ماهی آزاد

بندانگشتی|200px|رنگ گوشت این ماهی به رنگ نارنجی یا قرمز است.
**ماهی آزاد**، **آزادماهی** یا سالمون  یا **ماهی آزاد دریای شمال** یا به تلفظ فرانسوی سومُن Saumon، در ردهٔ آزادماهیان قرار دارد.

آزادماهی‌ها به‌طور معمول در آب‌های شیرین به دنیا می‌آیند، سپس به اقیانوس‌ها رفته و برای تخم‌گذاری دوباره به آب‌های شیرین بازمی‌گردند. تحقیقات نشان داده‌است که آنها برای تخم‌گذاری به نقطه‌ای که در آن متولد شده‌اند بازمی‌گردند.

در مورد تفاوت ماهی آزادماهی و ماهی قزل‌آلا باید اشاره کرد که این دو ماهی از یک خانواده اند، اما گوشت بدن ماهی آزادماهی صورتی یا نارنجی (گل‌بهی) است. ماهی آزادماهی منبع مناسبی برای ویتامین D و ویتامین E محسوب می‌شود و نسبت به ماهیان دیگر امگا ۳ و پروتئین بیشتری دارد.

## نام و ریشه‌شناسی
در فارسی، این ماهی با نام‌های ماهی آزاد، آزادماهی یا سالمون شناخته می‌شود. در فرهنگ دهخدا، از آن به عنوان ماهی مهاجر با گوشت سرخ یاد شده که در آب‌های شمال ایران نیز یافت می‌شود. در برخی گویش‌های محلی، به دلیل شباهت به قزل‌آلا، گاهی با آن اشتباه گرفته می‌شود، اگرچه آزادماهی رنگ گوشت نارنجی-صورتی متمایزی دارد.

نام علمی آزادماهی به دو جنس اصلی Salmo (آزادماهی اطلسی) و Oncorhynchus (آزادماهی اقیانوس آرام) اشاره دارد. واژه "Salmon" از ریشه لاتین salmō گرفته شده که احتمالاً از فعل salire (به معنای "پریدن") مشتق شده است، اشاره به توانایی این ماهی در پرش از آبشارها هنگام مهاجرت به رودخانه‌ها دارد. در انگلیسی میانه، این واژه به صورت samoun یا lax (از زبان نورس باستان) نیز ثبت شده است. 

ریخت‌شناسی آزادماهی‌ها نیز در نام‌گذاری آن‌ها تأثیر گذاشته است. برای مثال، Oncorhynchus از ترکیب یونانی onkos (قلاب) و rynchos (بینی) گرفته شده که به بینی قلاب‌مانند نرهای بالغ در فصل تخم‌ریزی اشاره دارد. این نام‌ها نشان‌دهنده اهمیت فرهنگی و زیستی این ماهی در تمدن‌های مختلف است.

## گونه‌ها
آزادماهی‌ها به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: 
#آزادماهی اطلسی (Salmo salar): تنها گونه بومی اقیانوس اطلس شمالی که به‌دلیل صید بی‌رویه و تخریب زیستگاه، جمعیت آن در آمریکا به شدت کاهش یافته و تنها در رودخانه‌های مین باقی مانده است. این گونه تا ۱۵۰ سانتیمتر رشد کرده و وزن آن به ۴۷ کیلوگرم می‌رسد.
#آزادماهی‌های اقیانوس آرام (Oncorhynchus spp.): شامل ۶ گونه اصلی مانند چینوک (بزرگ‌ترین با ۶۱ کیلوگرم)، ساکای (مشهور به گوشت قرمز)، کوهو، چام، پینک و ماسو است.

تفاوت کلیدی بین این دو گروه در رفتار تخم‌ریزی است: آزادماهی‌های اقیانوس آرام پس از تخم‌ریزی می‌میرند (Semelparous)، در حالی که آزادماهی اطلسی ممکن است چندین بار تخم‌ریزی کند (Iteroparous). همچنین، آزادماهی اطلسی کلروپلاست ندارد، در حالی که برخی گونه‌های اقیانوس آرام مانند ساکای به دلیل رژیم غذایی مبتنی بر krill، رنگدانه آستاگزانتین در گوشتشان تجمع می‌یابد.

## پراکندگی
آزادماهی اطلسی بومی رودخانه‌های شمال اقیانوس اطلس از جمله اروپا (نروژ، اسکاتلند) و آمریکای شمالی (کانادا، مین) است. در مقابل، آزادماهی اقیانوس آرام از کالیفرنیا تا آلاسکا، روسیه (کامچاتکا)، و ژاپن پراکنده است. برخی گونه‌ها مانند چینوک به نیوزیلند و پاتاگونیا نیز معرفی شده‌اند.

مطالعات فسیلی نشان می‌دهد اجداد آزادماهی‌ها حدود ۴۰ میلیون سال پیش در دوره ائوسن ظهور کردند. قدیمی‌ترین فسیل شناخته‌شده (Eosalmo driftwoodensis) در بریتیش کلمبیا کشف شده است. تغییرات آب‌وهوایی دوره‌های یخبندان باعث انزوای جمعیت‌ها و ایجاد گونه‌های جدید شد. امروزه، دامنه پراکندگی آزادماهی‌ها به دلیل تغییرات اقلیمی و فعالیت‌های انسانی در حال تغییر است.

## چرخه زندگی
چرخه زندگی آزادماهی نمونه کلاسیک آنادرومی است:
#تخم‌ریزی: در بسترهای سنگریزی رودخانه‌ها (redds) توسط ماده‌ها انجام می‌شود. هر ماده ۷۵۰۰ تخم می‌گذارد که تنها ۱۵-۳۵٪ به مرحله fry می‌رسند.
#مراحل جوانی: شامل alevin (تخم‌های دارای کیسه زرده)، fry (جوجه‌ماهی‌های مستقل)، و parr (نوجوانان با خطوط استتار) است.
#اسمولتی‌شدن: تغییر فیزیولوژیکی برای سازگاری با آب شور، شامل تغییر رنگ به نقرهای و تنظیم اسمزی.
#مهاجرت به دریا: ۱-۵ سال در اقیانوس رشد می‌کنند.
#بازگشت به رودخانه: با استفاده از حافظه بویایی به زادگاه خود بازمی‌گردند.

آزادماهی اطلسی ممکن است چندین بار تخم‌ریزی کند، در حالی که آزادماهی اقیانوس آرام پس از یک بار تخم‌ریزی می‌میرد و مواد مغذی بدنشان به اکوسیستم رودخانه بازمی‌گردد.

## اکولوژی
آزادماهی‌ها نقش گونه چتر در اکوسیستم دارند:

انتقال مواد مغذی از دریا به خشکی (حدود ۱۷۰ میلیون تن نیتروژن سالانه در آلاسکا).

طعمه برای بیش از ۱۳۰ گونه شامل خرس‌ها، عقاب‌ها، و نهنگ‌ها.

مطالعات اخیر نشان می‌دهد کاهش اندازه بدن آزادماهی‌ها (تا ۸٪ در چینوک) به دلیل تغییرات اقلیمی و رقابت غذایی، اثرات مخربی بر زنجیره غذایی داشته است.

## ماهیگیری و تهدیدات
صید صنعتی و غیرپایدار مهم‌ترین عامل کاهش جمعیت آزادماهی است:

صید بی‌رویه: تا ۹۰٪ کاهش ذخایر آزادماهی اطلسی در آمریکا از ۱۹۰۰.

مزارع پرورشی: انتقال بیماری‌ها (مانند شپش دریایی) به جمعیت‌های وحشی.

سدها: مانع مهاجرت و تخم‌ریزی می‌شوند (مثال: سدهای کلمبیا).
راهکارهای حفاظتی شامل احیای زیستگاه، محدودیت‌های صید، و برنامه‌های تکثیر مصنوعی است.

جمعیت ماهی آزاد وحشی در نروژ در دهه‌های اخیر به‌طور چشمگیری کاهش یافته است. بررسی‌های دولتی در رودخانه‌ها نشان می‌دهد که فعالیت مزارع پرورش ماهی آزاد مهم‌ترین عامل این روند است. از مهم‌ترین تهدیدها می‌توان به شیوع انگل شپش ماهی آزاد ناشی از مزارع پرورشی، تغییر اقلیم و افزایش دمای آب، اختلال در مهاجرت به دلیل نیروگاه‌های برق‌آبی، و همچنین آلودگی و تداخل ژنتیکی میان ماهیان پرورشی و وحشی اشاره کرد.

برای مقابله با این مشکلات، راهکارهایی مانند استفاده از سامانه‌های پرورشی بسته، پژوهش بر روی زیست‌شناسی شپش ماهی و تولید واکسن، ایجاد نظام «چراغ راهنمایی» برای کنترل تولید مزارع در شرایط بحرانی، و تلاش‌های حفاظتی سازمان‌های زیست‌محیطی پیشنهاد شده‌است. با این حال، هزینه‌های بالا و منافع اقتصادی قدرتمند مانع از اجرای گستردهٔ این راهکارها شده و جمعیت ماهی آزاد وحشی همچنان در معرض تهدید قرار دارد.

## رژیم غذایی
آزادماهی‌ها در طبیعت شکارچیان فرصت‌طلب با رژیم غذایی متنوع هستند. رژیم آن‌ها بسته به مرحله زندگی و زیستگاه تغییر می‌کند:

در مرحله رودخانه‌ای: نوزادان (fry و parr) عمدتاً از حشرات آبزی (مانند لارو پشه)، سخت‌پوستان ریز (مثل دافنی) و تخم ماهی‌ها تغذیه می‌کنند.

در مهاجرت به دریا: جوجه‌ماهی‌های اسمولت‌شده به مصرف میگوهای کوچک (krill)، ماهی‌های کوچک (مثل شاه‌ماهی جوان) و نرم‌تنان روی می‌آورند. Krill منبع اصلی رنگدانه آستاگزانتین است که باعث رنگ صورتی گوشت آزادماهی می‌شود.

در اقیانوس: آزادماهی‌های بالغ از ماهی‌های کوچک (مثل ساردین)، ماهی مرکب و حتی لارو سایر آزادماهی‌ها تغذیه می‌کنند. مطالعات ایزوتوپ پایدار نشان می‌دهد آزادماهی‌های اقیانوس آرام ۶۰-۷۰٪ انرژی خود را از منابع گوشتی به دست می‌آورند.

تفاوت کلیدی بین آزادماهی وحشی و پرورشی در رژیم غذایی است: آزادماهی‌های پرورشی با خوراک صنعتی حاوی روغن ماهی، آرد سویا و رنگدانه‌های مصنوعی تغذیه می‌شوند که بر ترکیب اسیدهای چرب آن‌ها تأثیر می‌گذارد.

## پرورش
صنعت پرورش آزادماهی از دهه ۱۹۶۰ در نروژ آغاز شد و امروزه ۷۰٪ آزادماهی مصرفی جهان را تأمین می‌کند. روش‌های اصلی شامل:
#قفس‌های دریایی: در نروژ، شیلی و کانادا با تراکم ۱۰-۳۰ کیلوگرم ماهی در مترمکعب. مشکلات این روش شامل شیوع شپش دریایی (Lepeophtheirus salmonis) و آلودگی بستر دریا است.
#سیستم‌های مدار بسته (RAS): با فیلتراسیون پیشرفته آب و بازیافت ۹۵٪ آب. این روش در حال گسترش است اما هزینه بالایی دارد.

### چالش‌ها

استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها (شیلی سالانه ۵۰۰ گرم به ازای هر تن ماهی مصرف می‌کند).

فرار ماهی‌های پرورشی و اختلاط ژنتیکی با جمعیت‌های وحشی.

### آزادماهی در تغذیه انسان

مواد مغذی کلیدی: هر ۱۰۰ گرم حاوی ۲۰-۲۵ گرم پروتئین، ۲.۳ گرم امگا-۳ (DHA+EPA) و ۵۲۶-۱۳۰۰ واحد ویتامین D است.

تفاوت وحشی و پرورشی: آزادماهی وحشی ۳ برابر بیشتر ویتامین D و ۲۰٪ کمتر چربی اشباع دارد.

### خطرات

متیل‌جیوه: سطح آن در آزادماهی پایین است (۰.۰۱-۰.۰۵ ppm).

دیوکسین‌ها: در نمونه‌های پرورشی اروپا تا ۲.۳ pg/g گزارش شده است.

## تاریخچه و روش‌های ماهیگیری
سابقه صید آزادماهی به ۸۰۰۰ سال پیش در اسکاندیناوی بازمی‌گردد. روش‌های سنتی و مدرن:
۱. تورهای گیل: توسط بومیان آلاسکا برای صید انتخابی استفاده می‌شود.
۲. قلاب‌گیری: در رودخانه‌های کانادا با محدودیت تعداد صید.
۳. تورهای صنعتی: در اقیانوس با مشکل صید ضمنی (bycatch) نهنگ‌ها و دلفین‌ها همراه است.

تأثیرات انسانی:

کاهش ۷۰٪ جمعیت آزادماهی اطلس از ۱۹۰۰ تاکنون.

پروژه‌های احیا مانند تخریب سدهای قدیمی در رودخانه الوا (آمریکا).

### آزادماهی در اساطیر و فرهنگ
۱. اساطیر سلتیک: نماد خرد و دانش (ماهی سالمان در افسانه‌های ایرلندی).
۲. فرهنگ نورس: مرتبط با خدای فریر (Freyr) و نماد باروری.
۳. بومیان آمریکا: قبایل شمال غربی اقیانوس آرام آن را "ماهی مقدس" می‌دانستند و جشن‌های سالانه مانند پوتلچ برگزار می‌کردند.

نمادگرایی مدرن:

نشان شرکت هواپیمایی آلاسکا.

تمبرهای پستی در نروژ و کانادا.

آزادماهی به‌عنوان نماد استقامت، مهاجرت و بازگشت در فرهنگ‌های مختلف شناخته می‌شود و برخی برندها از این نماد برای انتقال مفاهیم مانند کیفیت، پایداری و اصالت استفاده می‌کنند. در ادامه به چند برند معروف که آزادماهی بخشی از هویت برندیشان است اشاره می‌شود:

۱. Patagonia Provisions
این برند زیرمجموعه شرکت پاتاگونیا است که روی محصولات غذایی پایدار تمرکز دارد.

آزادماهی وحشی آلاسکا یکی از محصولات اصلی آن است که با روش‌های پایدار صید می‌شود.

نماد آزادماهی در لوگو و کمپین‌های آن نشان‌دهنده تعهد به حفاظت از اقیانوس‌هاست 6.

۲. Wild Salmon Center
یک سازمان غیرانتفاعی که برای حفاظت از آزادماهی‌های وحشی و رودخانه‌هایشان فعالیت می‌کند.

از نماد آزادماهی در لوگو و ارتباطات خود برای تاکید بر اهمیت اکوسیستم‌های آبی استفاده می‌کند.

۳. Alaska Airlines
خطوط هوایی آلاسکا از تصویر آزادماهی در برخی کمپین‌های خود استفاده کرده است.

این نماد نشان‌دهنده ارتباط عمیق این شرکت با طبیعت و منابع طبیعی آلاسکا است.

۴. آزادماهی نروژی (Norwegian Salmon)
برند جمعی مزارع آزادماهی نروژ که به‌عنوان یکی از باکیفیت‌ترین آزادماهی‌های جهان شناخته می‌شود.

از نماد آزادماهی در تبلیغات جهانی خود برای نشان دادن اصالت و استانداردهای بالای پرورش استفاده می‌کند.

۵. Loch Duart Salmon
یک شرکت اسکاتلندی پرورش آزادماهی که به روش‌های پایدار معروف است.

لوگوی آن شامل یک آزادماهی است که نشان‌دهنده تعهد به کیفیت و محیط‌زیست است.

نکات کلیدی درباره استفاده برندها از نماد آزادماهی:
پایداری: بسیاری از برندها از آزادماهی برای تبلیغ روش‌های پایدار ماهیگیری یا پرورش استفاده می‌کنند.

کیفیت: آزادماهی وحشی معمولاً به‌عنوان نماد کیفیت و طبیعی بودن به کار می‌رود.

فرهنگ محلی: در مناطق مانند آلاسکا یا نروژ، آزادماهی بخشی از هویت فرهنگی است و برندها از این ارتباط برای ایجاد اعتماد استفاده می‌کنند.

## ارزش غذایی
بندانگشتی|شکار آزادماهی توسط بچه خرس
اسیدآمینهٔ تیروزین موجود در این ماهی، به افزایش متابولیسم در بدن انسان کمک می‌کند. به علاوه، ماهی آزادماهی، منبع مناسبی از ویتامین دی و ویتامین ای نیز محسوب می‌شود. گوشت این ماهی نسبت به ماهیان دیگر سرشار از امگا ۳ و پروتئین است و سطح استرس را در انسان به مقدار قابل توجهی کاهش می‌دهد. ماهی آزادماهی کم کالری بوده و مقدار چربی‌های اشباع شده در آن ناچیز است. امگا ۳ در حفاظت از پوست، تقویت عملکرد قلب و افزایش سلامتی قلب نقش کلیدی بر عهده دارد. ۱۱۳ گرم از این ماهی ۸۷ درصد از نیاز روزانه بدن به امگا ۳ را تأمین می‌کند و این مقدار فراوان، اثرات بسیار مفیدی بر سیستم قلب و عروق می‌گذارد؛ از بروز حملات قلبی، ریتم‌های نامنظم قلب، لخته شدن خون درون رگ‌ها پیشگیری کرده و مقدار کلسترول بد را نیز کاهش می‌دهد. به صورت فهرست‌وار برخی از خواص این ماهی عبارتند از:
* مفید برای سلامتی قلب و عروق
* مفید برای کاهش سطح استرس
* مفید برای کاهش میزان کلسترول بد
* مفید برای پیشگیری از بیماری فشار خون بالا
* مفید برای کنترل فشار خون بالا
* مفید برای تقویت عملکرد مغز
* مفید برای حفاظت از پوست در مقابل اشعه فرابنفش
۱۰۰ گرم از این ماهی، ۲۰ گرم پروتئین، ۱۱ گرم چربی و ۱۸۰ کیلوکالری انرژی دارد.

گوشت این ماهی نسبت به ماهیان دیگر، از امگا۳، پروتئین و ویتامین دی بیشتری برخوردار است. بر اساس گزارشی از نشریهٔ ''ساینس''، آزادماهی می‌تواند حاوی مقادیری از دی اکسین باشد.

## منابع

* 
* ^ "Global Assessment of Organic Contaminants in Farmed Salmon". Science (journal). 2004-01-09. http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/303/5655/226.
* *لغتنامهٔ دهخدا*

رده:ماهی آزاد
رده:آشپزی آلاسکایی
رده:ماهیان تجاری
رده:نام‌های رایج ماهیان
رده:زیاگان همه‌شمالگان