سپاه گم‌شده کمبوجیه

**ارتش گمشده کمبوجیه**، طبق یک روایت باستانی، یک نیروی جنگی بزرگ متشکل از ۵۰،۰۰۰ سرباز ایرانی بود که در سال ۵۲۵ پیش از میلاد در صحرای غربی مصر ناپدید شدند. ظاهراً آنها توسط کمبوجیه دوم برای تسخیر معبد آمون در واحه سیوا فرستاده شده بودند، اما پس از گرفتار شدن در طوفان شن، دیگر هرگز دیده یا شنیده نشدند. تقریباً در همین زمان، کمبوجیه، که جانشین کوروش بزرگ به عنوان پادشاه پادشاهان امپراتوری هخامنشی شده بود، نخستین فتح مصر توسط ایرانیان را رهبری می‌کرد.
farme|بندانگشتی|چپ|سپاه گم‌شدهٔ کمبوجیه، نقاشی از سدهٔ نوزدهم.

اگرچه بسیاری از مصر شناسان این داستان را واقعی نمی‌دانند، اما سال‌هاست که افرادی به دنبال بقایای این سربازان افسانه‌ای ایرانی بوده‌اند، از جمله ماجراجوی مجارستانی، لاسلو آلماشی، که رمان «بیمار انگلیسی» در سال ۱۹۹۲ بر این اساس نوشته است. در ژانویه ۱۹۳۳، افسر نظامی بریتانیایی، اورد وینگیت، در جایی که در آن زمان به عنوان صحرای لیبی شناخته می‌شد، به دنبال بقایای ارتش گمشده گشت، اما موفق نشد.

## فتح مصر توسط ایرانیان
مصر به تدریج به یک قدرت ثانویه تنزل یافت و از سال ۶۰۹ پیش از میلاد (تاریخ شکست نبوکدنصر دوم در کارکمیش، در جنوب ترکیه امروزی)، از صحنه خاورمیانه بیرون رانده شد، زمانی که کوروش بزرگ، نخستین پادشاه سلسله هخامنشی، بین سال‌های ۵۵۰ تا ۵۳۸ پیش از میلاد، شروع به الحاق تمام پادشاهی‌های همسایه به ایران کرد. در سال ۵۲۵ پیش از میلاد، خود مصر پس از نبرد پلوزیوم مورد حمله امپراتوری ایران قرار گرفت و ضمیمه آن شد. یک ارتش واحد مصری به لطف موقعیت استراتژیک خود در واحه سیوا، واقع در حدود ۱۰۰۰ کیلومتری شهرهای دره نیل، در قلب صحرای غربی، نزدیک مرز لیبی امروزی، مقاومت کرد. این واحه که هنوز سرشار از آب و نخلستان‌های خرما بود، در صورت محاصره، غذا و آب کافی برای مقاومت تقریباً نامحدود را فراهم می‌کرد.

هرودوت همچنین دو دلیل دیگر را که ایرانیان را به لشکرکشی علیه شهر سیوا واداشت، ذکر می‌کند: یکی این واقعیت که پیشگوی خدای آمون مرگ قریب‌الوقوع پادشاه پارس، کمبوجیه، را به جرم بی‌احترامی به معابد مقدس ممفیس پیش‌بینی کرده بود، و دیگری - به احتمال بیشتر - به این دلیل که این شهر یک توقفگاه اجباری در مسیر کاروان‌هایی بود که از سیرن، سیلفیوم را به آسیا می‌آوردند، گونه‌ای گیاه که اکنون به دلیل برداشت بیش از حد منقرض شده است. گیاهی که فقط در سیرنائیک می‌رویید و به معنای واقعی کلمه "به اندازه وزنش طلا" ارزش داشت. 

یکی دیگر از مراکز خرید و فروش این گیاه گرانبها، در نیمه راه بین سیرن و آمون، پارتونیوم بود که با ویرانه‌های هیتت-ابو-چناب در نزدیکی مرسی مطروح در ساحل مدیترانه‌ای مصر امروزی قابل شناسایی است. همچنین باید در نظر داشت که پادشاه سیرن، آرکسسیلاس سوم، در زمان شکست ارتش مصر در پلوسیوم، فوراً از کمبوجیه جانبداری کرده بود.

## بررسی
### طرح استراتژیک پارسیان
داستان ارتش گمشده کمبوجیه حدود هشتاد سال پس از این فاجعه توسط هرودوت گردآوری شد. خود مورخ اظهار می‌کند که هیچ مدرکی برای تأیید یا رد آنچه بومیان به او گفته‌اند، ندارد. پادشاه پارسی، کمبوجیه دوم، پسر کوروش بزرگ، ارتش خود را در سال ۵۲۵  (پیش از میلاد) پیش از میلاد به مصر هدایت کرد و فرعون پسامتیک سوم را در نبرد پلوزیوم شکست داد. پس از فتح پایتخت مصر، تبس، ارتش خود را به دو گروه تقسیم کرد: یکی، شامل حدود سی هزار نفر، با هدف مطیع کردن اتیوپیایی‌ های پادشاهی کوش (نوبیا، در شمال سودان امروزی) به سمت جنوب حرکت کرد. گروه دیگر، شامل پنجاه هزار مرد برگزیده، از ایرانیان، فنیقی‌ها و یونانی‌ها، به صحرای غربی نفوذ کردند تا به واحه سیوا، در ۸۸۰ کیلومتری، جایی که پیشگوی زئوس آمون قرار داشت، برسند. عبور از صحرا به طور خاص برای غافلگیر کردن نیروهای مصری پادگان سیوا طراحی شده بود، که انتظار حمله مستقیم ایرانیان را از طریق مسیر راحت‌تری که در امتداد دریای مدیترانه قرار داشت، داشتند.

هر دو لشکرکشی نظامی شکست خوردند. ارتشی که به سمت نوبیا در حرکت بود، بین نپته و مرواه بر اثر مالاریا و اسهال خونی تلف شد و معدود بازماندگان به الفانتین بازگشتند. ارتشی که به سمت سیوا در حرکت بود، به دلیل اندازه‌گیری نادرست مسافت‌های طی شده و محدودیت آذوقه، در نیمه راه با کمبود آب مواجه شد و ژنرال‌ها مجبور شدند تصمیم بگیرند که با عبور از یکی از خشک‌ترین مناطق کل صحرا ، بدون کمک ضروری راهنماهای بومی، به سیوا برسند. اما سپس خمسین، یک باد دوره‌ای و فصلی که برای مدت طولانی بین اواخر زمستان و اوایل تابستان (اغلب بین آوریل و ژوئن) ظاهر می‌شود، از راه رسید و طوفان‌های گرد و غبار عظیمی را ایجاد کرد، بدن‌ها را خشک کرد و باعث سردرگمی شد.

هرودوت می‌نویسد: «از اطلاعاتی که به‌دست آمده است چنین بر می‌آید که این لشکر به واحه‌ای که دیار سعیدان نام داشت رسیدند اما از آن پس راجع به سرگذشت آنها هیچ گونه اطلاعی در دست نیست. در هر حال آن دسته به حدود آمونی‌ها نرسیدند و به مصر هم مراجعت نکردند ولی به گفتهٔ آمونی‌ها و دیگران که گویا از ایشان شنیده باشند هنگامی که این عده واحه را ترک کردند، ضمن پیشروی در صحرای بین این آبادی و سامان طایفهٔ آمونی باد جنوبی با شدتی تمام برخاست و لشکر شاهی را که مشغول خوردن غذای نیمروز بودند، در زیر ریگ روان مدفون و به‌کلی ناپدید کرد.»

### مسیر احتمالی ارتش
هرودوت می‌گوید که ارتش کمبوجیه متشکل از ۵۰۰۰۰ سرباز ، پس از هفت روز راهپیمایی و طی مسافتی در مجموع ۱۸۰ کیلومتر، به واحه‌ای نامشخص در غرب رسیدند (به احتمال زیاد واحه خارجه، نزدیکترین به تبس و همچنین بزرگترین و مهمترین واحه در صحرای غربی که هرودوت آن را "جزیره مبارک" می‌نامد). سپس ارتش به سمت شمال حرکت کرد و با پیروی از راهنماهایی از قبیله گرامه‌ای‌ها، به سمت فلات وسیع گیلف الکبیر حرکت کرد و با عبور از وادی عبدالمالک از جنوب به سیوا رسید. هرودوت به طور متناوب از شهری به نام "واحه" و شهری دیگر به نام "جزیره مبارک" یاد می‌کند که هر دو در قلمرو سامی، سرزمینی پوشیده از بیابان شنی، واقع شده‌اند. به احتمال زیاد هر دو نام به یک موجودیت اشاره دارند، یعنی واحه خارجه. انتخاب این مسیر از نظر صرفه‌جویی در زمان سفر و مسافت پیموده شده منطقی‌ترین گزینه است، اما از نظر لجستیکی خطرناک‌ترین گزینه است، زیرا مستلزم ترک تمام واحه‌های موجود (به استثنای زرزورای افسانه‌ای) برای ورود به ویرانه‌ای است که در مرز فعلی بین مصر، لیبی، چاد و سودان، در منطقه‌ای که به عنوان " دریای شن بزرگ " شناخته می‌شود، حاکم است. از طرف دیگر، یک مسیر آسان‌تر، حتی اگر طولانی‌تر باشد، هر از گاهی منجر به توقف در برخی از واحه‌ها برای تأمین غذا و آب، واحه داخله و واحه فرافره می‌شود.

در این مسیر دوم، منطقه‌ی کاملاً عاری از آب به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد، اما هیچ واحه دیگری بین فرافره وسیوا وجود ندارد. در این منطقه، در سال ۱۸۲۱، جووانی باتیستا بلتسونی، کاوشگر ایتالیایی، حدود سی مقبره متوازی‌الاضلاع شکل حاوی اسکلت کشف کرد. در سال ۱۹۱۷، نه چندان دور، هانسیواخیم فون در اش، کاوشگر آلمانی، در متروک‌ترین منطقه بیابان، تقریباً ۸۵ کیلومتری جنوب شرقی سیوا، مجموعه‌ای از خاگه‌سنگها، نشانگرهای سنگی که برای شناسایی مسیرهایی که توسط کاروان‌ها استفاده نمی‌شوند، قرار گرفته‌اند، کشف کرد. در همه موارد، راهنماهای محلی به دلیل خشکی بیش از حد و دمای بسیار بالای روز (۴۰-۵۰ درجه سانتیگراد) از عبور از آن منطقه خودداری می‌کنند. بنابراین، میزان آب روزانه (به استثنای غذا) حدود ۴۰۰۰۰ لیتر آب محاسبه شده است که برای انسان‌ها و حیوانات کافی است، که برای ۱۰ روز راهپیمایی بین فرافره و سیوا، حداقل ۴۰۰ تن آب می‌شود.

به گفته هرودوت شکی نیست که ارتش توانست از قسمت سنگی و صخره‌ای بیابان عبور کند، اما مشخص نیست که در عبور از آخرین بخش بیابان، یعنی شنزار، موفق شده باشد.

### سرنوشت نهایی سفر اکتشافی
در حالی که عبور از صحرای سنگی و سنگریزه‌دار، به جز دمای سوزان، هیچ مشکل عمده‌ای ندارد، ورود به صحرای شنی به طور قابل توجهی خطرناک‌تر است. فقدان تقریباً کامل علائم راهنمایی، در دورانی پیش از قطب‌نما، به راحتی می‌توانست منجر به سردرگمی شود. علاوه بر این، هم انسان‌ها و هم حیوانات از سفر تا این حد خسته شده بودند. گزینه‌ها عبارت بودند از: بازگشت به واحه فرافره، دور زدن مانع (که سفر را به طور قابل توجهی طولانی‌تر می‌کرد و خطر تمام شدن آب را به همراه داشت)، رفتن به سمت واحه‌های شرقی (اما آب شور آنجا غیرقابل آشامیدن بود)، یا یافتن مسیر آسان‌تر و - در صورت امکان - کوتاه‌تر از طریق تپه‌های شنی برای ادامه مسیر تا رسیدن به هدف، واقع در ۳۰ تا ۵۰  کیلومتری. به احتمال زیاد، راهنماها ناپدید شدند، زیرا بی‌وفایی خاص گرامه‌ای‌ها به خوبی شناخته شده بود، بنابراین - تقریباً به طور قطع - پیشاهنگانی برای "آزمایش آب" فرستاده شدند، یعنی نقشه مناطقی را که آسان‌ترین مسیر برای عبور را دارند، تهیه کنند.

این را می‌توان از روی علامت سیگنالی که کاوشگران پیدا کردند و همگی به شکلی بسیار مشکوک رو به سیوا داشتند، مشاهده کرد. مشکل این است که تپه‌های شنی هنگام وزش باد مانند بهمن و موج رفتار می‌کنند و به شکلی غیرقابل پیش‌بینی حرکت می‌کنند و مسیرهای نقشه‌برداری شده را می‌پوشانند و کاوشگران را بیش از پیش گیج می‌کنند. علاوه بر این، این تپه‌های شنی به ارتفاع چشمگیر ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر می‌رسند. به احتمال زیاد، پس از ورود به تپه‌های شنی، در مسیری که کاوشگران اخیراً نقشه‌برداری کرده بودند، در زمان ناهار، ارتش درست زمانی که خمسین شروع به وزیدن کرد، متوقف شد و در نتیجه به دلیل نارسایی قلبی عروقی و نارسایی کلیوی، دچار سنکوپ شد، و این در حالی است که اگر تقریباً ۱۰۰۰ کیلومتر راهپیمایی اجباری در خشکی بیابان ضعیف شده بود، این سنکوپ حتی بیشتر هم می‌شد. طوفان شن همه چیز و همه کس را دفن کرد و تپه‌های شنی را مانند یک سنگ قبر بر روی بقایای ارتش حرکت داد.

## نظریه‌ها
حرکت دادن یک ارتش بزرگ از میان سرزمینی ناآشنا و دشمن، کاری بسیار پیچیده است. کاملاً محتمل است که این ارتش سفر خود را از تبس آغاز کرده و در طول مسیر با چالش‌های جدی روبرو شده باشد. حدود ۲۰۰ سال پس از این رویداد نیز اسکندر مقدونی از معبد آمون و پیشگوی آمون بازدید کرد و مسیری را در امتداد ساحل در شمال طی کرد و سپس به سمت جنوب چرخید تا به سیوا برسد. اگرچه این مسیر در صحرا کوتاه‌تر بود، اما همچنان چالش‌های قابل توجهی را به همراه داشت. اگر روایت‌های هرودوت دقیق باشد، ایرانیان مسیر بسیار دشوارتری را طی کردند، مسیری که دو سده پیش از آن امتحان کرده بودند.

نظریه‌ها از «هرگز چنین اتفاقی نیفتاده» تا «ارتشی که در شن مدفون شده» متغیر است. شایان ذکر است که هرودوت، کمبوجیه را از نظر روانی پایدار توصیف نمی‌کرد، بنابراین انگیزه‌های او گاهی در این روایت‌ها جای پرسش دارد. علاوه بر این، کاملاً ممکن است که مصری‌ها توصیفات نادرستی از کمبوجیه به هرودوت ارائه داده و داستان‌هایی ساختگی ساخته باشند.

مورخان اذعان دارند که برخی از آنچه هرودوت درباره کمبوجیه نوشته است، تقریباً به طور قطع نادرست است (برای مثال، اینکه او گاو مقدس آپیس را کشته است). برخی گمان می‌کنند که ارتش توسط شورشیان غافلگیر و شکست خورده است و داریوش اول، جانشین کمبوجیه، اساساً داستان شکست را پنهان کرده و آن را با روایتی دراماتیک‌تر جایگزین کرده است. نظریه دیگری نشان می‌دهد که آنها از یک نقشه نادرست استفاده کرده‌اند که سیوا را در مکان اشتباهی قرار داده و باعث شده ارتش در بیابان گم شود.
تصور یک گروه دشوار نیست - شاید ارتشی ۵۰ هزار نفری نبوده، یا شاید همه آنها در طوفان نمرده‌اند، یا شاید گم شده‌اند، یا شاید از لشکرکشی دست کشیده‌اند، و ایرانیان (یا مصریان) داستان را تغییر داده‌اند.
همچنین بسیاری هستند که تعجب می‌کنند که آیا طوفان می‌تواند به اندازه کافی قدرتمند باشد تا کل یک ارتش را دفن کند. طوفان‌های شن در دریای بزرگ شن در غرب مصر (جنوب سیوا) مکانی بسیار متروک با طوفان‌های ناگهانی است.

گرهارد رولفز (نویسنده و کاوشگر آلمانی) در سال ۱۸۸۱ نوشت: «با این حال، اگرچه می‌توانیم ویرانی قابل توجهی را که باد به تدریج قادر به ایجاد آن بر روی توده‌های شن است، مشاهده کنیم، اما اثرات حتی شدیدترین طوفان شن به هیچ وجه قادر به دفن کردن انسان‌ها یا حیوانات تا حدی که بتوانند بمیرند، نیست. انسان‌ها و حیوانات، اگر به خوبی با آب و غذا تأمین شوند، همیشه قدرت کافی برای تکاندن گرد و غبار و شن را خواهند داشت (...) تنها خستگی، گرسنگی و تشنگی، که شاید ناشی از گم شدن ارتش یا منحرف شدن عمدی از جاده باشد، می‌توانسته علت سقوط باشد.»

در طول سال‌ها، هیئت‌های اعزامی متعددی به دنبال این ارتش بوده‌اند. دو برادر ایتالیایی ادعا کرده‌اند که آن را پیدا کرده‌اند. همچنین یک مستند/فیلم اکتشافی بی‌بی‌سی وجود دارد که تلاش کرده آن را پیدا کند.

اولاف کاپر، مصرشناس، استدلال می‌کند که ارتش گمشده کمبوجیه به سادگی ناپدید نشد، بلکه شکست خورد:  این محل استقرار نیروهای پتوباستیس سوم، رهبر شورشیان مصر، بود:  سرنوشت ارتش کمبوجیه احتمالاً برای مدت طولانی به دلیل داریوش، که دو سال پس از شکست کمبوجیه، شورش مصر را فرو نشاند نامشخص ماند.
داریوش احتمالاً شکست سلف خود را به عناصر طبیعی نسبت داد. به لطف این دستکاری مؤثر، ۷۵ سال پس از این رویداد، تنها کاری که هرودوت توانست انجام دهد، ثبت داستان طوفان شن بود

## تحقیقات
### تحقیقات در دهه ۱۹۸۰
از سپتامبر ۱۹۸۳ تا فوریه ۱۹۸۴، روزنامه‌نگار و نویسنده آمریکایی، گری اس. چافتز، رهبری یک هیئت اعزامی برای جستجوی ارتش گمشده را بر عهده داشت که توسط دانشگاه هاروارد، انجمن نشنال جئوگرافیک، سازمان زمین‌شناسی و معدن مصر و مؤسسه تحقیقاتی لیگابو حمایت مالی می‌شد. این جستجوی شش ماهه در امتداد مرز مصر و لیبی، در منطقه‌ای دورافتاده به مساحت ۱۰۰ کیلومتر مربع (۳۹ مایل مربع) از تپه‌های شنی پیچیده در جنوب غربی واحه خالی از سکنه بحریه، تقریباً ۱۰۰ مایل (۱۶۰ کیلومتر) در جنوب شرقی واحه سیوا انجام شد. این هیئت اعزامی ۲۵۰،۰۰۰ دلاری، ۲۰ زمین‌شناس و کارگر مصری، یک عکاس نشنال جئوگرافیک، دو مستندساز مطالعات فیلم هاروارد، سه شتر، یک هواپیمای فوق سبک و رادار زمین‌نفوذ را در اختیار داشت. این هیئت اعزامی تقریباً ۵۰۰ تپه باستانی کشف کرد اما هیچ اثر باستانی یافت نشد. چندین تپه باستانی حاوی قطعات استخوان بودند. بعدها با استفاده از روش تاریخ‌گذاری گرماتابی، قدمت این قطعات به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد، تقریباً ۱۰۰۰ سال پیش از ارتش گمشده، تعیین شد. یک مجسمه ابوالهول بالدار خوابیده که در خاگه‌سنگ تراشیده شده بود، نیز در غاری در واحه خالی از سکنه سیترا (بین واحه‌های بحریه و سیوا) کشف شد؛ به نظر می‌رسید منشأ آن ایرانی باشد. چافتز در فوریه ۱۹۸۴ هنگام بازگشت به قاهره به جرم «قاچاق هواپیما به مصر» دستگیر شد، در حالی که مجوز کتبی سازمان زمین‌شناسی و معدن مصر را برای آوردن هواپیما به کشور داشت. او به مدت ۲۴ ساعت بازجویی شد. پس از اینکه او قول داد که این هواپیمای فوق سبک را به دولت مصر «اهدا» کند، اتهامات لغو شد. این هواپیما اکنون در موزه جنگ مصر در قاهره با عنوانی که ادعا می‌کرد از یک جاسوس اسرائیلی است، نگهداری می‌شود.

### یافته‌های تیم دانشگاه حلوان
در تابستان سال ۲۰۰۰، یک تیم زمین‌شناسی از دانشگاه حلوان، که در صحرای غربی مصر به دنبال نفت می‌گشتند، به قطعات پارچه‌ای سالم، تکه‌های فلزی شبیه سلاح و بقایای انسانی برخوردند که گمان می‌رفت آثار ارتش گمشده کمبوجیه باشد. شورای عالی آثار باستانی مصر اعلام کرد که یک هیئت اعزامی برای بررسی این مکان ترتیب خواهد داد، اما اطلاعات بیشتری منتشر نکرد.

### آنجلو و آلفردو کاستیگلیونی
در نوامبر ۲۰۰۹، دو باستان‌شناس ایتالیایی، آنجلو و آلفردو کاستیگلیونی، از کشف بقایای انسانی، سلاح‌ها، یک دستبند نقره‌ای و گوشواره‌هایی که مربوط به دوران ارتش پارسی است، خبر دادند. این آثار باستانی در نزدیکی واحه سیوا واقع شده بودند. به گفته این دو باستان‌شناس، این اولین مدرک باستان‌شناسی از داستانی است که هرودوت گزارش کرده است. محققان هنگام کار در این منطقه، متوجه یک کوزه نیمه دفن شده، مقداری بقایای انسانی و چیزی که می‌توانست یک پناهگاه طبیعی باشد، شدند. با این حال، این "دو باستان‌شناس ایتالیایی" اکتشافات خود را در یک فیلم مستند به جای یک مجله علمی ارائه کردند. در این زمینه تردیدهایی مطرح شده است، زاهی حواس، دبیرکل شورای عالی آثار باستانی مصر، در یک بیانیه مطبوعاتی اعلام کرد که گزارش‌های رسانه‌ها در مورد این کشف «بی‌اساس و گمراه‌کننده» هستند و «برادران کاستیگلیونی از سوی شورای عالی آثار باستانی مصر اجازه حفاری در مصر را دریافت نکرده‌اند، بنابراین هر چیزی را که ادعا می‌کنند یافته‌اند، نمی‌توان باور کرد.»

### کمین پتوباستیس سوم در داخله
در نتیجه کاوش‌هایی در واحه داخله، در سال ۲۰۱۵، اولاف ای. کاپر از دانشگاه لیدن استدلال کرد که ارتش گمشده توسط طوفان شن نابود نشده، بلکه توسط یک فرعون شورشی مصری، پتوباستیس سوم، کمین کرده و شکست خورده است. پتوباستیس بعداً توسط جانشین کمبوجیه، داریوش بزرگ، شکست خورد، که ظاهراً داستان طوفان شن را برای حذف پتوباستیس و شورش او از حافظه مصریان اختراع کرده است.

## فرهنگ عامه
در بازی اساسینز کرید ریشه‌ها ارتش گمشده کمبوجیه توسط یک محقق در شمال کارانیس پیدا شد، با این حال، حفاری به دلیل جنگ داخلی بین کلئوپاترا و بطلمیوس متوقف شد و محل آن بار دیگر گم شد.

دبلیو ای جانز از داستان ارتش گمشده در رمان خود با عنوان «بیگلز به جنوب پرواز می‌کند» استفاده کرد. بیگلز و همراهانش به دنبال بقایای ارتش می‌گردند (و چند جنگجوی مومیایی‌شده پیدا می‌کنند) اما با نوادگان سربازان ایرانی که هنوز در واحه‌ای در صحرای لیبی زندگی می‌کنند، ملاقات می‌کنند.

جفری چاوسر در کتاب «حکایت‌های کنتربری» از کمبوجیه نام برده و در مصرف الکل میانه‌روی را توصیه کرده است، و این نشان می‌دهد که کمبوجیه ارتش خود را در حالت مستی و با خشم روانه کرده است.

## پانویس

## منابع
* هرودوت. *تواریخ*. تهران: انتشارات فرهنگستان ادب و هنر ایران، ۱۳۵۶.

## برای مطالعهٔ بیشتر
* 

رده:مصر باستان
رده:تاریخ نظامی شاهنشاهی هخامنشی
رده:۵۲۴ (پیش از میلاد)
رده:مصر در سده ۶ (پیش از میلاد)
رده:مصر هخامنشی
رده:فاجعه‌ها در مصر
رده:هرودوت
رده:۵۲۵ (پیش از میلاد)
رده:بیابان غربی (مصر)