانی و رومی به نسا به‌عنوان پرورشگاه اسبان شاهی در دوران هخامنشیان اشاره کرده‌اند. استرابو از دو نسا یاد می‌کند: یکی در ارمنستان و دیگری در ماد. او اسبان نسایی را بهترین اسب‌های سلطنتی می‌داند و می‌نویسد استاندار ارمنستان سالانه بیست‌هزار رأس از این اسبان را برای شاه هخامنشی می‌فرستاد. همچنین به گفتهٔ او، در روزگار هخامنشیان پنجاه‌هزار مادیان در چمنزارهای ماد در چرا بودند.

## نسا در مناطق مختلف
از نسا در مناطق گوناگون ایران یاد شده‌است، از جمله در ماد، پارت، فارس و کرمان.

### نسا در پارت
نسا مرکز ایالت پارت بود که بعدها «خراسان» نام گرفت. یونانیان آن را **پارتا اونیسا** می‌خواندند. به نوشتهٔ مون‌گیت، این شهر در جنوب ترکمنستان کنونی، نزدیک ریگ‌زار قره‌قوم و دامنهٔ کوه کپه‌داغ قرار داشت. ویرانه‌های دو شهر باستانی «نیسایه قدیم» و «نیسایه جدید» در نزدیکی عشق‌آباد کنونی واقع است.

### نسا در فارس
این نسا در ۲۴ فرسنگی شمال استخر قرار داشت. مقدسی می‌نویسد این شهر را **نسا البیضا** می‌خوانند و در زمان اصطخری یکی از بزرگ‌ترین شهرهای ناحیهٔ استخر بود. او می‌نویسد این شهر به بزرگی خود استخر بوده و نام درست فارسی آن **نسایک (Nisayek)** است.

### نسا در کرمان
مقدسی از شهری در نرماشیر به نام **نسا** یاد می‌کند.

### نسا در ماد (کرمانشاه)
نیسایا (*Nisâya*، به اکدی: *Ni-is-sa-a-a*) نام ناحیه‌ای در ماد بود که در نزدیکی بیستون قرار داشت؛ همان‌جا که داریوش اول گئومات را کشت. دیودوروس مکان این ناحیه را در حوالی باغستان بیستون می‌داند.

## دژ سیکیه هوتی و پژوهش‌ها
بر پایهٔ گزارش داریوش بزرگ در کتیبه بیستون، او گئومات مغ را در دژی به نام **سیکیه هوتی** در ناحیهٔ نیسایه از میان برد. به باور ابراهیم پورداوود، نسا و پرورشگاه اسب‌های شاهی همان سرزمین کرمانشاه بوده‌است.

به‌گفتهٔ یوزف مارکوارت، دژ سیکیه هوتی باید همان جایی باشد که در منابع اسلامی مانند اصطخری، ابن‌حوقل و مقدسی به نام **مرج‌القلعه** یا **مرج** یاد شده‌است و امروزه به **هرون‌آباد** (شاه‌آباد) معروف است. ابن رسته نیز آن را یک دژ بزرگ شناخته‌است.

## ماهیدشت و پرورش اسب
**ماهیدشت** (*مادی‌دشت*) در دورهٔ اشکانیان به نام **نیستاه** شناخته می‌شد و به دلیل آب‌وهوا و مراتع فراوان، مرکز پرورش اسب‌های جنگاوران اشکانی بود.

از ماهیدشت تا کرند غرب دشتی پهناور و حاصلخیز گسترده است که شایستگی چراگاه هزاران اسب را دارد. بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که پرورشگاه معروف اسبان نسایی در همین ناحیه قرار داشته‌است. شواهد تاریخی، جغرافیایی و زبانی نیز این فرضیه را تأیید می‌کنند.

## جایگاه تاریخی
اگرچه مناطق دیگری چون لرستان و الیشتَر نیز از نظر مراتع برای پرورش اسب مناسب بوده‌اند، اما به نظر می‌رسد پرورشگاه اصلی اسب‌های نسایی همان کرمانشاه کنونی بوده باشد. در تاریخ ایران باستان، همواره از این اسب‌ها به‌عنوان نماد توان نظامی و شکوه شاهی یاد شده‌است.

## جستارهای وابسته
* نسا
* دشت نسایی
* اسب نسایی
* کتیبه بیستون

## منابع

## کتاب‌شناسی
* پورداود، ابراهیم. *فرهنگ ایران باستان*. انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۲۶، ص۲۸۷–۲۹۴.  
* کتیبه بیستون، بند ۱۳ از ستون یکم.
* وندیداد، ۱۳۶۱: ۱۰.
* دیودوروس، ۱۷٫۱۱۰٫۵.
*   
* مارکوارت، یوزف. *ایرانشهر*. ص۱۴۲.
* Marquart, J. *Untersuchungen zur Geschichte von Eran*. Leipzig, 1905, pp. 158–160.
* «ماهیدشت؛ نگاهی به پیشینه، فرهنگ، وضعیت اقتصادی و تقسیمات ماهیدشت». پایگاه خبری تحلیلی اندیشه کرمانشاه.

رده:جغرافیای تاریخی ایران
رده:تاریخ استان کرمانشاه