زبان قره‌چایی-بالقاری

**زبان قره‌چایی-بالقاری** (به قره‌چایی-بالقاری: Къарачай-Малкъар тил، قاراچای-مالقار تیل) و یا **زبان ترکی کوهستانی** (به قره‌چایی-بالقاری: тау́лу тил، تاولو تیل) زبان مردم قابارده و بالقاریه یکی از زبان‌های ترکی گروه زبان‌های قپچاق می‌باشد که در ناحیه قفقاز شمالی روسیه ۳۰۵ هزار نفر گویشور دارد.

این زبان که در واقع دو لهجه قره‌چایی و بالقاری را شامل است زبان دو گروه قومی قره‌چایی و بالقار است که به دلیل تشابه زبان واحدی از گروه زبان‌های ترکی تلقی می‌شوند. زبان قره‌چایی-بالقاری زبان رسمی جمهوری‌های قره‌چای-چرکس و قابارده و بالقاریه می‌باشد. به طور تاریخی، زبان قره‌چایی-بالقاری با خط عربی نوشته می شد. الفبای عربی قره‌چایی-بالقاری در دهه‌های ۱۹۱۰ و ۱۹۲۰ میلادی، استانداردسازی و مدون شد، طوری که هر برای هر صدای مصوت حرفی خاص و منحصر به فرد در نظر گرفته شده، حروف عربی که دارای صدای خاصی در ترکی قره‌چایی-بالقاری نبودند حذف شده، و به طور کلی، رسم‌الخط عربی قره‌چایی-بالقاری با تلفظ‌های گفتاری این زبان تطبیق داده شد. اما در اواخر دهه‌ٔ ۱۹۲۰، الفبای قره‌چایی-بالقاری به خط لاتین، و در دههٔ ۱۹۳۰ میلادی، به سیریلیک تغییر یافت. امروزه، الفبای رسمی قره‌چایی-بالقاری الفبای سیریلیک است اما برای نشان دادن اصوات و حروفات ترکی چند حرف به آن اضافه شده‌است. این زبان به شدت در معرض آسیب‌پذیری قرار دارد.

## رسم‌الخط

### الفبای سیریلیک قره‌چایی-بالقاری

:نکات
# در لهجهٔ جمهوری قابارده و بالقاریه، از حرف **ж** و در جمهوری قره‌چای و چرکس از حرف **дж** برای نوشتن معادل «ج» استفاده می‌شود، که این امر بازتاب‌دهندهٔ تفاوت‌های تلفظ این حرف در این دو لهجه می‌باشد.
# در ابتدای واژه، حرف **э** برای نوشتن صدای معادل «ـە» استفاده می‌شود. در صورتی که در ابتدای واژه، حرف **e** به‌کار رود، به صورت «یە» تلفظ می‌شود. در میان یا پایان واژگان، در واژگان بومی قره‌چایی-بالقاری (یا وام‌واژگان از عربی یا فارسی)، از حرف **э** استفاده نمی‌شود.
# سه حرف **ё** و **ю** و **я**، در صورت استفاده در واژگان بومی قره‌چایی-بالقاری (یا وام‌واژگان از عربی یا فارسی)، به صورت  [ø] و [y] و [æ] («ۆ‎، ۉ، ـَـ») تلفظ می‌شوند. در وام‌واژگان روسی، این حروف به مانند روسی و به شکل «یوٓ‎»، «یو»، «یا» تلفظ می‌شوند.
# در جمهوری قره‌چای و چرکس، بجای **нг**، این صدا با حرف **нъ** نوشته می‌شود.
# در برخی نشریات، بالاخص در زمان حاکمیت شوروی، برای تمییز بین «و» صامت و «و» مصوت، از حرف у برای مصوت [u] و از حروف** у́** یا **ў** برای صامت [w] استفاده می‌شود.
# حرف **х** بازتاب دهندهٔ چندین تلفظ مختلف می‌باشد. این حرف در وام‌واژگان روسی به صورت [x]، در حروف بومی قره‌چایی-بالقاری به صورت [χ] و در وام‌واژگان فارسی یا عربی به صورت [h] یا [x] تلفظ می‌شود. معادل این حرف در الفبای عربی قره‌چایی-بالقاری، «ھ»، «ح»، و «خ» می‌‌باشد.

به مدت سه سال در طول دهه ۱۹۶۰ میلادی، با هدف حذف دونگاره‌ها و حذف تلفظ‌های غیررایج و متفاوت حروف سیریلیک در مقایسه با تلفظ روسی آن‌ها، چندین حرف جدید تدوین شده و به الفبا اضافه شد، مشتمل از: **Ғ ғ, Җ җ, Қ қ, Ң ң, Ө ө, Ў ў, Ү ү**. این تغییرات اما دائمی نبودند.

### الفبای عربی قره‌چایی-بالقاری

الفبای عربی برای قرن‌ها پایه و اساس فرهنگ و ادب ترکی در میان مردم قره‌چایی-بالقاری بود. لهجه و زبان قره‌چایی-بالقاری خود پایهٔ زبان ادبی ترکی نبود، و زبان‌های ترکی عثمانی یا ترکی قبچاقی برای کاربری‌های ادبی کاربرد داشت.

با شروع قرن ۲۰ میلادی، جنبش ادبی-فرهنگی در میان ترک‌های روسیه تزاری (و پس از آن، شوروی) هدف تطبیق زبان ادبی و نوشتاری با زبان‌های محاوره‌ای محلی هر ملت را دنبال کردند. در پی این هدف، از سال ۱۹۱۶ میلادی به این سو، اولین تلاش برای استانداردسازی الفبای عربی قره‌چایی-بالقار آغاز شد.

در ابتدا، وام‌واژگان عربی با همان حرف‌های اصلی نوشته می‌شدند و حروف مصوت به طور ناقص یا گنگ نشان داده می‌شدند. در استانداردسازی دوم در سال ۱۹۲۱ میلادی، به استثنای حرف «ع»، و همین‌طور «ح»، «خ»، و «ھ» (که در قره‌چایی-بالقار تلفظی مشابه دارند)، بقیه حروف اضافهٔ عربی حذف شدند. همین‌طور، مانند الفبای عربی قزاق، «الف» اول واژه از نوشتار حذف شد. به این معنا که مصوت [a] به صورت «ا»، مصوت [e] با همزه و به صورت «ئە»، و سایر مصوت‌ها، یعنی [o]، [u]، [ø]، [y]، [i]، و [ɯ] به صورت «و، وٓ، ۆ‎، ۉ‎، یـ، ىٕـ» نوشته می‌شدند.

## واج‌شناسی

### واکه‌ها

در زبان قره‌چایی-بالقاری، هشت واکه شناخته شده‌اند، که به مانند سایر زبان‌های ترکی، این واکه‌ها طبقه‌بندی شده و به تابعیت از هماهنگی واکه‌ای در واژگان استفاده می‌شوند. 

## صرف و دستور زبان
### صرف حالتهای اسم
در زبان قره‌چایی-بالقاری، سه نوع پسوند وجود دارد، پسوندهای صرفی، پسوندهای ساختاری (که برای ساخت واژگان جدید از واژگان دیگر به کار می‌روند)، و پسوندهایی مانند ضمیرها و پسوند «آیایی» بخشی از جمله را تشکیل می‌دهند. شش حالت صرفی برای اسم‌ها وجود دارد.

در زبان قره‌چایی-بالقاری، شش حالت دستوری برای اسم‌ها وجود دارد، اسمی، مفعولی، مالکیت، متممی، مکانی، و افتراقی. حالت اسمی همان حالت مستقل و بدون پسوند واژه است. در هر یک از سایر حالات، پسوند صرفی به واژه الصاق می‌شود. در زبان ازبکیِ رسمی، نه قانون هماهنگی واکه‌ای است، نه قانون هماهنگیِ گردیِ واکه. اما تعدادی قاعده در موره «همگونی صامت‌ها» برای پسوندها وجود دارند، که در بعد از جدول‌های صرف، توضیح داده شده‌اند.

 
در قره‌چایی-بالقاری، جمع بستن اسامی با پسوند **«ла / ـلا»** یا **«ле / ـلە»**، با تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها انجام می‌شود. اسامی جمع نیز هرکدام تابع یکی از حالات صرفی می‌باشند و پسوند مربوطه به آن‌ها الصاق می‌شود. جدول زیر مثال‌هایی با مصوت‌های مختلف و همین‌طور واژگان جمع شده، و صرف آنان را نشان می‌‌دهد.

در صورتی که پس از **«ла / ـلا»** یا **«ле / ـلە»**، پسوندی که با مصوت شروع می‌شود بیاید، این پسوندها به صورت **«лар / ـلار»** یا **«лер / ـلەر»** تلفظ و نوشته می‌شوند.

ضمیرهای شخصی نیز هرکدام تابع یکی از این حالات دستوری هستند و خود پسوند قبول می‌کنند.

### ضمیرها
ضمیرهای شخصی در قره‌چایی-بالقاری یا تنها و مستقل هستند، که به مانند اسم‌ها حالات مختلف به خود می‌گیرند و صرف می‌شوند، یا پسوند هستند.

نمونه جملاتی با ضمیر خودی: 

در قره‌چایی-بالقاری دو ضمیر اشاره‌ای مفرد و دو جمع وجود دارد:
* **бу، بو**: به معنی این
* **ол، وٓ‬ل**: به معنی آن
* **бла، بلا**: به معنی این‌ها
* **ала، الا**: به معنی آن‌ها

هر چهار نوع این ضمیر مانند اسم‌ها و ضمیرهای شخصی، در حالات مختلف دستوری می‌توانند قرار بگیرند و به تبع آن صرف می‌شوند.

### فعل‌ها

صرف فعل‌ها در زبان قره‌چایی-بالقاری، مانند سایر زبان‌های ترکی با اضافه کردن پسوندهای مختلف به ریشهٔ فعل تشکیل می‌شود. تلفظ و نوشتار بعضی از این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و قانون هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند متفاوت باشند.

#### مصدرها

در زبان قره‌چایی-بالقاری، مصادر فعل با اضافه شدن دو گروه از پسوندهای زیر به بن فعل درست می‌شوند:
# **«-аргъа، -ـارغا» / «-ерге، -ـەرگە»**
# **«-ыргъа، -ـىٕرغا» / «-ургъа، -ـورغا» / «-ирге، -ـیرگە» / «-юрге، -ـۉرگە»**

در اکثر قریب به مطلق موارد، طریقهٔ ساخت مصدر تابع این قانون است. گروه اول پسوندها به بن‌های تک‌هجایی الصاق می‌شوند. گروه دوم به بن‌های تک‌هجایی‌ای که به حرف‌ «-л ، ـل» یا «-р، ـر» ختم شوند، و همین‌طور به بن‌هایی چندهجایی (که افعال مرکب را شامل می‌شوند).

نمونه‌هایی از افعال تک‌هجایی که با گروه اول مصدر آن‌ها تشکیل می‌شود:
* **ач / اچ** (به معنی باز کردن)
* **джет / جەت** (به معنی رسیدن)

نمونه‌ای از فعل که بن آن مختومه به مصوت است:
* **джаша / جاشا** (به معنی خوردن)

نمونه‌هایی از افعال تک‌هجایی مختومه به «-л ، ـل» یا «-р، ـر» که با گروه دوم مصدر آن‌ها تشکیل می‌شود:
* **къал / قال** (به معنی ماندن)
* **бил / بیل** (به معنی دانستن)
* **сор / سوٓر** (به معنی پرسیدن)
* **ёл / ۆل** (به معنی مردن)

نمونه‌ای از فعل چندهجایی که با گروه دوم مصدر آن‌ها تشکیل می‌شود:
* **билдир / بیلدیر** (به معنی آگاه کردن)

هیچ زبان دیگری از خانوادهٔ زبان‌های ترکی این‌چنین مصدرهایی ندارد. این مصدر متشکل از پسوند فعل آینده‌ «-ـار / -ـەر» می‌باشد (در در زبان دیگر ترکی نیز وجود دارد) به علاوهٔ پسوند «-ـغا / -ـگە» که به آن می‌چسبد.

#### صرف افعال

در جدول زیر، بن فعل به رنگ سیاه، ضمائر شخصی مضارع به رنگ قرمز، ضمائر شخصی ماضی به رنگ آبی، و پسوندها و افعال کمکی مربوطهٔ هر زمان به رنگ بنفش نشان داده شده‌اند.

دو فعل، با حروف مصوت مختلف که روی نوشتار و تلفظ پسوندها بر اساس قانون هماهنگی مصوت‌ها اثر دارند، برای نشان دادن در جدول زیر انتخاب شده‌اند.

فعل‌های منفی با اضافه کردن پسوند منفی‌ساز «-ма / ـما» یا «-ме / ـمە» (بر طبق قانون هماهنگی مصوت‌ها) به بن فعل ساخته می‌شوند. در صرف این بن برای ساختن مصدر یا فعل، حرف «-р / -ـر» مرتبط با زمان مستقبل، به «-з / -ـز» متحول می‌شود.

#### فعل و پسوند فعلی «بودن»

معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان قره‌چایی-بالقاری، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد.

در زبان قره‌چایی-بالقاری، دو گروه کلی وجود دارد، مضارع ساده و سایر صرف‌ها و زمان‌ها. «بودن» و یا «نبودن» در مضارع ساده، با پسوندهای ضمیری ادا می شوند. در سایر حالات و صرف‌ها، از فعل ناقص **эрге / ئەرگه** یا بعضا از فعل **болургъа / بوٓلورغا** استفاده می شود. این فعل‌ها، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم‌ «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره.

جدول زیر لیست پسوندهای ضمیری فعل «بودن» برای هر شخص را لیست کرده است. جدول زیر همین‌طور صرف فعل بودن در زمان‌های مختلف را نشان داده است.

حرف اول صرف فعل ناقص **эрге / ئەرگه**، حرف «э- / ئە»، در صورتی که واژهٔ پیش از آن به مصوت ختم شود، به حرف «е- / یە-» متحول می‌شود.

در صورتی که فاعل جمله جمع باشد، در جملات بودن، مانند فارسی، مفرد یا جمع بودن مسند در جمله بسته به گوینده دارد، و مانند فارسی مفرد یا جمع بودن مسند کمی معنی و تاکید جمله را تغییر می‌دهد.

فعل منفی «نبودن» با فعل ربطی **«тюл / تۉل»** یا **«тюйюл / تۉیۉل»** به علاوهٔ به‌علاوهٔ پسوند فعلی یا فعل «بودن» ادا می‌شود. 

فعل ربطی **«тюл / تۉل»** یا **«тюйюл / تۉیۉل»** کاربرد دیگری نیز دارد. این فعل برای منفی‌سازی افعال مستقبل مطلق، نوع خاصی منفی که تنها برای این زمان از فعل وجود دارد، استفاده می‌شود. این نوع منفی سازی با استفاده از «وجه وصفی مستقبل مطلق» ساخته می‌شود.

در قره‌چایی-بالقاری، مفاهیم «وجود داشتن»، «موجود بودن»، «مالکیت داشتن» همگی با فعل ربطی **«бар / بار»**، به‌علاوهٔ پسوند فعلی یا فعل «بودن» ادا می‌شود. 

برای مفاهیم منفی  «وجود نداشتن»، «موجود نبودن»، «مالکیت نداشتن»، بجای فعل ربطی **«бар / بار»**، از فعل ربطی **«джокъ / جوٓ‬ق»**، به‌علاوهٔ پسوند فعلی یا فعل «بودن» استفاده می‌شود.

### سوال‌بندی
معمولاً در دستور زبان، دو نوع سؤال وجود دارد، سوالات «آیایی» یا بسته، و سوالات باز یا «چی-چرا-چطور-کی-کِی-کجا».

در زبان قره‌چایی-بالقاری، سوالات «آیایی» به همراه پسوند **«-мы / -ـمىٕ»**، **«-ми / -ـمی»**، **«-му / -ـمو»**،**«-мю / -ـمۉ»** درست می‌شود (تابع قانون هماهنگی مصوت‌ها). این پسوند معمولاً پس از فعل و پیش از ضمیر شخصی مربوطه می‌آیند، بجز استثنائاتی. 

این استثنائات شامل این موارد است: اگر جمله‌ای به پسوند ضمیری فعل «بودن» اول شخص مفرد یا جمع ختم شود، پسوند سؤالی پس از پسوند ضمیر فعلی قرار می‌گیرد. اگر زمان فعل، ماضی ساده باشد، این پسوند سوال‌ساز پس از ضمیر شخصی می‌آید. اگر زمان فعل شرطی باشد همینطور.

در قره‌چایی-بالقاری، برای سوالات باز، یا سوالات «چی-چرا-چطور-کی-کِی-کجا»، تعدادی چند واژهٔ سؤالی وجود دارد. هر یک از این واژه‌ها به مانند اسم و ضمیر، بسته به نقش آن‌ها در جمله، حالات دستوری مختلفی گرفته و صرف می‌شوند. البته که این واژگان، علاوه بر واژهٔ سؤالی بودن، نقش اسمی و حرف رابطی را نیز در جمله ایفا می‌کنند.

### صفات

در زبان قره‌چایی-بالقاری، صفات را می‌شود از آنجا تشخیص داد که بر خلاف اسم‌ها، صرف نمی‌شوند و پسوندی نه برای جمع و نه برای هر یک از حالات ممکنه نمی‌گیرند.

صفت‌ها در زبان قره‌چایی-بالقاری، هم حالت «-ـتر/-ـترین» به خود می‌گیرند، هم حالات قیاسی چون «بسیار، خیلی، ...».

در زبان قره‌چایی-بالقاری، «-ـتر» با پسوند‌ **«-ракъ, -рек / -ـراق، -ـرەك»**، منطبق با قانون هماهنگی مصوت‌ها تشکیل می‌شود.

* къалы / قالىٕ‎ن (کلفت‌تر)
* иги / یگی (بهتر)
* уллу / وللو (بزرگ‌تر)

در زبان قره‌چایی-بالقاری، «-ـترین» با حرف اضافه **«энг / »** ادا می‌شود.

*  къалын /  قالىٕ‎ن (کلفت‌ترین)
*  иги /  یگی (بهترین)
*  уллу /  وللو (بزرگ‌ترین)

صفات معمولا پیش از اسم می‌آیند. اما وقتی که صفت خود سرگروه معنی جمله باشد، در آخر جمله می‌آید.

در ساخت جملهٔ بالا، اولا که واژهٔ اصلی که قصد ادای بهتر بودن آن‌را داریم، یعنی «خرگوش»، در حالت اسمی صرف می‌شود. واژه‌ای که خرگوش را با آن مقایسه می‌کنیم، یعنی «آهو»، در حالت افتراقی صرف شده است. دوم این‌که، پسوند «-ракъ / -ـراق» (به معنی -ـتر) اختیاری بوده و معمولا در قره‌چایی-بالقاری در این‌گونه جملات استفاده نمی‌شود.

## نوشته‌ای به قره‌چایی-بالقاری
متنی نثر با نام «امانات»، اثر «او. حوبییلانی»:

## منابع

*ویکی‌پدیای ترکی
*ویکی‌پدیای روسی
*ویکی‌پدیای انگلیسی

## سایر منابع

* فرهنگ لغت آنلاین روسی-قره‌چایی-بالقاری (a)
* فرهنگ لغت آنلاین روسی-قره‌چایی-بالقاری (b)
* دستور زبان قره‌چایی-بالقاری به انگلیسی (Steve Seegmiller) (آرشیو)
* دستور زبان قره‌چایی-بالقاری به روسی (انتشارات دولتی قابارده و بالقاریه)

قره‌چای-بالقاری
قره‌چای-بالقاری
قره‌چای-بالقاری
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
قره‌چای-بالقاری
رده:زبان‌های قبچاقی غربی
رده:زبان‌های قبچاقی
رده:زبان‌های قفقاز
رده:قره‌چای و چرکس
رده:کاباردینو-بالکاریا