منطقه خودمختار تبت

**منطقه خودمختار تبت**، (به تبتی: ، نویسه‌گردانی «ویلی»: bod rang skyong ljongs، پین‌یین تبتی: Poi Ranggyong Jong)، یا به چینی **منطقه خودمختار شیزانگ** (به چینی: 西藏自治区، به پین‌یین: Xīzàng Zìzhìqū) یکی از بخش‌های تشکیل دهنده کشور چین است. این منطقه در سابق به عنوان کشور مستقل تبت شناخته می‌شده است. همچنین چین بر منطقه مورد مناقشه آروناچال پرادش، ادعای حاکمیت دارد و آن را بخشی از منطقه خودمختار تبت می‌داند اما این منطقه تحت حاکمیت هند است.

430px|بندانگشتی|چپ|نقشهٔ منطقه خودمختار تبت
مرزهای فعلی منطقه خودمختار تبت عموماً در قرن هجدهم تعیین شده‌اند و شامل حدود نیمی از تبت فرهنگی می‌شوند که گاهی مستقل و گاهی تحت حکومت مغول‌ها یا چینی‌ها بوده است. منطقه خودمختار تبت بیش از ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۴۶۰٬۰۰۰ مایل مربع) وسعت دارد و دومین استان بزرگ چین از نظر مساحت است. به دلیل زمین‌های ناهموار و خشن آن، جمعیت کل آن تنها ۳/۶ میلیون نفر یا تقریباً ۳ نفر در هر کیلومتر مربع (۷/۸ نفر در هر مایل مربع) است.

## نام‌ها و ریشه‌شناسی
تبت که در زبان چینی امروزی «سیتزان» نامیده می‌شود، در متون اسلامی به صورت‌های تُبَّت، تُبِّت، تَبُت و توپوت آمده است. در کتیبهٔ بزرگ بیلگه خاقان، نام این سرزمین به صورت توپوت ثبت شده و در منابع اروپایی نیز غالباً به شکل تِبِت یا تیبِت دیده می‌شود. کهن‌ترین منابع چینی این نام را به صورت تُئوفان ضبط کرده‌اند که در سغدی و ایرانی میانه، همانند شکل ترکی آن، به معنای «بلندی» و معادل «بام دنیا» بوده است. برخی منابع اسلامی به سبب شباهت ظاهری نام تبت با تُبَّع، روایاتی افسانه‌ای دربارهٔ نسبت مردم آن با حمیریان آورده‌اند که واقعیت تاریخی ندارد.

نام تبت در هانیو پین‌یین به صورت شی‌زانگ خلاصه می‌شود. اولین سابقه رسمی از واژه شی‌زانگ در سلسله چینگ و در سال ۱۶۶۳ میلادی (هشتمین ماه از سال دوم کانگشی) بود. در اواخر سلسله مینگ، سوابقی از شی‌زانگ در یادبودهای ژنگ لو نیز وجود دارد که اولین مورد آن در دوره وانلی نوشته شده است و دومی بین سال‌های ۱۵۹۰ تا ۱۵۹۱ میلادی (هجدهمین و نوزدهمین سال وانلی) نوشته شده است. اصطلاح شی‌زانگ (西藏) رسماً در سال ۱۷۲۴ میلادی، زمانی که کتیبه‌های ستون امپراتوری صلح تبت در لهاسا نصب شد، مورد استفاده قرار گرفت. این کتیبه‌ها به زبان‌های هان (شی‌زانگ)، تبتی (بود)، مانچو (وارگی دزانگ) و مغولی (توبد) نوشته شده‌اند. اولین استفاده شناخته شده از اسم تبت در سال ۱۸۲۷ است که پس از انتشار فرمان ۲۹ ماده‌ای برای حکومت مؤثرتر بر تبت در سال ۱۷۹۳ است.

## تاریخ
بر پایه پژوهش‌های تاریخی، ساکنان اولیه تبت از قبیلهٔ تسیان بودند که در سده‌های ۵ و ۶ پیش از میلاد از ناحیهٔ کوکونور به تبت مهاجرت کرده و با بومیان درآمیختند. در سدهٔ ۷ میلادی قبایل اصلی تبت تحت فرمان نامری، فرمانروای یارلونگ در جنوب شرقی تبت، متحد شدند و پسر او، سرونتسزان‌گامبو (د. ۶۴۹م)، بنیان‌گذار امپراتوری تبت شد. این امپراتوری تا سدهٔ ۹م دوام داشت.

از دیدگاه نژادشناسی، تبتی‌ها به گروه‌های شرقی، مالزیایی و مغولی تقسیم می‌شوند. نیای اصلی آن‌ها قبایل ژون و تسیان بودند که در گذر زمان با چینی‌ها، ترکان، سکاها و دیگر اقوام درآمیختند. در اواخر سدهٔ ۵م، گروه‌های ترک در کوه‌های آلتای و گروه‌های تبت در درهٔ برهماپوترا مستقر شدند. سرونتسزان‌گامبو کوشید با امپراتوری تانگ در چین روابط برقرار کند، اما ناکامی در این هدف به درگیری با توگن‌ها و تصرف علیای رود هوآنگهو انجامید و تنش میان تبت و تانگ را افزایش داد. با وجود آشفتگی‌های داخلی تبت در اواخر سدهٔ ۷م، این سرزمین دوباره در اوایل سدهٔ ۸م سامان یافت، اما درگیری‌های خونین با چین از سر گرفته شد و در سال ۹۹ق/۷۱۸م با پیروزی تانگ و تعیین رود هوآنگهو به‌عنوان مرز پایان یافت.

در این دوره، اختلاف میان شاهان و بزرگان تبت شدت گرفت. شاهان به بیگانگان پیرو آیین بودا تکیه داشتند، در حالی‌که بزرگان به آیین بومی «بون» وابسته بودند؛ آیینی که پرستش عناصر طبیعی، جادو و قربانی‌کردن حیواناتی چون اسب، گاو نر، سگ و خوک را در بر می‌گرفت.

پادشاهان یارلونگ امپراتوری تبت را در سال ۶۱۸ تأسیس کردند. تا پایان قرن هشتم، این امپراتوری به بزرگ‌ترین وسعت خود رسید. پس از یک جنگ داخلی، امپراتوری در سال ۸۴۲ از هم پاشید. دودمان سلطنتی تکه‌تکه شد و بر پادشاهی‌های کوچکی مانند گوگه و مریول حکومت کرد. مغول‌ها در سال ۱۲۴۴ تبت را فتح کردند و بعداً آن را تحت سلسله یوان اداره کردند، اما به این منطقه درجه‌ای از خودمختاری سیاسی اعطا کردند. ساکیا لاما دروگون چوگیال فاگپا در دهه ۱۲۵۰ معلم مذهبی قوبلای خان شد و حدود سال ۱۲۶۴ به عنوان رئیس اداره منطقه تبت منصوب شد.
از سال ۱۳۵۴ تا ۱۶۴۲، تبت مرکزی (او-تسانگ) توسط سلسله‌هایی از ندونگ، شیگاتسه و لهاسا اداره می‌شد، در سال ۱۶۴۲، دربار گاندن فودرنگ توسط پنجمین دالایی لاما از خاندان خوشوت تأسیس شد که به عنوان پادشاه تبت بر تخت نشست. خوشوت‌ها تا سال ۱۷۱۷ حکومت کردند، تا اینکه توسط خاندان جونگار سرنگون شدند. علیرغم بحث‌های تاریخی سیاسی در مورد ماهیت روابط چین و تبت، برخی از مورخان معتقدند که تبت تحت حکومت گاندن فودرنگ (۱۶۴۲–۱۹۵۱) یک کشور مستقل بود، هرچند در بیشتر این دوره تحت سلطه‌های مختلف خارجی، از جمله سلسله مینگ (۱۳۶۸–۱۶۴۴) بود. نیروهای جونگار نیز به نوبه خود توسط لشکرکشی ۱۷۲۰ به تبت اخراج شدند.
از سقوط سلسله چینگ در سال ۱۹۱۲ تا ۱۹۵۰، ایالت تبت، مانند سایر مناطق مورد ادعای جمهوری چین، عملاً مستقل بود. رژیم جمهوری‌خواه، که درگیر جنگ‌سالاری (۱۹۱۶–۱۹۲۸)، جنگ داخلی (۱۹۲۷–۱۹۴۹) و تهاجم ژاپن (۱۹۳۷–۱۹۴۵) بود، در تبت اعمال قدرت نمی‌کرد. سایر مناطق قومی-فرهنگی تبت از اواسط قرن ۱۸ تحت اداره رسمی دولت سلسله‌ای چین بودند.
در سال ۱۹۵۰، پس از اعلام جمهوری خلق چین در سال قبل، ارتش آزادی‌بخش خلق چین وارد تبت شد و ارتش تبت را در نبردی در نزدیکی شهر چامدو شکست داد. در سال ۱۹۵۱، نمایندگان تبت توافق‌نامه هفده ماده‌ای برای آزادی مسالمت‌آمیز تبت را با دولت مرکزی خلق امضا کردند که حاکمیت چین بر تبت و الحاق تبت به جمهوری خلق چین را تأیید می‌کرد. چهاردهمین دالایی لاما این توافق‌نامه را در اکتبر ۱۹۵۱ تصویب کرد. پس از شکست قیام خشونت‌آمیز در سال ۱۹۵۹، چهاردهمین دالایی لاما به هند گریخت و توافقنامه هفده ماده‌ای را لغو کرد در طول دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، شورشیان اعزامی از غرب با چتر نجات به تبت فرستاده شدند که تقریباً همه آنها دستگیر و کشته شدند. تأسیس منطقه خودمختار تبت در سال ۱۹۶۵، تبت را به یک بخش استانی از چین تبدیل کرد.

## جغرافیا

منطقهٔ خودمختار تبت بر روی فلات تبت، که مرتفع‌ترین ناحیهٔ کرهٔ زمین است، جای گرفته است. در شمال تبت، ارتفاع به‌طور میانگین به بیش از ۴۵۷۲ متر می‌رسد. کوه اورست نیز در مرز مشترک تبت و نپال واقع شده است.

نواحی استانیِ سین‌کیانگ، چینگهای و سی‌چوانِ چین به ترتیب در شمال، شمال شرقی و شرق منطقهٔ خودمختار تبت قرار دارند. همچنین در جنوب شرقی، مرز کوتاهی با استان یون‌نان وجود دارد. کشورهای واقع در جنوب و جنوب غربی شامل میانمار، هند، بوتان و نپال هستند. چین مدعی است که ایالت آروناچال پرادش — که تحت ادارهٔ هند است — بخشی از منطقهٔ خودمختار تبت می‌باشد. این کشور همچنین بر برخی نواحی هم‌جوار با درهٔ چومبی که جزو قلمروی بوتان شناخته می‌شوند، و بخش‌هایی از شرق لداخ که مورد ادعای هند است، ادعای مالکیت دارد. هند و چین طی توافق‌نامه‌ای دوجانبه که در ۷ سپتامبر ۱۹۹۳ امضا شد، توافق کردند که به «خط کنترل واقعی» احترام بگذارند.

از نظر ویژگی‌های طبیعی، می‌توان منطقهٔ خودمختار تبت را به دو بخش تقسیم کرد: منطقهٔ دریاچه‌ها در غرب و شمال غرب، و منطقهٔ رودخانه‌ها که در سه سمت (شرق، جنوب و غرب) منطقهٔ نخست گسترده شده است. هر دو منطقه به دلیل قرار گرفتن در سایهٔ بارانِ رشته‌کوه هیمالیا، بارش محدودی دریافت می‌کنند؛ با این حال، نام‌گذاری این مناطق برای تمایز ساختارهای آب‌شناسی و همچنین کاربردهای فرهنگی متفاوت آن‌ها سودمند است: شیوهٔ عشایری و کوچ‌نشینی در منطقهٔ دریاچه‌ها، و شیوهٔ کشاورزی در منطقهٔ رودخانه‌ها.

منطقهٔ خودمختار تبت از جنوب به هیمالیا و از شمال به یک سامانهٔ کوهستانی پهناور محدود می‌شود. این سامانه در هیچ نقطه‌ای به یک رشته‌کوه واحد محدود نمی‌گردد، بلکه عموماً در پهنای خود شامل سه یا چهار رشته‌کوه است. روی‌هم‌رفته این مجموعه، خط تقسیم آبی را میان رودهایی که به اقیانوس هند می‌ریزند — یعنی رود سند، براهماپوترا و سالوین و شاخه‌های آن — و جویبارهایی که به دریاچه‌های نمکِ بدون خروجی در شمال سرازیر می‌شوند، تشکیل می‌دهد.

منطقهٔ دریاچه‌ها از دریاچهٔ «پانگونگ تسو» در لداخ، دریاچهٔ راکستال، دریاچهٔ یامدروک و دریاچهٔ ماناساروار در نزدیکی سرچشمهٔ رود سند، تا سرچشمه‌های سالوین، مکونگ و یانگ‌تسه امتداد می‌یابد. از دیگر دریاچه‌ها می‌توان به «داگزه کو»، «نامتسو» و «پاگسوم کو» اشاره کرد. منطقهٔ دریاچه‌ها، علفزاری کوهستانی و بادگیر است. مردم تبت این ناحیه را «چانگ تانگ» (Byang sang) یا «فلات شمالی» می‌نامند. پهنای این ناحیه ۱۱۰۰ کیلومتر است و مساحتی تقریباً برابر با مساحت کشور فرانسه را در بر می‌گیرد. این منطقه به دلیل فاصلهٔ زیاد از اقیانوس، بسیار خشک است و هیچ خروجی رودخانه‌ای ندارد. رشته‌کوه‌ها در آن پراکنده، مدور و از هم گسسته‌اند و توسط دره‌هایی نسبتاً هموار از یکدیگر جدا شده‌اند.

سراسر منطقهٔ خودمختار تبت با دریاچه‌های بزرگ و کوچک، که عموماً شور یا قلیایی هستند، پوشیده شده و جویبارها آن را قطع کرده‌اند. به دلیل وجود پایایخبندان (خاک منجمد) ناپیوسته بر روی چانگ تانگ، خاک این ناحیه باتلاقی و پوشیده از توده‌های علف است و از این رو به تونداری سیبری شباهت دارد. دریاچه‌های آب شور و شیرین درهم آمیخته‌اند. این دریاچه‌ها عموماً بدون راه خروجی هستند یا تنها پساب کوچکی دارند. رسوبات موجود شامل کربنات سدیم (سودا)، پتاس، بوره و نمک معمولی است. منطقهٔ دریاچه‌ها به خاطر وجود شمار زیادی چشمه آب‌گرم شهرت دارد که به‌طور گسترده بین هیمالیا و مدار ۳۴ درجهٔ شمالی پراکنده‌اند، اما بیشترین تراکم آن‌ها در غرب «تنگری نور» (شمال غرب لهاسا) دیده می‌شود. سرما در این بخش از تبت چنان سوزان است که این چشمه‌ها گاه به شکل ستون‌های یخی دیده می‌شوند، زیرا آبِ در حال جوش، هنگام فوران یخ زده است.

ویژگی بارز منطقهٔ رودخانه‌ها، دره‌های حاصلخیز کوهستانی است و شامل رود یارلونگ تسانگپو (بخش‌های بالادست رود براهماپوترا) و شاخهٔ اصلی آن رود نیانگ، سالوین، یانگ‌تسه، مکونگ و رود زرد می‌شود. درهٔ یارلونگ تسانگپو، که حاصلِ خم نعل‌اسبیِ رودخانه در گردش به دور کوه «نامچا باروا» است، عمیق‌ترین و احتمالاً طولانی‌ترین دره (ژرف‌دره) در جهان محسوب می‌شود. در میان کوه‌ها، دره‌های باریک بسیاری وجود دارد. دره‌های لهاسا، شیگاتسه، گیانتسی و براهماپوترا عاری از پایایخبندان هستند، خاکی مرغوب و بیشه‌های درخت دارند، به‌خوبی آبیاری می‌شوند و کشت‌وکار در آن‌ها پررونق است.

درهٔ تبت جنوبی توسط رود یارلونگ تسانگپو در میانهٔ مسیرش، جایی که از غرب به شرق جریان دارد، شکل گرفته است. طول این دره تقریباً ۱۲۰۰ کیلومتر و عرض آن ۳۰۰ کیلومتر است. ارتفاع دره از ۴۵۰۰ متر بالاتر از سطح دریا به ۲۸۰۰ متر کاهش می‌یابد. کوه‌های دو سوی دره معمولاً حدود ۵۰۰۰ متر ارتفاع دارند. دریاچه‌های این ناحیه شامل دریاچهٔ پایکو و دریاچهٔ پوما یومکو هستند.

## ولایت‌ها

## جستارهای وابسته
* تبت بزرگ
* جنبش استقلال تبت

رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۵۱ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۶۵ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۶۵ (میلادی) در چین
رده:تبت
رده:فلات تبت
رده:مناطق خودمختار چین
منطقه خودمختار تبت