باشو، غریبه کوچک

***باشو، غریبهٔ کوچک*** فیلمی است به کارگردانی و نویسندگیِ بهرام بیضایی، ساختهٔ سالِ ۱۳۶۴. این فیلم، پس از چند سال توقیف، نخستین بار در ۲۳ بهمنِ ۱۳۶۸ به نمایشِ عمومی درآمد.

*باشو، غریبهٔ کوچک* (به قولِ ابراهیم حقیقی) «جزء شاهکارهای سینمای ایران است» و در رأی‌گیری‌های گوناگونی از سینماگران و ناقدانِ سینمایی بهترین فیلمِ تاریخِ سینمای ایران شناخته شده است.

## خلاصهٔ داستان

در یک بمباران (در جنوبِ ایران در جریانِ جنگِ ایران و عراق) پسرکی به نامِ باشو، که ویرانیِ خانه و خانواده‌اش را به چشم دیده، خود را پشتِ یک باری می‌اندازد و خوابش می‌برد و هنگامی که چشم می‌گشاید به جایی جنگلی (در شمالِ ایران) رسیده است. از ترسِ انفجارهای عملیاتِ راه‌سازی می‌گریزد و در آن سوی بیشه به شالیزارِ زنی به نامِ نایی می‌رسد که با دو فرزندِ خردسال و در غیابِ شوهرش زندگی و کار می‌کند. نایی به باشو نان و آب می‌دهد و می‌کوشد بداند کیست و زبانش را بفهمد. امّا زبانِ پسرک برای او قابلِ فهم نیست؛ همچنان که باشو هم نمی‌تواند زبانِ محلّیِ او را دریابد. باشو در عوضِ محبت‌های نایی می‌کوشد به او در کارها کمک کند و گمان می‌کند این خواستِ شویِ در سفرِ نایی هم هست؛ غافل از آن که شوهرِ نایی با حضورِ این غریبه در خانه‌شان مخالف است. باشو، با کشفِ این موضوع در نامه‌ای، از خانه می‌رود؛ ولی نایی او را زیرِ باران می‌یابد و با کتک بازمی‌آورد. سپس نایی بیمار می‌شود و باشو به‌جایش خانه را می‌گرداند و چون از بهبودش اندیشناک است برایش به شیوهٔ جنوبی خود تشت می‌زند. نایی در نامه‌ای به شوهرش می‌گوید باشو را به جای پسر پذیرفته و نان او را از غذای خود خواهد داد. روزی سرانجام شوهر بازمی‌گردد و باشو با او روبرو می‌شود. پدر، که دست راستش را در سفر از دست داده، می‌پذیرد که باشو به جای دست او باشد و همهٔ خانواده یک‌صدا می‌روند که گراز را از مزرعه بتارانند.

## ساخت
«. . . *باشو غریبهٔ کوچک* در زمانی ساخته شد که فیلمسازان شاخص به جا مانده از زمان پیش از انقلاب برای ادامهٔ بقا در سینمای پس از انقلاب به ساخت فیلم‌هایی با محوریت کودکان روی می‌آورند تا از گزند احتمالی تیغ سانسور ایمن‌تر باشند . . . .» بیضایی در گفتگویی با ماهنامهٔ *[[فیلم (نشریه)|فیلم]]* دربارهٔ چگونگی شکل‌گیری ایده اولیه فیلم می‌گوید که در سال‌های جنگِ ایران و عراق، هرگاه به شمال کشور سفر می‌کرده و پناهندگان و مهاجران جنگی را که از جنوب کشور بدان‌جا مهاجرت کرده بودند، می‌دیده؛ از خود می‌پرسیده که اولین جنوبی که به شمال آمده، چه احساسی داشته، چه افکاری در ذهن او گذشته، چگونه حرف‌هایش را به دیگران منتقل کرده و چطور با آن محیط سازش پیدا کرده است؟ وی در همان مصاحبه می‌گوید که ایده اصلی فیلم از سوسن تسلیمی است که مضمون اولیه را در طرح کوتاهی با بیضایی در میان می‌گذارد و بیضایی از او می‌خواهد که خودش داستان آن را بنویسد. سوسن تسلیمی داستانِ کوتاهی می‌نویسد که تفاوت‌هایی با فیلم‌نامه فعلی داشته و از جمله، تأکید بیشتری بر وقایع جنگ جنوب داشت. بیضایی که گمان می‌کرده در آن برهه، نیازی به چنین داستانی نیست، بر اساس همان طرح اولیه، داستان دیگری می‌نویسد و به کانون پرورش فکری می‌دهد که تصویب می‌شود.

فیلم‌برداری در پاییزِ ۱۳۶۴ تمام شد و مجلّهٔ *[[فیلم (نشریه)|فیلم]]*ِ آذر ماه خبر داد که «بیضایی مشغول تدوین این فیلم در کانون است.»

محمّدرضا سرشار داستانِ فیلم را برگرفته از *مهاجر کوچک*ِ خودش دانسته، و مسعود فراستی برگرفته از *مادر*ِ لیوبا ورونکوا. و این داستان پیشینیان و پیروانِ فراوانِ دیگر هم دارد: مثلاً *[[پرنده رنگین|پرواز را به خاطر بسپار]]* (۱۹۶۵ میلادی، فیلم‌شده به سالِ ۲۰۱۹ میلادی) یرژی کوشینسکی شباهت دارد با داستانِ باشو. (و کوشینسکی خود متّهم به دزدیدنِ این داستان بود.) از همانندهای هم‌زمان و دیرتر هم می‌شود *[[آشیانه مهر]]* و ''بهار'' (۱۳۶۴) و ''گل پامچال'' و ''شیر'' (۲۰۱۶ میلادی) و *[[یدو (فیلم)|یَدو]]* را نام برد. با این همه، سوسن تسلیمی گفته: «باشو غریبه کوچک طرح اولیه‌ای بود که من به بیضایی پیشنهاد کردم . . . این که فیلمنامه باشو اقتباسی است از یک داستان روسی، در تصور من نمی‌گنجد، چون در جریان نوشتن آن خودم حضور داشتم.»

گزینشِ بازیگر نیز از مراحلِ حسّاسِ ساختِ این فیلم بود. غیر از سوسن تسلیمی، که از آغاز در جریانِ کار بود، عدنان عفراویان و پرویز پورحسینی بازیگرانِ مهمِّ این فیلم بودند. عفراویان در اهواز کشف شد و پورحسینی نیز برگزیدهٔ بیضایی بود. تسلیمی سپس‌تر هر دوی این انتخاب‌ها را ستود.

## نمایش

بندانگشتی|پوسترِ انگلیسی
*باشو غریبهٔ کوچک*، پس از چند سال توقیف، با میانجی‌گریِ رضا براهنی آزاد شد و در ایران (نخست در حاشیهٔ جشنوارهٔ فیلمِ فجرِ ۱۳۶۷) و چند کشور دیگر به نمایش درآمد. احمد کامیابی مسک به یاد آورده که در نمایشش در پاریس تماشاکنان با چشمانِ اشکبار از تالار بیرون می‌آمده‌اند چندان که مسئولانِ سینما برای تماشاکنانِ این فیلم دستمال اختصاص داده بودند. *باشو* در هفتهٔ اوّلِ نمایش در رم (با زیرنویسِ ایتالیایی) پرفروش‌ترین فیلم شد. تلویزیون‌های معتبری چون آرته و ZDF و شبکهٔ اوّلِ توکیو و نیز تلویزیونِ ایران هم بارها نشانش دادند. این فیلم بارها در جشنواره‌های گوناگونی نیز به نمایش درآمده − مثلاً باری در آستانهٔ بهارِ ۱۳۸۸ در جشنواره‌ای در ماینِ فرانسه و باری در جشنوارهٔ فیلمِ تورنتوی ۲۰۲۵.

## در نظرِ دیگران

*باشو، غریبهٔ کوچک* از ستوده‌ترین فیلم‌های ایرانی بوده است. ناصر تقوایی «مقدمه‌ی گمراه‌کننده»اش را دلیل بر «شگرد» ِ بیضایی آورده. فرّخ غفّاری و والتر شوبرت و آرونا واسودف و محمّدرضا شجریان و آیدین آغداشلو و هوشنگ طاهری و بهاءالدّین خرّمشاهی و جمال امید و ابراهیم حاتمی‌کیا فیلم را ستوده‌اند، و مسعود فراستی تسلّطِ فنّی بیضایی را در انتقالِ حسِّ مِهر آفرین کرده. لورا مالوی مسئلهٔ فیلم را از ورای مانعِ زبان فهمیدنی یافته و به نظرِ خسرو دهقان «فیلم در حد قابلیت سینمای ناطق معنی و مفهوم دارد». و حمید دبّاشی آن را گویاترین نمونهٔ سینماییِ نوزاییِ فرهنگیِ ایرانی دانسته است. حتّی سال‌ها بعد علی صمدپور دربارهٔ این فیلم گفت: «من هر چه ندانم این را می‌دانم که نوشته شدن چنین فیلمنامه‌ای در آن لمحهٔ عجیب، یعنی پیروزی ایران . . . .»

دیگرانی هم بوده‌اند که این فیلم را نپسندیده‌اند، مانند هوشنگ کاووسی و فریدون گله و سیّد مرتضی آوینی.

عبّاس امانت قسمت شنبه‌سرایی را سربازِ جنگ می‌داند که به خاطرِ فشارِ سانسور به صورتِ مسافری تصویر شده که نتوانسته در شهر کار بیابد. ولی، چنان‌که از تصوّرِ دیگرانی چون سیروس غنی و غزاله علیزاده پیداست، «پدر خانواده» آشکارا «در جبهه است»، هرچند در دیالوگ‌های فیلم چیزی در این معنی گفته نمی‌شود. از گفتگوی بیضایی در سالِ ۱۴۰۰ با مجلّهٔ *[[فیلم امروز]]* هر دو معنیِ جبهه و کار برمی‌آید.

### در فرهنگِ عامّه
دامون نوردین ترانه‌ای به نامِ «رگبار» خوانده که در آن به فیلم‌های بیضایی، از جمله *باشو، غریبهٔ کوچک*، اشاره می‌شود.

## بازیگران
* سوسن تسلیمی در نقشِ «نایی جان»
* عدنان عفراویان در نقشِ «باشو»
* پرویز پورحسینی در نقشِ «قسمت شنبه‌سرایی»
* اعظم رهبر در نقشِ «ئوشین»
* محمد فراخواه در نقشِ «گل‌به‌سر»
* معزّز بنی‌دخت در نقشِ «مادر باشو»
* نعمت یمینی در نقشِ «پدر باشو»
* خدیجه نجات در نقشِ «خواهر باشو»
* اکبر دودکار در نقشِ «مرحمت»
* فرّخ‌لقا هوشمند در نقشِ «خواهرشوهر نایی‌جان»
* رضا هوشمند در نقشِ «شوهر او»
* ذبیح‌الله سلمانی در نقشِ «لقمان»
* گلشن انوشه در نقشِ «زن لقمان»
* لیلا سبحانی در نقشِ «دختر لقمان»
* محترم خوشرو
* گلشن کلانتری

## دیگر عوامل
* دستیارِ کارگردان: حسن آقا کریمی، داریوش فرهنگ
* مدیرِ فیلم‌برداری: فیروز ملک‌زاده
* دستیارانِ فیلم‌بردار: میکائیل ندایی، علی‌اصغر میرزایی
* فیلم‌بردارانِ همکار: ایرج صفوی، علی باقری، جهانگیر آزاد
* صدابردارانِ سرِ صحنه: جهانگیر میرشکاری، اصغر شاهوردی، بهروز معاونیان
* منشیِ صحنه: شهرزاد پویا
* چهره‌گر: فرهنگ معیّری
* طرّاحِ صحنه و لباس: ایرج رامین‌فر، علی‌اصغر میرزایی، بهرام بیضایی
* جلوه‌های ویژه: علی‌اصغر میرزایی، ایرج رامین‌فر، محمّدرحیم بختیاری
* تدارکات: التفات قربانی، نعمت یمینی
* گروهِ فنّی: احمد انوار، جاوید کوثری، احمد کیارستمی
* برگردانِ گیلکیِ گفتگوها: سوسن تسلیمی
* برگردانِ عربیِ خوزی: عبدالحسین حسام‌زاده
* برشِ نسخهٔ منفی: ناصر انصاری
* امورِ صدا: چنگیز صیّاد
* آمیزشِ صداها: حسن زاهدی
* دستیارِ تولید: صدیقه سرافرازیان
* مدیرِ تولید: فتح‌الله دلیلی
* مجریِ طرح: فیروز ملک‌زاده
* انفجار: غلام قوامی
* با تشکّر از: واروژ کریم مسیحی
* چاپ و لابراتوار: سیمای جمهوری اسلامی ایران
* با همکاری: اهالیِ جنبه‌سرا، شاندرمن، کپورچال و اسالم
* محصول: سال ۱۳۶۴ − کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
* رنگی، ۳۵ میلی‌متری؛ ۱۲۱ دقیقه

## جنجال‌ها

این فیلم تا نزدیکِ چهار سال پس از ساخت در توقیف بود و سالِ ۱۳۶۸ به نمایش درآمد. سرگذشتِ عدنان عفراویان بارها در رسانه‌هایی علیهِ کارگردانِ فیلم استفاده شد و پاسخ‌هایی از بیضایی را هم در پی داشت. فرهاد حسن‌زاده نیز رمانی به نامِ *آهنگی برای چهارشنبه‌ها* (۱۳۷۷) در این باره نوشته و کامران نجف‌زاده و کیوان کثیریان نیز فیلم‌های مستندی به نام‌های *باشو غریبه بزرگ* (۱۳۹۰) و *[[باشو؛ یک زندگی]]* ساخته‌اند.

## جایزه‌ها
* کاندیدای بهترین پوستر از جشنوارهٔ فیلمِ فجرِ ۱۳۶۸
* برندهٔ جایزهٔ بهترین فیلم در جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم هنر و تجربه اوبرویلیه فرانسه ۱۹۹۰
* برندهٔ جایزهٔ اول جشنوارهٔ فیلم و هنر فرانسه ۱۹۹۱
* برندهٔ جایزهٔ ویژه هیئت داوران جشنوارهٔ فیلمِ آدانا ترکیه ۱۹۹۱
* برنده دیپلم افتخار منتقدان حرفه‌ای بلژیک به خاطر انتخاب به عنوان یکی از پنج فیلم برتر سال ۱۹۹۲
* جایزهٔ ویژهٔ جشنوارهٔ فیلمِ پروین اعتصامی (۱۳۷۰)
* جایزهٔ بهترین فیلمِ ترمیم‌شده از بخشِ کلاسیکِ جشنوارهٔ فیلمِ ونیزِ ۲۰۲۵

## جستارهای وابسته
* *[[ترانه‌های محلّی]]*

## پانویس
### توضیحات


### ارجاعات

## منابع
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

* 
* 
* باشو، غریبه‌ی کوچک در وبگاه ایران‌آکتور
* آزرم، محسن. «حقایق درباره‌ی باشو غریبه‌ی کوچک».
* باشو غریبه کوچک؛ برای همه بچه‌های ایران / سید آریا قریشی
* سعادت‌نیا، علیرضا. «باشو، غریبه‌ای که «شازده کوچولو»ی سینمای ایران است»

رده:آثار درباره زنان در جنگ
رده:باشو غریبه کوچک
رده:فیلم‌نامه‌های بهرام بیضایی
رده:فیلم‌ها به زبان فارسی
رده:فیلم‌ها به کارگردانی بهرام بیضایی
رده:فیلم‌های ۱۳۶۴
رده:فیلم‌های ۱۳۶۹
رده:فیلم‌های ۱۹۸۶ (میلادی)
رده:فیلم‌های ۱۹۸۹ (میلادی)
رده:فیلم‌های ایرانی توقیف‌شده
رده:فیلم‌های ایرانی
رده:فیلم‌های به زبان گیلکی
رده:فیلم‌های جنگ ایران و عراق
رده:فیلم‌های جنگی ایرانی دهه ۱۳۶۰
رده:فیلم‌های جنگی ایرانی
رده:فیلم‌های درام ۱۹۸۶ (میلادی)
رده:فیلم‌های درام ۱۹۸۹ (میلادی)
رده:فیلم‌های درام ایرانی
رده:فیلم‌های درباره فرزندخواندگی
رده:فیلم‌ها درباره کشاورزان
رده:فیلم‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
رده:فیلم‌های واقع‌شده در ایران
رده:فیلم‌های جنایی-درام ۱۹۸۹ (میلادی)
رده:فیلم‌های چندزبانه ایرانی
رده:فیلم‌های درباره نژاد و قومیت
رده:فیلم‌های درباره نژادپرستی