زبان پالی

**پالی** (به پالی: ؛ ) یک زبان هندوآریایی میانه است که به‌عنوان زبان مقدس آیین بودایی ترواده و زبان تریپیتاکا (مجموعه متون مقدس بودایی) شناخته می‌شود. این زبان به خانواده زبان‌های پراکریتی تعلق دارد و از سده سوم پیش از میلاد شواهدی از آن در دست است. پالی هیچ‌گاه خط ویژه‌ای از آن خود نداشته و در سرزمین‌های گوناگون با خط‌های محلی نوشته شده‌است.

پالی نقش بنیادینی در نگهداشت و گسترش آموزه‌های بودا در جنوب شرقی آسیا و سری‌لانکا داشته‌است. دولت هند در ۳ اکتبر ۲۰۲۴ پالی را به‌عنوان یکی از زبان‌های کلاسیک هند به رسمیت شناخت. امروزه این زبان همچنان در کشورهایی مانند میانمار، تایلند، سری‌لانکا و کامبوج به‌عنوان زبان آیینی به کار می‌رود و راهبان دانشور همچنان متون دینی را به پالی می‌نگارند.

## ریشه‌شناسی
واژه «پالی» در خود متون مقدس بودایی (تریپیتاکا) به چشم نمی‌خورد و برگرفته از سنت تفسیری (شرح‌نامه‌ای) است. در این سنت،  به معنای «سطر متن اصلی» بود که آن را از تفسیر یا ترجمه بومی همراهش متمایز می‌ساخت. کی.آر. نورمن بر این باور است که این نام بر پایه برداشت نادرستی از ترکیب  پدید آمده که در آن  به‌اشتباه نام یک زبان خاص انگاشته شده‌است.

در متون تفسیری گاه به‌جای پالی واژه  به معنای «رشته» یا «سلسله» به کار رفته‌است. به نظر می‌رسد نام «پالی» در اوایل هزاره دوم میلادی در سری‌لانکا و همزمان با احیای کاربرد این زبان در دربار و ادبیات رواج یافته باشد.

املای این نام نیز محل بحث بوده‌است؛ در منابع گوناگون هم با «آ» بلند () و هم با «اَ» کوتاه () و نیز با واج‌های «ل» بازگشتی () و غیربازگشتی () دیده می‌شود. بازنمود استاندارد بر پایه ایاست به‌صورت  است، اما تا به امروز یک املای واحد و پذیرفته‌شده جهانی وجود ندارد.

## خاستگاه جغرافیایی
### پیوند با ماگدهی
از دیرباز ابهامی پیرامون رابطه پالی با زبان گفتاری مگادای باستان وجود داشته‌است. سنت تفسیری ترواده، پالی را با «ماگدهی» یکی دانسته و آن را زبانی شمرده که بودا در زندگی خود به کار می‌برد. در سده نوزدهم، شرق‌شناس بریتانیایی رابرت سیزر چایلدرز نیز نام جغرافیایی راستین پالی را پراکریت ماگدهی خواند.

با این حال، پژوهش‌های نوین نشان داده‌اند که پالی آمیزه‌ای از چندین پراکریت مربوط به حدود سده سوم پیش از میلاد است که تا اندازه‌ای سانسکریت‌گرایی شده‌است. هیچ گویش شناخته‌شده‌ای از زبان‌های هندوآریایی میانه وجود ندارد که همه ویژگی‌های پالی را در خود داشته باشد. با مقایسه پالی با کتیبه‌های شناخته‌شده به پراکریت ماگدهی، پژوهشگران به این برآیند رسیده‌اند که پالی با آن زبان یکسان نیست.

### خاستگاه غربی
دانشمندان امروزی به‌طور کلی بر آن‌اند که پالی ریشه در گویشی غربی دارد، نه شرقی. پالی همانندی‌هایی با کتیبه سنگی جوناگد در کاتیاوار و نیز پراکریت مرکزی-غربی یافت‌شده در کتیبه هاتی‌گومفا دارد. این شباهت‌ها پژوهشگران را به پیوند دادن پالی با ناحیه غربی هند واداشته است. با این همه، پالی برخی ویژگی‌های شرقی را نیز حفظ کرده که از آن‌ها با عنوان «ماگادهیسم‌ها» یاد می‌شود.

پالی به‌عنوان یک زبان هندوآریایی میانه، بیش از آنکه از نظر زمان پیدایش با زبان سانسکریت تفاوت داشته باشد، از نظر پایه گویشی با آن متمایز است. شماری از ویژگی‌های صرفی و واژگانی آن نشان می‌دهد که پالی دنباله مستقیم سانسکریت ریگ‌ودایی نیست، بلکه از یک یا چند گویش فرود آمده که با وجود همانندی‌های بسیار، از سانسکریت ریگ‌ودایی متفاوت بوده‌اند.

## پیشینه
### نخستین دوره و انتقال شفاهی

تفسیرهای ترواده از پالی با عنوان «پراکریت ماگدهی» یا «زبان مگادا» یاد می‌کنند. این همسان‌انگاری نخست در شرح‌نامه‌ها پدیدار شد و شاید تلاشی از سوی بوداییان برای نزدیک‌تر ساختن خود به امپراتوری مائوریا بوده باشد.

پژوهشگران بر آن‌اند که بودا احتمالاً به چندین گویش نزدیک به هم از زبان‌های هندوآریایی میانه سخن می‌گفت که فهم متقابل بالایی داشتند. بر پایه سنت ترواده و آنچه در گاه‌نامه ماهاوامسا آمده، تریپیتاکا نخستین‌بار در سده نخست پیش از میلاد در سری‌لانکا به نوشتار درآمد. انگیزه این کار را تهدیدهای ناشی از قحطی، جنگ و نفوذ فزاینده سنت رقیب ابهایاگیری ویهارا دانسته‌اند. تا آن هنگام، پالی احتمالاً دست‌خوش اندکی سانسکریت‌گرایی شده بود؛ برای نمونه، صورت هندوآریایی میانه  به صورت آشناتر سانسکریتی  دگرگون شده بود.

### بوداگوسا و احیای پالی
در سری‌لانکا، پالی در سده‌های چهارم و پنجم میلادی دوره‌ای از افول را پشت سر گذاشت، اما سرانجام پابرجا ماند. کارهای بوداگوسا نقش بزرگی در احیای پالی به‌عنوان زبان پژوهشی مهم در اندیشه بودایی داشت. *[[:en:Visuddhimagga|ویسودّهیمگّا]]* و دیگر شرح‌نامه‌هایی که بوداگوسا گردآوری کرد، سنت تفسیری سینهالایی را که از سده سوم پیش از میلاد در سری‌لانکا نگهداری و گسترش یافته بود، ساماندهی و فشرده ساختند.

به‌جز اندکی استثنا، تمام متون پالی شناخته‌شده امروزی را برآمده از انوراداپورا ماها ویهارایا در سری‌لانکا می‌دانند. برخی متون مانند *[[:en:Milinda Panha|میلینداپنها]]* شاید در هند نگاشته شده و سپس به سری‌لانکا منتقل شده باشند، اما نسخه‌های بازمانده همان‌هایی هستند که ماهاویهارا نگهداری کرده و با صومعه‌های ترواده در جنوب شرقی آسیا به اشتراک گذاشته‌است.

### گسترش در جنوب شرقی آسیا
کهن‌ترین کتیبه‌های پالی یافت‌شده در سرزمین اصلی جنوب شرقی آسیا به هزاره نخست میلادی بازمی‌گردند و برخی از آن‌ها شاید به سده چهارم تعلق داشته باشند. این کتیبه‌ها در سرزمین‌های کنونی میانمار، لائوس، تایلند و کامبوج یافت شده‌اند و ممکن است از جنوب هند و نه از سری‌لانکا گسترش یافته باشند.

از سده یازدهم، «رنسانس پالی» در پیرامون پادشاهی پاگان آغاز شد و اندک‌اندک به سراسر جنوب شرقی آسیای قاره‌ای گسترش یافت، چرا که دودمان‌های شاهی پشتیبان تبارهای رهبانی برآمده از انوراداپورا ماها ویهارایا بودند. این دوره با پذیرش شیوه‌ها و صورت‌های شعری سانسکریت (مانند *کاویا*) نیز مشخص می‌شود که پیش‌تر در ادبیات پالی وجود نداشتند. یکی از نقاط عطف این دوره انتشار *سوبودهالنکارا* در سده چهاردهم بود که اثری منسوب به سنگهارکهیتا ماهاسامی و الگوبرداری از *کاویادرشا*ی سانسکریت بوده‌است.

در این دوران، مکاتبات میان دربارهای شاهی سری‌لانکا و جنوب شرقی آسیا به پالی انجام می‌شد و دستورهای زبانی ویژه گویشوران سینهالایی، برمه‌ای و زبان‌های دیگر نگاشته شد.

### پالی هندوچینی
پیتر مِیسفیلد پژوهش‌های گسترده‌ای را به گونه‌ای از پالی اختصاص داد که «پالی هندوچینی» یا «کهَم پالی» نام دارد. تا پیش از آن، این‌گونه صورتی زوال‌یافته از پالی انگاشته می‌شد؛ اما میسفیلد بر آن بود که بررسی‌های بیشتر بر پیکره بزرگی از متون احتمالاً نشان خواهد داد که این یک گویش درون‌سازگار پالی است. دگرگونی‌ها از آن رو پدید آمده‌اند که برخی ترکیب‌های نویسه‌ای در خط‌های محلی دشوارنویس بوده‌اند.

### دست‌نوشته‌ها و کتیبه‌ها
هرچند پالی به‌طور کلی زبانی باستانی شناخته می‌شود، هیچ شاهد کتیبه‌ای یا دست‌نوشته‌ای از نخستین دوره‌های آن بر جای نمانده‌است. کهن‌ترین نمونه‌های پالی کتیبه‌هایی هستند که به سده‌های پنجم تا هشتم میلادی تعلق دارند و در مرکز تایلند و جنوب میانمار یافت شده‌اند. این کتیبه‌ها معمولاً شامل گزیده‌های کوتاه از تریپیتاکا و متون غیرقانونی هستند.

کهن‌ترین دست‌نوشته بازمانده پالی در نپال یافت شده و به سده نهم میلادی تعلق دارد. این دست‌نوشته شامل چهار برگ نخل است که بخشی از *چولّاوگّا* را به خطی انتقالی برگرفته از خط گوپتا دربردارد. کهن‌ترین دست‌نوشته‌های شناخته‌شده از سری‌لانکا و جنوب شرقی آسیا به سده‌های سیزدهم تا پانزدهم تعلق دارند و نمونه‌های اندکی از آن‌ها بر جای مانده‌است. دست‌نوشته‌های کامل چهار نیکایا تنها در نمونه‌هایی از سده هفدهم و پس از آن در دسترس هستند.

## پالی و بودیسم
پالی پیوندی تنگاتنگ با آیین بودا دارد. در نخستین دوره بودیسم (حدود ۵۰۰ پیش از میلاد تا سده نخست پیش از میلاد) پیکره متون بودایی آغازین شکل گرفت. در این دوران، متون به‌صورت شفاهی و گروهی سینه‌به‌سینه منتقل می‌شدند. بودا احتمالاً به اردهاماگدهی سخن می‌گفت؛ اما از سخنان تاریخی وی هیچ نوشتاری مستقیم بر جای نمانده‌است. کامل‌ترین پیکره از میراث بودایی آغازین در سوتاهای پالی، وینایا و کهن‌ترین بخش‌های ابهیدمّا نگهداری شده که مجموعاً تریپیتاکا خوانده می‌شوند.

پالی امروزه نیز در حوزه جنوب شرقی آسیا زبان آیینی به‌شمار می‌آید و جایگاهی همانند لاتین کلیسایی در اروپای غربی یا زبان اسلاوی کلیسایی در روسیه دارد.

## خط و نوشتار
پالی خط ویژه‌ای ندارد و بسته به سرزمین با خط‌های گوناگون محلی نوشته شده‌است. در سری‌لانکا بیشتر با الفبای سینهالا و در میانمار با خط برمه‌ای نگاشته شده و هر دو خط از خط براهمی فرود آمده‌اند. در تایلند متون مقدس دیرزمانی با خط خمری (خوم) نوشته می‌شدند تا اینکه شاهزاده وجیرانانا واروراسا، فرزند پادشاه مونگکوت، روشی برای نگارش درست پالی با الفبای تای پدیدآورد.

در غرب و در جهان دانشگاهی، امروزه خط لاتین به همراه نشانه‌های آوانگاری رایج شده‌است. در نیمه دوم سده بیستم، برخی دانشگاه‌های هندی نگارش پالی به خط دیواناگری را پیشنهاد کردند. انجمن متن پالی نیز از خط لاتین با نشانه‌های آوانگاری بهره می‌گیرد.

## آواشناسی و ساختار دستوری
### آواشناسی
دستگاه آوایی پالی به زبان سانسکریت نزدیک است، اما تفاوت‌هایی چشمگیر دارد. دو واج سایشی «ش» سانسکریت (ś و ṣ) در پالی وجود ندارند و تنها s به کار می‌رود. واکه‌های هجایی r و l و دوگانه‌واکه‌های ai و au نیز در پالی حذف شده‌اند. در جایی که سانسکریت خوشه‌های همخوانی دارد، پالی معمولاً همخوان ساده یا دوتایی به کار می‌برد؛ برای نمونه سانسکریت *nirvāṇa* در پالی *nibbāna* و *dharma* در پالی *dhamma* شده‌است.

### ساختار دستوری
پالی و سانسکریت در ساختار دستوری پایه همانندی‌های فراوان دارند: هر دو سه جنس دستوری (مذکر، مؤنث و خنثی) دارند و دستگاه حالت دستوری در هر دو گسترده‌است. پالی همچون سانسکریت هشت حالت دستوری زبان‌های هندواروپایی آغازین (فاعلی، ندایی، مفعولی، ابزاری، به‌ای، ازای، اضافی و مکانی) را حفظ کرده، اما صورت تثنیه (دوتایی) سانسکریت را از دست داده‌است.

## پژوهش‌های غربی
### نخستین آشنایی‌ها
نخستین‌بار سیمون دو لا لوبِر در گزارش سفرش به پادشاهی سیام در سده هفدهم از پالی در ادبیات غربی یاد کرد. نخستین دستور زبان و واژه‌نامه را بنجامین کلاو، مبلغ متدیست، در ۱۸۲۴ منتشر کرد و بررسی آغازینی از سوی اوژن بورنوف و کریستیان لاسن در ۱۸۲۶ (با عنوان ) به چاپ رسید. نخستین فرهنگ لغت نوین پالی به انگلیسی را رابرت چایلدرز در ۱۸۷۲ و ۱۸۷۵ منتشر ساخت.

### بنیان‌گذاری انجمن متن پالی
پس از بنیان‌گذاری انجمن متن پالی، پژوهش‌های پالی در انگلستان به‌سرعت گسترش یافت و فرهنگ لغت چایلدرز کهنه شد. برنامه‌ریزی برای فرهنگ لغت تازه در اوایل دهه ۱۹۰۰ آغاز شد، اما تأخیرها (از جمله آغاز جنگ جهانی اول) سبب شد کار تا ۱۹۲۵ به پایان نرسد.

تی. دبلیو. ریس دیویدز در کتاب *هند بودایی* و ویلهلم گایگر در کتاب *ادبیات و زبان پالی* پیشنهاد کردند که پالی ممکن است به‌عنوان زبان میانجی یا زبان مشترک فرهنگی میان مردمانی که گویش‌های گوناگون در شمال هند به کار می‌بردند، در زمان بودا پدید آمده باشد.

### پژوهش نوین
بر پایه دیدگاه کی.آر. نورمن، تفاوت‌های میان متون گوناگون درون تریپیتاکا نشان می‌دهد که مواد آن از بیش از یک گویش فراهم آمده‌است. وی همچنین بر آن بود که ویهاراهای شمال هند مجموعه‌های جداگانه‌ای از متون را به گویش محلی نگهداری می‌کردند. در آغاز نیازی به ترجمه نبود، اما در حوالی زمان آشوکا واگرایی زبانی بیشتر شده بود و تلاشی برای گردآوری همه مواد صورت گرفت. بهیکهو بودی، با جمع‌بندی وضعیت کنونی دانش، می‌نویسد که پالی «زبانی است نزدیک‌پیوند با زبان (یا به احتمال بیشتر، گویش‌های منطقه‌ای گوناگون) خود بودا» و پژوهشگران آن را آمیزه‌ای از چند گویش پراکریتی می‌شمارند که تا اندازه‌ای سانسکریت‌شده‌است.

## متون مهم پالی
در زیر فهرستی از مهم‌ترین متون ادبیات بودایی به پالی آمده‌است:
* تریپیتاکا (مجموعه سه‌گانه متون مقدس بودایی)
* شرح‌نامه‌های پالی و زیرشرح‌نامه‌های آن‌ها
* *نتّی‌پکرنا* (راهنما)، منسوب به مهاکچّایانا، شاگرد بودا
* *پتکوپدسا*، نیز منسوب به مهاکچّایانا
* *[[:en:Milinda Panha|میلینداپنها]]* (پرسش‌های میلیندا از ناگاسنا)
* گاه‌نامه‌ها: *دیپاوَمسا*، *[[ماهاوامسا]]*، *چولاوَمسا*
* *[[:en:Visuddhimagga|ویسودّهیمگّا]]* (راه پاکی) اثر بوداگوسا

## شناسه زبان کلاسیک هند
دولت هند در ۳ اکتبر ۲۰۲۴ پالی را در کنار مراتهی، پراکریت، آسامی و بنگالی به‌عنوان زبان کلاسیک هند به رسمیت شناخت.

## منابع

* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* tipitaka.org — تریپیتاکا به پالی در ۱۵ خط گوناگون
* فرهنگ لغت پالی-انگلیسی انجمن متن پالی
* وبگاه انجمن متن پالی
* فرهنگ لغت انتقادی پالی

رده:زبان‌های هندوآریایی
رده:زبان‌های باستانی
رده:پالی
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های ایزو ۶۳۹–۱
رده:زبان‌های کلاسیک هند