صوفیه

**صوفیه**  پایتخت و بزرگ‌ترین شهر کشور بلغارستان است. صوفیه یکی از کهن‌ترین پایتخت‌های اروپا به شمار میرود. تاریخ این شهر به سده ۸ (میلادی) برمیگردد. این شهر اکنون ۱٫۲۷ میلیون نفر جمعیت دارد که بر این اساس دوازدهمین شهر بزرگ در اتحادیه اروپاست. شهر صوفیه در غرب بلغارستان و جوار ناحیه‌ای کوهستانی واقع شده است.

صوفیه که در باستان کلاسیک با نام سردیکا شناخته می‌شد، دست‌کم از ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد منطقه‌ای مسکونی بوده است. تاریخ ثبت‌شدهٔ شهر با تصدیقِ فتح سردیکا توسط جمهوری روم در سال ۲۹ پیش از میلاد از قبیله سلتی سردی آغاز می‌شود. در دوران زوال امپراتوری روم، این شهر توسط هون‌ها، ویزیگوت‌ها، آوارها و اسلاوها مورد تاخت‌وتای قرار گرفت. در سال ۸۰۹ میلادی، سردیکا توسط خان کروم به امپراتوری اول بلغارستان ضمیمه شد و با نام «سردتس» شناخته شد. در سال ۱۰۱۸، بیزانسی‌ها به حکومت بلغارها پایان دادند تا اینکه در سال ۱۱۹۴ توسط امپراتوری دوم بلغارستان دوباره ضمیمه شد. سردتس به یک مرکز عمده اداری، اقتصادی، فرهنگی و ادبی تبدیل شد تا اینکه در سال ۱۳۸۲ به دست عثمانی‌ها فتح گردید. از سال ۱۵۳۰ تا ۱۸۳۶، صوفیه پایتخت منطقه‌ای ایالت روملی، بزرگترین و مهم‌ترین استان امپراتوری عثمانی بود. حکومت بلغارستان در سال ۱۸۷۸ احیا شد. صوفیه در سال بعد به عنوان پایتخت دولت سوم بلغارستان انتخاب شد و دوره‌ای از رشد شدید جمعیتی و اقتصادی را آغاز کرد.

صوفیه چهاردهمین شهر بزرگ در اتحادیه اروپا است. این شهر توسط کوه‌هایی از جمله ویتوشا در جنوب، لیولین در غرب و کوهستان بالکان در شمال احاطه شده است. این شهر پس از آندورا لا ولا و مادرید، سومین پایتخت مرتفع اروپا است. صوفیه میزبان چندین دانشگاه، مؤسسه فرهنگی و شرکت تجاری است. این شهر به عنوان «مثلث مدارای دینی» توصیف شده است؛ زیرا سه معبد از سه دین بزرگ جهان—مسیحیت، اسلام و یهودیت—در نزدیکی یکدیگر قرار دارند: کلیسای جامع سنت نِدِلا، مسجد بانیا باشی و کنیسه صوفیه. این مثلث اخیراً به یک «مربع» گسترش یافته و شامل کلیسای جامع کاتولیک سنت جوزف نیز می‌شود.

کلیسای بویانا در صوفیه که در دوران امپراتوری دوم بلغارستان ساخته شده و نماد میراثی مهمی برای کلیسای ارتدکس بلغارستان محسوب می‌شود، در سال ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی گنجانده شد. صوفیه با اهمیت فرهنگی خود در جنوب شرقی اروپا، میزبان اپرا و باله ملی بلغارستان، کاخ ملی فرهنگ، ورزشگاه ملی واسیل لفسکی، تئاتر ملی ایوان وازوف، موزه ملی باستان‌شناسی و آمفی‌تئاتر سردیکا است. موزه هنر سوسیالیستی شامل مجسمه‌ها و پوسترهای بسیاری است که بازدیدکنندگان را با سبک زندگی در بلغارستان کمونیستی آشنا می‌کند.

جمعیت صوفیه از ۷۰٬۰۰۰ نفر در اواخر سده هجدهم، به ۱۹٬۰۰۰ نفر در سال ۱۸۷۰ و سپس ۱۱٬۶۴۹ نفر در سال ۱۸۷۸ کاهش یافت، که پس از آن شروع به افزایش کرد. صوفیه میزبان حدود ۱٫۲۸ میلیون ساکن در محدوده‌ای به وسعت ۵۰۰ کیلومتر مربع است، که تمرکزی معادل ۱۷٫۹٪ از جمعیت کشور را در دویستمین صدک از خاک کشور نشان می‌دهد. منطقه شهری صوفیه میزبان حدود ۱٫۵ میلیون ساکن در ۵۷۲۳ کیلومتر مربع است که شامل استان صوفیه سیتی و بخش‌هایی از استان صوفیه (دراگومان، اسلیونیتسا، کوستینبرود، بوژوریشت، اسووگه، الین پلین، گورنا مالینا، ایختیمان، کوستنتس) و استان پرنیک (پرنیک، رادومیر) می‌شود و ۵٫۱۶٪ از خاک کشور را تشکیل می‌دهد. منطقه کلان‌شهری صوفیه بر اساس یک ساعت زمان سفر با خودرو تعیین شده، به صورت بین‌المللی امتداد می‌یابد و شامل دیمیتروفگراد در صربستان می‌شود. منطقه کلان‌شهری صوفیه دارای جمعیتی بالغ بر ۱٫۶ میلیون نفر است.

## خاستگاه نام‌گذاری
[thumb|300px|'''مقبره باتنبرگ''' که بیشتر به عنوان آرامگاه باتنبرگ شناخته می‌شد و در در صوفیه، پایتخت [بلغارستان قرار دارد، این مکان مقبره و آخرین آرامگاه شاهزاده الکساندر اول بلغارستان اولین رئیس دولت بلغارستان مدرن است.]]
این شهر نخستین بار در سده نخست پیش از میلاد *[[سردیکا]]* نامیده شد که بنای آن به کراسوس سردار رومی بازمی‌گشته و در زبان یونانی باستان و لاتین کاربرد داشته است. احتمالاً ریشه این نام از سلت‌ها بوده که اقوامی هندواروپایی زبان بودند و در گذشته در این محدوده می‌زیستند. این نام برای واپسین بار در یک دست‌نوشته بلغاری مربوط به سده نوزدهم میلادی مشاهده شد. به دلیل وجود کلیسای سنت سوفیا در این شهر در زبان ترکی عثمانی این شهر را با املای صوفیه نوشته و می‌خواندند. به دلیل حکومت طولانی عثمانی‌ها بر این شهر این نام در میان اهالی و مردم مناطق اطراف رواج یافت.

[بندانگشتی|چپ|نخستین مهر شهر، متعلق به سال ۱۸۷۸، که آن را «سردتس» می‌نامد؛ نام شهر در [اسلاوی کلیسایی باستان|بلغاری کهن]]
برای مدتی طولانی، این شهر دارای نام **سردیکا** (، *سردیکه*، یا ، *ساردیکه*؛  یا ) بود که از قبیله  گرفته شده است؛ قبیله‌ای که منشأ تراکی، سلتی یا آمیزه‌ای از تراکی-سلتی داشته‌اند. امپراتور مارکوس اولپیوس ترایانوس (۵۳–۱۱۷ میلادی) نام ترکیبی «اولپیا سردیکا» (*[[Ulpia gens|Ulpia]] Serdica*) را به شهر داد؛ اولپیا ممکن است از واژه هم‌ریشه اومبریایی کلمه لاتین *lupus* به معنای «گرگ» یا از واژه لاتین *vulpes* (روباه) گرفته شده باشد. به نظر می‌رسد اولین ذکر مکتوب از «سردیکا» در دوران سلطنت او انجام شده و آخرین بار در قرن نوزدهم در یک متن بلغاری (، *سارداکی*) آمده است. نام‌های دیگری که به صوفیه داده شده، مانند **سردون‌پلیس** (یونانی بیزانسی: ، «شهر سردی‌ها») و **تریادیتزا** (، «تثلیث»)، توسط منابع یونانی بیزانس یا روی سکه‌ها ذکر شده‌اند. نام اسلاوی **سردتس** () که با واژه «میان» (، "sreda") و قدیمی‌ترین نام شهر مرتبط است، نخستین بار در متنی مربوط به سده یازدهم روی کاغذ ظاهر شد. این شهر توسط جهانگرد عرب، ادریسی، «اترالیسا» و توسط صلیبیون، «استرلیسا»، «استرالیتسا» یا «استرالیتسیون» نامیده می‌شد.

نام «صوفیه» از کلیسای سنت صوفیه می‌آید، که برخلاف منشأ نام شهرها و شهرک‌های بلغاری که عمدتاً اسلاوی هستند، ریشه‌ای متفاوت دارد. این نام از واژه یونانی *[[سوفیا (حکمت)|sophía]]* (، «خرد» یا «حکمت») گرفته شده است. قدیمی‌ترین آثاری که این نام متأخر در آن‌ها ثبت شده، نسخه رونوشت انجیل سردیکا، در گفتگو بین دو فروشنده اهل دوبروونیک حوالی سال ۱۳۵۹، در منشور ویتوشا متعلق به تزار بلغار ایوان شیشمان در قرن چهاردهم و در یادداشت‌های یک بازرگان راگوسایی در سال ۱۳۷۶ است. در این اسناد، شهر «صوفیه» نامیده می‌شود، اما هم‌زمان منطقه و ساکنان شهر همچنان «سردچسکی» (، «اهل سردتس») خوانده می‌شدند که تا قرن بیستم ادامه داشت. عثمانی‌ها نام **صوفیه** () را ترجیح دادند. در سال ۱۸۷۹، اختلاف‌نظری دربارهٔ نام پایتخت جدید بلغارستان وجود داشت؛ شهروندان کمیته‌ای از افراد سرشناس تشکیل دادند و بر نام اسلاوی اصرار داشتند. به تدریج مصالحه‌ای شکل گرفت: رسمی‌سازی نام «صوفیه» برای نهادهای سراسری، و در عین حال مشروعیت بخشیدن به عنوان «سردتس» برای نهادهای اداری و کلیسایی، پیش از آنکه دومی در طول سال‌ها کنار گذاشته شود.

## جغرافیا
[بندانگشتی|نمایی از صوفیه و دره آن از [ویتوشا]]
بندانگشتی|سراسری‌نمای زمستانی صوفیه با ویتوشا در پس‌زمینه
استان صوفیه سیتی مساحتی برابر با ۱۳۴۴ کیلومتر مربع دارد، در حالی که استان صوفیه که بسیار بزرگتر است و آن را احاطه کرده، ۷٬۰۵۹ کیلومتر مربع وسعت دارد. توسعه صوفیه به عنوان یک سکونتگاه مهم، مدیون موقعیت مرکزی آن در بالکان است. این شهر در غرب بلغارستان، در کوهپایه شمالی کوه ویتوشا، و در دره صوفیه قرار دارد که از شمال توسط کوهستان بالکان احاطه شده است. میانگین ارتفاع این دره ۵۵۰ متر است. صوفیه دومین پایتخت مرتفع در اتحادیه اروپا (پس از مادرید) و سومین پایتخت مرتفع اروپا (پس از آندورا لا ولا و مادرید) است. برخلاف اکثر پایتخت‌های اروپایی، صوفیه بر روی هیچ رودخانه بزرگی قرار نگرفته، اما از همه طرف توسط کوه‌های نسبتاً مرتفع محصور شده است. سه گردنه کوهستانی به شهر منتهی می‌شوند که از دوران باستان جاده‌های کلیدی بوده‌اند و ویتوشا خط تقسیم آب میان دریای سیاه و دریای اژه است.

تعدادی رودخانه کم‌عمق از شهر می‌گذرند، از جمله بویانسکان، ولادایسکا و پرلوفسکا. رود ایسکار در مسیر بالادست خود در نزدیکی شرق صوفیه جریان دارد. این رود از ریلا، مرتفع‌ترین کوه بلغارستان سرچشمه می‌گیرد و در نزدیکی روستای گرمان وارد دره صوفیه می‌شود. ایسکار به سمت شمال به سوی کوهستان بالکان جریان می‌یابد، از بین حومه‌های شرقی شهر عبور می‌کند، از کنار ساختمان اصلی و زیر باندهای فرودگاه صوفیه واسیل لفسکی می‌گذرد و در شهر نووی ایسکار، جایی که تنگه ایسکار خوش‌منظره آغاز می‌شود، از دره صوفیه خارج می‌گردد.

این شهر به خاطر ۴۹ چشمه معدنی و گرم خود شناخته می‌شود. دریاچه‌های مصنوعی و سدها در قرن بیستم در آن ساخته شدند.

در حالی که زمین‌لرزه‌های ۱۸۱۸ و ۱۸۵۸ شدید و مخرب بودند، زمین‌لرزه ۲۰۱۲ پرنیک در غرب صوفیه با بزرگای گشتاوری ۵٫۶ و شدت مرکالی بسیار کمترِ VI (*قوی*) رخ داد. زمین‌لرزه ۲۰۱۴ دریای اژه نیز در این شهر حس شد.

### آب‌وهوا
صوفیه دارای اقلیم قاره‌ای مرطوب (طبقه‌بندی کوپن *Dfb*؛ یا *Cfb* اگر با ایزوترم ۳- درجه سانتیگراد محاسبه شود) با میانگین دمای سالانه ۱۰٫۹ درجه سانتیگراد است.

زمستان‌ها نسبتاً سرد و برفی هستند. در سردترین روزها دما می‌تواند به زیر ۱۵- درجه سانتیگراد برسد، که بیشتر در ژانویه رخ می‌دهد. پایین‌ترین دمای ثبت‌شده ۳۱٫۲- درجه سانتیگراد (۱۶ ژانویه ۱۸۹۳) است. به‌طور میانگین، صوفیه ۹۸ سانتیمتر بارش برف و ۵۶ روز پوشش برفی دارد. پربرف‌ترین زمستان ثبت‌شده سال ۱۹۳۹/۱۹۴۰ با مجموع بارش ۱۶۹ سانتیمتر بود. رکورد عمق برف ۵۷ سانتیمتر (۲۵ دسامبر ۲۰۰۱) است. سردترین سال ثبت‌شده سال ۱۸۹۳ با میانگین دمای ژانویه ۱۰٫۴- درجه سانتیگراد و میانگین دمای سالانه ۸٫۲ درجه سانتیگراد بود.

تابستان‌ها کاملاً گرم و آفتابی هستند. در تابستان، شهر به دلیل ارتفاع بالاتر خود عموماً کمی خنک‌تر از سایر نقاط بلغارستان باقی می‌ماند. با این حال، شهر همچنین در معرض امواج گرما با دمای بالای ۳۵ درجه سانتیگراد در گرم‌ترین روزها، به‌ویژه در ژوئیه و اوت است. بالاترین دمای ثبت‌شده ۴۰٫۲ درجه سانتیگراد (۵ ژوئیه ۲۰۰۰) است. گرم‌ترین ماه ثبت‌شده ژوئیه ۲۰۱۲ با میانگین دمای ۲۴٫۸ درجه سانتیگراد بود. گرم‌ترین سال ثبت‌شده سال ۲۰۲۴ با میانگین دمای سالانه ۱۲٫۵ درجه سانتیگراد بود.

بهار و پاییز در صوفیه معمولاً کوتاه با آب‌وهوای متغیر و پویا هستند.

این شهر میانگین بارش سالانه ۶۲۵٫۷ میلیمتر را دریافت می‌کند که در اواخر بهار و اوایل تابستان، زمانی که طوفان‌های تندری رایج هستند، به اوج خود می‌رسد. خشک‌ترین سال ثبت‌شده سال ۲۰۰۰ با مجموع بارش ۳۰۴٫۶ میلیمتر و پربارش‌ترین سال ثبت‌شده سال ۲۰۱۴ با مجموع ۱۰۶۶٫۶ میلیمتر بود.

## جاذبه‌های گردشگری
[thumb|left|300px|'''آکادمی علوم''' واقع در '''سردتس، صوفیه'''، سردتس منطقه ای واقع در مرکز پایتخت صوفیه است. دارای ۷۲۴۶۱ سکنه رسمی است و مساحت آن تقریباً ۳۰۰ هکتار است. این منطقه مرکز فرهنگی شهر است. خیابان راکوفسکی با ۹ سالن تئاتر خود به «برادوی بلغاری» معروف است.
سردتس که به خاطر فضاهای سبز و باغ‌هایش شناخته می‌شود، شمالی‌ترین قسمت‌های باغ بوریس را شامل می‌شود. دو تا از نمادین‌ترین ورزشگاه‌های کشور در داخل این پارک قرار دارند: استادیوم ملی واسیل لوسکی، جایی که تیم ملی فوتبال بلغارستان بازی‌های خانگی خود را در آن برگزار می‌کند، و استادیوم ارتش بلغارستان، زمین خانگی [باشگاه فوتبال زسکا صوفیه|زسکا صوفیه، موفق‌ترین باشگاه در تاریخ این کشور در این منطقه قرار دارد.]]
* ساختمان‌های تاریخی صوفیه
* یادبود اعدام قهرمان ملی بلغاری
* نشان قدرت و آزادی
* بنای سرباز گمنام
* موزه ملی تاریخ بلغارستان (National Museum of History): این موزه بزرگ‌ترین موزه واقع در بالکان است.

## محیط زیست
موقعیت جغرافیایی دره صوفیه جریان توده‌های هوا را محدود می‌کند و احتمال آلودگی هوا توسط ذرات معلق و اکسید نیتروژن را افزایش می‌دهد. سوخت جامد مورد استفاده برای گرمایش و ترافیک وسایل نقلیه موتوری از منابع مهم آلاینده‌ها هستند. بنابراین مه دود بر فراز شهر باقی می‌ماند زیرا وارونگی دما و کوه‌های اطراف شهر مانع از گردش توده‌های هوا می‌شوند. در نتیجه، سطح آلودگی هوا در صوفیه یکی از بالاترین‌ها در اروپا است.

غلظت ذرات معلق همواره بالاتر از حد نرمال است. در طول فصل گرمایش اکتبر ۲۰۱۷ تا مارس ۲۰۱۸، سطح ذرات معلق در ۷۰ مورد از حد نرمال فراتر رفت؛ در ۷ ژانویه ۲۰۱۸، سطح PM10 به ۶۳۲ میکروگرم بر متر مکعب رسید، که حدود دوازده برابر استاندارد ۵۰ میکروگرم بر متر مکعب اتحادیه اروپا است. حتی مناطقی با منابع اندک آلودگی هوا، مانند گورنا بانیا، دارای سطوح PM2.5 و PM10 بالاتر از آستانه ایمن بودند. در پاسخ به جهش‌های خطرناک آلودگی هوا، شورای شهرداری اقدامات متنوعی را در ژانویه ۲۰۱۸ اجرا کرد، مانند شستشوی مکرر خیابان‌ها. با این حال، گزارشی که توسط دیوان محاسبات اروپا در سپتامبر ۲۰۱۸ منتشر شد، فاش کرد که صوفیه هیچ پروژه‌ای برای کاهش آلودگی هوا ناشی از گرمایش تدوین نکرده است. این گزارش همچنین خاطرنشان کرد که هیچ ایستگاه نظارت بر آلودگی صنعتی در صوفیه فعالیت نمی‌کند، با اینکه تأسیسات صنعتی در شهر فعال هستند. یک ایستگاه نظارت بر روی پل عقاب‌ها (Orlov Most)، جایی که برخی از بالاترین مقادیر ذرات معلق اندازه‌گیری شده بود، از آن محل جابجا شد و از آن زمان مقادیر به شدت پایین‌تری را اندازه‌گیری کرده است. ذرات معلق اکنون عمدتاً توسط شبکه‌ای از ۳۰۰ حسگر که از سال ۲۰۱۷ توسط داوطلبان نگهداری می‌شوند، اندازه‌گیری می‌شود. کمیسیون اروپا بلغارستان را به دلیل عدم موفقیت در مهار آلودگی هوا به دادگاه کشانده است.

## تاریخ

[بندانگشتی|راست|
'''[رو و پشت سکه|رو**: سر [[استریمون (اسطوره‌شناسی)|استریمون]]، [[خدای رود]]؛ **پشت*': [[سه شاخ]].<br />
این سکه از مسکوکات [[مقدونیه باستان|مقدونی]] بین سال‌های ۱۸۷ تا ۱۶۸ پیش از میلاد تقلید شده است. این سکه توسط قبیله [[سردی (قبیله)|سردی]] به عنوان ارز خود ضرب شده است.]]
[[پرونده:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|بندانگشتی|دروازه شرقی سردیکا در «مجتمع سردیکای باستان»]]

=== پیشاتاریخ و باستان ===

این منطقه تاریخچه‌ای نزدیک به ۷۰۰۰ سال دارد، با جاذبه‌ای بزرگ از چشمه‌های آب گرم که هنوز هم به وفور در مرکز شهر جریان دارند. روستای [[نوسنگی]] در [[سلاتینا، صوفیه|سلاتینا]] با قدمت هزاره پنجم تا ششم پیش از میلاد مستند شده است. سکونتگاه نوسنگی دیگری در هزاره سوم تا چهارم پیش از میلاد در نزدیکی محل فعلی [[گالری ملی هنر (بلغارستان)|گالری ملی هنر]] تأسیس شد که از آن زمان تاکنون مرکز سنتی شهر بوده است.

نخستین قبایلی که ساکن شدند، [[تراکیان|تراکی‌های]] تیلاتایی بودند.
در دهه ۵۰۰ پیش از میلاد، این منطقه بخشی از یک اتحادیه ایالتی تراکی، یعنی [[پادشاهی اودریس]] از قبیله تراکی دیگری به نام [[اودریس‌ها]] شد.

در سال ۳۳۹ پیش از میلاد، [[فیلیپ دوم مقدونی]] برای اولین بار شهر را ویران و غارت کرد.

قبیله [[سلت‌ها|سلتی]] [[سردی (قبیله)|سردی]] نام خود را به شهر دادند. نخستین ذکر نام شهر از کتیبه‌ای [[آتن|آتنی]] مربوط به سده اول پیش از میلاد می‌آید که به *آستیو تون سردون* (Astiu ton Serdon)، یعنی شهر سردی‌ها اشاره دارد. بر اساس کتیبه و نوشته‌های [[دیو کاسیوس]]، ژنرال رومی [[کراسوس]] سردی‌ها را سرکوب کرد و دستان اسیران را قطع نمود.

دیو کاسیوس، [[پلینی بزرگ]] و [[بطلمیوس]] می‌گویند که در سال‌های ۲۷ تا ۲۹ پیش از میلاد، کراسوس به منطقه «سگتیکه» حمله کرد که گمان می‌رود همان [[سردیکا]] یا شهر سردی‌ها باشد. شهر باستانی بین [[تسوم (صوفیه)|تسوم]] (TZUM)، [[هتل شرایتون]] و ریاست‌جمهوری واقع شده است. این شهر به تدریج به مهم‌ترین شهر رومی منطقه تبدیل شد. در دوران حکومت امپراتور [[تراژان]] (۹۸–۱۱۷) این شهر به یک «مونیکیپیوم» (municipium) تبدیل شد. سردیکا گسترش یافت و برج و بارو، دیوارهای محافظ، [[حمام عمومی|حمام‌های عمومی]]، ساختمان‌های اداری و آیینی، یک [[بازیلیکا]]ی مدنی، یک [[آمفی‌تئاتر]]، یک سیرک، [[شورای شهر]] (بول)، یک فوروم بزرگ، یک سیرک بزرگ (تئاتر) و غیره در آن ساخته شد. سردیکا شهر مهمی در جاده رومی [[ویا میلیتاریس]] بود که [[سینگیدونوم]] و [[بیزانتیوم]] را به هم متصل می‌کرد. در سده سوم، پایتخت [[داکیه اورلیانا]] شد، و زمانی که امپراتور [[دیوکلتیان]] استان داکیه اورلیانا را به داکیه ریپنسیس (در سواحل [[دانوب]]) و [[داکیه مدیترانه]] تقسیم کرد، سردیکا پایتخت دومی شد. شهروندان سردیکا که نژاد [[تراکیان|تراکی]] داشتند، [[ایلیری|ایلیری]] نامیده می‌شدند احتمالاً به این دلیل که زمانی پایتخت [[ایلیری|ایلیریای شرقی]] (ایلیریای دوم) بوده است.
[[پرونده:20140618 Sofia 09.jpg|بندانگشتی|[[کلیسای سنت جورج، صوفیه|کلیسای سنت جورج]]، متعلق به اوایل سده چهارم، قدیمی‌ترین بنای پابرجا در صوفیه است.]]

امپراتوران رومی [[اورلیان]] (۲۱۵–۲۷۵) و [[گالریوس]] (۲۶۰–۳۱۱) در سردیکا متولد شدند.

شهر گسترش یافت و به یک مرکز سیاسی و اقتصادی مهم تبدیل شد، به ویژه که یکی از نخستین شهرهای رومی بود که در آن مسیحیت به عنوان [[دین رسمی]] به رسمیت شناخته شد (تحت حکومت [[گالریوس]]). [[فرمان بردباری گالریوس]] در سال ۳۱۱ در سردیکا توسط امپراتور رومی گالریوس صادر شد و رسماً به آزار و اذیت مسیحیان توسط دیوکلتیان پایان داد. این فرمان به‌طور ضمنی به مسیحیت وضعیت «مذهب مجاز» (religio licita) اعطا کرد؛ عبادتی که توسط امپراتوری روم به رسمیت شناخته و پذیرفته شد. این نخستین فرمانی بود که مسیحیت را قانونی کرد و دو سال پیش از [[فرمان میلان]] صادر شد.

سردیکا پایتخت [[اسقف‌نشین داکیه]] (۳۳۷–۶۰۲) بود.

برای [[کنستانتین بزرگ]]، شهر چنین بود: «سردیکا رم من است» (Sardica mea Roma est). او در نظر داشت سردیکا را به جای قسطنطنیه به پایتخت [[امپراتوری بیزانس]] تبدیل کند، که پیش از آن نیز بی‌شباهت به یک پایتخت [[چهارسالاری]] امپراتوری روم نبود. در سال ۳۴۳ میلادی، [[شورای سردیکا]] در این شهر برگزار شد، در کلیسایی که بعدها در قرن ششم [[کلیسای ایاصوفیه (صوفیه)|کلیسای ایاصوفیه]] فعلی در محل آن ساخته شد.

این شهر در جریان [[تئودوسیوس دوم|تهاجم ۴۴۷]] [[هون‌ها]] ویران شد و برای یک قرن به صورت ویرانه باقی ماند. شهر توسط [[ژوستینین یکم]]، [[فهرست امپراتوران بیزانس|امپراتور بیزانس]] بازسازی شد. در دوران سلطنت ژوستینین، شهر شکوفا شد و با دیوارهای بزرگ قلعه احاطه گردید که بقایای آن هنوز هم امروز قابل مشاهده است.

=== سده‌های میانه ===
[[پرونده:Kalojan desislava.jpg|چپ|بندانگشتی|فرمانروای سده سیزدهم سردتس، [[کالوئیان (سواستوکراتور)|کالوئیان]] و همسرش دسیلاوا، [[کلیسای بویانا]]]]
سردیکا در دوران حکومت [[کروم (خان)|خان کروم]] در سال ۸۰۹ میلادی، پس از یک [[محاصره سردیکا (۸۰۹)|محاصره]] طولانی، بخشی از [[امپراتوری اول بلغارستان]] شد. سقوط این شهر استراتژیک موجب تهاجم گسترده و در نهایت فاجعه‌بار امپراتور [[امپراتوری بیزانس|بیزانس]]، [[نیکفوروس یکم]] به بلغارستان شد که به مرگ او به دست [[ارتش قرون وسطی بلغارستان|ارتش بلغارستان]] انجامید. در پیامد جنگ، شهر به‌طور دائم با بلغارستان ادغام شد و با نام اسلاوی «سردتس» شناخته شد. این شهر تحت فرمانروایی جانشین کروم، [[اومورتاگ (خان)|خان اومورتاگ]]، به یک قلعه مهم و مرکز اداری تبدیل شد و او آن را مرکز استان سردتس (Sredetski komitat) قرار داد. قدیس حامی بلغارستان، [[ایوان ریلایی|جان ریلایی]] (ایوان رلیسکی)، در اواسط قرن دهم به دستور امپراتور [[پتر یکم (بلغارستان)|پتر یکم]] در سردتس به خاک سپرده شد. پس از فتح پایتخت بلغارستان، [[پرسلاو]]، توسط ارتش‌های [[سویاتوسلاو یکم کی‌یف|سویاتوسلاو یکم]] و [[ژان یکم تزی‌میسکس]] در سال‌های ۹۷۰–۹۷۱، [[پاتریارک تمام بلغارستان|پاتریارک بلغارستان]]، دامیان، سال بعد سردتس را به عنوان مقر خود انتخاب کرد و پایتخت بلغارستان به‌طور موقت به آنجا منتقل شد. در نیمه دوم قرن دهم، شهر توسط [[نیکولای کومس|کومس نیکولا]] و پسرانش که به «[[دودمان کومتپولی|کومتپولی]]» معروف بودند، اداره می‌شد. یکی از آن‌ها [[ساموئیل (تزار)|ساموئیل]] بود که سرانجام در سال ۹۹۷ به عنوان امپراتور بلغارستان تاج‌گذاری کرد. در سال ۹۸۶، امپراتور بیزانس [[باسیل دوم]] سردتس را محاصره کرد، اما پس از ۲۰ روز حملات بی‌نتیجه، پادگان شهر محاصره را شکست و بیزانسی‌ها را مجبور به ترک کارزار کرد. باسیل دوم در راه بازگشت به قسطنطنیه در [[نبرد دروازه‌های تراژان]] در کمین افتاد و شکست سختی از بلغارها خورد.

این شهر سرانجام در سال ۱۰۱۸، پس از [[فتح بلغارستان توسط بیزانس|فتح بلغارستان توسط بیزانس]]، به دست [[امپراتوری بیزانس]] افتاد. سردتس در سال‌های ۱۰۴۰–۱۰۴۱ در [[قیام پتر دلیان]] که تلاشی ناموفق برای احیای استقلال بلغارستان بود، شرکت کرد و آخرین دژ شورشیان به رهبری فرمانده محلی، بوتکو بود. در طول قرن یازدهم، بسیاری از [[پچنگ‌ها]] به عنوان فدرات‌های بیزانس در منطقه صوفیه اسکان داده شدند.
[[پرونده:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|بندانگشتی|فضای داخلی باستانی [[کلیسای سنت صوفیه (صوفیه)|کلیسای سنت صوفیه]]]]
این شهر بار دیگر در سال ۱۱۹۴ در زمان امپراتور [[ایوان آسن یکم]] به [[امپراتوری دوم بلغارستان|امپراتوری احیاشده بلغارستان]] ملحق شد و به یک مرکز عمده اداری و فرهنگی تبدیل گردید. چندین نفر از فرمانداران شهر اعضای خاندان امپراتوری بلغارستان بودند و عنوان «[[سواستوکراتور]]» را داشتند که پس از [[تزار]]، دومین مقام عالی در آن زمان بود. برخی از دارندگان شناخته‌شده این عنوان عبارت بودند از [[کالوئیان (سواستوکراتور)|کالوئیان]]، [[پتر (سواستوکراتور)|پتر]] و خویشاوند آن‌ها الکساندر آسن (درگذشته پس از ۱۲۳۲)، پسر [[ایوان آسن یکم]] (حکومت: ۱۱۸۹–۱۱۹۶). در قرن‌های سیزدهم و چهاردهم، سردتس یک قطب مهم معنوی و ادبی با مجموعه‌ای از ۱۴ صومعه در اطرافش بود که در نهایت توسط عثمانی‌ها ویران شدند. این شهر سرامیک‌های رنگارنگ اسگرافیتو، جواهرات و ابزار آهنی تولید می‌کرد.

در سال ۱۳۸۲/۱۳۸۳ یا ۱۳۸۵، سردتس در جریان [[جنگ‌های بلغارستان و عثمانی]] پس از یک [[محاصره صوفیه|محاصره سه‌ماهه]] توسط [[لاله شاهین پاشا]] به تصرف [[امپراتوری عثمانی]] درآمد. فرمانده عثمانی توصیف زیر را از پادگان شهر بر جای گذاشت: «در داخل قلعه [صوفیه] ارتش بزرگ و نخبه‌ای وجود دارد، سربازانش تنومند و سبیلو هستند و جنگ‌دیده به نظر می‌رسند، اما عادت به نوشیدن شراب و [[راکایا]] دارند—در یک کلام، مردمان خوش‌گذرانی هستند.»

=== تاریخ اوایل دوره معاصر ===
از قرن چهاردهم تا قرن نوزدهم، صوفیه یک مرکز اداری مهم در امپراتوری عثمانی بود. این شهر پایتخت [[بیلیربیگی|بیلیربیگیِ]] [[روملی]] ([[ایالت روملی]]) شد؛ [[تقسیمات اداری امپراتوری عثمانی|استانی]] که سرزمین‌های عثمانی در [[اروپا]] ([[بالکان]]) را اداره می‌کرد و یکی از دو بیلیربیگی اصلی در کنار [[آناتولی]] بود. همچنین پایتخت [[سنجاق صوفیه]] بود که شامل کل [[تراکیه]] به همراه [[پلوودیف]] و [[ادیرنه]]، و بخشی از [[مقدونیه (منطقه)|مقدونیه]] با [[سالونیک]] و [[اسکوپیه]] می‌شد.

در مراحل اولیه [[جنگ صلیبی وارنا]] در سال ۱۴۴۳، شهر برای مدت کوتاهی توسط نیروهای مجارستانی اشغال شد و جمعیت بلغاری مراسمی در [[کلیسای سنت صوفیه (صوفیه)|کلیسای سنت صوفیه]] برگزار کردند. پس از شکست نیروهای صلیبی در سال ۱۴۴۴، مسیحیان شهر با آزار و اذیت روبرو شدند. در سال ۱۵۳۰، صوفیه برای حدود سه قرن پایتخت [[تقسیمات کشوری در امپراتوری عثمانی|استان عثمانی]] (بیلیربیگی) [[روملی]] شد. در آن زمان، صوفیه بزرگترین پایگاه واردات و صادرات در بلغارستان امروزی برای تجارت کاروانی با [[جمهوری راگوسا]] بود. در قرن‌های ۱۵ و ۱۶، صوفیه با فعالیت‌های ساخت‌وساز عثمانی گسترش یافت. سرمایه‌گذاری‌های عمومی در زیرساخت‌ها، آموزش و اقتصاد محلی تنوع بیشتری به شهر بخشید. از جمله، جمعیت شامل [[مسلمانان]]، [[کلیسای ارتدکس شرقی|مسیحیان ارتدکس]] [[زبان بلغاری|بلغاری]] و [[زبان یونانی|یونانی‌زبان]]، [[ارمنی‌ها]]، [[گرجی‌ها]]، راگوسایی‌های [[کلیسای کاتولیک|کاتولیک]]، یهودیان ([[یهودیان رومانیوت|رومانیوت]]، [[یهودیان اشکنازی|اشکنازی]] و [[یهودیان سفاردی|سفاردی]]) و [[مردم کولی|کولی‌ها]] بود. قرن شانزدهم با موجی از آزار و اذیت علیه مسیحیان بلغاری همراه بود؛ در مجموع نه نفر در صوفیه به [[نوشهید]] تبدیل شدند و توسط کلیسای ارتدکس قدیس اعلام شدند، از جمله [[گئورگی کراتوو|گئورگی جدید]] (۱۵۱۵)، سوفرونیوس صوفیه (۱۵۱۵)، گئورگی جدیدترین (۱۵۳۰)، [[سنت نیکلاس صوفیه|نیکلاس صوفیه]] (۱۵۵۵) و تراپورنتیوس صوفیه (۱۵۵۵).

[[پرونده:Sofia-oberbauer.png|بندانگشتی|صوفیه در میانه سده نوزدهم]]

در مورد سیمای شهر، منابع قرن شانزدهم به هشت [[مسجد جامع]] (مسجد جمعه)، سه کتابخانه عمومی، مدارس متعدد، ۱۲ کلیسا، سه کنیسه و بزرگترین [[بدستان]] (بازار) بالکان اشاره می‌کنند. علاوه بر این، فواره‌ها و *حمام‌ها* وجود داشت. برجسته‌ترین کلیساها مانند سنت صوفیه و سنت جورج به مسجد تبدیل شدند و تعدادی مسجد جدید ساخته شد، از جمله [[مسجد بانیا باشی]] که توسط معمار عثمانی [[معمار سنان]] بنا گردید. در مجموع تا قرن هفدهم ۱۱ مسجد بزرگ و بیش از ۱۰۰ مسجد کوچک وجود داشت. در سال ۱۶۱۰، [[کلیسای کاتولیک|واتیکان]] [[اسقف‌نشین کاتولیک رومی صوفیه و پلوودیف|اسقف‌نشین صوفیه]] را برای کاتولیک‌های [[روملی]] تأسیس کرد که تا سال ۱۷۱۵، زمانی که اکثر کاتولیک‌ها مهاجرت کردند، وجود داشت. قیام مهمی علیه حکومت عثمانی در صوفیه، [[ساماکوف]] و غرب بلغارستان در سال ۱۷۳۷ رخ داد.

صوفیه در قرن هفدهم وارد دوره‌ای از زوال اقتصادی و سیاسی شد که در دوران هرج‌ومرج بالکان عثمانی در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم، زمانی که جنگ‌سالاران محلی عثمانی روستاها را غارت می‌کردند، شتاب گرفت. آمار جمعیتی عثمانی در سال ۱۸۳۱ نشان می‌دهد که ۴۲٪ از مسیحیان در [[قضا (تقسیمات اداری)|قضای]] صوفیه مالیات‌دهنده نبودند و تعداد مسیحیان طبقه متوسط و فقیر برابر بود. از قرن هجدهم، *بیلیربیگی‌های* روملی اغلب در [[بیتولا]] اقامت داشتند که در سال ۱۸۲۶ رسماً پایتخت استان شد. صوفیه مرکز یک [[سنجاق]] (شهرستان) باقی ماند. تا قرن نوزدهم، جمعیت بلغاری دارای دو مدرسه و هفت کلیسا بود که به [[رنسانس ملی بلغارستان]] کمک کردند. در سال ۱۸۵۸، [[ندلیا پتکووا]] نخستین مدرسه دخترانه بلغاری را در شهر ایجاد کرد. در سال ۱۸۶۷ نخستین *چیتالیشته'' در صوفیه افتتاح شد که یک موسسه فرهنگی بلغاری بود. در سال ۱۸۷۰، انقلابی بلغار واسیل لفسکی یک کمیته انقلابی در شهر و روستاهای همجوار تأسیس کرد. پس از دستگیری او در سال ۱۸۷۳، واسیل لفسکی منتقل شد و توسط عثمانی‌ها در صوفیه به دار آویخته شد.

### تاریخ مدرن و معاصر
در جریان جنگ روسیه و عثمانی ۱۸۷۷–۷۸، سلیمان پاشا تهدید کرد که شهر را در دفاع خواهد سوزاند، اما دیپلمات‌های خارجی لئاندر لگای، ویتو پوزیتانو، خاخام گابریل آلموسنینو و یوزف والدتهارت از ترک شهر امتناع کردند و بدین ترتیب آن را نجات دادند. بسیاری از ساکنان بلغاری صوفیه مسلح شدند و در کنار نیروهای روسی ایستادند. صوفیه در ۴ ژانویه ۱۸۷۸ توسط نیروهای روسی تحت فرماندهی ژنرال یوسیف گورکو از حکومت عثمانی آزاد شد (نگاه کنید به نبرد صوفیه). این شهر توسط مارین درینوف به عنوان پایتخت پیشنهاد شد و در ۳ آوریل ۱۸۷۹ به این عنوان پذیرفته شد. در زمان آزادسازی، جمعیت شهر ۱۱٬۶۴۹ نفر بود.

بیشتر مساجد صوفیه در آن جنگ ویران شدند؛ هفت مورد از آن‌ها در یک شب در دسامبر ۱۸۷۸ نابود شدند، زمانی که یک طوفان تندری صدای انفجارهای ترتیب‌داده‌شده توسط مهندسان نظامی روسی را پوشاند. پس از جنگ، اکثریت بزرگ جمعیت مسلمان صوفیه را ترک کردند.

[بندانگشتی|[بمباران صوفیه در جنگ جهانی دوم|بمباران متفقین بر فراز صوفیه در جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۴]]
برای چند دهه پس از آزادسازی، صوفیه رشد جمعیتی بزرگی را تجربه کرد که عمدتاً ناشی از مهاجرت از سایر مناطق شاهزاده‌نشین (از سال ۱۹۰۸ پادشاهی) بلغارستان و از مقدونیه و تراکیه بود که هنوز تحت حکومت عثمانی بودند.

در سال ۱۹۰۰، نخستین لامپ الکتریکی در شهر روشن شد.

در جنگ دوم بالکان، بلغارستان عملاً به تنهایی با تمام کشورهای همسایه خود می‌جنگید. هنگامی که ارتش رومانی در سال ۱۹۱۳ وارد وراژدبنا شد (در آن زمان روستایی در ۷ مایلی (۱۱ کیلومتری) صوفیه و اکنون یکی از حومه‌ها)، این امر باعث شد تا تزارنشین بلغارستان تسلیم شود. در طول جنگ، صوفیه توسط سپاه هوایی رومانی بمباران هوایی شد که به عملیات شناسایی تصویری و پخش اعلامیه‌های تبلیغاتی در شهر پرداختند. بدین ترتیب، صوفیه نخستین پایتخت در جهان شد که هواپیماهای دشمن بر فراز آن پرواز کردند.

در طول جنگ جهانی دوم، بلغارستان در ۱۳ دسامبر ۱۹۴۱ به ایالات متحده و بریتانیا اعلان جنگ داد و در اواخر ۱۹۴۳ و اوایل ۱۹۴۴ نیروهای هوایی آمریکا و بریتانیا بمباران‌هایی را بر فراز صوفیه انجام دادند. در نتیجه بمباران‌ها، هزاران ساختمان ویران یا آسیب دیدند، از جمله کتابخانه پایتخت و هزاران کتاب. در سال ۱۹۴۴ صوفیه و بقیه بلغارستان توسط ارتش سرخ شوروی اشغال شد و چند روز پس از تهاجم شوروی، بلغارستان به آلمان نازی اعلان جنگ داد.

در سال ۱۹۴۵، جبهه میهنی کمونیست قدرت را به دست گرفت. تبدیل بلغارستان به جمهوری خلق بلغارستان در سال ۱۹۴۶ و به جمهوری بلغارستان در سال ۱۹۹۰ تغییرات قابل توجهی در ظاهر شهر ایجاد کرد. جمعیت صوفیه به دلیل مهاجرت از مناطق روستایی به سرعت افزایش یافت. مناطق مسکونی جدیدی در حومه شهر ساخته شد، مانند دروژبا، ملادوست و لیولین.

در دوران حکومت حزب کمونیست، نام تعدادی از نمادین‌ترین خیابان‌ها و میدان‌های شهر به دلایل ایدئولوژیک تغییر کرد، که پس از سال ۱۹۸۹ نام‌های اصلی بازگردانده شدند.

آرامگاه گئورگی دیمیتروف، جایی که جسد دیمیتروف به شیوه‌ای مشابه آرامگاه لنین نگهداری می‌شد، در سال ۱۹۹۹ تخریب شد.

## مترو
[بندانگشتی|تصویری از مرکز صوفیه (پایتخت [بلغارستان) با پس زمینه کلیسای جامع الکساندر نوسکی صوفیه]]
متروی صوفیه در سال ۱۹۹۸ تأسیس شده و هم‌اکنون دارای ۲ خط و ۳۴ ایستگاه می‌باشد.

## روابط بین‌المللی
### شهرهای خواهرخوانده

### توافق‌نامه‌های همکاری
*  بوداپست، مجارستان
*  پاریس، فرانسه
*  لیسبون، پرتغال

## منابع

رده:استان‌های بلغارستان
رده:پایتخت‌های اروپا
رده:شبکه شهرهای خلاق یونسکو
رده:شهرها و شهرک‌های امپراتوری روم در بلغارستان
صوفیه
رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در سده ۸ (پیش از میلاد)
رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در هزاره ۷ (پیش از میلاد)
رده:مناطق مسکونی در استان شهر صوفیه