تاج‌های شاهنشاهان ساسانی

پس از حکومت اشکانی سلسله ساسانیان پا به عرصه وجود گذاشت. قبول اینکه فردی از پارس بنام اردشیر پاپکان به عنوان یک حاکم محلی بتواند بر اردوان پنجم؛ شکست دهنده دولت روم پیروزی یابد کمی دشوار بوده برای رومیان؛ البته طی دوران ساسانیان شکست‌هایی اتفاق افتاد که گاهی بر چهره سیاسی منطقه تأثیرگذار بود. مانند شکست نرسه از دولت روم یا شکست یزدگرد سوم از اعراب ساسانیان از ادوار مهم دوران تاریخی هستند که در نقاط مختلف کشور آثار مختلفی بر جای گذاشتند. شهریاران ساسانی از ابتدای سلسله تا انتهای آن از تاج‌های متنوعی استفاده می‌کردند که تاج‌هایشان با هم دیگر تفاوت‌های جرئی و کلی می‌داشت.

## معنا و مفهوم تاج
تاج، سربند یا کلاهی که معمولاً از جنس طلا و فلزات ارزشمند با جواهرات گرانبها بوده و عموماً توسط افراد عالیرتبه یک کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد. تاج کلمه‌ای پارسی بوده که از زبان فارسی به عربی راه یافته وزن تاج‌های شهریاران ساسانی متغیر بوده و بستگی به استفاده از سلایق پادشاهان بوده‌است. مثلاً در اواخر دوره ساسانی به علت وزن زیادی که بر تاج قرار داشت و در واقع آن‌ها را نمی‌توانستند بر سر نهند بلکه تاج را از بالای تخت و از سقف به وسیله زنجیر طلایی چنان نازکی آویزان می‌کردند تا اینگونه وزن تاج بر سر شاهان سنگینی نکند.

## اجزاء و ضمائم تاج
* **[[کریمبوس|کوریمبوس]] یا گویی** که بر بالای تاج شهریاران ساسانی دیده می‌شود، نمادی از مهر و نشان خانوادگی ساسانیان و نماد مالکیت بر جهان بود. اما در پاره یی از اوقات این گوی شامل موی‌های جمع شده پادشاه که تشکیل کره‌ای را داده بود می‌شد. و گاه به صورتی این گوی نماد مهر و گاه به شکل ستاره که نماد آناهیتا و البته نماد ستاره را برای میترا می‌توان در نظر گرفت.
[بندانگشتی|چپ|200px|نقش [اردشیر دوم (شاهنشاه ساسانی)|اردشیر دوم ساسانی در طاق بستان. نشان گوی یا کوریمبوس در تاج وی دیده می‌شود.]]
* **هلال ماه** در مورد نماد هلال ماه که نماد ایزد آناهیتا که با پاکیزگی و تقدس همراست. نقش ماه را باید نماد آناهیتا با خصوصیات پاکیزگی آن در نظر گرفت این نقش هم ارتباطی با نماد ملی و مذهبی پیدا می‌کرد. ساسانیان نسب خود خویش را به ایرج می‌رساندند و نمادی که برای او قائل بودند نقش ماه بود و اعتقاد به نقش ماه برای ایرج ریشه‌ای بسیار کهن داشت. اما استفاده از عنصر ماه زمانی اوج گرفت که آن‌ها خود را در میانه دوره ساسانی از نژاد کیانی معروفی کردند.
* **بال‌های برافراشته** نماد ایزد بهرام محسوب می‌شود. این بال‌ها که به صورت مرغ وراغنه با بال‌های گشوده دیده می‌شود بر تاج بسیاری از شهریاران ساسانی نقش بسته‌است. اکثر اوقات هنگامی که در صحنه نبرد پیروزی اتفاق می‌افتاد شهریاران ساسانی اقدام به افزودن نقش بال می‌کردند. به علاوه نقش بال نماد فره از سوی بهرام برای شهریاران ساسانی نیز محسوب می‌شود.
* **انوار** در مورد انوار یا حاله نور می‌توان گفت این انوار چون با خورشید و مهر مرتبط بودند در وهله اول نماد مهر محسوب می‌شدند. چون شهریاران ساسانی مشروعیت خود را از ایزدان کسب می‌کردند این فره نماد الهی بودن پادشاهان ساسانی بود.
* **کنگره** که بر تاج شاهان ساسانی نقش بسته، هم نشان مذهبی و هم نشان ملی را شامل می‌شود؛ که این علایم نمادهایی از خدایان هستند که برای نشان دادن رابطه نزدیک خدا و شاه منظور شده بود.

## طراحی و شکل تاج
طراحی تاج با جزئیات آن در دوره ساسانی به اندازه ای دارای اهمیت بود که از روی شکل و جزئیات آن، می توان فرمانروایی که تاج به وی تعلق داشته را شناسایی نمود. در بین فرمانروایان ساسانی، اردشیر یکم بیشترین تنوع تاج را داشته بطوریکه بر اساس سکه های باقیمانده از وی، ۸ نوع تاج مختلف قابل تشخیص است:
پرونده:Coin of Ardashir I and Papak.jpg|چهره تمام رخ اردشیر پنجم (شاه پارس)
پرونده:Ardashir I with Parthian-Style Tiara.jpg|تاج پارتی اردشیر یکم
پرونده:Drachm of Ardashir I with Parthian-style tiara decorated with eagle.jpg|تاج پارتی مزین به عقاب
پرونده:Coin of Ardashir I with the crown of Ahura Mazda.jpg|تاج اهورامزدا (کنگره ای)
پرونده:Drachm of Ardashir I wearing diadem and mural tiara.jpg|تاج با ترکیبی از کلاه پارتی و تاج کنگره ای
پرونده:Coin of Ardashir I.jpg|دسته کروی مو در بالای سر و سربند
پرونده:Silver coin of Ardashir I, struck at the Ctesiphon mint.jpg|اردشیر یکم با سرپوش ابریشمین
پرونده:Silver coin of Ardashir I, struck at the Hamadan mint.jpg|اردشیر یکم با سرپوش ابریشمین و گوش پوش
بطور کلی و بر اساس عناصر و تزئینات اصلی، تاج های ساسانی توسط روبرت گوبل و با مطالعه طرحهای حک شده بر روی سکه های این دوره به هشت گونه متفاوت طبقه بندی شده اند:

# تاج کلاه دار (کلاه جزء غالب است): گونه ای از تاجهای اردشیر یکم، تاج اردشیر دوم، هرمز یکم، یزدگرد یکم، پیروز یکم
# تاج چهار کنگره ای: اردشیر یکم، شاپور یکم، شاپور دوم، یزدگرد دوم، بلاش، اردشیر سوم
# تاج قوسی منقسم: نرسه و شاپور سوم
# تاج دو کنگره ای: بهرام پنجم و جاماسپ
# تاج سه کنگره ای: پیروز، قباد یکم، خسرو یکم، هرمز چهارم، بهرام ششم و ویستهم
# تاج بالدار: پیروز، خسرو دوم، هرمز پنجم، خسرو پنجم، اردشیر سوم، یزدگرد سوم
# سربند (بدون تاج رسمی): شاپور دوم، بهرام چهارم، یزدگرد یکم
# سایر طرح ها: بهرام یکم، بهرام دوم، هرمز دوم، بهرام چهارم، پوراندخت

## تأثیر فره بر تاج
چپ|بندانگشتی|بندانگشتی|راست|250px|اردشیر دوم ساسانی در حال تاج ستانی
در مورد فره و نقش آن بر تاج می‌توان گفت شاهان که ادعایی از انتساب شاهی به اهورامزدا و ایزدان چون مهر و آناهیتا داشتند. نقش یا نماد آن‌ها را بر تاجشان نصب می‌کردند و به این عمل تنفیذ فره می‌گفتند. شاهان هرگاهکه این فر ایزدی را داشتند پادشاهی شایسته و منتخب و منتصب از ایزدان شمرده می‌شدند؛ بنابراین پادشاهی که لیاقت شاهی نداشت با این عنوان که فر شاهی ندارد و اینکه منتخب ایزدان نیست از سلطنت خلع می‌شدند و فره از او گرفته می‌شد. هنگامی جمشید فر خود را از دست داد پادشاهی خود را هم از دست داد و ضحاک بدکار توانست او را شکست دهد. اینجا فره کیانی مخصوص شاهان خوب بوده‌است. خشایارشاه در یونان از فره باستانی یاری می‌طلبید. یا داریوش سوم سپاهیانش را با فره ایرانی پیش می‌راند.

## مفهوم قدرت تاج
**تاج** دارای چنان ارزشی بود که ممکن بود شاهزادگان برای بدست آوردن آن جان خویش را بخطر اندازند. چنانچه بعد از مرگ یزدگرد یکم و پیدا شدن مدعیان سلطنتی، تاج را بین دو شیر در قفس قرار دادند تا هرکه بر شیران غلبه کرد، تاج بر سر گذارد و شاهنشاه خواهد بود. از لحاظ معنایی تاج به دلیل نمایش افتخارات و اعتقادات ملی و مذهبی دارای چنان اعتباری بود که کوچکترین بی‌احترامی به آن مجازات مرگ را در پی می‌داشت. یا در تاجگذاری هرمز چهارم پسرش خسرو پرویز در مقابل پدر زمین را بوسه زد. در واقع داشتن تاج اعتباری بود برای پادشاهان.

## پانویس

## منابع
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

رده:اسطوره‌شناسی ایرانی
رده:ایران پیش از اسلام
رده:ایزدبانوان
رده:جواهرات ملی ایران
رده:شاهنشاهی ساسانی
رده:فرهنگ امپراتوری ساسانی
رده:تاج‌ها