حلبچه

**هلبجه** () شهری است در اقلیم کردستان عراق، واقع در دامنه‌های کوه‌های زاگرس در نزدیکی مرز با ایران، در ارتفاع تقریبی ۷۰۰ متر بالاتر از سطح دریا، که از رودخانه سیروان آبیاری می‌شود. این شهر مرکز استان هلبجه است که در آوریل ۲۰۲۵ توسط پارلمان عراق به استان کامل ارتقا یافت. یهودیان مزراحی، همراه با گروه سیانیزه مال از خاندان‌های قبیله جاف، از بنیان‌گذاران شهر بودند و در ابتدا در نزدیکی چشمه ناواله سکونت گزیدند. هلبجه یکی از حاصلخیزترین مناطق عراق است که سالانه ۷۰۰ تا ۹۰۰ میلی‌متر بارش دریافت می‌کند و به زبان محلی *باوَیانی* (بواینی) به معنای «سرزمین مبارک» شناخته می‌شود. امروزه این شهر حدود ۱۴۰٬۰۰۰ نفر جمعیت دارد که اکثریت قریب به اتفاق آن‌ها کرد هستند. در حالی که بیشتر ساکنان به گویش سورانی زبان کردی سخن می‌گویند، بسیاری نیز زبان هورامی را حفظ کرده‌اند و پیوندی زبانی با استان کرمانشاه در کردستان ایران برقرار می‌سازند. هلبجه که از دیرباز جایگاه قبیله جاف بوده، در سطح بین‌المللی به خاطر حمله شیمیایی به حلبچه در سال ۱۹۸۸ شناخته می‌شود؛ رویدادی که در آن هزاران غیرنظامی کرد در یک حمله شیمیایی به دستور دولت عراق بعثی به رهبری صدام حسین کشته شدند. این شهر همچنین به خاطر پرورش چندین شاعر، عالم و شخصیت سیاسی برجسته در طول تاریخ خود مشهور است.

## ریشه‌شناسی

خاستگاه نام «هلبجه» موضوع بحث است و نظریه‌های متعددی مطرح شده است:

نظریه اول، هلبجه را به تاریخ باستان پیوند می‌دهد. پادشاه اکدیان سارگون اکد (حدود ۲۳۳۴–۲۲۷۹ پیش از میلاد) به منطقه‌ای که آن زمان *هر هر* نامیده می‌شد و شامل ناحیه هلبجه و شهرزور بود، لشکر کشید. پس از فتح، سارگون این شهرک را *کار شاروکین* (شهر سارگون) نامید. مورخ کرد محمد امین زکی پیشنهاد کرده که شهر کنونی هلبجه ممکن است با این مکان باستانی منطبق باشد. در دوره هوری‌ها، این ناحیه در متون میخی آشور با نام *کاردَخار* (همچنین *خار خار*) شناخته می‌شد و بر رودخانه سیروان واقع بود. برخی پژوهشگران این ارتباط را از نظر آواشناسی دور می‌دانند.

thumb|زنبورخوارهای رنگین‌کمان|alt=File:Rainbow Bee-eaters Juffs.JPGنظریه دوم بیان می‌کند که باغ‌ها، سرسبزی و آب فراوان در این ناحیه باعث شد مردم آن را *عجب‌جا* به معنای «جایی شگفت‌انگیز» بنامند که به تدریج به «هلبجه» تبدیل شد. نظریه سوم نام را از واژه کردی *هلویژه* (هلوژه)، به معنای محلی که زنبورخوارها در آن لانه می‌سازند، می‌گیرد؛ روستاهای اطراف هلبجه هنوز نام شهر را «هلاوجه» تلفظ می‌کنند. نظریه چهارم ریشه نام را به شاهزاده‌ای از امیرنشین اردلان نسبت می‌دهد که حدود ۱۶۰۰–۱۶۱۵ میلادی بر این منطقه حکومت می‌کرد. نظریه پنجم که پژوهشگر جمال بابان از آن حمایت می‌کند، نام را از *الَبجه* می‌داند و توضیح می‌دهد که در گویش جافی حرف الف به طور منظم به ها تبدیل می‌شود و نام در دست‌نوشته‌های تاریخی به صورت *الابجه* آمده است.

## تاریخ

هلبجه یکی از کهن‌ترین شهرهای دارای سکونت پیوسته در اقلیم کردستان عراق است که ریشه‌هایش به دوره لولوبیان بازمی‌گردد. شهر باستانی *خار خار*، که از سال ۲۰۰۰ پیش از میلاد مستند شده، با محل کنونی هلبجه منطبق دانسته می‌شود. در سال ۶۴۱ میلادی، شهر پس از فتح امپراتوری ساسانی توسط مسلمانان عرب به قلمرو اسلامی درآمد. در دوران خلافت عباسی، منطقه زیر حکومت امارت حسنوییان (۹۵۹–۱۰۱۵) و سپس ولایت عنازیان (۱۰۱۶–۱۱۱۷) قرار گرفت. ریشه‌های شهر به مهاجران از ناحیه هورامان و کردستان شرقی (شمال غرب ایران) بازمی‌گردد.

thumb|نبرد چالدران.هلبجه در ۲۴ نوامبر ۱۸۶۹ به یک قضا (بخش اداری) تبدیل شد. اولین فرماندار شهر محمد بیگ از خاندان جاف بود که توسط مقامات امپراتوری عثمانی انتخاب شد. توسعه شهر در دوران امپراتوری عثمانی، به‌ویژه پس از نبرد چالدران در سال ۱۵۱۴، شتاب گرفت. بولگه در حدود سال ۱۶۵۰ در نزدیکی مسجد تکیه کنونی بازسازی شد؛ پیش از آن بخشی از ناحیه جولانبار (خورمال) بود. توافق کلی بر این است که شهر کنونی در دوران عثمانی ساخته شده و پس از حدود ۱۷۰۰ میلادی رشد کرده است. در طول زمان، شهر کوچ‌نشینانی از هورامان، اشراف از قلعه جوانرو (جوانرود امروزی) و خاندان‌های با نفوذ از امپراتوری عثمانی را به خود جذب کرد. شهر به بستری از ادیان و ملیت‌های گوناگون تبدیل شد و جمعیت اکثراً مسلمان آن در کنار جوامع کاکایی (پیروان یارسان)، زرتشتیان و یهودیان زندگی می‌کردند.

اولین مدرسه هلبجه در سال ۱۹۱۹ تأسیس شد. بر اساس آمار بریتانیایی، جمعیت شهر در سال ۱۹۲۰ حدود ۶٬۵۰۹ نفر بود و نواحی پنجوین، خورمال، ورماوا و دربندیخان تحت اداره آن قرار داشتند. هلبجه همواره یک ایستگاه مهم برای مسافران بین جنوب و مرکز عراق و مناطق شمالی بوده و تاریخاً بر سر راه‌های کاروانی به ترکیه و اروپا قرار داشته است. بسیاری از این کاروان‌ها خرما حمل می‌کردند که این موضوع در نام ناحیه خورمال به معنای «انبار خرما» در کردی بازتاب یافته است.

### بنیان‌گذاری و سکونت اولیه

قبیله جاف را بنیان‌گذاران هلبجه می‌دانند. بر اساس روایت محلی، اولین خانه‌ها توسط بیگ‌های طایفه شیوکال ساخته شد؛ در نسل‌های بعدی نوادگان آن‌ها به سیانیزه مال (سیزده خانوار) رشد کردند که خاندان‌های بنیان‌گذار اصلی شهر شمرده می‌شوند. یهودیان مزراحی بعداً به شهر آمدند و برخی از آن‌ها بازرگانانی حرفه‌ای بودند که به واسطه تجارت مرزی جلب شدند و در توسعه هلبجه به عنوان مرکز تجاری سهیم شدند. این افراد به آرامی نو یهودی (که اغلب لیشانا دیدان یا هولاولا نامیده می‌شود) سخن می‌گفتند.

### تاریخ اداری و جمعیتی

هلبجه در سال ۱۸۸۹ رسماً به عنوان یک قضا (منطقه اداری) تأسیس شد و دومین قضای ایجاد شده در عراق پس از نجف گردید، همزمان با انتصاب عثمان پاشا جاف به عنوان اولین شهردار شهر در دوران عثمانی. تا سال ۱۹۳۰، شهر از سه محله اصلی تشکیل می‌شد: پاشا (مرکز شهر کنونی)، پیر محمد و کانی عاشقان. پس از تأسیس دولت عراق در ۱۹۲۰، قضای هلبجه تقریباً ۵٬۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت داشت و حدود ۳۷۵ روستا را در بر می‌گرفت. پس از سیاست‌های عرب‌سازی و تخلیه اجباری روستاها توسط دولت بعثی، تنها ۱۸ روستا تا سرشماری ۱۹۸۷ باقی ماند که از ۲۱۶ روستا در سال ۱۹۷۷ کاهش یافته بود. شهر امروزه از ۳۷ محله و ۱۳۲ خیابان تشکیل شده و جمعیت ثبت‌شده آن ۱۱۷٬۶۶۱ نفر است.

### دهه ۱۹۲۰ و قیام‌های شیخ محمود

در دهه ۱۹۲۰، هلبجه نقش مهمی در حمایت از قیام‌های شیخ محمود برزنجی علیه حکومت بریتانیا ایفا کرد. مردم شهر به طور فعال در برابر هواپیماهای بریتانیایی تحت فرمان ادموندز که برای سرکوب قیام‌ها اعزام شده بودند از شهر دفاع کردند. این رویدادها با نبرد اشکول در کوه شینروه دنبال شد.

### مقاومت مردمی و قیام مه ۱۹۸۷

در سال‌های پیش از قتل‌عام ۱۹۸۸، هلبجه به یک مرکز اصلی مقاومت مردمی در برابر جنگ ایران و عراق تبدیل شده بود. تا سال ۱۹۸۷، دولت عراق ۴۵ روستای اطراف هلبجه را ویران کرده بود و جمعیت شهر را به حدود ۱۱۰٬۰۰۰ نفر رسانده بود.[thumb|کودکان هلبجه در دهه ۱۹۶۰ در حال اجرای سرودهای صلح برای مقامات [حزب کمونیست عراق؛ روی تابلو نوشته است «بژ آشتی جیهان»، به معنای «زنده باد صلح در جهان».]]

در ۱۶ آوریل ۱۹۸۷، رژیم بعثی اولین حمله شیمیایی خود را علیه غیرنظامیان کرد در روستای شیخ وسنان در دره بالیسان انجام داد که در آن بیش از ۳۰۰ نفر کشته شدند و به طور گسترده به عنوان آزمایشی برای حملات بزرگ‌تر تلقی می‌شود.

در ۱۳ مه ۱۹۸۷، یک اعلامیه از پیش ضبط‌شده از بلندگوهای مساجد پخش شد و شهروندان را به خیابان‌ها فراخواند. دو گروه از معترضان به دسته‌ای از صدها نفر پیوستند که از میان آن‌ها هشت زن از ۲۰ نفر اولیه حضور داشتند. علی حسن المجید (علی شیمیایی)، دبیرکل بخش شمالی حزب بعث عرب سوسیالیست در آن زمان، دستور داد هر کسی که در اعتراضات مجروح شود زنده به گور شود و فهرستی از ۱۶ سازمان‌دهنده نام‌برده تهیه کرد. شرکت‌کننده چنور قادر، که در آن زمان ۲۰ ساله بود و در حزب کمونیست عراق فعال بوده، نامش را در فهرست دید اگرچه با لباس مردانه راهپیمایی کرده بود؛ با تغییر لباس در خانه‌ای مجاور جان به سلامت برد. از ۱۶ نفر فهرست‌شده، تنها او و یک دوستش زنده ماندند. قیام با آتش راکت هلیکوپتر و نیروهای اردنی سرکوب شد؛ ۲۰۰ نفر دستگیر و زنده به گور شدند. قیام‌های مشابهی در چهار یا پنج شهر کردی دیگر نیز رخ داد.

این رویدادها در مستند **۱۳ مه** (۲۰۱۸) ساخته فیلمساز کرد طارق توفیق، که در جشنواره بین‌المللی فیلم سلیمانیه نمایش داده شد، مستند شده است. سنت فعالیت کمونیستی در هلبجه توسط **[[حزب کمونیست کردستان – عراق]]**، که در اکتبر ۱۹۹۳ تأسیس شد، ادامه یافت.

### عادله خانم جاف و قبیله جاف

[thumb|اولین دبستان پسرانه در دوران حکومت [عادله خانم جاف بر هلبجه، اواخر دهه ۱۹۱۰.]]هلبجه مقر عثمان پاشا جاف، رهبر قبیله جاف، بزرگ‌ترین اتحاد قبیله‌ای کرد در خاورمیانه بود.thumb|عادله خانم جاف، شهردار هلبجه، و خانواده‌اش در دهه ۱۹۲۰.thumb|عادله خانم جاف، حاکم و شهردار هلبجه، در دیدار با ژنرال فرازر در سال ۱۹۱۹.

همسر او، عادله خانم جاف (عادله خانم، حدود ۱۸۴۷–۱۹۲۴)، که از خاندان اشرافی صاحبقران سنندج در کردستان ایران زاده شده بود، به یکی از برجسته‌ترین رهبران در تاریخ کردستان تبدیل شد. هنگامی که محمود برزنجی در سال ۱۹۱۹ علیه مأموران سیاسی بریتانیایی شورش کرد، عادله خانم جاف به افسران مأمور در منطقه قبیله جاف پناه داد.thumb|کیف جاف-کرد.|alt=File:Jaf-Kurd bag.jpg بریتانیایی‌ها لقب «خان بهادر» را به او اعطا کردند و او را «شاهزاده دلاوران» نامیدند. او تا مدت‌ها پس از مرگ عثمان پاشا جاف در سال ۱۹۰۹ به حکومت ادامه داد و به عنوان دومین حاکم زن هلبجه پیش از دوران مدرن شناخته می‌شود. نویسنده بریتانیایی گرترود بل در سال ۱۹۲۱ از هلبجه دیدن کرد و ولادیمیر مینورسکی دیداری با عادله خانم در سال ۱۹۱۳ را ثبت کرد.

### جامعه یهودی هلبجه

هلبجه در تاریخ خود دارای یک جامعه یهودی بود که در محله یهودیان شهر (، *گرکه جولکِکان*) مستقر شده بود. ساکنان یهودی به عنوان بازرگانان ماهر شناخته می‌شدند و از احترام و حمایت خاندان‌های پاشا و بیگ از قبیله جاف برخوردار بودند.[thumb|یهودیان کرد هلبجه در حال اجرای تئاتر برای مقامات [پادشاهی عراق.]] جامعه یهودیان یک کنیسه در فاصله تقریبی ۱۰۰ تا ۱۵۰ متری مسجد اصلی بنا کرد که بعداً در سال ۱۹۵۴ به مبلغ ۵۵ دینار عراقی خریداری شد و به مسجد احمد تبدیل گردید که به نام احمد بن حنبل است. پس از تأسیس دولت اسرائیل در اوایل دهه ۱۹۵۰، عراق شهروندی جمعیت یهودی خود را لغو کرد و آن‌ها را مجبور به مهاجرت ساخت.

#### تلاش‌های حفظ میراث

تا سال ۲۰۲۰، بقایای خانه‌های اصلی محله یهودیان هنوز وجود دارند اما به دلیل بی‌توجهی در حال تخریب هستند.thumb|کنیسه یهودیان هلبجه. باستان‌شناس هاوار نجم‌الدین اشاره می‌کند که بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد حدود ۸۵۰ ساکن یهودی روزگاری در این شهر زندگی می‌کردند. اداره میراث هلبجه درخواست ۱٫۵ میلیارد دینار عراقی برای خرید و بازسازی هفت خانه باقیمانده ارائه داد. پژوهشگران هشدار داده‌اند که اگر اقدام فوری صورت نگیرد، از محله یهودیان چیزی جز نامش باقی نخواهد ماند.

### جامعه کاکایی (یارسانی)

از جوامع دینی که تاریخاً در هلبجه حضور داشته‌اند، کاکایی () است که با نام‌های یارسانی یا اهل حق نیز شناخته می‌شود.thumb|کاکایی‌ها (یارسانی‌ها) هلبجه. پژوهشگران کاکایی را به عنوان یک طریقت دینی متأثر از تصوف توصیف می‌کنند که در ارتباط با شیعه دوازده‌امامی شکل گرفته است. یکی از ویژگی‌های بارز الهیات آن‌ها دونه‌دون () است؛ سفر روح از طریق کالبدهای متوالی در مراحل روحانی که با تناسخ به عنوان یک حرکت جهت‌دار به سوی منشأ الهی متمایز است. ریشه‌های این آیین به سلطان صحاک برزنجه (درگذشته حدود ۶۱۲ هجری قمری) نسبت داده می‌شود.

## حمله شیمیایی ۱۹۸۸

### پیش‌زمینه

در هفته‌های پیش از حمله، سران قبایل و افسران ارتش به صورت مخفیانه به سلیمانیه منتقل شدند. فراریان شهرک مجاور سیروان را تصرف کرده بودند؛ نیروی هوایی عراق متعاقباً کل شهر را ویران کرد. کمی پیش از حمله شیمیایی، هلبجه سه روز توسط توپخانه ایرانی بمباران شد و سپس توسط نیروهای پاسداران ایرانی اشغال گردید.[thumb|عکاس [رمضان اوزتورک پس از ورود به هلبجه برای مستندسازی این فاجعه.]]

### حمله

حمله شیمیایی به حلبچه در ۱۶ مارس ۱۹۸۸ روی داد؛ هنگامی که هزاران غیرنظامی کرد در یک حمله شیمیایی گسترده توسط دولت عراق در قالب عملیات انفال، به رهبری علی حسن المجید، کشته شدند. BBC گزارش داد که ترکیبی از گاز خردل و عوامل اعصاب تابون، سارین و VX مورد استفاده قرار گرفت.thumb|حمله شیمیایی هلبجه ۱۹۸۸. بین ۳٬۲۰۰ تا ۵٬۰۰۰ نفر کشته و ۷٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ نفر مجروح شدند که قتل‌عام هلبجه را به بزرگ‌ترین حمله سلاح شیمیایی علیه یک منطقه مسکونی غیرنظامی در تاریخ تبدیل کرد.

### پیامدها و واکنش بین‌المللی

در سال ۲۰۱۰، دادگاه جنایی عالی عراق رسماً این حمله را یک کشتار نسل‌کشانه علیه مردم کرد تعریف کرد. در همان سال، پارلمان کانادا این حمله را یک جنایت علیه بشریت محکوم کرد. بازماندگان همچنان از سرطان، بیماری‌های مزمن تنفسی، نقص مادرزادی و آسیب روان‌شناختی رنج می‌برند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۲ نشان داد که بیش از ۷۰ درصد خاک مناطق آسیب‌دیده هنوز نشانه‌های پایدار سمیت دارد. هر سال در ۱۶ مارس، مراسم یادبود در سطح شهر برگزار می‌شود.

### یادمان صلح هلبجه و موزه

در مرکز شهر یادمان صلح هلبجه قرار دارد که سالانه بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ بازدیدکننده را جلب می‌کند.thumb|درون یادمان هلبجه. موزه صلح هلبجه که در مجاورت آن قرار دارد، دارای نمایشگاه‌هایی است که رویدادهای ۱۹۸۸ را مستند می‌کنند. یک دروازه یادبود جدید که توسط نخست‌وزیر محمد شیاع السودانی سفارش داده شده و با هزینه‌ای حدود ۱٬۹۳۷ میلیارد دینار عراقی ساخته می‌شود، در سال ۲۰۲۵ در حال تکمیل بود.thumb|یادمان هلبجه.

## استان هلبجه

استان هلبجه () در ۱۴ آوریل ۲۰۲۵ به طور رسمی توسط مجلس نمایندگان عراق به عنوان نوزدهمین استان عراق به رسمیت شناخته شد. اقلیم کردستان عراق در ۱۳ مارس ۲۰۱۴ به طور یک‌جانبه هلبجه را به عنوان چهارمین استان خود به رسمیت شناخته بود.thumb|نقشه توپوگرافی استان هلبجه. استان دارای مساحت ۸۸۹ کیلومتر مربع است و از پنج شهرستان تشکیل می‌شود: هلبجه (مرکزی)، سیروان، خورمال، بیاره و بِمو.

## جنبش اسلامی در کردستان و هلبجه

جنبش اسلامی کردستان (IMK) در سال ۱۹۸۷ در سنندج، ایران، توسط شیخ عثمان عبدالعزیز تأسیس شد و پایگاه حمایتی آن در هلبجه و مناطق اطراف متمرکز بود؛ در انتخابات ۲۰۰۱ بیش از ۵۰ درصد آرا در هلبجه را کسب کرد. پس از شکست در کسب آستانه لازم در انتخابات پارلمانی ۱۹۹۲ منطقه کردستان، جنبش اسلامی کردستان با حمایت ایران و سوریه زیرساخت نظامی مستقلی ایجاد کرد.

چندین گروه انشعابی از جنبش اسلامی کردستان جدا شدند؛ مهم‌ترین آن‌ها انصار الاسلام بود که در سال ۲۰۰۱ زیر رهبری ملا کرکار تأسیس شد و در بیاره و تاوله در منطقه هلبجه مستقر گردید. گزارش دیده‌بان حقوق بشر در سال ۲۰۰۲ نقض حقوق بشر در مناطق تحت کنترل این گروه را مستند کرد. پایگاه‌های این گروه در مارس ۲۰۰۳ در جریان حمله ۲۰۰۳ به عراق از میان رفتند. جنبش اسلامی کردستان در سال ۲۰۰۳ توسط اقلیم کردستان عراق خلع سلاح شد و از آن پس تنها به عنوان یک حزب سیاسی فعالیت می‌کند.

## حکمرانی مدرن

پس از قیام کردی ۱۹۹۱، هلبجه نقش کلیدی در تحولات منطقه ایفا کرد و از تأسیس اقلیم کردستان عراق (KRG) حمایت کرد. در ۱۹ مارس ۲۰۲۵، نوخشا ناسح به عنوان سرپرست استاندار هلبجه منصوب شد و اولین زنی در تاریخ عراق شد که یک سمت اجرایی در سطح استان را بر عهده گرفت.thumb|نوخشا ناسح، اولین استاندار زن هلبجه. او پیش از این از سال ۲۰۱۶ به عنوان شهردار هلبجه خدمت کرده بود و دومین زنی شد که بالاترین مقام سیاسی شهر را پس از عادله خانم جاف در دست گرفت.
در سال ۲۰۲۵، فعالان مدنی هلبجه همبستگی خود را با کردهای روژاوا (کردستان غربی) پس از رویدادهای محله‌های شیخ مقصودthumb|اعتراض در هلبجه علیه آزار دیجیتال. و اشرفیه حلب اعلام کردند.

## همزیستی دینی

با وجود سختی‌های تاریخی فراوان، هلبجه با همزیستی گروه‌های مختلف دینی خود شناخته می‌شود. تا سال ۲۰۲۵، گروه‌های دینی مجزا با احترام متقابل از آداب و رسوم یکدیگر بهره می‌برند و در مراسم یکدیگر شرکت می‌کنند. ساکنان همزیستی بین‌الادیانی () را ویژگی بنیادین هویت تمدنی هلبجه توصیف می‌کنند. جامعه کاکایی همچنان در منطقه استان هلبجه حضور دارد و پیروان آیین زرتشت نیز در کنار جمعیت اکثریت مسلمان سنی فعالیت می‌کنند.

## زبان

اکثریت ساکنان هلبجه به گویش سورانی، گویش غالب زبان کردی در کردستان عراق، سخن می‌گویند. این شهر و منطقه هورامان اطراف آن همچنین خانه گویشوران زبان هورامی (که به زبان گورانی نیز شناخته می‌شود) است که یکی از کهن‌ترین گونه‌های مستند زبان کردی به شمار می‌رود و پیوندی زبانی با استان کرمانشاه در کردستان ایران برقرار می‌سازد.

## آموزش

هلبجه یکی از بالاترین نرخ‌های سواد در عراق را دارد که از ۸۵ درصد بیشتر است. دانشگاه هلبجه در سال ۲۰۱۱ تأسیس شد و بیش از ۶٬۰۰۰ دانشجو را در رشته‌هایی از مهندسی تا علوم انسانی می‌پذیرد.thumb|دانشگاه هلبجه.thumb|دبیرستان احمد مختار جاف. توزیع جغرافیایی خدمات آموزشی در هلبجه جدید در یک مقاله داوری‌شده که در سال ۲۰۲۵ در مجله تویژر (دانشگاه سلیمانیه) منتشر شد، مورد بررسی قرار گرفت و کاستی‌هایی در برنامه‌ریزی آموزشی برای سال‌های ۲۰۲۲–۲۰۲۳ شناسایی کرد.

## اقتصاد و کشاورزی

کشاورزی ستون اصلی اقتصاد هلبجه است که بیش از ۶۰ درصد جمعیت را به کار می‌گیرد. میراث حمله شیمیایی ۱۹۸۸ همچنان بر زمین تأثیر می‌گذارد: یک مطالعه در سال ۲۰۲۲ نشان داد که بیش از ۷۰ درصد خاک مناطق آسیب‌دیده هنوز نشانه‌های پایدار سمیت دارد. بیکاری جوانان در حدود ۳۵ درصد برآورد می‌شود. مرکز نوآوری هلبجه، که در سال ۲۰۲۲ راه‌اندازی شد، از کارآفرینان جوان در حوزه کسب‌وکار کشاورزی و فناوری حمایت می‌کند.

### انار

منطقه هلبجه به پرورش انار شهرت دارد. یازده گونه در تقریباً ۸٬۵۰۰ دونم از باغ‌ها کشت می‌شود که سالانه حدود ۳۰٬۰۰۰ تن محصول تولید می‌کند.thumb|اناره‌های کشاورزان هلبجه در جشنواره انار. یک جشنواره سالانه انار و پاییز () از سال ۲۰۰۷ برگزار می‌شود که انار را در کنار سایر محصولات محلی از جمله گردوی هورامانی و روغن زیتون راسان به نمایش می‌گذارد.thumb|جشنواره انار هلبجه.

### روغن زیتون

کارخانه روغن زیتون راسان، که در سال ۲۰۱۸ توسط گروه هلبجه تأسیس شد، پیشرو عراق در تولید روغن زیتون بر اساس حجم است؛ با ظرفیت تولید روزانه تا ۱۲۰ تن و ظرفیت سالانه ۱۵۰٬۰۰۰ لیتر. راسان علاوه بر روغن، شیره انار و سرکه نیز تولید می‌کند. راسان به آلمان و انگلستان صادرات دارد و مذاکراتی نیز برای صادرات به نروژ در جریان است.

## گردشگری

thumb|آبشار احمد آوا در هلبجه.هلبجه و زیربخش‌هایش دارای چندین مکان طبیعی مشهور از جمله آبشار احمد آوا و منطقه گردشگری آوسار هستند.thumb|منطقه گردشگری آوسار در هلبجه.

منطقه کوهستانی هورامان یک کانون اصلی برای طبیعت‌گردی و گردشگری فرهنگی است.

### مراسم پیر شالیار

[thumb|آیین کوهستانی باستانی در مراسم [پیر شالیار توسط دروی‌شان.]]مراسم پیر شالیار ()، که هر سال در روستای هورامان تخت برگزار می‌شود، یکی از برجسته‌ترین جشن‌های فرهنگی و دینی منطقه هلبجه است. پیر شالیار یک شخصیت دینی باستانی از منطقه هورامان بوده است؛ هم رشید یاسمی و هم آیت‌الله مردوخ او را یک بزرگ زرتشتی می‌دانند که نامش به دوره آیین مهرپرستی بازمی‌گردد. این جشن ازدواج پیر شالیار را گرامی می‌دارد که مردم هورامان پس از اینکه او دختر کر و لال امیر بخارا را شفا داد، آن را از طرف وی ترتیب دادند.thumb|جشن پیر شالیار، هلبجه. این مراسم سه روز به طول می‌انجامد و شامل قربانی، توزیع گردو، ذکر صوفیانه و یک آش سنتی است.

## محیط زیست

پوشش فضای سبز شهری هلبجه به ۲۱ درصد رسیده که در مقایسه با تنها ۱۰ درصد در بغداد قرار دارد و این امر تا حد زیادی از طریق تلاش‌های داوطلبانه و سازمان‌های غیردولتی حاصل شده است. با این حال، از ۲۵۵ چشمه، ۱۱۶ چشمه خشکیده و ۴٬۸۶۱ درخت آسیب دیده است.

## چهره‌های برجسته

### سیاست و رهبری

* عادله خانم جاف (حدود ۱۸۴۷–۱۹۲۴)، حاکم قبیله جاف، که توسط بریتانیایی‌ها «خان بهادر» و «شاهزاده دلاوران» نامیده شد.
* احمد مختار جاف (۱۸۹۸–۱۹۳۴)، شاعر، سیاستمدار، عضو پارلمان عراق و شهردار هلبجه.
* نوخشا ناسح (متولد ۱۹۷۸)، حقوق‌دان و سیاستمدار کرد؛ اولین سرپرست زن استاندار هلبجه و اولین زنی در تاریخ عراق که استانداری را به عهده گرفت.
* نارن برایار (متولد حدود ۲۰۰۰، دالاس، تگزاس)، اولین زن کرد-آمریکایی که به مقام عمومی در ایالات متحده آمریکا انتخاب شد؛ در ۴ نوامبر ۲۰۲۵ به شورای شهر بلوو انتخاب شد. پدرش از هلبجه است و خانواده‌اش از قربانیان رویدادهای ۱۹۸۸ بودند.

### دین و دانش

* عبدالکریم مدرس (حدود ۱۹۰۲–۲۰۰۵)، متولد نزدیکی مریوان، از سال ۱۹۲۴ در منطقه هلبجه تدریس کرد و به عنوان مفتی عراق خدمت نمود؛ به عنوان اولین فردی که قرآن را به زبان کردی ترجمه کرد شناخته می‌شود.

### ادبیات و هنر

* عبدالله گوران (۱۹۰۴–۱۹۶۲)، شاعر و مترجم برجسته کرد متولد هلبجه، که شعر سفید و شعر منثور را وارد ادبیات کردی کرد.
* تارا جاف (متولد ۱۹۵۸)، خواننده و چنگ‌نواز کرد متولد بغداد از خانواده‌ای هلبجه‌ای از قبیله جاف.
* ماریوان هلبجه‌ای (متولد ۹ ژوئن ۱۹۶۳ در هلبجه)، نویسنده و فعال حقوق بشر کرد عراقی، به‌ویژه با اثر *جنس، شریعت و زنان در تاریخ اسلام* (۲۰۰۵).
* ایوب نوری، روزنامه‌نگار کرد-کانادایی متولد هلبجه، نویسنده *زندگی به عنوان کرد در جهانی خصمانه* (انتشارات دانشگاه رجاینا، ۲۰۱۷).
* سرکاو هادی گورانی معروف به «ایزه» (متولد ۱ ژانویه ۱۹۷۳ در هورامان، هلبجه)، بازیگر، فیلمساز و نویسنده کرد مقیم فرانسه.

## همچنین ببینید

* قتل‌عام هلبجه
* استان هلبجه
* عادله خانم جاف
* قبیله جاف
* منطقه کردستان عراق
* نوخشا ناسح
* عبدالله گوران
* عملیات انفال
* یارسان
* جنبش اسلامی کردستان
* انصار الاسلام
* حزب کمونیست کردستان – عراق
* دانشگاه هلبجه
* زبان هورامی
* پیر شالیار
* حسنوییان
* لولوبیان

## مطالعه بیشتر

* Edmonds, Cecil John. *Kurds, Turks, and Arabs*. انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۵۷.
* Hiltermann, Joost R. *A Poisonous Affair: America, Iraq, and the Gassing of Halabja*. انتشارات دانشگاه کمبریج، ۲۰۰۷. .
* Nuri, Ayoub. *Being Kurdish in a Hostile World*. انتشارات دانشگاه رجاینا، ۲۰۱۷. .
* Khabat Abdullah. *هەڵەبجە مەملەکەتی ژیان* (*هلبجه: پادشاهی زندگی*).

## منابع

رده:شهرهای منطقه کردستان عراق
رده:استان هلبجه
رده:تاریخ کردستان
رده:فرهنگ کردی
رده:نسل‌کشی کردها
رده:حملات سلاح شیمیایی
رده:قبیله جاف
رده:ادبیات کردی
رده:یارسان