عروسک‌ها (بهرام بیضایی)

***عروسک‌ها*** خیمه‌شب‌بازی‌ای است نوشتهٔ بهرام بیضایی به سالِ ۱۳۴۱. این نمایشنامه با دو نمایشنامهٔ عروسکیِ دیگر به نامِ «غروب در دیاری غریب» (۱۳۴۱) و «قصّه‌ی ماهِ پنهان» (۱۳۴۲) سه‌گانهٔ عروسکیِ بیضایی را تشکیل می‌دهد. *عروسک‌ها* اوّل بار در نیمهٔ دههٔ ۱۳۴۰ به کارگردانیِ نویسنده به صورتِ تله-تئاتر ضبط و پخش شد.

## داستان
مرشد می‌خواهد با نمایشِ خیمه‌شب‌بازی تماشاکنان را سرگرم کند. او نوید می‌دهد که امروز روزِ جنگِ پهلوان با دیو است؛ ولی پهلوان دیگر سرِ جنگ ندارد و خسته از هزار سال جنگِ بیهوده و بی‌پایان با دیوهاست. پهلوان عاشق است، و برای خاطرِ این عشق دست به نبردی زده که پایان ندارد: نبرد با خود. از سویی خبر می‌رسد که دیوی بر دروازهٔ شهر است. از این رو، سه کس از مردم شهر، که بازرگان و آقا و شاعر باشند، برای راضی کردن پهلوان به جنگ با دیو نزد او می‌آیند و از او درمی‌خواهند که سوگندش را بشکند. پهلوان امّا زیرِ بار نمی‌رود و حاضر به درآویختن با دیو نیست. تا اینکه دختری طالع‌بین پیدا می‌شود و به پهلوان خبرِ مرگِ محتوم می‌دهد. پهلوان که در این دختر عشق و اندوه کهنه‌اش را بازیافته به شنیدن حرف‌های او به جنگ دیو و براستی به پیشواز مرگ می‌رود. پهلوان دیو را می‌کُشد، اما خود نیز از زخمی که برداشته شمشیر می‌اندازد و می‌رود و می‌میرد. اینک شمشیر بر زمین مانده و کسی باید که آن را بردارد. آقا و بازرگان از این کار تن می‌زنند و شاعر تصمیم می‌گیرد که شمشیر را بردارد، امّا برایش بسیار سنگین است و آن را می‌اندازد و می‌رود. سیاه، یارِ دیرین پهلوان، دیگر حاضر نیست گوش به حرف‌های مرشد بسپارد و دیگر حوصلهٔ سیاه‌بازی و خنداندن ندارد. هیچ‌کدام از عروسک‌ها حاضر نیستند تماشاکنان را سرگرم کنند.

## متن
بیضایی «عروسک‌ها» را سالِ ۱۳۴۱ نگاشت و بهمن‌ماهِ همان سال همراهِ نمایشنامهٔ دیگرش، «مترسکها در شب»، با هم و یکجا در کتابچه‌ای به نامِ *[[مترسکها در شب و عروسکها]]* چاپ کرد. پاییز سالِ ۱۳۴۲ «عروسکها» با «غروب در دیاری غریب» (۱۳۴۱) و «قصه‌ی ماه پنهان» (۱۳۴۲) در کتابی به نامِ *[[سه نمایشنامه‌ی عروسکی]]* چاپ شد. چاپ دوّمِ این کتاب بهارِ سالِ ۲۵۳۷ به تاریخِ شاهنشاهی در انتشاراتِ نگاه منتشر شد. سرانجام سالِ ۱۳۸۲ نسخهٔ بازنگری‌شده‌ای از این نمایشنامه در جلدِ یکُمِ *[[دیوان نمایش]]* در انتشاراتِ روشنگران و مطالعاتِ زنان چاپ شد و همین متن در زمستانِ ۱۳۹۴ باز همراهِ دو نمایشنامهٔ عروسکیِ دیگر به صورتِ کتابِ *[[سه نمایشنامه‌ی عروسکی]]* به وسیلهٔ همین ناشر طبع شد.

بیضایی در مقاله‌ای نوشته است که تابستانِ ۱۳۲۹ یا ۱۳۳۰ در روزهای دانش‌آموزی در کوی دوره‌گردی با جامهٔ محلّی و با جعبه‌ای حمایل دیده است که بر بامش دو عروسک زن و مردِ رنگینِ اسب‌سوار بوده. وی گوید که ریشهٔ عروسک‌های نمایشنامه‌های عروسکی و غیرعروسکیش باید در این دیدار کودکانه بوده باشد.

ویلیام فاکنر (به انگلیسی) و بیژن مفید پیش از بیضایی و بهرام وطن‌پرست و محمّد رحمانیان پس از او نمایشنامه‌هایی به همین نام داشته‌اند.

## در چشمِ دیگران
«عروسک‌ها» را − با این که در نخستین سال‌های نگارش همراه «غروب در دیاری غریب» و «قصه ماه پنهان» در فستیوالِ تئاترِ ملل در پاریس به نمایش درنیامد − بسیار ستوده‌اند. گاه آن را «شاهکاری ناشناخته در نمایشنامه‌نویسی قرن بیستم» گفته‌اند و گاه با افسانه‌های باستان یا با نمایشنامهٔ *[[سیاه (نمایشنامه)|سیاه]]* علی نصیریان سنجیده‌اند. اکبر رادی سالِ ۱۳۴۱ در مقاله‌ای نوشت: 

## نمایش

نسخهٔ آسان‌تری از *عروسکها* در ۲۸ اسفندِ ۱۳۴۵ به وسیلهٔ گروهِ هنرِ ملّی به کارگردانیِ بیضایی ضبطِ تلویزیونی شد و نخستین بار شبِ ۲۸ فروردینِ ۱۳۴۶ از تلویزیون پخش شد. بازیگرانِ نمایش عنایت‌الله بخشی، منوچهر فرید، حسین کسبیان، بهمن مفید، جمشید لایق، محمود دولت‌آبادی، سعید اویسی و نصرت پرتوی بودند. این نخستین کارگردانیِ بیضایی است. سپس‌تر نمایش‌های دیگری از این کار در ایران و جاهای دیگر به فارسی و زبان‌های دیگر بازی شده. مثلاً سالِ ۲۰۰۴ میلادی جودی آن-جرج این نمایش را به زبانِ انگلیسی در انگلیس اجرا کرده و این ترجمه سال بعدش در سالزبورگ چاپ شده‌است.

بیژن مفید و مسعود کیمیایی پشتِ صحنهٔ این نمایش کمک‌کارِ بیضایی بوده‌اند.

## به زبان‌های دیگر
«عروسک‌ها» سه ترجمهٔ انگلیسی دارد که منتشر شده‌است؛ یک بار به قلم ژیزل کاپوشینسکی، بار دیگر به قلم سوجاتا بهات، ژاکلین هوتس، عمران نیازی و کامیار خانی اسکویی زیرِ نظرِ جان گرین و محمّدرضا قانون‌پرور و سوّمین بار به قلمِ پروین لؤلویی و گلین پرسگلاو.

* Beyza'i, Bahram. "The Puppets." *Modern Persian Drama: An Anthology*. Translated & introduced by Gisèle Kapuscinski. Lanham: University Press of America. 1987. 
* Beyza'i, Bahram. "Marionettes." *Iranian Drama: An Anthology*. Compiled & edited by M. R. Ghanoonparvar & John Green. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers. 1989. 
* Beyza'i, Bahrām. *The Marionettes*. Edited by Jodi-Anne George, Parvin Loloi & Glyn Pursglove. Salzburg: Poetry Salzburg. October 2005. 

## پانویس

## منابع
* ''Modern Persian Drama: An Anthology''. Translated & introduced by Gisèle Kapuscinski. Lanham: University Press of America. 1987.|سایت سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران
* ''Iranian Drama: An Anthology''. Compiled & edited by M. R. Ghanoonparvar & John Green. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers. 1989.|سایت سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران
* 
* بیضایی، بهرام. «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی». مجلّه ''سیمیا'' زمستان ۱۳۸۶ شماره ۲
* 
* بیضائی، بهرام. *سه نمایشنامه‌ی عروسکی*. تهران: انتشارات نگاه. ۲۵۳۷.
* بیضایی، بهرام. «دو بند از پی‌گفتارِ *جانا و بلادور*: سایه‌بازی نمرده است!» مجلّه آزما. شماره ۱۰۲. خرداد ۱۳۹۳.
* 
* 
* مجابی، عطا. *ریخت‌شناسی نمایشنامه‌های دهه چهل بهرام بیضایی*. دانشکده هنر و معماری. ۱۳۹۲(پایان‌نامه)

* *The World Encyclopedia of Contemporary Theatre*, Volume 5 (ASIA/PACIFIC). Ed. Rubin, Don. London: Routledge. 1998.
* Ghanoonparvar, M. R.. *The Marionettes*. *Iranian Studies* Vol. 40, No. 2 (Apr., 2007), pp. 290-292.
* Yarshater, Ehsan. "The Modern Literary Idiom." *Critical Perspectives on Modern Persian Literature*. Edited and Compiled by Thomas M. Ricks. Washington, D. C: Three Continents Press. 1984.

## پیوند به بیرون
* 

رده:نمایشنامه‌های ۱۹۶۳ (میلادی)
رده:نمایشنامه‌های بهرام بیضایی
رده:نمایشنامه‌های سیاسی
رده:نمایش‌های عروسکی
رده:کتاب‌های غیرداستانی ۲۰۰۵ (میلادی)
رده:کتاب‌های ایرانی
رده:کتاب‌های زبان فارسی