تویسرکان

**تویسِرکان** (به فارسی تویسرکانی: **تُوسِرکو**)، چهارمین شهر بزرگ استان همدان در ایران و مرکز شهرستان تویسرکان است و بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن (۱۳۹۵)، جمعیت آن ۵۵٬۷۰۸ نفر است؛ در منابع کهن همچون معجم‌البلدان یاقوت حموی و نزهةالقلوب، نام تویسرکان به صورت «رودلاور» یا رودآور نوشته شده است. تویسرکان در جنوب کوه الوند و شهر همدان واقع شده است. از شمال به دره مرادبیگ، از شمال غرب به شهرستان اسدآباد، از شرق به شهرستان ملایر، از جنوب به شهرستان نهاوند، و از غرب به شهرستان کنگاور در استان کرمانشاه محدود می‌شود.

این شهر به خاطر تعدد و بزرگی درختان گردو بسیار معروف است. تویسرکان بعد از شهرهای همدان، ملایر و نهاوند چهارمین شهر بزرگ استان به حساب می‌آید. اقلیم تویسرکان معتدل کوهستانی است. تویسرکان بر روی ویرانه‌های شهر قدیمی رودآور (رودآورد) (روستای اجدادی حافظ) و اوراکوهان که بر اثر حمله مغول و زمین‌لرزهٔ پس از آن ویران شده، ساخته شده است. در واقع رودلاور از سه قصبهٔ «توی»، «سرکان»، و «شکان» تشکیل شده بود. پس از ویرانی رودآور، شکان نیز بر اثر زمین‌لرزه از بین رفت، و تویسرکان فعلی از ادغام توی و سرکان، به وجود آمده است.

## نام شهر
نام تویسرکان از دو بخش *توی* و *سرکان* تشکیل شده است. در برخی نواحی ایران محل‌هایی به نام توی هست، برای این‌که اشتباهی رخ ندهد در هر جا چنین محلی باشد به‌نام نزدیک‌ترین محل به آن خوانده می‌شود و این توی چون در یک فرسنگی *سرکان* است به تویسرکان مشهور است. توی و سرکان در اصل نام دو قریه بوده‌اند. توی همان تویسرکان امروزی است و سرکان نام شهری در ۷ کیلومتری تویسرکان امروزی است. قریهٔ سومی نیز در گذشته وجود داشته است با نام شکان، که بر اثر زلزله از بین رفته است.

جغرافی‌دانان سده سوم و چهارم هجری غالباً تویسرکان را (توی رودلاور) و (توی همدان) نوشته‌اند و این توی احتمالاً با زبان قومی که پیش از مادها در این سرزمین می‌زیسته‌اند، مرتبط است.
همچنین در کتاب تاریخ ماد تألیف دیاکونوف، به ترجمه کریم کشاورز اسم شهر تویسرکان را در دوره مادها تازاکی یا بیت تازاکی نامیده‌اند به معنی دارای چشمه آب گرم.
در بسیاری از زبان‌های ایرانی کلمه «سر» به معنی بزرگ و مهتر است و «گان» در زبان پهلوی به معنی جا و مکان آباد است و قبل از استیلاء اعراب نام بسیاری از شهرها و قصبات ایران به گان ختم می‌شد.

به این ترتیب سرکان ممکن است به معنای محلی باشد که بزرگان و خوانین در آن سکونت دارند و در واقع تویسرکان محل سکونت ییلاقی بزرگان شهر رودآور بوده است. سرکان شهر ییلاقی در فاصله هشت کیلومتری شمال غرب تویسرکان است؛ و تویسرکان شهری تاریخی و باستانی و مرکز شهرستان است.
همچنین حکیم خاقانی در کتاب تحفة العراقین گفته:

«زان است که مرز رودرآور؛ نعمت کده ایست شادی آور»

به هر روی، این شهر پس از حمله مغول و استیلای آنان بر این سرزمین از میان رفته و جای آن را «تویسرکان» با فاصله ای اندک از شهر قدیم گرفته است.

## تاریخچهٔ شهرداری تویسرکان

با بررسی و شواهد و اسنادی که بدست آمده است می‌توان گفت یقیناً بلدیه تویسرکان حداقل پیش از سال ۱۳۱۰ هجری شمسی دارای سابقه تأسیس و خدمت به همشهریان بوده است که ابلاغیه شماره ۲۶۷۱ مورخ ۱۳۱۰/۴/۱ وزارت داخله (وزارت کشور) مبنی بر انتصاب اسفندیارخان هرمزی به سمت نویسنده و محاسب بلدیه تویسرکان که معادل مسئول امور مالی فعلی است، معتبرترین سند موجود در این رابطه است.

## تاریخ

هرچند که نام تویسرکان در منابع سده‌های نخستین هجری به چشم نمی‌خورد، اما به ناحیه و شهری به نام «رود راور» اشاره شده که در محل یا مجاور تویسرکان امروزی واقع بوده است. حمدالله مستوفی در سدهٔ ۸ ق توی و سرکان را به همراه مشکان از توابع رودراور دانسته است. از دوره صفویه به بعد نام تویسرکان در منابع تاریخی به چشم می‌خورد. زین‌العابدین شیروانی از مؤلفان اوایل دورهٔ قاجار، تویسرکان را قصبه‌ای آباد، با ۱۰۰ پاره دیه که اهالی آنجا همه شیعه بوده‌اند، معرفی کرده. اعتمادالسلطنه مؤلف اواسط دورهٔ قاجاریه، به حدود ۳۰ خانوار یهودی که در قریهٔ سرکان اقامت داشتند، اشاره نموده است.

### تاریخچهٔ تأسیس شهرستان تویسرکان
[بندانگشتی|180px|[استان پنجم]]
تویسرکان در دورهٔ قاجار از بخش‌های تابعهٔ ولایت ثلاث در استان پنجم کشور به مرکزیت شهر ملایر کنونی بود که حدود این ولایت منطبق با منطقهٔ جنوب کوهستان الوند در استان همدان کنونی است و بر اساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۳۲۶ ه‍.ش در سال ۱۳۲۸ ه‍.ش این ولایت به سه شهرستان ملایر، شهرستان نهاوند و شهرستان تویسرکان تقسیم گردید.

### ولایت ثلاث
ولایت ثلاث یکی از ولایت‌های ایران در بخشی از دوره قاجار بوده است. این ولایت در غرب ایران و جنوب استان همدان فعلی قرار داشته و شامل سه شهر ملایر، نهاوند و تویسرکان بود؛ که سه شهرستان ملایر، نهاوند و تویسرکان را شامل می‌شود. ولایت ثلاث بخشی از استان پنجم کشور بوده است. اصطلاح ولایت ثلاث در تقسیم‌بندی‌های کشوری دوره ناصرالدین‌شاه قاجار ایجاد شد و شامل دولت‌آباد *([[ملایر|شهر ملایر]])*، نهاوند و تویسرکان می‌شد. ملایر شهری حاکم‌نشین بود و کلیهٔ دفاتر دولتی و اداری در آنجا متمرکز بودند.

## مردم‌شناسی

**مردم**

* تویسرکان از شهر های استان همدان است که جمعیت غالب آن، مردم فارس اند و پیکره آن را فارسی‌زبانان تشکیل میدهند؛ با این وجود اقوامی مثل لر، لک و ترک نیز در شهر تویسرکان ساکن هستند و عمدتاً از سالیان دور به شهر مهاجرت کرده اند. مردم لر و لک در جنوب استان همدان (شهرستان‌های ملایر، نهاوند، تویسرکان، اسدآباد و روستاهای مهم سلولان، برزول، فیروزان، سرکان، گیان، زنگنه، سامن، جوکار، و روستاهای حاشیه الوندکوه شهرستان همدان با بیش از ۲۵۶ روستا) ساکن هستند. لک در همدان نام مجموع الطوایفی از طوایف مهاجر از لرستان است که ریشه آنها در مردم لر میباشد.

**زبان**

در اطلس زبان شناسی زبان  مردم تویسرکان به ترتیب گویشوران زبان های لری شمالی، فارسی معیار و لکی طبق بندی کرده است.

**[[گویش تویسرکانی]]** از گویش‌های لری استان همدان است که بیشتر مردم شهر تویسرکان و سایر مناطق لر زبان شهرستان تویسرکان بدان تکلم می‌کنند.علی حصوری این گویش را از گویش‌های زبان لری معرفی می‌کند.استانداری استان مرکزی از این گویش را لری تویسرکانی همانند ملایری و نهاوندی و بروجردی و شازندی ذکر می‌کند.خبرگزاری تویسرکان گویش تویسرکانی را از گویش‌های زبان لری معرفی می‌کند. اسکندر امان‌الهی بهاروند زبان لری را به دو دسته باختری و خاوری تقسیم کرده و گویش مردم تویسرکان را در کنار گویش نهاوندی و گویش بروجردی و گویش ملایری در دسته گویش‌های باختری زبان لری قرار داده است.کرم علیرضایی نیز گویش مردمان تویسرکان را گویشی از زبان لری معرفی می‌کنند.

**مذهب**

مردم تویسرکان مسلمان و پیرو مذهب شیعه اثنی عشری هستند. چندی پیش تعدادی از پیروان دین یهود (به دلیل قرارگیری آرامگاه حیقوق نبی از پیامبران بنی اسرائیل در تویسرکان) نیز در این شهر زندگی می‌کردند؛ ولی در طی چهل سال اخیر و پس از انقلاب ۱۳۵۷ به تدریج مهاجرت کردند و اینک بر طبق گزارش مرکز آمار ایران جز معدودی اتباع خارجی، کلیه ساکنان این شهر را پیروان دین اسلام تشکیل می‌دهد. نیم قرن پیش حدود ۹۸ درصد مردم این شهر را مسلمانان و ۲ درصد بقیه را پیروان ادیان دیگر از جمله یهودیان تشکیل می‌داد. راجع به سابقه تاریخی دین در تویسرکان و اینکه قبل از اسلام مردم این ناحیه پیرو چه دین و آیینی بوده‌اند و نیز از چه تاریخی به اسلام گرویده‌اند هیچ گونه اثر و مدرکی که مستند به مآخذ معتبر باشد در دست نیست.

## ترابری
فاصلهٔ تویسرکان تا تهران ۴۵۰ کیلومتر است که از مسیر ملایر- اراک عبور می‌کند.

### فاصلهٔ تویسرکان با مراکز استان‌ها

## محصولات کشاورزی
[بندانگشتی|[آلو بخارا|آلو بخارای پوست کنده خورشتی]]
[بندانگشتی|[گردو|گردوی تویسرکان]]
گردو، سماق، انواع آلو، توت، آلبالو، سیب، گلابی، زعفران، خیار، شوید، سیر و… از محصولات کشاورزی تویسرکان است که در این میان جایگاه محصول گردو بسیار ویژه است و شهر تویسرکان را با گردوی این شهر می‌شناسند، دلیل این امر کیفیت بسیار بالای گردوی تویسرکان است که به دلیل چرب و کاغذی بودن محصول است.

این شهرستان با دارا بودن بیش از ۳۶۸۰ هکتار سطح زیر کشت درختان مثمر و بارده و ۷۱۰ هکتار نهال گردو، بالاترین سطح زیرکشت در استان همدان و یکی از قطب‌های تولید گردو در کشور محسوب می‌شود.

طبق نوشته یاقوت حموی طول رودآور سه فرسخ بود و توی دهستان را دربر گرفته است رودآور مرکز شهری بزرگ به نام کرج بود که در کثرت جمعیت به‌آبادی شهرت بسزایی داشت و دارای نعمت فراوان و جای بازرگانان بود و زعفران بسیار تولید می‌کرد که به کشورهایی از جهان صادر می‌شد ظهیرالدین ابو شجاع محمد بن حسین رودآوری وزیر المقتدی بالله خلیفه عباسی از این دیار بوده است

## صنعت
تعداد کارخانه‌های تویسرکان فقط هفت واحد است. کارخانه سیم و کابل با ظرفیت ۲ هزار تن، شرکت فیلتر سرکان با ظرفیت ۳ میلیون عدد، شرکت فاران شیمی با تولید سالیسلیک اسید در ظرفیت ۴۰۰ تن و محلول همودیالیز با ظرفیت یک میلیون گالن، شرکت سرکان شانه‌بل بهره‌برداری ۲۵ هزار و ۵۰۰ لیتر، شرکت حمیل با تولید روزانه ۱۰۰ تن و شرکت نادرلبن ۳۲ تن روزانه علاوه بر تأمین داخل شهرستان شهرهای کشور را نیز پوشش می‌دهد. شرکت صنایع غذایی هوبره دشت تویسرکان تولیدکننده میوه و سبزیجات خشک و سبزیجات منجمد است.

## گردشگری
* مسجد جامع تویسرکان
* پارک توریستی و چنار کمربسته: واقع در شهر سرکان در ۳ کیلومتری تویسرکان
* آرامگاه میررضی‌الدین آرتیمانی
* آرامگاه حبقوق نبی
* آبشار اللو و آبشار افشار در سرکان
* قلعه اردلان: در روستای اشتران تویسرکان
* پل تاریخی فرسفج (جنوب غربی شهر فرسفج)
* پل و قلعه تاریخی عصر قاجار در روستای کرزان
* کاروانسرای فرسفج
* مدرسه شیخ علی خان زنگنه یا حوزه علمیه شهر تویسرکان
* درخت چنار قطور و کهنسال ۳۰۰۰ ساله (مسجد باغوار)
* مسجد جامع سرابی که در محله سرابی تویسرکان واقع شده است
* حمام تاریخی سرابی که در جنب مسجد جامع این محله قرار دارد و اکنون به عنوان موزه صنایع دستی و گردشگری مورد استفاده است
* دره گزندر سرابی (تویسرکان)
* طبیعت کوهستان الوند جنوبی
* دره باغ‌های آرتیمان (روستای آرتیمان)
* راسته بازار (بازار سرپوشیده مربوط به دورهٔ صفوی)
* روستاهای گردشگری اشتران، گشانی، سنجوران و شهرستانه
* امامزاده بابا ابراهیم بین روستای باباپیرعلی و بوجان

## صنایع دستی
### فرش و قالی تویسرکان

در روستاهای تویسرکان به دلیل وجود زمستان‌های پر برف و دهات دور از دسترس و وجود پشم و پنبهٔ فراوان، از قدیم قالیبافی وجود داشته است. وجود فرش‌های مرغوب با نقوش و رنگ‌آمیزی‌های زیبا که متجاوز از ۱۰۰ سال عمر دارند نشان از فرش‌بافی مطلوب و با ارزشی، حداقل در برخی روستاها یا مناطقی که دارای خان و ارباب بوده‌اند، می‌دهد.

### منبت‌کاری
تولید انواع صنایع دستی چوبی مانند: خراطی، ظریف‌کاری و منبت‌کاری از دیرباز در منطقه شهری تویسرکان رواج داشته و اخیراً شمار زیادی از اهالی روستاهای توابع شهرستان نیز به این صنعت روی آورده‌اند. نقل و نبات، کلوچه، نان قندی، عسل، کشمش، برگه آلو و زردآلو و… نیز از دیگر سوغات شهرستان تویسرکان به‌شمار می‌رود. به تازگی منبت گلریز تویسرکان ثبت ملی شده است.

## غذاهای تویسرکان
[بندانگشتی|[کتلت|شامی با گردو تویسرکان]]
از غذاهای محلی تویسرکان می‌توان به آش سماق، آش قوربا، آش کشکک، کاچی، آش ماست، آش بادمجان، آش ترخینه، آبگوشت یخنی و خورشت فسنجان و شامی گردو اشاره کرد

## حیات جانوری
بندانگشتی|دره تویسرکان در همدان
وجود عوامل مساعد از قبیل کوه‌ها و چشمه سارها و مراتع و باغات و مزارع و رستنی‌های گوناگون و هوای معتدل و سایر شرایط طبیعی سبب شده که در منطقه تویسرکان محیط زیست مناسبی برای انواع حیوانات و پرندگان به وجود آید. سابقاً تعداد گونه‌های مختلف جانوری بیش از امروز بود. متاًسفانه در سه چهار دهه اخیر به علل مختلف ازجمله تغییرات اوضاع جوی و نقصان بارندگی و کم شدن فضای سبز و سم پاشی باغات و مزارع، گونه‌ها و تعداد جانوران در این منطقه به شدت نقصان یافته و حتی نسل چند گونه از آنها به کلی از بین رفته است. یادآور می‌شود که یکی از عوامل دیگری که باعث از بین رفتن یا کم شدن برخی از گونه‌های جانوری در این منطقه شده شکار بی‌رویه آنها بوده است در سی چهل سال اخیر با ازدیاد شکارچی و عوامل دیگر لطمات زیادی به حیات جانوری وارد شده است. در این منطقه انواع مختلف جانوران اعم از مهره داران و پستانداران، پرندگان، خزندگان، جوندگان و آبزیان دیده می‌شود.

## تقسیمات شهری
### محله‌های شهر
تویسرکان قدیم از شش محله اصلی تشکیل شده بود به نام‌های جولستان، صادقیه، پایین محله، زرهان، دستجرده، باغوار؛ البته محله سرابی که خود قریه‌ای در مدخل ورودی شهر و در امتداد دره گزندر بوده، هم‌اکنون یکی از محله‌های اصلی و مهم این شهر تاریخی به حساب می‌آید.

#### محله جولستان
از محلات قدیمی و اصلی تویسرکان است. مسجد جولستان در محلهٔ جولستان شهر تویسرکان توسط فردی به نام بیک محمد که جد خانواده‌های: صدیق، مقدم، گلمحمدی و نیکو است بنا نهاده شد. از بیک محمد موقوفات متعددی از جمله مسجد، قنات، حمام و غسالخانه محلهٔ جولستان و یخچال پایین محله و پل رودخانه سرابی حد فاصل قلعه قاضی و شاهزید برجا مانده است.

#### محله باغوار
محله باغوار یکی از محله‌های شهرستان تویسرکان است؛ که به دلیل وجود یک چنار چند هزار ساله در حیاط مسجد محله باغوار دارای شهرت است.

#### محله سرابی

این محله در مدخل و ورودی شهر تویسرکان از طرف جاده ملایر و تهران واقع شده که سابقاً جدا از شهر بود؛ ولی از بعد انقلاب اسلامی و با گسترش محدوده شهر و رشد شهرنشینی، این منطقه به یکی از بزرگترین محلات تویسرکان تبدیل شد. سرابی از جهت وجود آثار و ابنیه تاریخی مهم (نظیر مسجد جامع، حمام سرابی)، قرارگیری بیمارستان ولیعصر، دانشگاه فنی و حرفه ای برادران و خواهران (شهید مفتح)، امامزاده ابراهیم و اسماعیل (امامزاده کوه)، کمربندی در حال احداث شهر و همچنین وجود دره گزندر سرابی، دارای اهمیت است. گلزار شهدا و قبرستان سرابی هم در تپه امامزاده کوهِ این محله واقع شده است.

### شهرک‌ها
شهرک‌ها چند دهه است که در بدنه شهر تویسرکان تشکیل و رونق گرفته‌اند:

#### شهرک طالقانی
اولین شهرک تویسرکان که به عنوان قدیمی ترین آنها شناخته‌ شده که در انتهای بلوار هلال احمر و پس از میدان هلال احمر قرار گرفته است. دانشگاه پیام نور واحد تویسرکان در نقطه پایانی این محله پس از مسجد امام حسن عسکری (در پای کوه دارستان) قرار دارد. این شهرک در میان مردم محلی به شهرک آدم خور ها معروف است.

#### شهرک قائم
بزرگترین و وسیع ترین شهرک شهر است که دارای جمعیت زیادی از مهاجرین روستایی، طوایف و دیگر ساکنین شهری است.
بیمارستان اصلی شهر (بیمارستان سردار سلیمانی)، اداره گاز شهرستان، مدارسی همچون شاهد محمدبیگی، راهیان کوثر و دخترانه ها در این شهرک واقع شده است؛ همچنین دارای پارک شهری و فضای سبز و تعداد ۲ مسجد است و از لحاظ وجود نانوایی وضعیت مناسبی دارد. 

#### شهرک نیروی انتظامی
شهرکی واقع در بلوار شهید عینعلی و پس از میدان فرشید هرمزی قرار گرفته است. این شهرک در دوطرف خیابان شهید بهرام آریافر گسترش پیدا کرده و از جهت جمعیت، دومین شهرک بزرگ شهر پس از شهرک قائم است.
اداره اوقاف، کلانتری محلی، فروشگاه ها و مغازه های متعدد و نانوایی های مهم در این شهرک قرار دارد.

#### شهرک فرهنگیان و سپاه
دو شهرک متصل که با توجه به استقرار ساکنین اولیه خود، نامگذاری شده اند و دارای معابر و کوچه های منظم و ترتیب در احداث آنهاست.
حرم حیقوق پیامبر، درمانگاه شهدای سپاه، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی سالن همایشه ای پارک شهرک و یک مسجد همه در آن یا در محدوده آن واقع شده اند.

#### شهرک وحیدیه
قسمتی جنوبی شهرک قائم که در ابتدای بلوار قائم و قبل از بهشت زهرای تویسرکان واقع شده است. این شهرک کوچکترین شهرک تویسرکان است و ساختمان های اداره راهداری، مرکز معاینه فنی خودرو های سبک، مدرسه علمیه شهرستان و استادیوم فوتبال در محدوده آن واقع شده است؛ البته قسمت انتهایی آن به اسم کوی شهرداری شناخته میشود.

## مراکز آموزش عالی
بندانگشتی|دانشکدهٔ فنی مهندسی

### دانشکدهٔ فنی مهندسی
چندین سال می‌شود که دانشکدهٔ فنی مهندسی در شهر تویسرکان تأسیس شده است. دانشکدهٔ فنی و منابع طبیعی دانشگاه بوعلی سینا در سال ۱۳۸۹ با هدف تأمین نیروی انسانی متخصص و ماهر در رشته‌های گوناگون فنی و مهندسی به همت ناصر بحری اصفهانی تأسیس شد و از آن زمان تاکنون، این دانشکده در چارچوب فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی به هدایت علمی دانشجویان پرداخته است. هدف کلی تأسیس چنین دانشکده‌ای در شهرستان تویسرکان به عنوان دانشکدهٔ اقماری، تأمین نیروی انسانی در سطح کارشناسی، پیشبرد فعالیت‌های برنامه‌ریزی، تولید، تبدیل، نگهداری و توزیع محصولات کشاورزی و مواد غذایی برای جمعیت روزافزون کشور بوده است.

### دانشگاه پیام نور
دانشگاه پیام نور مرکز تویسرکان در بهمن ماه سال ۱۳۷۳ تأسیس و فعالیت علمی و آموزشی خود را آغاز نمود. این مرکز در حال حاضر با دارا بودن ۱۸ رشتهٔ تحصیلی و ۲۱ گرایش مختلف، نقش عمده‌ای در تأمین و تربیت نیروهای انسانی متخصص و مورد نیاز کشور و استان را ایفا می‌نماید.

### دانشگاه آزاد
دانشگاه آزاد واحد تویسرکان در خردادماه ۱۳۶۶ در یک ساختمان استیجاری مربوط به ادارهٔ آموزش و پرورش تأسیس و آغاز به‌کار نمود. بنای جدید دانشگاه در سال ۱۳۷۱ در جوار آرامگاه حبقوق نبی احداث و پس از تکمیل به فعالیت خود ادامه داد. کسب مقام برتر در کشور توسط صندوق رفاه در سال ۸۸ و ۱۳۸۶ و همچنین احراز مقام هفتم در سال ۸۷ و مقام دوم در سال ۸۹ در سطح کشور توسط امور مالی و در سال‌های ۸۸ و ۸۹ در سطح منطقه بخشی از مقام‌هایی است که واحد تویسرکان در چند سال اخیر کسب نموده است.

## یادداشت‌ها

## پانویس

## منابع
* 
* 

__بی‌بخش__

تویسرکان
رده:شهرهای استان همدان
رده:شهرهای شهرستان تویسرکان