گنبد سلطانیه

**گنبد سلطانیه** آرامگاه اُلجایتو (سلطان محمد خدابنده) است. او هشتمین سلطان مغول بود. گنبد سلطانیه بین سال‌های ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ میلادی (۷۰۳ تا ۷۱۳ هجری قمری) به دستور سلطان محمد خدابنده و با نظارت رشیدالدین فضل‌الله همدانی در شهر سلطانیه (پایتخت ایلخانیان) ساخته شد و از آثار مهم معماری ایرانی  به‌شمار می‌رود. گنبد سلطانیه در سال ۲۰۰۵ میلادی در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌است. این بنا سومین گنبد بزرگ آجری جهان پس از گنبد ایا صوفیه و کلیسای سانتا ماریا دل فیوره است.

## ویژگی‌های بنا
بندانگشتی|راست|نمایی نزدیک از گنبد سلطانیه
گنبد مزبور در پنج فرسخی سمت شرقی شهر زنجان در داخل باروی شهر قدیم سلطانیه قرار گرفته و بنایی است هشت ضلعی که طول هر ضلع آن ۸۰ گز است. هشت مناره نیز در اطراف گنبد دارد؛ و قدیمی‌ترین گنبد دوپوش موجود در ایران است. رنگ گنبد آبی است. بر روی این اضلاع گنبد بلندی قرار دارد. ارتفاع بنا ۴۸٫۵ متر و قطر دهانه داخلی آن ۲۵٫۵ متر می‌باشد در قسمت بالایی آن ساختمان دور تا دور اتاق‌ها و غرفه‌گرفته. خود گنبد از کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ پوشیده و سقف داخل اتاق‌های بالا با گچ‌بری‌ها و آجرهای رنگارنگ تزیین یافته‌است. در حاشیه طاقها آیات قرآنی و اسماالله با خط جلی نوشته شده‌است. حکاکی‌هایی در آجرهای دیوارها و سقف‌های رنگین بنا نیز دیده می‌شود.

تزیینات و چگونگی ساخت این آرامگاه در واقع نقطهٔ عطفی در معماری آن دوران بوده به این شکل که سبکی جدید را در معماری به‌وجود آورده که از معماری سلجوقی جدا شده‌است.

## پیشینه ساخت گنبد سلطانیه
بندانگشتی|100px|نمای داخلی گنبد سلطانیه
گنبد سلطانیه با رنگ فیروزه‌ای خود از تمام نقاط شهر پیداست. این گنبد در سال ۷۰۳ هجری قمری به دستور الجایتو (سلطان محمد خدابنده) ساخته شد. کار طراحی این گنبد هشت ضلعی هم بر عهده فضل‌الله همدانی وزیر ایلخانیان بود. این گنبد در طول مدت ده‌سال توسط معماری به نام سید علی شاه به همراه سه‌هزار کارگر برپا می‌گردد. بعد از اتمام ساخت کار تزیین بنا آغاز شده و سه‌سال زمان می‌برد.

## معماری
[بندانگشتی|220x220px|طرح و پلان گنبد سلطانیه در دوره [محمدشاه قاجار اثر پاسکال کوست]]
بندانگشتی|برش طبقات و گنبد
این بنا باشکوه‌ترین ساختمان شیوه آذری و شاید کل معماری ایران است که در کنار آن آرامگاه سلطان محمد خدابنده (الجایتو) ساخته شده‌است. از ارسن بزرگ سلطانیه که در بر گیرندهٔ بیمارستان، خانقاه و میانسرای آن بوده، تنها گنبدخانه و آرامگاه الجایتو بازمانده‌است. میان سرای نام برده شاید به اندازهٔ دو برابر میدان نقش جهان بوده‌است. فضای تربت خانه‌ها بعدها به آن افزوده شده‌است.

این بنا شامل ۸ ایوان و ۸ مناره است که گفته می‌شود از ۸ در بهشت (ابواب البر یا درهای نیکی) الگو گرفته‌است. بنا دربرگیرنده دو دوره تزئینات می‌باشد. دور اول تزئینات آجر و کاشی بوده که به واسطه آجر و کاشی آیاتی از قرآن و نام الله و محمد و علی و نام سلطان نوشته شده‌است اما پس از مدتی به دلیلی ناشناخته سلطان محمد خدابنده دستور پوشانیدن تزئینات کاشی با اندود گچ را می‌دهد. گنبد سلطانیه شامل سه بخش اصلی ورودی، تربت‌خانه و سردابه است.

## موقعیت
این بنای تاریخی با شهر زنجان، ۴۴ کیلومتر (۴۰ دقیقه) فاصله دارد. فاصله گنبد سلطانیه با تهران نیز حدود ۲۹۵ کیلومتر (سه ساعت و ۱۰ دقیقه) است. این جاذبه بی‌نظیر با فرودگاه زنجان، ۶۳ کیلومتر (یک ساعت)، با ایستگاه راه‌آهن زنجان، ۴۳ کیلومتر (۴۰ دقیقه) و با پایانه اتوبوسرانی زنجان ۴۴ کیلومتر (۴۳ دقیقه) فاصله دارد.

## نگارخانه

پرونده:-Mosque at Sultaniye, -same as 46- - MET DP202994.jpg|حدود سال‌های ۶۰–۱۸۴۰
پرونده:Shah Khoda Bendeh mosque in Sultanieh by Eugène Flandin.jpg|نگاره بنا در دوره محمدشاه قاجار اثر اوژن فلاندن
پرونده:Village Sultanieh , Iraq - Adjemi by Eugène Flandin.jpg|سلطانیه سال ۱۲۲۰ شمسی اثر اوژن فلاندن
پرونده:شهر سلطانیه.JPG|شهر سلطانیه
پرونده:1986 "Preservation of Cultural Heritage" stamp of Iran (2).jpg|نگاره گنبد سلطانیه روی تمبر پستی ایران
پرونده:Gonbad soltanie zanjan.JPG|نمای گنبد در شب
پرونده:Amingholamali Soltaniyeh Landscap Zanjan.JPG|دورنمای گنبد
پرونده:Soltaniyeh dome by Mardetanha 6396.JPG|جزئیات گنبد
پرونده:SoltAniye 01.jpg|رواق زیر گنبد
پرونده:Soltaniyeh dome by Mardetanha 6355.JPG|نمای عمومی بنا
پرونده:Soltaniyeh dome by Mardetanha 6370.JPG|جزئیات دیوارها
پرونده:Soltankhodabandeh3.jpg|حصار سنگی گنبد سلطانیه
پرونده:Soltankhodabandeh.jpg|چشم انداز گنبد از کنار حصار سنگی سلطانیه


## جستارهای وابسته
* جدول مکانی میراث جهانی بر اساس منطقه
* بنای تاریخی چلبی اوغلی
* آرامگاه ملاحسن کاشی
* کلیسای جامع سانتا ماریا دل فیوره

## منابع

* وبگاه سلطانیه
* Soltaniyeh — UNESCO World Heritage Centre
* 

## پیوند به بیرون

* وبگاه سلطانیه
* تصاویر ویدئویی از گنبد سلطانیه
* تصاویری از گنبد سلطانیه 
* فرنوش تهرانی، «سلطان گنبدها»، *جدید آنلاین*، ۱۰ دی ۱۳۸۸: http://www.jadidonline.com/story/31122009/frnk/soltanieh. گزارش مصور: http://www.jadidonline.com/images/stories/flash_multimedia/Soltanieh_test/sol_high.html.

رده:آثار دوره ایلخانیان در شهرستان سلطانیه
رده:آرامگاه‌های تاریخی شهرستان سلطانیه
رده:ایلخانیان
رده:جاذبه‌های گردشگری استان زنجان
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در استان زنجان
رده:ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در ۱۳۱۲ (میلادی)
رده:ساختمان‌های مذهبی دارای مناره
رده:گنبدها
رده:گنبدهای تاریخی شهرستان سلطانیه
رده:گورستان‌های ایران
رده:معماری ایرانی
رده:معماری دهه ۱۳۰۰ (میلادی)
رده:میراث جهانی در ایران