جاتروفا

**جاتروفا**  یا شیرشیرَک گَزَنه‌ای، نام یک سرده از تیره فرفیونیان است.

نام آن از واژه‌های یونانی ἰατρός (*یاتروس*، به‌معنای «پزشک») و τροφή (*تروفه*، به‌معنای «تغذیه») گرفته شده‌است، و به همین دلیل در انگلیسی با نام رایج «physic nut» (گردوی دارویی) شناخته می‌شود. نام رایج دیگر آن «nettlespurge» (شیرشیرک گزنه‌ای) است. این سرده شامل حدود ۱۸۰ گونه گیاه گوشتی، بوته و درخت است (برخی خزان‌کننده هستند، مانند *گردوی زهری* (جاتروفا کارکس)). بیشتر آن‌ها بومی قاره آمریکا هستند، در حالی‌که ۶۶ گونه در جهان قدیم یافت می‌شوند. این گیاهان یک‌پایه هستند و گل‌های نر و مادهٔ جداگانه تولید می‌کنند. همانند بسیاری از اعضای تیره فرفیونیان، *جاتروفا* حاوی ترکیباتی است که به‌شدت سمی‌اند. گونه‌های *شیرشیرک گزنه‌ای* به‌طور سنتی در ساخت سبد، دباغی و تولید رنگ به‌کار رفته‌اند. در دههٔ ۲۰۰۰، گونهٔ *[[جاتروفا کارکس|گردوی زهری]]* به‌عنوان یک محصول روغنی برای تولید سوخت زیستی و نیز کاربرد دارویی (به‌صورت روغن چراغ) مورد توجه قرار گرفت. بومیان مکزیک در منطقهٔ وراکروز با اصلاح نژادی گونه‌ای از *گردوی زهری* (جاتروفا کارکس) را پرورش دادند که فاقد ترکیبات سمی بود و به‌دلیل داشتن محصول جانبی خوراکی، برای تولید سوخت زیستی سودآورتر شد. با این حال، اگر گونه خوراکی با گونه‌های سمی گرده‌افشانی شود، سمیت می‌تواند بازگردد.

## کاربردها

ساقه‌های گیاه *[[Jatropha cuneata]]* (هاات) توسط مردم سری در سونورای مکزیک برای سبدبافی به‌کار می‌رود. ساقه‌ها کباب شده، شکافته و طی فرایندی مفصل خیس می‌شوند. رنگ قرمزی که اغلب استفاده می‌شود از ریشهٔ گونهٔ گیاهی دیگری به نام *[[Krameria grayi]]* به‌دست می‌آید. *[[Jatropha integerrima|جاتروفای تند]]* در مناطق گرمسیری به‌عنوان گیاه زینتی به‌خاطر گل‌های سرخ دائماً شکوفا پرورش داده می‌شود. *[[Jatropha podagrica|جاتروفای شکم‌بودا]]* در مکزیک و جنوب‌غرب ایالات متحده برای دباغی چرم و تولید رنگ قرمز به‌کار می‌رفته و امروزه نیز به‌عنوان گیاه آپارتمانی استفاده می‌شود.

روغن *[[Jatropha curcas]]* عمدتاً به سوخت زیستی برای استفاده در موتور دیزلی تبدیل می‌شود. کیک باقی‌مانده پس از استخراج روغن که سرشار از پروتئین است، پس از سم‌زدایی می‌تواند به‌عنوان خوراک ماهی یا دام به‌کار رود. همچنین به‌عنوان منبع زیست‌توده برای نیروگاه‌ها یا تولید گاز زیستی و کود آلی مرغوب استفاده می‌شود.

در سال ۲۰۰۷، گلدمن ساکس *Jatropha curcas* را یکی از بهترین گزینه‌ها برای تولید آیندهٔ سوخت زیستی دانست. این گیاه در برابر خشکسالی و آفت مقاوم است و دانه‌هایی با ۲۷ تا ۴۰ درصد روغن جاتروفا تولید می‌کند، با میانگین ۳۴٫۴ درصد. کیک باقی‌مانده دانه جاتروفا پس از استخراج روغن نیز می‌تواند برای تولید انرژی مورد توجه قرار گیرد. بااین‌حال، هیچ‌یک از گونه‌های *جاتروفا* هنوز به‌طور کامل اهلی نشده‌اند و به همین دلیل بازدهی آن‌ها متغیر است و تأثیرات بلندمدت استفادهٔ گستردهٔ آن‌ها بر کیفیت خاک و محیط‌زیست ناشناخته است. پژوهش سال ۲۰۰۹ نشان داد که تولید بیودیزل از جاتروفا به‌طور قابل توجهی نسبت به دیگر محصولات سوخت زیستی آب بیشتری نیاز دارد و برآوردهای اولیهٔ بازده بیش از حد خوشبینانه بوده‌اند. پیش‌تر، برآوردهای مؤسسه ورلدواچ نشان داده بود که یک آکر کشت می‌تواند ۲۰۲ گالن (۴٫۸ بشکه) بیودیزل تولید کند.

*Jatropha curcas* همچنین به‌عنوان گیاهی برای جذب کربن در مناطق خشک در حال بررسی است.

## سمیت
مانند دیگر اعضای فرفیونیان، گونه‌های سردهٔ *جاتروفا* حاوی چندین ترکیب سمی هستند. دانه‌های *گردوی زهری* دارای لکتین‌های سمی و فوربول‌های سرطان‌زا هستند. با وجود این، گاهی دانه‌ها پس از برشته شدن خورده می‌شوند که بخشی از سمیت آن‌ها را کاهش می‌دهد. شیرهٔ این گیاه محرک پوست است و خوردن تنها سه دانه خام می‌تواند برای انسان مرگ‌آور باشد. در سال ۲۰۰۵، ایالت استرالیای غربی *[[Jatropha gossypiifolia]]* را به‌عنوان گیاهی مهاجم و بسیار سمی برای انسان و حیوانات ممنوع کرد. با این حال، این گیاه همچنان در برخی مناطق به‌عنوان دارو استفاده می‌شود؛ هرچند مطالعه‌ای نشان داد برگ خشک آن خاصیت ضدقارچی ندارد.

## نگارخانه

Image:Jatropha multifida 1.JPG|
Image:Jatropha multifida 2.JPG|
Image:Jatropha multifida 3.JPG|
Image:Jatropha multifida 4.JPG|
Image:Jatropha_integerrima_1.jpg|
Image:J_podagrica_ies.jpg|


## منابع

* 
## پیوند به بیرون

رده:آرایه (زیست‌شناسی) نام‌گذاری‌شده توسط کارل لینه
جاتروفا
رده:سرده‌های تیره فرفیون
رده:گونه‌های گیاهی نام‌گذاری‌شده توسط کارل لینه
رده:گیاهان دارویی
رده:گیاهان سمی