علوم خفیه

بندانگشتی|یک صفحه کتاب باطنی فارسی، نوشته‌شده در تبریز.

**علوم خفیه** یا **اکالت**  به دسته‌ای از باورها و اعمال باطن‌گرا یا فراطبیعی گفته می‌شود که عموماً خارج از حوزهٔ دین سازمان‌یافته و علم قرار می‌گیرند. این مفهوم پدیده‌هایی را در بر می‌گیرد که به نیروها یا عوامل «پنهان» یا «نهان» نسبت داده می‌شوند، همچون جادو و عرفان. واژهٔ *occult* همچنین می‌تواند به ایده‌های فراطبیعی مانند ادراک فراحسی و پاراسایکولوژی اشاره داشته باشد.

در اروپا، اصطلاح علوم خفیه (occult sciences) در قرن شانزدهم برای اشاره به رشته‌هایی چون اختربینی، کیمیاگری و جادوی طبیعی به‌کار می‌رفت. واژهٔ غیب‌گرایی (occultism) در قرن نوزدهم در فرانسه و در میان افرادی چون آنتوان کورت دو ژبلَن پدید آمد و بعدها با گروه‌های اسرارآمیز فرانسوی مرتبط با الیفاس لوی و پاپوس ارتباط یافت. این اصطلاح در سال ۱۸۷۵ توسط هلنا بلاواتسکی، علاقه‌مند به علوم خفیه اهل روسیه، وارد زبان انگلیسی شد.

**علوم غریبه** یا **علوم خفیه** در سنت اسلامی به مجموعه دانش‌های پنهان و سری گفته می‌شود که بر آگاهی از اسرار ماوراءالطبیعه، تصرف در نیروهای نامرئی و انجام امور خارق‌العاده تمرکز دارد. این علوم در مقابل علوم ظاهری مانند فقه، کلام و طب قرار می‌گیرد و ریشه در تمدن‌های باستانی بابِل، مصر و یونان دارد اما در چارچوب اسلام با تأکید بر توحید و پرهیز از سحر حرام بازسازی شده است. در تاریخ اسلام ابتدا شامل سحر، احکام نجوم، چشم‌زدن و شعبده‌بازی بود و سپس با تأثیر دانش یونانی پنج علم اصلی کیمیا برای تبدیل فلزات به طلا و اکسیر جوانی، لیمیا برای جذب و دفع اشیاء از راه دور، هیمیا برای احضار ارواح و تأثیر بر عناصر، سیمیا برای تأثیر بر نفوس از طریق تصاویر و اشکال، و ریمیا برای شعبده و ایجاد توهم به آن افزوده شد. در منابع شیعی شاخه‌هایی مانند جَفر به عنوان علم حروف و اعداد برای پیشگویی، رَمل برای پیش‌بینی با اشکال هندسی، خواص اسماءالله برای اسرار نام‌های الهی، و اعداد و حروف با سیستم ابجد نیز جزء علوم غریبه شمرده می‌شود. ابن خلدون در مقدمه خود این علوم را مهارت‌هایی توصیف می‌کند که انسان را به اثرگذاری بر عناصر طبیعی توانا می‌سازد اما بیشتر آن‌ها را وهم و فریب می‌داند مگر موارد نادر واقعی و می‌نویسد علوم غریبه مهارت‌هایی است که انسان را مؤثر بر عناصر می‌کند اما بیشترش وهم و فریب است مگر آنچه نادر واقعی باشد. در متون عرفانی شیعی مانند غرایب القرآن از نیشابوری و آثار ملاصدرا این دانش‌ها با احتیاط بررسی شده و تأکید بر آن است که بدون نیت خالص و رعایت شرع به انحراف شیطانی منجر می‌شود. فقها و عرفا همواره هشدار داده‌اند که علوم غریبه تنها در چارچوب توحید و برای اهداف حلال مجاز است و استفاده نادرست از آن حرام و خطرناک است. این علوم در فرهنگ اسلامی تأثیر عمیقی بر ادبیات عرفانی، طلسمات و دعانویسی گذاشته اما همواره با نقدهایی از سوی علمایی چون ابن تیمیه مواجه بوده که آن را بدعت می‌دانند. در عصر مدرن نیز مطالعات آکادمیک بر جنبه‌های تاریخی و روان‌شناختی آن تمرکز دارد و سازمان‌هایی مانند یونسکو برخی متون مرتبط را به عنوان میراث فرهنگی ثبت کرده‌اند.

## علوم غریبه در ایران
مطالعهٔ تاریخ و تحول آنچه در منابع سنتی «علوم غریبه» یا «علوم خفیه» خوانده می‌شود، بخشی از پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در حوزه‌های تاریخ علم، مردم‌شناسی و مطالعات فرهنگی ایران به‌شمار می‌آید. این علوم در گذشته در مرز میان معرفت دینی، فلسفهٔ طبیعی و باورهای عامیانه قرار داشتند و شامل شاخه‌هایی چون جفر و علم حروف، طالع‌بینی، کیمیاگری، سحر و دعانویسی بودند.

با وجود کمیِ منابع تحلیلی دربارهٔ تاریخ این حوزه در ایران، پژوهش‌هایی در دوران معاصر به بررسی متون کلاسیک و باورهای سنتی مرتبط با آن اختصاص یافته است. از جمله می‌توان به تصحیح و تحقیق آثاری چون شرح اسماء الحسنی (با مقدمه‌ای در علم جفر)، بحرالغرائب، منتخب الختوم، رسالهٔ کشف الابساط و سِفر جَفر به کوشش زهیر طیب اشاره کرد. این آثار از منظر تاریخ اندیشه و ساختار نمادین متون علوم غریبه مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

کتاب جامع الفوائد فی اسرار المقاصد نوشتهٔ شیخ حبیب بن موسی‌الرضا افشاری ارومیه‌ای نجفی نیز نمونه‌ای از منابع متأخر در این زمینه است که به مباحثی در کیمیا، طلسم‌نویسی و جفر می‌پردازد.

در تحلیل تاریخی، برخی از افراد چون شهاب‌الدین یحیی سهروردی به آگاهی از مبانی نظری علوم غریبه منسوب شده‌اند، هرچند در آثار او این مباحث بیشتر در قالب مفاهیم فلسفی و رمزی مطرح شده است تا در شکل کاربست عملی.

در دوران معاصر، شماری از پژوهشگران و هنرمندان ایرانی کوشیده‌اند تا این میراث را از منظر تاریخی و فرهنگی مورد بازخوانی قرار دهند. از جمله کتاب طلسم: گرافیک سنتی ایران اثر پرویز تناولی که جنبهٔ هنری و نمادشناسانهٔ طلسمات و نقش‌مایه‌های سنتی ایران را تحلیل می‌کند. بخش نخست کتاب به بررسی ساختارهای عددی و اسمائی طلسم‌ها بر پایهٔ اسماءالحسنی و کاربرد آن‌ها بر روی فلز، پارچه و پوست اختصاص دارد و بخش دوم نقش حیوانات و تصویرگری‌های سنتی را در پیوند با باورهای درمانی و دفع شر تبیین می‌کند.

کتاب بادهای افسون نوشتهٔ پرویز براتی نیز کوششی در جهت نگاه تطبیقی و دیرینه‌شناسانه به باورهای جادویی و علوم غریبه است. نویسنده با رویکردی توصیفی و تاریخی، موضوعاتی چون طالع‌بینی، حروف ابجد، راز اعداد و کیمیاگری را در زمینهٔ فرهنگی و ادبی ایران و جهان اسلام بررسی کرده است.

در حوزهٔ متون دینی و تفسیری، کتاب طور سینین نوشتهٔ محمدابراهیم نصراللهی بروجردی از انتشارات «بقیةالله» نیز کوشیده است تا موضوع‌هایی مانند سحر و چشم‌زخم را از دیدگاه متون حدیثی و علمای شیعه تحلیل کند.

از دیدگاه تاریخ اجتماعی، سفرنامه‌ها نیز اطلاعاتی دربارهٔ حضور باورهای مرتبط با علوم غریبه در جامعهٔ ایران قاجاری به‌دست می‌دهند. ادوارد براون، خاورشناس بریتانیایی، در سفرنامهٔ خود روایت گفت‌وگویی با «امین‌الشریعه»، فیلسوف اصفهانی، را نقل می‌کند که تجربهٔ شخصی خود را از کوشش برای تسخیر جن‌ها بازگو کرده است. براون در ادامه می‌نویسد که امین‌الشریعه پس از مطالعهٔ فلسفه به این نتیجه رسیده بود که آنچه در جریان این تجربه دیده، ناشی از اثرات روان‌شناختی انزوا، گرسنگی، شب‌بیداری و تلقین ذهنی بوده است، نه رویدادی عینی در خارج از ذهن. این روایت نمونه‌ای از گذار فکری از تلقی خرافی به تبیین عقلانی و روان‌شناسانهٔ پدیده‌ها در میان متفکران اواخر دورهٔ قاجار به‌شمار می‌آید.

## باورها
### طالع‌بینی
نهان‌باوران ویژگی‌هایی برای سیارات هفت‌گانه (شمس، قمر، زحل، مشتری، مریخ، زهره و عطارد) و دوازده برج فلکی قائل بودند. برای هر کوکب، موکلان علوی و سفلی، رنگ، بخور، فلز و طبع (گرم، سرد، خشک یا تر) ذکر شده است.
همچنین جداولی برای نمایش روابط میان کواکب ـ شامل دوستی‌ها، دشمنی‌ها و حالت‌های میانجی ـ آورده شده است. در کتاب‌های قدیمی مربوط به نهان‌باوری به توضیح آنچه «خواص» منازل قمر پنداشته می‌شده پرداخته می‌شده است. در این نوشته‌ها، باور به تأثیر هر منزل در امور گوناگون مانند دوستی، دشمنی، تجارت و باطل کردن سحر بیان می‌شود.
### علم اعداد و حروف (جَفر)
در این نوشته‌ها، اصول حساب ابجد و کاربرد آن در استخراج طالع و طلسم‌نویسی شرح داده شده است. نویسندگان میان دو نوع ابجد، یعنی صغیر و کبیر، تفاوت قائل شده و تأکید می‌کنند که ابجد کبیر برای طلسمات و ابجد صغیر برای گرفتن طالع به‌کار می‌رود.
اعداد نیز بر پایه چهار طبع آتشی، خاکی، بادی و آبی تقسیم شده‌اند و ویژگی‌های هر گروه برای استفاده در ساخت لوح‌ها و طلسم‌ها توضیح داده شده است.

### دستورالعمل‌های دعا و طلسم‌نویسی
کتاب‌های علوم غریبه آداب ویژه‌ای برای نوشتن ادعیه و طلسمات ذکر می‌کند. از جمله جهت نشستن نویسنده (شرق برای طلسم آتشی، شمال برای بادی و غیره)، رنگ کاغذ و نوع مرکب (مانند زعفران) و نیز تعیین زمان مناسب بر اساس روزهای ماه قمری. رعایت این شرایط شرط مؤثر بودن دعا و طلسم دانسته شده است.

بخش گسترده‌ای از نوشته‌های کتاب‌های علوم خفیه به بیان دعاها و طلسم‌های «کاربردی» برای مقاصد مختلف اختصاص دارد، از جمله:

**محبت و تسخیر (للحب):** روش‌های گوناگونی برای جلب محبت، مانند نوشتن طلسم بر استخوان شتر، نعل اسب یا تخم‌مرغ، یا خواندن دعا بر فلفل و سوزاندن آن.

به روایت باورمندان، در این‌گونه متون دستورهایی برای ایجاد محبت و جلب نظر دیگران آمده است. از جمله، سوزاندن طلسم‌های نوشته‌شده بر کاغذ یا شمع، انداختن آن‌ها در آتش، دفن در خاک یا آویختن در باد. همچنین توصیه شده است که برخی از این دعاها و طلسمات به‌عنوان حرز یا همراه برای محبوب شدن نزد مردم یا صاحبان قدرت نگهداری شوند.
بندانگشتی|این تصویر نمایانگر ترکیبی از اشکال هندسی، نمادهای رمزآلود و نوشته‌هایی است که در سنت علوم خفیه برای اهدافی چون احضار، حفاظت یا تمرکز انرژی‌های غیبی به‌کار می‌روند.
**گشایش بخت:** دستورهایی برای بستن طلسم‌ها به گیسو یا مقنعهٔ دختران به‌منظور گشایش بخت.

**باطل‌السحر و دفع جن:** دعاهایی برای دوری از آزار جن، باطل کردن سحر و ایمنی از چشم‌زخم.

**احضار غائب و تفریق:** شیوه‌هایی برای حاضر کردن فرد غائب یا ایجاد جدایی و دشمنی میان دو نفر.

بخشی از این نوشتجات به روش‌های احضار و تسخیر موجودات غیرمادی همچون جن، ملک، ارواح و موکل اختصاص دارد. برای این منظور، در نوشته‌هایشان دستورالعمل‌هایی چون خواندن اوراد و اسامی خاص در شمارهای معین، استفاده از بخورات خوشبو مانند عود و عنبر، نگارش طلسمات بر اشیایی چون کوزه، نعل اسب یا فلزات، و انجام این اعمال در زمان‌های خاص مانند شب جمعه یا ساعات سعد ذکر شده است. در برخی روایت‌ها نیز گفته می‌شود که از واسطه‌ای همچون کودک نابالغ برای دیدن موجود احضارشده در آب یا بر سطح ناخن استفاده می‌شود.

**امور درمانی و مشکلات روزمره:** طلسم‌ها و دعاهایی برای درمان تب، آرام‌کردن گریهٔ اطفال، جلوگیری از سقط جنین، افزایش شیر زنان و رفع حبس بول.

علاج بیماری‌ها و دفع آفات:
در این متون، دستورهایی برای درمان دردهایی چون سردرد، دندان‌درد و دردهای شکمی آورده شده است. همچنین راهکارهایی برای دفع چشم‌زخم، باطل کردن سحر، و محافظت از آسیب جن و پری بیان شده است. افزون بر این، به‌کارگیری گیاهان دارویی و ترکیبات طبیعی برای درمان بیماری‌هایی مانند رماتیسم یا سینوزیت توصیه شده است.

امور مالی و گشایش رزق:
در باور این سنت، برای افزایش روزی و رونق کار، دعاها و مربع‌های عددی ویژه‌ای نوشته و همراه فرد نگاه داشته می‌شود. در برخی نسخه‌ها آمده است که نوشتن اسامی الهی یا آیات قرآن بر چهار گوشهٔ خانه یا محل کار، سبب جلب روزی از «عالم غیب» می‌گردد.

زبان‌بندی و غلبه بر دشمن:
به گفتهٔ پیروان این باورها، در این آثار طلسم‌ها و دعاهایی برای بستن زبان بدگویان و پیروزی بر دشمنان وجود دارد. در برخی دستورها، نوشتن نقوش و اسماء خاص و قرار دادن آن‌ها در مسیر فرد مورد نظر یا همراه داشتنشان، از شرایط تحقق مقصود دانسته شده است.

کشف در خواب و امور غایب:
در این بخش‌ها گفته می‌شود که می‌توان از طریق خواب به آگاهی از آینده یا حال افراد غایب دست یافت. بدین‌منظور، دعاها یا طلسماتی نوشته و زیر سر هنگام خواب قرار داده می‌شود.

به‌طور کلی، باورمندان به نهان‌باوری چنین می‌نویسند که مجموعه‌هایی از این دست بر اساس کاربرد اوراد، آیات قرآنی، اسماء الهی، طلسمات عددی و حروفی، و بهره‌گیری از خواص اشیاء و مواد طبیعی سامان یافته‌اند. آنان تأکید دارند که انجام این اعمال باید در شرایط خاص، همچون زمان‌های سعد، مکان‌های خلوت، با طهارت کامل و همراه با بخورات مناسب صورت گیرد.

### کیمیاگری
در بخش دیگری از این متن‌ها، دستورالعمل‌هایی دربارهٔ کیمیاگری و ساخت اکسیر برای تبدیل فلزات به نقره (عمل قمری) یا طلا (عمل شمسی) آورده شده است. در این فصل، فرایندهایی همچون خالص‌سازی سرب (تنقیه سرب)، ساخت تیزاب و ترکیب مواد مختلف برای انجام عملیات فلزسازی شرح داده می‌شود.

در طالع‌بینی باور بر این است که محل و موقعیت قرار گرفتن سیارات و ستارگان در لحظه تولد نوزاد و همچنین طالع ابجدی او بر شخصیت و سرنوشتش تأثیر اساسی می‌گذارد و از این طریق نسبت به پیشگویی در مورد آینده اقدام می‌شود.

## اصطلاح‌شناسی
**اصطلاحات کلی:**

**اصطلاحات پنج‌گانهٔ علوم نهانی (خمسهٔ مُحتجبه):**

## علوم غیبی در غرب
بندانگشتی|ایفاس لوی
اصطلاح غیبت در قرن نوزدهم در فرانسه ظهور کرد، جایی که این اصطلاح با گروه‌های مختلف باطنی و فرانسوی الیفاس لوی مرتبط شد و در سال ۱۸۷۵ توسط هلنا بلاواتسکی باطنی‌شناس به زبان انگلیسی وارد شد.

در طول قرن بیستم، این اصطلاح به‌طور متمایز توسط گروه وسیعی از نویسندگان مختلف مورد استفاده قرار گرفت اما در قرن ۲۱ معمولاً استفاده می‌شد — از جمله توسط محققان دانشگاهی باطنی — برای اشاره به طیف وسیعی از جریانات باطنی که در اواسط قرن ۱۹ توسعه یافتند و فرزندان آن‌ها از غیبت، غالباً برای دسته‌بندی سنت‌های باطنی مانند معنویت گرایی، حکمت الاهی، حکمت انسانی، نظم هرمتی طلوع طلایی و عصر جدید استفاده می‌شود.

ایده «علوم غیبی» در قرن شانزدهم توسعه یافت. این اصطلاح معمولاً سه عمل را شامل می‌شد - طالع بینی، کیمیاگری و جادوی طبیعی (تردستی) - گرچه گاهی اشکال گوناگونی پیشگویی نیز به جای این که تحت تردستی قرار بگیرند، در آن گنجانده شده بودند. این‌ها با هم گروه‌بندی شدند، به گفته محقق هلندی Wouter Hanegraaff دربارهٔ هرمسیه، «هر یک از آنها در یک بررسی سیستماتیک از طبیعت و فرایندهای طبیعی، در چارچوب، چارچوب‌های نظری که عمدتاً به اعتقاد به خصوصیات، فضایل یا نیروهای غیبی تکیه داشتند، درگیر شدند.» اگرچه زمینه‌هایی برای همپوشانی این علوم مختلف غیبی وجود دارد، اما آن‌ها از هم جدا هستند و در بعضی موارد یکدیگر را به عنوان نا مشروع رد می‌کنند.

در دوران عصر روشنگری، غیبت به‌طور فزاینده ای به عنوان ذاتی با مفهوم علم ناسازگار تلقی می‌شود. از آن زمان به بعد، استفاده از «دانش (های) غیبی» حاکی از یک جدال آگاهانه علیه علم جریان اصلی است. با این وجود، مایکل دامت، فیلسوف و مورخ بازی با ورق، که تحلیل شواهد تاریخی حاکی از آن بود که پیشگویی و تفسیرهای غیبی با استفاده از کارتها قبل از قرن هجدهم ناشناخته بودند، گفت که اصطلاح علم غیبت بی جا نبوده زیرا "افرادی که به امکان رونمایی از آینده یا استفاده از قدرتهای خارق العاده این کار را انجام می‌دهد زیرا کارآیی روشهایی که آن‌ها به کار می‌برند با برخی برداشتهای سیستماتیک که از نحوه عملکرد جهان بر آن‌ها منطبق است … هرچند مبنای تجربی آن ناچیز است. "

ادوارد تیلور، انسان‌شناس در کتاب فرهنگ بدوی خود در سال ۱۸۷۱ از اصطلاح «علم غیبی» به عنوان مترادف جادو استفاده کرد.

### خصوصیات غیبی
صفات غیبی ویژگی‌هایی هستند که هیچ توضیح عقلانی شناخته شده‌ای ندارند به عنوان مثال، در قرون وسطی، مغناطیس یک کیفیت غیبی محسوب می‌شد. اثیر یکی دیگر از عناصر از این دست است. معاصران نیوتن نظریه وی مبنی بر اینکه گرانش از طریق «عمل در یک فاصله» انجام می‌شود، به عنوان غیبی، به شدت انتقاد می‌کنند.
علوم غریبه به رغم اینکه بیشتر در حوزه‌های رازآلود و غیرقابل توضیح علمی فعالیت می‌کند، همچنان جاذبه و اهمیت خود را در میان علاقه‌مندان به اسرار و رموز حفظ کرده است. همچنین مجموعه علوم خفیه نه تنها به عنوان منابع تاریخی و فرهنگی مورد مطالعه قرار می‌گیرند، بلکه گاه به عنوان ابزاری برای درک بهتر جهان پیرامون و نیروهای نامرئی آن نیز مورد توجه قرار می‌گیرند.

## جستارهای وابسته
* فراطبیعی
* متافیزیک
* جادو
* طلسم
* مندل (علوم غریبه)
* خاتم (علوم غریبه)

## منابع
;فرهنگ‌ها
* علی‌اکبر دهخدا، *[[لغتنامه دهخدا]].*
;کتاب‌ها
* 
* پرویز تناولی، *طلسم: گرافیک سنتی ایران*، نشر بن‌گاه، ۱۳۸۵، 
* ابوالحسن جمال‌الدین علی‌بن یوسف قفطی، *[[تاریخ الحکما]]*، تهران ۱۳۴۷
* ابن ندیم، *[[الفهرست (ابن ندیم)|الفهرست]]*، تهران ۱۳۹۳ ه‍.ق
* ملا حسین کاشفی، اسرار قاسمی.
* پرویز براتی، *بادهای افسون:مقدمه‌ای بر شناخت علوم غریبه در ایران*، نشر چشمه، ۱۳۹۶
* سعید صدری، *[https://jaryanketab.com/product/کتاب-سحر-و-کلید-رهایی-از-آن/ سحر و کلید رهایی از آن]،* نشر جمکران، ۱۴۰۰.

## پانویس


رده:درون‌گرایی
رده:فرانظریه دین