برگزیدن رهبر جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۴)

طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، **انتخاب سومین [[رهبر جمهوری اسلامی ایران]]** پس از پایان رهبری سید علی خامنه‌ای در سال ۱۴۰۴ با انتخاب اعضای مجلس خبرگان رهبری انجام گرفت. طبق آیین‌نامهٔ مصوب خبرگان برای برگزیدن رهبر باید حداقل دو سوم خبرگان رأی‌دهنده، به نامزد رهبری، رأی دهند. خامنه‌ای بیش از  سال سن و سابقه‌ای از بیماری‌ها را داشت که درنهایت، در پی جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران کشته شد. سید مجتبی خامنه‌ای، فرزند رهبر پیشین، توسط رأی ۵۹ نفر از اعضای مجلس خبرگان رهبری انتخاب شد. با وجود اعلام انتخاب او، مجتبی خامنه‌ای هنوز در انظار عمومی ظاهر نشده و این مسئله پرسش‌هایی درباره وضعیت جسمانی و توانایی او برای اداره کشور در شرایط جنگی ایجاد کرده است. 

هم‌اکنون ششمین دوره مجلس خبرگان که در انتخابات ۱۴۰۲ برگزیده شده‌اند و تا سال ۱۴۱۰ دوره نمایندگیشان ادامه دارد، وظیفه انتخاب رهبر در صورت لزوم را بر عهده دارند.

در قانون‌اساسی سخنی از جانشین یا قائم‌مقام رهبری به میان نیامده است؛ ولی خبرگان می‌توانند در زمان رهبر کنونی، جانشین یا قائم‌مقام برای او برگزینند، ولی پس از برکناری حسینعلی منتظری، از سمت قائم‌مقام رهبر جمهوری اسلامی ایران، دیگر از این شیوه، استفاده نشده بود.

طبق قانون اساسی، در صورت ناتوانی موقت رهبر از وظیفه‌های خود یا تا هنگام معرفی رهبر پسین، شورایی شامل رئیس‌جمهور و رئیس قوهٔ قضاییه و یکی از فقیهان شورای نگهبان به انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام همهٔ وظایف رهبری را به‌طور موقت به عهده می‌گیرد. چنانچه در این مدت یکی از ایشان به هر دلیل نتواند وظیفه‌اش را بگذارد، فرد دیگری به انتخاب مجمع، با حفظ اکثریت فقیهان در شورا به جای وی منصوب می‌گردد. 

## کنش‌ها در مجلس خبرگان
به نوشته گاردین و رویترز جانشینی برای رهبری در ایران به یک تابو در ایران تبدیل شده است.

اکبر هاشمی رفسنجانی در ۲۹ خرداد ۱۳۹۴ گفته بود که کمیسیونی در مجلس خبرگان «در مقطعی پس از مذاکره با چندصد نفر»، دو نفر را «به‌صورت سری» به‌عنوان گزینهٔ جانشینی خامنه‌ای معرفی کرده است. رفسنجانی در اواخر سال ۱۳۹۴ گفته‌بود: «کمیته‌ای در حال بررسی نامزدهای احتمالی آینده رهبر جمهوری اسلامی است». وی گفته بود که این کمیته در صورت نیاز می‌تواند «یک شورای رهبری» را به‌جای یک شخص رهبر برگزیند. با این حال شورای رهبری در همه‌پرسی بازنگری قانون اساسی سال ۱۳۶۸ از قانون اساسی حذف شده است و این ادعای وی خلاف قانون اساسی است. سید محمود علوی دیگر نمایندهٔ خبرگان از تهران در این باره گفته است در قانون اساسی فعلی جایگاهی برای شورای رهبری نیست. سید یوسف طباطبایی‌نژاد، نماینده ولی فقیه، بهمن ماه ۱۳۹۴ در اصفهان با توجه به تصحیح قانون اساسی و حذف شورای رهبری از آن، تشکیل شورای رهبری را نظریهٔ صحیحی ندانست. همچنین در بهمن ۱۳۹۷ وی و نیز محسن مجتهد شبستری، نمایندهٔ آذربایجان شرقی در مجلس خبرگان رهبری، «خبر تقاضای رهبری مبنی بر تشکیل شورای رهبری» را تکذیب کردند.

در مجلس خبرگان رهبری، کمیسیونی سه‌نفره با عنوان کمیسیون تعیین مصادیق رهبری (کمیسیون تحقیق یا ویژه) وجود دارد که فهرستی از گزینه‌های رهبری را انتخاب و رصد می‌کند و تنها رهبر فعلی می‌تواند از حاصل کار آن‌ها جویا شود. افراد این کمیسیون هم محرمانه هستند. احمد خاتمی در یک نشست مطبوعاتی در سال ۱۳۹۵ گفت که از ۲۰ سال پیش و براساس سخنان خامنه‌ای، کمیته‌ای محرمانه در کمیسیون اصل ۱۰۷ و ۱۰۹ قانون اساسیِ مجلس خبرگان رهبری برای انتخاب رهبر آیندهٔ جمهوری اسلامی تعیین شده است. خاتمی گفته است که خامنه‌ای پیش از این به اعضای مجلس خبرگان رهبری گفته است که این مجلس «باید در آستین خود ۱۰ جایگزین رهبری داشته باشد». خاتمی همچنین با اشاره به این‌که تنها رهبر جمهوری اسلامی می‌تواند به اطلاعات این کمیته دسترسی داشته باشد، افزود: «هیچ فرد دیگر حتی بنده، نه تنها دنبال آن نرفته‌ام بلکه نمی‌خواهم آن را پیگیری کنم تا مطالب محرمانه را ببینم». وی با اعلام این‌که تنها خامنه‌ای، رهبر کنونی، می‌تواند به اطلاعات این کمیته دسترسی داشته باشد، گفته است که اگر خامنه‌ای بخواهد، اسامی این افراد در اختیارش قرار خواهد گرفت. خاتمی در ۲۶ آذر ۱۳۹۴ گفته بود که این کمیته «با رعایت رازداری» دربارهٔ «افراد در مظان رهبری» تحقیق و گزارش آن را به رهبر کنونی جمهوری اسلامی ارائه می‌کند. وی همچنین گفته بود که از خبرگان اول کمیته‌ای در این رابطه تشکیل شده بوده است. مرتضی مقتدایی در سال ۱۳۹۵، وجود کمیته‌ای ۳نفره برای تعیین فهرست محرمانهٔ جانشین‌های خامنه‌ای را اعلام کرد. هاشم هاشم‌زاده هریسی در خرداد ۱۳۹۵ در مصاحبه‌ای با خبرآنلاین در مورد برگزیدن جانشین خامنه‌ای گفته است: «کمیسیون اصل ۱۰۹ در مجلس خبرگان، نحوهٔ شرایط رهبر و تعیین و معرفی نامزدهای رهبری را بررسی می‌کند. کار این کمیسیون این است که در سراسر ایران و حتی خارج از ایران، هر کسی را که از شرایط و استعداد رهبری برخوردار باشد و می‌تواند نظام اسلامی را با قدرت و صحت رهبری کند، شناسایی نماید. اعضای این کمیسیون، ثابت نیستند و هر دو سال یک بار، با انتخاباتی مجدد در مجلس خبرگان، تغییر پیدا می‌کنند.» هاشم‌زاده همچنین با عدم پاسخ در مورد هویت اعضای کنونی و پیشین کمیسیون ۱۰۹ گفت: «مصلحت این است که این امور، محرمانه کار شود و محرمانه بماند چون این مسئله از محرمانه‌های درجه اول و اسرار نظام است. ملت هم همین را می‌خواهد و راضی نیست که این امور، علنی شود و همه بدانند.» او همچنین افزود «تا جایی که من می‌دانم از ایشان (خامنه‌ای) نظرخواهی نشده و در دیدارهایی که تاکنون اعضای خبرگان در پایان هر اجلاسیه با رهبری داشته‌اند، ایشان تاکنون در این باره نظری نداده‌اند.» محسن اراکی عضو پنجمین مجلس خبرگان رهبری در سال ۱۳۹۸، اعلام کرده بود که فقط ۳ نفر از گزینه‌های رهبری اطلاع دارند. در همین خصوص هاشم هاشم‌زاده هریسی اظهار داشته بود لیست از افرادی که واجد شرایط هستند توسط ۳ نفر یادداشت شده و به کمیسیون ارایه می‌شود. در این کمیسیون فقط کار کارشناسی انجام می‌شود. لیست تهیه شده در آن به لحاظ حقوقی اعتبار ندارد و انتخاب رهبر بجهت حقوقی فقط توسط رای خبرگان انجام می‌گیرد. به گفته او به دلیل تجربه ناموفق قبلی، کمیسیون نام گزینه را اعلام نخواهد کرد.

علی خامنه‌ای چندین بار دربارهٔ انتخاب جانشین خود، مطالبی را مطرح کرده است. او در تیر ۱۴۰۱ در دیدار با اعضای مجلس خبرگان رهبری گفته است که در انتخاب رهبر آینده «رودربایستی و مصلحت‌اندیشی» در کار نباشد.

احتمال انتخاب مجتبی خامنه‌ای فرزند علی خامنه‌ای به‌عنوان جانشین در نشست سالانه خبرگان مطرح شد و منتقدان و حامیانی از جمله امام جمعه سرشناس شهر بهارستان اصفهان داشت.

رحیم توکل از اعضای مجلس خبرگان در آذر ۱۴۰۲ گفت یک کمیته ویژه این مجلس با عضویت خود او در حال کار بر روی تعیین یک قائم مقام رهبری است و برخی افراد شناسایی شده‌اند ولی این کمیته تنها با رهبر مشورت می‌کند و کسی از نامزدها اطلاع ندارد.

### مخالفت علی خامنه‌ای با انتخاب فرزندانش به عنوان رهبری
محمود محمدی‌عراقی عضو مجلس خبرگان رهبری در سال ۱۴۰۲ از مخالفت صریح علی خامنه ای در مورد رهبری فرزندانش خبر داد و نقل کرد: «یکبار در زمان مرحوم آیت‌الله یزدی چون ایشان عضو کمیسیون اصل ۱۰۷ و ۱۰۹ بوده که در مورد کسانی که در مورد رهبری آینده بررسی و تحقیق می‌کنند، گویا در بین آن کمیته سه نفره درباره یکی از فرزندان رهبری که از نظر علمی در سطح بالایی است، بحثی می‌شود. این خبر به گوش رهبری می‌رسد و ایشان نهی می‌کنند و می‌گویند این کاری که شما می‌کنید شبهه مسأله موروثی بودن رهبری را مطرح می‌کند، بنابراین حتی اجازه بررسی هم نمی‌دهند.»

## کشته شدن علی خامنه‌ای
در ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) سید علی خامنه‌ای، در حملات مشترک آمریکا و اسرائیل کشته شد. از زمان کشته شدن علی خامنه‌ای و همچنین کشته شدن بیش از چهل مقام ایرانی، ایران در جریان حملات هوایی، در بحران جانشینی قرار داشته است.

در روز حملات، *[[رویترز]]* گزارش داد که در دو هفته قبل از حملات، سیا ارزیابی‌هایی در مورد جانشینی احتمالی خامنه‌ای ارائه کرده و به این نتیجه رسیده بود که «چهره‌های تندروی» سپاه پاسداران به احتمال زیاد جایگزین خامنه‌ای خواهند شد. در مراسم تشییع پیکر خامنه‌ای، اعلام شد که شورای موقت رهبری شامل علیرضا اعرافی، نماینده مجلس خبرگان، مسعود پزشکیان رئیس جمهور و غلامحسین محسنی اژه‌ای رئیس قوه قضائیه خواهد بود. سپاه بر تعیین سریع رهبر دائمی اصرار دارد. در ۳ مارس ۲۰۲۶ اسرائیل ساختمان مجلس خبرگان ایران در قم را که اعضای آن در حال جلسه برای انتخاب رهبر بعدی بودند بمباران کرد. 

## گزینه‌های احتمالی
رهبری ایران هیچ‌گاه به‌طور عمومی در خصوص جانشین‌های احتمالی بحث نمی‌کند؛ در نتیجه این که چه کسی کشور را پس از درگذشت خامنه‌ای اداره خواهد کرد به پرسشی برای گمانه‌زنی تبدیل شده بود. در گزارش فارن افرز در ۲۰۲۳ نوشته شد که با توجه به این که خامنه‌ای با خیزش روبرو است، این احتمال وجود دارد که جانشینی او به یک بحران بدل شود که نتیجه آن خلأ و نزاع است.

### فهرست
اگرچه هیچ‌گاه گزارش و اظهارنظر رسمی از سوی خبرگان رهبری که تعیین‌کنندگان قانونی رهبر هستند در این‌باره منتشر نشد، اما تحلیلگران برخی رسانه‌ها گمانه‌زنی‌هایی دربارهٔ جانشین خامنه‌ای ارائه داده بودند. افرادی که دربارهٔ آن‌ها گمانه‌زنی شده بود (به ترتیب سن در زمان رای‌گیری):

پرونده:Abdollah Javadi Amoli عبدالله جوادی آملی 29 (cropped).jpg|
پرونده:Hassan Rouhani 2020.jpg|
پرونده:Mohsen Araki (cropped).jpg|
پرونده:Gholam Hossein Mohseni-Eje'i 2023 (Cropped).jpg|
پرونده:سید_هاشم_حسینی_بوشهری_03.jpg|
پرونده:Alireza Arafi 13990824 0146818 crop.jpg|
پرونده:Sixth International Conference in Support of the Palestinian Intifada, Tehran (15) (crop of Sadeq Larijani).jpg|
پرونده:Mohammad Mehdi Mirbagheri 13990521 0146241 (cropped).jpg|
پرونده:Mojtaba Khamenei 2019.jpg|
پرونده:Hassan Khomeini - 27 May 2018.jpg|


### درگذشتگان
افراد زیر در دوران زندگی‌شان، نامزد احتمالی رهبری تلقی می‌شدند.

## گزینش رهبری توسط مجلس خبرگان
مجلس خبرگان رهبری اعلام کرد که پس از کشته‌شدن علی خامنه‌ای، با وجود شرایط جنگی و تهدیدهای امنیتی، به‌سرعت اجلاس فوق‌العاده‌ای برگزار کرده و موضوع تعیین رهبر جدید را در دستور کار قرار داده است. بر اساس بیانیه این نهاد، در اجلاسیه‌ای که روز یکشنبه برگزار شد، مجتبی خامنه‌ای با اکثریت قاطع آرای اعضای مجلس خبرگان به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران انتخاب شد.

پس از اعلام این تصمیم، شماری از مقام‌های ارشد سیاسی و نظامی از جمله رئیس مجلس شورای اسلامی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و فرماندهان نهادهای نظامی با صدور بیانیه‌هایی از انتخاب او حمایت کردند و بر تبعیت از رهبری جدید تأکید کردند. همچنین برخی مقام‌ها این انتخاب را عاملی برای حفظ انسجام سیاسی و ادامه مسیر نظام در شرایط بحرانی دانستند.

بر اساس بیانیه دبیرخانه این مجلس، با وجود شرایط جنگی، تهدیدهای امنیتی و حتی حمله به ساختمان‌های دبیرخانه، روند بررسی و تصمیم‌گیری بدون وقفه ادامه یافت تا از ایجاد خلأ رهبری جلوگیری شود. در این جلسه که به گفته برخی اعضای مجلس با نصاب قانونی تشکیل شد، مجتبی خامنه‌ای با بیش از دو سوم آرای نمایندگان به عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی انتخاب شد. بر اساس گزارش *[[ایران‌وایر]]*، سازمان اطلاعات سپاه برخی اعضای مجلس خبرگان و خانواده‌هایشان را تهدید کرده تا هر چه سریع‌تر با اعلام مجتبی خامنه‌ای به عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی موافقت کنند.

گزارش‌ها حاکی است که مجتبی خامنه‌ای در همان حمله‌ای که به کشته شدن پدرش انجامید زخمی شده و به گفته منابع مختلف از جمله گاردین و سی‌ان‌ان دچار جراحاتی مانند شکستگی پا و آسیب‌های سطحی شده است. به گفته علیرضا سالاریان، سفیر ایران در قبرس، «او از ناحیه پاها، دست و بازویش زخمی شده است... فکر می‌کنم به دلیل جراحاتش در بیمارستان بستری باشد.» به گفته یک مقام ایرانی که از داخل کشور سخن می‌گفت: «هیچ‌کس چیزی درباره مجتبی نمی‌داند؛ این‌که زنده است یا مرده و یا تا چه اندازه زخمی شده است. او کنترلی بر جنگ ندارد، زیرا اینجا حضور ندارد.» گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی در خارج از کشور ادعا کرده‌اند که مجتبی خامنه‌ای در حالت کما به سر می‌برد و به‌طور محرمانه در بیمارستان تحت درمان است و از انتصاب خود به عنوان رهبر و همچنین خسارت سنگینی که خانواده‌اش در حمله متحمل شده‌اند بی‌اطلاع است. 

با وجود اعلام انتخاب او به عنوان رهبر جمهوری اسلامی، او تاکنون در انظار عمومی ظاهر نشده و به جز یک پیام نوشتاری، هیچ سخنرانی یا تصویر تازه‌ای از او منتشر نشده است؛ موضوعی که پرسش‌هایی درباره وضعیت جسمانی و توانایی او برای اداره کشور در شرایط جنگی ایجاد کرده است. در ۲۱ اسفند، چهار روز پس از انتخاب مجتبی خامنه‌ای به عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی، پیامی مکتوب منتسب به مجتبی، بدون هیچ ویدیو یا فایل صوتی،‌ منتشر شد. پیام مجتبی چندین اشتباه تایپی داشت و به گفته یک منبع آگاه در تهران، در واقع توسط سپاه  دیکته شده و با نام مجتبی خامنه‌ای منتشر شده است. در ۲۲ اسفند، پیت هگست، وزیر دفاع ایالات متحده، در یک نشست خبری در واشینگتن گفت که مجتبی خامنه‌ای زخمی شده و احتمالاً دچار تغییر شکل در چهره یا بدن شده است.

## واکنش‌ها

* در پی اعلام سید مجتبی خامنه‌ای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران از سوی مجلس خبرگان رهبری، مقام‌های سیاسی و نهادهای مختلف حکومتی پیام‌هایی در حمایت از رهبر جدید و اعلام وفاداری به او منتشر کردند. در عین حال، گزارش‌هایی درباره چگونگی برگزاری جلسه و نحوه رأی‌گیری مطرح شد و برخی منتقدان احتمال غیرحضوری بودن رأی‌گیری را مورد تردید قرار دادند. انتخاب مجتبی خامنه‌ای همچنین به دلیل آنکه نخستین مورد انتقال مقام رهبری از پدر به فرزند در تاریخ جمهوری اسلامی به شمار می‌رود، در فضای عمومی و شبکه‌های اجتماعی با واکنش‌ها و انتقادهایی همراه شد.
* دونالد ترامپ که پیشتر اظهار داشت باید در انتخاب رهبر بعدی جمهوری اسلامی ایران نقش داشته باشد و در جایی مدعی ترور گزینه‌های بعدی بود، پس اعلام سید مجتبی خامنه‌ای به عنوان رهبر ایران، از اظهار نظر در مورد انتخاب وی خودداری کرد و به گفتن این جمله بسنده کرد که «ببینیم چه خواهد شد.»
* وضعیت جسمانی مجتبی خامنه‌ای و ناتوانی او در برقراری ارتباط مستمر با مقام‌های جمهوری اسلامی، همزمان با معرفی او به‌عنوان رهبر جدید پس از کشته‌شدن رهبر پیشین، به تشدید اختلاف‌ها و واکنش‌های انتقادی میان روحانیون حکومتی و فرماندهان سپاه پاسداران انجامیده است.
* علیرضا اعرافی، از فقهای شورای نگهبان، و سید علی‌اصغر حجازی، قائم‌مقام دفتر سید علی خامنه‌ای، با انتقاد از شرایط جسمی و توان مدیریتی مجتبی خامنه‌ای و تضعیف جایگاه رهبری در جمهوری اسلامی، تلاش می‌کند قدرت و اختیارات در راس حکومت به شورای موقت رهبری بازگردد.

## منابع

## پیوند به بیرون
* علیرضا نادر؛ S. R. Bohandy (2011). ''The Next  Supreme Leader Succession in the  Islamic Republic of Iran'' (PDF). سانتا مونیکا کالیفرنیا: رند. ISBN&#x20;9780833051998.&#x20;

رده:انتخابات آتی در آسیا
رده:انتخابات در ایران
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۷۹ (میلادی) در ایران
رده:تاریخ جمهوری اسلامی ایران
رده:رهبران جمهوری اسلامی ایران
رده:قوه‌های مقننه تک‌مجلسی
رده:قوه‌های مقننه ملی
رده:مجلس شورای اسلامی
رده:مقاله‌های خرد ایران
رده:ویکی‌سازی رباتیک
رده:تأثیرات جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران
رده:سید مجتبی خامنه‌ای