محمد حیدری ملایری

**محمّد حیدری‌مَلایری** (زاده: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۲۶ ملایر - درگذشته: ۱۰ اسفند ۱۴۰۱ برابر ۱ مارس ۲۰۲۳ در پاریس) فیزیکدان و اخترشناس ایرانی بود که از سالهای پایانی‌ی دهه‌ی ۱۳۵۰ (۱۹۷۰ م) به فرانسه رفت و در آنجا زندگی و پژوهش کرد. وی در شاخه‌ی زبانشناسی و گویشها‌ نیز کار میکرد. یکی از دستاوردهای حیدری‌ملایری در پیوند با جرم بیشینه ستارگان بود. وی همچنین به زبانشناسی و تاریخ نیز دلبستگی داشت و با زبانهای فارسی باستان، فارسی میانه، پارتی، اوستایی، سنسکریت، یونانی و لاتین آشنایی داشت، و درباره‌ی بیست گویشِ زبان فارسی خوانش و پژوهش داشت. محمّد حیدری‌ملایری پیش از پیشه‌وری در جایگاه یک اخترشناس، با ترجمه‌ی دو کتاب اخترشناسی بنام «ستاره‌ها» (زیم و بیکر) و «شگفتیهای آسمانِ شب» (زیگل) و نیز کتاب «ستاره‌ای بنام خورشید» (گاموف) سرشناس شد.

ملایری در رصدخانه‌ی پاریس در جایگاه پژوهشگر کار میکرد. وی سرپرست گروهی از اخترفیزیکدانان بین‌المللی بود که در فتاد پیدایش ستارگان پرجرم و تأثیر این ستارگان بر پیرامونشان پژوهش میکردند. همچنین نتایج خوانشها و پژوهشهای چند سالِ گذشته‌ی او، برپایه‌ی داده‌هایی بود که او با بکار بردن تلسکوپ فضایی هابل، وابسته‌به سازمان ناسا، بدست آورد. وی در سال ۱۳۶۴ خورشیدی (۱۹۸۵ میلادی) به گروه اخترشناسان رصدخانه‌ی جنوبی‌ی اروپا (ESO) که در شیلی است پیوست. اقامت و یا باشِشِ او در شیلی ۷ سال به دنباله انجامید و افزون‌بر کنشهای پژوهشی‌اش از ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۰، معاونت دپارتمان اخترشناسی‌یِ رصدخانه‌ای اروپایی را هم به‌دوش داشت. وی همچنین مقالاتی در زمینه‌ی ستاره‌شناسی نوشت. ملایری همچنین یک واژه‌نامه‌ی چندزبانه‌ی اخترشناسی و اخترفیزیک را نوشت.

## زندگانی
محمد حیدری ملایری در ۱۰ اردیبهشت سال ۱۳۲۶ در ملایر زاده شد. او کلاس‌های اول و دوم دبستان را در ملایر گذراند و سپس با خانواده‌اش به تهران رفتند. وی در سال ۱۳۴۵ کارشناسی خود را در رشتهٔ فیزیک از دانشگاه تهران دریافت کرد. سپس به سربازی رفت و دورهٔ خدمت سربازی را با درجهٔ ستوان دوم در رستهٔ توپخانه گذراند، او سه سال هم در مؤسسهٔ انتشارات فرانکلین به ویراستاری کتابهای وابسته‌به دانش فیزیک پرداخت و در این بازه بیش از ۱۰ کتابِ فیزیک و اخترشناسی را از انگلیسی به فارسی ترجمه کرد. در سال ۱۳۵۳ (۱۹۷۴ م) با بورس دولت فرانسه به پاریس رفت تا در رشته‌های اخترشناسی و اخترفیزیک در دانشگاه پاریس دانش‌ بیاموزد. او در سال ۱۳۵۸ (۱۹۷۹م) مدرک دکترای سیکل سوم خود و سپس در سال ۱۳۶۲ (۱۹۸۳ م) دکتری دولتی را - که بالاترین مدرک تحصیلی در فرانسه به‌شمار می‌رود - از دانشگاه پاریس گرفت. در سال ۱۳۵۹ (۱۹۸۰ م)، موفق به دریافت کرسی رسمی «اخترشناس» در رصدخانه پاریس شد. حیدری ملایری در سال ۱۳۶۴ (۱۹۸۵ م) با گذراندن کنکور به گروه اخترشناسان رصدخانه بزرگ اروپا (ESO) پیوست که در کشور شیلی در آمریکای جنوبی جای دارد. او به مدت ۷ سال تا سال ۱۳۷۱ (۱۹۹۲م) در آنجا به پژوهش مشغول بود.

## اَختَرفیزیک
محمد حیدری ملایری در سال ۱۳۶۲ (۱۹۸۳م) در جریان پژوهشهای پایان‌نامه دکتری خود، جسم‌های ناشناخته‌ای را در دو کهکشان، که ابرهای ماژلان (Magellanic Clouds) خوانده میشوند یافت. برآیه‌ی پژوهشهای او در بیش از ۱۰۰ مقاله‌ی دانش‌پایه به چاپ رسیده است.

«جِرمِ بیشینه‌ی ستارگان» یکی دیگر از نتایجِ پژوهشهای حیدر‌ی‌ملایری به‌شمار میرود.

## زبانشناسی
محمد حیدری ملایری افزون‌بر اخترشناسی، به زبانشناسی و تاریخ نیز علاقه داشت و در این زمینه‌ها فعالیت داشت. بویژه در زبانشناسی‌ی تطبیقی و ریشه‌شناسی‌ی زبان‌های هندواروپایی. او بر زبانهای معاصر یعنی پارسی نو، انگلیسی، فرانسه‌ای، و آلمانی، زبانهای پارسی میانه (پهلوی)، فارسی باستان، اوستایی، سنسکریت، یونانی و لاتین آشنایی کامل داشت و بیش از ۲۰ زبان و گویش ایرانی را پژوهیده بود. او سالها درباره‌ی سامانه‌ی اصطلاح‌شناسی دانش‌پایه در زبان فارسی پژوهش کرد.

## کار-نوشتگان
از حیدری ملایری نزدیک به دویست مقاله‌ی دانش‌پایه و پژوهشی و نزدیک‌به ده جلد کتاب دانش‌پایه به چاپ رسیده است. وی دستکم هشت جلد کتاب را به زبان فارسی ترجمه کرد همچون:ستاره‌ای بنام خورشید از جورج گاموف.

فرهنگ ریشه‌شناختی اخترشناسی و اخترفیزیک دستاورد چند دهه پژوهش حیدری ملایری در زمینهٔ ریشه‌شناسی به ویژه در زبانهای ایرانی (اوستایی، پارسی کهن، پارسی میانه، و دیگر زبانها و گویشهای ایرانی) است.

## پیوند با دیگران
وی با کسانی چون میرشمس‌الدین اَدیب‌سلطانی پیوند داشت. ادیب‌سلطانی در پیشگفتار کتاب سنجش خرد ناب از وی برای پیشنهادهایش و یاری‌رسانیهایش سپاسگزاری میکند.

## خُرده‌ها
بزرگمهر لقمان به خرده‌آوری و نقد فرهنگ ریشه‌شناختی اخترشناسی و اخترفیزیک و شیوه‌ی کار محمد حیدری ملایری در زمینه‌ی واژه‌سازی و واژه‌گزینی پرداخت و ایرادهایی پیش نهاد؛ همچون:
* *نودساتیریان؛ سخنی چند درباره‌ی واژه‌سازی و واژه‌گزینی اندر زبانِ پارسی*: اوستانمایی
* ایرانی‌نماهای فرنگی یا فرنگی‌سازی‌ی پارسی
* دُژآگاهی از زبانهای آریایی (هندوایرانی)
* پشت یافتن از واژه‌نامه‌های ریشه‌شناختی
* واژه‌سازی‌ی بیرون از دستور
* نادیده‌گیری‌ی دستگاهِ آوایی‌ی پارسی
* گویش‌نمایی و واژه‌های شترگاوپلنگ
* سخنی درباره‌ی دبیره‌

## منابع

## پیوند به بیرون
* بحثی دربارهٔ صرف فعل در زبان علمی فارسی *azargoshnasp.net*
* فرهنگ ریشه‌شناسی اخترشناسی-اخترفیزیک به زبان‌های انگلیسی، فارسی و فرانسوی از دکتر محمد حیدری ملایری *obspm.fr*
*  Painting with oxygen and hydrogen *obspm.fr/IMG*
*  Mohammad Heydari-Malayeri as member of HCS .obspm.fr
*  Massive Infant Stars Rock Their Cradle .obspm.fr
* صفحه دکتر حیدری ملایری در فیس-بوک شامل ویدئوها و برابرهای پارسی برای واژه‌های عمومی و غیرتخصصی

اخترشناسان ایرانی
رده:اهالی ملایر
رده:زبان‌شناسان اهل ایران
رده:ستاره‌شناسان سده ۲۰ (میلادی)
رده:ستاره‌شناسان سده ۲۱ (میلادی)
رده:فرهنگ‌نویسان اهل ایران
رده:فیزیک‌دانان اهل ایران
رده:نویسندگان مرد اهل ایران