خداناباوری ندانم‌گرایانه

**خداناباوری ندانم‌گرایانه** (به انگلیسی: Agnostic atheism) یا آتئیسم ندانم‌گرا، موضعی فلسفی است که در آن فرد هم‌زمان خداناباور (آتئیست) و ندانم‌گرا است. خداناباوران ندانم‌گرا کسانی هستند که به وجود هیچ‌گونه خدا یا الوهیتی باور ندارند، اما در عین حال مدعی نیستند که «می‌دانند» خدایی وجود ندارد.
این دیدگاه بر تمایز میان «باور» و «دانش» استوار است؛ به این معنا که فرد می‌تواند به چیزی باور نداشته باشد، بدون آنکه ادعای دانش قطعی دربارهٔ عدم وجود آن داشته باشد.
## تعریف و واژه‌شناسی
برای درک خداناباوری ندانم‌گرایانه، باید تعاریف دقیق واژه‌های تشکیل‌دهنده آن را در نظر گرفت:
* خداناباوری: مربوط به حوزهٔ باور است. خداناباور کسی است که به وجود خدا باور ندارد. این واژه لزوماً به معنای انکار خدا نیست، بلکه به معنای فقدان باور است.
* ندانم‌گرایی: مربوط به حوزهٔ معرفت‌شناسی است. ندانم‌گرا کسی است که معتقد است درستی یا نادرستی برخی گزاره‌ها (مانند وجود خدا یا امور ماوراءالطبیعه) نامشخص است یا اصولاً قابل‌شناخت نیست.
بنابراین، یک خداناباور ندانم‌گرا کسی است که معتقد است دلایل کافی برای باور به خدا وجود ندارد (موضع خداناباورانه) و هم‌زمان معتقد است که نمی‌توان با اطمینان مطلق اثبات کرد که خدایی وجود ندارد (موضع ندانم‌گرایانه).
## تفاوت با سایر دیدگاه‌ها
خداناباوری ندانم‌گرایانه اغلب با سه موضع دیگر مقایسه می‌شود:

خداباوری ندانم‌گرایانه: کسانی که به وجود خدا باور دارند، اما معتقدند که نمی‌توان وجود خدا را به صورت عقلانی یا علمی اثبات کرد.

خداناباوری قاطع: این افراد نه تنها به خدا باور ندارند، بلکه مدعی هستند که «می‌دانند» خدایی وجود ندارد.

خداباوری: کسانی که هم به خدا باور دارند و هم مدعی هستند که وجود او قابل اثبات و شناخت قطعی است.
## تاریخچه
اگرچه مفهوم تردید در شناخت خدا و هم‌زمان عدم باور به آن در طول تاریخ فلسفه وجود داشته است، اما واژه‌شناسی مدرن آن به قرن نوزدهم بازمی‌گردد.
اصطلاح «ندانم‌گرا» اولین بار توسط توماس هنری هاکسلی در سال ۱۸۶۹ ابداع شد. با این حال، رابرت فلینت، الهی‌دان و فیلسوف اسکاتلندی، در سال ۱۹۰۳ در کتاب خود توضیح داد که ندانم‌گرایی می‌تواند با اشکال مختلفی از خداباوری یا خداناباوری ترکیب شود. او نوشت:
«یک فرد می‌تواند ندانم‌گرا باشد، اما با این وجود خداناباور نباشد؛ همچنین می‌تواند خداناباور باشد اما ندانم‌گرا نباشد.»
در دوران معاصر، فلاسفه و نویسندگانی همچون جرج اچ. اسمیت در کتاب «خداناباوری: پرونده‌ای علیه خدا» (۱۹۷۹) این تعاریف را بسط دادند و استدلال کردند که خداناباوری تنها به معنای «نداشتن باور» است و نه لزوماً «انکار وجود».
## استدلال‌های فلسفی
خداناباوران ندانم‌گرا معمولاً از استدلال‌های معرفت‌شناختی برای توجیه موضع خود استفاده می‌کنند.
### بار اثبات
یکی از استدلال‌های اصلی این گروه، مسئلهٔ بار اثبات است. آن‌ها معتقدند که بار اثبات بر دوش کسی است که ادعای وجود چیزی (مانند خدا) را دارد، نه کسی که باور ندارد. از آنجا که (به زعم آن‌ها) خداباوران نتوانسته‌اند وجود خدا را اثبات کنند، موضع پیش‌فرض «عدم باور» است.
### قوری راسل
برتراند راسل، فیلسوف مشهور بریتانیایی، از تمثیلی به نام قوری راسل استفاده کرد که موضع خداناباوری ندانم‌گرایانه را به خوبی شرح می‌دهد. او استدلال کرد که اگر مدعی شود یک قوری چای بین زمین و مریخ در حال گردش است و این قوری آنقدر کوچک است که با تلسکوپ دیده نمی‌شود، هیچ‌کس نمی‌تواند ادعای او را رد کند (ندانم‌گرایی نسبت به قوری). اما از آنجا که دلیلی برای وجود آن نیست، عقلانی است که به وجود آن باور نداشته باشیم (خداناباوری نسبت به قوری).
## افراد سرشناس
بسیاری از اندیشمندان و دانشمندان مشهور در این دسته‌بندی جای می‌گیرند، هرچند ممکن است خودشان مستقیماً از این برچسب استفاده نکرده باشند:
* برتراند راسل: او در سال ۱۹۴۷ گفت: «به عنوان یک فیلسوف، اگر بخواهم با مخاطبان فلسفی صحبت کنم، باید خود را ندانم‌گرا توصیف کنم، زیرا فکر نمی‌کنم برهانی قاطع وجود داشته باشد که عدم وجود خدا را ثابت کند. اما اگر بخواهم تأثیر درستی بر فرد عادی بگذارم، باید بگویم که من یک خداناباور هستم.»
* کارل سیگن: اخترشناس آمریکایی که همواره بر لزوم شواهد علمی تأکید داشت و معتقد بود «ادعاهای بزرگ، شواهد بزرگ می‌طلبند».
* آلبرت انیشتین: اگرچه او به خدای اسپینوزا (خدای طبیعت) گرایش داشت، اما بارها خدای شخصی ادیان ابراهیمی را رد کرد و خود را یک «آزاداندیش مذهبی» یا ندانم‌گرا می‌دانست.
## جستارهای وابسته

* خداناباوری
* خداناباوری نو
* خداناباوری علمی
* بی‌خدایی مبارز
* خدانامهم‌دانی
* خداباوری
* دادارباوری
* پانتئیسم
* ناشناخت‌گرایی الهیاتی
* ندانم‌گرایی
* اگزیستانسیالیسم
* اگزیستانسیالیسم بی‌خدا

## منابع

رده:ندانم‌گرایی
رده:بی‌خدایی
رده:فهرست‌های مرتبط با بی‌خدایی