سبک خراسانی

[بندانگشتی|یک تندیس از [فردوسی، از برجسته‌ترین شاعران سبک خراسانی که *[[شاهنامه فردوسی|شاهنامه]]* را سرود.|260x260پیکسل]]
**سبک خراسانی** که گاه **سبک ترکستانی** نیز خوانده می‌شود، نخستین سبک و شیوهٔ شعر کهن پارسی بود که از اوایل سدهٔ چهارم تا میانه‌های سدهٔ ششم هجری و در میان شاعران خراسان و فرارود کاربرد داشت. نخستین اشعار زبان فارسی نو به این سبک سروده شده‌اند. این سبک از لحاظ زمانی به دو دورهٔ سامانیان و غزنویان–سلجوقیان تقسیم می‌شود.

## پیشینه

## تعریف
این سبک از لحاظ زمانی به دو دورهٔ اصلی سامانیان و غزنویان–سلجوقیان تقسیم می‌شود:
* در دورهٔ سامانیان، سادگی بیان و کهنگی تعبیرات و اصطلاحات مشخص است. غلبهٔ واژگان فارسی بر عربی و توجه به توصیفات طبیعی، ساده و محسوس از ویژگی‌های شعر این دوره محسوب می‌شود. موضوعاتی که در شعر این دوره مطرح می‌شود اغلب معتدل و دور از اغراق هستند. تغزلات عاشقانه، پند و اندرز، حکمت با شیوه‌ای شاعرانه و نه عالمانه نیز از مشخصات این دوره به‌شمار می‌روند. قالب‌های مهم در این عصر قصیده و مثنوی هستند. در قصیده معمولاً موضوع مدح، هجو و تغزل است و در مثنوی تمثیل، داستان و حماسه بیان می‌شود.
* در دوره ترکان (غزنویان و سلجوقیان) شاعرانی چون عنصری و منوچهری و پس از آن‌ها ناصرخسرو و سنایی، به تدریج سادگی طبیعی را از شعر سبک خراسانی زدودند. در سبک این دوره افزون‌بر قصیده و مثنوی، برخی قالب‌های تازه مانند ترجیع بند، ترکیب بند، قطعه و مسمط نیز به کار رفته است. در این دوره انواع مباحث علمی فلسفه، ریاضیات، پزشکی، نجوم و آیات قرآن و احادیث در شعرها وجود دارند. از این‌رو شاعران در این مرحله، رنگی عالمانه به اشعار خود می‌زدند. روحیهٔ حماسی پیشین تدریجاً از بین رفته و جای خود را به حالات زاهدانه و صوفیانه داد. نیز اشعار عربی درمیان شاعران این دوره رواج بیشتری یافت؛ مثلاً منوچهری که دیوان اشعار عربی را از برداشت نمی‌توانست خود را از زیر نفوذ و تأثیر آن خارج سازد و ناصرخسرو و سنایی معلومات و مطالعات دینی خود را در شعر خویش می‌آوردند. بیان موضوعاتی مانند مدح و هجو و تغزل و پند و حکمت در شعر این دوره ادامه یافت، ولی در این میان اغراق و تا حدی اضافه‌گویی زیادتر شده و در واقع به نوعی تکامل یافت. با این همه کسانی مانند ناصر خسرو، مدح اغراق‌آمیز را به یک سو نهادند و حکمت و دین و اخلاق را به جای آن معنای قرار دادند. هرچند در ابتدای این سبک روح ملی و حماسی، خاصه در دوره سامانی جلوه‌ای بارز داشت، ولی در پایان آن، این روحیه تضعیف شده و جای آن را روحیه زاهدانه کسانی مثل ناصرخسرو و اخلاق صوفیانه شاعرانی چون سنایی پر کرد. به‌طور خلاصه می‌توان گفت شروع این سبک با روحیه حماسی و پایان آن با روحیه صوفیانه بود.

## ویژگی‌های سبک خراسانی
از ویژگی‌های سبک خراسانی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
# تکیه بر قیدها و سنت‌های لفظی و صوری.
# برخورداری از تسلسل‌های منطقی معانی و نشان دادن قابل قبول واقعیات به شکل دستگاهی منظم و به صورتی متین برای به نظم کشیدن مضامین گوناگون.
# دارای اختصاصات تشبیهات غالباً حسی و فاقد پیچیدگی و از لحاظ معنی، صداقت، صراحت لهجه، تعبیرات و تشبیهات ملموس.
# از حیث نوع، بیشتر بر پایه قصیده و از حیث لفظ، ساده، روان و عاری از ترکیبات دشوار و حضور اندک واژه‌های عربی
# شکل‌گیری نوعی ادبیات پایداری برای پاسداری از تمدن و فرهنگ ایرانی پس از حمله اعراب.
# موضوع محور بودن.

## نمونه شعر

## شاعران سبک خراسانی
شمار بسیاری از شاعران نامدار پارسی‌گو به این سبک شعر سروده‌اند که از آن میان آنها می‌توان که افراد زیر اشاره کرد:
* رودکی
* شهید بلخی
* ابوشکور بلخی
* منجیک ترمذی
* کسایی مروزی
* دقیقی
* اسدی توسی
* فردوسی
* عنصری بلخی
* فرخی سیستانی
* غضائری رازی
* عسجدی
* منوچهری دامغانی
* فخرالدین اسعد گرگانی
* مسعود سعد سلمان
* محمد معزی
* ابوالفرج رونی
* ناصرخسرو
* سنایی

## جستارهای وابسته

* سبک عراقی
* سبک هندی
* سبک بازگشت ادبی

## پانویس

## منابع

## پیوند به بیرون
* مختصات فکری سبک خراسانی


رده:ادبیات زبان فارسی
رده:ادبیات فارسی بر پایه دوران
رده:تاریخ ادبیات
رده:هنرها در ایران