دودمان صفوی

**دودمان صفوی** دودمان حاکم بر ایران صفوی بود که از سال ۱۵۰۱ تا ۱۷۳۶ میلادی بر بخش‌های گسترده‌ای از ایران و سرزمین‌های پیرامون فرمانروایی کرد. حکومت صفویان معمولاً آغازگر تاریخ مدرن ایران دانسته می‌شود و در شمار امپراتوری‌های باروت جای می‌گیرد. شاه اسماعیل یکم، بنیان‌گذار این دودمان، مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی را به عنوان دین رسمی ایران برگزید و بدین‌سان یکی از نقاط عطف مهم در تاریخ اسلام را رقم زد.

ریشهٔ این دودمان به طریقت صوفی صفویه بازمی‌گردد که در شهر اردبیل در ناحیهٔ آذربایجان ایران بنیان نهاده شد. صفویان در اصل خاستگاهی ایرانی و کردی داشتند، اما در طول فرمانروایی خود با خاندان‌های ترکمان، گرجی، چرکس و یونانیِ پونتی وصلت کردند. آنان در عمل هم فارسی‌زبان و هم ترک‌زبان بودند و به‌تدریج رنگ و بوی ترک‌گرایی نیز یافتند. صفویان از پایگاه خود در اردبیل توانستند بر بخش‌های بزرگی از ایران بزرگ چیره شوند و هویت ایرانی را در منطقه بازآفرینی کنند؛ از این رو نخستین دودمان بومی پس از شاهنشاهی ساسانی بودند که دولتی ملی با نام رسمی ایران پدیدآوردند.

صفویان در دورهٔ اوج قدرت، سراسر ایران امروزی، آذربایجان، بحرین، ارمنستان، شرق گرجستان، بخش‌هایی از قفقاز شمالی (از جمله نواحی در روسیه کنونی)، عراق، کویت و افغانستان، همچنین بخش‌هایی از ترکیه، سوریه، پاکستان، ترکمنستان و ازبکستان را در قلمرو خود داشتند. پس از سقوط در ۱۷۳۶، این دودمان برای مدتی کوتاه در سال‌های ۱۷۲۹ تا ۱۷۳۶ و نیز ۱۷۵۰ تا ۱۷۷۳ احیا شد. پس از آن نادرشاه از دودمان افشاری فرمانروایی ایران را به دست گرفت.

با وجود فروپاشی، میراث صفویان شامل احیای جایگاه ایران به عنوان قدرت اقتصادی میان شرق و غرب، ایجاد دستگاه اداری کارآمد مبتنی بر اصل «بازداری و توازن»، نوآوری‌ها در معماری و حمایت از هنرهای زیبا بود. آنان همچنین با رسمی کردن تشیع دوازده‌امامی در ایران و گسترش آن در بخش‌های بزرگی از خاورمیانه، آسیای مرکزی، قفقاز، آناتولی، خلیج فارس و میان‌رودان، تأثیری پایدار بر تاریخ منطقه برجای گذاشتند.

## تبار و تاریخچه

از جنبه‌های ویژهٔ خاندان صفویه در دوران پس از اسلام ایران، رسیدن اصل و نسب و تبار آن‌ها به صوفیان است. این جنبهٔ تمایز پادشاهی صفویه سبب مقایسه آن‌ها با پادشاهی پیش از اسلام ساسانی می‌شود، دودمانی که پایه‌گذاران آن از ردهٔ موبدان زرتشتی بودند و دین زرتشتی را به عنوان دین رسمی کشور اعلام کردند. بسیاری از جزئیاتِ اولیهٔ طریقت صفویه نامشخص است. یکی از نقاط عدم اطمینان، ماهیت دقیق اعتقادات مذهبی آنهاست. در اصل، به نظر می‌رسد که آنها اعتقادات اهل سنت داشتند، اما گفته می‌شود که در دوران خواجه علی، تحت تأثیر حامیان اصلی خود (قبایل ترکمن که به یک برند محبوب شیعیان پایبند بودند) به سمت مذهب شیعه گرایش پیدا کردند.

شواهد موجود طبق *[[صفوةالصفا]]* نشان می‌دهند که جد دودمان صفوی یعنی شیخ صفی‌الدین اردبیلی تبار کردی داشته است. نوادگان او با خاندان‌های ترکمان، گرجی، چرکس و یونانیِ پونتی وصلت کردند. آنچه مسلم به نظر می‌رسد این است که صفویان، بومیِ ایرانی بودند و به زبان ترکی آذری صحبت می‌کردند که در آذربایجان به کار می‌رفت. فقدانِ اطلاعاتِ موثقِ از آنجا ناشی می‌شود که صفویان پس از تأسیس دولت صفوی، عمداً اصل و نسبِ خود را جعل کردند. هدف اساسی آنها در ادعای اصل و نسب شیعی این بود که خود را از عثمانی‌ها متمایز کنند و آنها را قادر سازد تا همدردی همهٔ عناصر دگرگرا را جلب کنند. برای این منظور، آنها به‌طور سیستماتیک هر مدرکی را که نشان می‌داد شیخ صفی‌الدین اردبیلی، مؤسس طریقت صفوی، شیعه نبوده (او احتمالاً سنی مذهب شافعی بوده است) را از بین بردند و برای اثباتِ اینکه صفویان، سید، یعنی از اولاد مستقیم پیامبر بودند، منابع را جعل کردند. آنها شجره‌نامهٔ مشکوکی ساختند که تبار خاندان صفوی را از هفتمین امامِ شیعهٔ دوازده‌امامی، موسی الکاظم، ردیابی می‌کرد؛ شجره‌نامه‌ای که منابع متأخر صفوی از آن به شدت پیروی می‌کنند.

احسان یارشاطر در مورد زبان مادری صفویان می‌نویسند: «خاندان صفوی در اصل ایرانی‌زبان بودند — چنانچه از دوبیتی‌های شیخ صفی‌الدین، نیای بزرگ آن‌ها برمی‌آید — ترک‌سازی شدند و زبان ترکی را به عنوان زبان مادری خود پذیرفتند.»

در زمان تأسیس دودمان صفوی، اعضای خانواده ترک‌سازی و ترک‌زبان شده بودند، و برخی از شاهان به زبان ترکی بومی آن زمان شعر می‌سرودند. همزمان، خود شاهان نیز از ادبیات، شعر و پروژه‌های هنری فارسی حمایت می‌کردند، مانند *[[شاهنامه تهماسبی]]*، در حالی که اعضای خاندان و برخی از شاهان نیز اشعار فارسی می‌سرودند.

سلطان بایزید دوم در نامه‌ای خطاب به شاه اسماعیل یکم، خاندان صفوی را ایرانی‌تبار می‌داند: 
شاه تهماسب در جواب نامه عبیدالله‌خان ازبک دربارهٔ اصالت و تبار خود چنین می‌گوید:

بر اساس گفتهٔ راجر سیوری یکی از پژوهشگران جریان‌های دورهٔ صفویه:

همچنین بر اساس سخنان ولادیمیر مینورسکی، خاورشناس روسی:

### اصالت آذربایجانی
زبان آذری کهن زبان مادری نیای بزرگ صفویان، شیخ صفی‌الدین اردبیلی بوده است و اشعاری بدین زبان در کتاب صفوةالصفا و سلسلةالنسب سروده است. شیخ صفی‌الدین اردبیلی را همچنین به «پیر آذری» هم می‌خواندند. پدر شیخ صفی‌الدین اردبیلی، شیخ امین‌الدین جبرائیل اردبیلی (۶۵۰–۷۳۵ه‍.ق) و اجداد وی در حدود سه سده در قریه کلخوران اردبیل به شغل زراعت مشغول بوده‌اند. نوه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و پسر شیخ صدرالدین موسی، خواجه علی سیاهپوش در هنگام مواجهه با تیمور گورکانی در حوالی جیحون موطن خود را اردبیل معرفی کرد. همچنین چندی دیگر از پژوهش‌گران نیز بر آذربایجانی‌بودنِ صفویان اصرار دارند.

### اصالت کردی
کهن‌ترین اثر نوشته‌شده دربارهٔ تبارنامهٔ خاندان صفوی و نیز تنها نوشته‌ای در اینباره که به پیش از سال ۱۵۰۱ میلادی بازمی‌گردد کتابی با نام *[[صفوةالصفا]]* است و ابن بزاز اردبیلی آن را نوشته است که خود وی از مریدان شیخ صدرالدین اردبیلی پسر شیخ صفی‌الدین اردبیلی بوده است. بر اساس نوشتهٔ ابن بزاز «شیخ صفی‌الدین از نوادگان یک نجیب‌زاده کرد به نام فیروزشاه زرین‌کلاه بوده است.» نیای پدری خاندان صفوی بر اساس کهن‌ترین ویرایش خطی کتاب صفوه‌الصفا به شرح زیر است:

شیخ صفی‌الدین ابوالفتح اسحق بن شیخ امین‌الدین جبراییل بن قطب‌الدین بن صالح بن محمدحافظ بن عوض بن فیروزشاه زرین‌کلاه.

صفویان برای هر چه بیشتر مشروعیت بخشیدن به حاکمیتشان در جهان شیعه، خودشان را از تبار محمد برمی‌شمردند و به همین دلیل احتمالاً نوشته‌های ابن بزاز را دست‌کاری کرده و نشانه‌های اصالتشان در خاندان صفوی را تاریک و گنگ ساختند. به نظر می‌رسد امروزه میان پژوهش‌گران و تاریخ‌دانانِ دودمان صفویه، این هم‌نظری وجود دارد که اصالت خاندان صفوی به کردستان بازمی‌گردد که در سدهٔ یازدهم میلادی به آذربایجان کوچ کرده و در اردبیل جای گزیده‌اند. از این رو امروزه بیشتر پژوهش‌گران بر اساس اصالت شیخ صفی‌الدین اردبیلی، خاندان صفوی را از تبار کردها می‌دانند و به همین روی، صفویان اصالتاً یک خاندان ایرانی‌زبان به‌شمار می‌رود. از سویی دیگر بر اساس کتاب *نزهت‌القلوب* حمدالله مستوفی که معاصر با شیخ صفی‌الدین زندگی می‌کرده است او را یک سنی شافعی معرفی می‌کند، آیینی که امروزه هم بیشتر مردم کرد از آن پیروی می‌کنند.

## هویت و نگرش
هویتی که شاهان صفوی و نخبگان شهری فارسی‌زبانِ پشتیبان آنان ایجاد کردند، بر پایهٔ دین استوار بود. صفویان خود را جانشینان برحق دوازده امام در تشیع معرفی کردند و برای تقویت این ادعا، نسب‌نامه‌ای ساختند که آنان را به امام سوم شیعیان، حسین بن علی، پیوند می‌داد؛ نسبی که از طریق ازدواج فرضی حسین با شهربانو، دختر آخرین شاه ساسانی، یزدگرد سوم، برقرار می‌شد. با این تبارسازی، صفویان بر میراث نسب ایرانی خود تأکید کردند. 

صفویان همچنین از گذشته‌های تاریخی و اسطوره‌ای الهام گرفتند. در بخش تاریخی، آنان خود را وارث سنت ترکی-مغولی می‌دانستند و تصویرشان از تیمور، سردار قرن چهاردهم، بر هویتشان اثر گذاشت. شاه تهماسب یکم در خاطرات خود نوشته است که بارها *تاریخ تیمور* را مطالعه می‌کرد. این گذشتهٔ رمانتیک‌شده، پس از آن‌که صفویان نقش مجاهدی خود را کنار گذاشتند، دوباره برجسته شد.

در بخش اسطوره‌ای، شاه اسماعیل یکم در اشعار خود خود را با شاهان و قهرمانان پیشااسلامی چون ضحاک، فریدون و جمشید مقایسه می‌کرد. دو پسر او، سام و رستم، نیز نام‌های سنتی ایرانی داشتند. هنگام تاج‌گذاری شاه سلطان حسین در سال ۱۶۹۴، محمدباقر مجلسی (شیخ‌الاسلام اصفهان) در خطبهٔ مراسم از چهره‌های اسطوره‌ای چون جمشید و کی‌قباد یاد کرد. اثر *تحفة العالم* که حدود ده سال پس از تاج‌گذاری او سروده شد، همین مضامین را بازتاب داد. هرچند بسیاری از دودمان‌های ایرانی تنها بخش‌هایی از گذشته را به یاد می‌آوردند، اما همچنان می‌کوشیدند خود را به آن پیوند دهند؛ سنتی که صفویان نیز ادامه دادند. ایران‌شناس هلندی رودی متی یادآور می‌شود که هدفشان بیشتر تقویت مشروعیت سیاسی و مذهبی بود، نه بازسازی کامل و نظام‌مند هویت تاریخی ایران.

هویت صفویان در برخی جنبه‌ها گسترده و مطابق با سنت‌های پیشامدرن بود. دودمان صفوی احتمالاً ریشهٔ کردی داشت، در حالی‌که شاه اسماعیل یکم از تبار یونانیان پونتیک بود و به گونه‌ای از زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گفت. رودی متی و ایران‌شناس انگلیسی-آمریکایی دیک دیویس هر دو بر این باورند که «هویت خالص بخشی از آگاهی چندقومیتی و امپراتوری ایرانِ اولیه نبود و تنها در دوران ساسانی پدید آمد.» با این حال، صفویان خود را از دیگران متمایز می‌کردند و معیار اصلی آنان سطح تمدن بود. کسانی که «بربر» تلقی می‌شدند، نه‌تنها بیگانگان بلکه برخی همسایگان مسلمان همچون عرب‌ها، ترک‌ها و کردها بودند. متون فارسی صفوی آنان را ابتدایی، غیرقابل پیش‌بینی و غیرقابل اعتماد توصیف می‌کردند. گروه‌های واقعاً «غیرمتمدن» از نگاه صفویان شامل ترکمن‌ها، لزگی‌ها، قبچاق‌ها و ازبک‌ها بودند. این دسته‌بندی روس‌ها را نیز دربر می‌گرفت که ایرانیان آنان را «ازبک‌های اروپا» می‌نامیدند. نگاه صفویان به تمدن، اروپای غربی را نیز شامل می‌شد، هرچند در متون فارسی به‌ندرت به آنان اشاره شده است. این نوشته‌ها اروپا (فرنگستان) را نه رقیب، نه تهدید و نه نقطهٔ مقایسه می‌دانستند، حتی مدت‌ها پس از پایان دودمان صفوی. بیشتر اطلاعات دربارهٔ دیدگاه صفویان نسبت به اروپاییان از منابع ثانویهٔ اروپایی به دست آمده است.

مشروعیت در تاریخ‌نگاری صفوی بر حمایت از شاه و اطرافیان او استوار بود، نه بر پایبندی به نظم الهی اسلامی یا پیوند با سرزمین. در این نظام، وفاداری شرط اصلی و تقریباً یگانه برای پذیرش به‌شمار می‌رفت. نخبگان روحانی ایران این دیدگاه را با استدلال‌های دینی توجیه می‌کردند و دودمان صفوی و شاه آن را برای حفظ و پاسداری از نظم الهی ضروری می‌دانستند.

## فرهنگ
پس از سقوط شاهنشاهی ساسانی در قرن هفتم میلادی، مفهوم ایران به‌عنوان یک دولت سیاسی از میان رفت، اما این مفهوم همچنان در شکل‌دهی به احساسات ملی ایرانیان نقش داشت. در دوران ایلخانان مغول (۱۲۵۶–۱۳۳۵)، این اندیشه دوباره احیا شد. مغولان پس از استقرار در ایران، به‌طور فعال از میراث فرهنگی آن زمان حمایت کردند و توجه ویژه‌ای به *[[شاهنامه]]* نشان دادند. این روند با ظهور زبان فارسی نو به‌عنوان زبان غالب فرهنگی در این منطقهٔ وسیع تقویت شد. در دورهٔ صفوی، این عوامل در کنار هم قرار گرفتند و صفویان قرن‌ها دستاورد فرهنگی را گردآوری و هدایت کردند. این میراث حفظ‌شده، مقاوم و پایدار باقی ماند و حتی پس از فروپاشی حکومت صفوی و تحمیل فرهنگ روسی در پی جنگ‌های ایران و روسیه در اوایل قرن نوزدهم نیز دوام آورد.

به‌ویژه در شهرها، ادبیات صفوی و شعر فارسی پلی میان گذشته و حال ساخت و سنت‌های فرهنگی مشترکی را برای مردم و نخبگان پدیدآورد. گذشتهٔ اسطوره‌ای ایرانِ پیشااسلامی — با شاهانی که در *شاهنامه* در برابر نیروهای اهریمنی جاودانه می‌جنگیدند — در عصر اسلامیِ صفوی بازتاب یافت؛ دورانی که خود سرشار از نمادهای حقانیت و رستگاری بود.

صفویان ممالک محروسه ایران را احیا کردند. مفهوم «ممالک محروسه» از احساس یگانگی سرزمینی و سیاسی در جامعه‌ای شکل گرفت که عناصر فرهنگی مشترکی چون زبان فارسی، نظام سلطنتی و مذهب تشیع را در خود داشت. علاوه بر حمایت از فرهنگ مادی پیشرفتهٔ فارسی، صفویان به توسعهٔ میراث فلسفی و الهیاتی اسلامی نیز کمک کردند. آنان همچنین روابط تجاری و دیپلماتیک با اروپا برقرار کردند و ایران را برای نخستین بار با تحولات غربی آشنا ساختند.

دودمان صفوی ایران را هم به‌عنوان سرزمین و هم به‌عنوان یک مفهوم، تحت حاکمیت خود و در پناه الهی می‌دانست. نام «ایران» در منابع اولیه به‌ندرت ذکر شده است؛ این موضوع نشان می‌دهد موقعیت آن چنان آشکار بوده که نیازی به تکرار مداوم نداشته است. توجه به ایران به‌عنوان یک واحد یکپارچه که تحت حفاظت ارتش قرار داشت، در دوران شاه عباس یکم پررنگ‌تر شد. او کشور را در برابر دشمنان خارجی پاسداری کرد و هم‌زمان از میزان خودمختاری مناطق و جزایر دورافتاده کاست. به‌نظر می‌رسد ایران، بی‌آنکه نیاز به اعلام رسمی داشته باشد، به‌عنوان یک موجودیت سیاسی شناخته می‌شد.

## میراث و ارزیابی

دورهٔ مدرن ایران غالباً با دودمان صفوی پیوند داده می‌شود؛ دودمانی که بنیان‌های دولت-ملت ایرانی را نیز بنا نهاد. در دوران صفوی، ایران به یک واحد سیاسی یکپارچه تبدیل شد و جمعیت عمدتاً عشیره‌ای و کوچ‌نشین آن به زندگی یکجانشینی روی آورد و اقتصاد خود را بر پایهٔ کشاورزی و تجارت سامان داد. نظام پادشاهی موروثی که ترکیبی از اقتدار سرزمینی و مشروعیت مذهبی بود، توسط صفویان معرفی شد و با تغییراتی تا قرن بیستم ادامه یافت.

در این دوره، ساختار سیاسی‌ای شکل گرفت که حوزه‌های مذهبی و سیاسی در آن درهم‌تنیده بودند. زبان فارسی به‌عنوان زبان اصلی و ادبی تثبیت شد و حتی به‌تدریج جایگزین زبان عربی در مباحث الهیاتی گردید. بسیاری از نهادهای اداری که در عصر صفوی پایه‌گذاری یا از دوره‌های پیشین اصلاح شده بودند، تا دوران قاجار نیز به حیات خود ادامه دادند. همچنین روابط دیپلماتیک و تجاری منظم و بلندمدت میان ایران و اروپا نخستین بار در عصر صفوی برقرار شد.

جنبش اصلاحات دینی در اروپای شمالی و مرکزی و نهضت ضداصلاح پس از آن، قابل مقایسه با تشیع دولتی است که با ظهور صفویان شکل گرفت و واکنش اهل سنت را برانگیخت. شکاف میان شیعه و سنی در این دوره مشابه شکاف میان پروتستان‌ها و کاتولیک‌ها در اروپا بود که روند شکل‌گیری دولت-ملت‌ها را تسریع کرد. پیدایش دولت صفوی و پذیرش تشیع به‌عنوان دین رسمی، نقطهٔ عطفی بود که تأثیرات عمیقی بر ایران و مناطق پیرامونی با اکثریت سنی گذاشت. تبدیل تشیع به دین رسمی دولتی، پیوندی فراهم آورد که عناصر بنیادین دولت صفوی را به هم متصل کرد؛ مشابه آنچه در دولت‌های اولیه‌ای چون اسپانیا و انگلستان رخ داد. ترکیب دین و سیاست در عصر صفوی، ایران را به یک امپراتوری سرزمینی با هویت خاص و متمایز تبدیل کرد.

## شاخه‌های فرعی
با وجود تلاش‌های شاهان صفوی برای مهار شاخه‌های خانوادگی خود — از جمله محدود کردن شاهزادگان در حرمسرا — خاندان بهرامی-صفوی از سال ۱۵۱۷ تا ۱۵۹۳ قدرت قابل توجهی در اختیار داشت. این خاندان در دههٔ ۱۵۹۰، در پی فشارهای شاه عباس بزرگ برای تمرکز قدرت، به هند مهاجرت کرد. آنان از نوادگان بهرام میرزا، فرزند شاه اسماعیل یکم، بودند و از میان اعضای برجستهٔ این شاخه می‌توان به سلطان رستم میرزا، که از صوبه‌داران و درباریان بانفوذ بود، و همچنین دو همسر از امپراتوران گورکانی، دلرس بانو بیگم و قندهاری بیگم، اشاره کرد. این خاندان در هند به مدت دو سده به حیات خود ادامه داد.

## جستارهای وابسته
* منبع‌شناسی تاریخ صفوی
* فهرست شاهان صفوی
* فهرست مادران شاهان صفوی

## پانویس

## منابع

* غفاری‌فرد، عباسقلی، *[[تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه]]*، سازمان سمت، ۱۳۸۱.
* صفویه در دانشنامه رشد.
* 
* جعفریان، رسول؛ *صفویه از ظهور تا زوال*، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول: ۱۳۷۸
* جعفریان، رسول، *دین و سیاست در دوره صفوی*، قم:انصاریان، ۱۳۷۰
* نجفی، موسی، *مقدمه تحلیلی تاریخ تحولات سیاسی ایران*، تهران: مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر، چاپ دوم:۱۳۷۸
* هوشنگ مهدوی، عبدالرضا؛ *تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان [[جنگ جهانی دوم]]*، تهران: امیرکبیر
* اسکندر بیک منشی، *[[عالم‌آرای عباسی|عالم آرای عباسی]]*.
* احمد کسروی. *[[آذری یا زبان باستان آذربایجان|آذری یا زبان باستانِ آذربایجان]]*.
* احمد کسروی. *[[شیخ صفی و تبارش]]*.
* صفا، ذبیح‌الله؛ ''تاریخ ادبیات ایران'' (۵جلد)، انتشارات فردوس، ۱۳۶۷.
* لاکهارت، لارنس، *انقراض سلسله صفویه و ایام سلطه افغان‌ها در ایران*، ترجمه مصطفی قلی عماد، تهران، ۱۳۴۳.

## پیوند به بیرون

* سلسله صفوی و ظهور قزلباشان
* صفویه در دانشنامه رشد
* تحقیق نصرالله فلسفی پیرامون صفویه
* اصفهان نصف جهان ماند شاه و شیخ صفوی رفتند
* مرگ شاه طهماسب و آغاز تهاجم همه‌جانبه عثمانیان به ایران

رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۵۰۱ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۵۰۱ (میلادی) در آسیا
رده:پادشاهی در پارس و ایران
رده:تاریخ ارمنستان
رده:تاریخ اسلام
رده:تاریخ جمهوری آذربایجان
رده:تاریخ داغستان
رده:تاریخ عراق
رده:تاریخ قفقاز
رده:تاریخ گرجستان
رده:دودمان‌های ایرانی
رده:دودمان‌های مسلمان
رده:سلسله‌های شیعه
رده:شاهنشاهی صفویه
رده:صفویان
رده:علویان