بیابان گبی

**بیابان گُبی** (، ، ; ) یک منطقهٔ بیابانی و علفزار پهناور و سردسیر در جنوب مغولستان و شمال چین است. این بیابان ششمین بیابان بزرگ جهان در فهرست بیابان‌ها بر پایه مساحت است.

نام این بیابان از واژهٔ مغولی «گُبی» گرفته شده است که برای اشاره به تمام مناطق بی‌آب در فلات مغولستان به کار می‌رود؛ در زبان چینی، واژهٔ «گبی» نه برای بیابان‌های شنی، بلکه برای اشاره به زمین‌های سنگی و اقلیم نیمه‌خشک (مانند خودِ بیابان گبی) استفاده می‌شود.

بیابان گُبی به سبب قرار گرفتن جادهٔ ابریشم در آن و نیز تشکیل دادن بخش اعظمی از امپراتوری مغول، به شهرت رسیده است.

بیابان گبی یکی از بزرگ‌ترین بیابان‌های قارهٔ آسیا است که بخش‌هایی از جنوب مغولستان و شمال‌غربی چین را دربر می‌گیرد. این بیابان شامل پهنه‌هایی از استپ خشک، فلات‌های نیمه‌بیابانی و نواحی سنگی است و از اطراف با کوه‌های آلتای، بیابان تکله‌مکان و فلات تبت احاطه شده است.

با وجود آب‌وهوای نامناسب، شب‌های بسیار سرد و روزهای داغ، گبی زیستگاه گونه‌های متفاوتی از جانوران مانند شترهای دوکوهانهٔ وحشی است. برخی منابع غیرعلمی ادعا کرده‌اند که نخستین تخم دایناسورها در این بیابان کشف شده است، اما این ادعا پشتوانهٔ پژوهشی ندارد.

گبی حدود ۱٬۳۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و در جنوب مغولستان و شرق بیابان تکله‌مکان قرار گرفته است. این بیابان دارای تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد است.

## آب‌وهوا
بیابان گبی یکی از بیابان‌های به‌شدت سرد جهان است. اگرچه بارش در آن اندک است (حدود ۱۹۰ میلی‌متر در سال)، برف به‌ندرت در آن مشاهده می‌شود. ارتفاع بالای آن از سطح دریا و فشار کم هوا باعث می‌شود که زمستان‌ها بسیار سرد و تابستان‌ها خشک و گرم باشد.

گبی سالانه حدود ۷ اینچ بارش دریافت می‌کند. دمای هوا در پاییز و زمستان گاهی تا ۴− درجهٔ سلسیوس می‌رسد و در برخی شب‌های زمستانی افت شدید دما گزارش شده است. برخلاف بسیاری از بیابان‌ها، بخش عمدهٔ سطح گبی پوشیده از سنگ است و پهنه‌های شنی در آن گستردگی کم‌تری دارند. وزش بادهای شدید و خشک از فلات‌های شمالی، چهرهٔ زمین را بیشتر سنگی نگه داشته است.

## ریشه‌شناسی
در برخی منابع غیرمعتبر، بر پایهٔ افسانه‌های محلی گفته شده که نام «گبی» از دو دلدادهٔ قدیمی گرفته شده است. این روایت سند تاریخی ندارد و در منابع معتبر دیده نمی‌شود.

## حفاظت و محیط زیست
بندانگشتی|گبی در جنوب مغولستان

**سازش گیاهی:** گیاهان گبی برای زنده‌ماندن معمولاً برگ‌های خود را در دوره‌های خشک می‌ریزند و از ریشه‌های بسیار عمیق برای جذب آب از مناطق گسترده بهره می‌برند.

**کویرزایی:** بیابان گبی در حال گسترش است و این پدیده مراتع شمال چین را تهدید می‌کند. توفان‌های شدید گرد و غبار خسارت‌های قابل‌توجهی به کشاورزی وارد می‌کند و نگرانی‌های زیست‌محیطی به‌ وجود آورده است.

**گیاهان:** پوشش گیاهی شامل درخت اشنان، پیازهای وحشی، بوته‌زارهای بیابانی و انواع علف‌های مقاوم است.

**حیوانات:** این بیابان زیستگاه گونه‌های وحشی همچون آهوی دم‌سیاه، شتر باختری، گرگ‌ها، موش‌خرمای مخطط اروپایی، الاغ وحشی مغولی، خرس قهوه‌ای، پلنگ برفی و آبچلیک است.

## جغرافیا
گبی پنجمین بیابان بزرگ جهان است اما یکی از خشک‌ترین اکوسیستم‌های آسیا به‌شمار می‌رود. این بیابان نتیجهٔ سایه‌بارانی ایجادشده توسط رشته‌کوه‌های هیمالیا است که مانع ورود رطوبت موسمی جنوب آسیا به این ناحیه می‌شود.

گبی به پنج بخش زیست‌محیطی تقسیم می‌شود:
* بیابان‌های استپ شرقی گبی
* فلات نیمه‌کویری آلاشان
* دریاچه‌های درهٔ استپ کویری گبی
* حوزهٔ نیمه‌بیابانی جونغاریا
* رشته‌کوه‌های تیان‌شان

بیابان‌های استپ شرقی، حدود ۲۸۲٬۰۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارند و شامل دریاچه‌های نمکی و نواحی کم‌ارتفاع مانند کوه یین هستند. فلات نیمه‌بیابانی آلاشان در غرب این منطقه قرار گرفته و از حوضه‌های خشک و رشته‌کوه‌هایی مانند هلان و کیلیان تشکیل شده است.

حوضهٔ نیمه‌بیابانی جونغاریا میان رشته‌کوه تیان‌شان و کوه‌های آلتای قرار دارد و دربرگیرندهٔ بخش‌هایی از شمال سین‌کیانگ چین است. بیابان تکله‌مکان در غرب این رشته‌کوه‌ها واقع شده و به‌علت ساختار کاملاً شنی و حوضه‌های محصور از نظر زمین‌شناختی از گبی جدا دانسته می‌شود.

## تاریخ
بیابان گبی یکی از مهم‌ترین مناطق فسیل‌شناسی جهان به‌شمار می‌رود. کاوش‌های قرن بیستم در جنوب مغولستان مجموعهٔ بزرگی از سنگواره‌های دایناسورها را آشکار کرد.

در دوران گورکانیان/مغول، بخش‌هایی از گبی در مسیرهای اصلی آمدوشد سپاهیان و کاروان‌ها قرار داشت. گبی همچنین از ایستگاه‌های مهم در مسیرهای تجاری سیاحان اروپایی به چین بوده است. مارکو پولو در سفرنامهٔ خود، از شهرهای گبی در مسیر بازگشت به ونیز یاد کرده است.

## بیابان‌زایی و تهدیدهای نو
گبی طی دهه‌های اخیر با سرعت در حال گسترش است. دولت چین بارها هشدار داده است که بیابان‌زایی می‌تواند زیستگاه‌های انسانی و کشاورزی شمال کشور را تهدید کند. این پدیده پیامدهایی همچون مهاجرت روستاییان، طوفان‌های گردوغبار و کاهش منابع آب را به‌همراه دارد.

## جستارهای وابسته
دیوار سبز بزرگ چین

## منابع


رده:امتداد جاده ابریشم
رده:ایالت چهرنگاشتی
رده:بوم‌ناحیه‌های آسیا
رده:بوم‌ناحیه‌های چین
رده:بوم‌ناحیه‌های دیرین‌شمالگان
رده:بیابان‌ها و درختچه‌زارهای خشک
رده:بیابان‌ها
رده:بیابان‌های چین
رده:بیابان‌های مغولستان
رده:جغرافیای مغولستان داخلی
رده:زمین‌گاه‌شناسی
رده:زیواگان چین
رده:زیواگان مغولستان
رده:قلمرو دیرین‌شمالگان