مصطفی کمال آتاترک

**مصطفی کمال آتاترک** (به ؛ حدود ۱۸۸۱ – ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸) یا **مصطفی کمال پاشا** تا ۱۹۲۱ و **غازی کمال پاشا**، فیلد مارشال، دولت‌مرد انقلابی، مؤلف و بنیان‌گذار جمهوری ترکیه بود که از ۱۹۲۳ تا زمان مرگش در ۱۹۳۸ به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهور این کشور فعالیت کرد. او اصلاحات مترقی همه‌جانبه‌ای را به اجرا درآورد که ترکیه را به کشوری سکولار و صنعتی مدرن‌سازی کرد. آتاترک از نظر ایدئولوژی سکولاریست و ملی‌گرا بود، و سیاست‌ها و نظریه‌های سیاسی-اجتماعی او، به کمالیسم معروف شد. آتاترک به‌واسطهٔ دستاوردهای نظامی و سیاسی خود، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین رهبران سیاسی سدهٔ بیستم شناخته می‌شود.

آتاترک بابت نقشش در تضمین پیروزی ترکیهٔ عثمانی در نبرد گالیپولی (سال ۱۹۱۵) طی جنگ جهانی اول به شهرت رسید. به‌دنبال سرنگونی امپراتوری عثمانی، او نهضت ملی ترکیه را رهبری کرد که باعث ایستادگی در برابر تجزیهٔ سرزمین ترکیه میان قدرت‌های متفقینِ فاتح شد. ظهور ملی‌گرایی ترک شاهد ارتکاب نسل‌کشی امپراتوری عثمانی علیه اتباع یونانی، ارمنی و آشوری در امپراتوری بود؛ نقش آتاترک در عواقب پس از این رخداد، در حالی که مستقیماً در آن دخالتی نداشت، بحث‌برانگیز بوده است. با تشکیل دولت موقت در آنکارا، پایتخت کنونی ترکیه، او نیروهای اعزامی متفقین را شکست داد و به این ترتیب در آنچه که بعداً جنگ استقلال ترکیه یاد می‌شود، پیروز شد. او سپس به انحلال امپراتوری عثمانیِ ضعیف اقدام و به‌جای آن، جمهوری ترکیه را به‌طور علنی اعلام کرد.

به‌عنوان رئیس‌جمهور جمهوری تازه‌تاسیس ترکیه، آتاترک یک برنامهٔ جامع اصلاحات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را با هدف نهایی ساخت یک دولتِ ملی مدرن، مترقی و سکولار آغاز کرد. او آموزش ابتدایی را رایگان و اجباری کرد و هزاران مدرسهٔ جدید را در سراسر کشور افتتاح کرد. او همچنین الفبای ترکی مبتنی بر لاتین را مرسوم کرد که جایگزین الفبای قدیمی ترکی عثمانی شد. زنان ترک در دوران ریاست‌جمهوری آتاترک از حقوق مدنی و سیاسی برابر برخوردار شدند. خصوصاً، به زنان در انتخابات محلی با قانون شماره ۱۵۸۰ در ۳ آوریل ۱۹۳۰ و چند سال بعد، در سال ۱۹۳۴، حق رای همگانی کامل داده شد.

دولت آتاترک سیاست ترک‌سازی را در پیش گرفت که در تلاش برای ایجاد همگون‌سازی بود؛ یعنی ملتی متحد و از همه مهم‌تر، ملتی سکولار تحت پرچم ترکیه. تحت ریاست آتاترک، اقلیت‌ها در ترکیه تحت فشار قرار گرفتند یا مجبور شدند در انظار عمومی به ترکی صحبت کنند، اما اجازه داشتند زبان خود را در خفا حفظ کنند. جای‌نام‌های غیر ترکی تعویض شدند و به اقلیت‌ها دستور داده شد که نام خانوادگی ترکی بگیرند. در سال ۱۹۳۴، به‌پاسِ نقشی که او در ساخت جمهوری ترکیهٔ مدرن ایفا کرد، نام خانوادگی آتاترک به معنای «پدر ترک‌ها» از سوی پارلمان ترکیه به او داده شد. او در ۵۷ سالگی در کاخ دلمه‌باغچه استانبول درگذشت و با تشییع‌جنازهٔ دولتی از وی تجلیل شد. نخست‌وزیر دیرینه‌اش عصمت اینونو جانشین او به‌عنوان رئیس‌جمهور شد.

سال ۱۹۸۱ میلادی مصادف با صدمین سالگرد زادروز آتاترک، یاد و خاطرهٔ او توسط سازمان ملل متحد و یونسکو گرامی داشته شد. یونسکو سال ۱۹۸۱ را «سال آتاترک در جهان» اعلام و قطعنامه‌ای را در مورد صدمین سالگرد او تصویب کرد. یونسکو او را «رهبر نخستین مبارزه علیه استعمار و امپریالیسم» و «مروج برجستهٔ حس تفاهم بین مردم و صلح پایدار بین ملت‌های جهان و اینکه او تمام عمر خود را بدون تمایز برای ایجاد یکپارچگی و همکاری بین مردم کار کرد» توصیف کرد. آتاترک بابت آرامش و صلح در سیاست خارجیِ جهان‌محور و دوستی با کشورهای همسایه مانند ایران، یوگسلاوی، عراق و یونان و به‌علاوه ابداع پیمان بالکان—که در برابر تهاجمات سرزمینی توسعه‌طلبانهٔ ایتالیای فاشیستی و بلغارستان تزاری مقاومت می‌کرد—اعتبار دارد.

## زندگی
او در ۱۸۸۱ در شهر سالونیک، در شمالِ یونانِ کنونی، که در آن زمان جزئی از امپراتوری عثمانی بود، در خانواده‌ای از طبقهٔ متوسط، چشم به جهان گشود. والدینش او را «مصطفی» نامیدند و بعدها آموزگار مدرسه به او لقب «کمال» را داد. پدرش علیرضا، کارمند دولت عثمانی و او نیز زادهٔ شهر سالونیک بود. مادر مصطفی، زوبیده خانم، از یک جامعهٔ کشاورز در غرب سالونیک بود. اختلاف نظری و مذهبی والدین مصطفی، بر سرنوشت او بسیار تأثیرگذار بود. او ابتدا وارد مکتبی مذهبی شد، سپس آنجا را ترک نموده وارد مدرسهٔ دولتی گشت. پس از اتمام تحصیلات مقدماتی وارد مکتب حربیه (دانشکدهٔ جنگ) و سپس به «دانشکدهٔ ستاد» وارد شد و به عنوان دانشجوی ممتاز و سروان ستاد، فارغ‌التحصیل شد.

ادعا و فرضیه‌ها دربارهٔ تبار آتاترک بسیار گوناگون و ناسازگار هستند. به گفتهٔ اندرو مانگو، خانوادهٔ او مسلمان، ترک‌زبان و به‌گونهٔ مشکوکی از طبقه متوسط بود. به‌نظر برخی از نویسندگان، پدرش علی‌رضا اصالتاً آلبانیایی بوده است. بر اساس نظر چند نویسندهٔ دیگر، نیاکان علی‌رضا ترک بودند که سرانجام از سوکه در استان آیدین آناتولی سرچشمه گرفتند. گمان می‌رود که مادرش زوبیده اصالتاً ترک بوده باشد و به گفتهٔ شوکت سوریا آیدمیر، زوبیده از تبار یوروک بود. طبق برخی ادعاهای مختلف، زوبیده آلبانیایی یا مقدونی یا بلغاری بود. به‌دلیل وجود جامعهٔ بزرگ یهودی سلانیک در دورهٔ عثمانی، بسیاری از مخالفان اسلام‌گرای آتاترک که از اصلاحاتش ناخشنود بودند، ادعا می‌کردند که نیاکان آتاترک *[[دونمه]]* بودند؛ یعنی یهودیانی که علناً به اسلام گرویدند، اما همچنان به‌گونهٔ پنهانی به یهودیت گرایش داشتند.

بندانگشتی|مصطفی کمال پاشا در سال ۱۹۲۳، فرمانده کل ارتش ترکیه.

در ابتدا وارد ارتش عثمانی شد و در طرابلس لیبی با ایتالیایی‌ها جنگید. آتاترک در دههٔ اول قرن بیستم به همراه گروهی از افسران ترک که ترکان جوان نامیده شدند، پایه‌های اصلاحات در ارتش و دولت را به نفع ملی‌گراییِ ترک‌ها تثبیت کرد. در جنگ‌های بالکان به سِمَت فرماندهی رسید و در سال ۱۹۱۶ در تنگهٔ داردانل و شبه‌جزیرهٔ گالیپولی در برابر بریتانیایی‌ها مقاومت کرد و مانع اشغال استانبول توسط آن‌ها در جنگ جهانی اول شد. او سپس در جبههٔ روسیه نبرد کرد.

شکست عثمانی در جنگ جهانی اول منجر به اشغال سرزمین‌های این امپراتوری توسط متفقین شد. در نهایت نیروهای پیروز قلمروی عثمانی در خاورمیانه را بین یکدیگر تقسیم کردند. هرچند شورش ترک‌زبانان آناتولی در برابر اشغال توسط متحدین در جنگ استقلال ترکیه منجر به تأسیس جمهوری ترکیه و در نهایت انقراض امپراتوری عثمانی شد و آتاترک رهبری جنگ استقلال را برعهده داشت. آتاترک توسط متفقین و روزنامه‌نگار مشهور ملی استانبول علی کمال به عنوان «رئیس دزد» توصیف شد، لرد بالفور در این زمینه او را «وحشتناک‌ترین از همهٔ ترک‌های وحشتناک» نامید. ملی‌گراها در یک مبارزه مسلحانه و دیپلماتیک نیروهای متجاوز یونانی، ارمنی، فرانسوی و انگلیسی را از آناتولی و تراکیه ترکیه اخراج کردند. پس از پیروزی، نهادهای حاکم سیاسی_مذهبی امپراتوری قدیم (سلطنه و خلافت) توسط دولت ملی‌گرای ترکیه لغو شد تا جای خود را به جمهوری جدید بدهد.

اصل اساسی آتاترک استقلال کامل کشور بود. وی موضع خود را تصریح کرد: «البته منظور از استقلال کامل، استقلال کامل اقتصادی، مالی، قضایی، نظامی، فرهنگی و آزادی در همه امور است. سلب استقلال در هر یک از اینها مساوی است با سلب استقلال ملت و کشور». او اصلاحات گسترده‌ای را در جنبه‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی رهبری کرد و ستون فقرات جمهوری جدید از ساختارهای قانونی، قضایی و اقتصادی را ایجاد کرد. اگرچه او بعدها توسط برخی به عنوان مبتکر اصلاحات گسترده ایده‌آل شد، بسیاری از ایده‌های اصلاح طلبانه او قبلاً در محافل روشنفکری عثمانی در آغاز قرن بیستم رایج بود و پس از انقلاب ترکان جوان آشکارتر بیان شد.

آدولف هیتلر در مورد آتاترک گفت: «موسولینی شاگرد اول او و من شاگرد دوم او هستم». هیتلر او را به عنوان «ستاره ای در تاریکی» و «خالق درخشان ترکیه جدید» تعریف کرد. رسانه‌های آلمانی در جمهوری وایمار به‌طور گسترده به جنگ در آناتولی پرداختند. استفان ایریگ استدلال می‌کند که جنگ استقلال ترکیه تأثیر قطعی‌تری بر کودتای مونیخ نسبت به راهپیمایی موسولینی به رم داشت. آلمانی‌ها، از جمله آدولف هیتلر، می‌خواستند پیمان ورسای را لغو کنند، همان‌طور که معاهده سور لغو شد.

## جنگ جهانی اول (۱۹۱۴–۱۹۱۸)
[بندانگشتی|[جوات چوبانلی|سوات پاشا و مصطفی کمال در روزنامه *[[Tasvîr-i Efkâr]]* مورخ ۲۹ اکتبر ۱۹۱۵]]
در سال ۱۹۱۴، امپراتوری عثمانی با اتحاد با قدرت‌های مرکزی وارد صحنه‌های جنگ جهانی اول در اروپا و خاورمیانه شد. مصطفی کمال وظیفه سازماندهی و فرماندهی لشکر نوزدهم متصل به ارتش پنجم در طول نبرد گالیپولی را بر عهده داشت. او پس از پیش‌بینی صحیح محل حمله متفقین، فرمانده خط مقدم شد و تا زمان عقب‌نشینی آنها، این سمت را حفظ کرد. پس از نبرد گالیپولی، مصطفی کمال تا ۱۴ ژانویه ۱۹۱۶ در ادرنه خدمت کرد. سپس به فرماندهی سپاه شانزدهم ارتش دوم منصوب شد و پس از آنکه حمله گسترده روسیه به شهرهای کلیدی آناتولی رسید، به لشکرکشی قفقاز اعزام شد. در ۷ اوت، او نیروهای خود را گرد هم آورد و یک ضدحمله ترتیب داد. دو لشکر او بتلیس و موش را تصرف کردند و محاسبات فرماندهی روسیه را برهم زدند.

پس از این پیروزی، دولت CUP در قسطنطنیه پیشنهاد تأسیس ارتش جدیدی در حجاز با نام نیروی اعزامی حجاز (*Hicaz Kuvve-i Seferiyesi*) و انتصاب مصطفی کمال به فرماندهی آن را داد، اما او این پیشنهاد را رد کرد و این ارتش هرگز تأسیس نشد. در عوض، در ۷ مارس ۱۹۱۷، مصطفی کمال از فرماندهی سپاه شانزدهم به فرماندهی کل ارتش دوم ارتقا یافت، اگرچه ارتش‌های تزار به زودی با وقوع انقلاب روسیه از حجاز خارج شدند.

در ژوئیه ۱۹۱۷، او به فرماندهی ارتش هفتم منصوب شد و در ۷ اوت ۱۹۱۷ جایگزین فوزی پاشا شد که تحت فرماندهی گروه ارتش ییلدیریم ژنرال آلمانی اریش فون فالکنهاین بود (پس از آنکه نیروهای بریتانیایی ژنرال ادموند آلنبی در دسامبر ۱۹۱۷ اورشلیم را تصرف کردند، اریش فون فالکنهاین جای خود را به اتو لیمان فون سندرز داد که در اوایل سال ۱۹۱۸ فرمانده جدید گروه ارتش ییلدیریم شد) مصطفی کمال با ژنرال فون فالکنهاین رابطه خوبی نداشت و به همراه میرالی عصمت بیگ، گزارشی به وزیر اعظم طلعت پاشا در مورد وضعیت وخیم و کمبود منابع کافی در جبهه فلسطین نوشت. با این حال، طلعت پاشا مشاهدات آنها را نادیده گرفت و پیشنهاد آنها را برای تشکیل یک خط دفاعی قوی‌تر در شمال، در سوریه عثمانی (در بخش‌هایی از ولایت بیروت، ولایت دمشق و ولایت حلب)، با فرماندهی ترک‌ها به جای آلمانی‌ها، رد کرد. پس از رد گزارشش، مصطفی کمال از ارتش هفتم استعفا داد و به قسطنطنیه بازگشت. در آنجا، وظیفه همراهی ولیعهد (و سلطان آینده) محمد وحیدالدین را در طول سفر قطاری‌اش به اتریش-مجارستان و آلمان به او محول شد. مصطفی کمال در آلمان از خطوط آلمانی‌ها در جبهه غربی بازدید کرد و به این نتیجه رسید که قدرت‌های مرکزی به زودی جنگ را خواهند باخت. او بدون هیچ تردیدی این نظر را به قیصر ویلهلم دوم و ژنرال‌های عالی‌رتبه‌اش آشکارا ابراز کرد. در طول سفر بازگشت، او مدت کوتاهی بین ۳۰ مه تا ۲۸ ژوئیه ۱۹۱۸ برای درمان پزشکی در کارلزباد و وین اقامت داشت

وقتی محمد ششم در ژوئیه ۱۹۱۸ سلطان جدید امپراتوری عثمانی شد، مصطفی کمال را به قسطنطنیه فراخواند و پس از چندین جلسه در ماه‌های ژوئیه و اوت ۱۹۱۸، او را به فرماندهی ارتش هفتم در فلسطین منصوب کرد. مصطفی کمال در ۲۶ اوت ۱۹۱۸ به حلب رسید، سپس به سمت جنوب و به سمت ستاد خود در نابلس ادامه داد. ارتش هفتم بخش مرکزی خطوط مقدم را در اختیار داشت. در ۱۹ سپتامبر، در آغاز نبرد مجیدو، ارتش هشتم جناح ساحلی را در اختیار داشت اما از هم پاشید و لیمان پاشا به ارتش هفتم دستور داد تا به سمت شمال عقب‌نشینی کند تا از پیشروی کوتاه بریتانیایی‌ها به سمت رودخانه اردن جلوگیری کند. ارتش هفتم به سمت رودخانه اردن عقب‌نشینی کرد، اما در جریان عقب‌نشینی از نابلس در ۲۱ سپتامبر ۱۹۱۸ توسط بمباران هوایی بریتانیا نابود شد با این وجود، مصطفی کمال موفق شد یک خط دفاعی در شمال حلب تشکیل دهد. به گفته لرد کینروس، مصطفی کمال تنها ژنرال ترک در جنگ بود که هرگز شکست نخورد.

جنگ با آتش‌بس مودروس که در ۳۰ اکتبر ۱۹۱۸ امضا شد، پایان یافت و به تمام نیروهای آلمانی و اتریش-مجارستانی در امپراتوری عثمانی زمان کافی برای عقب‌نشینی داده شد. در ۳۱ اکتبر، مصطفی کمال به فرماندهی گروه ارتش ییلدیریم منصوب شد و جایگزین لیمان فون سندرز شد. مصطفی کمال توزیع سلاح را بین غیرنظامیان در آنتپ برای مقابله با متفقین مهاجم سازماندهی کرد.

آخرین خدمت فعال مصطفی کمال در ارتش عثمانی، سازماندهی بازگشت نیروهای عثمانی باقی مانده در جنوب خط دفاعی بود. در اوایل نوامبر ۱۹۱۸، گروه ارتش ییلدیریم رسماً منحل شد و مصطفی کمال در ۱۳ نوامبر ۱۹۱۸ به قسطنطنیه، پایتخت عثمانی اشغال شده، بازگشت. او برای مدتی در ستاد وزارت جنگ (*حربیه نزارتی*) در قسطنطنیه کار کرد و تا ۱۶ مه ۱۹۱۹ به فعالیت‌های خود در این شهر ادامه داد. در راستای خطوط تثبیت شده تجزیه امپراتوری عثمانی، متفقین (نیروهای بریتانیا، ایتالیا، فرانسه و یونان) آناتولی را اشغال کردند. اشغال قسطنطنیه و به دنبال آن اشغال ازمیر (دو شهر بزرگ عثمانی در آن زمان) جرقه‌ای برای ایجاد جنبش ملی ترکیه و جنگ استقلال ترکیه بود.

## جنگ استقلال ترکیه (۱۹۱۹–۱۹۲۳)
تا دسامبر ۱۹۱۸، رهبران سازمان مقاومت زیرزمینی کاراکول (Karakol) که به کمیتهٔ اتحاد و ترقی (CUP) تعلق داشتند، به مصطفی کمال مراجعه کردند تا
[بندانگشتی|''[The Abilene Daily Reporter|روزنامهٔ «آبیلین دیلی ریپورتر»* مستقر در [[تگزاس]]، در ۱۳ اکتبر ۱۹۲۲، مصطفی کمال را «[[جرج واشینگتن|جورج واشینگتن]] ترکیه» نامید.]]
رهبری یک جنبش مقاومت ضد [[متفقین]] را برعهده بگیرد. تاریخ‌نگار [[اریک-یان زورشر]] استدلال کرده است که کمال به‌طور ویژه‌ای برای این نقش واجد شرایط بود، زیرا «به‌عنوان یک اتحادیه‌گر و میهن‌پرست مورد اعتماد بود، اما در عین حال **بیش از حد با حلقهٔ حاکم [[انور پاشا|انور]] و طلاط یا با [[نسل‌کشی ارمنی‌ها|قتل‌عام‌های ارامنه]] درگیر نبود»».

در ۳۰ آوریل ۱۹۱۹، فهری یاور-ای حضره‌ای شهریاری («دستیار افتخاری سلطان») با درجهٔ [[Mirliva|میرلیوا]]، مصطفی کمال را به‌عنوان بازرس [[Ninth Army (Ottoman Empire)|یگان‌های ارتش نهم]] منصوب کرد تا آنچه از واحدهای نظامی عثمانی باقی مانده بود را بازسازی کرده و امنیت داخلی را بهبود بخشد. این انتصاب عملاً او را به نمایندهٔ تام‌الاختیار آناتولی تبدیل کرد و مسئولیت تمامی کارکنان نظامی و غیرنظامی در منطقه را برعهدهٔ او گذاشت. مصطفی کمال در ۱۹ مه ۱۹۱۹ به سامسون رسید و هدف نخست خود را تشکیل یک جنبش ملی سازمان‌یافته علیه نیروهای اشغالگر قرار داد. در ژوئن ۱۹۱۹، او بیانیهٔ آماسیا را صادر کرد و اعلام نمود که استقلال کشور در خطر است. *'وی در ۸ ژوئیه ۱۹۱۹ از ارتش عثمانی استعفا داد*' و دولت عثمانی برای او بازداشت‌نامه صادر کرد. با این حال، [[کاظم قره‌بکر|کاظم کارابکر]] و دیگر فرماندهان نظامی فعال در شرق [[آناتولی]] از رهبری مصطفی کمال پیروی کرده و او را به‌عنوان رهبر خود به رسمیت شناختند.
[[پرونده:Atatürk askerî birlikleri denetlerken, İzmit, 18 Haziran 1922.png|بندانگشتی|مصطفی کمال در حال بازدید از نیروهای ترکیه در ۱۸ ژوئن ۱۹۲۲]]
در ۴ سپتامبر ۱۹۱۹، او [[Sivas Congress|کنگره‌ای]] در [[سیواس]] تشکیل داد. مخالفان متفقین در استان‌های مختلف ترکیه، اعلامیه‌ای با عنوان  صادر کردند. («پیمان ملی»). مصطفی کمال به عنوان رئیس [[Committee of Representation|کمیته اجرایی]] کنگره منصوب شد، که به او مشروعیت لازم برای سیاست‌های آینده‌اش را داد. پس از پایان کنگره، موجی از فرمانداران و فرماندهان وفاداری خود را به کمیته نمایندگی او اعلام کردند، کسانی که با آن موافقت نکردند توسط عوامل ملی‌گرا سرنگون شدند. دولت استانبول با [[Amasya Protocol|پروتکل آماسیه]] خود را به یک دستور کار ملی‌گرا متعهد کرد.

[[1919 Ottoman general election|آخرین انتخابات]] [[Parliament of the Ottoman Empire|پارلمان عثمانی]] که در دسامبر ۱۹۱۹ برگزار شد، اکثریت قاطع را به نامزدهای «انجمن دفاع از حقوق آناتولی و روملیا» ( داد) به ریاست مصطفی کمال، که خود در آنگورا، که اکنون با نام [[آنکارا]] شناخته می‌شود، باقی ماند. چهارمین (و آخرین) دوره پارلمان در ۱۲ ژانویه ۱۹۲۰ در قسطنطنیه افتتاح شد. این پارلمان در ۱۸ مارس ۱۹۲۰، اندکی پس از تصویب  توسط نیروهای بریتانیایی منحل شد. («پیمان ملی»). این همزمان با [[Occupation of Istanbul|اشغال عمومی شهر]] توسط نیروهای متفقین بود. مصطفی کمال خواستار انتخابات ملی برای تأسیس پارلمان جدید ترکیه با مرکزیت آنگورا شد. - «[[مجلس ملی کبیر ترکیه|مجلس ملی کبیر]]» (GNA). در ۲۳ آوریل ۱۹۲۰، GNA با [[List of Speakers of the Parliament of Turkey|ریاست]] مصطفی کمال افتتاح شد؛ این اقدام عملاً وضعیت [[Diarchy|دوگانگی]] را در کشور ایجاد کرد. در ماه مه ۱۹۲۰، مبارزه قدرت بین دو دولت منجر به صدور حکم اعدام غیابی برای مصطفی کمال توسط [[دادگاه‌های ۱۹۲۰-۱۹۱۹ استانبول|دادگاه‌های نظامی ترکیه]] شد. [[خالده ادیب آدیوار|هالیده ادیب]] (ادیوار) و [[Ali Fuat Cebesoy|علی فؤاد]] (چبسوی) نیز در کنار مصطفی کمال به اعدام محکوم شدند.

در ۱۰ آگوست ۱۹۲۰، [[وزیر اعظم]] عثمانی، [[Damat Ferid Pasha|داماد فرید پاشا،]] [[معاهده سور|پیمان سور را]] امضا کرد و برنامه‌های [[تقسیم امپراتوری عثمانی]]، از جمله مناطقی که اتباع ترک آن را قلب سرزمین خود می‌دانستند، نهایی شد. مصطفی کمال بر استقلال کامل کشور و حفاظت از منافع اکثریت ترک در «خاک ترکیه» اصرار داشت. او دولت وحدت ملی را متقاعد کرد تا یک ارتش ملی تشکیل دهد. ارتش دولت وحدت ملی با [[Kuva-yi Inzibatiye|ارتش خلافت]] که توسط نیروهای اشغالگر متفقین پشتیبانی می‌شد، روبرو بود و وظیفه فوری او مبارزه [[جمهوری نخست ارمنستان|با نیروهای ارمنی]] در [[جنگ ارمنستان و ترکیه|جبهه شرقی]] و [[نیروی زمینی یونان|نیروهای یونانی]] بود که از [[سمورنا|اسمیرنا]] (که امروزه [[ازمیر]] نامیده می‌شود) که در ماه مه 1919 [[Occupation of Smyrna|اشغال کرده بودند]]، در [[جنگ یونان و ترکیه (۱۹۲۲–۱۹۱۹)|جبهه غربی]] به سمت شرق پیشروی می‌کردند.

موفقیت‌های نظامی دولت وحدت ملی (GNA) علیه [[جمهوری نخست ارمنستان|جمهوری دموکراتیک ارمنستان]] در پاییز ۱۹۲۰ و بعداً علیه یونانیان، با تأمین مداوم طلا و تسلیحات برای کمالیست‌ها از سوی دولت [[بلشویک|بلشویکی]] روسیه از پاییز ۱۹۲۰ به بعد امکان‌پذیر شد.

پس از یک سری نبردها در طول [[جنگ یونان و ترکیه (۱۹۲۲–۱۹۱۹)|جنگ یونان و ترکیه]]، ارتش یونان تا [[رود سقاریه|رودخانه ساکاریا]]، تنها هشتاد کیلومتری غرب آنکارا، پیشروی کرد. در ۵ آگوست ۱۹۲۱، مصطفی کمال توسط دولت وحدت ملی به [[فرمانده کل قوا|فرماندهی کل]] قوا ارتقا یافت. [[Battle of the Sakarya|نبرد ساکاریا]] که از ۲۳ آگوست تا ۱۳ سپتامبر ۱۹۲۱ ادامه یافت، با شکست یونانیان به پایان رسید. پس از این پیروزی، مصطفی کمال در ۱۹ سپتامبر ۱۹۲۱ توسط [[مجلس ملی کبیر ترکیه|مجلس ملی کبیر]] به درجه [[Mareşal (Turkey)|مارشال]] و عنوان [[غازی]] مفتخر شد. متفقین، با نادیده گرفتن میزان موفقیت‌های مصطفی کمال، امیدوار بودند که نسخه اصلاح‌شده‌ای از پیمان سور را به عنوان یک توافق صلح بر آنگورا تحمیل کنند، اما این پیشنهاد رد شد. در اوت ۱۹۲۲، مصطفی کمال در [[نبرد دوملوپینار]] حمله‌ای همه‌جانبه به خطوط یونانیان در [[افیون قره‌حصار|آفیون‌قره‌حصار]] آغاز کرد و نیروهای ترکیه در ۹ سپتامبر ۱۹۲۲ کنترل ازمیر را دوباره به دست گرفتند در ۱۰ سپتامبر ۱۹۲۲، مصطفی کمال تلگرافی به [[جامعه ملل]] فرستاد و اظهار داشت که جمعیت ترکیه چنان به هیجان آمده است که [[دولت ملی مجلس بزرگ|دولت آنکارا]] مسئولیتی در قبال [[List of massacres during the Greco-Turkish War (1919–22)|قتل‌عام‌های]] [[آتش‌سوزی سمورنا|بعدی]] نخواهد داشت.

== اصلاحات آتاترک ==
[[پرونده:Sivas Turkish alphabet.jpg|بندانگشتی| آتاترک، معرفی [[الفبای ترکی استانبولی|الفبای ترکی]] در [[سیواس]].]]
[[پرونده:Ataturk visits a school.jpg|بندانگشتی| آتاترک درحال بازدید از مدرسه.]]
از جمله کارهای مهم آتاترک، مبارزه در برابر [[آخوند|روحانیون]] بود. او همچنین به سرکوب [[عشایر]] دست زد؛ ولی دیری نپایید که باور قلبیِ آتاترک به لزوم [[مدرن‌سازی]]، سبب خشم روحانیون ترکیه شد و خشم روحانیون باعث بروز اعتراضاتی در برخی نقاط ترکیه شد (از جملهٔ آن‌ها می‌توان به قیام [[شیخ سعید]] در سال ۱۹۲۵ اشاره کرد که مغایرت آن با اسلام به [[دیاربکر]] حمله کرده بود). همچنین، از دیگر اقدامات وی می‌توان به ترویج [[ملی‌گرایی]] ترک، [[جدایی دین از سیاست|جدا کردن دین از سیاست]]، قانونی کردن [[حق رأی زنان]] و تغییر [[خط عربی]] زبان ترکی به [[خط لاتین]] اشاره کرد.

[[پرونده:رضاشاه و مصطفی کمال  آتاترک Reza Shah and Mustafa Kemal Atatürk.jpg|بندانگشتی|رئیس‌جمهور کمال آتاترک و [[رضاشاه]] در [[آنکارا]] (سال ۱۹۳۴).]]

[[پرونده:Atatürk Adana'da öğrencilerle.jpg|بندانگشتی| آتاترک درحال بازدید از کلاس دانشجویان زن.]]

در سال ۱۹۳۴، به فرمان آتاترک، استفاده از [[لقب|القاب]] و عناوین ستایشی چون «حضرت، ملا، حاجی، سید، افندی و جناب»، در برگه‌های دولتی [[ترکیه]] ممنوع اعلام شد.



یکی از اقدامات مهم و مؤثر آتاترک، پایان دادن به دعوای مسلمانان و مسیحیان بوده و [[ایا صوفیه]] در آن روزها و پس از دستور آتاترک در سال ۱۹۳۴ به [[موزه]] تبدیل شد.

== عصمت اینونو و آتاترک ==
[[عصمت اینونو]] در زمان جنگ جهانی اول مقام [[سرگرد]]ی را در ارتش عثمانی دارا بود؛ پس از پیروزی‌های پیاپی، به درجهٔ [[ژنرال]]ی ارتقا یافت و با بنیان‌گذاری جمهوری ترکیه، مقام [[نخست‌وزیر]]ی را به‌دست‌آورد. وی سیاستمدار زیرکی بود و مغز اندیشمند آتاترک به‌شمار می‌آمد و در زمان آتاترک، بارها نخست‌وزیر شد و تا مرگ آتاترک، ریاست دولت را برعهده داشت و کشور را به نام او اداره می‌کرد. اینونو، در زمان جنگ جهانی دوم، با توجه به وضع اقتصادیِ ترکیه، کشورش را از جنگ به دور نگاه داشت. بسیاری از ناظران می‌نویسند که وی به‌تنهایی در برابر سیاست‌مدارانی که هوادار ورود به جنگ بودند می‌ایستاد و می‌گفت: «باید صبر کرد تا نتیجهٔ جنگ مشخص شود. اگر پیروزی متحدین حتمی باشد، آن‌گاه وارد جنگ می‌شویم.»

== فراماسونری احتمالی ==
آتاترک در برخی از دایرةالمعارف‌ها به عنوان [[فراماسونری|فراماسون]] ذکر شده است. به گفته [[مورخ]] و [[زندگی‌نامه‌نویسی|زندگی‌نامه‌نویس]] آتاترک، [[اندرو مانگو]]، عضویت او کاملاً اثبات نشده است؛ اما حداقل بسیار محتمل است. در جای دیگر، «ویکی فراماسون» بیان می‌کند که یک فراماسون درجه عالی ترک ناشناس نوشته است: «وابستگی او به لژ مقدونیه ریسورتا در سالونیک تنها توسط یک منبع (همیشه یکسان) در یک دایرةالمعارف ایتالیایی (همچنین در دانیل لیگو) تأیید شده است، اما متأسفانه ما هیچ تأیید دیگری پیدا نکردیم». مطابق با روش محرمانه بودن انجمن‌های ماسونی، چنین اطلاعاتی اغلب قابل تأیید نیستند.

[[هارولد کورتنی آرمسترانگ]] در کتابی به نام *«گرگ خاکستری: مصطفی کمال»* (*Grey Wolf: Mustafa Kemal*) اشاره می‌کند که آتاترک آیین‌های فراماسون‌ها را به سخره گرفته است. در سال ۱۹۲۶، اقتصاددان یهودی و ماسونی محمد جاوید بیگ به دستور آتاترک اعدام شد.

== مرگ ==
[[پرونده:Atatürk'ün cenazesi.png|بندانگشتی|250x250px|تصویری مراسم خاکسپاری آتاترک.]]

=== خاکسپاری ===
کمال آتاترک روز ۱۰ نوامبر سال ۱۹۳۸ میلادی در ۵۷ سالگی به‌واسطهٔ بیماری کبد درگذشت. ساعتِ اتاقی که در آن درگذشت، هنوز روی ساعتِ مرگش (۹:۰۵ صبح) باقی مانده است. [[آرامگاه]] او (که به [[آنیت‌کابیر]] به معنای قبر یادبود مشهور است) در شهر [[آنکارا]] قرار دارد.
[[پرونده:Mustafa Kemal Ataturk Reforma Mex D.F.jpg|بندانگشتی|250x250px|بنای یادبود مصطفی کمال آتاترک در [[مکزیکوسیتی]]، [[مکزیک]].]]
همه ساله، ساعت ۹:۰۵ روز ۱۰ نوامبر، یک دقیقه مراسم سکوت به‌مناسبت درگذشت بنیان‌گذار ترکیهٔ نوین، مصطفی کمال آتاترک، و به‌دنبال آن، به صدا درآمدن زنگ مدارس و [[آژیر]] پایگاه‌ها در ۹:۰۶ (لحظهٔ وفات وی) برگزار می‌شود.

== جایزهٔ بین‌المللی صلح آتاترک ==
جایزهٔ بین‌المللی صلح آتاترک (به [[زبان ترکی استانبولی|ترکی استانبولی]]: Atatürk Uluslararası Barış Ödülü) در سال ۱۹۸۶ میلادی با الهام از جملهٔ «[[صلح در خانه، صلح در جهان]]» (به [[زبان ترکی استانبولی|ترکی استانبولی]]: "Yurtta Sulh, Cihanda Sulh") آتاترک از سوی دولت ترکیه برای پاسداشت تلاش در راستای صلح و دوستی پایه‌گذاری شد.

[[نلسون ماندلا]]، قهرمان مبارزه با نژادپرستی، در سال ۱۹۹۲ به‌دلیل ظلم و ستم دولت ترکیه بر [[مردم کرد|کردها]]، از پذیرش «جایزهٔ صلح آتاترک» خودداری کرد. ماندلا نظر خود را تغییر داد و در سال ۱۹۹۹ این جایزه را پذیرفت.

== آثار ==
=== آثار ترجمه‌شده وی به فارسی ===
* آتاترک، مصطفی‌کمال. *نطق (۱۹۲۷–۱۹۱۹)*، ترجمهٔ محمدرضا هیئت، مورد تأیید مرسل اوزترک، آنکارا: نهاد عالی فرهنگ، زبان و تاریخ آتاترک، مرکز تحقیقات آتاترک، ۲۰۰۴= ۱۳۸۳، ۵۵۱ ص. (این سخنرانی در روزهای ۲۰–۱۵ اکتبر ۱۹۲۷ در دومین کنگره بزرگ [[حزب جمهوری خلق ترکیه|حزب جمهوری خلق]] ایراد گردیده است)

=== دربارهٔ آتاترک به فارسی ===
* م‍ح‍م‍د ت‍وف‍ی‍ق، م‍ح‍م‍د. *کمال آتاترک*، ترجمهٔ اسمعیل فردوسی‌فراهانی، اراک: نامه عراق، ۱۳۱۸، ۲۱۸ ص.
* کین‌راس، کین‌راس. *زندگینامه مصطفی‌کمال آتاترک پدر ترکیه مدرن*، ترجمهٔ اسماعیل‌نوری‌علا، کلن: انتشارات فروغ، ۲۰۰۹ = ۱۳۸۸، ۵۹۷ ص.
* مانگو، آندرو. *آتاترک*، ترجمهٔ [[هوشمند دهقان]]، تهران: پیام امروز، چاپ دوم: ۱۳۹۵، ۹۸۸ ص.
* ای‍گ‍دم‍ی‍ر، اولوغ، و دیگران. *آتاترک*، ت‍رج‍م‍ه ح‍م‍ی‍د ن‍طق‍ی، ت‍ه‍ران: م‍ؤس‍س‍هٔ ف‍ره‍ن‍گ‍ی م‍ن‍طق‍ه‌ای، ن‍ش‍ری‍هٔ ش‍م‍اره ۱۲، ۲۱۰ ص.
* ات‍اب‍ک‍ی، ت‍ورج. *ت‍ج‍دد آم‍ران‍ه: ج‍ام‍ع‍ه و دول‍ت در ع‍ص‍ر رض‍اش‍اه*، ت‍رج‍م‍هٔ م‍ه‍دی ح‍ق‍ی‍ق‍ت‌خ‍واه، ت‍ه‍ران: ق‍ق‍ن‍وس، ۱۳۸۷، ۲۸۶ ص.
* اروج زاده، لیلا، *دین و سیاست در ترکیه معاصر از آتاترک به بعد*، اردبیل: انتشارات محقق اردبیلی، ۱۳۹۷، ۱۴۰ ص.
* هانی‌اوغلو، شکرو، *سقوط امپراتوری و تولد جمهوری: نگاهی به نقش آتاترک در پیدایش ترکیه''، ترجمهٔ رضا جوادی، تهران: لوح فکر، ۱۳۹۵، ۲۶۷ ص.

## جستارهای وابسته
* جنگ استقلال ترکیه
* جمهوری ترکیه
* سرنگونی امپراتوری عثمانی
* ملی‌گرایی ترکی

## پانویس

## پیوند به بیرون

* حیات سیاسی و نظامی آتاترک
* 
* 
* 


رده:افراد پادکمونیست اهل ترکیه
رده:انقلابیون اهل ترکیه
رده:پاشاها
رده:ترک‌های اهل مقدونیه
رده:ترک‌های عثمانی
رده:دارندگان لژیون دونور
رده:درگذشتگان ۱۹۳۸ (میلادی)
رده:درگذشتگان به علت سیروز
رده:دریافت‌کنندگان صلیب آهنین (۱۹۱۴) درجه یک
رده:رهبران حزب جمهوری‌خواه خلق (ترکیه)
رده:زادگان ۱۸۸۱ (میلادی)
رده:ژنرال‌های ارتش عثمانی
رده:سخنگویان پارلمان ترکیه
رده:فیلد مارشال‌های ترکیه
رده:کاخ دلمه‌باغچه
رده:مقاله‌های دارای ویدئو
رده:ملی‌گرایان اهل ترکیه
رده:منتقدان ادیان
رده:نظامیان جنگ جهانی اول اهل عثمانی
رده:نظامیان جنگ‌های بالکان اهل عثمانی