تور هایردال

**تور هایردال** (به نروژی: ؛ ۶ اکتبر ۱۹۱۴ – ۱۸ آوریل ۲۰۰۲) ماجراجو، قوم‌نگار و پژوهشگر نروژی بود که پیشینه‌ای در زیست‌شناسی با گرایش جانورشناسی، گیاه‌شناسی و جغرافیا داشت. او بیش از همه به‌خاطر سفر اکتشافی کن-تیکی در سال ۱۹۴۷ شهرت یافت که طی آن با یک کلک دست‌ساز از چوب بالسا حدود ۸٬۰۰۰ کیلومتر را از آمریکای جنوبی تا مجمع‌الجزایر توآموتو در اقیانوس آرام پیمود. هدف او از این سفر اثبات امکان مهاجرت دریایی مردمان باستانی آمریکای جنوبی به پلی‌نزی بود؛ هرچند نظریه‌های فراپخشش‌گرایانهٔ او دربارهٔ فرهنگ‌های کهن پیش از آغاز سفر نیز از سوی جامعهٔ علمی رد شده بود.

هایردال سفرهای دیگری نیز برای نشان‌دادن امکان تماس میان تمدن‌های دور از هم ترتیب داد؛ از جمله سفر رع ۲ در سال ۱۹۷۰ که طی آن با قایقی از پاپیروس از ساحل غرب آفریقا تا باربادوس دریانوردی کرد. او در سال ۱۹۸۴ به عنوان پژوهشگر دولتی نروژ برگزیده شد. هایردال در ۱۸ آوریل ۲۰۰۲ در کولا می‌چری ایتالیا درگذشت و دولت نروژ در ۲۶ آوریل همان سال مراسم تشییع رسمی او را در کلیسای جامع اسلو برگزار کرد. در ماه مه ۲۰۱۱ بایگانی تور هایردال به فهرست حافظهٔ جهانی یونسکو افزوده شد.

## جوانی و زندگی شخصی
تور هایردال در لارویک نروژ زاده شد. پدرش تور هایردال (۱۸۶۹–۱۹۵۷) صاحب کارخانهٔ آبجوسازی و مادرش آلیسون لینگ (۱۸۷۳–۱۹۶۵) بود. او از کودکی به جانورشناسی علاقه‌مند بود و در این راه از مادرش الهام می‌گرفت که دلبستگی ویژه‌ای به نظریهٔ فرگشت چارلز داروین داشت. هایردال در خانهٔ کودکی‌اش موزه‌ای کوچک برپا کرد که جاذبهٔ اصلی آن یک افعی معمولی () بود.

او جانورشناسی و جغرافیا را در دانشکدهٔ علوم زیستی دانشگاه اسلو خواند. هم‌زمان به‌طور خودآموز فرهنگ و پیشینهٔ پلی‌نزی را بررسی می‌کرد و از بزرگ‌ترین مجموعهٔ خصوصی کتاب‌ها و اسناد پلی‌نزی‌شناسی بهره می‌گرفت که متعلق به بیارنه کروپلین، بازرگان شراب در اسلو بود. پس از هفت ترم تحصیل و رایزنی با کارشناسان در برلین، پروژه‌ای با حمایت استادان جانورشناسی‌اش کریستین بونوویی و یالمار بروک شکل گرفت تا به برخی مجمع‌الجزایر دورافتادهٔ اقیانوس آرام سفر کند و چگونگی رسیدن جانوران بومی به آن جزیره‌ها را بررسی نماید.

هایردال یک روز پیش از حرکت به جزایر مارکیز در سال ۱۹۳۶ با لیو کوشرون-تورپ (۱۹۱۶–۱۹۶۹) ازدواج کرد که در دانشگاه اسلو علم اقتصاد خوانده بود. این زوج دو پسر به نام‌های تور جونیور (۱۹۳۸–۲۰۲۴) و بیورن (۱۹۴۰–۲۰۲۱) داشتند. ازدواج آن‌ها اندکی پیش از سفر کن-تیکی در ۱۹۴۷ به جدایی انجامید.

پس از اشغال نروژ توسط آلمان در جنگ جهانی دوم، هایردال از ۱۹۴۴ در نیروهای آزاد نروژ در استان فینمارک در شمال دور نروژ خدمت کرد.

در سال ۱۹۴۹ هایردال با ایوون ددکام-سیمونسن (۱۹۲۴–۲۰۰۶) ازدواج کرد و از او سه دختر به نام‌های آنت، ماریان و هلنه الیزابت داشت. این ازدواج نیز در ۱۹۷۹ به جدایی انجامید. هایردال در زندگی‌نامهٔ خود مسئولیت جدایی را یکسره بر عهده گرفت و آن را ناشی از دوری‌های طولانی از خانه و اختلاف دیدگاه دربارهٔ تربیت فرزندان دانست.

در سال ۱۹۹۱ هایردال با جکلین بیر (زادهٔ ۱۹۳۲) ازدواج کرد. آن‌ها در تنریفه در جزایر قناری زندگی می‌کردند و به‌شکل فعالی در پروژه‌های باستان‌شناختی به‌ویژه در توکومه در پرو و آزوف مشارکت داشتند.

## فاتو هیوا

در سال ۱۹۳۶ تور هایردال و همسرش لیو، یک روز پس از ازدواج، راهی جزیرهٔ فاتو هیوا در اقیانوس آرام جنوبی شدند. مأموریت رسمی آن‌ها بررسی پراکنش گونه‌های جانوری میان جزایر بود، اما هدف واقعی‌شان «فرار به دریاهای جنوب» و بازنگشتن به خانه بود. آن‌ها با کمک مالی خانواده‌هایشان به جزیره رسیدند اما فاقد آذوقه، سلاح و بی‌سیم بودند. ساکنان تاهیتی که در مسیرشان بود، آن‌ها را ترغیب کردند ماچته و دیگی آشپزی با خود ببرند.

زوج هایردال در ۱۹۳۷ به درّهٔ اوموآ در فاتو هیوا رسیدند و سپس تصمیم گرفتند از کوهستان مرکزی جزیره گذشته و در درّهٔ نیمه‌متروک اویا در سمت شرقی جزیره ساکن شوند. زندگی در آن شرایط بدوی دشوار بود اما آن‌ها توانستند از زمین ارتزاق کنند و نمونه‌های جانورشناختی و گیاه‌شناختی گردآوری و بررسی نمایند. آن‌ها آثار باستانی غیرمعمولی کشف کردند، سنت‌های شفاهی بومیان را شنیدند و جهت بادها و جریان‌های اقیانوسی را یادداشت نمودند.

در همین محیط بود که هایردال نخستین بار نظریه‌هایش را دربارهٔ امکان تماس فراقاره‌ای پیش از کلمب میان پلی‌نزیایی‌ها و مردمان آمریکای جنوبی پروراند. با وجود فضای به‌ظاهر آرمانی، بیماری‌های گرمسیری و دشواری‌های دیگر آن‌ها را پس از یک سال به بازگشت واداشت.

رویدادهای اقامت او در جزایر مارکیز نخست در کتاب  («در جست‌وجوی بهشت»، ۱۹۳۸) گزارش شد که در نروژ منتشر شد اما به‌علت آغاز جنگ جهانی دوم هرگز ترجمه نشد. سال‌ها بعد هایردال گزارش تازه‌ای از این سفر با عنوان «فاتو هیوا» (لندن: جورج آلن و آنوین، ۱۹۷۴) منتشر کرد.

## سفر اکتشافی کن-تیکی

در سال ۱۹۴۷ هایردال و پنج همراه ماجراجویش از پرو به‌سوی مجمع‌الجزایر توآموتو در پلی‌نزی فرانسه با کلکی حرکت کردند که از چوب بالسا و دیگر مواد بومی ساخته بودند و «کن-تیکی» نامیدند. این سفر از گزارش‌ها و نقاشی‌های کهن کلک‌های اینکایی توسط فاتحان اسپانیایی و نیز افسانه‌ها و شواهد باستان‌شناختی مبنی بر تماس میان آمریکای جنوبی و پلی‌نزی الهام گرفته بود. کلک کن-تیکی در ۷ اوت ۱۹۴۷ پس از ۱۰۱ روز و پیمودن نزدیک به ۸٬۰۰۰ کیلومتر به آب‌سنگ جزیرهٔ راروئیا در توآموتو برخورد کرد.

کتاب هایردال دربارهٔ این سفر به ۷۰ زبان ترجمه شد. فیلم مستند سفر با عنوان «کن-تیکی» جایزهٔ اسکار بهترین فیلم مستند را در سال ۱۹۵۱ برد. نسخهٔ داستانی فیلم نیز در سال ۲۰۱۲ با نام «کن-تیکی» ساخته شد و نامزد اسکار بهترین فیلم خارجی‌زبان در هشتاد و پنجمین دوره جوایز اسکار و نیز نامزد گلدن گلوب شد. این نخستین بار بود که فیلمی نروژی هم‌زمان نامزد اسکار و گلدن گلوب می‌شد.

### سفر به جزیره ایستر

در سال‌های ۱۹۵۵–۱۹۵۶ هایردال سفر باستان‌شناختی نروژ به جزیره ایستر را سازمان‌دهی کرد. کادر علمی سفر دربرگیرندهٔ آرنه شولسولد، کارلایل اسمیت، ادوین فردون، گونسالو فیگروآ و ویلیام مولوی بود. هایردال و باستان‌شناسان همراهش چندین ماه را در جزیره سپری کردند و چندین محوطهٔ مهم باستان‌شناختی را کاوش نمودند. از برجسته‌ترین دستاوردهای پروژه آزمایش‌هایی در تراشیدن، جابه‌جایی و برپاداشتن مجسمه‌های موآی و نیز کاوش در محوطه‌های اورونگو و پویکه بود. کتاب پرفروش هایردال دربارهٔ این موضوع با عنوان «آکو آکو» به بسیاری از زبان‌ها ترجمه شد.

هایردال در «جزیرهٔ ایستر: رمز حل‌شده» (رندوم هاوس، ۱۹۸۹) نظریهٔ مفصل‌تری دربارهٔ پیشینهٔ جزیره ارائه داد. او با همکاری باستان‌شناس بومی راپانویی، سونیا هائوا کاردینالی، مدعی شد که جزیره نخست از سوی «هانائو اپه» (گوش‌درازها) از آمریکای جنوبی سکونت یافته و پلی‌نزیایی‌های «هانائو موموکو» (گوش‌کوتاه‌ها) تنها در اواسط سدهٔ شانزدهم میلادی رسیده‌اند.

### نظریهٔ خاستگاه پلی‌نزیایی‌ها

پایهٔ سفر کن-تیکی باور هایردال بود که ساکنان نخستین جزیره ایستر و دیگر جزایر پلی‌نزی «مردمان تیکی» بودند؛ نژادی از «مردان سفید ریش‌دار» که گویا از پرو به دریازده بودند. او آن‌ها را خورشیدپرستانی با پوست روشن، چشمان آبی و موی سرخ یا بور توصیف کرد و ادعا نمود که خاستگاه‌شان خاورمیانه بوده و پیش‌تر از اقیانوس اطلس گذشته و تمدن‌های بزرگ میان‌رودان آمریکا را بنیان نهاده‌اند. بنا بر نظر او شاخه‌ای از این مردم تا حدود ۵۰۰ میلادی به تیاهواناکو رانده شده و به طبقهٔ حاکم امپراتوری اینکا بدل شده و سپس زیر فرمان «کون‌تیکی ویراکوچا» به اقیانوس آرام وارد شدند.

نظریهٔ هایردال دربارهٔ خاستگاه آمریکایی پلی‌نزیایی‌ها شبه‌علمی و از نظر نژادی جنجال‌برانگیز شمرده می‌شود و هیچ‌گاه پذیرش دانشمندان را نیافته‌است. شواهد باستان‌شناختی، زبان‌شناختی، فرهنگی و ژنتیکی همگی خاستگاه غربی (از جنوب شرقی آسیای جزیره‌ای) را از راه گسترش آسترونزیایی تأیید می‌کنند. شبیه‌سازی رایانه‌ای در سال ۱۹۷۳ نیز «رانش دریایی» از آمریکای جنوبی را «بسیار بعید» دانست.

سفر دریایی هوکوله‌آ در ۱۹۷۶ — بازسازی دقیق یک کانوی دوبدنهٔ پلی‌نزیایی — از هاوایی به تاهیتی بر خلاف جهت بادهای غالب، فرضیهٔ «رانش» هایردال را بیش از پیش بی‌اعتبار ساخت.

## سفرهای رع و رع ۲

در سال ۱۹۶۹ هایردال کوشید نشان دهد که مصریان باستان می‌توانسته‌اند با قایق‌های پاپیروسی از اقیانوس اطلس بگذرند. قایق نخست، «رع»، الهام‌گرفته از نقش‌برجسته‌ها و مدل‌های مصری بود و به دست قایق‌سازان قوم بودوما از دریاچهٔ چاد ساخته شد. با وجود آنکه این قایق نزدیک به ۵٬۰۰۰ کیلومتر را پیمود، عیوب طراحی — از جمله نادیده‌گرفتن کارکرد طناب پشتی و قوس دم قایق در نقاشی‌های مصری — سرانجام به تعطیل سفر انجامید.

هایردال با بهره‌گیری از تجربهٔ نخست، ساخت قایق دوم «رع ۲» را به بومیان آیمارای دریاچهٔ تیتیکاکا سپرد. رع ۲ در ۱۷ مه ۱۹۷۰ از صافی در مراکش حرکت کرد و در ۱۲ ژوئیه همان سال به باربادوس رسید و نشان داد که چنین سفری از نظر فنی شدنی است. در طول هر دو سفر، خدمهٔ کشتی به درخواست سازمان ملل متحد نمونه‌هایی از آلودگی دریایی گردآوری کردند که به صدور قطعنامه‌ای از سوی سازمان ملل انجامید.

## سفر دجله

در سال ۱۹۷۷ هایردال — که اکنون ۶۳ ساله بود — با قایقی نی‌ساز به نام «دجله» از قرنه در عراق به دریا زد تا راه‌های بازرگانی دریایی و تبادل فرهنگی از هزارهٔ سوم پیش از میلاد میان سومر در بین‌النهرین و تمدن درّهٔ سند را بررسی کند. سفینهٔ دجله پس از گذر از دهانهٔ رود سند در پاکستان به جیبوتی رسید و حدود پنج ماه در دریا بود. با اینکه سفینه هنوز قابلیت دریانوردی داشت، به‌سبب وضعیت نظامی در شاخ آفریقا (جنگ اوگادن) که ورود به دریای سرخ را ناممکن می‌ساخت، هایردال در اعتراض به جنگ‌های منطقه دستور آتش‌زدن سفینه را در برابر جیبوتی صادر کرد.

## جزایر گالاپاگوس
در سال‌های ۱۹۵۲–۱۹۵۳ هایردال نخستین سفر باستان‌شناختی خود را به جزایر گالاپاگوس ترتیب داد. کاوش‌ها نزدیک به دو هزار قطعهٔ سفالی از فرهنگ‌های مختلف ساحل پرو و اکوادور به دست داد که قدیمی‌ترین آن‌ها متعلق به فرهنگ موچیکا (۳۰۰–۸۰۰ میلادی) و فرهنگ تیاهواناکو (۵۴۰–۹۰۰ میلادی) بود. بر پایهٔ تاریخ‌گذاری این سفال‌ها، جزایر گالاپاگوس باید بیش از هزار سال توسط آمریکای‌جنوبی‌ها دیدار شده باشند؛ هرچند این یافته‌ها از سوی جامعهٔ علمی چندان مورد توجه قرار نگرفت.

## پژوهش‌های واپسین
هایردال در دهه‌های پایانی زندگی‌اش به پروژه‌های باستان‌شناختی متعددی پرداخت. او در مالدیو کاوش‌هایی انجام داد و مدعی شد ساختارهای پلکانی آنجا ریشه‌ای از تمدن درّهٔ سند دارد. در سال ۱۹۹۱ اهرام گوئیمار در تنریفه را بررسی کرد و دریافت که سنگ‌چینی آن‌ها تصادفی نیست؛ هرچند نتوانست عمر یا هویت سازندگانشان را تعیین کند. همچنین در توکومه (پرو) پروژهٔ پژوهشی گسترده‌ای را به‌همراه باستان‌شناسان دنیل سندوایس و آلفردو نارواث به‌راه انداخت که به ایجاد موزهٔ توکومه انجامید.

## بایگانی هایردال و حافظهٔ جهانی
در ماه مه ۲۰۱۱ بایگانی تور هایردال به فهرست حافظهٔ جهانی یونسکو افزوده شد. این بایگانی دربرگیرندهٔ سال‌های ۱۹۳۷ تا ۲۰۰۲ است و شامل مجموعهٔ عکس‌ها، یادداشت‌های روزانه، نامه‌های شخصی، نقشه‌های سفرهای اکتشافی، جستارها و دست‌نوشته‌های اصلی کتاب‌ها می‌شود. این بایگانی توسط موزهٔ کن-تیکی و کتابخانه ملی نروژ در اسلو نگهداری می‌شود.

## نشان‌ها و افتخارات
* صلیب بزرگ نشان سنت اولاف (نروژ)
* افسر بزرگ نشان شایستگی جمهوری ایتالیا
* مدال مانگو پارک (۱۹۵۰)
* یازده دکترای افتخاری از دانشگاه‌های اروپا و آمریکا
* نام‌گذاری سیارک (۲۴۷۳) هایردال به افتخار او

## درگذشت
تور هایردال در ۱۸ آوریل ۲۰۰۲ در ۸۷ سالگی بر اثر تومور مغزی در کولا می‌چری ایتالیا درگذشت. او در آن هنگام عید پاک را با نزدیک‌ترین اعضای خانواده‌اش می‌گذراند. دولت نروژ در ۲۶ آوریل ۲۰۰۲ مراسم تشییع رسمی او را در کلیسای جامع اسلو برگزار کرد و پیکرش در باغ خانهٔ خانوادگی‌اش در کولا می‌چری به خاک سپرده شد.

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون
* تارنمای موزهٔ کن-تیکی در اسلو

رده:زادگان ۱۹۱۴ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۲۰۰۲ (میلادی)
رده:کاوشگران اهل نروژ
رده:تماس با قاره آمریکا پیش از کریستف کلمب
رده:بی‌خدایان اهل نروژ
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه اسلو
رده:اهالی لارویک
رده:مستندسازان اهل نروژ
رده:مردم‌نگاران اهل نروژ
رده:همانندسازی سفرهای باستانی
رده:دریافت‌کنندگان نشان علم و هنر اتریشی
رده:تور هایردال
رده:اعضای فرهنگستان نروژی علوم طبیعی و انسانی
رده:پرسنل ارتش نروژ در جنگ جهانی دوم
رده:نویسندگان سده ۲۰ (میلادی) اهل نروژ