نوبی‌ها

بندانگشتی|'''از آثار باستانی نوبی‌ها'''
**نوبی‌ها** گروهی قومی هستند که در شمال سودان و جنوب مصر زندگی می‌کنند. نوبی‌ها بیشتر در امتداد رود نیل و منطقه اسوان ساکن‌اند. زبان‌های نوبی از شاخه زبان‌های سودانی‌تبار شرقی در خانواده زبان‌های نیلوصحرایی است. نوبیان قومی تیره‌پوست هستند. منطقه سکونت قوم نوبی به نوبه معروف است.

از نوبی‌های مشهور می‌توان به محمد مهدی منصوری و عبدالله منصوری اشاره کرد.

نوبی‌ها از قدیم به خاطر مهارتشان در سوارکاری، به‌ویژه سوارکاری بدون زین، نام‌آور بوده‌اند.

## نوبی‌ها
**نوبی‌ها** (؛ نوبین: *Nobī*؛ ) گروهی قومی از سخن‌گویان به زبان‌های نیلو-صحرایی و بومی منطقه‌ای هستند که امروزه شامل شمال سودان و جنوب مصر می‌شود. ریشه آن‌ها به ساکنان اولیه دره مرکزی نیل بازمی‌گردد که گمان می‌رود یکی از قدیمی‌ترین گهواره‌های تمدن باشد. در دره جنوبی مصر، نوبی‌ها از نظر فرهنگی و قومی با مصریان متفاوت هستند، اگرچه با آن‌ها و سایر گروه‌های قومی، به‌ویژه عرب‌ها، آمیزش داشته‌اند. آن‌ها زبان‌های نوبی را به عنوان زبان مادری (که بخشی از زبان‌های سودانی شرقی شمالی است) و عربی را به عنوان زبان دوم صحبت می‌کنند.

سکونتگاه‌های متعلق به دوره نوسنگی در منطقه مرکزی نوبیه با قدمت ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد یافت شده است و اعتقاد بر این است که وادی حلفا قدیمی‌ترین سکونتگاه در دره مرکزی نیل باشد. بخش‌هایی از نوبیه، به‌ویژه نوبیه سفلی، گاهی بخشی از مصر باستان در دوره فراعنه و در زمان‌های دیگر کشوری رقیب شامل بخش‌هایی از مروئه یا پادشاهی کوش بوده‌اند. در دوران دودمان بیست و پنجم مصر (۷۴۴ تا ۶۵۶ پیش از میلاد)، تمام مصر با نوبیه متحد شد و قلمرو آن تا خارطوم کنونی امتداد یافت. با این حال، در سال ۶۵۶ پیش از میلاد، دودمان بیست و ششم مصر که بومی بود، دوباره کنترل مصر را به دست گرفت. نوبی‌های باستان به عنوان جنگجویانی ماهر در استفاده از تیر و کمان شهرت داشتند. در قرون وسطی، نوبی‌ها به مسیحیت گرویدند و سه پادشاهی بنا نهادند: نوباتیا در شمال، ماکوریا در مرکز و آلودیا در جنوب. آن‌ها بعدها در طول دوران اسلامی‌سازی منطقه سودان، به اسلام گرویدند.

امروزه نوبی‌ها در مصر عمدتاً در جنوب مصر، به‌ویژه در کوم امبو و نصرالنوبه در شمال اسوان، و شهرهای بزرگی چون قاهره زندگی می‌کنند؛ در حالی که نوبی‌های سودانی در شمال سودان، به‌ویژه در منطقه بین شهر وادی حلفا در مرز مصر و سودان و الدبه ساکن هستند. برخی از نوبی‌ها با ساخت سد اسوان که باعث زیر آب رفتن زمین‌های اجدادی‌شان شد، به اجبار به مناطقی چون خشم القربه و حلفای جدید منتقل شدند. علاوه بر این، گروهی به نام مردم میدوب در شمال دارفور، گروهی به نام بیرگید در دارفور مرکزی و گروه‌های متعددی معروف به نوبی‌های تپه در کردفان شمالی و روستاهایی در شمال کوهستان نوبا در ایالت کردفان جنوبی زندگی می‌کنند.

گروه‌های اصلی نوبی نیل از شمال به جنوب عبارتند از: کنزی (سخنگویان به زبان کنزی/ماتوککی)، فدیکا (سخنگویان به نوبین)، حلفاوی (سخنگویان به زبان نوبین)، سکوت (سخنگویان به زبان نوبین)، محص (سخنگویان به زبان نوبین) و دناقله (سخنگویان به زبان دونگولایی).

## ریشه‌شناسی
در طول تاریخ، بخش‌های مختلف نوبیه با نام‌های متفاوتی شناخته می‌شدند، از جمله:  (سرزمین کمان)، *tꜣ nḥsj*، *jꜣm* (کرمه)، *jrṯt*، *sṯjw*، *wꜣwꜣt*، به مروایی: *akin(e)* (نوبیه سفلی) و در زبان یونانی به نام اتیوپی. ریشه نام‌های «نوبیه» و «نوبی» مورد اختلاف است. بر اساس ویژگی‌های فرهنگی، برخی پژوهشگران بر این باورند که نوبیه از واژه  به معنای «طلا» مشتق شده است، هرچند چنین کاربردی به عنوان نام قوم یا مکان در متون مصری یافت نشده است؛ مصریان مردم این منطقه را با نام «nḥsj.w» خطاب می‌کردند. امپراتوری روم از اصطلاح «نوبیه» برای توصیف منطقه مصر علیا و شمال سودان استفاده می‌کرد.

## تاریخ

[بندانگشتی|چپ|۰.۵|سنکامانیسکن، پادشاه کوشی حدود ۶۴۳–۶۲۳ پیش از میلاد. [موزه کرمه]]
بندانگشتی|پرتره مرمری از یک ساکن نوبیه، حدود ۱۲۰–۱۰۰ پیش از میلاد.

پیش از تاریخ نوبیه به دوره پارینه‌سنگی، حدود ۳۰۰,۰۰۰ سال پیش بازمی‌گردد. تا حدود ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد، مردم منطقه اقتصاد کشاورزی را توسعه داده بودند. آن‌ها در طول تاریخ خود سیستم هیروگلیف مصری را پذیرفتند. تاریخ باستان در نوبیه بر اساس دوره‌های زیر دسته‌بندی می‌شود: فرهنگ گروه آ (۳۷۰۰–۲۸۰۰ پ.م)، فرهنگ گروه سی (۲۳۰۰–۱۶۰۰ پ.م)، فرهنگ کرمه (۲۵۰۰–۱۵۰۰ پ.م)، نوبی‌های هم‌دوره با پادشاهی نوین مصر (۱۵۵۰–۱۰۶۹ پ.م)، دودمان بیست و پنجم مصر (۱۰۰۰–۶۵۳ پ.م)، نباته (۱۰۰۰–۲۷۵ پ.م)، مروئه (۲۷۵ پ.م – ۳۰۰/۳۵۰ میلادی)، ماکوریا (۳۴۰–۱۳۱۷ میلادی)، نوباتیا (۳۵۰–۶۵۰ میلادی) و آلودیا (سده‌های ۶۰۰–۱۵۰۴ میلادی).

شواهد باستان‌شناسی تأیید کرده‌اند که استقرار جمعیت در نوبیه از اواخر عصر پلیستوسن و از هزاره پنجم پیش از میلاد به بعد رخ داده است؛ در حالی که شواهد حضور انسان در دره نیلِ مصر در این دوره‌ها «اندک یا هیچ» است که ممکن است به دلیل مشکلات حفظ سایت‌های باستانی باشد.

چندین پژوهشگر استدلال کرده‌اند که ریشه‌های آفریقایی تمدن مصر از جوامع شبانی مشتق شده است که در هزاره پنجم پیش از میلاد در هر دو منطقه مصری و سودانی دره نیل پدیدار شدند.

مطالعات مختلف انسان‌شناسی زیستی پیوندهای نزدیک زیستی را میان جمعیت‌های پیش‌دودمانی جنوب مصر و جمعیت‌های اولیه نوبی نشان داده‌اند.

فرانکو یورکو (۱۹۹۶) خاطرنشان کرد که تصاویر نمادنگاری فرعونی مانند تاج‌های سلطنتی، شاهین‌های حوروس و صحنه‌های پیروزی در فرهنگ نقاده مصر علیا و فرهنگ گروه آ در نوبیه سفلی متمرکز بوده‌اند. او در ادامه توضیح داد که «نوشتار مصری در نقاده در مصر علیا و گروه آ در نوبیه سفلی پدید آمد و نه در فرهنگ‌های دلتا، جایی که تماس مستقیم با آسیای غربی برقرار بود؛ [امری که] استدلال تأثیر بین‌النهرین را بیشتر تضعیف می‌کند».

در سال ۲۰۲۳، کریستوفر اهره گزارش داد که شواهد موجود باستان‌شناسی، زبان‌شناسی، انسان‌شناسی زیستی و ژنتیک تعیین کرده‌اند که جمعیت‌های بنیان‌گذار مناطق مصر باستان مانند نقاده و البداری نوادگان ساکنان دیرینه در شمال شرق آفریقا بوده‌اند که شامل مصر، نوبیه و شمال شاخ آفریقا می‌شده است.

وابستگی‌های زبانی فرهنگ‌های اولیه نوبی نامشخص است. برخی تحقیقات نشان داده‌اند که ساکنان اولیه منطقه نوبیه در دوران فرهنگ‌های گروه سی و کرمه، به ترتیب سخنگوی زبان‌هایی متعلق به شاخه‌های بربر و کوشی از خانواده زبان‌های آفروآسیایی بوده‌اند. تحقیقات جدیدتر پیشنهاد می‌کنند که مردم فرهنگ کرمه به زبان‌های نیلو-صحرایی از شاخه زبان‌های سودانی شرقی صحبت می‌کردند و مردم فرهنگ گروه سی در شمال آن‌ها سخنگوی زبان‌های کوشی بوده‌اند. پس از آن‌ها نخستین سخنگویان زبان‌های نوبی آمدند که زبانشان به شاخه دیگری از زبان‌های سودانی شرقی در خانواده نیلو-صحرایی تعلق داشت. یک سنگ‌نبشته پیروزی متعلق به سده چهارم میلادی از عزانا، پادشاه آکسوم، حاوی نوشته‌هایی است که دو گروه جمعیتی متمایز ساکن در نوبیای باستان را توصیف می‌کند: یک جمعیت «سرخ» و یک جمعیت «سیاه».

اگرچه مصر و نوبیه دارای تاریخ مشترک پیش‌دودمانی و فرعونی هستند، اما با سقوط مصر باستان و فتح مصر توسط اسکندر مقدونی در سال ۳۳۲ پیش از میلاد، مسیر این دو تاریخ از هم جدا می‌شود. در این زمان، منطقه بین آبشار اول و ششم نیل به نام نوبیه شناخته شد.

بندانگشتی|نمایی از نوبی‌ها، ۱۶۸۳
بندانگشتی|گروهی از نوبی‌ها با سلاح، مصر، ۱۸۴۹
مصر ابتدا توسط پارسیان فتح شد و ساتراپی «مدرایه» نامیده شد؛ دو سده بعد توسط یونانی‌ها و سپس رومی‌ها فتح گردید. با این حال، در طول دوره دوم، کوشی‌ها پادشاهی مروئه را تشکیل دادند که توسط سلسله‌ای از «کنداکه»ها یا ملکه‌ها اداره می‌شد. کنداکه مروئه توانست با ارتش بزرگی از فیل‌ها، اسکندر مقدونی را وادار به عقب‌نشینی کند، در حالی که اسناد تاریخی نشان می‌دهند نوبی‌ها آگوستوس سزار، امپراتور روم، را شکست دادند که منجر به یک معاهده صلح مطلوب برای مروئه شد. پادشاهی مروئه همچنین پارسیان را شکست داد و بعدها نوبیای مسیحی ارتش‌های مهاجم عرب را در سه نوبت مختلف شکست داد که منجر به معاهده صلح ۶۰۰ ساله «بقط» شد؛ طولانی‌ترین معاهده صلح در تاریخ. سقوط پادشاهی نوبیای مسیحی در اوایل دهه ۱۵۰۰ رخ داد که منجر به اسلامی‌سازی کامل و الحاق دوباره به مصر تحت امپراتوری عثمانی، خاندان محمدعلی و استعمار بریتانیا گشت. پس از استقلال سودان از مصر در سال ۱۹۵۶، نوبیه و مردم نوبی بین جنوب مصر و شمال سودان تقسیم شدند.

نوبی‌های مدرن به زبان‌های نوبی صحبت می‌کنند که از زبان‌های سودانی شرقی و بخشی از زبان‌های نیلو-صحرایی هستند. زبان نوبی باستان از سده هشتم میلادی مستند شده است و بسته به طبقه‌بندی زبان مروایی و زبان گرمه‌ای، ممکن است قدیمی‌ترین زبان ثبت‌شده آفریقا خارج از خانواده آفروآسیایی باشد.

## منابع

* Warnock Fernea, Elizabeth; Robert A. Fernea (1990). Nubian Ethnographies. Chicago: Waveland Press Inc. .

رده:افراد سودانی نوبی‌تبار
رده:اقوام در اتحادیه عرب
رده:اقوام در سودان
رده:اقوام در مصر
رده:بومیان شمال آفریقا
رده:مردمان باستانی
رده:نوبه
رده:جوامع مسلمان در آفریقا
رده:مردمان باستانی آفریقا