فعل‌های فارسی

**فعل ساده** یا **فعل بسیط** (کارواژه یا کَرواز به پارسی سره) در زبان فارسی فعلی است که مصدر آن از یک واژه تشکیل شده باشد. نزدیک دوهزار فعل ساده در تاریخ ادبیات فارسی به کار رفته است. این فعل‌ها را محمد بشیر حسین در کتاب *فهرست فعل‌های پارسی* گردآوری کرده است. محمد حیدری ملایری دربارهٔ صرف فعل در زبان علمی فارسی نیز یک مقاله نوشته است. محسن حافظیان نیز نزدیک پانصد و هشتاد و شش فعل سادهٔ رایج‌تر در زبان فارسی را بررسی کرده است و مشتق‌هایی رایج در زبان فارسی از این فعل‌ها را نیز معرفی کرده است. کتاب دربرگیرندهٔ بیش از پنج‌هزار واژه است که از فعل‌های فارسی برگرفته شده‌اند و توانایی زبان فارسی را در زمینهٔ واژگان‌سازی و گوناگونیِ ساختارهای واژگان‌ساز نمایان می‌کند.

## انواع فعل فارسی از نظر ساختاری
فعل از دید ساختار در زبان فارسی دارای چهار ساختمان فعلی است:
# فعل ساده
# فعل پیشوندی
# فعل مرکب
# فعل پیشوندی مرکب

فعل پیشوندی در زبان فارسی، فعلی است که از یک فعل ساده و یک پیشوند ساخته شده باشد. با افزودن پیشوند معنای فعل عوض می‌شود. این روش زایش فعل یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های زبان‌های هندواروپایی است که نشانگر توان زایندگی بالای این زبان‌هاست. برای نمونه، در انگلیسی می‌توان به پیشوندهای re, trans, de, com/con/co/col, sub, out, ex, in, en, up، و … اشاره کرد که هر کدام معنی جدیدی به فعل پایه بار می‌کنند.

یکی از انواع فعل‌های زبان فارسی، فعل‌های پیشوندی هستند. این نوع افعال از دوره باستان تا به امروز در زبان فارسی رایج بوده‌اند، اما بسامد آنها در زبان، به‌ویژه در زبان فارسی دری، رو به کاهش بوده است. پیشوند این فعل‌ها، که عنصر غیرفعلی گروه فعلی را تشکیل می‌دهد، عمدتاً مفهوم جهت، سمت و جهت حرکت را نشان می‌دهد و گاهی نیز تقویت معنا و تأکید رخداد فعل را می‌رساند و گاهی نیز در افزایش یا ایجاد معنای جدید در گروه فعلی، ایفای نقش می‌کند. پیشوند در این دسته از افعال، در مسیر تحول و تطور، جای خود را به قید یا متمم یا عنصر غیرفعلی اسم و صفت در جمله داده است.

افعال به دو دستهٔ بسیط و غیربسیط تقسیم می‌شوند. **فعل مرکب** یکی از انواع فعل غیربسیط است و آن فعلی است که از دو یا چند واژه مستقل ساخته شده است. واژه‌های سازندهٔ فعل مرکب، با یکدیگر نقشِ یک فعل را بازی می‌کنند و با هم به‌عنوان یک «واحد واژگانی» در واژگان اهل زبان ذخیره می‌شوند. دستوردانان تاکنون، درخصوص فعل مرکب به اجماع نرسیده‌اند و به همین دلیل نمی‌توان به‌درستی محدودهٔ فعل مرکب را مشخص کرد.

روی‌هم‌رفته می‌توان گفت فعل مرکب، فعلی است که از ترکیب یک فعل بسیط و واژه‌ای دیگر ساخته می‌شود. عموماً واژهٔ نخست، صفت یا قید، و واژهٔ دوم، فعل است؛ مانند: اجرا کردن، حدس زدن، پس گرفتن، گم کردن (حقشناس:۱۳۸۷).

پربسامدترین افعال در زبان فارسی معاصر، افعال مرکب هستند. با این حال، تحلیل زبان‌شناختی فعل مرکب در زبان فارسی وضعیت بحث‌انگیزی دارد و پژوهش‌گران مختلف از جمله ژیلبر لازار، ویلیام جونز، دونکان فوربز، آن لمبتون، عبدالرسول خیامپور، علی‌محمد حق‌شناس، محمدرضا باطنی، پرویز ناتل خانلری، حسن احمدی گیوی، محمد دبیرمقدم، مهدی مشکوةالدینی، خسرو فرشیدورد، امید طبیب‌زاده، علاءالدین طباطبایی و غلامحسین کریمی دوستان در مورد آن بحث کرده‌اند.

## فعل ساده در پارسی
نزدیک دوهزار فعل سادهٔ فارسی که در ادبیات فارسی به کار رفته است را محمد بشیر حسین در کتاب «فهرست فعل‌های فارسی» گرد آورده است.
محمدرضا باطنی بر این باور است: در زبان فارسی امروز «حداکثر ۲۰۰ فعل سادهٔ فعال وجود دارد که از آن‌ها می‌توان مشتق به دست آورد»، این در حالی است که شمار این فعل‌ها در زبان فرانسوی ۴۱۶۰ برآورد شده است. در زبان انگلیسی که گذر از مقولهً اسم به فعل و ایجاد فعل تبدیلی بسیار آسان است و بسیار فراوان نیز رخ می‌دهد، شمار فعل‌های ساده و زایا بسیار بیشتر است. با این همه، زبان فارسی می‌تواند یک زبان علمی باشد، به شرط اینکه کند و زنجیری را که ما به پای آن زده‌ایم باز کنیم. ما می‌کوشیم تا نشان دهیم که زبان فارسی زایایی لازم بالقوه را دارد، اما ما این توانایی را از قوه به فعل نمی‌آوریم. مهم‌ترین راه و بارورترین روش برای ساختن واژه‌های علمی، ساختن مصدر تبدیلی یا به اصطلاح «مصدر جعلی» است. در فارسی نیز، مانند انگلیسی، فرانسه، عربی و بسیاری از زبان‌های دیگر، باید از اسم یا صفت فعل بسازیم تا بتوانیم مشتقات لازم را از آن به دست بیاوریم و گره کار خود را بگشاییم.

همچنین محمد ملایری دربارهٔ صرف فعل در زبان علمی فارسی یک مقاله نوشته است. کتاب اخیر محسن حافظیان (دکتری زبان‌شناسی از دانشگاه سوربن و هم‌اکنون استاد دانشگاه در کانادا) نیز نزدیک ۵۸۶ فعل ساده رایج‌تر در زبان فارسی را بررسی و مشتق‌های رایجی را در زبان فارسی از این فعل‌ها معرفی کرده است. این کتاب دربرگیرنده بیش از پنج هزار واژه است که از فعل‌های فارسی برگرفته شده‌اند و توانایی زبان فارسی را در زمینهٔ واژه‌سازی و گوناگونی ساختارهای واژه‌سازی نمایان می‌کند. یدالله منصوری نیز افعال زبان فارسی و پهلوی (فارسی میانه) را بررسی کرده و نشان داده که زبان فارسی از اسم و صفت و ضمیر مشترک و پیشوند و غیره فعل می‌سازد. در زبان روزمره تهران فعل‌هایی هستند که در کتاب‌های ادبی دیده نمی‌شوند (برای نمونه):
پُکید/ پُکیدن پِلِکید/ پِلِکیدن پِلاسید/ پِلاسیدن
لَمید/ لَمیدن لُولید/ لُولیدن لاسید/ لاسیدن
سُرید/ سُریدن قُلُنبید/ قُلُنبیدن ماسید/ ماسیدن.

یدالله منصوری نیز در پایان مقاله خود می‌گوید:
«سخن پایانی این است که زبان فارسی با این همه زایندگی و زایایی می‌تواند از الگوها و نمونه‌های واژه‌سازی، به‌ویژه در فعل، از فارسی میانه، نیای خود، پیروی و بهره‌جویی کند و توانایی خود را در برابر نیازهای روزمره، به‌ویژه در عرصه دانش و فن افزایش دهد. این شیوه می‌تواند یکی از راه‌های مناسب و قانونمند واژه‌سازی باشد.»

## فعل‌های باقاعده و بی‌قاعده در زبان فارسی
تعریف «فعل روشمند» این است که روشی برای ساخت آن فعل بتوان پنداشت و برای اینکه روشی استخراج شود، باید بیش از یک فعل با آن روش ساخته شده باشد؛ ولی برای «فعل ناروشمند» هیچ روش و قاعده‌ای نمی‌توان استخراج کرد. با این تعریف، هیچ فعل بی‌قاعده‌ای در فارسی نیست. البته برخی قاعده را چنین تعریف می‌کنند که اگر با قاعده‌ای از ریشه فعل بتوان به بن مضارع و ماضی فعل دست یافت، این فعل باقاعده است. با چنین تعریفی، تنها پنج فعل (بودن/استش، کردن/کُنش، آمدن/آیش، دیدن/بینش، خاستن/خیزش) در فارسی هست که ثنویت ریشه دارند و از یک ریشه نمی‌توان بن ماضی و مضارع را به دست آورد. در واقع صرف کردن این پنج فعل هم قاعده‌مند است و تنها از منظر پیش گفته ناروشمند شمرده می‌شوند. صرف نظر از سه فعل بودن و دیدن و آمدن، ماده‌های مضارع و ماضی افعال فارسی از یک ریشه است. برای یافتن اشتراک در ریشه ناگزیریم به تاریخِ زبان بازگردیم. سرچشمه دوگانگی ماده‌های برآمده از یک ریشه در دو جا نهفته است:
* دستور زبان‌های ایرانی باستان
* قواعد حاکم بر تحول تاریخی اصوات در زبان‌های ایرانی

چنانچه گفته شد، اگر چه برای یافتن ریشه فعل باید به تاریخ زبان بازگشت، با این حال بدون نگاه تاریخی و زبانشناختی هم می‌توان همانندی‌ها و روشمندی را به روشنی دید.پسوند و روش‌های فعل ساز در زبان فارسی عبارتند از:
* فعل‌هایی که با افزودن «یدن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: پریدن (پر)، دویدن (دو)…
* فعل‌های که با افزودن «آدن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: افتادن (افت)، ایستادن (ایست)، فرستادن (فرست)، نهادن (نه)…
* فعل‌هایی که با افزودن «دن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: کندن (کَن)، آکندن (آکن)، افکندن (افکن)، پراکندن (پراکن)، ستاندن (ستان)، سپاردن (سپار)
* فعل‌هایی که با حذف «ن» از ریشه و افزودن «دن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: گزیدن (گزین)، زدن (زن)، چیدن (چین)، آفریدن (آفرین)، ریدن (رین)
* فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی ریشه (آی) به «و» و افزودن «دن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: ساییدن (سودن)، فرمودن (فرما)، گشودن (گشا)، ستودن (ستا)، سرودن (سرا)، فرسودن (فرسا)، افزودن (افزا)، نمودن (نما)، آزمودن (آزما)، آسودن (آسا)…
* فعل‌هایی که با افزودن "تن" به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: کشتن (کُش)، بافتن (باف)، شکافتن (شکاف)، سریشتن (سریش)، ...
* فعل‌هایی که با افزودن "استن" به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند" دانستن (دان)، خواهستن/خواستن (خواه)، بایستن (با)، شایستن (شا)، پایستن (پا)، آراستن (آرا)، پیراستن (پیرا)، ویراستن (ویرا)، زیستن (زی) و …
شایان ذکر است که ایدن/آدن/دن/تن همگی یک روش هستند و بنا بر تغییرات آوایی ریشه بکار می‌روند. در گویش‌های مختلف نیز ممکن متفاوت باشد، چنانچه افتادن را در برخی گویش‌ها، افتیدن می‌گویند.
در میان فعل‌هایی که با افزودن «تن» به ریشه ساخته می‌شوند افعالی وجود دارند که با قواعد پیچیده‌تری ساخته می‌شوند که می‌توان به موارد زیر شاره کرد:
* فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ز/س/ش) به «خ» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: سوختن (سوز)، دوختن (دوز)، شناختن (شناس)، فروختن (فروش) و…
* فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ب) به «ف» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: رفتن (روب)، یافتن (یاب)، کوفتن (کوب)، خفتن (خواب)، شتافتن (شتاب)، فریفتن (فریب)، آشفتن (آشوب)، سنفتن (سنب)، نهفتن (نهنب)، رفتن (رو)، گفتن (گو)، گرفتن (گیر)، پذیرفتن (پذیر)
* فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ر) به «ش» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: انباشتن (انبار)، انگاشتن (انگار)، داشتن (دار)، گذاشتن (گذار)
* فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (س) به «ش» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: رشتن/ریسیدن (ریس)، لشتن (لیس)، نوشتن (نویس)
* فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ه) به «س» ساخته و افزودن «تن» به ریشه فعل می‌شوند: خواستن (خواه)، کاستن (کاه)، جستن (جه)، رستن (ره)
برخی فعل‌های روشمند نیز دارای قواعد پیچیده‌تری هستند، مانند:
* فعل‌هایی مانند پیوستن (پیوند)، بستن (بند)
* فعل‌هایی مانند نَوَشتن/نوردیدن، گشتن (گردیدن)

نکتهٔ جالب دیگر اینکه برخی از فعل‌ها به چند روش با بن‌های متفاوت ساخته می‌شوند. مانند: گذاشتن/گذاردن، گشتن/گردیدن، کوفتن/کوبیدن، رستن/روییدن، خفتن/خوابیدن، رشتن/ریسیدن، نَوَشتن/نوردیدن و…

بسیاری از فعل‌ها در زبان‌های ایرانی (حتی در برخی از گویش‌های زبان فارسی) با دو روش ماده‌سازی استن و ایدن ساخته شده‌اند. برای نمونه در گویش سبزواری در برخی جمله‌ها «دوید» را «دویست» می‌گویند. یا مثلاً در گیلکی باریدن و ارزیدن را بارستن و ارزستن می‌گویند و نمونه‌های زیاد دیگر. یا مثلاً در لری و گویش‌های آن اکثر فعل‌هایی که در فارسی با ایدن ساخته شده‌اند، در لری با استن ساخته می‌شوند، برای نمونه در لری «خندیدن» را «خندستن»، «دویدن» را «دویستن»، «پریدن» را «پرستن»، «بریدن» را «برستن»، «دریدن» را «درستن» و… گفته می‌شود، و در گفتار عامیانه لری «استن» به «اسن» تبدیل شده برای نمونه «خندستن» به «خندسن» تبدیل می‌شود.

## پیشوندهای فعلی در فعل‌های ساده

## پسوندهای کارواژه ساز
این پسوندها در اصل فعل‌هایی باستانی هستند که به مرور معنای اصلی خود را از دست داده‌اند و می‌توانند تقریباً هر معنی بگیرند. زبان فارسی در همین دوره هم کارواژه‌هایی مانند "زدن"، "کردن"، "خوردن" را از معنی اصلی شان به منظور ساخت فعل مرکب تهی کرده است.

## پسوندهای اسم‌ساز فعلی

## تراوندهای فعلی

## زمان دستوری در زبان فارسی
* مقاله اصلی: زمان دستوری
زبان فارسی دارای سه زمان دستوریِ اصلیست:
گذشته (ماضی یا پیشین)، حال (مضارع)، و آینده (مستقبل یا پسین). در پارسی دری همه افعال از دو بن ماضی و مضارع ساخته می‌شوند. بن مضارع پارسی دری همان مادهٔ فارسی میانه است که گاه با هم اختلاف تلفظ جزئی دارند. فعل‌ها از دو بن ماضی و مضارع ساخته می‌شوند.

بن ماضی = مصدر بدون «ن» پایانی (مصدر مرخم):

دیدن ← دید، کاشتن← کاشت

بن مضارع = فعل امر بدون «ب» آغازی:

ببین ← بین، بکار ← کار

## فهرست برخی از فعل‌های سادهٔ زبان فارسی
فهرست برخی از فعل‌های سادهٔ زبان فارسی. برخی از فعل‌ها در گویش‌های فارسیِ مناطقی همه‌گیر هستند که در مناطق دیگر متروک شده‌اند. برای نمونه، «شاریدن» در سمرقند به معنی «ریختن آب و مایعات دیگر از بالا به پایین» (بنگرید به لغت آبشار) هست که در فارسی تهران امروزی رواج ندارد. در عین حال در فارسی امروز تهرانی واژهٔ «شوت کردن» از «شوت» انگلیسی برگرفته شده است که در گویش‌های دیگرِ فارسی هنوز رواج ندارد.

در جدول زیر، بخشی از فعل‌های فارسی فهرست شده‌اند که برای یافتن کاربرد دقیق‌تر آن‌ها می‌توان به لغت‌نامه‌دهخدا و فرهنگ معین مراجعه کرد. همه فعل‌های ناگذرا (لازم) می‌توانند روشمند با افزودن پسوند –اندن یا –انیدن به فعل گذرا تبدیل شوند. مانند چسبیدن و چسباندن، گستردن و گستراندن. برخی از پرکاربردترین این فعل‌های ناگذرا در جدول زیر فهرست شده‌اند. گو اینکه همه فعل‌های ناگذرا شامل این قاعده خواهند بود. جدای از این، در موارد فراوان فعل‌ها با پیشوندهای گوناگون همراه می‌شوند که معنی آنان را دگرگون می‌سازد، چون: بَر، باز، ترا، دَر، فَر، فرا، وا، وَر، نا. برای نمونه: رفتن–وررفتن–وارفتن-دررفتن، رسیدن-بررسیدن-فرارسیدن-وارسیدن، ریختن-فروریختن-تراریختن. ریخت‌های کهن تر این تکواژهای پیشوندی که اکنون دیگر کاربرد روشمند ندارند که برخی از آن‌ها از این قرارند: آ (برای نفی ارزشی) درآوردن (آ+بردن)؛ اَ (برای نفی ساده)، اَف (برای نمایاندن بالایینگی و بزرگی) در افروختن و افراشتن، اندر (برای نمایاندن درونینگی) در اندریافتن؛ پَر، پَرا، پیرا (برای نمایاندن پیرامونینگی) در پراکندن، پرداختن؛ گُ (برای نمایاندن جدایی و پستی) گُمیختن، گُسستن، گُریختن؛ نِ یا نَ یا نی (برای نمایاندن پایینینگی و دقت) در نِشستن، نِهفتن، نیوشیدن، نمودن، نهادن. در همهٔ افعال، برای ساختن نفی از پیشوند «نِـ» یا «ناـ»، و برای ساختن نهی از پیشوند «نَـ» یا «مَـ» بر روی ستاک حال بهره گرفته می‌شود.
در سال‌های اخیر در جهت توانمندسازی زبان فارسی، برخی از فعل‌ها نیز ساخته شده‌اند. برای آگاهی از ریشه‌شناسی فعل‌های فارسی، به صفحه ریشه‌شناسی فعل بروید. در جدول زیر مواردی که با ستاره نشان داده شده‌اند، از فعل‌های برساخته می‌باشند.

## جستارهای وابسته
* اسم‌های فارسی
* ریشه‌شناسی فعل‌های فارسی

## پانویس

## منابع
* لغتنامه دهخدا
* *راهنمای ریشهٔ فعل‌های ایرانی؛ در زبان اوستا و [[فارسی باستان]] و فارسی کنونی*، دکتر محمد مقدم.
* فهرست فعل‌های پارسی با معنای آن‌ها، محمد بشیر حسین، بخش یک و بخش دوم، دانشکدهٔ تهران
* http://azargoshnasp.com/languages/Persian/bashiri1.pdf
* بحثی دربارهٔ صرف فعل در زبان علمی فارسی، دکتر محمد حیدری ملایری
* یدالله منصوری، بررسی ساختار فعل‌های جعلی (برساخته) در فارسی میانه
* http://www.archive.org/download/AStudyOfDenominativeVerbsInMiddlePersianAndModernPersian/farsifelhaa.pdf
* http://sartre2.byu.edu/persian/courses/PRS506/PVClist.html
* http://sartre2.byu.edu/persian/nazem/boyw.html
* http://www.jahanshiri.ir/pvc/pvc.php
* تحلیل واژگانی افعال زبان فارسی، دکتر علی اکبر خمیجانی فراهانی، استادیار دانشگاه تهران (ص ۱۵۳–۱۶۵)
* تأثیر قانون بارتلمه بر ساختار فعل‌های زبان فارسی، بدرالزمان قریب
* J.R. & Yarmohammadi, L., "The Persian Verb Reconsidered" , Archi Orientalni, 46, 1978(Page 46-60)

رده:دستور زبان فارسی
رده:دستور زبان
رده:زبان فارسی
رده:ویکی‌سازی رباتیک