جکس (ژورنال)

**مجلهٔ انجمن شیمی آمریکا** (به انگلیسی: *Journal of the American Chemical Society*‎) که به‌اختصار **جکس** (**JACS**) شناخته می‌شود، یک نشریه علمی معتبر با داوری همتایان در حوزهٔ شیمی است که هفته‌نامه منتشر می‌شود و توسط انجمن شیمی آمریکا (ACS) نشر می‌یابد.

این مجله که در سال ۱۸۷۹ تأسیس شد، یکی از برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین نشریات علمی در رشتهٔ شیمی است. جکس بیشترین تعداد استناد را در این حوزه دریافت می‌کند؛ به‌طوری‌که در سال ۲۰۲۴ بیش از **۶۰۱٬۴۸۵ استناد** ثبت شده است.

این مجله به انگلیسی منتشر می‌شود و مقرّ آن در واشینگتن دی‌سی، ایالات متحده آمریکا است. انتشار هفتگی آن نشان‌دهندهٔ تطبیق با سرعت بالای تحقیقات معاصر است. تخمین زده می‌شود که جکس تاکنون بیش از **۱۹۰٬۰۰۰ مقاله** منتشر کرده است.

**موقعیت ویژه:** جکس صرفاً یکی از ۸۰+ نشریهٔ منتشرشدهٔ توسط ACS نیست، بلکه **نشریهٔ پرچم‌دار** (Flagship Journal) انجمن شیمی آمریکا شناخته می‌شود. این عنوان تاریخی است و ریشه در نقش آن به‌عنوان نخستین انتشار رسمی انجمن دارد.

## تاریخچه
### تأسیس و آغاز فعالیت
تاریخ جکس عمیقاً با سازمان‌دهی شیمی در ایالات متحدهٔ آمریکا گره‌خورده است. انجمن شیمی آمریکا در ۶ آوریل ۱۸۷۶ تأسیس شد. این انجمن به زودی نیاز به بستری برای انتشار پژوهش‌های اعضایش احساس کرد و جکس را در **آوریل ۱۸۷۹** پایه‌گذاری نمود.

در سال‌های ابتدایی، جکس تنها نشریهٔ شیمی آمریکایی نبود. اما انجمن شیمی آمریکا، با تصمیمی آگاهانه برای متمرکز کردن تحقیقات برتر، اقدام به ادغام نشریات دیگر کرد.

### ادغام نشریات دیگر
طی تاریخ خود، جکس دو نشریهٔ مهم را جذب و ادغام کرده است:

* **[[:en:Journal of Analytical and Applied Chemistry|Journal of Analytical and Applied Chemistry]]**: در **جولای ۱۸۹۳** ادغام شد.
* **[[:en:American Chemical Journal|American Chemical Journal]]**: در **ژانویه ۱۹۱۴** ادغام شد.

این ادغام‌ها، به‌خصوص مورد دوم، جکس را به مرجع یکپارچهٔ شیمی و نشریهٔ پرچم‌دار انجمن تبدیل کرد.

### رویدادهای تحوّل‌بخش

* **۱۸۹۷**: جکس شروع به انتشار «چکیده‌ها» (Abstracts) از دیگر نشریات کرد.

* **۱۹۰۷**: بخش چکیده‌ها، به دلیل رشد سریع، از جکس جدا شد و به نشریهٔ مستقلی به نام **[[:en:Chemical Abstracts|Chemical Abstracts]]** تبدیل شد. این تصمیم بنیان خدمات چکیده‌های شیمی (CAS) را نهاد که امروز درآمد اصلی ACS است.

* **۱۹۱۸**: فرآیند رسمی **[[داوری همتا]]** (Peer Review) توسط سردبیر Arthur B. Lamb (آرتور لمب) راه‌اندازی شد. این گام، تعهد جکس به اعتبارسنجی دقیق علمی را نشان‌داد.

* **۲۰۱۴**: جکس به‌صورت رسمی مدل انتشار **هیبریدی** دسترسی آزاد (Hybrid Open Access) را پذیرفت.

* **۲۰۲۰**: راه‌اندازی **[[:en:JACS Au|جکس‌او (JACS Au)]]** - نسخهٔ خواهری با دسترسی کاملاً آزاد (Gold Open Access).

## سردبیران
### سردبیران از آغاز تا کنون
رهبریِ ویراستاری طولانی‌مدت جکس را شکل داده است:

### سردبیری معاصر
پروفسور **کاریرا** از ETH Zurich از **ژانویهٔ ۲۰۲۱** سردبیر اصلی (Editor-in-Chief) جکس است.

پروفسور کاریرا (متولد ۱۹۶۳، هاوانا)، استاد شیمی آلی در ETH زوریخ است. او دارای درجهٔ دکتری از دانشگاه هاروارد و شهرتی جهانی در زمینهٔ سنتز نامتقارن محصولات طبیعی پیچیده دارد.

## دامنه و حوزه‌های موضوعی
### سیاستِ ویراستاری
هدف جکس انتشار مقالات با **اهمیت فراگیر** (Broad Interest) و **ارزش علمی بالا** (Significance) در تمام شاخه‌های شیمی است. معیار اصلی پذیرش، صرفاً دقتِ علمی نیست (اگرچه حداقل شرط است)، بلکه **ارتباط یافته‌ها برای شیمیدانان خارج از تخصص محدودِ نویسنده** است.

### دامنهٔ موضوعی
جکس تقریباً تمام جنبه‌های شیمی معاصر را پوشش می‌دهد:

**حوزه‌های اصلی:** شیمی آلی، شیمی معدنی، شیمی‌فیزیک، و شیمی تجزیه.

**حوزه‌های میان‌رشته‌ای:** بیوشیمی و شیمی دارویی، بیوتکنولوژی، کاتالیز، علوم مواد و نانوفناوری، انرژی، شیمی محاسباتی و نظری، و مهندسی شیمی.

## انواع منتشرات
جکس سه دستهٔ اصلی از مقالات را منتشر می‌کند:

* **[[:en:Original research|مقالات اصلی]]** (Articles): گزارش‌های کامل تحقیقاتی شامل روش‌شناسی، یافته‌ها و نتایج.
* **[[:en:Rapid communication|گزارش‌های فوری]]** (Communications): مقالات کوتاه برای نتایج با اهمیت و فوریتِ بالا.
* **[[:en:Review article|دیدگاه‌های تحلیلی]]** (Perspectives): نقدهای شخصی از حوزه‌های تحقیقاتی (فقط با دعوت هیئت تحریریه).

## فرآیند ویراستاری و داوری
### تریاژ تحریری
برای مقابله با حجم فزاینده ارسالی‌ها، هیئت تحریریه جکس سیاستی دنبال می‌کند که **بیش از ۷۰٪** از مقالات را **بدون ارجاع به داوران خارجی** رد می‌کند. دلایل شامل عدم تطابق با استانداردهای جکس، داده‌های ناکافی، یا تمرکز بیش‌ازحد تخصصی است.

### مراحل زمانی
برای مقالاتی که از تریاژ عبور می‌کنند، جکس این مراحل را اعلام می‌کند (اطلاعات ۲۰۲۵):

**زمان تا تصمیمِ نخست (با داوری)**: ۲۹٫۲ روز

**زمان تا پذیرش نهایی**: ۷۰٫۸ روز

**زمان از پذیرش تا انتشار آنلاین**: ۱۱٫۷ روز

## شناسه‌سازی و نمایه‌گذاری
جکس در تمام پایگاه‌های بزرگ علمی نمایه‌شده است:

* خدمات چکیده‌های شیمی (CAS)
* Scopus
* Science Citation Index Expanded (بخشی از Web of Science)
* Index Medicus/MEDLINE/PubMed
* Biological Abstracts
* BIOSIS Previews
* Current Contents/Life Sciences
* Current Contents/Physical, Chemical & Earth Sciences
* ProQuest databases

## معیارهای اعتبار ویجهی

### ضریب تأثیر
ضریب تأثیر (Impact Factor) جکس در سال‌های اخیر متغیر بوده، اما همواره در سطح بالایی باقی مانده است.

**سری تاریخی (۲۰۱۷–۲۰۲۴):**

### معیارهای دیگرِ کتاب‌سنجی (۲۰۲۴)
انجمن شیمی آمریکا از بیانهٔ DORA پشتیبانی می‌کند که استفاده از معیارهای متنوع (بجای اتکای تنها بر IF) را توصیه می‌کند.


* **2-Year Impact Factor**: 15.7
* **5-Year Impact Factor**: 15.6
* **[[:en:CiteScore|CiteScore]]**: 22.5
* **Total Citations**: 601,485
* **Total Article Downloads**: 47,961,146
* **[[:en:h-index|h-index]]**: 734 (approx.)
* **[[:en:Quartile|Quartile Rank]]**: Q1
* **Category**: Chemistry, Multidisciplinary


### رتبهٔ Q1 و موضوع‌های دسته‌بندی

جکس به‌طور مداوم در **چارک اول (Q1)** رتبه‌بندی‌های موضوعی قرار دارد. این نشریه در دستهٔ **شیمی چندرشته‌ای** (Chemistry, Multidisciplinary) رتبهٔ سوم دنیا را دارد (پس از Nature Chemistry و Angewandte Chemie)، که به معنایِ **برتری علمی و تأثیرِ جهانی** آن است.

## مقایسه با نشریاتِ رقیب

### نشریات برتر شیمی (۲۰۲۴)

منبع: کلاریویت آنالیتیکس Journal Citation Reports و Scopus (۲۰۲۴)

## مدل‌های انتشار
### مدل هیبریدی
از ۲۰۱۴، جکس از **[[:en:Hybrid open-access journal|انتشار هیبریدی]]** استفاده می‌کند. این بدین معنی است که مقالات سنتی (اشتراکی) و متن‌باز هم‌زمان منتشر می‌شوند.

**برنامهٔ ACS AuthorChoice**: نویسندگان می‌توانند با پرداختِ هزینهٔ پردازش مقاله (APC)، آثار خود را متن‌باز منتشر کنند.

**هزینهٔ تقریبی APC**: حدود ۴٬۵۰۰ دلار برای دسترسی فوری و متن‌باز.

### [[:en:JACS Au|جکس‌او (JACS Au)]]
**جکس‌او** (که «Au» نماد شیمیایی طلا و اشاره به دسترسی طلایی است) نسخهٔ خواهری کاملاً متن‌باز از جکس است که در ۲۰۲۰ راه‌اندازی و از ۲۰۲۱ منتشرات آن شروع شد.

**تناوب انتشار**: ماهانه

**نوع دسترسی**: کاملاً متن‌باز (Gold Open Access)

**ضریب تأثیر (۲۰۲۳)**: ۸٫۵

**هزینهٔ APC**: کمتر از JACS (برای کشورهای در‌حال‌توسعه تخفیفات دارد)

## دانلود‌ها و دسترسی جهانی
### رونق دانلود‌ها
جکس در سال‌های اخیر افزایش قابل‌ملاحظه در دانلود‌های مقالات را تجربه کرده است:

### دسترسی جهانی
در ۲۰۲۴، مقالات جکس در **۱۷۳ کشور** دانلود شد، که نشان‌دهندهٔ اهمیتِ علمی جهانی جکس است.

## توزیع جغرافیایی و جهانی‌نمایی

### توزیع نویسندگان
توزیع جغرافیایی نویسندگانِ مقالات جکس (بر اساس داده‌های ۲۰۲۴) نشان‌دهندهٔ جایگاهِ واقعاً جهانی این مجله است:

این توزیع منعکس‌کنندهٔ نقش جکس به‌عنوان **مرجع علمی جهانی** در شیمی است، با وجود پایهٔ تحقیقاتی قوی در هر سه منطقهٔ اصلی.

## مقالات برجسته و دستاورد‌های نوبل

تأثیرِ واقعی جکس فراتر از معیارهای عددی است؛ در نقشی که به‌عنوان بستر انتشار برخی از شاخص‌ترین اکتشافات علمی ایفا کرده، نهفته است.

### جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۲۵

جایزه نوبل شیمی سال ۲۰۲۵ به '''سوسومو کیتاگاوا'''، '''ریچارد رابسون''' و '''عمر مونس یاغی''' برای توسعهٔ **[[:en:Metal-organic framework|چارچوب‌های آلی-فلزی]]** (MOFs) اعطا شد. جکس محلِ انتشار مقالات بنیادینی بود که این رشتهٔ علم نوین را بنیادیں نهاد:

'''ریچارد رابسون''': دو مقالهٔ کلیدی در سال ۱۹۸۹ در جکس منتشر کرد.

'''عمر ام. یاغی''': مقالهٔ بنیادین خود را در سال ۱۹۹۵ در JACS منتشر کرد.

نکتهٔ برجسته: عمر مونس یاغی هم‌اکنون به‌عنوان یکی از ویراستاران اجرایی (Executive Editors) جکس فعالیت می‌کند. این موضع، نشان‌دهندهٔ پیوند عمیق بین اکتشافات نوبل و ساختار تحریریهٔ مجله است.

### جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۲۴

جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۴ به **[[دیوید بیکر]] [[بیوشیمی]]دان** برای **[[طراحی پروتئین|طراحی محاسباتی پروتئین‌ها]]**، و به **[[دمیس هاسابیس]]** و **[[جان ام. جامپر]]** برای **[[پیش‌بینی ساختار پروتئین|پیش‌گویی ساختار پروتئین‌ها]]** (با AlphaFold) اعطا شد. بیکر نویسندهٔ پرفعالی در جکس است و مقالات بنیادی خود را در این مجله منتشر کرده است.

### جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۲۲

جایزهٔ نوبل ۲۰۲۲ به **[[کارولین برتوزی]]**، **[[مورتن ملدال]]**، و **[[کارل شارپلس]]** برای **توسعهٔ [[کلیک شیمی|شیمی کلیک]] و [[شیمی بیواورتوگونال|شیمی بیواورتوگونال]]** رسید. مقالات اساسی این حوزه در جکس و سایر نشریات ACS منتشر شده است.

### آثار کلاسیک
**[[لینوس پاولینگ]]** (دهه ۱۹۳۰): مقالات نشانی‌شاخص او درباره **[[:en:The Nature of the Chemical Bond|«ماهیت پیوند شیمیایی»]]** را در جکس منتشر کرد (مثلاً سال ۱۹۳۲). این آثار شیمی ساختاری را پایه‌ریزی کردند.

**[[رابرت برنز وودوارد]]** (دهه ۱۹۷۰): سنتز کاملِ **[[ویتامین ب۱۲]]** با آلبرت اشنموزر یک دستاورد تاریخی بود که گزارش‌های آن با JACS مرتبط بود و شیمی آلی را متحول کرد.

## چالش‌ها و جنجال‌های علمی

جکس، صرف‌نظر از موقعیت برجستهٔ خود، با حواشی و چالش‌های علمی و ویراستاری روبرو شده است.

### ادعای همجوشی هسته‌ای سرد (۱۹۸۹)
در ۱۹۸۹، استنلی پونس و مارتین فلیچمن ادعای همجوشی در دمای اتاق را در JACS مطرح کردند. این ادعا فوری‌اً رد شد و یکی از بزرگ‌ترین جنجال‌های تاریخ علم شد.

### پرونده ترکیبات اکسو (۲۰۰۴–۲۰۱۲)
کریگ هیل از دانشگاه امری بین ۲۰۰۴–۲۰۰۷ مقالاتی منتشر کرد که ترکیبات فلزات اکسو جدیدی را توصیف می‌کردند (دو مقاله در JACS و یکی در Science).

وقتی پژوهش‌های بعدی انجام شد، معلوم شد تفسیر داده‌ها نادرست بود. در ۲۰۱۲، هیل و همکاران این مقالات را پس‌گرفتند و اعتراف کردند. قبل از پس‌گیری، این مقالات بیش از ۱۹۳ بار استناد شده بودند.

### برچسب‌گذاری نادرست مقالات (۲۰۲۳)
یک مطالعه نشان داد که جکس برخی مقالات پس‌گرفته‌شده را به‌جای «Retraction»، «Correction» برچسب‌گذاری کرده بود. از ۱۰۸۳ اطلاعیهٔ تحریری (۲۰۰۰–۲۰۲۳)، ۱۸ مورد غلط برچسب خورده بود؛ یعنی دقت ۹۷٫۴٪ داشت.

### موارد دیگر تقلب علمی
'''پرسنجیت ماهاتو''' - دانشگاه کیوشو ژاپن: یک مقاله در JACS (۲۰۱۶) پس‌گرفته شد. پس از تحقیق دانشگاه کیوشو و اعتراف ماهاتو، مشخص شد که داده‌های خام دستکاری شده‌اند.

'''بنگو سِزِن''' و '''دالیبور سِمز''' - دانشگاه کلمبیا: سه مقاله در JACS که توسط سِزِن (دانشجوی فارغ‌التحصیل) انجام شده بودند در ۲۰۰۶ پس‌گرفته شدند. '''دفتر سلامتِ تحقیق''' (ORI) ۲۱ مورد تقلب علمی را شناسایی کرد. سِزِن درجهٔ دکتری خود را از دست داد.

### چالش‌های ساختاری و سیاستی
**دریافتِ دوگانه (Double Dipping)**: انتقادی که از مجلات هیبریدی مطرح می‌شود: دریافت هم‌زمان هزینهٔ اشتراک و APC.

**تأثیر تحریم‌ها**: در ۲۰۰۷، ACS عضویت محققان ایرانی را متوقف کرد. اگرچه بعداً بازگردانده شد، محققان ایرانی هنوز در پرداخت APC محدودیت دارند.

**تریاژ سختگیرانه**: سیاست رد بیش از ۷۰٪ مقالات بدون داوری خارجی، هرچند ضروری به نظر می‌رسد، منجر به حذف برخی پژوهش‌های معتبر می‌شود.

## انتقادات و بحث‌های علمی

### انتقادات از مدل هیبریدی
دسته‌ای از جامعه علمی، به‌خصوص حامیان دسترسی آزاد کامل (Plan S)، مدل هیبریدی جکس را از جوانب مختلف بررسی کرده‌اند. انتقاد اساسی، پدیدهٔ **دریافت دوگانه** (Double Dipping) است: یعنی دریافت هم‌زمان هزینه‌های اشتراک از کتابخانه‌ها و هزینهٔ پردازش مقاله (APC) از نویسندگان.

### محدودیت‌های دسترسی برای محققان ایرانی
روابط جکس با جامعهٔ علمی ایران دارای پیچیدگی‌هایی است. در سال ۲۰۰۷، ACS تحت فشار تحریم‌های آمریکا، عضویت ۳۶ محقق ایرانی را متوقف کرد. با این‌حال، پس از اعتراضات گسترده و هماهنگی با دفتر کنترل دارایی‌های خارجی (OFAC)، عضویت‌ها دوباره فعال شدند. اما محققان ایرانی هنوز در پرداخت هزینهٔ APC محدودیت‌های خاصی دارند.

### فرآیند تریاژ تحریری
سیستم تریاژِ جکس که **بیش از ۷۰٪** مقالات را در مرحلهٔ نخست رد می‌کند، بحث‌هایی را برانگیخته است. برخی محققان بیان می‌کنند این سیاست ممکن است پژوهش‌های معتبر اما تخصصی‌تر را به مجلاتِ دیگر برگذاردِ. از سوی دیگر، ویراستارانِ جکس استدلال می‌کنند این فیلتر کیفیتِ منتشرات و **جذابیتِ فراگیر** را حفظ می‌کند.

---

## تأثیر و حضور در تحقیقات فارسی

### جایگاه جکس در ایران
جکس در ایران به‌عنوان یک **مرجع معتبرِ شیمی** شناخته می‌شود. تحلیل‌های استنادی نشان‌دهندهٔ این‌اند که مقالات شیمی منتشر‌شدهٔ در مجلات فارسی، در بیشتر موارد، به جکس و سایر مجلات ACS ارجاع می‌دهند.

### تعدد مقالات ایرانی
بر اساس اطلاعات Scopus (دورهٔ ۲۰۲۰–۲۰۲۴)، حدود **۱۸۰ مقاله** با حداقل یک نویسندهٔ همکار ایرانی در جکس منتشر شده است. این عدد، وجود **حضور معنادار اما متعادل** ایران در این مجلهٔ برتر را نشان‌دهد.

## نتیجه‌گیری

جکس صرفاً یک **مجلهٔ با ضریب تأثیرِ بالا** نیست؛ بلکه یک **نهادِ تاریخی** است که موقعیتِ «**نشریهٔ پرچم‌دار**» خود را از طریق بیش از ۱۴۵ سالِ انتشارِ پیاپی، ادغام‌های استراتژیک، و نقشِ محوری در ایجادِ **موتورِ اقتصادیِ ACS** (خدمات چکیده‌های شیمی) به دست آورده است.

در دنیای امروزِ مجلات علمی، جکس **موقعیتِ برتری خود** را از طریق:
- **بین‌المللی‌سازی رهبری** (انتصاب سردبیرانِ از موسسات جهانی)
- **تکاملِ دامنهٔ علمی** (پذیرش تحقیقاتِ میان‌رشته‌ای)
- **انعطاف‌پذیری تجاری** (مدل هیبریدی و راه‌اندازی جکس‌او)

حفظ کرده است.

## خصوصیات و آمارِ خلاصه

## منابع

## پیوند‌های خارجی
* وب‌سایتِ رسمی JACS
* وب‌سایتِ انجمن شیمی آمریکا
* وب‌سایتِ JACS Au
* تاریخچهٔ انجمن شیمی آمریکا
* راهنمایِ نویسندگان JACS

رده:نشریه‌های شیمی
رده:مجله‌های علمی
رده:شیمی
رده:انجمن شیمی آمریکا
رده:مجله‌های انگلیسی‌زبان
رده:هفته‌نامه‌ها
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۸۷۹ (میلادی) در ایالات متحده آمریکا
رده:نشریه‌های دانشگاهی انجمن شیمی آمریکا
رده:مجله‌های علمی انگلیسی‌زبان
رده:ژورنال‌های هفتگی