فهرست فرمانروایان ایران

این فهرست شامل تمامی فرمانروایانی است که بر اساس منابع تاریخی بر سراسر یا بخشی از سرزمین ایران حکمرانی کرده‌اند. این فهرست بدون توجه به اصالت تاریخی، دولت ملی، دین، قومیت، زبان و ویژگی‌های فرهنگی و سیاسی هر دوره تنظیم شده است.

نخستین امپراتوری ایرانی معمولاً ماد (حدود ۷۲۷–۵۵۰ پیش از میلاد) یا شاهنشاهی هخامنشی (۵۵۰–۳۳۰ پیش از میلاد) محسوب می‌شود. پس از فتح امپراتوری هخامنشی توسط اسکندر (۳۳۴–۳۳۰ پیش از میلاد)، بخش بزرگی از ایران به مدت دو قرن تحت سلطه حکومت‌های هلنیستی، به ویژه امپراتوری سلوکی (۳۰۵–۱۲۹ پیش از میلاد) قرار گرفت. حکومت بومی ایرانی با گسترش شاهنشاهی اشکانی (۲۴۷ پیش از میلاد–۲۲۴ میلادی) دوباره احیا شد. اشکانیان جای خود را به شاهنشاهی ساسانی (۲۲۴–۶۵۱ میلادی) دادند، که تا زمان حمله مسلمانان (۶۳۳–۶۵۱ میلادی) بر این سرزمین حکومت کردند.

در دوران قرون وسطی، ایران میان حکومت‌های بزرگ خارجی و پادشاهی‌های کوچک‌تر تقسیم می‌شد. بخش عمدهٔ سرزمین‌های ساسانی ابتدا به خلافت راشدین (۶۳۳–۶۶۱ میلادی)، سپس خلافت اموی (۶۶۱–۷۵۰ میلادی) و خلافت عباسی (۷۵۰–۱۲۵۸ میلادی) پیوستند. کاهش اقتدار خلفا منجر به پدید آمدن دوره‌ای به نام میان‌پرده ایرانی شد، که در آن فرماندهان ایرانی سلسله‌ها و پادشاهی‌های مستقل خود را بنیان نهادند و برخی از آن‌ها نمادها و ایدئولوژی سلطنتی ساسانیان را احیا کردند. در قرن یازدهم، ایران توسط امپراتوری سلجوقی ترک‌تبار اما دارای فرهنگ ایرانی (۱۰۳۸–۱۱۹۴ میلادی) فتح شد. پس از آن، فتوحات دیگری توسط فرمانروایان ترک‌تبار و مغول ایرانی‌مآب، از جمله خوارزمشاهیان (۱۰۷۷–۱۲۲۰ میلادی)، مغول (۱۲۲۰–۱۲۵۹ میلادی) و تیموریان (۱۳۷۰–۱۴۵۸ میلادی) انجام گرفت.

وحدت سیاسی ایرانیان در سال ۱۵۰۱ میلادی با پایه‌گذاری امپراتوری صفوی (۱۵۰۱–۱۷۲۲ میلادی) احیا شد. سقوط صفویان به دوره‌ای از آشفتگی منجر شد، که طی آن حکومت میان شاهزادگان صفوی و دودمان افغان‌تبار هوتکی (۱۷۲۲–۱۷۲۹ میلادی) دست‌به‌دست شد. نادرشاه با تأسیس امپراتوری افشار (۱۷۳۶–۱۷۹۶ میلادی) این دوران را پایان داد، اما پس از ترور او در ۱۷۴۷ میلادی، افشاریان با دودمان زند (۱۷۵۱–۱۷۹۴ میلادی) تحت رهبری کریم‌خان زند و جانشینانش رقابت کردند. ایران با به قدرت رسیدن دودمان قاجار (۱۷۸۹–۱۹۲۵ میلادی) بار دیگر یکپارچه شد و پس از آن دودمان پهلوی (۱۹۲۵–۱۹۷۹ میلادی) آخرین دودمان شاهنشاهی ایران بود. از زمان انقلاب ۱۳۵۷، رهبر مذهبی رئیس کشور محسوب می‌شود.

## عهد باستان
### [[تمدن ایلام]] (حدود ۲۷۰۰ تا ۶۷۸ پیش از میلاد)

### پادشاهی ماد (۷۲۶ تا ۵۵۰ پیش از میلاد)

### پادشاهی هخامنشی ۷۳۰ تا ۵۵۰ پیش از میلاد

### شاهنشاهی هخامنشی ۵۵۰ تا ۳۲۹ پیش از میلاد

### امپراتوری مقدونی‌ها ۳۳۴ تا ۱۳۸ پیش از میلاد

### پادشاهی اشکانی ۲۴۷ تا ۱۷۱ پیش از میلاد

### شاهنشاهی اشکانی ۱۷۱ پیش از میلاد تا ۲۲۸ میلادی

### شاهنشاهی ساسانی ۲۲۴ تا ۶۵۲ میلادی

### گاوباریان

گاوباریان، دودمانی از شاهزادگان ساسانی بودند که از سال ۶۴۲ تا سال ۷۶۰ میلادی به مدت ۱۱۹ سال بر مناطق طبرستان و گیلان فرمانروایی کردند.

## دوران خلافت
### خلفا (۶۴۱ تا ۹۴۶ میلادی)

### [[میان‌پرده ایرانی|میان پرده‌های ایرانی]]
#### طاهریان

#### صفاریان

#### علویان تبرستان

#### سامانیان

#### زیاریان

#### بوییان

### سلسله‌های [[مردم ترک|ترک‌تبار]]
#### غزنویان
غزنویان پس از ضعیف شدن سامانیان و صفاریان قلمرو آنان را تصرف کردند. در زمان اوج قدرت غزنویان که تا ری را تصرف نمودند ایران به دوبخش تقسیم شده بود آل بویه در غرب از گیلان تا فارس و خوزستان و عراق و غزنویان در شرق خراسان و سیستان و سند و تا نزدیکی هند را در تصرف داشتند و قدرت عباسیان در ایران کمرنگ شد.

#### سلجوقیان

#### خوارزمشاهیان

## از حملهٔ مغول تا ظهور صفویه
### ایلخانان

### [[ایران در دوران ملوک‌الطوایفی|دودمان‌های محلی]]
#### [[جلایریان|جلایریان (بغداد وغرب)]]
* شیخ حسن بزرگ (۷۳۶ق)
* شیخ اویس بهادرخان (۷۵۷ق)
* جلال‌الدین حسین‌خان (۷۷۶ق)
* غیاث‌الدین سلطان احمد بهادر (۷۸۳ق)
* شاه محمود (۸۱۴-۸۱۳ق)

**[[چوپانیان]] (تبریز)**
* شیخ حسن چوپانی
* ملک اشرف چوپانی

#### [[آل مظفر]] یا [[مظفریان]]
* مبارزالدین محمد (۵۹–۷۱۸ / ۵۸–۱۳۱۸)
* شاه محمود (۷۶–۷۵۹ / ۷۴–۱۳۵۸)
* عمادالدین احمد (۹۵–۷۸۶ / ۹۳–۱۳۸۴)
* نصرةالدین شاه یحیی (۹۵–۷۶۴ / ۹۳–۱۳۶۳)
* شاه شجاع مظفری
* زین‌العابدین بن شاه شجاع(۸۹–۷۸۶ / ۸۷–۱۳۸۴)
* شاه منصور (۹۵–۷۹۰ / ۹۳–۱۳۸۸)
* ملوک شبانکاره
* ملوک شبانکاره که از شاهزادگان ساسانی بودند بیش از سه قرن بر بخش هایی از کرمان هرمز بوشهر و فارس حکومت می‌کردند و در بیشترین وسعت خود کل استان فارس قدیم رو که شامل کل هرمزگان بوشهر فارس کهگیلویه و بویر احمد میشد را در اختیار داشتند. سردودمان این سلسله قدرتمند و ساسانی تبار فضلویه نام داشت.
* مدت حکومت ۷۵۶ ه . ق ۴۴۸
* سردودمان:فضلویه
* واپسین: ملک اردشیر

#### [[آل اینجو]]
#### [[کیاییان]]
* سید امیر کیای مَلاطی، بنیان‌گذار حکومت خاندان کیاییان در گیلان. حکومت از (۷۶۳–۷۷۶) ق.
* سید رضی کیا حکومت از (۷۲۹–۷۹۹) ق.
* کارکیا سید محمد اول حکومت از (۸۲۹–۸۳۷) ق.
* کارکیا ناصر کیا حکومت از (۸۳۷–۸۵۱) ق.
* کارکیا سلطان محمد دوم حکومت از (: ۸۵۱–۸۸۳) ق.
* کارکیا میرزاعلی

### تیموریان

### آق‌قویونلو و قراقویونلو

## ایران مدرن (۱۵۰۱–۱۹۷۹)
### ایران صفوی (۱۵۰۱–۱۷۲۲)

اجداد دودمان صفوی در ابتدا رهبران طریقت صفویه بودند. در سال ۱۴۹۹ میلادی، شیخ اسماعیل توانست شروان‌شاهان در آذربایجان را شکست دهد و کنترل ایران را از دست آق‌قویونلوها خارج کند. قدرت آق‌قویونلوها در سال ۱۵۰۱ میلادی با شکست قطعی سلطان الوند پایان یافت و اسماعیل در سال ۱۵۰۲ میلادی در تبریز تاج شاهنشاهی بر سر گذاشت. ظهور صفویان به‌عنوان نقطه عطف تاریخ مدرن ایران در نظر گرفته می‌شود، چرا که آغازگر تحولاتی بودند که در نهایت ایران را به یک دولت - ملت مدرن تبدیل کرد. آن‌ها با فتوحات گسترده، ایران را به‌عنوان یک واحد سیاسی یکپارچه احیا کردند و نظام قبیله‌ای و کوچ‌نشینیِ رایج در دوره حکومت ترکان-مغولان را به جامعه یک‌جانشین و غیرمهاجر تبدیل کردند. همچنین، مذهب شیعه برای نخستین بار به‌عنوان دین رسمی کشور به رسمیت شناخته شد.

فرمانروایان صفوی با عنوان شاهنشاه ایران حکومت می‌کردند. پایتخت اولیه امپراتوری صفوی در تبریز بود اما به دلیل درگیری با امپراتوری عثمانی در غرب، پایتخت در سال ۱۵۴۸ میلادی به قزوین منتقل شد و در دهه ۱۵۹۰ میلادی به اصفهان تغییر یافت.

#### هوتکی‌ها (۱۷۲۲–۱۷۲۹)

در سال ۱۷۰۱ میلادی، ناآرامی در میان قبیله پشتون غلجی در افغانستان منجر به شورشی علیه صفویان شد. این شورش ابتدا توسط فرمانده محلی، گرگین خان گرجی، سرکوب گردید؛ اما جنبش ضدصفوی افغان‌ها تحت رهبری میرویس خان هوتک و پسرش، محمود هوتکی، ادامه یافت. محمود در ابتدا وانمود به وفاداری کرد و رسماً به سمت حاکم قندهار منصوب شد. در سال ۱۷۲۰ میلادی، محمود به منطقه کرمان حملاتی کرد و در مارس ۱۷۲۲، ارتش بزرگ‌تر و قدرتمندتر صفوی که به‌سرعت تجهیز شده بود، در نبرد گلون‌آباد شکست خورد. پس از محاصره شش‌ماهه در اصفهان، شاه سلطان حسین یکم به‌طور رسمی تسلیم محمود شد و او را به‌عنوان شاه جدید ایران به رسمیت شناخت. حاکمان هوتکی ایران از پایتخت پیشین صفویان، یعنی اصفهان، حکومت می‌کردند.

#### صفویان پس از سقوط اصفهان (۱۷۲۲–۱۷۷۳)
پس از سقوط اصفهان و رسیدن خبر آن به تهماسب دوم، پسر سلطان حسین یکم، که در قزوین بود، تهماسب خود را شاه ایران اعلام کرد. نیروهای طرفدار صفوی در سال ۱۷۲۹ میلادی موفق شدند اشرف را شکست دهند و نیروهای افغان را از ایران بیرون کنند. اما تهماسب نتوانست پس از تهاجم هوتکی‌ها اقتدار خود را تثبیت کند و حاکمیت عملی ایران به دست سردار نادرقلی افتاد. در سال ۱۷۳۲ میلادی، نادر تهماسب را از قدرت کنار زد و عباس سوم هشت‌ماهه را جایگزین او کرد. سپس در سال ۱۷۳۶ میلادی عباس از قدرت کنار گذاشته شد و نادر تحت عنوان نادرشاه به‌عنوان شاه جدید ایران معرفی شد و دودمان صفوی پایان یافت. با این حال، پس از سال ۱۷۳۶ میلادی نوادگان صفوی گاهی به‌عنوان مدعی یا حاکمان اسمی از سوی جنگ‌سالاران که در تلاش برای کسب قدرت بودند، در ایران معرفی شد.

### ایران افشاری (۱۷۳۶–۱۷۹۶)

دودمان افشاری توسط نادرشاه، یکی از فرماندهان صفوی که در سال ۱۷۳۶ میلادی پس از برکناری عباس سوم قدرت را به دست گرفت، پایه‌گذاری شد. نادرشاه فاتح قدرتمندی بود، اما امپراتوری افشاری پس از ترور او در سال ۱۷۴۷ میلادی به سرعت فروپاشید. سرزمین‌های وسیعی به دودمان رقیب، یعنی زندیان، و همچنین امپراتوری درانی افغان واگذار شد. قلمرو وارثان نادر عمدتاً به مناطق ایرانی خراسان محدود شد. در بخش زیادی از دوره‌های بعدی، حکومت افشاری تحت سلطه فرماندهان نظامی یا جناح‌های مختلف دربار بود. افشاریان با عنوان شاهنشاه حکومت می‌کردند و پایتخت آن‌ها مشهد بود.

### دودمان زند (۱۷۵۱–۱۷۹۴)

در پی ترور نادرشاه، خاندان زند به قدرتمندترین رقیبان افشاریان تبدیل شدند و در دهه ۱۷۵۰ میلادی کنترل بخش‌های بزرگی از ایران را به دست گرفتند. دودمان زندیه توسط کریم‌خان پایه‌گذاری شد. حاکمان زند هرگز خود را شاه معرفی نکردند. آن‌ها در عوض خود را وکیل ایران نامیدند؛ ابتدا به نمایندگی از اسماعیل سوم (۱۷۵۰–۱۷۷۳ میلادی) و سپس به نمایندگی از مردم ایران. کریم‌خان با عنوان خان و همچنین با لقب وکیل یا «وکیل‌الرعایا» (به معنای نماینده مردم) حکومت می‌کرد. جانشینان او تنها با عنوان «خان» حکومت کردند، اما از دیدگاه ناظران اروپایی اغلب «پادشاه» (king) تلقی می‌شدند. شیراز پایتخت دودمان زندیه بود.

### ایران قاجاری (۱۷۸۹–۱۹۲۵)

دودمان قاجار از یک خانواده اشرافی ترکمان در شمال ایران، تحت حکومت صفویان، سرچشمه گرفت. با درگیری‌های دیگر خاندان‌ها در ایران، قاجارها به تدریج قدرت یافتند تا این‌که آقامحمدخان در سال ۱۷۸۹ میلادی، خود را حاکم اعلام کرد و در برابر دودمان‌های افشاریه و زندیه قیام نمود. او در سال ۱۷۹۴ میلادی زندیان را شکست داد و در سال ۱۷۹۶ میلادی تاج‌گذاری کرد. پس از آن، شاهرخ شاه افشار را به اسارت گرفت و او را عزل کرد و ایران را بار دیگر یکپارچه ساخت.

آقامحمدخان ابتدا با عنوان خان و سپس شاه حکومت کرد، اما هرگز لقب عالی‌تر شاهنشاه را برای خود انتخاب نکرد. جانشین او، فتحعلی‌شاه، علاوه بر لقب شاهنشاه از لقب خاقان مغولی نیز استفاده کرد، که بعدها بسیاری از حاکمان قاجار نیز آن را به‌کار بردند. قاجاریان همچنین از عناوین متعدد دیگر با معانی مذهبی و سیاسی بهره می‌بردند. دودمان قاجار از تهران، که در دهه ۱۷۸۰ میلادی توسط آقامحمدخان به عنوان پایتخت ایران انتخاب، حکمرانی می‌کرد.

### ایران پهلوی (۱۹۲۵–۱۹۷۹)

در اواخر دورهٔ قاجار، ایران به‌طور فزاینده‌ای درگیر ناآرامی‌های سیاسی بر سر میزان قدرت شاه، و نیز دیگر رویدادهایی بود که به جنبش مشروطه ایران (۱۹۰۵–۱۹۱۱) منجر شد. در سال ۱۹۲۳، نظامی رضاخان به سرعت مدارج ترقی را پیمود و به نخست‌وزیری رسید. رضا در سال ۱۹۲۵ احمدشاه را از پادشاهی خلع کرد و از سوی مجلس شورای ملی ابتدا به عنوان نایب‌السلطنه و سپس به‌عنوان شاه جدید معرفی شد. رضا نام خانوادگی پهلوی را به اقتباس از نام خط باستانی ایران برگزید.

فرمانروایان پهلوی خود را شاهنشاه ایران نامیدند. تهران در زمان حکومت پهلوی همچنان پایتخت ایران بود.

#### مدعیان بعدی

## جستارهای وابسته
* فهرست شهبانوان ایران
* شکارهای شاهانه در ایران
* فهرست شاهان محلی ایران
* فهرست وزیران اعظم ایران
* دودمان‌های ایران
* فهرست حکومت‌های ایران به ترتیب
*فهرست رئیس‌جمهورهای ایران
*فهرست تمدن‌ها و جاهای باستانی ایران پیش از تمدن ایلام
*فهرست پادشاهان اسطوره‌ای ایران

## یادداشت‌ها

## منابع

## کتاب‌شناسی

* Assar, G.R.F. , "Genealogy & Coinage of the Early Parthian Rulers. I", Parthica, 6, 2004, pp. ۶۹–۹۳.
* Assar, G.R.F. , "Genealogy & Coinage of the Early Parthian Rulers, II a revised stemma", Parthica, 7, 2005, pp. ۲۹–۶۳.
* Assar, G.R.F. , "Moses of Choren & the Early Parthian Chronology", Electrum, vol. 11, 2006, pp. 61–86. 
* Assar, G.R.F. , "A Revised Parthian Chronology of the Period 165-91 B.C.", Electrum, vol. 11, 2006, pp. 87–158. 
* Assar, G.R.F. , "A Revised Parthian Chronology of the Period 91-55 B.C.", Parthica, 8, 2006, pp. ۵۵–۱۰۴.
* Briant, Pierre, "From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire", ۲۰۰۲.
* Cameron, George, "History of Early Iran", Chicago, 1936 (repr. , Chicago, 1969; tr. E. -J. Levin, L’histoire de l’Iran antique, Paris, 1937; tr. H. Anusheh, ایران در سپیده دم تاریخ، Tehran, 1993)
* D’yakonov, I. M. , "Istoriya Midii ot drevenĭshikh vremen do kontsa IV beka de e.E" (The history of Media from ancient times to the end of the 4th century BCE), Moscow and Leningrad, 1956; tr. Karim Kešāvarz as Tāriḵ-e Mād, Tehran, 1966.
* Dandamaev, Muhammad A. , "Persien unter den ersten Achämeniden (6. Jahrhundert v. Chr.)", tr. Heinz-Dieter Pohl, Wiesbaden, 1976.
* Henkelman , wouter. Defining Neo-Elamite History. ARTA , 2003.
* Hinz, W. , "The Lost World of Elam", London, 1972 (tr. F. Firuznia, دنیای گمشده ایلام، Tehran, 1992)
* Josephus Flavius, Antiquities of the Jews.
* Justi, Ferdinand, "Iranisches Namenbuch", Tehran, Asatir, 2003.
* Legrain, Leon, "Historical Fragments", Philadelphia, The University of Pennsylvania Museum Publications of the Babylonian Section, vol. XIII, 1922.
* Majidzadeh, Yusef, "History and civilization of Elam", Tehran, Iran University Press, 1991.
* Majidzadeh, Yusef, "History and civilization of Mesopotamia", Tehran, Iran University Press, 1997, vol.۱.
* Miroschedji, P. de, ‘La fin du royaume de l’Ansˇan et de Suse et la naissance de l’empire perse’, ۱۹۸۵، ZA 75, pp. ۲۶۵–۳۰۶.
* Nöldeke, Theodor, "Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt" (۱۸۷۹)
* Olmstead, A. T. , "History of the Persian Empire", Chicago, 1948
* Plutarch, Lives.
* Polybius, The Histories.
* Potts, D. T. , The Archaeology of Elam, Cambridge University Press, 1999.
* Pourshariati, P. , Decline and Fall of the Sasanian Empire, I. B. Tauris, 2008.
* Qashqai, H. , "The successors of Mithridates II", Bulletin of Ancient Iranian History (UCLA), vol. 5, March 2009.(in Persian)
* Qashqai, Chronicle of early Iran history, Tehran, Avegan press, 2011 (in Persian: گاهنمای سپیده دم تاریخ در ایران)
* Qashqai, Chronicle of Elamites, Tehran, Avegan press, 2011 (in Persian: گاهنمای ایلامیان)
* Qashqai, Chronicle of Achaemenids, Tehran, Avegan press, 2011 (in Persian: گاهنمای هخامنشیان)
* Qashqai, Chronicle of Macedonians, Tehran, Avegan press, 2011 (in Persian: گاهنمای مقدونیان)
* Qashqai, Chronicle of Arsacids, Tehran, Avegan press, 2011 (in Persian: گاهنمای اشکانیان)
* Qashqai, Chronicle of Sasanids, Tehran, Avegan press, 2012 (in Persian: گاهنمای ساسانیان)
* Reade , Julian E. Elam after the Assyrian Sack of Susa in 647 B.C. NABU, 2000.
* Tacitus, The Annals.
* Tavernier , Jan. Some Thoughts on Neo-Elamite Chronology. ARTA , 2004.
* The Cambridge Ancient History (CAH)
* The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 1, THE LAND OF IRAN, Cambridge University Press, 1968.
* The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 2, THE MEDIAN AND ACHAEMENIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1985.
* The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 3(I), THE SELEUCID, PARTHIAN AND SASANIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1983.
* The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 3(II), THE SELEUCID, PARTHIAN AND SASANIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1983.
* The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 4, THE PERIOD FROM THE ARAB INVASION TO THE SALJUQS, Cambridge University Press, 1975.
* The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 5, THE SALJUQ AND MONGOL PERIODS, Cambridge University Press, 1968.
* The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 6, THE TIMURID AND SAFAVID PERIODS, Cambridge University Press, 1986.
* The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 7, FROM NADIR SHAH TO THE ISLAMIC REPUBLIC, Cambridge University Press, 1991.
* Vallat , François. Elam: The History of Elam. Encyclopaedia Iranica , vol. VIII pp. 301-313. London/New York , 1998.
* Vallat , François. Shutruk-Nahunte , Shutur-Nahunte et l'imbroglio neo-elamite. NABU , 1995.
* Vallat , François. Le royaume elamite de SAMATI. NABU , 1996.
* Vallat , François. Les pretendus fonctionnaires Unsak des texts neo-elamites et achemenides. ARTA , 2002.
* Vallat , François. Le royaume elamite de Zamin et les 'Letters de Nineveh'. Iranica Antique , 33 , 1998. pp. ۹۵–۱۰۶.
* دریایی، تورج؛ فرزندان و نوادگان یزدگرد سوم در چین، ایران‌شناسی سال پانزدهم پاییز 1382 شماره .59

رده:تاریخ ایران
رده:شاهان ایران
رده:شاهان ایلام
رده:شاهان ماد
رده:شاهان هخامنشی
رده:شاهنشاهی اشکانی
رده:شاهنشاهی ساسانی
رده:فهرست‌های پادشاهان
رده:فهرست‌های مربوط به تاریخ ایران