انجمن تئوسوفی

[بندانگشتی|alt=متن جایگزین|توضیحات مهر انجمن تئوسوفی متشکل از نمادهای [صلیب شکسته|صلیب شکسته یا سواستیکا، ستاره داوود، ام، عنخ (کلید زندگی) و اوروبروس]]

**انجمن تئوسوفی** بدنه سازمانی تئوسوفی، یک جنبش دینی نوظهور و باطنی است که در سال ۱۸۷۵ در شهر نیویورک تأسیس شد. از بنیان‌گذاران آن می‌توان به **[[هلنا بلاواتسکی]]**، عارف روس و اندیشمند اصلی جنبش تئوسوفی، و نیز **[[:en:Henry_Steel_Olcott|هنری استیل اُلکات]]**، نخستین رئیس انجمن، اشاره کرد. این جنبش از منابع گوناگون تأثیر پذیرفت، از جمله فلسفه‌ها و جنبش‌های کهن اروپایی همچون نوافلاطونی و علوم خفیه، و نیز بخش‌هایی از سنت‌های دینی شرقی مانند هندوییسم و بودیسم.

بنیان‌گذاران «تئوسوفی» را آمیزه‌ای از **علم، دین و فلسفه** توصیف می‌کردند. آنان معتقد بودند که هدف زندگی انسان رهایی معنوی است و روح انسان پس از مرگ جسمانی از طریق فرایند کارما تناسخ می‌یابد؛ اصلی که از ادیان هندی گرفته شده است. حدود سال ۱۸۸۰، بلاواتسکی و اُلکات به هند رفتند و پس از آن سازمان به دو شاخه تقسیم شد: **انجمن تئوسوفی ([[آدیار، چنای|آدیار]]، هند)** و **انجمن تئوسوفی ([[پاسادنا (کالیفرنیا)|پاسادنا]]، کالیفرنیا)**. سازمان اولیه تئوسوفی پس از انشعابات فراوان، امروز چندین جانشین دارد. تئوسوفی امروزه یک مدرسه فلسفی فعال است و به واسطه فرایند انشعابی، افزایشی را نسبت به دیگر عقاید مذهبی، فلسفی و عرفانی تجربه کرده‌است.

## تاریخ
بندانگشتی|alt=متن جایگزین|توضیحات انجمن تئوسوفی آدیار هند، ۱۸۹۰

### تشکیل
جامعه تئوسوفی به‌طور رسمی در نیویورک ایالات متحده آمریکا در نوامبر ۱۸۷۵ توسط هلن بلاواتسکی و هنری استیل اُلکات، ویلیام کوان جاج و دیگران تأسیس شد. هدف نخستینش مطالعه و توضیح علوم سری، علوم اسرارآمیز از قبیل روح و غیره بود. بعد از چندین سال الکات و بلاواتسکی به هند رفتند و دفتر مرکزی بین‌المللی این انجمن را درآدیار در مدرس(چینای فعلی) تأسیس کردند. آن‌ها همچنین به مطالعه مذاهب شرقی علاقه‌مند شدند و این مسائل در دستور کار این انجمن قرار گرفت.

بندانگشتی|alt=متن جایگزین|توضیحات نکات پیشنهادی جلسه تشکیل انجمن تئوسوفی، شهرنیویورک، ۸ سپتامبر ۱۸۷۵پس از چندین بازنگری، اهداف انجمن در تاریخ ۳ آوریل ۱۹۰۵ در چِنای (مدراس) رسماً ثبت شد. سه هدف اصلی انجمن تئوسوفی چنین تعریف گردید:

# تشکیل هسته‌ای از برادری جهانیِ انسان‌ها بدون هیچ‌گونه تمایز نژاد، آیین، جنسیت، طبقه یا رنگ.
# تشویق به مطالعهٔ تطبیقی ادیان، فلسفه و علوم.
# بررسی قوانین ناشناختهٔ طبیعت و نیروهای نهفته در وجود انسان.

همدلی با این اهداف تنها شرط عضویت در انجمن بود. انجمن به‌عنوان نهادی غیرمذهبی (غیر فرقه‌ای) سازماندهی شد. در قانون اساسی و آیین‌نامهٔ انجمن تئوسوفی چنین آمده بود:

مادهٔ اول: قانون اساسی

«انجمن تئوسوفی کاملاً غیر فرقه‌ای است و پذیرش هیچ فرمول اعتقادی، ایمان یا آیینی شرط عضویت نیست؛ اما هر متقاضی و هر عضو باید با تلاش برای ایجاد هسته‌ای از برادری جهانی انسان‌ها همدل باشد.»

مادهٔ سیزدهم: تخلفات

«هر عضوی که به هر طریقی بکوشد انجمن را در منازعات سیاسی دخالت دهد، فوراً اخراج خواهد شد. هیچ عضوی، هیچ مقام یا شورایی از انجمن تئوسوفی ــ یا از هر بخش یا شاخهٔ آن ــ حق ندارد آموزه‌ای را به‌عنوان دکترین رسمی مورد حمایت یا تبلیغ انجمن معرفی کند.»

انجمن این دیدگاه را در قطعنامه‌ای که ۲۳ دسامبر ۱۹۲۴ به‌وسیلهٔ شورای عمومی تصویب شد، دوباره مورد تأیید قرار داد. سه سال پیش از آن، در ۱۹۲۱، منشور تأسیس انجمن تئوسوفی اسپانیا امضا شد که دارای شعب محلی در شهرهای مادرید، تراسا، بارسلون، سویا، والنسیا، آلیکانته، زانونی، کادیس و دارما بود.

### اساتید پنهان
یکی از اصول اصلی فلسفی که توسط انجمن ترویج شد نظریه پیچیده‌ای از تکامل هوشمند کل هستی بود که در مقیاس جهانی، هم جنبه‌های فیزیکی و هم غیرفیزیکی را از جهان شناخته شده و ناشناخته در برمی گرفت و همه بخش‌های تشکیل دهنده اش را صرف نظر از اندازه مشخص یا اهمیت، تحت تأثیر قرار می‌داد. این تئوری در اصل در کتاب «دکترین پنهانی»، اثر ۱۹۸۸ مادام بلاواتسکی منتشر شد. براساس این نگاه، تکامل بشریت در زمین (و فراسو) بخشی از تکامل کیهانی کلی است که توسط سلسله مراتب معنوی پنهانی، به اصطلاح اساتید حکمت باستان، که مقامات رده بالایی از موجودات پیشرفته معنوی را تشکیل می‌دهند نظارت می‌شود.

بلاواتسکی، انجمن تئوسوفی را یکی از تلاش‌های بسیار این سلسله مراتب پنهان در طول هزاران سال، جهت راهنمایی بشریت -و در هماهنگی با طرح کلی تکامل هوشمند کیهان- به سمت هدف نهایی غیرقابل تغییرش تشریح می‌کرد:
یعنی دستیابی به کمال و مشارکت ارادی و آگاهانه در فرایند تکامل. این تلاش‌ها به زیرساختی زمینی (همچون انجمن تئوسوفی) نیاز داشت که بلاواتسکی آن را با الهام از تعدادی ماهاتما که اعضای این سلسله مراتب پنهان بودند، بنیان گذاشت.

### انشعاب
بعد از مرگ هلنا بلاواتسکی در ۱۸۹۱، رهبران انجمن در ابتدا به نظر می‌رسید که با یکدیگر به‌طور مسالمت‌آمیزی کار کنند. اما این امر دوام چندانی نیاورد. ویلیام کوان جاج ابتدا توسط کلنل هنری استیل الکت و سپس توسط عضو برجسته تئوسوفی آنی بیسانت به نامه‌های جعلی از طرف ماهاتما متهم شد، همکاری اش را با آن‌ها در ۱۸۹۵ پایان داد و بسیاری از بخش آمریکایی انجمن را با خود برد. سازمان اصلی توسط الکت و بیسانت رهبری شد و تا به امروز در آدیار هند باقی‌مانده‌است و به عنوان انجمن تئوسوفی آدیار هند شناخته می‌شود.
گروه تحت رهبری جاج بعدها به جناحی تحت رهبری کاترین تینگل و جناح دیگری تحت رهبری منشی جاج، ارنست تیمپل هارگرو تقسیم شد. در حالیکه جناح هارگرو چندان دوامی نیافت، جناح تحت رهبری تینگل تا به امروز به عنوان «انجمن تئوسوفی» با ذکر صریح «دفتر مرکزی بین‌المللی پاسادینا، کالیفرنیا» باقی ست. سازمان سومی نیز به نام «لژ متحد تئوسوفیست» یا ULT در ۱۹۰۹ از سازمان اخیر جدا شد.

در ۱۹۰۲ رودلف اشتاینر به دبیر کلی بخش اتریش-آلمان انجمن تئوسوفی رسید. او گرایشی فلسفی-غربی و به نسبت مستقل از دفتر مرکزی آدیار داشت. بعد از برخوردهای فلسفی جدی با آنی بیسانت و دیگر اعضای رهبری در زمینه اهمیت معنوی مسیح و در زمینه جایگاه پسر جوانی به نام کریشنا مورتی، او و اکثر اعضای اتریشی و آلمانی در ۱۹۱۳ از انجمن جدا شدند و انجمن آنتروپوسوفیکال را تشکیل دادند که تا به امروز باقی ست و شاخه‌هایی در چندین کشور شامل آمریکا و کانادا دارد.

## معلم جهانی
علاوه بر اهداف ذکر شده، در اوایل ۱۸۸۹ بلاواتسکی به‌طور عمومی اعلام کرد که هدف از تأسیس انجمن، آماده کردن بشریت جهت پذیرش معلمی جهانی بوده‌است. براساس دکترین تئوسوفی که در بالا تشریح شد، یک ماهیت معنوی پیشرفته (مایتره the Maitreya) در فواصل معینی بر روی زمین به منظور هدایت تکامل نوع بشر ظهور می‌کند. مأموریت این پیام‌رسانان آن است که به‌طور عملی دانش مورد نیاز جهت سوق انسان به سطح تکاملی بالاتر را به شیوه و زبانی که برای بشر معاصر قابل فهم باشد تشریح کنند.

آنی بیسانت در سال ۱۹۰۷ رهبر انجمن تئوسوفی شد. او برخلاف بلاواتسکی، که پیش‌بینی کرده بود ظهور «معلم جهانی» تا ربع پایانی قرن بیستم رخ نخواهد داد، معتقد بود این رویداد بسیار زودتر اتفاق می‌افتد.

### جیدو کریشنامورتی
یکی از کسانی که ظهور قریب‌الوقوع مایتره را به عنوان معلم جهانی انتظار داشت چارلز لیدبیتر بود. در ۱۹۰۹ وی جیدو کریشنامورتی، نوجوان هندی را به عنوان مناسب‌ترین کاندید برای معلم جهانی اعلام کرد. خانواده کریشنامورتی چندین ماه پیش از آن به دفتر مرکزی انجمن تئوسوفی در آدیار، هند نقل مکان کرده بود. در پی این کشف، کریشنامورتی تحت حمایت انجمن قرار گرفت و به‌طور گسترده ای جهت آماده‌سازی برای مأموریت مورد انتظار، از وی مراقبت شد.

هر چند قبل از ۱۹۲۵م کریشنامورتی حرکتی خارج از مسیر مورد انتظاری که رهبران انجمن تئوسوفی در آدیار و بسیار از تئوسوفیست‌ها از وی داشتند، نکرده بود، در ۱۹۲۹م  به‌طور علنی دستورالعمل استار (ستاره) را (سازمانی که توسط رهبر انجمن تئوسوفی به منظور آماده کردن جهان برای ظهور معلم جهانی ایجاد شده بود) منحل کرد. او در نهایت انجمن تئوسوفی را ترک کرد اما با بسیاری از اعضای انجمن در ارتباط باقی‌ماند. کریشنامورتی مابقی عمرش را در سفر به جهان به عنوان سخنگویی مستقل گذراند و به‌طور گسترده‌ای به عنوان متفکری اصیل در موضوعات معنوی، فلسفی و روانشناسانه شناخته شد.

## اختلاف و عقاید نژادی
بلاواتسکی فرض کرده بود که بشریت از طریق یک سری از مراحلی که نژادهای ریشه نامیده می‌شد تکامل یافته، در حال حاضر، آریایی، پنجمین نژاد ریشه (از هفت) می‌شد. نژادهای ریشه به اقوام اشاره نمی‌کرد. آن‌ها مراحل تکاملی کل بشریتی که وارد می‌شود را نشان می‌دهند، هر نژاد ریشه ایی جدید، پیشرفته تر از نژاد قبلی می‌باشد. او تعلیم داد که مرحله اولیه تکامل در آتلانتیس در طول چهارمین نژاد- ریشه اتفاق افتاده‌است. نژاد- ریشه آریایی تنها قدمی بعدی در پیشرفت تکاملی بود، که باید در نهایت با نژاد- ریشه معنوی تر ششم جایگزین می‌شد.

بندانگشتی|alt=متن جایگزین

با در نظر گرفتن مفهوم نژاد همان‌طور که _ در شیوه ایی به نسبت با حد و حدود مشخص تر _ به وسیلهٔ انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی و دیگر رشته‌ها تعریف شده، بلاواتسکی برتری را توسط هیچ شخص یا گروهی تشویق نکرد، بلکه ترویج ایدهٔ منشأ و سرنوشت مشترک همه بشریت و ایجاد اصل برادری جهانی به عنوان اولین هدف انجمن تئوسوفی مدنظر بود. او ضمن بیان تحمل مذهبی و بیان جامع اظهار می‌کرد، تئوسوفیست‌ها، در مجموع به همان اندازه که به کتاب مقدس احترام می‌گذارند و حقایق ابدی را در آن می‌یابند به همان اندازه به متون مقدس دیگر مردم احترام می‌گذارند و در آن‌ها نیز حقایق ابدی همانندی را همچون در وداها، زند اوستا، تریپیتاکا و… می‌یابند. در مقابل گویدو ون لیست، ملی‌گرای افراطی آلمانی- اتریشی و پیروانش همچون لانز ون لیبینفلز، بعداً به‌طور انتخابی بخش‌هایی از فلسفه سری بلاواتسکی را با ایده‌های ناسیونالیستی و فاشیستی در هم آمیختند؛ این سیستم تفکری به عنوان «آری سوفی» شناخته شد. بعضی محققان ترسیم کردن ارتباطاتی را بین آری سوفی و تئوسوفی بیان می‌کنند که دومی بیشتر بر روی تفاسیر هوشمندانه ایی از تکامل نژادی تکیه دارد. هر چند در اصول کلیدی تئوسوفی، بلاواتسکی بیان می‌کند که انجمن کالبدی بشردوستانه و علمی برای انتشار ایده برادری در عمل در عوض خطوط نظری است.

## افراد مرتبط و سازمان‌ها
در زیر افراد و گروه‌هایی که در زمان‌های مختلف اظهار شده یا اظهار کرده‌اند که با انجمن تئوسوفی، فلسفه، رهبر، شاخه‌ها در ارتباط بودند یا سازمان‌های نشات گرفته می‌باشند نشان داده شده به صورت الفبایی:
* آگنی یوگا Agni Yoga
* آناندا کالج Ananda College
* آنتروپوسوفی Anthroposophy
* کلیسای جهانی و پیروزی Church Universal and Triumphant
* هالکیون کالیفرنیا Halcyon, California
* کلیسای کاتولیک لیبرال Liberal Catholic Church
* دستورالعمل معبد صلیب سرخ Order of the Temple of the Rosy Cross
* Schola Philosophicae Initiationis
* انجمن تئوسوفی آریا ساماج Theosophical Society of the Arya Samaj

## جستارهای وابسته
* مادام بلاواتسکی
* آنی بیسانت
* چارلز وبستر لیدبیتر
* جیدو کریشنامورتی
* رودولف اشتاینر

## منابع

## پیوند به بیرون

* The Theosophical Society in England
* A Modern Revival of Ancient Wisdom (PDF).
* Beginnings of the Theosophical Society.
* Blavatsky and The Theosophical Society.
* FAQ on the Theosophical Movement.
* Skeptics Dictionary: entry on Theosophy.
* The Theosophical Network.
* Theosophical Movement ۱۸۷۵–۱۹۵۰.


رده:تئوسوفی
رده:سازمان‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۸۷۵ (میلادی)
رده:سازمان‌های جادویی
رده:عرفان
رده:عصر نو
رده:علوم خفیه
رده:مکتب‌های فکری درون‌گرایی
رده:سازمان‌های مذهبی بنیان‌گذاری‌شده در ۱۸۷۵ (میلادی)