زبان قزاقی

**زبان قَزاقی یا تُرکی قَزاقی** (به قزاقی: , ، ) زبانی از خانوادهٔ زبان‌های ترکی است، که با زبان قرقیزی نیز نزدیکی بسیاری دارد. این زبان توسط قزاق‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. این زبان شاخهٔ قپچاق زبان‌های ترکی بوده و به نوقایی و قرقیزی و به ویژه به قره‌قالپاقی مانستگی دارد. این زبان در جمهوری قزاقستان، ناحیه خودمختار ایلی قزاق (به قزاقی: یله قازاق اۆتونومیالی وبلیسی / Іле Қазақ аутономиялық облысы / İle Qazaq awtonomïyalıq oblısı) در سین‌کیانگ چین و استان بایان اوگلی (به قزاقی: Bai'-O'lke) در مغولستان زبان رسمی است. همچنین قزاقی به عنوان زبان اقلیتی و قومیتی در این مناطق نیز گویشورانی دارد: ۱٫۳۲۵٫۰۰۰ (ازبکستان)، ۱۵٫۰۰۰ (افغانستان)، ۱۵۰٫۰۰۰ (ترکمنستان)، ۱۲۰٫۰۰۰ (مغولستان)، ۱۰۰٫۰۰۰ (ترکیه)، ۴۰۰٫۰۰۰ (روسیه)، ۲۵٫۰۰۰ (به‌صورت پراکنده در اروپا)، و ۷٫۰۰۰ نفر (ایران - استان گلستان) می‌باشد. همچون دیگر زبان‌های ترکی، قزاقی یک زبان چسبانشی است و با هماهنگی واکه‌ای واژه‌سازی و ساخت جمله را بکار می‌گیرد.
در اکتبر ۲۰۱۷، رئیس‌جمهور قزاق، نورسلطان نظربایف فرمان داد که تا سال ۲۰۲۵ بایستی الفبای لاتینی جایگزین الفبای سیریلیک شود.

## پراکنش گیتاشناختی
گویش‌وران زبان قزاقی (که عمدتاً قزاق‌ها هستند)، در سرزمین پهناور تیان‌شان در خاور دریای کاسپین می‌زیند. زبان رسمی قزاقستان این زبان است که نزدیک به ۱۰ میلیون گویش‌ور (برپایه اطلاعات سیا بر جمعیت و سهم تناسبی گویش‌وران قزاق) می‌باشد. در چین، بالای یک میلیون قومیت قزاق زیست می‌کنند که در کتاب حقایق جهان این قزاق‌ها بیشتر در ناحیه خودمختار ایلی قزاق در سین‌کیانگ هستند.

## سامانه نوشتاری

کهن‌ترین نوشته‌های ثبت شده از زبان‌های نزدیک به قزاقی با الفبای ترکی کهن نوشته شده‌اند؛ ولی در میان زبانشناسان این پذیرفته نشده که خود قزاق‌ها مستقیماً از آن استفاده می‌کرده‌اند. تقریباً هزار سال پیش قزاقی نوین به الفبای عربی تا سال ۱۹۲۹ نوشته می‌شد تا اینکه نویسندگان شوروی الفبایی برپایه لاتین و سپس برپایه سیریلیک در ۱۹۴۰ برای این زبان پیشنهاد کرده‌اند. نورسلطان نظربایف، رئیس‌جمهوری قزاقستان، در آوریل ۲۰۱۷ یک راهبردی برای ساماندهی نوشتاری در میان قزاق زبانان با دلیل اینکه «زبان و فرهنگ قزاقی ویران‌شده» پیشنهاد کرد. نظربایف به نویسندگان فرمان داد تا الفبای لاتین قزاقی را طراحی کنند که در پایان ۲۰۱۷ آن الفبا ساخته شد. بنابرین لاتین‌نویسی قزاقی از ۲۰۱۸ آغازشد. تا پیش از ارائه این پیشنهاد، بالای ۱۵ میلیون نفر در قزاقستان و مغولستان به خط سیریلیک این زبان را می‌نگاشتند. هدف نظربایف از تغییر این شیوه نگارش و تغییر خط پیروی نکردن از سیاست‌های پیشین شوروی سابق در سرزمین قزاقستان است. وی به دستگاه و نظام سیاسی و اداری این کشور فرمان داد تا از این به بعد با پافشاری و تأکید بر فرهنگ قزاقی، این خط را تا سال ۲۰۲۵ جایگزین خط سیریلیکی سابق گردانند.

در چین، به خصوص در ولایت خودمختار ایلی قزاق، قزاق‌ها از الفبای عربی که بسیار به ایغوری شبیه استفاده می‌کنند. نه تنها الفبای عربی قزاق در سین‌کیانگ چین رسمیت دارد، بلکه دولت قزاقستان و فرهنگیان ساکن کشور قزاقستان سعی در استفاده بیشتر از خط عربی برای ارتباط بهتر و بیشتر با هم‌زبانان خویش در منطقه‌ٔ سین‌کیانگ چین را دارند. وبسایت‌ّهای خبری قزاقستانی مثل آدیرنا، قامشی، قاز-اینفورم، و قزاق تایمز از جمله این تلاشها هستند.

نخستین زمزمه‌های تغییر خط در قزاقستان از سیریلیک به لاتین را، نظربایف در سپتامبر ۲۰۰۷ مطرح نمود. برپایه مطالعات و پژوهش‌های دولتی قزاقی، این تغییر در دورهٔ زمانی ۱۰ تا ۱۲ ساله امکان‌پذیر است و چیزی نزدیک به ۳۰۰ میلیون دلار برای دولت هزینه دربردارد. تغییرات موقتاً در ۱۳ دسامبر ۲۰۰۷ متوقف شد و دلیلش را رئیس‌جمهور نظربایف اینچنین گفت: «برای ۷۰ سال قزاقستانی‌ها به سیریلیک می‌نوشتند و می‌خوانند. بالای ۱۰۰ ملت در مرز و بوم ما زندگی می‌کنند. پس ما به ثبات و آرامش نیازمندیم و نبایستی در تغییر و تحول عجله و شتابزدگی داشته باشیم.». به هر روی، در ۳۰ ژانویه ۲۰۱۵، وزیر فرهنگ و وزرش، آریستانبک محمدیلی اعلام نمود که طرح نوینی در دست اجراست و بایستی با توجه به واج‌شناسی زبان این خط نو جایگزین شود.
بندانگشتی|الفبای پیشنهادی لاتین برای زبان قزاقی، برپایه فرمان ۵۶۹ (۲۶ اکتبر ۲۰۱۷)

راست|بندانگشتی|312x312پیکسل|
دبیره‌های عربی و لاتین قزاقی در سال ۱۹۲۴

## اثر زبان فارسی بر زبان قزاقی
**[[زبان فارسی]]** در **قزاقستان** از پیشینه‌ای تاریخی برخوردار است، در دانشگاه‌های این کشور کرسی‌های زبان فارسی ۳۰ سال است که دایر است، با وجود این در سال‌های اخیر جایگاه زبان فارسی در مجامع علمی این کشور تا اندازه‌ای افول کرده‌است. تاریخ قزاقستان با زبان و ادبیات فارسی گره خورده‌است و هر پژوهشگری که بخواهد دربارهٔ تاریخ و ادبیات و جغرافیای تاریخی قزاقستان مطالعه و تحقیق کند، باید با زبان فارسی آشنایی داشته باشد. بسیاری از ضرب‌المثل‌های فارسی در ادبیات قزاقی نیز به کار برده می‌شود. **در زبان قزاقی حدود ۲۰۶۸ واژه مشترک است که از زبان فارسی به خصوص از فارسی [[ورارود]] به زبان [[قزاقی]] اقتباس شده‌است** چون ارتباط مستقیم بوده و هست. در خیابان‌های قزاقستان بسیار با واژه‌های داروخانه، آش خانه، کوچه، شهر، آبادانی (اودانی) یا بسیار نام‌های قزاقی مواجه هستید که با زبان فارسی مشترک است. نام اسفندیار به صورت اَسپَندیار و نام رستم و بیژن در میان قزاق‌ها خیلی فراوان است یعنی نه تنها نام‌های عادی ایرانی، بلکه نام‌هایی حماسی است که فارسی زبانان به آن‌ها افتخار ملی دارند و در شاهنامه آمده‌است. نام‌هایی که در ترکیبش واژه گل دارد در قزاقستان خیلی فراوان است که دکتر صفر عبدالله استاد زبان و ادبیات فارسی در قزاقستان، ۱۲۵ نام زنانه قزاقی با این ترکیب مانند گل‌بدن، گلناز، گلنار، گلدانه، گلبهرام را گردآوری کرده‌است.

در قزاقستان چند ضرورت مهم برای تدریس زبان فارسی وجود دارد و این نکته را بزرگان قزاق می‌دانند.

۱- پیش از همه حدود ۹۰–۹۵ درصد منابع دست اولی که دربارهٔ قزاق‌ها و اقوام آسیای مرکزی در قرون وسطی وجود دارد منابع فارسی است و بدون منابع فارسی از هیچ منبع دیگری نمی‌توانند دربارهٔ اقوام ترکی و مغولی آسیای مرکزی چیزی پیدا کنند.

۲- بیشتر حاکمان و خان‌های مغولی و ترکی دبیران و وزیران فارسی‌زبان، یا به قول خودشان یک نفر تاجیک مورخ یا واقعه‌نگار فارسی یا فارسی‌زبان داشته‌اند و همه کتاب‌ها را آن‌ها نوشته‌اند. برای نمونه جامع‌التواریخ یا تاریخ جهانگشای جوینی و صدها کتاب دیگر به زبان فارسی است؛ بنابراین اگر این اقوام بخواهند کشورها و ریشه‌های خود را بیشتر بشناسند، امکان ندارد که بدون فراگرفتن منابع زبان فارسی به جایی برسند. این یک انگیزه بسیار مهمی است که باید این مردم فهم آن را داشته باشند.

۳- نکته دیگر این که هر قدر روابط ایران با منطقه و قزاقستان بهتر باشد زبان فارسی بهتر آموخته می‌شود. یکی از انگیزه‌هایی که در قزاقستان خیلی زبان چینی یا کره‌ای می‌آموزند این است که صدها شرکت وجود دارد که برای فعالیت‌های خود نیاز به همکارانی دارند که زبانشان را بدانند و از این بابت حقوق خوب هم می‌دهند. همچنین ترکیه را می‌توان نام برد که ترک‌زبانان کنونی خط را هم از دست دادند و برای مطالعه فرهنگ همان ترک‌ها نیز راهشان بسته‌است و خط عربی ـ فارسی را نمی‌دانند و خطشان لاتین است ولی چون شرکت‌های زیاد ترکیه‌ای در قزاقستان فعال هستند و دولت ترکیه حمایت می‌کند دانشجویان به سمت زبان ترکی استانبولی می‌روند.

## واج‌شناسی
قزاقی با هماهنگی واکه‌ای زبان-ریشه‌ای عمل می‌کند بجز برخی واژگان نوین از خاستگاهی بیگانه (معمولاً روسی یا عربی) که استثناء هستند. این نیز یک سامانه گردسازی هماهنگ است که قرقیزی را تداعی می‌کند ولی هنوز در میان واج‌شناسان قویاً مورد تأیید قرار نگرفته‌است.

### همخوان‌ها

### واکه‌ها
در الفبای عربی قزاقی، ۹ واکه تعریف شده است. 

## ریخت‌شناسی و صرف

از نکات خاص الفبای عربی قزاق، طرز استفاده از همزه در این زبان است. همزه در الفبای عربی قزاق صدایی ندارد، اما نقش مهمی را ایفا می‌کند. در قزاق، همزه نه بر روی حروف، بلکه پیش از کلمات می‌آید. نقش همزه برای نشان دادن واکه‌های پیشین (حروف صداداری که در جلوی دهان ادا می شوند)، حروف صداداری که در الفبای لاتین ترکی آذربایجانی و استانبولی، با حروف ı ö ü است. به طور مثال ضمیر اول شخص جمع «بیز» (біз)، در الفبای عربی، **ٴبىز** نوشته می‌شود.

اما باید توجه داشت که استثناهایی هم وجود دارند. اول این‌که کلماتی که در آنها حروف «/e/ (е, э)»‌‌ (حرف ە) وجود دارد، به دلیل اینکه این حرف، واکه‌های پیشین است، دیگر نیازی به همزه برای مشخص کردن اینکه سایر واکه‌های کلمه نیز پیشین هستند وجود ندارد. بطور مثال کلمه **ٴتۇيىس** (به معنای گره)، همزه دارد، به این معنا که این واکه‌های این کلمه ı و ü هستند. اما در حالت جمع، همزه دیگر در کلمه **تۇيىستەر** نوشته نمی شود، چرا که حرف «ە» در این کلمه موجود است.

از دیگر استثناها، کلماتی هستند که دارای یکی از حروف «/k/ (к), /q/ (қ), /g/ (г), /ğ/ (ғ)» (ك، گ، ق، ع) می‌باشند، بدون همزه نوشته می‌شوند. کلماتی که شامل حروف «/k/ (к), /g/ (г)» (ك، گ) هستند، بر اساس قوانین فونولوژیک قزاقی، به خودی خود واکه‌های پیشین خواهند داشت و در نتیجه نیازی به همزه نخواهند داشت. بطور مثال،‌ کلمه **ٴتۇيىر** به معنای «دانه‌ٔ ریز»، با همزه نوشته می‌شود، اما کلمه مشتق از آن، **تۇيىرشىك**،‌ به معنی «شنی، دانه‌ای»، به دلیل اینکه دارای حرف «ك» می‌باشد، بدون همزه نوشته می‌شود.

کلماتی که شامل حروف «/q/ (қ), /ğ/ (ғ)» (ق، ع) هستند، بر طبق قوانین فونولوژیک قزاقی،‌واکه پسین خواهند داشت.

### همگونی صامت‌ها

قانون «همگونی صامتها» اشاره به تحول حروف صامت دارد هنگامی که پسوندی به واژه‌ای (یا به پسوند دیگری با رعایت ترتیب صحیح دستوری) اضاقه می شود،امکان این که بعضی از صامت‌ها برای روانتر شدن خواندن دچار تحول شوند وجود دارند. در زبان قزاقی، دو نوع قاعدهٔ همگونی صامتها وجود دارد؛ یکی «همگونی صامت‌های پس‌رو» (به قزاقی: **كەيىندى ىقپال، Кейінді ықпал**) و دیگری «همگونی صامت‌های پیش‌رو» (به قزاقی: **ىلگەرىندى ىقپال، Ілгерінді ықпал**). معنیِ «همگونی صامت‌های پس‌رو» این است که اتصال پسوند، تاثیرِ رو به پس دارد، و باعت تحول آخرین صامت واژه می شود. «همگونی صامت‌های پیش‌رو» به این معناست که اتصال پسوند تاثیر رو به پیش دارد، و این اولین صامتِ پسوند است که دچار تحول می شود.

قانون «همگونی صامت‌های پس‌رو» در سایر زبان‌های ترکی نیز موجود است. در زبان قزاقی، این قانون شامل سه زوج حرف صامت می شود. اگر واژه‌ای به یکی از این سه صامت بی‌واک ختم شود **«پ ك ق / п, к, қ»**، و اگر پسوند بعدی، با حرف مصوت شروع شود، این سه صدا به ترتیب به صامت‌های واک‌دار **«ب گ ع / б, г, ғ»** تحول پیدا می کنند. به مثال‌های زیر توجه داشته باشد: 

* كىتا. *кіта.* (کتاب.):‌ ونىڭ كىتا *оның кіта.* (کتاب او.)
* كو. *кө.* (آبی.):‌  كو *кө.* (فیروزه‌ای، آبی کم‌رنگ.)
* مىسى. *мысы.* (گربه.):‌ سەنىڭ مىسى *сенің мысы.* (گربهٔ او.)

و اما قواعد «همگونی صامت‌های پیش‌رو»، در میان زبان‌های ترکی، یکی از ویژگی‌هاییست که زبان قزاقی را خاص می کند، قواعدی که در قزاقی فراتر و همه‌گسترتر از زبانهای ترکی دیگر می باشد. بر اساس این قاعده، برای پسوندهای دستوری پرکاربردی چون پسوند سوالی، پسوند ضمیری، و پسوند جمع، صامتِ اولِ پسوند، می تواند تا حداکثر سه صدای صامت مختلف را (تکواژگونه) به خود گیرد. انتخاب صامت صحیح برای پسوند، با توجه به این که واژهٔ پیش از آن به چه حرف و صدای ختم شود، بستگی دارد. از لحاظ واج‌آرایی (فونوتکنیک)، در زبان قزاقی به طور مثال از صامت‌های پشت‌سر هم با تلفظ‌هایی غیر همگون (مثلا اینکه صامتی بی‌واک و همخوان کنار آن واک‌دار باشد) اجتناب می شود.

اولین گروه این پسوندها، پسوندهایی هستند که با حرف **«م / м»** شروع می شوند. این‌ها شامل پسوند سوالی‌ «آیا»، پسوند منفی‌ساز فعل، پسوند «واسطه‌ای» برای اسم‌ها، فعل پسوندی «بودن» و همینطور پسوند ضمیری فعل‌های مضارع برای اول شخص مفرد و جمع می باشد. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند:

* حرف **«م / м»**: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه **«ي ۋ / й, у»** یا صامت روان **«ل، ر / л, р»** ختم شوند (و یا صامت‌های خیوشمی **«م ن ڭ / м, н, ң»** برای پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد و جمع)، 
* حرف **«ب / б»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار **«ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ»** و یا صامت‌های خیوشمی **«م ن ڭ / м, н, ң»** (بجز برای پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد و جمع) ختم شوند، 
* حرف **«پ / п»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک **«پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ»** ختم شوند.

به نمونه‌های زیر توجه فرمایید:

*  پسوند سوال‌ساز «ما / Ма» (ما مە با بە پا پە / ма, ме, ба, бе, па, пе): 
** الماتىعا باردىڭ ؟ *Алматыға бардың ?* (آیا آلماتی بوده‌ای؟)

*  پسوند منفی‌ساز فعل «ما / Ма» (ما مە با بە پا پە / ма, ме, ба, бе, па, пе): 
** بىزگە ەشكىم كەزدەسدى. *Бізге ешкім кездесді.* (کسی با ما ملاقات نکرد.)
** بالا توڭيدی. Бала тоңйды. (بچه یخ نمی زند.)
** بولسا. Болса. (اگر او اینجا نباشد)

* پسوند واسطه‌ای «مەن / Мен» (مەن  بەن  پەن / мен, бен, пен)
** سەميا قۇراتىن ەر ازامات تانىسامىن. *Семя құратын ер азамат танысамын.* (من با مردی آشنا خواهم شد که خانواده ای را تشکیل خواهد داد.)

* پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد «مىن / Мын» (مىن   ٴمىن بىن  ٴبىن پىن  ٴپىن / мын, мін, бын, бін, пын, пін)
** بارعان. Барған. (من رفته‌ام.)

گروه بعدی این پسوندها، پسوندهایی هستند که با حرف **«ن / н»** شروع می شوند. اینها شامل پسوندهای صرف اسم مفعولی و مالکیتی هستند. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند:

* حرف **«ن / н»**: اگر واژه پیشین به حرف مصوت و صامت‌های خیوشمی **«م ن ڭ / м, н, ң»** ختم شود.
* حرف **«د / д»**: اگر واژه پیشین به حرف‌های صامت نیم‌واکه **«ي ۋ / й, у»**، صامت روان **«ل، ر / л, р»**، و صامت‌های واک‌دار **«ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ»** ختم شود،
* حرف **«ت / т»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک **«پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ»** ختم شوند.

پسوندهایی که با حرف **«د / д»** شروع می شوند، شامل پسوند صرف اسم افتراقی، و پسوند ماضی‌ساز فعل هستند. این دو پسوند هرکدام تابع قانون خود هستند. پسوند صرف اسم افتراقی تابع قواعد زیر است:

* پسوند**«دان دەن / дан, ден»**: اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه **«ي ۋ / й, у»**، صامت روان **«ل، ر / л, р»**، و صامت‌های واک‌دار **«ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ»** ختم شود،
* پسوند**«تان تەن / тан, тен»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک **«پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ»** ختم شوند،
* پسوند**«نان نەن / нан, нен»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های خیوشمی **«م ن ڭ / м, н, ң»** ختم شوند.

به نمونه‌های زیر توجه فرمایید:
* سەن قاي كەلدىڭ؟ Сен қай келдің? (تو از کجا می آیی؟)
* مەن ەرتەڭ باستاپ قازاق ٴتىلىن ۇيرەنەمىن. Мен ертең бастап қазақ тілін үйренемін. (من از فردا شروع به یاد گرفتن زبان قزاقی می کنم.)
* ساعات بەس ون مينۋت  ٴوتتى. Сағат бес он минут өтті. (ساعت ده دقیقه بعد از پنج است.)

پسوند صرف فعل ماضی تابع قواعد زیر است:
* پسوند**«دى  ٴدى / ды, ді»**:  اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه **«ي ۋ / й, у»**، صامت روان **«ل، ر / л, р»**، صامت‌های خیوشمی **«م ن ڭ / м, н, ң»**، و صامت‌های واک‌دار **«ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ»** ختم شود،
* پسوند**«تى  ٴتى / ты, ті»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک **«پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ»** ختم شوند.

و در نهایت پسوندهایی هستند که با حرف **«ل / л»** شروع می شوند. این‌ها شامل پسوند جمع‌ساز «ـلار ـلر»، پسوند فعل‌ساز متصله به اسم‌های «ـلا»، و پسوندهای اشتقاقی «لیق لیک» هستند. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند:

* حرف **«ل / л»**: اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه **«ي ۋ / й, у»**، یا صامت روان **«ل، ر / л, р»** ختم شود، 
* حرف **«د / д»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار **«ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ»** و یا صامت‌های خیوشمی **«م ن ڭ / м, н, ң»** ختم شوند، 
* حرف **«ت / т»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک **«پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ»** ختم شوند.

به نمونه‌های زیر از واژگان با انواع اشکال پسوند «لیق» توجه فرمایید:

* قۇداي. *құдай.* (خدایی، الـٰهی)
* جادىگوي. *жадыгөй.* (جادوگری)
* ازات. *азат.* (آزادی)
* مەملەكەت. *мемлекет.* (مملکتی، مرتبط با کشور)
* باقىتسىز. *бақытсыз.* (بدبختی، بدون بختی)
* مۇمكىن. *мүмкін.* (امکان، ممکن بودن)

### صرف حالت‌های اسم

### ضمیرها

.

.

### افعال

#### مصدرها

صرف فعل‌ها در زبان قزاقی، مانند سایر زبان‌های ترکی با اضافه کردن پسوندهای مختلف به ریشهٔ فعل تشکیل می‌شود. تلفظ و نوشتار این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و قانون هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند متفاوت باشند.

در زبان قزاقی، چندین نوع مصدر با کاربری‌های مختلف، با الصال پسوند‌های مختلف وجود دارد.

#### صرف افعال

در این جدول، بن فعل به رنگ سیاه، ضمائر شخصی مضارع به رنگ قرمز، ضمائر شخصی ماضی به رنگ آبی، ضمائر شخصی مالکیتی (که در صرف «آرزوئی» فعل کاربرد دارد) به رنگ سبز، و پسوندها و افعال کمکی مربوطهٔ هر زمان به رنگ بنفش نشان داده شده‌اند.

در جدول زیر، دو فعل نمونه، با مصوت‌ها و حروف صامت خود، که در طریقهٔ نوشتن و تلفظ پسوندها اثر دارد، صرف شده‌اند.

فعل‌های منفی با اضافه کردن پسوند منفی‌ساز «ـما»، «ـمە»، «ـپا»، «ـپە»، «ـبا» یا «ـبە» (بر طبق قانون هماهنگی مصوت‌ها و هم‌خوانی صامت‌ها) به بن فعل ساخته می‌شوند. جدول زیر نمونه‌هایی از مصادر منفی افعال با هر یک از این پسوندها را نشان می‌دهد.

جدول زیر صرف ماضی ساده و مضارع اخباری منفی را نشان می‌دهد.

#### نمودهای فعلی و زمان

در زبان قزاقی، علاوه بر فعل استمراری ساده که با فعل کمکی خاص خود ساخته می‌شود (همانطور که در جدول بالا نشان داده شده است)، نمودها و حالات دیگری از نوع استمراری نیز وجود دارد. این انواع، با استفاده از افعال کمکی خاص دیگری درست می‌شوند.

افعال استمراری نیز، با صرف زمانی فعل کمکی، می‌توانند مفاهیم مضارع استمراری، ماضی استمراری، و غیره را ادا کنند (همانطور که در جدول بالا نشان داده شده است).

### فعل و پسوند فعلی «بودن»

معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان قزاقی، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد.

در زبان قزاقی، دو گروه کلی وجود دارد، مضارع ساده و سایر صرف‌ها و زمان‌ها. «بودن» و یا «نبودن» در مضارع ساده، با پسوندهای ضمیری ادا می شوند. در سایر حالات و صرف‌ها، از فعل **بولۋ / болу** استفاده می شود. این فعل، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم‌ «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره.

جدول زیر لیست پسوندهای ضمیری فعل «بودن» برای هر شخص را لیست کرده است. برای پسوندهای ضمیری اول شخص مفرد و جمع، چند تعداد پسوند با حروف صامت مختلفی چون «م»، «پ»، و «ب» لیست شده است. در زبان قزاقی، انتخاب پسوند صحیح اول شخص، تابع قواعد خاص «همگونی صامتها» است، و با توجه به این که واژه به چه حرف و صدای ختم شود، انجام می شود. برای همهٔ ضمیرها، حرف یا حروف مصوتِ ضمیر،‌ به تابعیت و در هماهنگی با مصوت‌های واژه‌ای که به آن می پیوندد، یا مصوت پسین می شود، یا مصوت پیشین. بر خلاف برخی دیگر از زبان‌های ترکی، در رسم الخط قزاقی، چه سیریلیک، چه عربی، چه لاتین، هماهنگیِ گردیِ مصوت بازتاب داده نمی شود.

پسوندهای اول شخص مفرد تابع قواعد زیر هستند:

* پسوند **«-مىن،  ٴ-مىن / -мын, -мін»**: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه **«ي ۋ / й, у»**، صامت‌های خیوشمی **«م ن ڭ / м, н, ң»**، و یا صامت روان **«ل، ر / л, р»** ختم شوند، 
* پسوند **«-بىن،  ٴ-بىن / -бын, -бін»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار **«ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ»** ختم شوند، 
* پسوند **«-پىن،  ٴ-پىن / -пын, -пін»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک **«پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ»** ختم شوند.

نمونه‌های زیر، جملاتی صرف شده برای فاعل اول شخص مفرد می باشند؛ اشکال و املاءهای مختلف این ضمیر، و همینطور کاربردهای مختلف این پسوند فعلی را ببینید:

برای فعل «نبودن» در زمان مضارع ساده، از تک‌واژه **«ەمەس / емес»** به علاوهٔ پسوند ضمیری فعل «بودن» استفاده می شود. چون‌که این واژه برای تمامی کابردها ثابت است، برای اول شخص مفرد و جمع، تنها به یکی از ضمیرها، تابع مصوتهای واژهٔ **«ەمەس / емес»** و حرف صامت آخر آن، نیاز است: **«ەمەس / емес»** برای اول شخص مفرد، **«ەمەس / емес»** برای اول شخص جمع.

پسوندهای اول شخص جمع تابع قواعد زیر هستند:

* پسوند **«-مىز،  ٴ-مىز / -мыз, -міз»**: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه **«ي ۋ / й, у»**، و یا صامت روان **«ل، ر / л, р»** ختم شوند، 
* پسوند **«-بىز،  ٴ-بىز / -быз, -біз»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های خیوشمی **«م ن ڭ / м, н, ң»** و یا صامت‌های واک‌دار **«ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ»** ختم شوند، 
* پسوند **«-پىز،  ٴ-پىز / -пыз, -піз»**: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک **«پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ»** ختم شوند.

نمونه‌های زیر، جملاتی صرف شده برای فاعل اول شخص جمع می باشد:

و در جدول زیر، نمونه‌هایی از جملات منفی «نبودن» برای دوم شخص جمع با استفاده از واژه منفی‌ساز **«ەمەس / емес»**:

برای دوم شخص مفرد عادی، از پسوند **«-سىڭ، ٴ-سىڭ / -сың, -сің»** استفاده می شود. بر خلاف ضمائر اول شخص، برای دوم شخص،‌ دیگر نیاز به توجه استفاده از صامتِ صحیح نیست و این ضمیر تنها با یک صامت نوشته می شود. برای این ضمیر تنها باید به قانون هماهنگی مصوت‌ها توجه داشت؛ واکهٔ این ضمیر، به تابعیت و در هماهنگی با مصوت‌های واژه‌ای که به آن می پیوندد، یا مصوت پسین می شود، یا مصوت پیشین.

برای دوم شخص مفرد محترمانه، از ضمیر **«-سىز، ٴ-سىز / -сыз, -сіз»** استفاده می شود، با همان ویژگی‌های ضمیر دوم شخص مفرد عادی.

برای دوم شخص جمع عادی، از ضمیر **«-سىڭدار، -سىڭدەر / -сыңдар, -сіңдер»** استفاده می شود، و برای برای دوم شخص جمع محترمانه از ضمیر **«-سىزدار، -سىزدەر / -сыздар, -сіздер»**.

نمونه‌های زیر، جملاتی صرف شده مثبت و منفی برای فاعل دوم شخص می باشد:

نکته‌ای که باید به آن توجه داشت، حالت مسند در جملات «بودن»، وقتی که فاعل، جمع باشد. قواعد دستور زبانی قزاقی از این لحاظ به مانند فارسی هستند؛ به این معنی که در حالات عام، مسند جمع بسته نمی شود. اما در مواردی که خاص بودن تک-تکِ افراد مشتمل در فاعل جمع اهمیت دارد، از جمع استفاده می شود. به مثال‌های زیر و ترجمه‌های فارسی آن‌ها توجه کنید:

نکته دیگر این است که برای طرح سوال «آیایی» برای دوم شخص مفرد و جمع، می توان واژهٔ سوال‌سازِ **«ما، مە، با، بە، پا، پە / ма, ме, ба, бе, па, пе»** که در آخر جمله می آید، حذف کرد، و بجای آن، پسوندی بعد از مسند و پیش از پسوند ضمیری فعل به شکل تحول‌یافتهٔ **«-مى، -بى، -پى / -мы, -мі, -бы, -бі, -пы, -пі»** اضافه کرد. 

و در نهایت، فعل مضارع سادهٔ بودن برای سوم شخص، که در قزاقی، بدون نیاز به التصاق هیچ پسوندی ادا می شود، چه سوم شخص مفرد و چه سوم شخص جمع؛ و همینطور چه مثبت و چه منفی. برای فعل منفی «نبودن»، تنها از واژهٔ منفی‌ساز **«ەمەس / емес»**، بدون هیچ‌نوع پسوند یا صرفی استفاده می شود.

### صفات

در زبان قزاقی ، صفات را می‌شود از آنجا تشخیص داد که بر خلاف اسم‌ها، صرف نمی‌شوند و پسوندی نه برای جمع و نه برای هر یک از حالات ممکنه نمی‌گیرند.

صفت‌ها در زبان قزاقی ، هم حالت «-ـتر/-ـترین» به خود می‌گیرند، هم حالات قیاسی چون «بسیار، خیلی، ...».

در زبان قزاقی ، «-ـتر» با پسوند‌ **«-рақ, -рек, -ырақ, -ірек / -ـراق، -ـرەك، -ـىراق، -ـىرەك»**، منطبق با قانون هماهنگی مصوت‌ها تشکیل می‌شود.

* жақсы / جاقسى (بهتر)
* әдемі / ادەمى (زیباتر)
* жарқын / جارقىن (روشن‌تر)
* үлкен / ۇلكەن (بزرگتر)
‎

در زبان قزاقی ، «-ـترین» با حرف اضافه **«ең / ەڭ»** ادا می‌شود.

*  жақсы /  جاقسى (بهترین)
*  әдемі /  ادەمى (زیباترین)
*  жарқын /  جارقىن (روشن‌ترین)
*  үлкен /  ۇلكەن (بزرگترین)

در ساخت جملهٔ بالا، اولا که واژهٔ اصلی که قصد ادای بهتر بودن آن‌را داریم، یعنی «خرگوش»، در حالت اسمی صرف می‌شود. واژه‌ای که خرگوش را با آن مقایسه می‌کنیم، یعنی «آهو»، در حالت افتراقی صرف شده است. دوم این‌که، پسوند «-рақ / -ـراق» (به معنی -ـتر) اختیاری بوده و معمولا در قزاقی در این‌گونه جملات استفاده نمی‌شود.

در زبان قزاقی، دو واژه پر استفاده به معنای «بسیار» وجود دارد. 

اولین آن‌ها‌ **«өте / وتە»**‌ است. این واژه، مفهوم «بسیار» را از نظر کیفی یا شدت می‌رساند. واژهٔ «өте / وتە» برای صفات بیشتر کاربرد دارد.

واژهٔ دیگر، **«көп / كوپ»**‌ می‌باشد، که مفهوم کمیتی و مقداری را دارد. از نظر استفاده، با وجود شباهت معنایی «көп / كوپ» و «өте / وتە»، این دو واژه را نمی‌شود بجای هم‌دیگر استفاده کرد. همانطور که در ترجمهٔ نمونه‌های بالا، نمی‌توان واژهٔ «بسیار» را با «زیاد» جایگزین کرد، واژهٔ «өте / وتە» را نمی‌توان با «көп / كوپ» عوض کرد.

نمونه‌هایی زیر با استفاده از واژهٔ «көп / كوپ»:

## نوشته‌ای به قزاقی
سرود ملی قزاقستان (قزاقستان من):

## جستارهای وابسته

* قزاق‌های ایران
* لاتین‌سازی زبان الفبایی
* زبان‌های ترکی
* ادبیات قزاقی
* زبان‌های قزاقستان

## منابع

## جستارهای وابسته
* 
* Mark Kirchner: "Kazakh and Karakalpak". In: *The Turkic languages*. Ed. by Lars Johanson and É. Á. Csató. London [u.a.]: Routledge, 1998. (Routledge language family descriptions). S.318-332.

## پیوند به بیرون

* Any language Online Case Converter 
* Online Kazakh cyrillic transliteration www.cesty.in
* Kazakh language, alphabet and pronunciation
* Aliya S. Kuzhabekova, "Past, Present and Future of Language Policy in Kazakhstan" (M.A. thesis, University of North Dakota, 2003)
* Kazakh Cyrillic–Latin–Arabic converter
* Russian–Kazakh Kazakh–Russian dictionary
* Kazakh language recordings, British Library
* Kazakh - Apertium
* Kazakh<>Turkish Dictionary
* Kazakhstan  in the CIA World Factbook
* "U.S "Chronological age calculator 
* US Peace Corps Kazakh Language Courses transcribed to HTML


رده:زبان‌های ایزو ۶۳۹–۱
رده:زبان‌های پیوندی
قزاقی
رده:زبان‌های چین
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های دارای هماهنگی واکه‌ای
رده:زبان‌های روسیه
رده:زبان‌های فاعل-مفعول-فعل
رده:زبان‌های قزاقستان
رده:قزاقستان
رده:قزاق‌ها
رده:ویکی‌سازی رباتیک