حکمت

**حکمت** (خرد، عقل)  در نزد دانشمندان  به معنی دانستن چیزهاست چنان‌که باشند. در لغت به معنی فرزانگی‌است و معمولاً آن را معادل شرقی یا اسلامی، *[[فلسفه]]*ٔ اروپایی می‌گیرند.

## حکمت نظری و حکمت عملی
حکمت را به دو شاخهٔ حکمت نظری و حکمت عملی تقسیم می‌کنند که هر شاخه زیربخش‌های کوچکتر دارد:
* *حکمت نظری*: در دانستن موجوداتی‌است که وجود آن‌ها وابسته به حرکات ارادی افراد بشر نباشد.
** *علم مابعدالطبیعه*: در شناخت موجوداتی‌است که آمیختگی ماده شرط وجود آن‌ها نباشد.
** علم به موجوداتی که بی آمیختگی ماده ممکن نباشند خود دو شاخه می‌دارد
*** *ریاضی*: آمیختگی ماده در تعقل و تصور آن شرط نیست.
*** *علم طبیعی*: جز با مخالطت ماده معلوم نباشد.
* *حکمت عملی*: در دانستنِ صلاحِ اموری‌است که به اراده و کردارهای انسان وابسته‌است.
** *تهذیب اخلاق* به امور انفرادی مربوط است.
** به جماعت و مشارکت وابسته‌است. خود دو شاخه می‌دارد:
*** *تدبیر منازل*: مربوط است به مشارکت در منزل و خانه
*** *سیاست مدن* مربوط است به مشارکت در اجتماعات بزرگ‌تر

به گفتهٔ جواد طباطبایی تقسیم حکمت به عملی و نظری در آثار افلاطون و ارسطو نبود، بلکه توسط شاگردان ارسطو که کتاب‌ها را جمع کردند صورت گرفت.

## حکمت نظری
افلاطون بر این عقیده بود که حکمت یا فلسفه نظری پذیرای هیچ تقسیمی نیست و کلیه علم‌ها استنتاج‌هایی هستند از مجموعه واحدی از اصول نهایی، و اثبات این اصول کار علم اعلایی است که افلاطون آن را دیالکتیک نامید.
لیکن حکمت نظری نزد ارسطو و دانشوران اسلامی، در دانستن موجوداتی است که وابسته به حرکات ارادی اشخاص بشر نیستند. با توجه به اقسام موجودات این علم به سه شاخهٔ مابعدالطبیعه، ریاضی و طبیعی تقسیم می‌شود. هر یک از این علم‌ها اصولی دارند و فروعی.

### مابعدالطبیعه
مابعدالطبیعه در نزد دانشوران اسلامی در شناخت موجوداتی‌است که بودنشان وابسته به آمیختگی با ماده نباشد. که آن را *علم برین*، *علم پیشین* یا به تازی *علم اعلی* می‌خوانند.

اصول مابعدالطبیعه خود به دو فن تقسیم شدی یکی *علم الهی* که شناختن خدا و عقل و نفس و امثال آن است و دیگری *فلسفهٔ اولیٰ*. در این دومی بحث از وحدت و کثرت و وجوب و امکان و حدوث و قدم می‌شود.

فروع مابعدالطبیعه شامل دانستن نبوت و شریعت و معاد و آنچه بدان مانند است می‌شود.

### ریاضی
در ریاضی بحث از موجوداتی است که تصورکردن آن‌ها نیاز به ماده ندارد. پیشینیان ریاضی را به فارسی *انگارش* می‌گفتند. و آن را *علم میانگین* یا به تازی *علم اوسط* هم می‌خواندند.

اصول علم ریاضی چهار نوع است: یکی *هندسه*، دوم *علم عدد* یا *حساب* یا *شمار*، سوم *نجوم* (احکام تنجیم و ستاره‌بینی بخشی از آن نیست)، چهارم *علم تألیف*. به سبب آنکه در علم تألیف سخن از نسبت و زمان سکنات در آوازها می‌رود آن را *موسیقی* هم می‌خوانند.

فروع ریاضی شامل *جبر و مقابله*، *مناظر و مرایا*، *جر اَثقال و علم حیل* و جز آن می‌شود.

### طبیعی
در علم طبیعی سخن از موجوداتی بود که جز به‌آمیختگی با ماده ممکن نباشند. مر آن را *علم زیرین* یا به تازی *علم اسفل* هم می‌خواندند.

اصول علم طبیعی هشت نوع است. یکی *[[سماع طبیعی]]*است. در آن سخن از «مبادی متغیرات» است: زمان و مکان و حرکت و سکون و نهایت و بی‌نهایت و جز آن. دوم *سماء و عالم* است. این در شناخت جسم‌های مرکب و احکام اجسام بسیط است چه در آسمان (علوی) و چه در زمین (سفلی). سوم *کون و فساد* است. این علم در شناختن ارکان، عناصر (چهار آخشیچ) و گونه‌گون شدن صورت‌های ماده‌است. چهارم علم *[[آثار علوی]]* است. در شناختن علت رویدادهای طبیعی‌است چون آذرخش و باران و برف و زلزله و آنچه بدان ماننده‌است. پنجم *علم معادن* است. در کیفیت و ترکیب مواد (بیجان) است. ششم *علم نبات* یا گیاهشناسی‌است. هفتم *علم حیوان* یا جانورشناسی‌است. هشتم *علم نفس* است که به انسان باز می‌گردد.

فروع علم طبیعی پرشمار است: پزشکی، احکام نجوم و کشاورزی سه نمونه از آنهاست.

## حکمت عملی
حکمت عملی آن شاخه از حکمت است که به کنش‌های انسانی باز بسته‌است و به اعتقاد دانشوران مسلمان هدفش نظام‌گرفتن و اصلاح معاش انسان (به‌اصطلاحْ *این‌جهانی* یا *ناسوتی*) و همچنین نظام‌گرفتن و اصلاح معاد انسان (به‌اصطلاحْ *آن‌جهانی* یا *لاهوتی*) است. حکمت عملی خود دو گونه‌است یا علم *تدبیر خود* است یا علم تدبیر اجتماعات که باز دو نوع است یا *تدبیر خانه* است یا *تدبیر عام مردم*. پس در کل سه نوع است. اولی را *تهذیب اخلاق* هم گفته‌اند و سومی را *سیاست مدن* هم.

## پانویس

## منابع
* 
* 
* 

رده:حکمت
رده:دانش
رده:چالش‌های اخلاقی
رده:روان‌شناسی مثبت‌گرا
رده:علوم اسلامی
رده:فضیلت
رده:مکتب‌ها و سنت‌های فلسفی
رده:واژگان فلسفی
رده:معنویت