نبرد خرمشهر

**نبرد اول خرمشهر** درگیری شهری‌ای میان ارتش عراق و رزمندگان ایرانی بود که در حومه و داخل خرمشهر از تاریخ ۱ مهر تا ۴ آبان سال ۱۳۵۹ رخ داد. در پی حمله عراق به ایران، ۱۲ لشکر عراقی به سمت خرمشهر روانه شدند که با مقاومتِ گردان دژ نیروی زمینی ارتش، گردان تکاوران دریایی بوشهر، پاسدارهای خرمشهر و مردم بومی خرمشهر و شهرهای اطراف آن روبرو شدند. نهایتاً، عراق توانست پس از ۳۴ روز درگیری، خرمشهر را تسخیر کند. در این نبرد از هر دو طرف حدود ۷٬۰۰۰ نفر کشته و مجروح شدند و تعداد چند صد خودرو زرهی و تانک منهدم شد. با وجود مقاومت سرسختانهٔ ایرانی‌ها، به دلیل نرسیدن نیروی کمکی (تجهیزات، مهمات و نیروی نظامی) و آتش سنگین توپخانهٔ ارتش عراق و بمباران‌های پیاپی نیروی هوایی عراق، سرانجام با دستور شفاهی مقامات ایرانی، نیروهای مقاومت پس از خارج کردن مردم، از طریق رودخانه کارون، از شهر خارج شدند.

به هنگام آغاز جنگ، برخی از سربازان یا درجه‌داران ارتش، با گرفتن مرخصی موقت (چند روزه) از فرمانده پادگان خود در مناطق دیگر کشور، خودشان را به شهر خرمشهر رسانده تا داوطلبانه از شهر دفاع کنند.

فرماندهی مقاومت خرمشهر را سرهنگ علی قمری فرمانده داوطلب گردان دژ خرمشهر، دریادار دوم داریوش ضرغامی، ناخدا هوشنگ صمدی فرمانده گردان تکاوران دریایی ارتش، محمد جهان‌آرا فرمانده سپاه خرمشهر و دریادار عيسی حسینی بای که یکی از تکاوران زبدهٔ ارتش و اولین فرماندهِ تکاوران مستقر در خرمشهر بود، به‌عهده داشتند. اگرچه صدام حسین رئیس‌جمهور عراق، وعدهٔ فتح یک‌روزهٔ خرمشهر، سه‌روزهٔ خوزستان و یک هفته‌ای ایران را می‌داد، اما با مقاومت نیروهای ارتشی و مردمی در خوزستان، طی بیش از یک ماه تنها به اشغال خرمشهر و حصر آبادان اکتفا کرد.

## پیشینه: آشوب‌افکنی صدام حسین در خرمشهر

پس از وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، برخی استان‌ها از جمله خوزستان دچار آشوب شد. در اهواز، حزب خلق عرب ادعای جدایی و پیوستن به عراق را داشت. بمب‌گذاری و خرابکاری آنها، مدتی مردم شهر خرمشهر را عاصی کرده بود.

تنها چند هفته پس از پیروزی انقلاب، فعال‌های قوم‌گرای عرب، که در خرمشهر و زیر نظر جبهه ‌التحریر هوادار بعثی‌ها و متحدان دست چپی آن کار می‌کردند، سه درخواست مطرح کردند: خودمختاری فرهنگی خوزستان و پذیرش زبان عربی به عنوان زبان رسمی این استان؛ اینکه در مصرف درآمدهای نفت ایران، اولویت با آنها باشد؛ و انتخاب همتایان عرب‌زبان‌شان برای اداره‌ی استان. ماه‌ها مذاکره با نمایندگان دولت موقت و خمینی و اطرافیان او به بن‌بست رسید. در نهایت به تاریخ 9 خرداد 1358، به رویارویی نظامی در خرمشهر منجر شد. فرمانده نیروی دریایی ایران یعنی دریادار احمد مدنی، چهره محبوب جبهه ملی بود که این شورش جدایی‌طلبانه را در هم کوفت. دست کم 55 نفر کشته و بسیاری دیگر زخمی شدند. حادثه‌ای که سرآغاز آن شورش‌های قومیتی چندی در استان‌های دیگر بود، اراده جمهوری اسلامی در برپایی یک دولت قوی و متمرکز را نشان داد.

در خرمشهر و اهواز، گروه جدایی‌طلب جبهه خلق عرب شورش‌هایی کرده بود و به کمک صدام حسین، برای مدتی در شهرهای استان خوزستان بمب‌گذاری می‌کرد و در جاده‌های مرزی مین ضد نفر یا ضد خودرو می‌گذاشت. در بهار ۱۳۵۸، تیمسار احمد مدنی استاندار وقت استان خوزستان از فرمانده منطقه دوم نیروی دریایی در بوشهر، تقاضای اعزام یک گروهان تکاور برای تأمین امنیت خرمشهر و آبادان کرد. از بوشهر یک گروهان تکاور نود نفری به فرماندهی ناوبان عیسی حسینی‌بای، ناوبان محمدعلی صفا، ناوبان سلیمان محبوبی به خرمشهر گسیل شد تا با خرابکارها مقابله کند. تکاورها مقدار زیادی از بمب‌ها و مین‌های کارگذاری شده را خنثی کردند و با کمک مردم بومی، اقدام به شناسایی و دستگیری خرابکارها کردند.

مدنی، استاندار خوزستان، در نامه‌هایی به تاریخ ۱۳۵۸/۲/۱۵ به وزیر کشور چنین نوشت:

در خرداد ۱۳۵۸، آشوب در خرمشهر به اوج رسید. نیروهای جبهه خلق عرب، شهر را به اشغال خود درآورده و ساختمان شهرداری و برخی اماکن دیگر دولتی را اشغال کردند و مسلحانه در شهر مانور می‌دادند. همچنین به مقر سپاه پاسداران در خرمشهر ریخته، محمد جهان‌آرا و هفده نفر دیگر را به گروگان گرفتند. این غائله با دخالت تکاورهای نیروی دریایی پایان گرفت و عناصر خرابکار از شهر بیرون رانده شدند.

در پائیز و زمستان سال ۱۳۵۸، با حمله به کنسولگری عراقی و مدرسه عراقی‌ها در خرمشهر، اسنادی از این دو مرکز کشف شد که نمایانگر توطئه‌چینی و خرابکاری عراقی‌ها در خرمشهر بود.

صدام حسین که تازه به مقام ریاست جمهوری عراق دست یافته بود، در نامه‌ای به شورای انقلاب ادعا کرد، شرکت خرابکاران عراقی در خوزستان به تلافی مداخله ایران در کردستان عراق بوده‌است.

## درگیری پیش از آغاز رسمی جنگ
به گفته ناخدا صمدی، اوایل بهار ۱۳۵۹، برای نیروهای ارتشی کاملاً آشکار و روشن بود که عراق به زودی جنگی را شروع می‌کند. در مجموع، حدود نود تکاور در خرمشهر، آبادان و اهواز مستقر بود. آن‌ها در عین حفظ امنیت خرمشهر، در مرز و پاسگاه‌های مرزی در شلمچه و اطراف رودخانه کارون، به نیروهای ژاندارمری کمک می‌کردند. چندین مورد درگیری با نیروهای عراقی گزارش شد.

تکاوران مستقر در خرمشهر و اهواز، مرتباً گزارش تحرکات نیروی زمینی ارتش عراق (سنگربندی، استقرار تجهیزات و امکانات جنگی، جابه‌جایی نیروهای عراقی، جاده‌سازی منتهی به مرز ایران) را به ستاد نیروی دریایی و مقامات بالاتر گزارش می‌کردند. همه سران درجه اول سیاسی جمهوری اسلامی در تهران هم از این موضوع اطلاع داشتند. به گفته ناخدا یکم هوشنگ صمدی (فرمانده وقت گردان یکم تکاوران دریایی ارتش) با رصد مانور نیروی نظامی عراق در شمال خلیج فارس، نیروی دریایی به حالت آماده‌باش درآمده بود. با وجود گزارش‌هایی که برای تهران ارسال می‌شد، رهبر انقلاب و دولت موقت در این خصوص فعالیتی نمی‌کنند.

عباس امیر انتظام در این خصوص بیان می‌کند که سازمان اطلاعاتی ایالات متحده حداقل دومرتبه نسبت به تحرکات عراقی‌ها و عزمشان برای حمله به ایران هشدار می‌دهند، و این هشدار در جلسه ای با بازرگان و یزدی مطرح می‌شود اما آن‌ها علاقه چندانی نشان نمی‌دهند چرا که آن‌ها خود معتقد بودند از سطح تحرکات و تهدیدها آگاهند. همچنین ابوالحسن بنی صدر مدعی می‌شود حداقل دومرتبه خمینی را در جریان احتمال حمله عراق قرار داده که با بی میلی وی مواجه می‌شود.

حسینعلی منتظری در این خصوص از ترس کشورهای اطراف از انقلاب ایران و صدور انقلاب و بحث تلقی دخالت در امور آن کشور به روح‌الله خمینی می گوید و درخواست اعزام هیئت حسن نیت برای بهبود روابط را می دهد به‌خصوص که زمزمه‌های برخورد نظامی از سوی کشور عراق به گوش می‌رسید. و خمینی در  در پاسخ می گوید که:

به گفته ناخدا هوشنگ صمدی، هم‌زمان با کمک مالی و تسلیحاتی صدام حسین از جبهه خلق عرب، جهت خرابکاری در تأسیسات اقتصادی و زیربنایی کشور، امارات متحده عربی هم مدعی تصاحب سه جزیره ایرانی (تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی) بود. حتی کشتی‌های گشتی عراقی مستقر در خور عبدالله و شمال خلیج فارس، برای کشتی‌های ایرانی ایجاد مزاحمت می‌کردند.

## حمله عراق و جنگ شهری
بندانگشتی|مرز ایران و عراق در جبهه جنوبی|جایگزین=
بندانگشتی|تلاش برای تخلیه شهر از مردم غیر نظامی در روزهای آغازین نبرد خرمشهر
بندانگشتی|عکسی از مقاومت نیروهای ایرانی در نبرد خرمشهر

در تهاجم عراق به ایران، ارتش عراق به‌منظور دسته‌بندی قوای زمینی برای شروع پیشروی در خاک ایران، نیروی خود را به سه جبهه شمالی، میانی و جنوبی تقسیم کرده بود.

تمرکز اصلی قوای نظامی عراق در جبهه جنوبی قرار داشت، که از منطقه جنوب مهران شروع شده و تا آبادان و راس البیشه ادامه می‌یافت. از مهمترین شهرهای هدف عراق در این جبهه می‌توان به دزفول، اندیمشک، اهواز، سوسنگرد، خرمشهر و آبادان اشاره کرد. هدف اولیه بخش جنوبی ارتش عراق، تصرف برق‌آسای شهر مرزی خرمشهر و پس از آن آبادان، اهواز، دزفول و سوسنگرد بود. عراق کسب این هدف را یک پیروزی استراتژیک برای خود تلقی می‌کرد.

با شروع جنگ، سپاه سوم ارتش عراق (۳ لشکر زرهی و ۲ لشکر مکانیزه) هجوم خود را از چند محور آغاز کرد. لشکر ۱۰ زرهی ارتش عراق توانست در طی ۶ روز ۸۰ کیلومتر به داخل مرز ایران پیشروی کند و نیروهایش را در غرب رودخانه کرخه مستقر کند. لشکر ۱ مکانیزه عراق نیز با وجود مقاومتهای مردمی توانست ۱ هفته بعد در غرب کرخه مستقر شود. لشکر ۹ زرهی عراق با تصرف شهرهای بستان و سوسنگرد و ارتفاعات الله‌اکبر، پیشروی خود را به سمت اهواز ادامه داد. لشکر ۵ مکانیزه عراق بعد از تصرف پادگان حمید و قطع جاده خرمشهر-اهواز، در ۱۵ کیلومتری جنوب غربی اهواز استقرار یافت. از طرفی با عبور لشکر ۳ زرهی از رودخانه کرخه و قطع جاده آبادان-اهواز محاصره خرمشهر و آبادان تکمیل گردید.

ولی سه ستون زرهی عراقی که برای تصرف خرمشهر اعزام شده بودند، با مقاومت ناهماهنگ و خودجوش مردم این شهر مواجه شدند و در کمین حدود ۳۰۰۰ غیرنظامی‌ای افتادند که با سلاح‌های ناچیزی همچون تفنگ ام۱ گاراند، نارنجک و کوکتل مولوتوف در مقابل تجاوز ارتش عراق مقاومت می‌کردند. بیشتر نیروهای مقاومت خرمشهر با وجود آموزش نظامی ناچیز انگیزه بسیار زیادی برای جنگیدن داشتند. این نیروها موفق شدند جلوی پیشروی سریع ارتش عراق را بگیرند و عراق در همان مرحله اول جنگ، در رسیدن به اهداف خود ناکام ماند و درگیر یک نبرد خانه به خانه در کوچه‌های خرمشهر شد. و پس از آن نیز عراق به مدت سه هفته درگیر نبردهای خیابانی با گردان تکاوران دریایی بوشهر در این شهر بود. در ایران برای مدت‌ها خرمشهر به احترام مقاومت و نبرد شهروندان این شهر، «خونین‌شهر» نامیده می‌شد. سرانجام با ملحق شدن نیروهای تازه‌نفس لشکر ۱۱ پیاده عراق به نیروهای محاصره‌کننده درگیر در خرمشهر، این شهر سقوط کرد.

عراق ابتدا برای اشغال خرمشهر دو گردان فرستاده بود، اما با مقاومت نیروهای ایرانی مجبور شد بیش از دو لشکر اعزام کند. پل خرمشهر روز دوم آبان ۵۹ مسدود شد و ورود و خروج به شهر پس از آن به آسانی میسر نبود. عراق این روز را تصرف خرمشهر دانست در حالی که «مقاومت نیروها ادامه داشت و دشمن نتوانسته بود بر تمامی شهر تسلط یابد.» نهایتاً، تصرف خرمشهر ۳۴ روز به طول انجامید و در درگیری‌ها هر دو طرف حدود ۷۰۰۰ کشته و زخمی دادند.

## گاهشماری نبرد خرمشهر

## تخلیه شهر
بندانگشتی|آخرین مقاومت‌های نیروهای داوطلب پیش از سقوط خرمشهر
در روز سوم آبان ماه ۱۳۵۹، عراقی‌ها با استقرار در ساختمان فرمانداری خرمشهر و دیگر ساختمان‌های مجاور، پل خرمشهر را زیر آتش خمپاره‌اندازها و تیربارهای سنگین خود گرفتند و مانع تردد قایق در رودخانه کارون نیز شدند. تعدادی از واحدهای عراقی به ۳۰ متری مسجد جامع رسیدند. پس از مدتی درگیری، با فرارسیدن شب، مدافعان دستور عقب‌نشینی و ترک شهر را دریافت کردند.

ناخدا یکم هوشنگ صمدی در کتاب خاطراتش روایت کرده‌است:

## بازپس‌گیری شهر

300px|بندانگشتی|چپ|یادوارهٔ بازپس‌گیری خرمشهر بر روی اسکناس ۲۰۰ تومانی
خرمشهر تا ۳ خرداد ۱۳۶۱ در اشغال نیروهای عراق باقی ماند و نهایتاً، با عملیات بیت المقدس توسط نیروهای ایران بازپس گرفته شد. آزادسازی خرمشهر در حقیقت از اهداف مرحله چهارم عملیات بیت‌المقدس بود. در ساعت ۲۲:۳۰ شامگاه شنبه، ۱ خردادماه ۱۳۶۱، مرحله چهارم این عملیات با اعلام رمز یا محمدبن‌عبدالله، از بی‌سیم فرماندهی قرارگاه مرکزی کربلا به واحدهای عمل‌کننده، با هدف آزادسازی خرمشهر آغاز شد. در پایان این نبرد علاوه بر پایان بخشیدن به ۱۹ ماه اشغال بخشی از حساس‌ترین مناطق خوزستان و آزادسازی خرمشهر، ضربه‌ای سنگین به توان رزمی و روحیه نیروهای عراقی وارد آمد. در جریان آزادسازی خرمشهر حدود ۱۶ هزار نیروی عراقی کشته و زخمی شدند و همچنین ۱۹ هزار نفر نیروی عراقی به اسارت نیروهای ایرانی درآمدند.

## اسناد ارتش و ستاد عملیات مشترک جنوب
300px|بندانگشتی|چپ|دیوار نویسی سربازان عراقی، بر روی دیوار یکی از خانه‌های خرمشهر، قبل از آزادسازی خرمشهر.
بخشی از اسناد، حکم ارتشی سرهنگ حسین حسنی سعدی، فرمانده ستاد عملیات مشترک جنوب به ناخدا یکم هوشنگ صمدی، فرمانده تکاوران ارتشِ مستقر در خرمشهر است.

Khorramshahr_war%27s_documents_299.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_298.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_277.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_296.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_297.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_275.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_276.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_287.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_288.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_289.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_290.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_291.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_292.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_293.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_294.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_295.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_278.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_279.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_280.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_281.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_282.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_283.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_284.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_285.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد
Khorramshahr_war%27s_documents_286.png|اسناد وزارت دفاع در دوران نبرد


## آثار هنری
نبرد خرمشهر و مقاومت سی‌وچندروزهٔ ایرانیان دست‌مایهٔ ساخت آثار هنری مختلفی شده است و فیلم‌ها و مجموعه‌های تلویزیونی آن را از زوایای مختلف به تصویر کشیده‌اند. ایرانیان با رویکردی حماسی به نبرد خرمشهر، آثار هنری متعددی را آفریده‌اند که برخی از آن‌ها عبارتند از:
* فیلم *[[کودک و فرشته]]* (۱۳۸۷)
* فیلم *[[پایگاه جهنمی]]* (۱۳۶۳)
* مجموعه تلویزیونی *[[خاک سرخ]]* (۸۰–۱۳۷۹)
* مجموعه تلویزیونی ''کیمیا'' (۱۳۹۴)
* فیلم *[[روز سوم]]* (۱۳۸۵)
* فیلم *[[بلمی به سوی ساحل]]* (۱۳۶۴)
* فیلم ''کیمیا'' (۱۳۷۳)
* فیلم *[[سرزمین خورشید]]* (۱۳۷۵)
* فیلم ''دوئل'' (۱۳۸۲)
* نوحه *[[ممد نبودی ببینی]]* (نخستین اجرا: ۱۳۶۱)
* فیلم *[[قفسی برای پرواز]]* (۱۳۸۹)
* مجموعه تلویزیونی *[[در میان خاکستر]]* (۱۳۹۵)
* مجموعه تلویزیونی *[[گل‌های گرمسیری]]* (۱۳۸۷)

## کتاب‌ها
* *تکاوران نیروی دریایی در خرمشهر: خاطرات ناخدا یکم هوشنگ صمدی فرمانده گردان تکاوران در خرمشهر*، انتشارات سوره مهر - ۱۳۹۴
* *باغ سوخته: خاطرات سرهنگ جانباز علی قمری*، گردآورنده‌ : علیرضا پوربزرگ‌وافی، ناشر: خورشید باران، سال اول چاپ: 1392
* *[[دا]]*، انتشارات سوره مهر - ۱۳۸۷
* *از خونین‌شهر تا خرمشهر*، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ - ۱۳۷۹
* *پوتین‌های مریم*، انتشارات سوره مهر - ۱۳۹۱
* *جنایت‌های ما در خرمشهر* (خاطرات افسران عراقی در مورد فجایع خرمشهر)، انتشارات سوره مهر - ۱۳۸۹
* *جوانان اهواز زنده‌اند* (تاریخ شفاهی دفاع مقدس به روایت سردار احمد غلامپور)، مرکز تحقیقات و اسناد دفاع مقدس
* *پسرهای ننه عبدالله: خاطرات محمدعلی نورانی*، سوره مهر، ۱۳۹۹

## جستارهای وابسته
* قادسیه صدام
* آزادسازی خرمشهر

## پانویس

## منابع
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* 
* 

رده:ایران در ۱۹۸۰ (میلادی)
رده:تاریخ استان خوزستان
رده:جنگ ایران و عراق
رده:جنگ شهری
رده:نبردهای عراق
رده:شهرستان خرمشهر
رده:عملیات‌های نظامی جنگ ایران و عراق در ۱۹۸۰ (میلادی)
رده:نبردهای تانکی جنگ ایران و عراق