بعل

**بَعل** یا **بَعَل**، در اصل عنوان و لقب احترام‌آمیزی به معنای «مالک» یا «سرور» در زبان‌های سامی شمال‌غربی بود که در دوران باستان در سرزمین شام صحبت می‌شد. این واژه ابتدا برای انسان‌ها به کار می‌رفت، اما بعدها به خدایان نیز اطلاق شد. پژوهشگران در گذشته این نام را با فرقه‌های خورشیدی و همچنین با خدایان حامی گوناگون و نامرتبط پیوند می‌دادند؛ اما کتیبه‌ها نشان داده‌اند که نام «بعل» به‌طور خاص با خدای طوفان و باروری، یعنی «هَدَد»، و جلوه‌های محلی او مرتبط بوده است. خدای اوگاریتی بعل شخصیت اصلی یکی از طولانی‌ترین حماسه‌های بازمانده از خاور نزدیک باستان است که به «چرخهٔ بعل» معروف است.

او با لقب‌هایی مانند «سوار بر ابرها» و «بعل پیروز» شناخته می‌شد و با باران، آذرخش، باد، باروری و پادشاهی ارتباط داشت. بعل اغلب در تقابل با خدایان دریا و مرگ، مانند «یَمّو» و «موت»، به تصویر کشیده می‌شد. پرستش بعل از طریق استعمار فینیقیان در سراسر شام، مصر و مدیترانه گسترش یافت و در مناطق مختلف با صورت‌های محلی همچون «بعل حمّون» در کارتاژ شناخته شد. این خدا همچنین با عنوان‌هایی چون «نیرومند» و «بی‌همتا» («هیچ‌کس برتر از او نیست») شناخته می‌شد.

کتاب مقدس عبری از این اصطلاح برای اشاره به خدایان گوناگون شام استفاده می‌کند و اغلب آن را دربارهٔ هدد به کار می‌برد که به‌عنوان خدایی دروغین نکوهش شده است. در این متون، بعل بارها به‌عنوان خدایی بیگانه یا رقیب ظاهر می‌شود و پیامبرانی چون الیاس با آیین او مخالفت می‌کنند. تصویر بعل به‌عنوان خدایی دروغین بعدها در مسیحیت و اسلام نیز ادامه یافت، گاهی در قالب «بعل‌ زبوب» در دیوشناسی. منابع کلاسیک او را با نام «بلوس» ثبت کرده‌اند. قرآن نیز به پرستش بعل اشاره می‌کند و او را خدایی باطل معرفی می‌کند که پیامبر الیاس با او به مخالفت برخاست. واژهٔ «بَعَل» (בעל) در عبری نوین رایج‌ترین واژه برای «شوهر» است.

## ریشه‌شناسی
در زبان‌های سامی شمال‌غربی — اوگاریتی، فینیقی، عبری، آموری و آرامی — واژهٔ *بعل* به معنای «مالک» بوده و به‌تبع آن معنای «سرور/خداوند»، «ارباب» یا «شوهر» نیز داشته است. واژه‌های هم‌ریشهٔ آن شامل Bēlu (𒂗) اکدی، واژهٔ bal (ባል) در امهری، و baʿl در عربی هستند. در عبری نوین، Báʿal (בַּעַל) و در عربی baʿl همچنان به معنای «شوهر» به کار می‌روند. این واژه‌ها همچنین در برخی زمینه‌ها دربارهٔ مالکیت اشیا یا داشتن ویژگی‌ها نیز استفاده می‌شوند. صورت مؤنث آن baʿalah است (عبری: בַּעֲלָה؛ عربی: بَعْلَة) که به معنای «بانوی خانه» یا «مالک زن» بوده و هنوز هم — هرچند به‌ندرت — به معنای «همسر» به کار می‌رود.

در پژوهش‌های دورهٔ آغازین مدرن، پیشنهادهایی برای مقایسهٔ این واژه با خدای سلتیک «بلِنوس» نیز مطرح شده بود، اما امروزه این دیدگاه از سوی پژوهشگران معاصر به‌طور گسترده رد شده است. معانی کتاب‌مقدسی این واژه، به‌عنوان یک خدای فینیقی و به‌طور کلی خدایان دروغین، در دوران اصلاحات پروتستانی گسترش یافت تا به هرگونه بت، تصاویر قدیسان، یا به‌طور کلی کلیسای کاتولیک اطلاق شود.

## دین سامی باستان
همان‌گونه که واژهٔ «اِن» در زبان سومری به کار می‌رفت، واژهٔ اکدی «بیل» و سامی شمال‌غربی «بعل» (و نیز صورت مؤنث آن «بَعلَه») نیز به‌عنوان عنوانی برای خدایان گوناگون در مجموعهٔ خدایان میان‌رودانی و سامی استفاده می‌شد. تنها وجود یک حرف تعریف مشخص، حالت اضافی، لقب ویژه، یا بافت جمله بود که مشخص می‌کرد منظور کدام خدای خاص است.

### هدد

بعل از هزارهٔ سوم پیش از میلاد به‌عنوان نام خاص به کار می‌رفت؛ زمانی که نام او در فهرستی از خدایان در ابو صلابیخ ظاهر می‌شود. بیشتر پژوهش‌های جدید بر این باورند که این بعل — که معمولاً با عنوان «سرور» (هَبَعل) از دیگر کاربردها متمایز می‌شود — همان خدای طوفان و باروری، «هَدَد»، بوده است. این نام به صورت «بَعل هَدّو» نیز دیده می‌شود. پژوهشگران بر این نظرند که با افزایش اهمیت پرستش هدد، نام اصلی او چنان مقدس تلقی شد که جز کاهن اعظم کسی آن را بر زبان نمی‌آورد؛ بنابراین لقب «سرور» («بعل») به‌جای آن استفاده شد، همان‌گونه که بابلیان برای مردوک از عنوان «بیل» و اسرائیلیان برای یهوه از «ادونای» استفاده می‌کردند. اقلیتی از پژوهشگران معتقدند که بعل در اصل خدایی بومی کنعانی بوده که آیین او بعدها با ویژگی‌های هدد همانندسازی شده یا برخی جنبه‌های او را جذب کرده است. فارغ از رابطهٔ آغازین آن‌ها، تا هزارهٔ نخست پیش از میلاد این دو از یکدیگر متمایز شده بودند: «هدد» نزد آرامیان پرستش می‌شد و «بعل» نزد فینیقیان و دیگر کنعانیان.

### بعل

[بندانگشتی|344x344px|مجسمه برنزی بعل، قرن ۱۴ تا ۱۲ قبل از میلاد، که در راس شامرا (اوگاریت باستان) در نزدیکی ساحل فنیقی پیدا شده، موزهٔ [لوور.]]
بعل در کتیبه‌های به‌جامانده به‌خوبی گواهی شده و در نام‌های تئوفوریک (نام‌هایی که بخشی از نام یک خدا را در خود دارند) در سراسر سرزمین شام بسیار رایج بوده است؛ اما او معمولاً در کنار دیگر خدایان ذکر می‌شود و حوزهٔ عمل ویژهٔ او به‌ندرت به‌طور مشخص تعریف شده است. با این حال، متون اوگاریتی او را به‌عنوان خدای هوا و باران معرفی می‌کنند؛ خدایی با قدرت ویژه بر صاعقه، باد، باران و باروری. تابستان‌های خشک منطقه به‌عنوان زمانی تعبیر می‌شد که بعل در جهان زیرین به سر می‌برد، و بازگشت او در پاییز علت طوفان‌هایی دانسته می‌شد که زمین را دوباره زنده می‌کردند. از این‌رو، پرستش بعل در کنعان — جایی که او سرانجام جای «اِل» را به‌عنوان خدای برتر و پشتیبان پادشاهی گرفت — با وابستگی کشاورزی منطقه به بارش باران پیوند داشت؛ برخلاف مصر و میان‌رودان که بر آبیاری از رودهای بزرگ خود تکیه داشتند. نگرانی دربارهٔ تأمین آب برای کشتزارها و درختان، اهمیت آیین او را افزایش داد و توجه را بر نقش او به‌عنوان خدای باران متمرکز کرد.‌ همچنین در هنگام نبرد از او یاری خواسته می‌شد، که نشان می‌دهد باور داشتند او به‌طور فعال در جهان انسان‌ها مداخله می‌کند؛ برخلاف ال که خدایی دورتر و کم‌مداخله‌تر تلقی می‌شد. شهر بعلبک در لبنان به نام او نام‌گذاری شده است. دیدگاهی دیگر نیز مطرح می‌کند که بعل به‌عنوان هم‌فرمانروای الهی در کنار ال بوده است؛ به این معنا که ال نقش اجرایی داشته و بعل نگهدارنده و پایدارهٔ کیهان بوده است.

بعل اوگاریت در اصل لقبی برای هدد بود، اما با گذر زمان این لقب به نام اصلی خدا تبدیل شد و هدد به‌صورت لقب درآمد. معمولاً گفته می‌شد بعل پسر «داگون» است، هرچند در منابع اوگاریتی او یکی از «پسران ال» نیز معرفی شده است. در متون اوگاریتی، هم بعل و هم ال با نماد گاو پیوند دارند، زیرا گاو نماد قدرت و باروری بود. بعل دشمنی ویژه‌ای با مارها داشت، چه به‌خودی خود و چه به‌عنوان نمادهای «یَمّو» (به‌معنای «دریا»)، خدای کنعانی دریا و رودها. او با «تَنّین» (مار پیچان)، «لوتانِ مارِ گریزان» (که در کتاب مقدس با لویاتان همانند دانسته شده)، و «نیرومند هفت‌سر» نبرد کرد. امروزه نبرد بعل با یمو عموماً به‌عنوان الگوی اصلی رؤیایی دانسته می‌شود که در فصل هفتم کتاب دانیال عهد عتیق ثبت شده است. کنعانیان و فینیقیان، بعل را به‌عنوان شکست‌دهندهٔ دریا، پشتیبان دریانوردان و بازرگانان دریایی می‌دانستند.‌ او همچنین به‌عنوان پیروز بر «موت» (خدای مرگ کنعانی) با لقب «بعل رافیئوما» شناخته می‌شد و رهبر «رفائیم» — ارواح نیاکان، به‌ویژه نیاکان دودمان‌های پادشاهی — به شمار می‌رفت.
بندانگشتی|322x322px|بعل در حال برافراشتن آذرخش، سده‌های چهاردهم تا دوازدهم پیش از میلاد، مینه‌ال‌بیدا (سوریه). موزهٔ لوور.
پرستش بعل از کنعان به مصر در دورهٔ پادشاهی میانه گسترش یافت و سپس در پی موج‌های استعمار فینیقیان در اوایل هزارهٔ نخست پیش از میلاد، در سراسر مدیترانه منتشر شد. او با لقب‌های گوناگونی توصیف می‌شد و پیش از کشف دوبارهٔ اوگاریت، تصور می‌شد این لقب‌ها به خدایان محلی متفاوت اشاره دارند. اما متون اوگاریتی نشان دادند که این‌ها در واقع جلوه‌ها یا نمودهای محلی یک ایزد واحد بوده‌اند؛ مشابه جلوه‌های محلی مریم مقدس در کلیسای کاتولیک روم. در این کتیبه‌ها، او اغلب با عنوان‌هایی مانند «بعل پیروز»، «نیرومندترین»، «نیرومندترینِ قهرمانان» و «توانا» توصیف شده و در مقام حامی شهر نیز «بعل اوگاریت» خوانده شده است. با عنوان «بعلِ صافون» او به کاخش بر فراز کوه عقرا (کوه باستانی صافون و مونْس کاسیوس در منابع کلاسیک) نسبت داده می‌شد. همچنین از او با لقب‌هایی چون «بعلِ بالدار» و «بعلِ تیرها» یاد شده است. در کتیبه‌های فینیقی و آرامی نیز عنوان‌هایی مانند «بعلِ گرز»، «بعلِ لبنان»، «بعلِ صیدون»، «بعلِ آسمان‌ها»، «بعلِ نیرومند»، «بعل حَمّون» و «بعلِ مگنم» دیده می‌شود.

### بعل هامون

بعل هامون در مستعمرهٔ صوری کارتاژ به‌عنوان خدای برتر آنان پرستش می‌شد. گمان می‌رود این جایگاه در سدهٔ پنجم پیش از میلاد و پس از گسسته‌شدن پیوندهای کارتاژ با شهر صور، در پی نبرد «هیمِرا» در سال ۴۸۰ پیش از میلاد شکل گرفته باشد. بعل هامون، همانند هدد، خدایی مرتبط با باروری بود. با این حال، کتیبه‌های مربوط به خدایان پونیکی معمولاً اطلاعات چندانی به دست نمی‌دهند و او گاه به‌عنوان خدای ماه و گاه با «داگون» خدای غله یکی دانسته شده است. برخلاف بعل کنعانی که با گاو پیوند داشت، بعل هامون با «قوچ» مرتبط بود و با شاخ‌های قوچ تصویر می‌شد. شواهد باستان‌شناختی تا اندازه‌ای گزارش‌های منابع رومی را تأیید می‌کند که کارتاژیان فرزندان خود را به‌عنوان قربانی انسانی برای او می‌سوزاندند. او با عنوان «بَعل قَرنین» (به معنای «سرور دو شاخ») نیز پرستش می‌شد، به‌ویژه در پرستشگاهی روباز بر فراز «جبل بوقرنین» («تپهٔ دو شاخ») در آن سوی خلیج کارتاژ. همسر یا همتای الهی او الهه «تانیت» بود.

لقب «هامون» یا «حَمّون» معنایی نامشخص دارد. بیشتر اوقات آن را با واژهٔ سامیِ شمال‌غربی «حَمّان» به معنای «منقل» یا «آتشدان» مرتبط می‌دانند و آن را با نقشی خورشیدی پیوند می‌دهند. رنان و گیبسون این نام را با «حَمّون» (امروزه «اُمّ‌العَمِد» میان صور در لبنان و عکّا در اسرائیل) مرتبط دانسته‌اند. همچنین کراس و لیپینسکی آن را با «هامان» یا «خامون» — یعنی کوه باستانی «آمانوس» و «رشته‌کوه نور» امروزی که شمال سوریه را از کیلیکیهٔ جنوب‌شرقی جدا می‌کند — مرتبط کرده‌اند.

## یهودیت
بندانگشتی|244x244px|پیامبران بعل پس از عدم موفقیت در احضار بعل، به دستور الیاس کشته می‌شوند.
بعل حدود ۹۰ بار در کتاب مقدس عبری در اشاره به خدایان گوناگون آمده است. از کاهنان بعل کنعانی نیز بارها یاد شده، که برجسته‌ترین نمونهٔ آن در کتاب اول پادشاهان دیده می‌شود. بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که این روایت به تلاش «ایزابل» برای وارد کردن پرستش بعل صور، یعنی «ملقارت»، به پایتخت اسرائیل، سامریه، در سدهٔ نهم پیش از میلاد اشاره دارد. با این حال، دی استدلال می‌کند که بعل مورد نظر ایزابل به احتمال بیشتر «بعل شَمِم» (سرور آسمان‌ها) بوده است؛ لقبی که غالباً برای «هدد» به کار می‌رفت و او نیز اغلب صرفاً بعل نامیده می‌شد.

در اول پادشاهان ۱۸، گزارشی از رقابت میان الیاس و کاهنان ایزابل آمده است. هر دو طرف برای خدایان خود قربانی تقدیم کردند. بعل نتوانست قربانی پیروانش را شعله‌ور سازد، اما آتش آسمانی یهوه قربانگاه الیاس را — حتی پس از آن‌که با آب خیس شده بود — به خاکستر تبدیل کرد. سپس حاضران به دستور الیاس کاهنان بعل را کشتند و پس از آن باران بارید، که نشان‌دهندهٔ تسلط یهوه بر پدیده‌های جوی دانسته شد.‌

 اشاره‌های دیگر به کاهنان بعل بیان می‌کند که آنان هنگام دعا بخور می‌سوزاندند و در حالی که جامه‌های ویژه بر تن داشتند، قربانی تقدیم می‌کردند.

### بعل زبوب

«بعل زِبوب» (به عبری: בעל זבוב، به معنای تحت‌اللفظی «سرور مگس‌ها») در فصل نخست کتاب دوم پادشاهان به‌عنوان نام خدای فلسطینیان شهر عقرون آمده است. در این روایت گفته می‌شود که «آحازیا»، پادشاه اسرائیل، پس از سقوط و زخمی‌شدن، از کاهنان بعل زبوب پرسید که آیا از این جراحات جان سالم به در خواهد برد یا نه. الیاس از این کار که آن را بی‌حرمتی می‌دانست خشمگین شد و پیشگویی کرد که آحازیا به‌زودی خواهد مرد. سپس آتش آسمانی بر سربازانی که برای دستگیری یا مجازات او فرستاده شده بودند فرو ریخت.

برخی پژوهشگران یهودی عنوان «سرور مگس‌ها» را نوعی تمسخر عبری دانسته‌اند؛ به این معنا که بعل را همچون توده‌ای از فضولات و پیروانش را همچون حشرات موذی معرفی کرده‌اند. در مقابل، عده‌ای دیگر معتقدند این نام می‌تواند به قدرت این خدا در ایجاد یا درمان بیماری‌های واگیردار اشاره داشته باشد و بنابراین پرسش آحازیا از او در این زمینه قابل درک بوده است. در ترجمهٔ یونانی عهد عتیق، این نام به صورت «بَعَلزِبوب» و نیز «بعلِ مگس‌ها» آمده است. سیمخوس آن را به شکل «بِئِلزِبول» نوشته که احتمالاً به معنای اصلی نام نزدیک‌تر است. برخی پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند که شکل اصلی آن در زبان اوگاریتی «بَعْل زَبُل» بوده و معنای آن «شاهزاده بعل» است.

### بعل بریت
«بعل بَرِیت» (به عبری בעל ברית، به معنای «سرور پیمان») خدایی بود که بنا بر متون عبری، اسرائیلیان پس از مرگ جدعون و هنگامی که «گمراه شدند» او را پرستش می‌کردند. همان منبع روایت می‌کند که «ابی‌ملک»، پسر جدعون، نزد خویشاوندان مادری خود در شکیم رفت و از «خانهٔ بعل بریت» هفتاد شکل نقره دریافت کرد تا با آن هزینهٔ کشتن هفتاد برادرش ــ که از همسران دیگر جدعون بودند ــ را فراهم کند.

در بخشی قدیمی‌تر، شکیم محل پیمان یوشع با تمامی قبایل اسرائیل و «اِل یهوه، خدای اسرائیل ما» معرفی شده است، و در بخشی متأخرتر همان مکان «خانهٔ ال بریت» خوانده می‌شود. بنابراین روشن نیست که نکوهش پرستش «بعل‌ها» در این متون، به پرستش خدایی تازه اشاره دارد یا به آیین‌ها و آموزه‌هایی که یهوه را تنها به‌عنوان خدایی محلی در میان مجموعه‌ای بزرگ‌تر از خدایان قرار می‌دادند. کتاب‌های عبری گزارش می‌کنند که پرستش بعل از زمان داوران تا دورهٔ پادشاهی تهدیدی برای اسرائیل بوده است. با این حال، در دورهٔ داوران به نظر می‌رسد این پرستش بیشتر انحرافی گهگاه از پرستش عمیق‌تر و پایدارتر یهوه بوده است.

### بعل صفون
کتاب‌های خروج و اعداد گزارش می‌کنند که یهوه به اسرائیلیان دستور داد تا روبروی مکانی به نام بعل صفون (به عبری: בעל צפון، به معنای «سرور صفون») اردو بزنند، به‌گونه‌ای که خود را در محاصره نشان دهند و بدین ترتیب فرعون را به دنبال کردنشان تحریک کنند. بعل صفون لقبی از بعل کنعانی بود که در نقش خود به‌عنوان فرمانروای کوه عقرا — که در دوران باستان «کوه صفون» نامیده می‌شد — شناخته می‌شد.

گمرکین این مکان را با آرسینوی در خلیج سوئز شناسایی کرده است. یک متن جغرافیایی مربوط به دوران بطلمیوسی در موزهٔ قاهره چهار قلعهٔ مرزی را فهرست می‌کند که قلعهٔ سوم آن «مدگول و بعل صفون» است. با توجه به متن، به نظر می‌رسد این مکان در مسیر منتهی به ساحل دریای سرخ قرار داشته باشد، احتمالاً روی کانالی از پیتوم به مکانی نزدیک آرسینوی. از سوی دیگر، دیوید ای. فالک اشاره کرده است که بعل صفون در پاپیروس سالیه چهارم به‌عنوان یک مکان مصر باستان ذکر شده و احتمالاً در شمال‌شرق وادی تميلات واقع بوده است.

## مسیحیت
### عهد جدید
در عهد جدید، بعل‌ زبوب به‌عنوان «رئیس دیوها» معرفی شده است. توماس کلی شین، پژوهشگر کتاب مقدس، با توجه به دشواری‌ها و ابهام‌های ترجمه، پیشنهاد کرده است که این نام ممکن است صورت تحریف‌شده و تحقیرآمیزی از بعل‌ زبول باشد؛ لقبی که معنای آن «سرور جایگاه بلند» (یعنی آسمان) یا «سرور والا» است. در مرقس ۳:۲۲، کاتبان عیسی را متهم می‌کنند که به‌وسیلهٔ قدرت بعل زبول، شیاطین را بیرون می‌کند. این نام همچنین در روایت مفصل‌تر همین ماجرا در متی ۱۲:۲۴ و لوقا ۱۱:۱۵ آمده است:

### دیوشناسی
در دیوشناسی مسیحی، بعل‌ زبوب معمولاً در جایگاهی بسیار بالا در سلسله‌مراتب جهنم توصیف می‌شود. بنا بر روایت‌های یوهان وایر، جادوگر و غیب‌گرای سدهٔ شانزدهم، بعل‌ زبوب شورشی موفقیت‌آمیز علیه شیطان را رهبری کرد که ستوان ارشد لوسیفر، امپراتور جهنم، و ریاست فرقه مگس را بر عهده دارد. همچنین سباستین میکائیلیس، جن‌گیر سدهٔ هفدهم، در کتاب تاریخ شگفت‌انگیز (۱۶۱۲) بعل‌ زبوب را در شمار سه فرشتهٔ سقوط‌کردهٔ برجسته قرار می‌دهد؛ دو فرشتهٔ دیگر لوسیفر و لویاتان هستند. جان میلتون در حماسهٔ بهشت گمشده (نخستین بار منتشرشده در ۱۶۶۷) از نوعی «تثلیث نامقدس» شامل بعل‌ زبوب، لوسیفر و عشتروت یاد می‌کند و بعل‌ زبوب را دومین مقام در میان فرشتگان سقوط‌کرده می‌داند. میلتون دربارهٔ او می‌نویسد: «جز شیطان، هیچ‌کس برتر از او ننشسته بود.» بعل‌زبوب همچنین شخصیتی در کتاب سفر زائر اثر جان بانیان (منتشرشده در ۱۶۷۸) است. در سال‌های ۱۴۰۹ و ۱۴۱۰، رساله‌ای ناشناس از لولاردهای انگلیسی با عنوان فانوس نور (که اغلب به جان ویکلیف نسبت داده می‌شود) طبقه‌بندی‌ای از شاهزادگان جهنم بر پایهٔ هفت گناه کبیره ارائه کرد و بعل‌ زبوب را با گناه حسادت مرتبط دانست.‌ با این حال، سباستین میکائیلیس او را با گناه تکبر (یکی دیگر از هفت گناه کبیره) مرتبط می‌دانست. همچنین طبق رسالهٔ پیتر بینسفلد در سال ۱۵۸۹ با عنوان اعترافات بدکاران و جادوگران، بعل‌ زبوب دیو پرخوری بود؛ در حالی که فرانسیس برت او را شاهزادهٔ بت‌پرستی معرفی کرده است.

## جستارهای وابسته
* هدد
* چرخه بعل
* دین کنعانی

## منابع

* 

رده:دین‌ها در اسرائیل و یهودیه باستان
رده:اسطوره‌شناسی سامی
رده:اسطوره‌شناسی فنیقی‌ها
رده:اسطوره‌شناسی کارتاژی‌ها
رده:الیاس
رده:ایزدان باران
رده:ایزدان حاصلخیزی
رده:ایزدان در کتاب مقدس عبری
رده:ایزدان
رده:خدا
رده:خدایان باروری
رده:خدایان تندر
رده:عنوان‌های نجیب‌زادگان
رده:کتاب‌های پادشاهان
رده:نام‌های خدا در یهودیت
رده:خدایان سامی غربی