گامبی بوئینگ ۷۴۷ غایی

[[بوئینگ ۷۴۷.|بندانگشتی|چپ|300px]]
**گامبی بوئینگ ۷۴۷ غایی**  برهانی برای اثبات نامحتملی وجود خداست که از سوی ریچارد داوکینز بیان شده است. داوکینز آن را به عنوان برهانی بر ضد برهان نظم معرفی می‌نماید.
این برهان در فصل چهار کتاب *[[پندار خدا]]* (۲۰۰۶) شرح داده شده است.

## تمثیل هویل
«*بوئینگ ۷۴۷*» اشاره‌ای است به جملهٔ فرِد هویل، که گفته بود:

گامبی به انواعی از شروع بازی شطرنج گفته می‌شود که در آن یکی از بازیکنان یک پیاده خود را به عنوان قربانی پیشنهاد می‌دهد. بازیکن مقابل در صورت پذیرفتن قربانی در ابتدا برتری کمی پیدا خواهد کرد اما در ادامه بازی از نظر پوزیسیونی وضعیت ضعیفتری پیدا خواهد کرد. داوکینز هم با انتخاب نام گامبی برای برهان خود جمله فرد هویل یعنی «نامحتمل بودن ساخت تصادفی بوئینگ ۷۴۷» را به گامبی تشبیه کرده است که در ابتدا استدلالی به نفع وجود خدا به نظر می‌رسد اما با ادامهٔ بحث متوجه می‌شویم که این استدلال فرض وجود خدا را مشکل‌تر می‌کند.

## گفته‌های داوکینز
داوکینز استدلال خود را به شرح زیر خلاصه می‌کند:

**۱.** در طی تاریخ، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پیش روی عقل بشر توضیح این بوده که چگونه طرحواره‌های پیچیده و نامحتمل موجودات در عالم ایجاد شده‌اند.

**۲.** این وسوسه که ظهور طرحواره را ناشی از وجود طراح بدانیم، وسوسه‌ای طبیعی است. چون طرحواره دست ساخته‌های بشری، مانند ساعت، واقعاً محصول طراحی یک مهندس هوشمند هستند، وسوسه می‌شویم که همین منطق را در مورد چشم، بال، پروانه و انسان نیز اعمال کنیم.

**۳.** این وسوسه‌ای کاذب است، چرا که خود فرضیهٔ آفرینش هم فوراً به این مسئلهٔ بزرگتر منجر می‌شود که خود آفریننده چگونه آفریده شده است. کل این مسئله از بحث احتمالات شروع شد.
مسلماً اگر راه حلی برای یک مسئله پیشنهاد شود که بعید بودن آن بیشتر از خود صورت مسئله باشد، ره به جایی نمی‌برد. ما برای پاسخگویی به مسئلهٔ پیچیدگی موجودات به یک «جرثقیل» نیاز داریم نه یک «قلاب
سماوی» که فقط مسئله را معلق می‌سازد، چرا که تنها یک جرثقیل تبیینی می‌تواند تدریجاً جهان را از حالت‌های ساده‌تر به چنان سطحی از پیچیدگی برساند که ایجاد یکباره‌اش محال است.

فرضیهٔ وجود خدا، علت وجود خدا را مسکوت می‌گذارد و دربارهٔ این که چطور وجود چنین موجودی ممکن است توضیحی نمی‌دهد. فقط آن را با استناد به مشکل در تبیین پدیده‌ها؛ یا با استناد به تعریف خدا مفروض گرفته است.

**۴.** مبتکرانه‌ترین و توانمندترین جرثقیلی که تاکنون کشف شده تکامل وانتخاب طبیعی است. علم نشان داده که چگونه موجودات زنده، با تمام استبعاد احتمالاتی شگفت‌انگیز و طرحواره شان، طی مراتب آهسته و تدریجی از صور آغازین حیات تکامل یافته‌اند. امروزه ما با اطمینان می‌توانیم بگوییم که خیال آفرینش موجودات زنده، صرفاً یک خیال باطل است.

(ایراد داوکینز به تمثیل هویل این است که «این مدعی، مقدمات انتخاب طبیعی را برهم نمی‌زند.»؛ زیرا سبب تکامل حیات، انتخاب طبیعی بوده نه بخت و اقبال؛ و اگر اشکال کنند که انتخاب طبیعی همان تصادف است یا اینکه خالق انتخاب طبیعی چه کسی بوده، معلوم می‌شود که اصلاً آن را درک نکرده‌اند)

**۵.** ما هنوز در فیزیک جرثقیل معادلی نداریم. برخی از نظریه‌های چندجهانی می‌توانند به لحاظ نظری همان نقش تبیینی را برای فیزیک داشته باشند که تکامل برای زیست‌شناسی دارد. با نظر سطحی چنین می‌نماید که این قسم تبیین‌ها کمتر از روایت زیست شناختی داروینیسم مجاب‌کننده باشند، چرا که نقش بزرگ‌تری برای شانس قائل می‌شوند. اما اصل انسان‌نگر(آنتروپی) ما را ملزم می‌دارد تا بیش از آنچه که در قالب محدود و معتاد انسانی‌مان می‌گنجد برای بخت و اقبال جا باز کنیم.

**۶.** نباید از یافتن جرثقیل بهتری برای فیزیک ناامید شویم. جرثقیلی که به همان توانمندی داروینیسم برای زیست‌شناسی باشد، برای فیزیک نیز قابل حصول است. اما حتی در غیاب جرثقیل فیزیکی مجاب‌کننده‌ای قابل قیاس با جرثقیل زیست‌شناسی، جرثقیل‌های نسبتاً ضعیفی که اکنون داریم، با معاونت اصل آنتروپیک، مسلماً بهتر از فرضیهٔ متزلزل آفریدگار هوشمند هستند.

تز اصلی این استدلال این است که در مقایسه با پیدایش حیات فراطبیعی، تکامل از طریق انتخاب طبیعی نیازمند فرض فرآیندهای فرضی کمتری است؛ بنابراین، طبق تیغ اوکام، این توضیح بهتری است. داوکینز به پاراگرافی استناد می‌کند که در آن ریچارد سوئینبرن موافق است که یک توضیح ساده‌تر بهتر است، اما استدلال می‌کند که خداباوری ساده‌تر است زیرا فقط یک جوهر واحد (خدا) را به عنوان علت و نگهدارنده هر شیء دیگر به کار می‌گیرد. این علت به عنوان قادر مطلق، دانای کل و کاملاً «آزاد» دیده می‌شود. داوکینز استدلال می‌کند که موجودی که هر ذره‌ای را در جهان نظارت و کنترل می‌کند و به همه افکار و دعاها گوش می‌دهد، نمی‌تواند ساده باشد. وجود آن به «توضیح عظیم» خاص خود نیاز دارد. نظریه انتخاب طبیعی بسیار ساده‌تر - و بنابراین ترجیحاً - از نظریه وجود چنین موجود پیچیده‌ای است.

داوکینز سپس به بحثی در مورد دیدگاه‌های کیث وارد در مورد سادگی الهی می‌پردازد تا دشواری «ذهن الهیاتی در درک منشأ پیچیدگی حیات» را نشان دهد. داوکینز می‌نویسد که وارد نسبت به ایده‌های آرتور پیکوک مبنی بر اینکه تکامل توسط نیروهای دیگری غیر از انتخاب طبیعی هدایت می‌شود و اینکه این فرایندها ممکن است تمایل به افزایش پیچیدگی داشته باشند، تردید دارد. داوکینز می‌گوید که این شک و تردید موجه است، زیرا پیچیدگی از جهش‌های مغرضانه ناشی نمی‌شود. داوکینز می‌نویسد:
[انتخاب طبیعی]، تا آنجا که ما می‌دانیم، تنها فرآیندی است که در نهایت قادر به ایجاد پیچیدگی از سادگی است. نظریه انتخاب طبیعی واقعاً ساده است. منشأیی که از آن شروع می‌شود نیز همین‌طور است. از سوی دیگر، آنچه که این نظریه توضیح می‌دهد، تقریباً فراتر از حد تصور پیچیده است: پیچیده‌تر از هر چیزی که می‌توانیم تصور کنیم، مگر خدایی که قادر به طراحی آن باشد.

پیش از کشف انتخاب طبیعی، فیلسوفانی مانند هیوم فهمیده بودند که نامحتملی حیات، ضرورتاً به معنای آفریده بودن آن نیست، اما آنان آلترناتیوی برای آفرینش نمی‌شناختند. پس از داروین،
همگی ما باید عمیقاً در برابر هر ایدهٔ آفرینش شکاک باشیم. توهم آفرینش، دامی است
که پیش تر در آن افتاده‌ایم.

داوکینز استدلال می‌کند که «خدا به احتمال قریب به یقین وجود ندارد»، زیرا «هر قدر ایجاد [چنین] موجودی از نظر احتمالات بعید باشد، وجود سازندهٔ این موجود نیز دست کم همان قدر بعید است. خدا سازندهٔ بوئینگ ۷۴۷ غائی است.» او در پایان نتیجه می‌گیرد که گشایش «۷۴۷ غائی» برهانی کاملاً قوی علیه وجود خداست، و هنوز چشم انتظار است تا «پس از دعوت‌ها و فرصت‌های فراوان، بالأخره الهی‌دانی یافت شود که پاسخی قانع‌کننده به این برهان بدهد.» و سپس از دنیل دنت فیلسوف نقل قول می‌کند که این برهان را «ردّی تردیدناپذیر» بر وجود خدا می‌خواند که از دو قرن پیش مطرح است.

با توجه به فرض سوم، این برهان را جزء برهان‌های استنتاجی؛ و با توجه به سخن داوکینز که آن را ضد برهان نظم می‌داند؛ جزء براهین تجربی دانسته‌اند.

## ارزیابی و انتقاد
نویسندگان خداباور مخالفت‌های گسترده‌ای را نسبت به این برهان ارائه داده‌اند، به‌ویژه توسط آلیستر مک‌گراث، الهی‌دان (در *کتاب «[[پندار داوکینز؟]]»*) و فیلسوفانی چون الوین پلانتینگا و ریچارد سوئینبرن. نقد منفی دیگری، توسط اچ. آلن اور، زیست‌شناس، بحث‌های داغی را برانگیخت و برای مثال، نورمن لویت، ریاضی‌دان، را بر آن داشت تا بپرسد چرا فرض می‌شود که الهی‌دانان حق انحصاری نوشتن در مورد اینکه چه کسی بر جهان «حکمرانی» می‌کند را دارند. دانیل دنت نیز به نقد اور اعتراض کرد و منجر به تبادل نامه‌های سرگشاده بین خود و اور شد. سر آنتونی کنی، فیلسوف نیز این استدلال را ناقص می‌داند. کیهان‌شناس استیون بار به شرح زیر پاسخ داد: «پِیلی ساعتی پیدا می‌کند و می‌پرسد که چگونه چنین چیزی می‌تواند به‌طور تصادفی در آنجا وجود داشته باشد. داوکینز یک کارخانه خودکار عظیم پیدا می‌کند که کورکورانه ساعت‌ها را می‌سازد و احساس می‌کند که کاملاً به نکته پِیلی پاسخ داده است.»

### سادگی خدا و فرضیات ماتریالیستی
هم آلوین پلانتینگا و هم ریچارد سوینبرن این ایراد را مطرح می‌کنند که خدا پیچیده نیست. سوینبرن دو دلیل ارائه می‌دهد که چرا خدایی که هر ذره‌ای را کنترل می‌کند می‌تواند ساده باشد: اول، یک شخص، همان‌طور که با پدیده‌هایی مانند مغزهای شکافته نشان داده می‌شود، با مغز بسیار پیچیده‌اش یکسان نیست، بلکه «چیزی ساده‌تر» است که می‌تواند آن مغز را «کنترل» کند؛ و دوم، سادگی کیفیتی است که ذاتی یک فرضیه است و به پیامدهای تجربی آن مربوط نمی‌شود.

پلانتینگا می‌نویسد:بنابراین، اولاً، طبق الهیات کلاسیک، خدا ساده است، نه پیچیده. شاید نکته قابل توجه‌تر این باشد که طبق تعریف خود داوکینز از پیچیدگی، خدا پیچیده نیست. طبق تعریف او (که در *[[ساعت‌ساز نابینا|کتاب ساعت‌ساز نابینا]]* آمده است)، چیزی پیچیده است اگر اجزایی داشته باشد که «به گونه‌ای چیده شده‌اند که بعید است صرفاً از طریق تصادف پدید آمده باشند». اما البته خدا یک روح است، نه یک شیء مادی، و از این رو هیچ جزئی ندارد. *به طریق اولی* (همان‌طور که فیلسوفان دوست دارند بگویند) خدا اجزایی ندارد که به گونه‌ای چیده شده باشند که بعید است از طریق تصادف پدید آمده باشند؛ بنابراین، با توجه به تعریف پیچیدگی که خود داوکینز ارائه می‌دهد، خدا پیچیده نیست.او ادامه می‌دهد:اما دوم، فرض کنید که ما، حداقل برای اهداف استدلال، بپذیریم که خدا پیچیده است. شاید فکر کنیم هرچه یک موجود بیشتر بداند، پیچیده‌تر است؛ خدا، که دانای کل است، پس بسیار پیچیده خواهد بود. با توجه به ماتریالیسم و این ایده که اشیاء نهایی در جهان ما ذرات بنیادی فیزیک هستند، شاید موجودی که چیزهای زیادی می‌داند، بعید به نظر برسد - چگونه این ذرات می‌توانند به گونه‌ای چیده شوند که موجودی با تمام آن دانش را تشکیل دهند؟ البته ماتریالیسم به ما داده نشده است.به عبارت دیگر، پلانتینگا نتیجه می‌گیرد که این استدلال، برای معتبر بودن، مستلزم درست بودن ماتریالیسم است؛ اما از آنجایی که ماتریالیسم با الهیات سنتی سازگار نیست، این استدلال با الزام فرض عدم وجود خدا در مقدمه‌اش، خود را به یک فرضیه تبدیل می‌کند.

پاتریک ریچموند در تحلیلی گسترده که در مجله *«علم و باور مسیحی»* منتشر شده است، اظهار می‌کند که «داوکینز حق دارد به پیچیدگی سازمان‌یافته غیرقابل توضیح در خدا اعتراض کند» اما خدا به سادگی مشخص شده و فاقد آن نوع ترکیب و محدودیت‌هایی است که در موجودات [فیزیکی] یافت می‌شود؛ از این رو، خداباور می‌تواند بدون پذیرفتن پیچیدگی سازمان‌یافته غیرقابل توضیح یا بعید دانستن وجود خدا، توضیح دهد که چرا طبیعت وجود دارد.

برخی از پاسخ‌دهندگان، مانند استیون لاو، اظهار داشته‌اند که اگر خدا مسئول خلق و حفظ جهان باشد، پیچیده است یا در واقع پیچیده خواهد بود؛ طبق نظر لاو، علم مطلق خدا مستلزم حفظ و توانایی استفاده از همه دانش‌ها است. ریچارد کریر نیز استدلال کرد که ذهن خدا بسیار پیچیده است.

### ضرورت توضیحات بیرونی
روش‌های زیادی برای بیان این ایراد وجود دارد. ویلیام اف. والیسلا معتقد است که پیچیدگی سازمان‌یافته به خودی خود نیازی به توضیح ندارد، زیرا وقتی در جستجوی یک توضیح نهایی هستیم، در نهایت باید موجودیتی را بپذیریم که پیچیدگی آن هیچ توضیح خارجی ندارد. داوکینز اظهار داشته است که ما باید برای توضیحات، مانند تکامل که از ساده به پیچیده حرکت می‌کند، به دنبال آغازهای ساده باشیم، بنابراین آنچه در نهایت بدون هیچ توضیح خارجی می‌پذیریم باید ساده باشد تا توضیح خوبی باشد. و پلانتینگا می‌نویسد که وقتی در جستجوی توضیح نهایی پیچیدگی سازمان‌یافته *نیستیم*، کاملاً خوب است که یک نوع پیچیدگی، یعنی پیچیدگی حیات زمینی، را بر اساس نوع دیگری از پیچیدگی، یعنی فعالیت الهی، توضیح دهیم. داوکینز در بحث خود با جان لنوکس در مورد *«پندار خدا»* به این نکته می‌پردازد و می‌گوید که کاملاً منطقی است که از مصنوعات روی زمین یا سیاره دیگری استنباط کنیم که هوشی وجود داشته است، اما شما هنوز هم باید آن هوش را توضیح دهید، که تکامل این کار را انجام می‌دهد، در حالی که برای وجود خدا چنین توضیحی وجود ندارد.

آلیستر مک‌گراث معتقد است که جهش از شناخت پیچیدگی به ادعای نامحتمل بودن، مشکل‌ساز است، زیرا یک نظریه همه‌چیز پیچیده‌تر از نظریه‌هایی خواهد بود که جایگزین آنها می‌شود، اما نمی‌توان نتیجه گرفت که احتمال کمتری دارد. داوکینز در مناظره خود با لنوکس و در مواقع دیگر به این نکته پاسخ داده است و گفته است که اگرچه فیزیک دشوار است، اساساً برخلاف زیست‌شناسی، ساده است. سپس مک‌گراث استدلال می‌کند که احتمال ربطی به مسئله وجود ندارد: زندگی روی زمین بسیار نامحتمل است و با این حال ما وجود داریم. از نظر او سؤال مهم این نیست که آیا خدا *محتمل* است یا خیر، بلکه این است که آیا خدا *واقعی* است یا خیر. داوکینز در مصاحبه با مک‌گراث برای *کتاب «ریشه همه شرها»*، پاسخ می‌دهد که وجود حیات روی زمین در واقع بسیار نامحتمل است، اما دقیقاً به همین دلیل است که نظریه‌ای مانند تکامل برای توضیح این نامحتمل بودن مورد نیاز است. داوکینز می‌گوید در مورد خدا، چنین توضیح رضایت‌بخشی وجود ندارد.

در مورد احتمال، آلوین پلانتینگا ادعا می‌کند که اگر خدا، همان‌طور که در خداباوری کلاسیک استدلال می‌شود، یک موجود ضروری باشد، خدا، طبق تعریف، حداکثر احتمال را دارد؛ بنابراین، برای اثبات نامحتمل بودن خدا، استدلالی مبنی بر اینکه هیچ موجود ضروری با ویژگی‌هایی که به خدا نسبت داده می‌شود وجود ندارد، لازم است. اریک مک‌دونالد خاطرنشان کرده است که خداباوران هنگام استدلال برای خدا، انسجام موضع خود را فرض می‌کنند، در حالی که طبق معیارهای پلانتینگا، آنها باید قبل از بحث در مورد سایر استدلال‌ها، استدلالی ارائه دهند که مفهوم خدا از نظر منطقی ناسازگار نیست. به نظر می‌رسد ایراد پلانتینگا در مورد همه استدلال‌های خداناباوران که ادعا می‌کنند خدا نامحتمل است، مانند استدلال‌های مبتنی بر شواهد در مورد مسئله شر و برهان اختفای الهی، صدق می‌کند. اما دلیل اینکه خداباوران و خداناباوران معمولاً قبل از ارائه استدلال‌های خود به این موضوع نمی‌پردازند، این است که آنها می‌خواهند فراتر از صرفاً بحث در مورد اینکه آیا خدا حداکثر احتمال یا غیرممکن است،

## پانویس

## پیوند به بیرون
* فصل ۴: چرا به احتمال قریب به یقین خدایی نیست؟

رده:برهان‌های اثبات نبودن خدا
رده:برهان‌های فلسفی
رده:بی‌خدایی
رده:ریچارد داوکینز

رده:نقد آفرینش‌گرایی