اثر کامپتون

**اثر کامپتون** یا **پراکندگی کامپتون**، یک پدیده در فیزیک است. در پدیده کامپتون پرتو ایکس در اثر اندرکنش با ماده انرژی خود را از دست داده و از این‌رو طول موجش افزایش می‌یابد. به عبارت دیگر، پراکندگی کامپتون، پراکندگی ناکشسان یک فوتون توسط یک ذره باردار و معمولاً الکترون است و باعث کاهش انرژی (افزایش طول موج) فوتون (که ممکن است یک پرتو ایکس یا پرتو گاما باشد) می‌شود که به اثر کامپتون مشهور است. بخشی از انرژی فوتون به الکترون پس‌زده‌شده منتقل می‌شود. **پراکندگی معکوس کامپتون **نیز وجود دارد که در آن ذره باردار بخشی از انرژی‌اش را به یک فوتون می‌دهد.

بندانگشتی|یک فوتون با طول موج <math>\lambda </math> با یک ماده (مانند الکترون) برخورد کرده و فوتون جدیدی با طول موج <math>\lambda' </math>  می سازد که با زاویه ''θ'' تغییر جهت داده است. ماده نیز در جهت ضربه حرکت کرده است.

بندانگشتی|تفرق کامپتون.

معادله پراش کامپتون به صورت زیر است:

:\lambda' - \lambda = \frac{h}{m_e c}(1-\cos{\theta})

که در آن:
:\lambda  طول موج فوتون قبل از پراش
:\lambda'  طول موج فوتون بعد از پراش
:*m<sub>e</sub>* جرم الکترون
:*θ* زاویه تغییر جهت حرکت فوتون
:*h* ثابت پلانک
: و *c* سرعت نور است.

اثر کامپتون را می‌توان به صورت برخورد فوتون-الکترون دانست که در آن انرژی و تکانه کل ثابتند.

آرتور هالی کامپتون در سال ۱۹۲۷ جایزه نوبل فیزیک را به خاطر کشف این پدیده در دانشگاه واشنگتن در سنت لوییس دریافت نمود.

این پدیده در اخترفیزیک و فیزیک پزشکی اهمیت فراوان دارد.

## تشریح و استخراج فرمول تفرق کامپیتون
بندانگشتی|400px|انرژی یک فوتون 500Kv و بک الکترون بعد از برخورد. (در اثر کامپتون)

یک فوتون \gamma با طول موج \lambda با یک الکترون e در یک اتم برخورد می‌نماید. این برخورد موجب ایجاد فوتون جدیدی\gamma' با طول موج {\lambda}' با زاویه \theta، نسبت به راستای برخود فوتون، می‌گردد.
با کمک رابطه E=mc^2 و معادله انرژی پلانک و قانون پایستگی انرژی-جرم و پایستگی تکانه، می‌توان روابط زیر را برای دستیابی به معادله تفرق کامپتون، بدست آورد.

از معادلات پایستگی انرژی کلی فوتون و الکترون، قبل و بعد از برخود داریم:
:E_\gamma + E_e = E_{\gamma'} + E_{e'}. \!
از پایستگی تکانه داریم:
:\mathbf{p}_\gamma = \mathbf{p}_{\gamma'} + \mathbf{p}_{e'},
:

انرژی فوتون وابسته به فرکانس فوتون می‌باشد (معادله پلانک). انرژی فوتون قبل و بعد از برخورد:
:E_{\gamma} = hf\!
:E_{\gamma'} = hf'\!
:h ثابت پلانک می‌باشد.
پیش از برخورد فوتون با الکترون با در نظر گرفتن حالت سکون برای الکترون، میزان انرژی حالت سکون الکترون از رابطه زیر به دست می‌آید:
:E_e = m_ec^2\!
انرژی الکترون بعد از برخورد فوتون:
:E_{e'} = \sqrt{(p_{e'}c)^2 + (m_ec^2)^2}.

:
معادله انرژی قبل و بعد از برخورد:
:hf + m_e c^2 = hf' + \sqrt{(p_{e'}c)^2 + (m_e c^2)^2}. \,
از به توان دو رساندن رابطه فوق و چینش مجدد رابطه داریم:
:p_{e'}^{\, 2}c^2 = (hf + m_{e}c^2- hf')^2-m_{e}^2c^4. \qquad\qquad (1) \!

از پایستگی تکانه داریم:
:\mathbf{p}_{e'} = \mathbf{p}_\gamma - \mathbf{p}_{\gamma'}.
با ضرب اسکالر داریم:
:\begin{align}
p_{e'}^{\, 2} &= \mathbf{p}_{e'}\cdot\mathbf{p}_{e'} = (\mathbf{p}_\gamma - \mathbf{p}_{\gamma'}) \cdot (\mathbf{p}_\gamma - \mathbf{p}_{\gamma'}) \\
 &= p_{\gamma}^{\, 2} + p_{\gamma'}^{\, 2} - 2 p_{\gamma}\, p_{\gamma'} \cos\theta. \end{align}
دو طرف معادله را در c^2 ضرب می‌نماییم:
:p_{e'}^{\, 2}c^2 = p_{\gamma}^{\, 2}c^2 + p_{\gamma'}^{\, 2}c^2 - 2c^2 p_{\gamma}\, p_{\gamma'} \cos\theta.
پس از جاگذاری تکانه فوتون با h f/c خواهیم داشت:
:
:p_{e'}^{\, 2}c^2 = (h f)^2 + (h f')^2 - 2(hf)(h f')\cos{\theta}. \qquad\qquad (2) 

حال معادلات ۱ و ۲ را مساوی قرار می‌دهیم:
: (hf + m_e c^2-hf')^2 -m_e^{\, 2}c^4 = \left(h f\right)^2 + \left(h f'\right)^2 - 2h^2 ff'\cos{\theta}. ,
: 2 h f m_e c^2 - 2 h f' m_e c^2 = 2 h^2 f f' \left(1 - \cos \theta \right). \,

دو طرف معادله را بر  تقسیم می‌نماییم:
: \frac{c}{f'} - \frac{c}{f} = \frac{h}{m_ec}\left(1-\cos \theta \right). \,
f\lambda = f^\prime\lambda^\prime = c,

معادله تفرق کامپتون به شکل زیر به دست می‌آید:
:\lambda'-\lambda = \frac{h}{m_ec}(1-\cos{\theta}). \, 

## جستارهای وابسته
* فوتون

## منابع

* Arthur H. Compton, *A Quantum Theory of the Scattering of X-rays by Light Elements*, Phys. Rev. 21, 483 - 502 (1923) 1 Link

رده:اخترشناسی رصدی
رده:اخترفیزیک
رده:الکترودینامیک کوانتومی
رده:پراکندگی پرتو ایکس
رده:فیزیک اتمی
رده:فیزیک پزشکی
رده:فیزیک کوانتومی بنیادی
رده:فیزیک نوین