زبان هوزی

**زبان هوزی** یا **خوزی**، زبان مردمی بوده است که در دوران باستان (از دوره ایلامی‌ها تا سالهای بسیار پس از ورود اسلام به ایران)، در استان سوزیانا (خوزستان امروزی) زندگی می‌کردند. نام این مردم، *د*ر فارسی باستان به شکل  **''اووَجَه** (uvaja) و **اووْجَه** (uvja)* و یا *'اوزی** ''(Uxii)'' و توسط مورخ‌های یونانی به شکل **اوکزی** یا **اوکسی** (''Ouxioi'') و توسط عرب‌ها به شکل **هوزی** (''Huzi'') ثبت شده است، و امروزه این زبان را به‌شکل «زبان هوزی» و در برخی منابع، به شکل «زبان خوزی» خطاب می‌کنند.

هوزی‌ها، که به احتمال زیاد، از بازماندگان [[تمدن ایلام|ایلامی‌ها]] بوده‌اند، مردم بومی [[استان خوزستان]] بوده‌اند و [[زبان هوزی]] تا [[شاهنشاهی ساسانی|دورهٔ ساسانیان]] و حتی تا سده‌ها بعد از حمله و سلطهٔ مسلمان‌ها به ایران، زبانِ رایج در [[استان خوزستان|خوزستان]] بوده است. نام استان [[استان خوزستان|خوزستان]] (هوزیستان) و شهرهایی مانند [[اهواز]] و [[هویزه]]، یادآور حضور تاریخی این قوم و زبانشان در منطقه است.
[[پرونده:Huzestan.png|بندانگشتی|در نقشهٔ ایران مربوط به دورهٔ [[دودمان صفوی|صفویان]]، همچنان از نام هوزستان، که بر مکان سکونت [[زبان خوزی|هوزی]]‌ها اشاره دارد، استفاده شده است.]]

== ریشه یابی آکادمیک ==
[[ژیلبر لازار]] با استناد به روایتی که کتاب [[الفهرست]]، از سخن [[ابن مقفع]] داشته است، می‌گوید که ایرانیان در اواخر [[شاهنشاهی ساسانی|دوره ساسانی]] ۵ زبان داشتند:
# [[زبان فارسی میانه|پهلوی]]؛ که زبان سرزمین فهله‌است یعنی [[سرزمین ماد|ماد]] قدیم یا [[ناحیه جبال|جبال]] مسلمانان.
# دری؛ زبان پایتخت ([[تیسفون|تیسفون]] یا مدائن).
# [[زبان فارسی باستان|پارسی]]؛ زبان موبدان و علما.
# **زبان هوزی**؛ که در هوزیستان رایج بود.
# [[زبان سریانی|سریانی]]؛ که در سواد بدان صحبت می‌کردند.
درحالی که برخی زبان شناس‌ها اتفاق نظر دارند که دو زبان [[زبان هوزی|هوزی]] و [[سریانی]]، ایرانی نمی‌باشند!

بطورمثال، به گفته [[ژیلبر لازار|لازار]]، منابع تاریخی قرون نخستین اسلامی، تصویر کلی از [[زبان‌های ایران]] به ما نشان نمی‌دهند. بر اساس گردآوردی اطلاعات پراکنده از جغرافی‌دان‌ها و مورخ‌ها، گفته می‌شود که زبان [[زبان هوزی|هوزی]] حتی با الفبای [[زبان عربی|عربی]] قابل نگاشتن نبود.

[[برتولد اشپولر]] زبان رایج [[استان خوزستان]] را [[زبان هوزی|زبان خوزی]] دانسته و می‌نویسد: «بنا به اقرار آشکارای اهل آن عصر، نه به زبان پارسی ارتباط مستقیمی داشته‌ است، و نه به [[زبان عربی|زبان عربی]]، حتی الفبای [[زبان عربی|عربی]] برای تلفظ و نگارش آن کافی نبوده است، و خطا نیست که این لهجه را از بقایای [[زبان ایلامی]] به حساب آوریم».
 
بنابرگفته [[مینورسکی]] و «سوات سوجک»، احتمال دارد که خوزی‌ها از نسل [[ایلامیان|ایلامی‌ها]] بوده‌ باشند. تا چند سده بعد از فتح [[استان خوزستان|خوزستان]] توسط مسلمان‌ها، زبان محلی مردم [[استان خوزستان|خوزستان]]، **زبان هوزی** بوده‌است. به نقل از کتاب [[مسالک الممالک]]:
[[ابن حوقل]] هم می‌گوید که با وجود [[زبان عربی|زبان عربی]] و [[زبان فارسی|فارسی]]، خوزی‌ها به زبان دیگری سخن می‌گویند که نه [[زبان سریانی|سریانی]] است و نه [[زبان عبری|عبری]].


[[ابن مقفع]] در مورد زبان [[زبان هوزی|هوزی]] آورده است:



* [[ریچارد فرای]] می‌گوید جغرافی‌دان‌های سده ۱۰ میلادی که به [[زبان عربی|زبان عربی]] می‌نوشتند، از وجود زبان [[زبان هوزی|هوزی]] در [[زاگرس|کوهستان زاگرس]] خبر دادند که ادامه زبان باستان ایلامی تفسیر شده‌است.
* «مهدی مرعشی» می‌نویسند: نویسنده احسن التقاسیم گفته‌است که آن‌ها ([[زبان هوزی|هوزی]] زبان‌ها) کمی از [[زبان عربی|زبان عربی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] را مخلوط کرده‌اند.
* برای مثال، آن‌ها می‌گویند: «**این کتاب وصله کن**»، "**این کار قطعه کن** (تمام کن)".
* آن‌ها به خوبی [[زبان عربی|عربی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] را استفاده می‌کنند و پیچیدگی و کشیدگی در انتهای کلماتشان در گفتگو کردن، وجود دارد.
* به گفته [[مارتین هاوگ]]: [[زبان هوزی|زبان خوزی]] به‌احتمال زیاد زبان درجه دوم در حکاکی‌های سنگی توسط [[هخامنشیان]] است.

== آثار احتمالی باقیمانده ==
نمونه‌هایی از واژگان باقی‌مانده از زبان [[زبان هوزی|هوزی]] که در [[گویش دزفولی|گویش‌های دزفولی]] و [[گویش شوشتری|شوشتری]] مشاهده می‌شوند، به شرح زیر است:

* **تَرَه (tara):** می‌تواند
* **نَترَه (natara):** نمی‌تواند
* **خَسی (khasi):** مادر شوهر/مادر زن
* **خواهر (khaar):** خواهر (در این واژه، شباهت با [[زبان فارسی|فارسی]] دیده می‌شود)
* **بِرار (beraar):** برادر (شباهت با [[زبان فارسی|فارسی]] و لری)
* **پِیا (piyaa):** مرد
* **مِیرَه (mera):** شوهر
* **اَفتو (afto):** آفتاب
* **اُو (o):** آب
* **پَسین (pasin):** بعد از ظهر
* **ایسُون (isoon):** اکنون
* **کُلمِجور (kolmejoor):** کاوش و جستجو
* **خُفتیدن (khoftidan):** خوابیدن
* **وِرسیدن (versidan):** بلند شدن/برخاستن
* **چاس (chaas):** ناهار
* **شَک (shak):''' تکان و لرزش

## پانویس

## منابع
*
*

* 
*
*
*
*
*
*

## جستارهای وابسته
* زبان‌های ایرانی باستان
* اهواز
* خوزستان
* هویزه

## پیوند به بیرون
* Encyclopædia Iranica:IRAN vii. NON-IRANIAN LANGUAGES (۳) Elamite
*پژوهشی در زبان خوزی
*خوزستان در پیشگاه تاریخ
*خوزستان در پیشگاه تاریخ 
*جایگاه جالب خوز و خوزی در مکتب پزشکی ایران

رده:زبان‌های منقرض‌شده آسیا
رده:تاریخ استان خوزستان
رده:زبان
رده:اهواز
رده:استان خوزستان
رده:زبان‌های ایرانی جنوب غربی
رده:زبان هوزی