فضا: ۱۹۹۹

***فضا: ۱۹۹۹***  یک مجموعه تلویزیونی بریتانیایی بود که نخستین بار از ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۷، از شبکهٔ آی‌تی‌وی پخش شد. این مجموعه تلویزیونی در ژانر دراماتیک علمی_تخیلی دسته‌بندی شده و ساخت انگلستان بود. داستان این برنامه که در سال ۱۹۹۹ می‌گذرد، ماجراهای ۳۱۱ ساکن پایگاه ماه آلفا را دنبال می‌کند که به دلیل انفجار زباله‌های هسته‌ای ذخیره شده در سمت پنهان ماه، به شکلی کنترل‌ناپذیر در فضا سرگردان شده‌اند.

موضوع آن حول ایستگاه فضایی تخیلی آلفا می‌گردد؛ پایگاهی علمی - پژوهشی که بر روی کره ماه ساخته شده و سال‌ها بود که انسان‌ها زباله‌های اتمی خود را به کره ماه می‌برده و در آنجا تلنبار می‌کردند تا اینکه سرانجام در روز سیزدهم ماه سپتامبر ۱۹۹۹ هنگامی که می‌رفت تا خطر یک پرتوافکنی الکترومغناطیسی حس شود، کره ماه با یک انفجار بزرگ هسته‌ای روبرو گشت. نیروی این انفجار آنچنان قوی، سخت و مهیب بود که توانست این کره را از مدار خود خارج نموده و همچون یک راکت به فضای بی‌نهایت پرتاب نماید. پس از آن کره ماه خود بسان سفینه ای اکتشافی درآمد و تمامی ۳۱۱ تن خدمه پایگاه فضایی آلفا نیز در پی یافتن مکانهای جدید برای ادامه زندگی بودند و در این میان، آنها با موجودات و همچنین تمدنهای کیهانی نوینی روبرو و آشنا می‌شدند.

فضا: ۱۹۹۹ در دو سری از سال ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۷ پخش شد. این سریال اولین بار در شبکه کانال ۷ ملبورن استرالیا در ۲۸ ژوئیه ۱۹۷۵ به روی آنتن رفت.

*فضا: ۱۹۹۹* آخرین تولید مشترک گری اندرسون و سیلویا اندرسون بود و در آن زمان با بودجه مجموعاً ۶٫۸ میلیون پوند، گران‌ترین سریال ساخته شده برای تلویزیون بریتانیا محسوب می‌شد. سری اول با همکاری آی‌تی‌سی اینترتینمنت و شبکه ایتالیایی رای ساخته شد، در حالی که سری دوم منحصراً توسط ITC تولید گردید.

## خط داستانی

[بندانگشتی|دهانه [افلاطون (دهانه)|افلاطون در دریای رگبارها، محل قرارگیری پایگاه ماه آلفا در این سریال]]

پیش‌فرض اصلی سریال *فضا: ۱۹۹۹* بر مصائب ساکنان پایگاه ماه آلفا متمرکز است؛ یک مرکز تحقیقات علمی واقع در دهانه افلاطون در نیم‌کره شمالی ماه. بشریت زباله‌های هسته‌ای خود را در سایت‌های دفع عظیم در سمت پنهان ماه ذخیره می‌کرد، اما زمانی که نوع ناشناخته‌ای از «تابش مغناطیسی» شناسایی می‌شود، زباله‌های انباشته شده به جرم بحرانی رسیده و باعث یک انفجار هسته‌ای عظیم در ۱۳ سپتامبر ۱۹۹۹ می‌شوند. نیروی این انفجار، ماه را مانند یک راکت تقویت‌کننده غول‌پیکر به جلو می‌راند و آن را از مدار زمین خارج کرده و با سرعتی سرسام‌آور به اعماق فضا پرتاب می‌کند؛ به این ترتیب ۳۱۱ پرسنل مستقر در آلفا سرگردان می‌شوند. ماهِ از مدار خارج شده، در واقع به «فضاپیمایی» تبدیل می‌شود که قهرمانان داستان با آن سفر کرده و به دنبال خانه‌ای جدید می‌گردند. اندکی پس از ترک منظومه خورشیدی، ماه سرگردان از میان یک سیاه‌چاله و سپس از چند «تاب‌خوردگی فضایی» عبور می‌کند که آن را حتی به فواصل دورتری از جهان پرتاب می‌کند. در طول این سفر میان‌ستاره‌ای، ساکنان آلفا با مجموعه‌ای از تمدن‌های بیگانه، جوامع ویران‌شهری و پدیده‌های ذهنی عجیبی روبرو می‌شوند که پیش از این برای بشریت ناشناخته بود. چندین قسمت از سری اول به این نکته اشاره داشت که سفر ماه تحت تأثیر (و شاید به ابتکار) یک «نیروی ناشناخته مرموز» است که ساکنان آلفا را به سمت سرنوشتی نهایی هدایت می‌کند. سری دوم از پیرنگ‌های اکشن ساده‌تری استفاده کرد.

## بازیگران
ستارگان اصلی سریال *فضا: ۱۹۹۹* بازیگران آمریکایی، مارتین لاندو و باربارا بین بودند که در آن زمان با هم زن و شوهر بودند و پیش از آن در سریال *[[مأموریت: غیرممکن]]* نیز هم‌بازی بودند. برای جذابیت در بازار تلویزیون آمریکا و فروش سریال به شبکه‌های بزرگ این کشور، لاندو و بین با اصرار لو گرید و علیرغم مخالفت سیلویا اندرسون (که خواهان بازیگران بریتانیایی بود) انتخاب شدند. همچنین بری مورس، بازیگر بریتانیایی ساکن کانادا (در نقش پروفسور ویکتور برگمن در سری اول) و کاترین شل متولد مجارستان (در نقش مایا، بیگانه دگرپیکر در سری دوم) از بازیگران ثابت بودند. این برنامه همچنین باعث جلب توجه عمومی به بازیگر استرالیایی، نیک تیت شد. در طول دو سری، بازیگران مهمانی همچون کریستوفر لی، مارگارت لیتون، جوآن کالینز، پیتر کوشینگ و ایان مک‌شین در سریال حضور یافتند.

### فهرست بازیگران اصلی
بندانگشتی|'''شخصیت‌های سال اول.'''
از چپ به راست: ویکتور برگمن (نشسته)، آلن کارتر، هلنا راسل، جان کونیگ، پل مورو (نشسته)، ساندرا بنس، دیوید کانو.
بندانگشتی|'''شخصیت‌های سال دوم.'''
از چپ به راست: هلنا راسل، جان کونیگ، مایا، تونی وردسکی، آلن کارتر.

## تولید
### ایده و توسعه
*فضا: ۱۹۹۹* آخرین سریال از مجموعه طولانی آثار علمی تخیلی بود که با همکاری گری اندرسون و سیلویا اندرسون تولید شد؛ مشارکتی که از اوایل دهه ۱۹۶۰ با سریال *[[Supercar (TV series)|سوپرکار]]* آغاز گشته بود. در سال ۱۹۷۲، سر لو گرید، مدیر شرکت آی‌تی‌سی اینترتینمنت، به گری و سیلویا اندرسون پیشنهاد کرد تا بودجه سری دوم سریال *[[UFO (British TV series)|یوفو]]* را تأمین کنند. گرید یک شرط داشت: سری جدید باید عمدتاً در ماه و در محیط توسعه‌یافتهٔ «پایگاه ماه شادو» (SHADO Moonbase) بگذرد؛ چرا که آمارها نشان می‌داد قسمت‌هایی که محوریت آن‌ها در ماه بود، بیشترین محبوبیت را در میان بینندگان داشتند. خانواده اندرسون و تیم‌شان در طرح تولید بازنگری کردند و با پرشی نزدیک به بیست سال به جلو، پروژه *یوفو: ۱۹۹۹* را طراحی کردند که در آن فرمانده اد استراکر و نیروهای «شادو» از یک پایگاه بزرگ و جدید در ماه با دشمنان فضایی می‌جنگیدند. بخش زیادی از طراحی بصری سریال *فضا: ۱۹۹۹* مدیون کارهای پیش‌تولید همین سری دوم ساخته‌نشده از سریال *یوفو* است.

در اواخر دوره پخش، رتبه بینندگان سریال *یوفو* در آمریکا و بریتانیا کاهش یافت؛ در نتیجه مدیران ITC در هر دو کشور، توجیه اقتصادی سری جدید را زیر سؤال بردند و حمایت از پروژه متوقف شد. این در حالی بود که *[[کیت ویلسون (طراح تولید)|کیت ویلسون]] و دپارتمان هنری پیشرفت‌های قابل توجهی در تجسم ظاهر و طراحی سری جدید کرده بودند. کارهای آن‌ها تا اطلاع ثانوی بایگانی شد.

اندرسون اجازه نداد پروژه بمیرد؛ او با نفر دومِ گرید در نیویورک، [[ایب مندل]]، ملاقات کرد و پیشنهاد داد که از تحقیقات و توسعه انجام شده برای *یوفو: ۱۹۹۹* جهت خلق یک سریال علمی تخیلی جدید استفاده شود. مندل موافقت کرد، اما تأکید کرد که نمی‌خواهد سریالی داشته باشد که در آن آدم‌ها در «مناطق مرکزی بریتانیا مشغول صرف چای باشند» و هرگونه صحنه روی زمین را ممنوع کرد. اندرسون پاسخ داد که در قسمت افتتاحیه سریال، «زمین را منفجر خواهد کرد». مندل اعتراض کرد که این مفهوم ممکن است باعث دلزدگی بینندگان شود، که اندرسون در پاسخ گفت به جای آن «ماه را منفجر می‌کند». خانواده اندرسون طرح *یوفو: ۱۹۹۹* را بازنویسی کردند تا جدایی ماه از زمین به جای دخالت بیگانگان، بر اثر یک حادثه هسته‌ای رخ دهد.

شرکت «گروپ تری پروداکشنز» (Group Three Productions)، که حاصل مشارکت خانواده اندرسون و مدیر تولید رج هیل بود، وظیفه تولید را بر عهده گرفت؛ ITC و شبکه ایتالیایی [[رای (شبکه رادیو تلویزیونی)|رای]] نیز بودجه را تأمین کردند. گرید که هدفش فروش سریال به شبکه‌های آمریکایی بود، اصرار داشت که بازیگران نقش‌های اصلی، نویسندگان و کارگردانان آمریکایی باشند. [[جورج بلاک]]، نویسنده مشهور تلویزیون آمریکا، به تیم پیوست. طبق گفته نویسندگان سریال، [[کریستوفر پنفولد]] و [[جانی برن]]، این بلاک بود که مفاهیم بنیادی و معرف سریال را خلق و صیقل داد. بلاک یک قسمت افتتاحیه نود دقیقه‌ای با عنوان «خلاء پیش رو» نوشت که پیش‌درآمدی نزدیک برای قسمت «[[Breakaway (Space: 1999)|جدایی]]» بود.

برای نقش‌های اصلی جان کونیگ و هلنا راسل، گری اندرسون به سراغ زوج بازیگر، مارتین لاندو و باربارا بین رفت. لاندو و بین پس از سه سال حضور در سریال جاسوسی محبوب [[سی‌بی‌اس]] یعنی *مأموریت: غیرممکن*، ستارگان تراز اولی در آمریکا بودند. سیلویا اندرسون ترجیح می‌داد از بازیگران بریتانیایی استفاده کند؛ او اگر حق انتخاب داشت، [[رابرت کالپ]] و [[کاترین راس]] را برمی‌گزید. [[لی اچ. کاتزین]]، کارگردان معتبر تلویزیون آمریکا که تخصص ویژه‌ای در ساخت قسمت‌های آزمایشی (پایلوت) داشت، برای کارگردانی بخش افتتاحیه انتخاب شد و به عنوان کارگردان اصلی برای باقی سریال در تیم ماند.

=== جلوه‌های ویژه، طراحی و موسیقی ===
وسایل نقلیه سریال، از جمله شاتل فضایی «ایگل» (Eagle) و خودروی ماه (Moon Buggy)، با ترکیبی از مدل‌های در اندازه واقعی، بزرگ‌نمایی‌های عکاسی و [[مدل مقیاس|مدل‌های مینیاتوری]] بسیار دقیق نمایش داده شدند. ده‌ها مدل برای فضاپیماهای بیگانه مختلف توسط مدل‌ساز مشهور، [[مارتین باور]] ساخته شد.

مدیر جلوه‌های ویژه سریال، [[برایان جانسون (جلوه‌های ویژه)|برایان جانسون]]، پیش از این در پروژه‌هایی مانند *تندربردز* و فیلم *۲۰۰۱: ادیسه فضایی* (۱۹۶۸) فعالیت کرده بود. تیم جانسون به جای تکیه بر فرایند گران‌قیمت و زمان‌بر [[کروما کی]] (پرده سبز)، اغلب از تکنیکی استفاده می‌کردند که به اولین روزهای جلوه‌های بصری بازمی‌گشت: فضاپیماها و سیارات در مقابل پس‌زمینه سیاه فیلم‌برداری می‌شدند و دوربین برای هر عنصر جدید به عقب بازگردانده می‌شد تا نوردهی مجدد انجام شود. تا زمانی که عناصر روی هم قرار نمی‌گرفتند، این روش نتایج بسیار متقاعدکننده‌ای داشت. مزیت فنی این روش در آن بود که تمام عناصر بر روی نگاتیو اصلی ثبت می‌شدند، برخلاف تکنیک پرده آبی که شامل چندین مرحله کپی‌برداری و افت کیفیت بود.

سریال *فضا: ۱۹۹۹* از استودیوهای L و M در [[استودیوهای پاین‌وود]] استفاده کرد. برای سری اول، استودیو L میزبان «دکورهای ثابت» مانند اتاق مأموریت اصلی، فضای داخلی ایگل و بخش کوچکی از راهروها بود. استودیو M نیز برای فضاهای بیرونی سیارات، داخل فضاپیماها و هر دکور دیگری که برای یک قسمت خاص مورد نیاز بود، استفاده می‌شد.

یونیفرم‌های بدون جنسیتِ «شهر ماه» برای سری اول توسط طراح مد اتریشی، [[رودی گرنریچ]]، که از دوستان شخصی باربارا بین بود، طراحی شد. سایر لباس‌ها و همچنین طراحی صحنه بر عهده کییت ویلسون بود. ویلسون با استفاده از پانل‌های پلاستیکی فوم‌برد، دکورهای پایگاه ماه را به صورت ماژولار (مانند لگو) طراحی کرد که باعث می‌شد فضای داخلی آلفا ظاهری یکنواخت و واقع‌گرایانه داشته باشد.

برای سری دوم، یونیفرم‌های پایگاه به‌روزرسانی شدند و یقه‌اسکی، دوخت‌های تزئینی رنگی و نشان‌های مختلف به آن‌ها اضافه شد. کت‌های قرمز، سرمه‌ای یا سبز تیره نیز ظاهر گشتند. لباس‌های سال دوم توسط [[اما پورتئوس]] طراحی شد که بعدها طراحی لباس چندین فیلم از مجموعه [[فهرست فیلم‌های جیمز باند|جیمز باند]] را بر عهده گرفت.

موسیقی تیتراژ سری اول شامل یک فانفار دراماتیک ساخته [[بری گری]] بود که همکاری‌های طولانی‌مدتی با اندرسون داشت. گری آهنگسازی پنج قسمت از سریال را انجام داد و بقیه موسیقی‌ها از کتابخانه‌های موسیقی یا آثار قبلی اندرسون تأمین شد. برای سری دوم، موسیقی توسط موزیسین جاز، [[درک وادزورث]] ساخته شد؛ چرا که تهیه‌کننده آمریکایی، [[فرد فرایبرگر]]، موسیقی پرهیجان‌تری برای فرمت جدید اکشن-ماجراجویی سریال می‌خواست.

=== ساخت سری اول ===
تولید سری اول از نوامبر ۱۹۷۳ تا فوریه ۱۹۷۵ به طول انجامید. با نزدیک شدن به تاریخ شروع تولید، جورج بلاک به دلیل اختلافات خلاقانه با گری اندرسون پروژه را ترک کرد. کریستوفر پنفولد به عنوان نویسنده اصلی مسئولیت را پذیرفت و از جانی برن برای ویرایش متون کمک گرفت.

فیلم‌برداری قسمت اول با عنوان «جدایی» که قرار بود ۱۰ روز طول بکشد، بیش از دو هفته به درازا کشید. لی کاتزین کارگردانی کمال‌گرا بود و برداشت‌های بسیار زیادی می‌گرفت. نسخه دو ساعته او به نیویورک فرستاده شد اما ایب مندل از نتیجه وحشت کرد. اندرسون چندین صحنه کلیدی را بازنویسی کرد و پس از سه روز فیلم‌برداری مجدد، قسمت آزمایشی را به یک قسمت یک ساعته تبدیل کرد که مورد تأیید ITC قرار گرفت. کاتزین پس از اتمام قسمت دوم خود، دیگر برای ادامه کار دعوت نشد.

تولید ۲۴ قسمت که برای یک سال برنامه‌ریزی شده بود، ۱۵ ماه طول کشید. بحران‌های اقتصادی بریتانیا در سال ۱۹۷۴، از جمله اجباری شدن «سه روز کار در هفته» و قطع برق شبکه سراسری به دلیل اعتصابات، خللی در فیلم‌برداری ایجاد نکرد زیرا استودیو پاین‌وود ژنراتورهای اختصاصی داشت؛ اما این مسائل بر پردازش فیلم‌ها در آزمایشگاه‌های خارج از استودیو تأثیر گذاشت.

تعهد به شریک مالی ایتالیایی (شبکه رای) برای استفاده از بازیگران ایتالیایی نیز باعث شد در چهار قسمت از سریال از هنرمندان مهمان ایتالیایی استفاده شود. در نهایت، به دلیل تأخیرهای تولید، شبکه سی‌بی‌اس سفارش خود برای خرید سریال را لغو کرد و به جای آن سریال *سیاره میمون‌ها* را جایگزین نمود. با این حال، سریال با موفقیت به کشورهای بسیاری از جمله فرانسه، ایتالیا، ژاپن، ایران، کانادا و استرالیا فروخته شد و در نهایت بیش از ۱۵۰ ایستگاه محلی در آمریکا نیز آن را برای فصل ۱۹۷۵–۱۹۷۶ خریداری کردند.

== ساخت سری دوم ==
پس از اتمام سری اول، تیم تولید برای شروع ساخت سری دوم در پاییز ۱۹۷۵ آماده شد. گری اندرسون از جانی برن، نویسنده تیم، خواست تا تحلیلی انتقادی از ۲۴ قسمت اول تهیه کند و نقاط قوت و ضعف آن‌ها را بسنجد تا سال دوم با کیفیتی بهتر ساخته شود. برن شروع به نوشتن فیلمنامه‌هایی در قالب بهبودیافته سری اول کرد: «روح بیولوژیکی»، «چهره باغ عدن» و «فرزندان خدایان». او همچنین [[دونالد جیمز]]، نویسنده بریتانیایی، را برای توسعه داستان «تبعیدی‌ها» بر پایه فرمت سری اول به کار گرفت. ری آستین، کارگردان، بار دیگر به عنوان یکی از کارگردانان اصلی قرارداد بست و تا زمان عزیمتش به آمریکا برای کارگردانی، در پروژه ماند.

قرار بود تمام مطالب توسط دفتر نیویورک ITC بازبینی شود، اما این موضوع محقق نشد و پنفولد و برن اکثر قسمت‌های سری اول را نوشتند. در این زمان، با جدایی رسمی سیلویا اندرسون از گری اندرسون (که منجر به طلاق شد)، او نقش خود را به عنوان تهیه‌کننده ترک کرد. [[فردریک فرایبرگر]] که گری اندرسون او را برای سمت نویسندگی در نظر داشت (به دلیل فشارهای فزاینده برای استخدام یک نویسنده اصلی آمریکایی)، به عنوان تهیه‌کننده و مدیر اجرایی (Showrunner) برای هدایت سریال به تیم پیوست. فرایبرگر پیش از آن تهیه‌کنندگی فصل سوم و نهایی *پیشتازان فضا* (۱۹۶۸–۱۹۶۹) و هشت قسمت از فصل اول سریال *غرب وحشی وحشی* را بر عهده داشت. اگرچه اندرسون و گرید از این انتخاب راضی بودند، اما ایب مندل در مورد دلیل بیکار بودن او در آن زمان نگرانی‌هایی داشت.

لو گرید در اواخر سال ۱۹۷۵، زمانی که رتبه بینندگان در ایالات متحده در ماه‌های پایانی پاییز کاهش یافت، تولید سریال را به‌طور ناگهانی لغو کرد. گرید پیش از آن نیز از عدم موفقیت در فروش سریال به یک شبکه سراسری در آمریکا ناامید شده بود. گری اندرسون و فرد فرایبرگر با هم متحد شدند و ایده سری جدید را با اضافه کردن یک شخصیت بیگانه به پایگاه ماه آلفا مطرح کردند که پویایی تعاملات در پایگاه را تغییر داده و توجه بینندگان آمریکایی را دوباره جلب کند. بر اساس پیشنهاد اندرسون و فرایبرگر مبنی بر اضافه کردن شخصیتی بیگانه از سیاره سایکون به نام مایا، مندل با تمدید سریال برای سال دوم موافقت کرد.

علاوه بر شخصیت مایا با بازی [[کاترین شل]] که قبلاً در قسمت «نگهبان پیری» به عنوان بازیگر مهمان حضور یافته بود، تغییرات متعدد دیگری برای آنچه «سال دوم» نامیده می‌شد، صورت گرفت. شخصیت پروفسور برگمن به دلیل اختلاف بر سر حقوق [[بری مورس]] حذف شد، اما مورس بعدها ادعا کرد که از رفتن خوشحال است و به اندرسون گفته است: «ترجیح می‌دهم مدتی با بزرگسالان بازی کنم.» با رفتن برگمن، نقش دانشمند در آلفا توسط مایا پر شد که دانش علمی مردمش بسیار فراتر از بشر بود. شخصیت او به گونه‌ای طراحی شده بود که «مشاهده رفتار انسانی از بیرون» را فراهم کند؛ نقشی مشابه شخصیت [[اسپاک]] در *پیشتازان فضا*. مایا مانند اسپاک رویکردی منطقی در حل مسائل و هوش بالایی داشت، اما تفاوتش در این بود که فردی جذاب و کاملاً احساساتی بود. رابطه کونیگ و راسل نیز از یک خواستگاری ساده به یک عشق پرشور و تمام‌عیار تبدیل شد.

فرایبرگر برای کنترل بودجه و برنامه فیلم‌برداری، تصمیم گرفت هیچ‌کدام از بازیگران به جز لاندو، بین و مورس را دوباره استخدام نکند و به بقیه فقط برای هر قسمت پیشنهاد همکاری بدهد، بدون اینکه قرارداد دائمی برای کل سریال داشته باشند. در نتیجه شخصیت‌های مکمل شامل پل مورو ([[پرنتیس هنکاک]])، دیوید کانو ([[Clifton Jones]]) و تانیا الکساندر ([[Suzanne Roquette]]) از گروه بازیگران حذف شدند. [[Anton Phillips]] (در نقش دکتر باب ماتیاس) نیز پس از دو قسمت از سال دوم به دلیل نداشتن قرارداد ثابت پروژه را ترک کرد. به دلایل مشابه، [[Zienia Merton]] (ساندرا بنس) پس از سه قسمت رفت، هرچند بعداً به درخواست باربارا بین به‌طور موقت بازگشت. فرایبرگر می‌خواست [[نیک تیت]] (آلن کارتر) را هم با یک خلبان جدید جایگزین کند، اما با بررسی نامه‌های طرفداران متوجه شد که کارتر یکی از محبوب‌ترین شخصیت‌های سریال است؛ در نهایت با وساطت گری اندرسون، تیت متقاعد به بازگشت شد.

تونی وردسکی، رئیس امنیت، نیز به عنوان شخصیت جدید با بازی [[تونی آنهولت]] به جمع بازیگران پیوست. شخصیت او در درجه اول به عنوان قهرمان اکشن دوم و معشوق مایا عمل می‌کرد.

در سریال هیچ توضیحی برای تغییرات بازیگران ارائه نشد. صحنه‌ای در قسمت «[[The Metamorph|دگرپیکر]]» که به مرگ برگمن اشاره می‌کرد، نوشته و فیلم‌برداری شد اما در تدوین نهایی حذف گردید. کتاب فنی پایگاه ماه آلفا که توسط مجله *استارلاگ* منتشر شد، این توضیح را پذیرفته و بیان می‌کند که برگمن به دلیل نقص در لباس فضایی جان خود را از دست داده است. همچنین در این نشریه ذکر شده که مورو و کانو در سقوط یک ایگل جان باخته‌اند و دکتر ماتیاس در مرخصی مطالعاتی است. فرایبرگر معتقد بود که این شخصیت‌ها تک‌بعدی هستند و طرفداری ندارند؛ او به نیک تیت گفته بود که تماشاگران آن‌ها را به خاطر نخواهند آورد و از نظر او، آن‌ها فقط «در جای دیگری» از پایگاه میان ۳۰۰ نفر دیگر گم شده‌اند.

تغییرات دیگر شامل تیتراژ اصلی بود. مونتاژ وقایع قسمت «جدایی» حذف شد و به جای آن سکانسی از جلوه‌های ویژه نمایش داده شد که در آن [[ماه]] از مدار خارج شده و به فضا پرتاب می‌شود. تصاویر لاندو، بین و شل نیز به جای ژست‌های ثابت سال اول، به صورت تصاویر اکشن و پرتحرک نمایش داده شد.

دکور وسیع «مأموریت اصلی» با بالکن و پنجره‌هایی که سطح ماه را نشان می‌داد، با یک «مرکز فرماندهی» (Command Center) کوچک‌تر جایگزین شد که ظاهراً در اعماق زمین قرار داشت (این تغییر در کتاب راهنمای نویسندگان سال دوم برای امنیت بیشتر توصیف شده بود، اما هرگز در سریال توضیح داده نشد). بخش پزشکی، بخش ژنراتور و محل زندگی ساکنان آلفا کوچک‌تر شدند و فضای داخلی کابین فرماندهی ایگل با دکمه‌ها، چراغ‌های چشمک‌زن و مانیتورهای بیشتر به‌روزرسانی شد.

کیت ویلسون، طراح تولید، در مصاحبه‌ای اعلام کرد که فرایبرگر همیشه از او می‌خواست دکورها را کوچک‌تر کند و ظاهر وسیع (و گران‌قیمت) فضاهای داخلی سری اول را از بین ببرد. فرایبرگر بسیار نگران بودجه بود و برخلاف بیانیه‌های مطبوعاتی، تیم تولید در این سری با پول کمتری کار می‌کرد.

فرایبرگر در داستان‌های سال دوم بر جنبه‌های اکشن-ماجراجویی تأکید کرد و مضامین [[متافیزیک]] سال اول را کنار گذاشت. او دربارهٔ سری اول گفت: «آن‌ها سریال را به سبک بریتانیایی می‌ساختند که در آن داستانی وجود نداشت و مردم فقط می‌ایستادند و حرف می‌زدند. من بر اکشن و توسعه شخصیت‌ها همراه با محتوای داستانی قوی تأکید کردم تا ثابت کنم *۱۹۹۹* می‌تواند با استاندارد آمریکایی یک سریال اکشن-ماجراجویی مطابقت داشته باشد.»

بازیگران سریال از فیلمنامه‌ها ناراضی بودند. مارتین لاندو گفت: «آن‌ها سریال را تغییر دادند چون گروهی از تفکرات آمریکایی وارد کار شدند و تصمیم گرفتند کارهایی را انجام دهند که فکر می‌کردند تجاری است. فرایبرگر از برخی جهات کمک کرد، اما در کل فکر نمی‌کنم او به سریال خدمتی کرده باشد؛ او رویکردی بسیار معمولی و پیش‌پاافتاده را به سریال آورد.» جانی برن نیز گفت که اگرچه فرایبرگر تهیه‌کننده خوبی بود، اما برای *فضا: ۱۹۹۹* مناسب نبود.

با تمدید لحظه آخری از سوی گرید، تیم تولید به سرعت کار بر روی سری دوم را آغاز کرد. تولید در ۲۶ ژانویه ۱۹۷۶ شروع شد و قرار بود تمام قسمت‌ها تنها ظرف ده ماه ساخته شوند. برای رعایت جدول زمانی و کاهش هزینه‌ها، فرایبرگر از روش «فیلم‌برداری هم‌زمان» (Double-up) استفاده کرد. در این روش، دو تیم تولید به‌طور هم‌زمان دو قسمت را فیلم‌برداری می‌کردند. لاندو و برخی بازیگران مکمل در یک قسمت (در لوکیشن یا دکورهای استودیو M) بازی می‌کردند، در حالی که بین و سایر بازیگران مکمل در دکورهای ثابت آلفا در استودیو L قسمت دیگری را فیلم‌برداری می‌کردند.

روابط بین فرایبرگر و قدیمی‌های سری اول پرتنش بود. لاندو از داستان‌هایی که به نظرش در مقایسه با سال قبل سطحی یا مضحک بودند، شکایت داشت. او روی جلد یکی از فیلمنامه‌ها نوشت: «من برای این سریال خودم را به خطر نمی‌اندازم چون با کاری که شما انجام می‌دهید موافق نیستم… حتی نمی‌خواهم در برنامه‌های تبلیغاتی شرکت کنم. این ایده من از آنچه سریال باید باشد نیست.»

فیلم‌برداری اصلی در ۲۳ دسامبر ۱۹۷۶ با قسمت «[[The Dorcons|دورکن‌ها]]» به پایان رسید. در مطبوعات تجاری مقاله‌ای دربارهٔ احتمال ساخت سری سوم منتشر شد که در آن آمده بود ITC مشتاقانه به دنبال فصل سوم با اتفاقات شگفت‌انگیزتر است و مایا و کاترین شل حتماً در آن حضور خواهند داشت، اما این زمزمه‌ها هرگز به اعلام رسمی و تولید منجر نشد.

== تولید ==
=== سری سوم لغو شده ===
تهیه‌کنندگان و استودیو قصد داشتند سریال را با ساخت سری سوم ادامه دهند. به دلیل مسائل بودجه‌ای، مقرر شده بود این سری کوتاه‌تر از دو سری قبلی و در ۱۳ قسمت ساخته شود. شخصیت مایا بسیار موفق ارزیابی شده بود و تهیه‌کنندگان شروع به آماده‌سازی او برای یک سریال اسپین‌آف (مشتق) کردند. قرار بود سریال اختصاصی «مایا» نیز در ۱۳ قسمت در سال تولید شود.

با نزدیک شدن به پایان فیلم‌برداری سال دوم، مشخص شد که سری سومی در کار نخواهد بود و پروژه اسپین‌آف مایا نیز رها شد. طبق اظهارات مارتین لاندو در مستندهای *فضا: ۱۹۹۹/یوفو* که توسط [[Fanderson]] تولید شده، رتبه بینندگان سریال پایین نبود، اما لغو آن به دلیل تصمیم لو گرید، تأمین‌کننده مالی پروژه، برای هدایت بودجه از *فضا: ۱۹۹۹* به سمت پروژه‌های سینمایی جدیدش از جمله فیلم *بلند کردن تایتانیک* بود.

== تاریخچه پخش ==
=== بریتانیا ===
این مجموعه در سپتامبر ۱۹۷۵ در شبکه [[آی‌تی‌وی]] آغاز شد، اما به صورت هم‌زمان در سطح ملی پخش نمی‌گردید (این وضعیت تا زمان بازپخش سریال از شبکه [[بی‌بی‌سی دو]] در سال ۱۹۹۸ ادامه داشت). اکثر مناطق ITV (از جمله یورکشایر، اسکاتلندی و ATV) پخش سریال را از پنجشنبه، ۴ سپتامبر ۱۹۷۵ در ساعت ۷ بعد از ظهر آغاز کردند. [[لاندن ویکند تله‌ویژن]] (LWT) و آی‌تی‌وی آنگلیا اولین قسمت را دو روز بعد، در شنبه ۶ سپتامبر ساعت ۵:۵۰ عصر نمایش دادند.

سری دوم در شبکه LWT در یک زمان غیرپیک (ساعت ۱۱:۳۰ صبح شنبه، ۴ سپتامبر ۱۹۷۶) آغاز شد. سایر ایستگاه‌های محلی پخش سری دوم را تا اواخر سال ۱۹۷۷ یا حتی سال‌های بعد (مانند HTV در سال ۱۹۸۴) به تعویق انداختند.

در سال ۱۹۹۸، کل مجموعه از شبکه بی‌بی‌سی دو بازپخش شد که این اولین باری بود که سریال به صورت سراسری و هم‌زمان در بریتانیا پخش می‌شد. پخش این مجموعه به شکلی نمادین در سال ۱۹۹۹ به پایان رسید. از ژانویه ۲۰۲۳، این سریال به صورت رایگان در پلتفرم [[ITVX]] در بریتانیا در دسترس قرار گرفته است.

=== ایالات متحده ===
در ایالات متحده، تلاش‌ها برای فروش سریال به یکی از سه شبکه اصلی (ABC, CBS, NBC) برای فصل‌های ۱۹۷۴ تا ۱۹۷۶ شکست خورد. شبکه‌ها تمایلی به پروژه‌ای که کنترل خلاقانه‌ای روی آن نداشتند (با توجه به اینکه ۲۴ قسمت آماده به آن‌ها ارائه شده بود) نشان ندادند. ایب مندل از شرکت ITC که ناامید نشده بود، آنچه را که خودش «شبکه فضا: ۱۹۹۹» می‌نامید ایجاد کرد و سریال را مستقیماً به ایستگاه‌های محلی فروخت. در تبلیغات آمریکایی، با اشاره به سریال محبوب آن زمان یعنی *مرد شش‌میلیون‌دلاری*، این مجموعه را به عنوان «سریال شش و نیم میلیون دلاری» با ستارگان، نویسندگان و کارگردانان آمریکایی معرفی کردند.

تا سپتامبر ۱۹۷۵، این سریال توسط ۱۵۵ ایستگاه آمریکایی خریداری شده بود. اکثر این ایستگاه‌ها مستقل بودند، اما تعدادی از آن‌ها که وابسته به شبکه‌های اصلی بودند، گاهی برنامه‌های شبکه سراسری را قطع می‌کردند تا قسمت‌های *فضا: ۱۹۹۹* را پخش کنند. تصاویر فضاپیمایی که بر فراز پایگاه ماه آلفا پرواز می‌کند (از قسمت «آخرین دشمن» در سری اول) بعدها برای نمایش یک تمدن آینده در قسمتی از سریال *زن شگفت‌انگیز* بازاستفاده شد.

=== کانادا ===
در کانادا، [[سی‌بی‌سی تله‌ویژن]] پخش‌کننده این سریال از سال ۱۹۷۵ تا دهه ۱۹۸۰ بود. با شروع سری دوم در سپتامبر ۱۹۷۶، CBC این سریال را به سطح شبکه سراسری ارتقا داد و آن را شنبه‌ها عصر پخش می‌کرد. در اکثر مناطق کشور، سریال ساعت ۵ عصر شنبه، درست قبل از پخش مسابقات [[هاکی روی یخ]] به روی آنتن می‌رفت که باعث شد رتبه بینندگان بسیار خوبی کسب کند.

نسخه فرانسوی‌زبان سریال با نام *Cosmos: 1999* نیز چندین بار بین سال‌های ۱۹۷۵ تا ۱۹۸۰ از شبکه فرانسوی‌زبان CBC پخش شد. محبوبیت سریال در کانادا به حدی بود که پس از اتمام پخش سری دوم، کل سری اول نیز دوباره به صورت سراسری در سال‌های ۱۹۷۷ و ۱۹۷۸ پخش شد. شبکه [[وای‌تی‌وی]] کانادا نیز هر دو سری را بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۲ با رتبه‌بندی موفق بازپخش کرد.

=== سایر بازارها ===
این سریال در ایتالیا با نام *Spazio 1999*؛ در آرژانتین، اروگوئه، پورتوریکو، جمهوری دومینیکن، گواتمالا، بخش فرانسوی‌زبان کانادا و فرانسه با نام *Cosmos: 1999*؛ در دانمارک با نام *Månebase Alpha*؛ در برزیل و پرتغال با نام *Espaço: 1999*؛ در آلمان با نام *Mondbasis Alpha 1*؛ در سوئد با نام *Månbas Alpha*؛ در لهستان با نام *Kosmos 1999* (۱۹۷۷–۱۹۷۹)؛ در فنلاند با نام *Avaruusasema Alfa*؛ در یونان با نام *Διάστημα ۱۹۹۹*؛ در مجارستان با نام *Alfa Holdbázis*؛ در اسپانیا، شیلی، ونزوئلا و کلمبیا با نام *Espacio: 1999*؛ در مکزیک با نام *Odisea 1999*؛ در ایران با نام *فضا: ۱۹۹۹*؛ در ترکیه با نام *Uzay 1999* و در آفریقای جنوبی با نام *Alpha 1999* (۱۹۷۶، دوبله شده به [[زبان آفریکانس|آفریکانس]]) نمایش داده شد. این مجموعه همچنین در کشورهای هلند، بلژیک، نیوزیلند و استرالیا نیز پخش گردید.

در فنلاند، سری اول در ابتدا توسط شبکه تجاری MTV در سال ۱۹۷۶ پخش شد، اما پس از چند قسمت به درخواست شورای ملی برنامه به دلیل اینکه بیش از حد خشن و وحشتناک تشخیص داده شد، از آنتن حذف گردید. همین اتفاق در سال ۱۹۷۸ زمانی که MTV تلاش کرد سری دوم را پخش کند، تکرار شد. کل سریال در فنلاند تا سال‌های ۱۹۹۶–۱۹۹۷ دیده نشد، تا اینکه یک شبکه محلی کوچک به نام TV-Tampere آن را پخش کرد.

== بازخورد ==
واکنش‌ها به این سریال متفاوت بود: برخی از منتقدان آن را به عنوان یک اثر کلاسیک ستایش کردند و به ارزش‌های تولیدی و داستان‌پردازی چندلایه آن اشاره کردند («*فضا: ۱۹۹۹* مانند نسخه [[مت‌آمفتامین]] زدهٔ *پیشتازان فضا* است. این پرزرق‌وبرق‌ترین و زیباترین سفر علمی تخیلی است که تا به حال در تلویزیون ظاهر شده…» و «*فضا: ۱۹۹۹* یک نمایش اخلاقی خیره‌کننده بصری از عصر فضا است…»)؛ برخی دیگر از آن به دلیل پیرنگ‌های ضعیف و بازی‌های خشک، به ویژه از سوی باربارا بین، انتقاد کردند («پیرنگ‌ها و شخصیت‌پردازی در *فضا: ۱۹۹۹* ابتدایی بوده‌اند…» و «کلاژی ناامیدکننده از شخصیت‌های چوبی، دیالوگ‌های خسته‌کننده و پیرنگ‌های غیرقابل درک…»). استیون ارل در *سن آنتونیو اکسپرس* نوشت: «اگر قسمت اول مجموعه جدید *فضا: ۱۹۹۹* نشانه کلی کیفیت باشد، طرفداران پرشور *پیشتازان فضا* احتمالاً با اشتیاق به سراغ این سریال خواهند آمد.»

[[آیزاک آسیموف]] دقت علمی سریال را با اشاره به این نکته مورد انتقاد قرار داد که هر انفجاری که بتواند ماه را از مدارش خارج کند، در واقع آن را متلاشی می‌کند و حتی اگر از مدار خارج شود، صدها هزار سال طول می‌کشد تا به نزدیک‌ترین ستاره برسد. او همچنین خاطرنشان کرد که توصیف پایگاه ماه آلفا به عنوان مکانی در «سمت تاریک» ماه یک اشتباه است، زیرا هیچ بخشی از ماه به‌طور دائمی تاریک نیست. با این حال، او برنامه را به دلیل دقت در بازنمایی حرکت در محیط [[گرانش]] کم ماه و طراحی تولید واقع‌گرایانه آن تحسین کرد. پاسخ‌های آسیموف تنها بر اساس قسمت آزمایشی بود. قسمت‌های بعدی (مانند «خورشید سیاه» و «زمانی دیگر، مکانی دیگر») نشان می‌دهند که ماه با عبور از [[کرم‌چاله]]‌ها و تونل‌های ابرفضایی به ستارگان می‌رسد، نکته‌ای که در قسمت‌های سری دوم مانند «تیبور» و «تاب‌خوردگی فضایی» آشکارتر شد.

در نسخه ۲۸ فوریه ۱۹۷۶ مجله *تی‌وی گاید*، منتقد کلیولند آموری سریال را به باد انتقاد گرفت. او در نقد خود خاطرنشان کرد: «برای مدتی طولانی عملاً هیچ دیالوگی وجود نداشت که با توجه به آنچه در ادامه آمد، ایده فوق‌العاده‌ای بود. سپس جملاتی مانند این آمد… ما روی بزرگ‌ترین بمبی که تا به حال ساخته شده نشسته‌ایم. در نمایشی مانند این، این جمله‌ای است که آن‌ها باید به هر قیمتی از آن دوری می‌کردند.» او از بازیگری انتقاد کرد و گفت: «جلوه‌های ویژه خوب هستند، اما بازیگران وحشتناک‌اند، حتی مارتین لاندو و باربارا بین که آن‌ها را از سریال مأموریت: غیرممکن به یاد دارید؛ و بری مورس از سریال [[فراری (مجموعه تلویزیونی ۱۹۶۳)|فراری]]. نقش خانم بین زامبی‌وارترین نقش است که خود تمایز خاصی محسوب می‌شود، زیرا تعداد بازیگران بسیار زیاد است.»

در مقاله‌ای مفصل دربارهٔ *فضا: ۱۹۹۹*، [[مایکل جان]] گفتگویی با مدیر محتوای سریال *پیشتازان فضا*، [[دی.سی. فونتانا]] را بازگو کرد: «به گفته فونتانا، *۱۹۹۹* از همان مشکلی رنج می‌برد که سازندگانش در سریال *یوفو* داشتند. جلوه‌های فنی عالی هستند، اما شخصیت‌هایی خلق نمی‌کنند که برایتان مهم باشند.»

توماس وینسی‌گوئرا در مورد تفاوت‌های سری دوم با سری اول اظهار داشت: «موسیقی از حالت وهم‌آور به جاز تغییر کرد. قسمت‌ها اگرچه دیگر سنگین نبودند، اما کلیشه‌ای یا مضحک شدند.»

جان کلوت، مورخ علمی تخیلی، در بررسی کل اثر، *فضا: ۱۹۹۹* را از نظر بصری «باشکوه» توصیف کرد، اما از آنچه که به نظر او «بازیگری متوسط» و «فیلمنامه‌های افتضاح» بود، انتقاد کرد.

== رسانه‌های خانگی ==

اولین نسخه‌های رسانه خانگی *فضا: ۱۹۹۹* در دهه ۱۹۸۰ بود، زمانی که تعدادی از [[فیلم تلفیقی|فیلم‌های تلفیقی]] بر روی [[وی‌اچ‌اس]] در بازارهای بریتانیا و ایالات متحده عرضه شد. در دهه بعد، نسخه‌های وی‌اچ‌اس کل سریال در فرمت اصلی آن منتشر گردید.

=== بریتانیا ===
مجموعه کامل در دهه ۱۹۹۰ بر روی ویدئو خانگی منتشر شد که هر نوار شامل دو قسمت بود. در سال ۲۰۰۱، توسط Carlton Media بر روی دی‌وی‌دی در بریتانیا عرضه شد.

در سال ۲۰۰۵، شرکت Network سری اول را در بریتانیا به عنوان یک مجموعه جعبه‌ای هفت دیسکه نسخه ویژه بازنشر کرد. برای این نسخه که با سی‌امین سالگرد سریال همزمان بود، هر قسمت با استفاده از عناصر جدید فیلم ۳۵ میلی‌متری به صورت دیجیتالی بازسازی شد. این کار کیفیت تصویر را در مقایسه با نسخه‌های قبلی دی‌وی‌دی به طرز چشمگیری بهبود بخشید. این مجموعه همچنین شامل مستندی ۷۰ دقیقه‌ای با عنوان «این قسمت‌ها» بود که در آن اندرسون، کریستوفر پنفولد، جانی برن، زینیا مرتون و دیوید لین به بررسی ساخت قسمت‌های کلیدی سری اول پرداختند.

شرکت Network سری اول را بر روی [[دیسک بلوری]] در ۱ نوامبر ۲۰۱۰ با کیفیت فول اچ‌دی (1080p) منتشر کرد. سری دوم بازسازی شده نیز سرانجام در سپتامبر ۲۰۱۵، همزمان با چهلمین سالگرد سریال، بر روی بلوری و دی‌وی‌دی منتشر شد.

=== ایالات متحده ===
در اواسط دهه ۱۹۹۰، این مجموعه به‌طور جزئی بر روی نوارهای وی‌اچ‌اس از طریق سرویس کلمبیا هاوس در دسترس بود.

[[شبکه‌های تلویزیونی A&E]] کل مجموعه را بر روی دی‌وی‌دی در منطقه ۱ منتشر کرده است. در ۲۴ سپتامبر ۲۰۰۲، یک مجموعه ۱۶ دیسکه شامل تمام ۴۸ قسمت کامل و بدون سانسور سریال منتشر شد. در ۳۱ ژوئیه ۲۰۰۷، A&E نسخه سی‌امین سالگرد را عرضه کرد که شامل یک دیسک پاداش ویژه بود. سری اول بر روی بلوری در ۲ نوامبر ۲۰۱۰ با بازسازی اچ‌دی و میکس مجدد [[صدای فراگیر ۵٫۱ کاناله]] منتشر شد. در ژوئیه ۲۰۱۹ نیز Shout Factory هر دو سری را بر روی بلوری عرضه کرد.

== تلاش‌ها برای احیا ==
در اواخر دهه ۱۹۹۰، جانی برن و کریستوفر پنفولد تلاش کردند تا این فرنچایز را به عنوان یک مجموعه فیلم سینمایی احیا کنند، مشابه روشی که سریال *پیشتازان فضا* در اواخر دهه ۱۹۷۰ به سینما بازگشت. داستان فیلم اول قرار بود چندین سال پس از پایان سریال روایت شود و پایگاه ماه آلفا با طراحی جدیدی در آن حضور داشته باشد، اما در نهایت این پروژه با شکست مواجه شد.

در فوریه ۲۰۱۲، ساخت مجموعه جدیدی با عنوان موقت *فضا: ۲۰۹۹* به عنوان [[ری‌بوت]] نسخه اصلی اعلام شد. قرار بود این سریال توسط [[آی‌تی‌وی استودیو]] با همکاری HD Films ساخته شود. در ۱۵ اوت ۲۰۱۸، برایان جانسون، مدیر جلوه‌های ویژه نسخه اصلی، اعلام کرد که ری‌بوت در مسیر تولید در بریتانیا قرار دارد، اما این سریال همچنان ساخته نشده باقی مانده است.

== سایر رسانه‌ها ==


این مجموعه در رسانه‌های دیگر نیز مورد اقتباس قرار گرفته است، از جمله رمان‌گونه‌های قسمت‌ها، رمان‌های اورجینال، [[درام صوتی]]، کتاب‌های کمیک، [[فیلم تلفیقی|فیلم‌های تلفیقی]] و اسباب‌بازی‌ها.

در سال ۱۹۹۹ یک فیلم کوتاه طرفداران با عنوان «پیامی از پایگاه ماه آلفا» منتشر شد. این اثر که توسط جانی برن نوشته شده و زینیا مرتون در آن دوباره در نقش ساندرا بنس ظاهر شد، سال‌ها پس از قسمت‌های تلویزیونی روایت می‌شود و به عنوان موخره‌ای بر کل سریال عمل می‌کند.

از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳، شرکت Big Finish Productions مجموعه‌ای از درام‌های صوتی *فضا: ۱۹۹۹'' را منتشر کرد.

## منابع

رده:ادبیات داستانی در ۱۹۹۹ (میلادی)
رده:برنامه‌های تلویزیونی آی‌تی‌وی
رده:برنامه‌های تلویزیونی به زبان انگلیسی
رده:سریال تلویزیونی فضا ۱۹۹۹
رده:سفر میان‌ستاره‌ای در ادبیات داستانی
رده:مجموعه‌های تلویزیونی بریتانیایی آغازشده در ۱۹۷۵ (میلادی)
رده:مجموعه‌های تلویزیونی بریتانیایی پایان‌یافته در ۱۹۷۷ (میلادی)
رده:مجموعه‌های تلویزیونی خارجی پخش‌شده از تلویزیون ملی ایران
رده:مجموعه‌های تلویزیونی درام چندفصلی
رده:مجموعه‌های تلویزیونی درباره زیست فرازمینی
رده:مجموعه‌های تلویزیونی ساخته شده توسط استادیو پینه وود
رده:مجموعه‌های تلویزیونی واقع‌شده در ۱۹۹۹ (میلادی)
رده:مجموعه‌های تلویزیونی واقع‌شده در آینده
رده:مجموعه‌های تلویزیونی واقع‌شده در دهه ۲۰۰۰ (میلادی)
رده:مجموعه‌های درام تلویزیونی بریتانیا
رده:نمایش‌های تلویزیونی مورد اقتباس کمیک‌ها
رده:ویکی‌سازی رباتیک