یهودیت خاخامی

**یهودیت [[حاخام|خاخامی]]** یا **یهودیت [[ربی|رَبانی]]**  יהדות רבנית، رومن شده: Yahadut Rabanit)، که همچنین به نام‌های ربی‌گرایی، ربی‌گرایی، یهودیت ربانی، یا یهودیت تلمودی نیز شناخته می‌شود، ریشه در انواع مختلف یهودیتی دارد که در سرزمین اسرائیل با هم همزیستی داشتند و یهودیت معبد دوم را تشکیل دادند، که به تولد یهودیت ربانی کلاسیک منجر شد، یهودیتی که از قرن اول میلادی تا تدوین نهایی تلمود در حدود ۶۰۰ میلادی شکوفا شد. این یهودیت عمدتاً پس از تخریب معبد اورشلیم در سال ۷۰ میلادی توسعه یافت و در نهایت به شکل یهودیت تبدیل شد.
بندانگشتی|علوم تلمودی.
بندانگشتی|علوم تلمودی.
یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی)  از قرن ششم میلادی به عنوان شکلی از یهودیت شناخته می‌شود، پس از آنکه تلمود بابلی کدگذاری شد. این یهودیت ریشه در مکتب فریسیان یهودیت معبد دوم دارد و بر اساس ادعای این است که موسی در کوه سینا هم تورات مکتوب و هم تورات شفاهی را از خدا دریافت کرده است. تورات شفاهی، تورات مکتوب را توضیح می‌دهد و ربی‌ها (خاخام ها)  ادعا کردند که آن‌ها کسانی هستند که این بخش از وحی الهی را که به‌صورت شفاهی و حفظ شده منتقل شده است، در اختیار دارند. در ابتدا نوشتن تورات شفاهی ممنوع بود، اما پس از تخریب معبد دوم، تصمیم گرفته شد که آن را به‌صورت تلمود و دیگر متون ربانی برای حفظ آن نوشتار کنند.

یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی) با اشکال غیر ربانی که بر تنخ (کتاب مقدس عبری) تأکید دارند، از جمله یهودیت صدوقیان منقرض‌شده و همچنین با یهودیت قرائتی، یهودیت حبشی و سامری‌گرایی که تورات شفاهی را به‌عنوان یک مرجع الهی نمی‌شناسند و نیز روش‌های ربانی استفاده‌شده برای تفسیر کتاب مقدس یهودی (مثلاً تورات عبری) مخالفت دارند، تفاوت دارد. با اینکه اکنون تفاوت‌های عمیقی در میان فرقه‌های مختلف یهودی در یهودیت ربانی از نظر الزام‌آوری هلاخا (قانون دینی یهودی) و تمایل به چالش کشیدن تفسیرهای پیشین وجود دارد، همه خود را از سنت تورات شفاهی و روش تحلیلی ربانی می‌دانند.

یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی)  در تضاد با یهودیت قرائتی بود که به قانون شفاهی باور نداشتند و تنها نص تورات را ارج‌می‌نهادند.

## پس زمینه

### یهودیت در دوران معبد دوم اورشلیم

#### یهودیت هِلِنیستی
در ۳۳۲ پیش از میلاد، پارسی‌ها توسط اسکندر مقدونی شکست خوردند. پس از درگذشت او و تقسیم امپراتوری اسکندر میان ژنرال‌هایش، امپراتوری سلوکی تأسیس شد. در این دوران، جریان‌های مختلف یهودیت تحت تأثیر فلسفه هِلِنیستی که از قرن ۳ پیش از میلاد به‌وجود آمد، به‌ویژه در میان یهودیان دیاسپورا در اسکندریه، قرار گرفتند که نهایتاً به ترجمه یونانی کتاب مقدس عبری معروف به سپتواجینت انجامید. یکی از حامیان مهم پیوند الهیات یهودی و اندیشه هِلِنیستی فیلون است.

فرهنگ هِلِنیستی تأثیر عمیقی بر آداب و رسوم و شیوه‌های یهودی گذاشت، هم در یهودیه و هم در دیاسپورا. این نفوذها در یهودیت باعث شکل‌گیری یهودیت هِلِنیستی در دیاسپورای یهودیان شد که به‌دنبال ایجاد یک سنت دینی عبری-یهودی در درون فرهنگ و زبان هِلِنیستی بود.

در روابط میان یهودیان هِلِنی شده و سایر یهودیان، نزولی عمومی مشاهده شد، که باعث شد شاه سلوکی آنتیوخوس چهارم اپیفانس عملاً رعایت یهودیت را ممنوع کند، کاهن اعظم یاسون را با منلاوس که برای به‌دست آوردن این مقام رشوه داده بود، جایگزین کند و عبادت معبد خداوند اسرائیل را با عبادت زیوس هم‌آهنگ کند. در نتیجه، یهودیانی که هِلِنیسم را رد کردند علیه حاکم یونانی شورش کردند و یک پادشاهی یهودی با درجات مختلف خودمختاری یا استقلال تأسیس کردند که تحت حکومت دودمان حشمونیان قرار گرفت، که از ۱۱۰ پیش از میلاد تا ۳۷ پیش از میلاد ادامه داشت. دودمان حشمونیان در نهایت به جنگ‌های داخلی فرو پاشید. رهبران رقیب برای مداخله به روم مراجعه کردند که در نهایت منجر به فتح کامل و الحاق منطقه توسط روم شد.

با این حال، مسائل فرهنگی منطقه حل‌نشده باقی ماند. مسئله اصلی تفکیک‌کننده یهودیان هِلِنی شده و سایر یهودیان، اجرای قوانین کتاب مقدس در یک فرهنگ هِلِنیستیِ  مخلوط بود.

یهودیت هِلِنیستی از قرن ۳ پیش از میلاد به مصر بطلمیوسی گسترش یافت و به‌عنوان یک دین مشروع در سرتاسر امپراتوری روم شناخته شد تا زمانی که در قرن ۳ میلادی هم‌زمان با ظهور گنوسیسم و مسیحیت اولیه کاهش یافت.

زوال یهودیت هِلِنیستی هنوز مبهم است. ممکن است که این جریان حاشیه‌ای شده، جذب شده، یا به مسیحیت اولیه تبدیل شده باشد (نگاه کنید به انجیل عبریان). در هر صورت، اعمال رسولان گزارش می‌دهند که پولس رسول به‌طور ویژه در جوامع یهودیان توبه‌کرده، خدا ترسایان و غیر یهودیان همدرد با یهودیت موعظه می‌کرد: فرمان رسولی که به توبه‌کنندگان اجازه می‌داد که ختنه نکنند، مسیحیت را برای افراد غیر یهودی علاقه‌مند در امپراتوری نسبت به یهودیت آسان‌تر کرده بود. با این حال، جذابیت مسیحیت اولیه ممکن است زمانی دچار مشکل شده باشد که در دهه ۸۰ میلادی توسط دومیتیان به‌عنوان یک "خرافات یهودی" ممنوع شد، در حالی که یهودیت به‌شرط پرداخت خزانه یهود(فیسکوس یهودیوس) همچنان امتیازات خود را حفظ کرده بود. با این وجود، از منظر تاریخی، آزار و اذیت مسیحیان توسط دولت تنها به افزایش تعداد تبدیل‌های غیریهودی به مسیحیت منجر شد و در نهایت به پذیرش مسیحیت توسط امپراتور روم کنستانتین بزرگ، که خود یک مسیحی شده بود، انجامید.

از سوی دیگر، یهودیت اصلی شروع به رد جریان‌های هِلِنیستی کرد و استفاده از سپتواجینت را ممنوع ساخت. جریان‌های باقی‌مانده یهودیت هِلِنیستی ممکن است به جنبش‌های گنوسی یا یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی)  اولیه در قرون اولیه میلادی ادغام شده باشند.

### دوره بندی و توسعه
یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی)  کلاسیک به‌عنوان شامل سه لایه مجزا دیده می‌شود: تَنایِی (تا ۲۰۰ میلادی)، آمُورایِی (۲۰۰ تا ۵۰۰ میلادی) و سبورائی (۵۰۰ میلادی تا قرن ۷م).

دیدگاه‌های تناییم، که شاهد تخریب معبد دوم در سال ۷۰ میلادی و شکست شورش بار کوخبا در سال‌های ۱۳۲–۱۳۵ میلادی بودند، در میشنا (که تقریباً در سال ۲۰۰ میلادی نهایی شد) حفظ شده است؛ این مجموعه قوانین، اولین مرحله از یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی) شکل‌دهنده را تشکیل می‌دهد. تُوسِفتا (به معنای "افزودن، مکمل") که در اواخر قرن دوم میلادی نوشته شد، قطعه‌ای دیگر از سنت شفاهی است که توسط نویسندگان ربانی به رشته تحریر درآمد. دو تلمود (اورشلیمی و بابلی) همچنین کار آنهاست، همراه با متون میدراشی (تفسیرگرانه). پس از معمولاً مخالفت با سنت کاهنی که تنها بر سنت مکتوب و عبادات مربوط به معبد تمرکز داشت، یهودیت ربانی به پایان دوره شکل‌گیری خود رسید و ترکیبی از سه سنت - تفسیر، مسیحی‌گرایانه و کاهنی - ارائه داد. در دوران قرون وسطی، یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی) همچنان در دیاسپورا شکوفا شد و امروزه نماینده یهودیت امروزی است.

#### هیلل و شمای
در بخش پایانی دوران معبد دوم (قرن ۲ پیش از میلاد)، پادشاهی دوم یهودیه (پادشاهی حشمونیان) تأسیس شد و مسائل دینی توسط یک جفت (zugot) که رهبری سنهدرین را بر عهده داشتند، تعیین می‌شد. پادشاهی حشمونیان در سال ۳۷ پیش از میلاد به پایان رسید، اما بر این باورند که "حکومت دو نفره سنهدرین" تا اوایل قرن اول میلادی در دوران استان روم یهودیه ادامه داشت. آخرین جفت، هیلل و شمای، تأثیرگذارترین اعضای zugot سنهدری بودند (مکتب‌های هیلل و شمای). هر دو از فرقه فریسیان بودند، اما صدوقیان در دوران وجود معبد، حزب غالب بودند. از آنجا که صدوقیان در جنگ اول یهودی-رومی از بین رفتند، نسخه‌ای از رویدادها که توسط آنها بیان می‌شد، از بین رفته است. علاوه بر این، یهودیت ربانی دیدگاه‌های هیلل را بر دیدگاه‌های شمای ارجح می‌داند. توسعه سنت شفاهی آموزش که به آن تنّا گفته می‌شود، وسیله‌ای بود که از طریق آن ایمان یهودیت می‌توانست سقوط معبد دوم را تحمل کند.

#### مسیحیت یهودی
مسیحیت یهودی ریشه در ادبیات آخرالزمانی قرن‌های ۲ تا ۱ پیش از میلاد دارد که وعده یک رهبر آینده "مسیحا" یا "مُسح‌شده" را می‌دهد تا "پادشاهی خداوند" اسرائیلی را به‌جای حکام خارجی آن زمان بازسازی کند. این موضوع با شورش مکابیان که علیه سلوکی‌ها بود، هم‌زمان شد. پس از سقوط پادشاهی حسمونی، این شورش‌ها علیه اداره رومی استان یهودیه هدایت شد که به گفته یوسفوس با تشکیل زیلوت ها در جریان سرشماری کوئیرینیوس در سال ۶ میلادی آغاز شد، هرچند شورش تمام‌عیار تا جنگ اول یهودی-رومی در سال ۶۶ میلادی آغاز نشد. تاریخ‌نگار ه. ه. بن ساسون پیشنهاد کرده است که "بحران تحت سلطنت کالیگولا" (۳۷–۴۱ میلادی) اولین شکاف آشکار بین روم و یهودیان بود، اگرچه تنش‌ها از قبل در جریان سرشماری عمومی در سال ۶ میلادی و در دوران سیجانوس(قبل از سال ۳۱ میلادی) وجود داشت.

## ظهور یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی)

### تورات مکتوب و تورات شفاهی
در حالی که تورات نمایانگر قانون مکتوب است، سنت خاخامی (ربانی) بر این باور است که جزئیات و تفسیر آن، که به تورات شفاهی یا قانون شفاهی معروف است، در ابتدا سنتی شفاهی بوده که بر اساس قانونی که خداوند به موسی در کوه سینا داده بود، استوار بود.
بندانگشتی|تورات.
با این حال، با افزایش آزار و اذیت یهودیان و تهدید فراموش شدن جزئیات، این قوانین شفاهی توسط ربی یهودا هناسی در میشنا نوشته شد که حدوداً در ۲۰۰ میلادی تدوین شد. تلمود مجموعه‌ای از میشناه و گمارا است، که تفسیرهای خاخامی (ربانی) هستند و طی سه قرن بعدی تدوین شدند. گمارا در دو مرکز بزرگ علمی یهودی، اسرائیل و بابل، به وجود آمد. به تبع آن، دو روش تحلیل شکل گرفت و دو اثر تلمود ایجاد شد. مجموعه قدیمی‌تر به نام تلمود اورشلیم شناخته می‌شود که در قرن چهارم میلادی در اسرائیل تدوین شد.

در دوران پایانی معبد دوم، یهودیت به فرقه‌های متخاصم تقسیم شده بود. اردوگاه‌های اصلی شامل فریسیان، صدوقیان و زئوتیان بودند، اما همچنین فرقه‌های کمتر تأثیرگذار دیگری نیز وجود داشتند. این وضعیت به ناآرامی‌های بیشتر منجر شد و قرن اول پیش از میلاد و قرن اول میلادی شاهد ظهور تعدادی از رهبران مذهبی کاریزماتیک بود، که در نهایت به تدوین میشنا در یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی) کمک کردند، از جمله یحنا هان زاکای و حنینا بن دوسا.

### تخریب معبد دوم اورشلیم
پس از تخریب معبد دوم اورشلیم در سال ۷۰ میلادی و اخراج یهودیان از استان روم یهودیه، عبادت یهودی دیگر به‌طور مرکزی حول معبد سازماندهی نمی‌شد، نماز جایگزین قربانی‌ها شد و عبادت دوباره حول  خاخام ها(ربی‌ها) که به‌عنوان معلمان و رهبران جوامع فردی عمل می‌کردند، بازسازی شد.
بندانگشتی|معبد اورشلیم.
تخریب معبد دوم تجربه‌ای عمیقاً تروماتیک برای یهودیان بود، که اکنون با سؤالات دشوار و گسترده‌ای مواجه شدند:

* چگونه می‌توان بدون معبد کفاره به‌دست آورد؟
* چگونه می‌توان نتیجه فاجعه‌آمیز شورش را توضیح داد؟
* چگونه می‌توان در دنیای پس از معبد و روم‌زده زندگی کرد؟
* چگونه می‌توان سنت‌های گذشته و حال را به هم متصل کرد؟

چگونه مردم به این سؤالات پاسخ دادند بستگی زیادی به موضع آنها قبل از شورش داشت. اما تخریب معبد دوم توسط رومیان نه تنها به شورش پایان داد، بلکه پایان یک دوران را نیز رقم زد. انقلابیون مانند زئوت‌ه**ا** توسط رومیان سرکوب شدند و اعتبار کمی داشتند (آخرین زئوت‌ها در سال ۷۳ در مسعده ویا مسادا مردند). صدوقیان که آموزه‌هایشان ارتباط زیادی با عبادات معبد داشت، ناپدید شدند. اسنی‌ها نیز ناپدید شدند (یا به مسیحیت تبدیل شدند)، شاید به این دلیل که آموزه‌های آنها آن‌چنان با مسائل زمانه متفاوت بود که تخریب معبد دوم برای آنها هیچ اهمیتی نداشت؛ دقیقاً به همین دلیل، آنها برای اکثریت یهودیان اهمیت چندانی نداشتند.
[بندانگشتی|محاصره و تخریب اورشلیم توسط رومیان تحت فرماندهی [تیتوس.]]
دو گروه سازمان‌یافته باقی ماندند: مسیحیان اولیه و فریسیان. برخی از محققان مانند دانیل بویارین و پائولا فریدریکسن پیشنهاد می‌کنند که در این زمان، وقتی مسیحیان و فریسیان برای رهبری مردم یهود رقابت می‌کردند، داستان‌های مربوط به مباحثات بین عیسی و حواریون، مباحثات با فریسیان و گزاره‌های ضد فریسی نوشته و در مسیحیت جدید گنجانده شد.

از میان تمام فرقه‌های عمده معبد دوم، تنها فریسیان باقی ماندند. دیدگاه آنها نسبت به قانون یهود به‌عنوان وسیله‌ای که از طریق آن مردم عادی می‌توانستند در زندگی روزمره خود با امور مقدس ارتباط برقرار کنند، به آنها موقعیتی داد که از آن پاسخگوی تمام چهار چالش باشند، به‌گونه‌ای که برای اکثریت عظیم یهودیان معنای خاصی داشت.

این شورش در سال ۱۳۵ میلادی با شکست  شمعون بار کوخبا و ارتش او به پایان رسید. پس از آن، رومیان یهودیان را از ورود به اورشلیم منع کردند، تا اینکه کنستانتین اجازه داد یهودیان هر سال یک روز در تعطیلات تیشا بآو به اورشلیم وارد شوند.

پس از سرکوب شورش، اکثریت عظیم یهودیان به تبعید فرستاده شدند؛ و اندکی بعد (حدود سال ۲۰۰ میلادی)، یهودا هناسی احکام و سنت‌ها را در قالب یک مجموعه رسمی تدوین کرد، که به نام میشنا شناخته می‌شود. این امر تبدیل یهودیت فریسی به یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی) را نشان می‌دهد.

اگرچه ربی‌ها منشأ خود را به فریسیان نسبت می‌دادند، اما یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی) شامل یک انکار رادیکال از برخی عناصر فریسی‌گری بود، عناصری که برای یهودیت معبد دوم اساسی بودند. فریسیان طرفدار‌‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ان خاص خود بودند. اعضای فرقه‌های مختلف بر سر صحت تفسیرهای خود با یکدیگر اختلاف داشتند. پس از تخریب معبد دوم، این تقسیمات فرقه‌ای به پایان رسید. واژه فریسی دیگر استفاده نمی‌شد، شاید چون این واژه بیشتر توسط غیر فریسیان به‌کار می‌رفت و همچنین به دلیل اینکه واژه‌ای فرقه‌ای بود. ربی‌ها رهبری همه یهودیان را به‌عهده گرفتند و به عمیدا، نماز روزانه یهودیان، برکات همینیم (دعا برای نابودی دشمنان) را افزودند، دعایی که بخشی از آن چنین می‌گوید: "ستوده‌ای تو ای خداوند، که دشمنان را می‌شکنی و مغروران را شکست می‌دهی"، و این به‌عنوان انکاری از فرقه‌ها و فرقه‌گرایی در نظر گرفته می‌شود. این تغییر به هیچ‌وجه اختلافات در تفسیر تورات را حل نکرد؛ بلکه مباحثات بین فرقه‌ها را به مباحثات درون یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی) منتقل کرد.

بقای یهودیت فریسی یا ربانی به ربی یحیی بن زکای نسبت داده می‌شود، بنیان‌گذار یشیوا (مدرسه دینی) در یابنه. یابنه جای اورشلیم را به‌عنوان مرکز جدید سنهدرین بازسازی‌شده گرفت، که قدرت خود را دوباره تثبیت کرده و به‌عنوان وسیله‌ای برای اتحاد یهودیان تبدیل شد.

تخریب معبد دوم تغییر چشمگیری در یهودیت ایجاد کرد. یهودیت خاخامی (یهودیت ربانی) بر پایه سنت یهودی ساخت و در عین حال با واقعیت‌های جدید سازگار شد. آیین معبد با خدمات نماز در کنیسه‌ها جایگزین شد که بر اساس شیوه‌های یهودیان در دیاسپورا که به دوران تبعید بابلی بازمی‌گشت، بنا شد.

چون خاخام ها (ربی‌ها) مجبور بودند با دو واقعیت جدید و ویرانگر روبرو شوند، یهودیت بدون معبد (که باید مرکز آموزش و مطالعه می‌بود) و یهودیه بدون خودمختاری، بحث‌های حقوقی شدیدی آغاز شد و سیستم قدیمی علم شفاهی دیگر قابل حفظ نبود. در این دوران بود که گفت‌وگوهای ربانی شروع به ضبط و نگارش شدند. نظریه‌ای که تخریب معبد و بحران‌های بعدی منجر به نوشتن تورات شفاهی شد، نخست در نامه شریرا گاون توضیح داده شد و بارها تکرار گردید.

تورات شفاهی سپس در میشنا و گمارا تدوین شد و در ادبیات خاخامی (ربانی) که شامل تصمیمات و نوشته‌های خاخامی (ربانی)  بعدی است، تفسیر می‌شود. ادبیات یهودیت خاخامی (ربانی)  بر این باور استوار است که تورات مکتوب بدون ارجاع به تورات شفاهی (میشنا) نمی‌تواند به‌طور صحیح درک شود.

بخش عمده‌ای از ادبیات یهودیت خاخامی (ربانی)  به مشخص کردن رفتارهایی که توسط قانون مجاز است می‌پردازد؛ این مجموعه تفسیرها به نام هلاخا  شناخته می‌شود.

تلمود شامل مباحثات و نظرات در مورد جزئیات بسیاری از قوانین شفاهی است که باور بر این است که در ابتدا به موسی منتقل شده‌اند. برخی خروج ۱۸ و اعداد ۱۱ را نشان‌دهنده انتصاب قضات توسط موسی برای حکمرانی و قضاوت در اختلافات می‌دانند، که به آنها جزئیات و راهنمایی‌هایی برای تفسیر قوانین خداوند هنگام انجام وظایفشان ارائه می‌شد. تورات شفاهی شامل قوانینی است که برای جلوگیری از نقض قوانین تورات و تلمود طراحی شده‌اند و گاهی به آن‌ها "حصار دور تورات" گفته می‌شود. برای مثال، تورات مکتوب برخی انواع سفر کردن در سبت (شبات) را ممنوع کرده است؛ به همین دلیل، تورات شفاهی راه رفتن مسافت‌های طولانی درسبت(شبات)  را ممنوع کرده است تا اطمینان حاصل شود که فرد به طور تصادفی در نوعی سفر که در تورات مکتوب ممنوع است، دخالت نمی‌کند. به طور مشابه، تورات مکتوب شخم زدن در سبت(شبات)   را ممنوع کرده است؛ تورات شفاهی حمل عصا در سبت(شبات)  را ممنوع کرده است تا اطمینان حاصل شود که فرد عصا را به‌طور تصادفی نمی‌کشد و در نتیجه شخم زدن ممنوع انجام نمی‌دهد.

## ادبیات خاخامی (ربانی)
چون خاخام ها (ربی‌ها) مجبور بودند با واقعیت جدیدی روبرو شوند، واقعیتی که در آن یهودیت بدون معبد (که باید مکان قربانی و مطالعه باشد) و یهودیه بدون خودمختاری قرار داشت، بحث‌های حقوقی شدیدی آغاز شد و سیستم قدیمی علم شفاهی دیگر قابل حفظ نبود. در این دوران بود که گفت‌وگوهای خاخامی (ربانی) شروع به ضبط و نگارش شدند. نظریه‌ای که تخریب معبد و بحران‌های بعدی منجر به نوشتن تورات شفاهی شد، نخست در نوشته های شریرا گاون توضیح داده شد و بارها تکرار گردید.
بندانگشتی|یشیوا در اورشلیم.

تورات شفاهی سپس در میشنا و گمارا تدوین شد و در ادبیات خاخامی (ربانی) که شامل تصمیمات و نوشته‌های خاخامی (ربانی) بعدی است، تفسیر می‌شود. ادبیات یهودیت خاخامی (ربانی) بر این باور استوار است که تورات مکتوب نمی‌تواند به‌طور صحیح درک شود مگر با مراجعه به تورات شفاهی. این ادبیات بیان می‌کند که بسیاری از دستورات و شروط موجود در تورات مکتوب بدون وجود تورات شفاهی برای تعریف آنها، دشوار یا حتی غیرممکن است که رعایت شوند. برای مثال، ممنوعیت انجام هر نوع "کار خلاقانه" (ملاکا) در سبت(شبات)  که در تورات هیچ تعریفی از آن داده نشده است، در تورات شفاهی معنای عملی پیدا می‌کند و تعریف می‌شود که ملاکا چه چیزی است. نمونه‌های متعددی از این زبان کلی منع‌کننده در تورات وجود دارد (مانند "دزدی نکن"، بدون تعریف اینکه دزدی چه چیزی محسوب می‌شود یا قوانین مالکیت و دارایی)، که طبق تفکر خاخامی (ربانی) نیاز به تعریف بعدی از طریق تورات شفاهی دارد. بنابراین، **ی**هودیت خاخامی (ربانی) ادعا می‌کند که تقریباً تمام دستورات، هم مثبت و هم منفی، در تورات به‌طور غیرخاص هستند و نیاز به وجود تورات شفاهی یا روش دیگری برای توضیح آنها دارند.

بخش عمده‌ای از ادبیات یهودیت خاخامی (ربانی) به مشخص کردن رفتارهایی می‌پردازد که توسط قانون مجاز است؛ این مجموعه تفسیرها به نام هلاخا شناخته می‌شود.

### تلمود
در ابتدا، دانش یهودی به صورت شفاهی بود. ربی‌ها قانون (تورات مکتوب که در کتاب مقدس عبری بیان شده است) را تفسیر و مورد بحث قرار می‌دادند و به تناخ (کتاب مقدس) بدون استفاده از آثار مکتوب (جز خود کتاب‌های مقدس) می‌پرداختند، هرچند که برخی از آنان ممکن است یادداشت‌های خصوصی (مگیلوت ستاریم) تهیه کرده باشند، مانند تصمیمات قضایی. این وضعیت به طرز چشمگیری تغییر کرد، عمدتاً به دلیل تخریب دولت یهودی در سال ۷۰ میلادی و بحران‌های اجتماعی و قانونی یهودیان پس از آن. چون ربی‌ها مجبور شدند با واقعیت جدیدی روبرو شوند—به ویژه یهودیت بدون معبد (که باید به عنوان مرکز آموزش و مطالعه عمل می‌کرد) و یهودیه بدون خودمختاری—بحث‌های حقوقی شدیدی آغاز شد و سیستم قدیمی علم شفاهی دیگر قابل حفظ نبود. در این دوران بود که گفت‌وگوهای ربانی شروع به ضبط شدن به صورت مکتوب شد.
بندانگشتی|صفحه‌ای از تلمود اورشلیمی که در قاهره پیدا شده است.
اولین قوانین شفاهی ثبت شده ممکن است از نوع میدراشی بوده باشد، که در آن بحث‌های هلاخیکی به عنوان تفسیر اگزیژتیو (تفسیری) بر پنج کتاب موسی (تورات) سازماندهی شده‌اند. اما شکلی جایگزین، که بر اساس موضوعات و نه آیات کتاب مقدس سازماندهی شده بود، در حدود سال ۲۰۰ میلادی غالب شد، زمانی که ربی یهودا هناسی میشنا  را تدوین کرد.
بندانگشتی|تلمود بابلی.
تورات شفاهی هیچ‌گاه یکپارچه نبوده است؛ بلکه در میان مدارس مختلف تفاوت‌هایی وجود داشت. مشهورترین دو مدرسه، مدرسه شمعی و مدرسه هلیل بودند. به طور کلی، تمامی نظرات معتبر، حتی نظرات غیررسمی، در تلمود ثبت شده‌اند.

تلمود دو جزء دارد: میشنا (حدود ۲۰۰ میلادی)، اولین مجموعه مکتوب از تورات شفاهی یهودیت؛ و گمارا (حدود ۵۰۰ میلادی)، که بحثی درباره میشنا و نوشته‌های تانااِیتیکی مرتبط است و اغلب به موضوعات دیگر می‌پردازد و به طور گسترده‌ای به تاناخ تفسیر می‌کند.

خاخام های (ربی‌های میشنا) به نام تاناایم (مفرد: تانا) شناخته می‌شوند. خاخام های (ربی‌های)  گمارا به نام امورایم (مفرد: امورا) شناخته می‌شوند.

### میشنا
میشنا ادعا نمی‌کند که قوانینی جدید را توسعه داده است، بلکه تنها جمع‌آوری قوانین شفاهی موجود، سنت‌ها و حکمت‌های سنتی است. ربی‌هایی که در تدوین میشنا مشارکت داشتند به نام تاناایم شناخته می‌شوند، که تعداد حدوداً ۱۲۰ نفر از آن‌ها شناخته شده است. دوره‌ای که میشنا در آن تدوین شد، حدود ۱۳۰ سال به طول انجامید و شامل پنج نسل بود.

بیشتر میشنا بدون ارجاع (ستام) نقل شده است. این معمولاً نشان‌دهنده این است که بسیاری از حکمای یهودی چنین گفته‌اند، یا اینکه یهودا هناسی که میشنا را تدوین کرد همراه با آکادمی یا دادگاه خود چنین حکمی صادر کرده است. معمولاً حکم هلاخیکی بر اساس همان نظر صادر می‌شود. با این حال، گاهی اوقات به نظر می‌رسد که این نظر نظر یک حکیم واحد است و نظر حکمای جمعی (عبری: חכמים، خاخامیم) به صورت جداگانه بیان می‌شود.

تلمود یک سنت را ثبت می‌کند که جملات بدون ارجاع به نظر ربی میر مربوط می‌شود (سنهدریم ۸۶a)، که از نظریه‌ای که خاخام (ربی) شریرا گاآون در نوشته مشهور خود ثبت کرده است، پشتیبانی می‌کند و می‌گوید که او نویسنده یک مجموعه قبلی بوده است. به همین دلیل است که بخش‌های کمی که به وضوح می‌گویند "این نظر ربی میر است" در مواقعی نمایانگر مواردی هستند که نویسنده قصد داشته است نظر ربی میر را به عنوان یک "نظر اقلیتی" که نمایانگر قانون پذیرفته‌شده نبوده، ارائه دهد.

یهودا هناسی به عنوان کسی که میشنا را منتشر کرده است شناخته می‌شود، هرچند که از زمان او تغییرات کمی در میشنا ایجاد شده است (برای مثال، بخش‌هایی که او یا نوه‌اش، ربی یهودا نسیعه، در آن‌ها ذکر شده‌اند؛ علاوه بر این، در پایان ترکتات سوتا به دوره پس از مرگ یهودا هناسی اشاره شده است که نمی‌توانسته توسط خود یهودا هناسی نوشته شده باشد). طبق نوشته شریرا گاآون، پس از آشوب‌های عظیمی که توسط تخریب معبد و شورش برکوخبا ایجاد شد، تورات شفاهی در خطر فراموشی قرار گرفت. به همین دلیل بود که یهودا هناسی تصمیم گرفت میشنا را تدوین کند.
بندانگشتی|برگه ای حاوی میشنا.
علاوه بر تدوین میشنا، یهودا هناسی و دادگاه او همچنین حکم صادر کردند که کدام نظرات باید دنبال شود، هرچند که این حکم‌ها همیشه در متن ظاهر نمی‌شوند.

وقتی که او از میان ترکتات‌ها عبور می‌کرد، میشنا به صورت رسمی تدوین شد، اما در طول زندگی‌اش برخی از قسمت‌ها به‌روزرسانی شدند وقتی که اطلاعات جدیدی به دست آمد. به دلیل تکثیر نسخه‌های اولیه، بازگشت به برخی از آن‌ها غیرممکن به نظر می‌رسید، و بنابراین نسخه دوم از برخی قوانین منتشر شد. تلمود به این نسخه‌های مختلف به عنوان میشنا ریشونا ("میشناه اول") و میشنا آخرونا ("میشناه آخر") اشاره می‌کند. دیوید زوی هوفمن پیشنهاد می‌دهد که میشنا ریشونا در واقع به متونی از حکمای قبلی اشاره دارد که یهودا هناسی بر اساس آن‌ها میشنا را تدوین کرده است.

یک نظریه این است که میشنا فعلی بر اساس مجموعه‌ای از ربی میر بوده است. همچنین به "میشنا ربی آکیوا" نیز اشاره‌هایی وجود دارد، اگرچه این ممکن است به معنای تدریس‌های او به‌طور کلی باشد. ممکن است ربی آکیوا و ربی میر تقسیم‌بندی‌ها و ترتیب موضوعات در میشنا را تعیین کرده باشند، اما این آن‌ها را به نویسندگان یک برنامه درسی مدرسه بدل می‌کند نه نویسندگان یک کتاب.

مراجع مختلفی در این مورد وجود دارند که آیا یهودا هناسی میشنا را به صورت مکتوب ثبت کرده است یا آن را به عنوان یک متن شفاهی برای حفظ کردن تنظیم کرده است. مهم‌ترین حساب اولیه از نحوه تدوین آن، نوشته خاخام (ربی) شریرا گاآون، در این مورد مبهم است، اگرچه نسخه "اسپانیایی" بیشتر به نظریه‌ای تمایل دارد که میشنا به صورت مکتوب ثبت شده است.

### گمارا

گمارا  (گماره) بخشی از تلمود است که شامل تفسیرها و تحلیل‌های ربی‌ها بر میشنا می‌باشد. در سه قرن پس از تدوین میشنا توسط یهودا هناسی (حدود ۲۰۰ میلادی)، ربی‌ها در سرزمین اسراییل و بابل  آن اثر را تحلیل، بحث و گفت‌وگو کردند. این بحث‌ها به گمارا  تبدیل شدند. جمارا به معنای "تکمیل" (از عبری: גמר، "تمام کردن") یا "یادگیری" (از آرامی: "مطالعه کردن") است. جمارا عمدتاً به تبیین و تفصیل نظرات تاناایم (تاناها) می‌پردازد. خاخام های (ربی‌های) گمارا به نام اموراییم (تک‌واحد: אמורא، "امورا") شناخته می‌شوند.

[بندانگشتی|تلمود بابلی، سدِر زراعیِم، ونیز: دانیل بمبِرگ [۱۵۴۳-۴۴].](https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Babylonian_Talmud%2C_Seder_Zera%27im.jpg)

بخش عمده‌ای از جمارا تحلیل‌های قانونی است. نقطه شروع این تحلیل‌ها معمولاً یک بیانیه قانونی است که در میشنا آمده است. سپس آن بیانیه تحلیل می‌شود و با دیگر بیانیه‌هایی که در رویکردهای مختلف تفاسیر کتاب مقدس در یهودیت ربی و یا به طور ساده‌تر، تفسیر متن در مطالعه تورات آمده است، مقایسه می‌شود. این تبادل‌ها اغلب بین دو پرسشگر (که گاهی ناشناس و یا استعاری هستند) انجام می‌شود که به آن‌ها مکشَن (پرسش‌کننده) و ترتزان (پاسخ‌دهنده) گفته می‌شود. یکی از وظایف مهم جمارا شناسایی مبنای صحیح کتاب مقدس برای یک قانون خاص که در میشنا آمده و همچنین فرآیند منطقی است که این دو را به هم متصل می‌کند. این فعالیت قبل از وجود تلمود به عنوان یک متن، به نام تلمود شناخته می‌شد.

## پانویس

رده:یهودیت خاخامی
رده:تاریخ یهودیت
رده:یهودیت