رومن یاکوبسن

**رومن یاکوبسن** (۱۱ اکتبر ۱۸۹۶ – ۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۸۲) زبان‌شناس روسی و نظریه‌پرداز ادبی بود. او یکی از بنیان‌گذاران مکتب زبان‌شناسی پراگ است.

## زندگی
او ابتدا در روسیه فعالیت می‌کرد. پس از انقلاب روسیه به پراگ رفت و در مکتب زبان‌شناسی پراگ به فعالیت‌های خود ادامه داد. با شروع جنگ جهانی دوم، ابتدا به کپنهاگ و سپس به آمریکا رفت و به تدریس در دانشگاه هاروارد و مؤسسه فناوری ماساچوست پرداخت. او در سال ۱۹۸۲ در آمریکا درگذشت.

## پژوهش‌ها
او در پژوهش‌های زبان‌شناختی خود، کاملاً چندبعدی عمل می‌کرد و جنبه‌های مختلف مطالعه زبان را مد نظر قرار می‌داد.

### روان‌شناسی زبان
او مقالاتی راجع به زبان‌آموزی کودک، ترتیب یادگیری مفاهیم زبانی و مراحل فراگیری همخوان‌ها و واکه‌ها و زبان‌پریشی دارد و بنابراین یکی از پیشگامان علم روان‌شناسی زبان به حساب می‌آید. او با استفاده از مفهوم نشان‌داری توانست آن دسته از مقوله‌های زبانی را که کودکان در مراحل اولیه یادگیری می‌آموزند و در صورت وقوع زبان‌پریشی، دیرتر از دست می‌روند، مشخص کند. او این مقوله‌ها را بی‌نشان و سایر مقوله‌های زبانی را که دیرتر آموخته می‌شوند و در زبان‌پریشی زودتر از دست می‌روند، نشان‌دار می‌داند.

### واج‌شناسی و آواشناسی
پژوهش‌های او در آواشناسی و واج‌شناسی عبارتند از:
* مشخصه‌های دو ارزشی در مقابل مشخصه‌های غیر دو ارزشی
* «اصل یک‌دهان» که بر اساس آن می‌توان همخوان‌ها و واکه‌ها را بر اساس مشخصه‌های یکسان توصیف کرد.
* به خدمت گرفتن مشخصه‌های آوایی صوتی (آکوستیکی) در توصیف واج‌ها و تبیین‌های واجی: یاکوبسن نشان داد که گاهی استناد به مشخصه‌های آکوستیکی در توصیف‌های آوایی و واجی اجتناب‌ناپذیر است و آواشناسی تولیدی به تنهایی نمی‌تواند توجیه‌کننده قواعد آوایی و واجی باشد.
* مشخصه‌های آوایی همگانی/جهانی شامل ۱۲ مشخصه ممیز: بیشتر این مشخصه‌ها در رویکردهای معاصر به مطالعه واج‌شناسی از قبیل واج‌شناسی زایشی، واج‌شناسی خودواحد و نظریه بهینگی همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرند.

### زبان‌شناسی تاریخی
او در حوزه تغییرات تاریخی زبان‌ها از غایت‌مندی تغییرات زبانی، یعنی تغییرات هدفمند و جهت‌دار در زبان، به جای تغییرات بی‌هدف و تصادفی سخن می‌گوید، به این معنا که تغییرات زبانی، تغییرات منفرد و بی‌ربط محسوب نمی‌شوند و همه تغییرات در راستای رسیدن به یک هدف پیش می‌روند؛ مثلاً از نظر رده‌شناسی مبتنی بر ساخت‌واژه، فارسی باستان، یک زبان پیوندی محسوب می‌شود، در حالی که فارسی امروز، زبانی تحلیلی است، یعنی زبانی که صورت واژه‌ها تغییر نمی‌کند و نقش‌های دستوری به وسیله حرف اضافه نماینده می‌شوند. به این اعتبار می‌توان گفت همه تغییرات به سمت یک هدف نهایی بوده و آن اینکه یک زبان پیوندی به یک زبان تحلیلی یا زبان گسسته تبدیل شود.

### زبان‌شناسی و ادبیات
او در مطالعه روابط زبان‌شناسی و ادبیات، به بررسی سبک‌شناسی و مفاهیم استعاره و مجاز می‌پردازد و مفاهیم به کار رفته در مطالعات ادبی را از دید زبان‌شناختی تبیین می‌کند. او در یکی از نوشته‌های خود چنین می‌گوید:

### نقش‌های زبان
او به ازای شش عامل زبانی «شنونده»، «گوینده»، «بافت»، «پیام»، «تماس» و «رمز»، به ترتیب نقش‌های زبانی «ترغیبی»، «عاطفی»، «ارجاعی»، «شعری»، «همدلی» و «فرازبانی» را پیشنهاد می‌کند.

## جستارهای وابسته
* مکتب پراگ
* آندره مارتینه
* نیکولای تروبتسکوی
* ویلم ماتسیوس
* آنتون مارتی
* لوئی یلمسلف

## پانویس

## منابع
* ویکی‌پدیای انگلیسی
* دبیرمقدم، محمد (۱۳۸۸) «معرفی و نقد کتاب مکاتب زبان‌شناسی نوین در غرب»، مجله دستور، شماره پنجم، صفحات ۱۸۰ تا ۲۰۶
* سورن، پیتر (۱۳۸۸) «مکاتب زبان‌شناسی نوین در غرب»، ترجمه علی‌محمد حق‌شناس، تهران: انتشارات سمت

* Jakobson, Roman (1960), *Style in Language*, edited by Thomas Sebeok, Cambridge: The MIT Press

## پیوند به بیرون

رده:استادان دانشگاه کلمبیا
رده:استادان دانشگاه هاروارد
رده:اعضای فرهنگستان سلطنتی هنر و علوم هلند
رده:افراد آمریکایی یهودی‌تبار
رده:اهالی آمریکا از تبار روس و یهودی
رده:اهالی امپراتوری روسیه مهاجرت‌کرده به ایالات متحده آمریکا
رده:اهالی مسکو
رده:چکسلواکیایی‌های مهاجرت‌کرده به ایالات متحده آمریکا
رده:دانشمندان یهودی اهل ایالات متحده آمریکا
رده:درگذشتگان ۱۹۸۲ (میلادی)
رده:دریافت‌کنندگان جایزه گوگنهایم
رده:دور از وطن‌های اهل روسیه در ایالات متحده آمریکا
رده:روس‌های سفید مهاجرت‌کرده به ایالات متحده آمریکا
رده:زادگان ۱۸۹۶ (میلادی)
رده:زبان‌شناسان اهل امپراتوری روسیه
رده:زبان‌شناسان اهل روسیه
رده:زبان‌شناسان سده ۲۰ (میلادی)
رده:صورت‌گرایی روسی
رده:فیلسوفان یهودی
رده:مترجمان سده ۲۰ (میلادی)
رده:مسیحیان یهودی‌تبار
رده:مکتب زبان‌شناسی پراگ
رده:نشانه‌شناسان اهل ایالات متحده آمریکا
رده:نشانه‌شناسان اهل روسیه
رده:نظریه‌پردازان ارتباطات
رده:نوکیشان مسیحی
رده:نویسندگان اهل مسکو
رده:واج‌شناسان
رده:یهودیان اهل امپراتوری روسیه
رده:یهودیان اهل روسیه
رده:دانشمندان سده ۲۰ (میلادی) اهل روسیه