صفحه‌بندی

**صفحه‌بندی** () فرآیند تقسیم یک سند به صفحات گسسته است؛ چه صفحات الکترونیکی و چه صفحات چاپی.

در اشاره به کتاب‌هایی که بدون رایانه تهیه شده‌اند، صفحه‌بندی می‌تواند به معنای شماره‌گذاری پیاپی صفحات باشد تا ترتیب درست آن‌ها نمایان شود. این شیوه پیش از سال ۱۵۰۰ میلادی (۸۷۹ هجری شمسی) به‌ندرت در اسناد دیده می‌شد و تنها در حدود سال ۱۵۵۰ میلادی (۹۲۹ هجری شمسی) رواج گسترده‌ای یافت. در آن زمان، صفحه‌بندی جای برگ‌بندی (فولیاسیون) را گرفت که تنها روی صفحه‌های رو (رکتو) برگ‌ها شماره می‌گذاشت.

امروزه صفحه‌بندی در دو حوزه اصلی کاربرد دارد: نخست در نشر چاپی و الکترونیکی برای تعیین محل شکست‌های صفحه، و دیگری در برنامه‌های کاربردی وب و پایگاه‌های داده برای نمایش محدود داده‌ها در قالب صفحات قابل پیمایش.

## صفحه‌بندی در نشر چاپی

امروزه صفحات چاپ‌شده معمولاً با خروجی گرفتن از یک پرونده الکترونیکی به دستگاه چاپ تولید می‌شوند؛ مانند چاپگر رومیزی یا یک دستگاه چاپ مدرن. این پرونده‌ها می‌توانند برای نمونه از نوع مایکروسافت ورد، PDF یا QXD باشند و معمولاً از پیش دستورالعمل‌های صفحه‌بندی را در خود دارند.

صفحه‌بندی شامل قواعد و الگوریتم‌هایی برای تعیین محل شکست‌های صفحه است که تا حدی به ملاحظات فرهنگی درباره اینکه چه محتوایی باید در یک صفحه قرار گیرد بستگی دارد؛ برای نمونه ممکن است بکوشند از پدیده «بیوه و یتیم» پرهیز شود. برخی سامانه‌ها در این زمینه پیشرفته‌تر از دیگران هستند. پیش از ظهور فناوری اطلاعات، صفحه‌بندی فرآیندی دستی بود و همه تصمیم‌های مربوط به آن توسط انسان گرفته می‌شد؛ امروزه بیشتر صفحه‌بندی توسط ماشین‌ها انجام می‌شود، هرچند انسان‌ها اغلب تصمیم‌های خاصی را با درج دستی شکست صفحه نادیده می‌گیرند.

### شیوه و جایگاه شماره‌گذاری
شیوه شماره‌گذاری، ظاهر اعداد صفحه را تعریف می‌کند. این شیوه می‌تواند عددی (۱، ۲، ۳…)، رومی (I، II، III…) یا الفبایی (A، B، C…) باشد. در آثار بزرگ‌تر، گاه بخش مقدماتی با اعداد رومی‌و متن اصلی با اعداد عربی شماره‌گذاری می‌شود؛ به این ترتیب متن اصلی از صفحه ۱ آغاز می‌شود.

جایگاه شماره صفحه را نیز می‌توان تعریف کرد. این جایگاه می‌تواند وسط‌چین، راست‌چین یا چپ‌چین، در بالا یا پایین صفحه باشد. در کتاب‌های دو رو، شماره صفحه ممکن است بر اساس لبه بیرونی یا درونی جایگذاری شود؛ برای نمونه، در صفحات فرد در پایین راست و در صفحات زوج در پایین چپ.

برای دلایل زیباشناختی، شماره صفحه در برخی موارد حذف می‌شود: در صفحات خالی (واکات)، در آغاز فصل‌های جدید، در صفحاتی که متن کمتر از یک‌سوم آن‌ها را پر کرده است و در صفحات پوشش کتاب.

### برگ‌بندی
برگ‌بندی (فولیاسیون) نسخه‌های خطی و چاپ‌های اولیه نه صفحه‌ها بلکه برگ‌ها را شماره می‌زد. شماره معمولاً در گوشه بالا راست برگ درج می‌شد. هنگام استناد، شماره برگ ذکر می‌شد و میان روی برگ (رکتو) و پشت برگ (ورسو) تمایز گذاشته می‌شد: روی برگ با «r» یا «a» و پشت برگ با «v» یا «b» مشخص می‌شد؛ برای نمونه «۱۰r» یا «۱۰v».

## صفحه‌بندی در پردازش کلمه، نشر رومیزی و حروف‌چینی دیجیتال
پردازش کلمه، نشر رومیزی و حروف‌چینی دیجیتال فناوری‌هایی هستند که بر پایه چاپ به‌عنوان رسانه خروجی نهایی ساخته شده‌اند؛ هرچند امروزه پذیرفته شده است که بخش زیادی از محتوای تولیدشده از این مسیرها توسط کاربران نه روی کاغذ بلکه بر روی نمایشگر به‌صورت صفحات الکترونیکی دیده می‌شود.

همه این ابزارهای نرم‌افزاری قادرند محتوا را از طریق الگوریتم‌ها جاری سازند تا درباره صفحه‌بندی تصمیم بگیرند. برای نمونه، همه آن‌ها شامل قابلیت‌های خودکار زیر هستند: شکستن خودکار کلمات (برای جلوگیری از نیاز به جداکننده‌های خط به‌صورت کدگذاری دستی)، پاراگراف‌بندی قابل‌خواندن توسط ماشین (برای تصمیم‌گیری درباره پایان پاراگراف) و صفحه‌بندی خودکار (برای تصمیم‌گیری درباره محل شکست صفحه). همه این قابلیت‌های خودکار را کاربر انسانی می‌تواند به‌صورت دستی نادیده بگیرد؛ از جمله با استفاده از خط‌تیره‌های نرم، شکست‌های دستی خط، بازگشت‌های سخت و شکست‌های دستی صفحه.

## صفحه‌بندی الکترونیکی

«صفحه الکترونیکی» اصطلاحی است برای محتوای صفحه‌بندی‌شده در ارائه‌ها یا اسنادی که به‌صورت تصویری در قالب اسناد الکترونیکی تولید یا نگهداری می‌شوند. این اصطلاح یک اصطلاح مربوط به پرونده نرم‌افزاری و قالب ضبط است؛ در تقابل با کاغذ الکترونیک که فناوری نمایش سخت‌افزاری است.

صفحات الکترونیکی ممکن است اندازه استانداردی بر اساس تنظیمات سند داشته باشند یا از نظر اندازه و محتوا پویا باشند؛ مانند صفحات HTML. تعداد و اندازه صفحات الکترونیکی در یک سند با مقدار فضای ذخیره‌سازی رایانه محدود می‌شود؛ نه با دستگاه‌های نمایش یا مقدار کاغذ.

بیشتر صفحات الکترونیکی یا برای نمایش روی نمایشگر رایانه یا دستگاه دستی هستند یا برای خروجی به یک چاپگر. پرونده‌های PDF و برخی قالب‌های کتاب الکترونیکی برای هر دو کاربرد طراحی شده‌اند. بیشتر برنامه‌ها بدون نیاز به نماگرفت می‌توانند صفحات الکترونیکی را چاپ کنند؛ اما همه نرم‌افزارها از چاپ ویزی‌ویگ پشتیبانی نمی‌کنند. صفحاتی که منحصراً برای نمایش روی صفحه‌نمایش هستند معمولاً با نام‌هایی چون صفحه‌نمایش، پنجره، رابط، صحنه یا کارت شناخته می‌شوند؛ در نرم‌افزارهای ارائه، صفحات الکترونیکی به نام «اسلاید» خوانده می‌شوند.

### در مرورگرهای وب

صفحات الکترونیکی که روی مرورگر وب نمایش داده می‌شوند اغلب صفحه وب نامیده می‌شوند؛ صرف‌نظر از اینکه به‌صورت برخط از طریق سرور وب روی وب جهان‌گستر دسترسی می‌یابند یا به‌صورت برون‌خط ذخیره محلی دارند. این اسناد دقیق‌تر با نام زبان نشانه‌گذاری نمایش‌دهنده آن‌ها در مرورگر وب خوانده می‌شوند؛ مانند «صفحه اچ‌تی‌ام‌ال».

با صفحات وب پویا، صفحه‌بندی برای مواردی مانند نمایش تعداد محدودی از نتایج در صفحات نتایج موتور جستجو یا نشان دادن تعداد محدودی از پست‌ها هنگام مشاهده یک موضوع در تالار گفتگو به‌کار می‌رود.

صفحه‌بندی در تقریباً هر برنامه کاربردی وب به شکلی برای تقسیم داده‌های بازگشتی و نمایش آن‌ها در چندین صفحه درون یک صفحه وب استفاده می‌شود. صفحه‌بندی همچنین شامل منطق آماده‌سازی و نمایش پیوندها به صفحات مختلف می‌شود.

صفحه‌بندی می‌تواند به‌صورت سمت کاربر یا سمت سرور پیاده‌سازی شود. در صفحه‌بندی سمت کاربر، محتوای هر صفحه در کد منبع اچ‌تی‌ام‌ال از پیش بارگذاری‌شده درون صفحه گنجانده می‌شود؛ در حالی که صفحه‌بندی سمت سرور هر صفحه را به‌هنگام ناوبری جداگانه درخواست می‌کند.

صفحه‌بندی سمت سرور رایج‌تر است. صفحه‌بندی سمت کاربر می‌تواند در مواقعی استفاده شود که تعداد رکوردها بسیار کم باشد؛ در این حالت همه رکوردها بازگردانده می‌شوند و کاربر می‌تواند با جاوااسکریپت یا سی‌اس‌اس صفحات جداگانه را مشاهده کند.

با استفاده از AJAX، صفحه‌بندی ترکیبی سرور/کاربر نیز ممکن است که در آن از جاوااسکریپت برای درخواست صفحه بعدی از سرور استفاده می‌شود و آن صفحه بارگذاری شده و در مدل شیءگرای سند درج می‌گردد.

صفحه‌بندی سمت سرور برای مجموعه داده‌های بزرگ مناسب‌تر است زیرا بارگذاری اولیه صفحه را سریع‌تر می‌کند، دسترس‌پذیری را برای کسانی که جاوااسکریپت ندارند فراهم می‌سازد و امکان منطق پیچیده نمایش را می‌دهد؛ در حالی که صفحه‌بندی سمت کاربر امکان ناوبری میان صفحات را بدون تأخیر ناشی از درخواست سرور فراهم می‌کند.

پیاده‌سازی درست صفحه‌بندی می‌تواند دشوار باشد. پرسش‌های قابلیت استفاده بسیاری مطرح هستند؛ از جمله اینکه آیا پیوندهای «قبلی» و «بعدی» باید گنجانده شوند، چند پیوند به صفحات باید نمایش داده شود و آیا باید پیوندی به صفحه اول و آخر وجود داشته باشد. همچنین قابلیت تعریف تعداد رکوردهای نمایش‌یافته در یک صفحه نیز مفید است.

در مقایسه با اسکرول بی‌نهایت، صفحه‌بندی امکان پرش از صفحات را می‌دهد و می‌تواند با پیوندهای ماندگار پیاده‌سازی شود (مانند آنچه با پارامتر `offset` در موتور ویکی مدیاویکی انجام می‌شود)؛ در حالی که اسکرول بی‌نهایت به‌طور پیوسته محتوا را به‌صورت پویا نمایش می‌دهد.

### در پایگاه داده
صفحه‌بندی رویکردی است که برای محدود کردن و نمایش تنها بخشی از کل داده‌های یک پرس‌وجو در پایگاه داده به‌کار می‌رود. به‌جای نمایش صدها یا هزاران ردیف به‌طور همزمان، تنها یک صفحه (مجموعه محدودی از ردیف‌ها، برای نمونه تنها ۱۰ ردیف) از سرور درخواست می‌شود و کاربر با درخواست صفحه بعدی به ناوبری ادامه می‌دهد.

این رویکرد در سامانه‌های وب بسیار مفید است؛ چرا که اتصال اختصاصی پایدار میان کاربر و سرور وجود ندارد و بنابراین کاربر مجبور نیست منتظر خواندن و نمایش همه ردیف‌های سرور باشد.

## جداسازی محتوا از ارائه
امروزه تمام محتوا، صرف‌نظر از رسانه خروجی برنامه‌ریزی‌شده یا پیش‌بینی‌نشده، می‌تواند با فناوری‌هایی تولید شود که امکان تبدیل‌های پایین‌دستی به هر ارائه مطلوبی را می‌دهند. این معمولاً شامل زبان نشانه‌گذاری (مانند اکس‌ام‌ال، اچ‌تی‌ام‌ال یا اس‌جی‌ام‌ال) است که محتوا را به‌صورت معنایی و قابل‌خواندن توسط ماشین نشانه‌گذاری می‌کند؛ این امکان را به فناوری‌های پایین‌دستی (مانند اکس‌اس‌ال‌تی، XSL یا سی‌اس‌اس) می‌دهد تا محتوا را در هر ارائه مطلوبی خروجی دهند. این مفهوم به نام «جداسازی ارائه از محتوا» شناخته می‌شود.

این الگو اکنون در بیشتر نشر تجاری متداول است؛ مگر تا آن‌جا که مسائل سامانه‌های موروثی و سازگاری عقبرو و محدودیت‌های بودجه‌ای مانع شوند. نیاز به صفحه‌بندی دستی با پیشرفت فناوری نمایش پویا و صفحه‌بندی خودکار کاهش یافته است. همچنین کمتر نیاز به تمایز سلسله‌مراتبی میان صفحه‌بندی در چاپ و صفحه‌بندی در نمایش الکترونیکی احساس می‌شود؛ زیرا محتمل است که محتوای اصلی یکسان منحصراً برای نمایش الکترونیکی یا برای هر دو روش نمایش مورد استفاده قرار گیرد.

## صفحه‌بندی در بهینه‌سازی موتور جستجو
در بهینه‌سازی موتور جستجو، از صفحه‌بندی سخن گفته می‌شود هرگاه یک وب‌سایت خبری مقاله بسیار بلندی را به چند صفحه کوتاه‌تر تقسیم کند. وب‌سایت‌هایی با فروشگاه آنلاین یکپارچه از صفحه‌بندی در دسته‌بندی‌هایی با تعداد زیاد محصول بهره می‌برند تا کاربر بتواند به‌راحتی در دسته‌بندی «ورق بزند».

با استفاده از ویژگی‌های HTML مناسب در کد منبع، به موتور جستجو کمک می‌شود تا ارتباط میان صفحات تکی را درک کند؛ از یک سو موتور جستجو تشخیص می‌دهد که صفحه اول باید در نتایج جستجو نمایش داده شود و از سوی دیگر صفحات تکی با یکدیگر در نتایج رقابت نمی‌کنند. این مشکل به‌ویژه در صفحات دسته‌بندی با ساختار بسیار مشابه و محتوای تقریباً یکسان بروز می‌کند. برچسب‌گذاری با ویژگی‌های HTML مانند `rel="next"` و `rel="prev"` برای این منظور به‌کار می‌رود.

## همچنین ببینید
* شماره‌گذاری صفحه
* بیوه و یتیم
* نشر رومیزی
* حروف‌چینی

## منابع


## پیوند به بیرون
* صفحه راهنمای مدیاویکی — موتور ویکی با پشتیبانی از صفحه‌بندی از طریق پارامتر offset

رده:واژگان چاپ
رده:طرح‌بندی
رده:مقاله‌های دارای شرح مختصر
رده:شرح مختصر یکسان با ویکی‌داده