زبان مادی

**زبان مادی** یک زبان باستانی هندواروپایی و زبان مادها بوده است. این زبان از نظر باستانی با پارتی اشکانی از خانواده‌ی زبان‌های ایرانی شمال غربی محسوب می‌شده‌است. امروزه این شاخه از زبان‌های ایرانی شامل: آذری قدیم، تالشی، گیلکی، مازندرانی، کردی، بلوچی و تاتی است و در زیرخانواده‌ی ایرانی شمال غربی طبقه‌بندی می‌شود. این دسته‌بندی به معنای آنکه آنها از زبان مادی‌اند نیست، بلکه به معنای تأثیرات احتمالی گرفته از زبان مادی است و برخی از زبان‌ها به دلیل موقعیت جغرافیایی کنونی در این دسته قرار دارند، نه تأثیرات زبانی مادی. این زبان، به همراه زبان‌های سکایی، اوستایی و پارسی باستان از جمله زبان‌های باستانی ایرانی بودند.

زبان مادها زبان مادی بود و هیچ سندی در دست نیست که بتوان با آن صحت زبان مادی را تأیید کرد. اما زبان‌شناسان، با استفاده از ساختار کلمات و علم واژه‌شناسی، واژگانی در نوشته‌های سنگ‌نوشته‌های پارسی باستان، ایلامی و بابلی که با دستور زبان خود سازگار نیست را شناسایی کردند و آن را در دسته‌بندی زبان مادی قرار دادند. آنها ممکن است مادی نبوده باشند، تنها واژگانی که از دید دستوری متفاوت می‌آمدند را در زبان مادی قرار دادند، بیشتر این واژگان نام‌های ویژه‌ای (نام قبایل، نام افراد و مکان‌ها) بودند که شناسایی شده‌اند. ایگور دیاکونف تأکید می‌ورزد بقایای تاثیر باستانی زبان مادی در تاتی و تالشی امروز محفوظ مانده‌است. زبان تالشی برخی از تاثیرات ویژگی‌های صوتی را از زبان مادی، حفظ کرده‌است. یارشاطر نیز گویش‌های مرکزی ایران از جمله ابوزیدآبادی را به گروه گویش‌های مرکزی یا مادی مربوط می‌داند.

## آوانگاری

## ادبیات

هیچ اثر مکتوبی از زبان مادی در دست نیست و مشخص نیست که این زبان اصولاً به رشتهٔ تحریر درآمده یا نه؛ اما در نوشته‌های مورخان یونانی، مانند کتسیاس و دیونون و هرودوت به داستان‌ها، قصه‌ها و اشعار این دوره اشاره شده‌است. برای نمونه، عشق استریانگایوس به زَرینایا، ملکهٔ سکاها و ناکام ماندن وی و داستان غنایی «زَریادْرِس و اُداتیس» را می‌توان نام برد که در مآخذ متعددی دیده می‌شود که به نظر مری بویس اصل مادی دارد و بعدها به‌صورت داستان گشتاسپ و کتایون در *[[شاهنامه]]* بازتاب یافته‌است. از دیگر آثار ادبی مادی می‌توان از داستان‌های حماسیِ مادی یاد کرد که به پایه‌گذاری دولت ماد انجامیده و در آثار کتزیاس نقل شده‌است.

به‌گفتهٔ هرودوت، در زمان پادشاهی دیاکو، دعاوی‌ای را که می‌نوشتند، نزد وی می‌فرستادند. سپس او دربارهٔ آنچه نزدش آورده شده‌بود، داوری می‌کرد و داوری‌هایش را بازپس می‌فرستاد. تنها شاهد مستقیمی که نشان می‌دهد مادها خط را می‌شناختند، تکه‌ای سیمین است که در تپهٔ نوشیجان کشف شده و بخش‌هایی از دو نشانهٔ خط میخی بر آن به‌جا مانده‌است، اما شناسایی نوع خط میخی و زبان آن ناممکن است. به باور دیاکونف، خط میخی پارسی باستان (خطی که برای کتیبه‌هایشان به‌کار می‌بردند)، در اصل نوآوری مادها بوده، درحالی‌که رودیگر اشمیت احتمال می‌دهد مادها از خط میخی آشوری بهره می‌بردند.

به‌گفتهٔ استرابون، نام آریانا شامل بخش‌هایی از پارس و ماد و همچنین باکتریا و سغدیا می‌شود و این‌ها با اندکی تفاوت به یک زبان سخن می‌گویند.

کتاب مقدس (کتاب عزرا، باب ۶، آیهٔ ۲) نیز روایت می‌کند که در زمان داریوش یکم هخامنشی، طوماری در کاخ اکباتان در سرزمین ماد یافت شد که فرمان‌هایی بر آن نوشته شده بود. از این شاهد، نمی‌توان دریافت که زبان این طومار مادی بوده‌است.

## خط مادی
درباره اینکه آیا مادها زبان خود را به کتابت درآورده بودند یا نه، بین ایرانشناس‌ها اختلاف نظر وجود دارد. هرودوت می‌گوید که در زمان دهیوکه، نخستین پادشاه ماد، «دعاوی را نوشته، نزد شاه می‌فرستادند. سپس او درباره آنچه نزدش آورده شده بود، داوری می‌کرد و داوری‌هایش را بازپس می‌فرستاد». در نوشته‌های مورخ‌های یونانی اشاره‌هایی به داستان‌ها و اشعار حماسی و عاشقانه مادی دیده می‌شود. اما این شواهد برای اثبات نگارش زبان مادی کافی نیست. دیاکونوف از جمله کسانی بود که مادها را دارای خط و کتابت مخصوص خود می‌دانست. به باور دیاکانوف، خطی که اکنون خط میخی فارسی باستان خوانده می‌شود و در کتیبه‌های شاهنشاه‌های هخامنشی به کار رفته، در اصل نوآوری مادها بوده است.

## واژگان
میه و بنونیست، نخستین کسانی بودند که برخی از واژه‌های به کار رفته در کتیبه‌های فارسی باستان را که از قوانین آوایی این زبان پیروی نمی‌کرد، عناصر دخیل مادی نامیدند. پس از آن نیز به تدریج، واژه‌های مادی دیگری در کتیبه‌های آشوری و بابلی، الواح ایلامی، اسناد آرامی و متون یونانی شناسایی شد. بیشتر واژه‌های شناسایی شدهٔ مادی نام‌های خاص (اسامی اشخاص، قبایل و مکان‌ها) و اصطلاحات لشکری و کشوری است. نخستین کسی که به‌طور جدی با بهره‌گیری از اصول زبان‌شناسی تاریخی و تطبیق به بازسازی زبان مادی پرداخت، مایرهوفر بود.

اگرچه واژه‌هایی که مادی به‌شمار آمده‌اند، اغلب دگرگونی‌های آوایی را نشان می‌دند که دیگر زبان‌ها یا گویش‌های ایرانی نیز دیده می‌شود، با این حال مهم‌ترین دلیل برای فرض پذیرش واژه‌های مادی در فارسی باستان، تأثیر ژرف و انکارناپذیر الگوهای نهادینهٔ مادی بر فرهنگ پارسی است. در نمونه‌های مناسب و قابل تشخیص، می‌توان ویژگی‌های مادی را در فارسی باستان به خوبی مرزبندی کرد، به ویژه واژه‌ها یا نام‌هایی که در آن ویژگی گویشی عملاً قابل اثبات مادی به چشم می‌خورد: واژه σπάkα ماده سگ در تاریخ هرودوت به عنوان واژه‌ای مادی ذکر شده‌است؛ یعنی spaka*- مادی «سگ» (با sp مادی  sag فارسی میانه و نو) به همین ترتیب گونه‌های دیگر هم‌ارزش با آنکه در فارسی باستان ظاهر شده‌اند: -aspa و -asa (هر دو) «اسب» که توزیع ساختی و کاربردی -aspa (به‌طور سنتی، چرا که تنها در نام‌های خاص -Aspacanah , Vištāspa و صفت‌های کلیشه‌ای‌ای چون  /θuxra> فارسی باستان؛ at-ri-na-ʾ بابلی = Āvrina مادی در برابر /a-ç-i-n> /Āçina> فارسی باستان و مانند آن.

از آنجایی که یک چنین ویژگی‌های گویشی خاص مادی، تنها به تعداد اندک موجود است — در گونه‌هایی که در روایات (نویسندگان یونانی)، «مادی» شمرده شده‌اند یا (در منابع دیگر) آشکارا در «بافتی مادی» جای گرفته‌اند — و همین تعداد اندک، همتاهای دقیقی در اغلب زبان‌های ایرانی دارد، در هر مورد خاص استدلال دقیق (فرهنگی-) تاریخی - جغرافیایی - گویش‌شناختی ضروری است، به هر جای شگفتی نیست که با توجه به این وضعیت پژوهشی، بحث به آنجا کشیده‌است که تا چه حدی می‌توان در فرض، عناصر مادی در فارسی باستان پیش رفت: و این در واقع به دلیل کمبود دست‌مایه‌های زبانی است. در موارد خاص توسط گرشویچ، تنها ویژگی اندکی (tsv/*> sp/ ایرانی؛ hv/> f/* ایرانی؛ نیز از روایت‌های فرعی: مواردی از قلب برای مثال در nz؛ ترکیبات فعلی با -t-*) مادی به‌شمار آمده و بقیه، گونه‌های درون‌فارسی شمرده شده‌اند. برای هر واژهٔ منفرد یا صورتی اسمی — بر پایهٔ روند پژوهش، این‌گونه می‌توان خلاصه کرد — باید کاملاً محتاطانه و دقیق روشن ساخت که آیا مادی دانستن آن مسلم است یا نه؛ نباید هر صورتی را که به عنوان «فارسی باستان غیر اصیل» مورد تردید است، به راحتی «مادی دانست»، چرا که مادی مفهومی کلی برای تمامی دیگر زبان‌های ایرانی نیست، در واقع این زبان ایرانی شمال‌غربی در بر گیرندهٔ همهٔ آن‌ها نیست. این موضوع به خوبی از پارتی (میانه) بر می‌آید، اما پارتی میانه را نمی‌توان دنبالهٔ مادی دانست، بلکه حتی مانند فارسی میانه و باستان اختلافاتی را با آن نشان می‌دهد. درواقع از صورت باستانی زبان پارتی اثری به دست نیامده است.

ویژگی زبان مادی بدین صورت است:
# /tsv/ ایرانی> sp مادی (مانند sp اوستایی در مقابل s پارسی باستان):
## spaka مادی (یعنی سگ).
## aspa مادی (یعنی اسب).
## vispa مادی (یعنی همه، پارسی باستان visa، اوستایی vīspa، هندوایرانی ṵíćṷa> ودایی víśva؛ ازجمله در مادی (وامواژهٔ پارسی باستان) به‌صورت vispa-zana یعنی «دارای همهٔ نژادها» در مقابل visa-dana پارسی باستان) و vispa-dahyu مادی (یعنی (دروازهٔ) همهٔ ملت‌ها) در مقابل پارسی باستان visa-dahyu. مورد آخر توسط هرودوت بیان شده‌است.
# /dz/ ایرانی> z مادی است (مانند z اوستایی در مقابل d پارسی باستان):
## عبارت zana (یعنی نژاد، dana پارسی باستان، jána هندوایرانی، jána ودایی) آشکارا مادی است، چرا که در ترکیب vispa-zana آمده‌است.
# /ts/ ایرانی> s مادی (مانند s اوستایی در برابر ủ پارسی باستان):
## کلمهٔ suxra (یعنی «درخشان، روشن، سرخ») نام شخصی است (پارسی باستان θuxra، اوستایی suxra، هندوایرانی ćukrá> ودایی śukrá) که به‌دلیل وجود جفت‌های معادل مادی است.
# /θr/ ایرانی> ůr مادی (مانند ůr اوستایی در برابر ç فارسی باستان):
## čiůra مادی «چهر، نژاد» (= čiça فارسی باستان، čiůra اوستایی) در نام خاصِ čiůra-taxma در برابر čiçantaxma فارسی باستان
## xšaůra مادی «شهریاری» (= xšaça فارسی باستان، xšaůra اوستایی، kšatrá هندوایرانی -> kșatrá ودایی)، ازجمله در نام xšaůr-ita خاصِ یکی از مادها در DBe6 مادی است به‌دلیل وجود جفت‌های معادل و به‌ویژه به‌دلیل بافت مادی.

دیگر ویژگی بارز زبان مادی با این شیوه به‌خوبی دریافتنی نیست: hv ایرانی> f مادی همانند havarnah ایرانی (xvarənah اوستایی) farnah مادی «فر» (که از سده‌های نهم و هشتم پ. م در نام اشخاص دیده شده‌است)، به‌تازگی کاملاً مادی بودن آن مردود دانسته شده یا این‌که باید جزو یکی از گویش‌های گوناگونِ مادی به‌شمار آید. مایرهوفر، تنها تعدادی واژه درزمینهٔ اصطلاحات حقوقی، سپاهی‌گری و نام‌های خاص از قلمرو پادشاهی هخامنشی را مادی دانسته‌است. درعین‌حال، اشمیت دربارهٔ برخی از آن‌ها تردید دارد؛ برای مثال، xšāyaθiya به‌معنی شاه، دارای /θiy/ (به‌جای /ti/ ایرانی> /šiy/ پارسی باستان) نیست، بلکه بیشتر thii هندوایرانی> /θiy/ پارسی باستان است، و بنابراین، لزوماً نباید مادی شمرده شود.

اینکه تا چه اندازه، واژه‌ها و به‌ویژه نام‌جای‌هایی را (که داده‌های ریشه‌شناختی آن‌ها را به‌درستی ازلحاظ معنایی و منطقی پذیرفت) که در روایات فرعی یونانی، ایلامی، بابِلی و غیرهٔ دوران هخامنشی ثبت شده‌اند، تنها برپایهٔ معیارهای زبانی، ازجمله sp, z مادی و مانند آن، می‌توان به‌طور قطع مادی دانست، مطلبی است که باید در جزئیات آن تصمیم‌گیری شود. در این میان‌نام‌های پادشاهان محلی ماد از زاگرس و جای‌نام‌های مربوط که در منابع آشوری از زمان شلمنصر سوم (میانهٔ سدهٔ نهم پ. م) ذکر شده، استثناست.

لغاتی که در متون یونانی انعکاس یافته‌است:

در کتیبه‌های پارسی باستان واژه‌هایی دیده می‌شوند که برخلاف قواعد آوایی پارسی باستان است، که این واژه‌ها را باید مادی دانست:

اینکه تا چه اندازه، واژه‌ها و نام‌هایی را (که داده‌های ریشه‌شناختی آن‌ها را به‌درستی نمی‌توان از لحاظ معنایی و منطقی پذیرفت) که در روایات فرعی یونانی، ایلامی، بابِلی و غیرهٔ دوران هخامنشی ثبت شده‌اند، تنها برپایهٔ معیارهای زبانی، ازجمله sp, z مادی و مانند آن، به‌طور قطع مادی دانست، قابل تصمیم‌گیری است، اما نام‌های پادشاه‌های محلی ماد از زاگرس و جای‌نام‌های مربوط که در منابع آشوری از زمان شلمنصر سوم (میانهٔ سدهٔ نهم پ. م) ذکر شده، استثناست.

## تفسیر رودیگر اشمیت
زبان مادها زبان مادهای باستان بود که بر بخش‌های بزرگی از کوه‌های زاگرس و شمال غربی ایران (احتمالاً به شکل کنفدراسیونی از دولت‌شهرهای کوچک‌تر) قبل از هخامنشیان حکومت می‌کردند. از آنجایی که هیچ متن مادی برای دوره مورد بحث باقی نمانده است، به طور قطع مشخص نیست که آیا مادها از زبان مادی به صورت نوشتاری یا زبان دیگری (مثلاً اکدی) برای متون اداری یا اقتصادی، سالنامه‌ها، قراردادها و مکاتبات استفاده می‌کردند. بنابراین، زبان مادی فقط به صورت پراکنده از شواهد موجود در زبان‌های مختلف دیگر، عمدتاً نام‌های خاص، شناخته شده است، اما برخی از کلمات که به صراحت به عنوان "مادی" توصیف می‌شوند، در یک بافت مادی قرار گرفته‌اند یا با ویژگی‌های واجی خاصی مشخص می‌شوند. در دوره اولیه مطالعات ایران، این ناآگاهی از واقعیت باعث استفاده خودسرانه از اصطلاح "مادی" برای زبان‌های مختلف دیگر، به ویژه برای ایلامی و اوستایی شد. اما اکنون این پرونده بسته شده است.

بر اساس ویژگی‌های واج‌شناسی، زبان مادی به زبان‌های ایرانی شمال غربی تعلق دارد، اما تنها بخشی از این گروه است و نباید به عنوان یک اصطلاح جمعی برای کل آن اشتباه گرفته شود. سایر زبان‌های ایرانی شمال غربی باید در دوران باستان وجود داشته‌اند، همانطور که می‌توانیم از نام‌های تایید شده قبایل و کشورها و از شواهد ایرانی میانه، که در کتیبه‌های سه یا دو زبانه ساسانی و متون چند زبانه مانوی آن زمان دیده می‌شود و توسط داده‌های ایرانی مدرن تأیید می‌شود، استنباط کنیم. از طریق این مطالب همچنین مشخص می‌شود که تفاوت‌های گویشی بین ماد (باستان) و پارتی (قرون وسطی) وجود داشته است.

برای اولین بار، نام مادها در امپراتوری نئوآشوری بر روی ستون معروف به اوبلیسک سیاه پادشاه شلمانسر سوم (۸۳۵ پیش از میلاد) ذکر شده است، زیرا در زمان سلطنت او (۸۵۸-۸۲۴ پیش از میلاد) آشوری‌ها با مردمان ایرانی غربی تماس پیدا کردند و مادها به مهمترین مخالفان آنها تبدیل شدند که دائماً شورش می‌کردند. به مدت دو قرن نام‌های ایرانی در کتیبه‌های آشوری (به ویژه شمشی-ادد پنجم [۸۲۳-۸۱۱ پیش از میلاد]، تیگلات-پیلسر سوم [۷۴۴-۷۲۷ پیش از میلاد] و سارگون دوم [۷۲۱-۷۰۵ پیش از میلاد]) ذکر شده است، که عمدتاً نام‌های شاهزادگان کوچک ("حاکمان شهر") و نام‌های محلی متعلق به آنها بوده است. تفاسیر ریشه‌شناسی این نام‌های مردمی اغلب چیزی بیش از پیشنهاداتی در مورد احتمالات نیست، اما نمونه‌های مطمئنی نیز وجود دارد مانند:

* Agnuparnu  ž > y را نشان می‌دهد که در آن š اصلی ابتدا به ž تبدیل می‌شود و حرف به صورت جانبی به y تبدیل می‌شود. این نویسنده این تحول در زمانی را به عنوان روندی فعال در حال حاضر در میان نسل‌های مختلف گویشوران خورزوقی و گزی مشاهده کرده است (به جزی مراجعه کنید). روند مشابهی را می‌توان در šm > žm > ym، همانطور که در زیر، ذیل ایزوگلس شماره 1 نشان داده شده است، و همچنین در j > ž > y در «woman» مشاهده کرد. (برای توضیح جایگزین، که فرض می‌کند سوم شخص مفرد –y و –š به ترتیب از OIran مشتق شده‌اند. *hai و *šai و غیره) (2) یک /t/ یا /d/ اصلی در دوم شخص مفرد و جمع در Farizandi و Yārandi به /y/ نرم شده است. جالب توجه است که Abyānaʾi، که در یک منطقه حائل بین این دو گروه قرار دارد، یک جنبه از هر کدام را نشان می‌دهد: سوم شخص مفرد –y و دوم جمع –yi ( žm > (y)m هستند (ر.ک. Windfuhr، ۱۹۷۵). برای یک پیشرفت مرتبط، به بالا، ذیل ضمایر مراجعه کنید.

۲. جنسیت متمایز. چندین گویش کاشان در حوزه‌های مختلف دارای جنسیت دستوری هستند، همانطور که در جدول ۴ نشان داده شده است (خلاصه شده از Yarshater، ۱۹۸۵، با افزودن Freizandi). نشانه‌ی مؤنث برای اسم‌ها، و همچنین برای ضمایر و صفت‌ها، یک –a بدون تأکید است، مثلاً Del، Aby bā́ la «بیل»، Del béza، Naš bóz(a) «بز»، در حالی که Jowšaqāni مؤنث را در –e و مذکر را در –a دارد، مانند boze «بز» ~ varzāa «گاو»؛ varge «گرگ ماده» ~ varga «گرگ نر». در گویش‌هایی که هیچ نشانه‌ی جنسیتی رسمی در اسم‌ها نشان داده نمی‌شود، تمایز با تطابق صفت‌ها و فعل آشکار می‌شود. مثال‌ها: (صفت‌ها) Abu böz esbíde «بز سفید»، Aby sǘra goÅŃ la «گل قرمز»؛ (حروف تعریف نامعین یا صفت‌های عددی) Del ajey pür «پسر» ~ ija dete «دختر»، Aby e dāde «برادر» ~ ya dādā «خواهر»؛ (صفت‌های اشاره) Del on purá «آن پسر» ~ óna zenčo «آن زن»؛ برای ضمایر اشاره و شخصی، به ضمایر بالا مراجعه کنید.

جنسیت در عبارت فعلی به عنوان بخش جدایی‌ناپذیر سیستم صرفی بهتر حفظ می‌شود. مثال‌ها عبارتند از: Naš pür/ dot-am nāsāz-e/a «پسر/دخترم بیمار است»؛ Qoh mer bömö «مرد رفت» ~ yan bömöde «زن رفت»؛ Del berā-m vāgardā be «برادرم برگشته بود» ~ fāka-m vāgardo-wda «خواهرم برگشته بود»، Naš berā/xāka Hasan-am bedi bö/be «من برادر/خواهر حسن را دیده بودم» (برای قیدها; همچنین رجوع کنید به گویش‌های مرکزی). به نظر می‌رسد فریزندی فقط در برخی از توافق‌های فعل سوم شخص که فاعل به طور طبیعی مؤنث است، جنسیت را نشان می‌دهد، مثلاً pür/dot–äm ko–šo / štä? «پسرم/دخترم کجا رفت؟» همانطور که یارشاطر (1985) نشان داده است، میمایی و اردستانی نیز بقایای کمی از جنسیت را در عبارت فعلی نشان می‌دهند.

بررسی دقیق‌تر گویش‌های کاشان بدون در نظر گرفتن مقوله جنسیت نشان می‌دهد که برخی از اسم‌های آنها دارای پسوند بدون تأکید –a یا –e هستند که می‌توان آن را به نشانگر مؤنث ایرانی باستان *-ā نسبت داد (به جای *-aka، منشأ –a/-e در Qoh espá، JKāš esbé < *spaka- «سگ» و بیشتر اسم‌های دیگر در ایرانی غربی که به این مصوت‌ها ختم می‌شوند). مورگنسترن این دسته از اسم‌ها را در گویش‌های تاتی و مرکزی بررسی کرد. مثال‌های او از منطقه کاشان شامل موارد زیر است (در اینجا توضیح داده شده است): Soh bǘzä، Bij، Vār beza «بز» (ر.ک. Del، Naš، Abu، در بالا)؛ Soh kaÅŃ rge، Qoh kárg(e)، Nat kárga، Bij، Vār kerga (ر.ک. Naš و Aby fem. kárga) «مرغ»؛ قال باره (ر.ک. ابوفم. بار) «در»؛ می دومه (ر.ک. ابی فم. دیما «چهره»)؛ نات دوتا، قوه، کش، زف دوته، وان دته «دختر». تحقیقات مورگنستیرن نشان می‌دهد که تمایز جنسیتی، حداقل در اسم‌ها، یک ویژگی باستانی است که زمانی در تمام گویش‌های کاشان و همچنین در تاتی شمال وجود داشته است.

این مفهوم به خوبی با یافته‌های یک مطالعه منطقه‌ای از دونالد استیلو مطابقت دارد. او نشان می‌دهد که از نظر جنسیت دستوری، گویش‌های کاشان انتهای جنوبی یک پیوستار زبانی بزرگتر را تشکیل می‌دهند که با کمی وقفه به سمت شمال به آمورایی، وفسی و الویری، سپس به تاتی جنوبی قزوین و طارم علیا و در شمال تا کجالی امتداد می‌یابد. علاوه بر این، استیلو این ایده را مطرح می‌کند که برخی از گویش‌های تاتی نه تنها در حفظ تمایز جنسیتی قدیمی‌تر محافظه‌کار بوده‌اند، بلکه آن را از طریق ارجاع متقابل به جنسیت اسم در جایگاه‌های مختلف در عبارت اسمی یا فعلی، به حوزه‌های جدیدی گسترش داده‌اند. استیلو سپس با تمرکز بر گویش‌های تاتی همسایه کفتجی و کلاسی در شرق طارم، توضیح می‌دهد.

## جستارهای وابسته
* گویش راژی

## پانویس

## منابع

*
*

* 
* 
* 
* 
* 

## مطالعهٔ بیشتر

* 
*
*

* کتاب *[[زبان فارسی]] و سرگذشت آن*، نوشتهٔ دکتر محسن ابوالقاسمی
* *[[تاریخ ماد]]*، نوشتهٔ ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف. ترجمهٔ کریم کشاورز، تهران: انتشارات امیرکبیر.

## پیوند به بیرون
* زبان مادی ۱

مادی
مادی
مادی
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های باستانی
مادی
رده:زبان‌های منقرض‌شده آسیا
رده:زبان‌های منقرض‌شده در سده ۶ (میلادی)
رده:مادها