زبان اویغوری

**زبان اویغوری** زبان مردم اویغور است که در ترکستان شرقی واقع در غرب جمهوری خلق چین در ناحیهٔ خودمختار سین‌کیانگ زندگی می‌کنند. اصطلاح تاریخی اویغور، که به ساکنان ترک‌زبان سین‌کیانگ و زبانشان گفته می‌شود، در دههٔ ۱۳۰۰ هـ. خ (۱۹۲۰ میلادی) در پی ملی‌گرایی نوین به وجود آمد. قبل از آن، اصطلاح «ترکی» متداول بود که نزدیکی این زبان را با ازبکی (که آن اصطلاح نیز نوظهور است و امروزه جای اصطلاح «ترکی» را در ازبکستان گرفته) بهتر بیان می‌کرد. بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.

## طومارهای مکشوفه تورفان
تعداد زیادی از کتاب‌ها و نوشته‌ها به این زبان با خط اویغوری در دست است. در اواخر قرن نوزده میلادی تعداد زیادی از کتاب‌های مانوی به خط و زبان اویغوری از غاری در نزدیکی شهر تورفان کشف شد.

قضیه چنین است که در صحرای گوبی در آسیای مرکزی چندین شهر تمام در نتیجه توفان زیر شن رفته و مردم آن شهرها سرزمین خود را رها کرده و از آن جا رفتند و خانه‌های ایشان هم چنان در زیر شن ماند. از اواخر قرن نوزدهم میلادی برخی از مسافران متوجه شدند که کاغذ پاره‌هایی گاهی از زیر شن‌ها بیرون می‌آید و بومیان برخی از آن‌ها را به جای شیشه در و پنجره به کار می‌برند و خطوطی بر آن هست. انجمن جغرافیایی سن پترزبورگ از سال ۱۸۹۳ تا ۱۸۹۵ در آن جا حفریات علمی کرد و سه سال **دکتر کلمنتز** فرستاده فرهنگستان علوم روسیه دنباله کار را گرفت و سپس چند تن دیگر از دانشمندان روسی در آن جا کار کردند. جایی که در آن حفریات کردند در شمال تورفان یعنی در جایگاه شهری است که پیش تر به آن کوشان می‌گفتند و مردم محلی به آن **خوچو** و مردم چین به آن **کائو چانگ** می‌گفتند.

پس از چندی دولت آلمان دسته‌ای از دانشمندان خود را سه بار پی در پی به آن جا فرستاد. در ۱۹۰۲ هیئتی به ریاست **گرونودل** با اعانه فرهنگستان علوم مونیخ، در سال ۱۹۰۴ هیئت دیگری به ریاست **فن لو کوک** به سرپرستی فرهنگستان برلین و در ۱۹۰۵ هیئت سومی به ریاست گرونودل و عضویت فن لو کوک به آن جا رفتند. سرانجام هیئت دیگری از فرانسه به ریاست **پول پلیو** مأمور این کار شد و نتایج مهم‌تری به دست آمد. از آن جمله در غاری در **[[دون‌هوانگ]]** (تون هوانگ) یک جایگاه پنهانی کشف کردند و طومارهای خطی بسیار گران بها در آن جا یافتند که اکنون در کتاب‌خانه پاریس است.

در میان اسنادی که به دست آمده تعدادی متون مانوی است که **کارل زالمان** دانشمند مشهور روسی و **مولر** دانشمند آلمانی متون زبان فارسی آن و **رادلف** دانشمند روسی و **فن لو کوک** دانشمند آلمانی متون ترکی آن‌ها را با رنج فراوان خوانده‌اند. در میان متن‌های ترکی کتابی است دربارهٔ اعتراف به گناه در دین مانی که باستان‌شناس معروف مجار **اورل استاین** که بیش تر در هندوستان می‌زیسته به دست آورده‌است. در میان طومارهایی که در دون‌هوانگ به دست آورده‌اند و مسافران اروپایی نتوانسته‌اند با خود ببرند و دولت چین آن‌ها را به پکن برده و در کتاب‌خانه مخصوصی که در آن جا ترتیب داده گذارده‌است. طومار بزرگی است که به‌طور نسبی کامل است و چیزی از آن از میان نرفته‌است. **شاوان و پلیو** دانشمندان فرانسوی پی برده‌اند که این طومار یکی از کتاب‌های مانوی است و تفسیر آن‌ها در مجله آسیایی پاریس منتشر کرده‌اند. اسناد دیگری به زبان‌های پارسی باستان و سغدی و چینی است.

## خط
بندانگشتی|230px|الفباهای معاصر ترکی ایغوری (لاتین و عربی) با مثال‌ها

در زمان چنگیزخان چون مغول‌ها هنوز کتابت به زبان خود نداشتند، خط اویغوری اولین خط رسمی حکومتهای مغول شد. بعد از مسلمان شدن اویغورها، خط عربی جایگزین خط اویغوری گردید. شیوه بهبودیافته خط عربی-پارسی امروزه به عنوان الفبای رسمی این زبان در منطقه خودمختار سین کیانگ اویغور شناخته شده‌است و به شکل گسترده چه توسط مردم و چه توسط دولت منتسب از مرکز محلی استفاده می‌شود.

## واج‌شناسی

### واکه‌ها
الفبای اویغوری دارای ۸ واکه است. به مانند سایر زبان‌های ترکی، واکه‌های اویغوری به پسین و پیشین تقسیم می‌شوند. کلمات در اویغوری باید از قانون هماهنگی واکه‌ای تبعیت کنند، به این معنی که واکه‌های یک کلمه، همگی یا واکه پسین ویا همگی واکه پیشین می باشند. 

با این وجود، به دلیل تاثیر بسیار زیاد زبان فارسی، و اینکه خیلی از وام‌واژگان (چه فارسی و چه عربی) به تلفظی نزدیک به تلفظ اصلی فارسی آن‌ها تلفظ می‌شوند، به مانند زبان ازبکی، قانون هماهنگی واکه‌ای به سرسختی زبانهایی مثل قرقیزی، ترکی آذربایجانی، و ترکمنی نمی‌باشد.

در نوشتار اویغوری، تفاوتی بین صدای «ى» پسین و صدای «ى» پیشین وجود ندارد. ولی در زبان محاوره‌ای، گویشوران اویغوری، خود بطور ناخودآگاه بین این دو حرف تفاوت قائل می‌شوند. (در نوشتارهای ترکمنی و آذربایجانی در ایران بعضا «ى» پسین را با حرف «یٛ» نشان می‌دهند.)

## صرف و دستور زبان

### صرف حالتهای اسم
در زبان اویغوری ، سه نوع پسوند وجود دارد، پسوندهای صرفی، پسوندهای ساختاری (که برای ساخت واژگان جدید از واژگان دیگر به کار می‌روند)، و پسوندهایی مانند ضمیرها و پسوند «آیایی» بخشی از جمله را تشکیل می‌دهند. 

در دستور زبان اویغوری، یازده حالت صرفی برای اسم‌ها تعرف شده است. این حالات شامل اسمی، مفعولی، مالکیت، متممی، مکانی، افتراقی، مکانی-کیفیتی، محدودیتی، تشابهی، معادلی، و وابستگی. حالت اسمی همان حالت مستقل و بدون پسوند واژه است. در هر یک از سایر حالات، پسوند صرفی به واژه الصاق می‌شود. این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و همینطور هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند تغییر تلفظ و نوشتار داده شوند. البته، مانند ازبکی، قانون هماهنگی مصوت‌ها سرسختانه و همه‌شمول نمی‌باشد، و این امر را در پسوندها می‌توان مشاهده نمود.

:نکات:
# کلمات مختومه به «ـا» و یا «ـە»، در صورتی که چندهجایی باشند و تکیهٔ تلفظ روی هجای آخر نباشد، در زمانی که پسوند صرفی به آن الصاق می‌‌شود، این حرف به «ـى» تغییر پیدا می‌کند.
#* بطور مثال، تحول «ھاۋ» (به معنی 'هوا') به «ھاۋ» در حالت مالکیتی، و یا «ئاغىن» (به معنی 'دوست') به «ئاغىن» در حالت جمع.
#* این تحول در واژگان تک‌هجایی نمی‌افتد. به طور مثال، واژه «بال» (به معنی 'عسل')، در صورت صرف به حالت مالکیتی به صورت «بال» نوشته می‌شود.
#* این تحول شامل واژگان خاصی که تکیهٔ تلفظ روی هجای آخر باشد نمی‌شود. بطور مثال،‌ واژه «قەلئە» (به معنی 'قلعه') در حالت جمع به صورت «قەلئە» نوشته می‌شود.

جا دارد اشاره شود که بر اساس جدول فوق الذکر، اسامی که به آنها پسوند جمع «-ـلەر» یا «-ـلار» یا مالکیتی شخصی، یا هر دو الصاق شده است، نیز در تک-تک این حالات صرف می‌شوند.

حالت اسمی، حالت ساده و پیش‌فرض واژگان می‌باشد. این حالت در نقش دستوری فاعلی و همین‌طور گزاره‌ای کاربرد دارد.

حالت مفعولی به همراه افعال گذرا (متعدی) و در جایگاه دستوری مفعولی کاربرد دارد.

: بۇ ئات مەن مىنىمەن.
: این **اسب را** من سوار خواهم بود.

حالت مالکیتی برای نشان دادن این است که اسم صرف شده، صاحب و مالکِ چیزی که در جمله موضوعیت دارد می‌باشد.
: بۇ لۇغەت ئەھمەد.
: این فرهنگ لغت **مالِ احمد** است.

:مې لۇغەتىم ياخشى ئەمەس، قاسىم ياخشى.
: فرهنگ لغت من خوب نیست، **مالِ احمد** خوب است.

با اضافه کردن پسوند «-ـكى»، می‌توان اسمی که در حالت مالکیتی هست را تبدیل به یک اسمی با معنای مستقل و تفهیم شده در جمله کرد. توجه به مثال زیر کنید، که علاوه بر پسوند مالکیتی و پسوند «-ـكى»، پسوند مفعولی نیز به کار رفته است.

: مې ماقالەم باسمىدى، رۇستەم باستى.
: مقالهٔ من را چاپ نکرد، **مالِ رستم را** چاپ کرد.

متمم یا «مفعول غیر مستقیم»، واژه‌ایست که برای تمام کردن معنی فعل و اضافه کردن به مفهوم و معنی آن اضافه می‌شوند. بعضی افعال اجبارا نیاز به استفاده از متمم دارند، وگرنه معنای آنها ناقص می ماند. متمم‌ها می توانند هم همراه افعال لازم (ناگذر) و هم متعدی (گذرا) بیایند. در اویغوری، پسوندی برای صرف اسامیی که در این حالت قرار می گیرند وجود دارد. از کاربردهای دیگر این صرف، نشان دادن موارد زیر می باشد:
* مفعول اعمالی که با افعال لازم (ناگذر) بیان می شوند.
* فاعل افعال در جملاتی که فعل متعدی (گذرا) در وجه سببی ادا می‌شوند (مثلا: *ساندویچ *'به دست بچه‌ها** خورده شد.'')
* هدف و حاجت یک عمل معین.
* ابزار یا هزینه یک عمل معین.

: بىز بېيجىڭ كەلدۇق.
: ما **به پکن** آمدیم.

حالت مکانی برای صرف و تشکیل متمم‌هایی که به طور خاص نشان‌دهندهٔ مکان یا زمانی که در آن، عمل انجام می‌شود. کاربردهای این حالت، موارد زیر است:
* مکانی که در آن عملی انجام می‌شود.
* زمانی که در آن عملی انجام می‌شود، یا مدت زمانی که در طول آن، عملی انجام می‌‌شود.
* شرایط، آب و هوا، حالت محیطی که در آن عملی انجام می شود.
* ابزاری که به وسیلهٔ آن عملی انجام می‌شود.

:ئۇلار ئايىروپىلان كەلدى.
:‌آن‌ها **با هواپیما** آمدند.

:بۈگۈن مەكتەپ كىنو يوق.
:امروز **در مدرسه** فیلم نیست.

:سېنىڭ لۇغەتىڭ ئەھمەد.
:فرهنگ لغت تو **نزد احمد** است.

حالت ازسویی یا افتراقی برای ساختن حالات قیدی به کار می‌روند، و معنای «از» را به وسیلهٔ صرف اسم ادا می کنند. 

:ئۇلارنىڭ ئۆيى شەھەر يىراق.
:خانهٔ آن‌ها **از شهر** دور است.

حالت مکانی-کیفیتی نقش [[توصیف‌کننده دستوری]] را دارد که موقعیت زمانی یا مکانی واژه‌ای را بازتاب می‌دهد. تفاوت این حالت با حالت مکانی این است که این حالت شرایط خاص و منحصر به فردی را توصیف نمی‌کند. بلکه بازتاب‌دهندهٔ وضعیتی کلی و جهان-شمول می‌باشد.
:رۇستەم كىتاب.
:کتابی که رستم دارد.

این جملهٔ فوق الذکر بازتاب‌دهندهٔ این است که رستم این کتاب را دارد، فارغ از این‌که وی مالک آن باشد یا نباشد.

:بۇ دوسكا بىزنىڭ سىنىپدىن بىر ھەسسە چوڭ.
:این تخته‌سیاه با **آن که در کلاس (صنف) شماست** به یک اندازه می‌باشد.

حالت محدودیتی، اسم را مبدل به قیدی می کند بازتاب‌دهندهٔ مقصد یا حد پایانی عملی می باشد که توسط فعل توصیف شده است.

:مەن بۇ قېتىم خوتەن بارىمەن.
: من این دفعه **تا (رسیدن به) ختن** خواهم رفت.

حالت تشابهی اسم را به قیدی مبدل می کند که عمل توصیف شده توسط فعل را با آن اسم متشابه می‌کند.

:ھاۋا ئوت قىزىپ كەتتى.
:هوا **به اندازهٔ آتش** گرم شد.

حالت معادلی اسم را به قیدی مبدل می کند که عمل توصیف شده توسط فعل را از نظر مقدار با آن مقایسه و معادل‌شده می‌کند.

:ئۇمۇ رۇستەم ئوقۇغان.
:او هم **قد رستم** درس خواند.

=== ضمیرها ===
ضمیرهای شخصی در اویغوری یا تنها و مستقل هستند، که به مانند اسم‌ها حالات مختلف به خود می‌گیرند و صرف می‌شوند، یا پسوند هستند.







=== فعل‌ها ===
صرف فعل‌ها در زبان اویغوری، مانند سایر زبان‌های ترکی با اضافه کردن پسوندهای مختلف به ریشهٔ فعل تشکیل می‌شود. تلفظ و نوشتار بعضی از این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و قانون هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند متفاوت باشند.

در زبان اویغوری، چندین نوع مصدر با کاربری‌های مختلف، با الصال پسوند‌های مختلف وجود دارد.



در این جدول، بن فعل به رنگ سیاه، ضمائر شخصی مضارع به رنگ قرمز، ضمائر شخصی ماضی به رنگ آبی، و پسوندهای مربوطهٔ هر زمان به رنگ بنفش نشان داده شده‌اند.



فعل‌های منفی با اضافه کردن پسوند منفی‌ساز **«ـما»** یا **«ـمە»** (بر طبق قانون هماهنگی مصوت‌ها) به بن فعل ساخته می‌شوند. برای مثال، مصدر فعل منفی «باز نکردن» برابر است با «ئاچماق» و مصدر فعل منفی «دوست نداشتن» برابر با «سۆيمەك».



=== فعل‌های «بودن»، «نبودن»، «داشتن»، «نداشتن» ===
معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان اویغوری ، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد.

در زبان اویغوری، دو گروه کلی وجود دارد، مضارع ساده و سایر صرف‌ها و زمان‌ها. «بودن» یا «نبودن» در مضارع ساده، با پسوندهای ضمیری ادا می‌شوند. در سایر حالات و صرف‌ها، از فعل **«ئىماق»** یا **«بولماق»** استفاده می‌شود. این فعل، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره.

پسوندهای ضمیری فعل «بودن»، مانند ضمیرهای پسوندی برای صرف افعال مضارع می‌باشد، با این تفاوت که این ضمیرها مستقیماً به خود واژهٔ مسند می‌چسبد.

برای ساخت فعل منفی، از واژهٔ منفی‌ساز **«ئەمەس»** استفاده می‌شود. در زمان مضارع ساده، پسوند ضمیری فعل به واژهٔ منفی‌ساز ملصق می‌شود، و در سایر صرف‌ها، پس از «ئەمەس»، فعل مربوطه صرف شده ادا می‌شود.



نمونه جملاتی با فعل «بودن»:



در اویغوری ، مفاهیم «وجود داشتن»، «موجود بودن»، «مالکیت داشتن» در زمان ساده، همگی با [[فعل ربطی]] **«بار»** ادا می‌شود. در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل **«ئىماق»** ترکیب می‌شود یا با فعل **«بولماق»** جایگزین می‌شود.



در اویغوری، مفاهیم منفی «وجود نداشتن»، «موجود نبودن»، «مالکیت نداشتن» در زمان ساده، همگی با [[فعل ربطی]] **«يوق»** ادا می‌شود. در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل **«ئىماق»** ترکیب می‌شود یا با فعل **«بولماق»''' جایگزین می‌شود.

## جستارهای وابسته
* خط اویغوری
* اویغوری
* اویغورها
* اویغورستان
* ترکستان
* ترکستان شرقی
* ترکستان غربی

## پانویس

## پیوند به بیرون
* فرهنگ لغت اُیغوری 
* واژگان فارسی در زبانهای سوئدی،اویغوری چینی و بوسنیایی


رده:زبان‌ها
رده:زبان‌های ایزو ۶۳۹–۱
رده:زبان‌های پاکستان
رده:زبان‌های پیوندی
رده:زبان‌های ترکی
اویغوری
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های دارای هماهنگی واکه‌ای
رده:زبان‌های فاعل-مفعول-فعل
رده:زبان‌های قرقیزستان
رده:زبان‌های قزاقستان