مردم زازا

بندانگشتی|مناطق سکونت اکثریت قوم زازا در ترکیه

**زازاها** مردم هستند که به زبان زازایی صحبت می‌کنند و در مختلف بخش‌های ترکیه، در شرق آناتولی در استان‌های بینگول، الازیغ،ارزنجان، ارزروم، بیتلیس، ملطیه، باتمان، موش و تونجلی؛ در جنوب شرق آناتولی در استان‌های آدیامان، دیاربکر و شانلی‌اورفه؛ در شمال شرق آناتولی (قفقاز ترکیه) در استان‌های قارص و اردهان؛ در آناتولی مرکزی در استان‌های سیواس، قیصریه و آکسارای و در منطقه دریای سیاه (شمال آناتولی) در استان‌های توقات و گوموش‌خانه زندگی می‌کنند.******* همچنین حدود ۳۰۰ هزار زازا در سراسر جهان پراکنده هستند که عمدتاً در [[اروپا|اروپای]] غربی و آلمان زندگی می‌کنند. جمعیت زازاها در خاک ترکیه، در حال حاضر نامشخص است اما حدود ۲ تا ۳ میلیون نفر برآورد می‌شود. زازاها پس از ترک‌های، کُردها و عرب‌ها چهارمین گروه قومی بزرگ [[ترکیه]] را تشکیل می‌دهند.

قوم زازا به گویش‌های [[زازاکی|زبان زازایی]] صحبت می‌کنند که با زبان‌های کاسپین ([[زبان تالشی|تالشی]]، [[زبان تاتی ایران|تاتی]]، [[زبان سنگسری|سنگسری]]، [[زبان سمنانی|سمنانی]]، [[زبان گیلکی|گیلکی]] و [[زبان مازندرانی|مازندرانی]]) خویشاوندی نزدیکی دارد. زبان زازا یکی از کهن‌ترین زبان‌های ایرانی غربی است و شباهت‌های قابل توجه با [[زبان پارتی]] (زبان رسمی [[شاهنشاهی اشکانی]]) و [[زبان باختری]] (زبان رسمی امپراتوری های [[شاهنشاهی کوشانی]] و [[هپتالیان]]) که دو زبان ایرانی مربوط به [[دوران باستان پسین]] هستند دارد.

== منشأ ==
این مردم خود را به نام زازا، دیملی، دیمیلی، دیمیل، دیلمیج و به میزان کمتر و فقط توسط زازاهای علوی خود را ما، شارَ ما (یعنی ملت ما، قوم ما) و کیرمانکج و زازا با هام و در برخی جاها، مثلآ دجله، پالو و بینگول به صورت بسیار محدود کیرد و زازا با هام می‌خوانند.***' به نظر می‌رسد حضور زازاها (دِمِلی‌ها) در مناطقی که اکنون ساکن آن هستند مرتبط با موج مهاجرت دیلمی‌ها از [[دیلمستان]] در قرون ۱۰–۱۲ میلادی باشد. یک مطالعه ای در سال ۲۰۰۵ پیوند نزدیک تری را بین کردها و زازاها پیشنهاد کرد. از سوی دیگر طبق پژوهش دیگری از جمله زازاها نشان داده شد که اکثریت زازاها خود را [[زازا]] و زبانشان [[زازاکی|زازایی]] تعریف می‌کنند، جدا از کُردها و کُرد.شواهد زبان‌شناسانه به ریشه دیلمی زازاها اشاره دارد. دِمِلی‌ها برخلاف سایر کردها عمدتاً کشاورزانی [[یک‌جانشینی|یکجانشین]] هستند، گرچه [[دامپروری]] نقش مهمی در فعالیت‌های اقتصادی آنها ایفا می‌کند ولی آنان به‌طور خاص به باغداری شهره‌اند. این فرضیه از نظر ژنتیک (نسل‌شناسی) تقویت نمی‌شود. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که اصل دیمیلی بومی خاور [[آناتولی]] بوده و از نظر نسل‌شناسی از همسایگان کرمانج خود غیرقابل تشخیص و جدایی هستند و تنها از نظر زبانی با جنوب دریای خزر پیوند دارند. به یکی از ریزابه‌های دجله دیاله می‌گفتند که دجله کوچک یا دیله کوک نیز خوانده می‌شد. دهخدا نام دجله را از معجم البلدان دیلکه نقل نموده است و گفته است در کتیبه‌ها به‌صورت دگلت بوده است. کرانه شمالی رود دجله دیلمان نامیده می‌شدند و طبق [[بندهشن|بندهش]] دجله رود از دیلمان بیاید و به خوزستان به دریا ریزد. لازم است ذکر شود که برخی نیز قوم زازا را بخشی از مردمان کُرد می‌دانند. اما بسیاری از زازاها با آن مخالف هستند و بر هویت خود متمایز و جدا از کُردها تأکید دارند.

=== رابطه دیلمستان و زازاها (دیملی‌ها) ===
زبان شناسان و پژوهشگران مانند [[فریدریش کارل آندرئاس]]، [[:de:Karl Hadank|کارل هادانک]]، [[ولادیمیر مینورسکی]]، [[دیوید نیل مکنزی]]، [[:sv:Artur Christensen|آرتور کریستنس]]، [[:en:William Burley Lockwood|ویلیام برلی لاکوود]]، [[یوست گیپرت]] که در مورد زازاها و زبان زازاها تحقیقاتی انجام داده است، به این نتیجه رسیدند که زازایی با زبان‌های رایج در منطقه تاریخی دیلم ارتباط نزدیکی دارد و پیشنهاد کردند که زازاها از شمال ایران از طریق منطقه تاریخی دیلم مهاجرت کرده‌اند و به منطقه ای که امروز در آن زندگی می‌کنند آمدند.**** زبان‌ها و گویش‌هایی که امروزه در منطقه تاریخی دیلم صحبت می‌شود، مانند تاتی، تالشی، گیلک، سنگسر، سیمنان و مازندرانی، نزدیک‌ترین زبان‌ها به زازایی هستند.****

== مردم ==
در خصوص تعداد سخنوران به این زبان آمار قابل اطمینانی وجود ندارد، ممکن است در جنوب غربی آناتولی بین ۱٫۵ و ۲ میلیون نفر باشند. طی چهل سال گذشته در حدود همین تعداد زازا به مراکز شهری غرب آناتولی و اروپای غربی مهاجرت کرده‌اند. این ارقام همهٔ قوم زازا را شامل می‌شود گرچه عدهٔ زیادی از آنجا در این حین به ترک‌ها  و کُردها آسیمیله شده‌اند و مهارت زیادی در خصوص زبان مادریشان ندارند. همهٔ زازاها مسلمانند ولی در سرزمین خود به دو گروه شمالی و جنوبی (با اندازه حدوداً برابر) تقسیم می‌شوند. گروه اول پیروی مذهب علوی بوده و گروه دوم سنی مذهب (عموماً شافعی و سنی) هستند.  مردم زازایی از نظر زبان و فرهنگ، ویژگی‌های مشترک زیادی با دیگر مردم ایرانی دارند. زبان‌های این اقوام ایرانی از یک ریشه سرچشمه می‌گیرند و کلمات مشترک زیادی دارند. ریشه کلمات تا حد زیادی یکسان است؛ کلمات مشترک مشابهی در نامگذاری رنگ‌ها، اعداد و گیاهان استفاده می‌شود. لباس، داستان‌های عامیانه، سنت‌ها، باورهای مذهبی و جشنواره‌ها ویژگی‌های مشترک زیادی دارند. در گذشته، قوم زازایی، مانند همه اقوام ایرانی، به قبایل متعددی تقسیم می‌شدند، اما امروزه ساختار و قوانین قبیله‌ای تقریباً به طور کامل از بین رفته است. از نظر تاریخی، مردم زازا زندگی روستایی و فئودالی داشته‌اند و برخلاف همسایگان کرد خود، به جای کوچ‌نشینی، به کشاورزی و دامداری مشغول بوده‌اند. در این برهه، بخش شرقی شبه جزیره آناتولی که زازاها در آن زندگی می‌کنند، از نظر تاریخی منطقه‌ای بوده که مردمان مختلفی در آن ساکن بوده‌اند و دولت‌های مختلفی بر آن حکومت می‌کرده‌اند. به دلیل این وضعیت و تلاقی فرهنگی جغرافیایی که در آن ساکن هستند، زازاها در طول تاریخ در تعامل فرهنگی مداوم با سایر مردمان همسایه ساکن در شرق و جنوب آناتولی، مانند [[ترک‌های آناتولی|ترک‌ها]]، [[ترکمان (اصطلاح قومی)|ترکمن‌ها]]، [[مردم ارمنی|ارمنی‌ها]]، [[عرب‌های ترکیه|عرب‌ها]] و [[کردهای ترکیه|کردها]] بوده‌اند. در واقع، این تعامل فرهنگی، علاوه بر ایجاد قرابت فرهنگی، منجر به تبادل کلمات بسیاری بین زبان زازایی و زبان‌های همسایه شده است. در حالی که بیشتر این جشنواره‌ها (به جز اعیاد قربان و فطر) اخیراً جشن گرفته نمی‌شوند, جشن‌های اصلی و روزهای مهمی که در میان مردم زازایی جشن گرفته شد به شرح زیر است:

* [[عید فطر]]: این جشن توسط زازاهای سنی و علوی برگزار می شود.
* [[عید قربان]]: این جشن توسط زازاهای سنی و علوی برگزار می شود
* جشن کورمیشکان: به عنوان یک جشنواره بهاری، اخیراً توسط زازاهای سنی  (در مناطق چرمیک و سیورک) و علوی جشن گرفته می‌شود. این جشن با نوروز در ماه مارس همزمان است. 
* جشنواره هاوتَمال: نوعی جشنواره بهاری که در ماه مارس توسط زازاهای علوی در منطقه تونجلی برگزار می‌شود.
* نیو مارتی (نهم مارس): در ۲۲ مارس، یک روز پس از نوروز معمولی، برگزار می‌شود. توسط زازاهای علوی جشن گرفته می‌شود.
* گاغاند (جشن سال نو): عمدتاً در مناطق تونجلی-کوچگیری-وارتو حدود ۱۳ ژانویه به عنوان سال نو جشن گرفته می‌شود. برای این جشن از تقویم رومی استفاده می‌شود. در تونجلی، زازاهای علوی این جشن را برگزار می‌کنند.
* روج ایمامو: این روزه توسط زازاهای علوی و سایر علویان به طور کلی (ترکمن، کرد) برگزار می‌شود. این روزه جایگاه بسیار مهمی در علوی‌گری دارد.
* روج خضری: زازاهای علوی هر ساله در هفته دوم فوریه، سه روز روزه می‌گیرند.

== زبان زازایی ==


زبان‌هایی که از نظر دستور زبان، ژنتیک، تاریخ و تکامل زبان درزمانی و واژگان پایه به زبان‌ زازایی نزدیک‌ترند، [[زبان آذری]] [[زبان تالشی|تالشی]]، [[زبان تاتی ایران|تاتی ایران]]، [[زبان سنگسری|سنگسری]]، [[زبان سمنانی|سمنانی]]، [[زبان گیلکی|گیلکی]] و [[زبان مازندرانی|مازندرانی]] هستند که در سواحل دریای خزر و شمال ایران صحبت می‌شوند. زبان زازا همچنین شباهت‌های دستوری متمایز و قابل توجهی با [[زبان پارتی]] و [[زبان باختری]] دارد که دو زبان ایرانی مربوط بهدوران باستان پسین هستند [[گلاتولوگ]] زازایی را همراه [[تالشی]]، [[زبان تاتی ایران|تاتی ایران]] و گویش‌های رایج در سواحل جنوبی دریای خزر در **گروه زبان‌های آذری*' برگرفته از آذری قدیم طبقه‌بندی می‌کند. احتمال مهاجرت زازاها در [[قرون وسطی]]، به مدت حدوداً یک هزاره ارتباط مستقیمی با نزدیکترین خویشاوندان زبانی‌شان نداشتند. با این حال، زبان‌شان خط مرزهای زبانی پرشماری را با [[زبان‌های حاشیه دریای خزر]] حفظ کرده و جایگاهش در گروه گویش‌های کرانه خزر ایرانی شمال غربی واضح است. گویش‌های [[زبان تالشی|تالشی]]، هرزندانی، [[گویش‌های گورانی|گورانی]]، [[زبان گیلکی|گیلکی]]، [[زبان مازندرانی|مازندرانی]] و برخی گویش‌ها در مناطق [[زبان تاتی ایران|تاتی]] زبان و منطقه پیرامون [[سمنان]] گویش‌های حاشیه جنوبی خزر را تشکیل می‌دهند. این گویش‌ها همانند [[زبان پارتی]]، متعلق به زیر شاخه [[زبان‌های ایرانی شمال غربی]] هستند. مطابق با همه منابع معتبر زبان‌شناسی، زبان زازایی یک زبان مستقل است و جزو زبان‌های کردی محسوب نمی‌شود. اگر با توجه به شرایطی که در آن پیدا شده و توسعه یافته ارزیابی شود، دایره واژگانی غنی دارد. ریشه‌های فعل پسوندهای زمان در زازایی با پسوند n/ant پس از ریشه، مشترک با سیمنان، سنگسر، گیلک، تالشی، تات و دیگر زبان ها/گویش‌های سواحل دریای خزر تشکیل می‌شود:


توسعه و تکامل زبان‌ها در طول تاریخ با استفاده از رویکردی دیاکرونیک (*diachronic*) مورد بحث قرار می‌گیرد. در رویکرد دیاکرونیک، مراحل فرگشتی زبان یا زبان‌ها در دوره‌های مختلف تاریخ با هم مقایسه می‌شوند و چگونگی و جهت فرگشتی و تغییر زبان‌ها در طول تاریخ بررسی می‌شود. زبان‌های ایرانی غربی نیز در طول تاریخ دچار تغییر و تحول شده‌اند و ویژگی‌های آوایی متفاوتی را توسعه داده‌اند و در طبقه‌بندی این زبان‌ها از رویکرد دیاکرونیک استفاده می‌شود. زبان‌شناس آلمانی، کارل هادانک، تغییرات آوایی (واج‌شناختی) زبان زازایی را به تفصیل در اثر خود با عنوان *Mundarten der Zâzâ* «گویش‌های زازایی» که در سال ۱۹۳۲ منتشر شد، تجزیه و تحلیل کرد و تفاوت‌های واج‌شناختی بین زبان زازایی و کُردی را از نظر زبان‌شناسی در بخش *das Zâzâ nicht Kurdisch* «زازایی کُرد نیست» آشکار ساخت. تغییرات واجی قابل توجه در زبان‌های ایرانی غربی از نظر [[زبان‌شناسی فرگشتی]] (*diachronic'') به شرح زیر است:

بان زازایی جنسیت ضمیر سوم شخص را هم در حالت مستقیم و هم در حالت غیرمستقیم متمایز می‌کند. ضمیر سوم شخص مذکر o و ضمیر سوم شخص مونث a است. در میان تمامی زبانهای ایرانی غربی، زازایی، سمنانی، سنگسری، گویش‌های تاتی ایران، هزاررود، چالی، تاکستانی، کجلی، خلخالی، کرانی، لردی، دیزی، سگزآبادی، اشتهاردی، آشتیانی، آمره‌ای، الویری، ابیانه‌ای، جوشقانی, ابوزیدآبادی و فریزندی جنسیت را برای ضمیر سوم شخص تشخیص می دهند:

## دین
بیشتر زازاها مسلمانند و در سرزمین خود به دو گروه شمالی و جنوبی (با اندازه حدوداً برابر) تقسیم می‌شوند. گروه اول پیروی مذهب علوی بوده و گروه دوم سنی مذهب (عموماً شافعی) هستند. مذهب مشترک زازاهای سنی آنها را با همسایگان کُرد کُرمانج سنی در جنوب غربی‌شان پیوند می‌دهد. گارنیک آساتوریان مدعی‌ست که زازاهای علوی به ترکیبی از باورهای بومی بدوی و مسیحی معتقدند.

## جمعیت
جمعیت زازاها در داخل خاک ترکیه، حدود ۷ تا ۸ میلیون نفر برآورد می‌شود. منابع داخلی زازاها، جمعیت کل آنان را تا ۸ میلیون نفر تخمین زده‌اند. نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر از زازاها در کشورهای اروپایی و به خصوص آلمان زندگی می‌کنند.

## ملی‌گرایی زازا

مهاجرت به اروپا و توسعه فرصت‌های ارتباطی در ترکیه، زازاها را قادر ساخت تا به منابع و آثار علمی در مورد خود دسترسی پیدا کنند و متعاقباً هویت زازا ابتدا در میان زازاهای اروپا و سپس در بین زازاهای ترکیه تقویت شد. پس از مهاجرت، دیاسپورای زازا در اروپا در دهه ۱۹۸۰ یک احیای فرهنگی و ادبی را تجربه کرد. در این مرحله، تلاش ناسیونالیست‌های کرد برای جلوگیری از انتشار نشریات به زبان زازا در اروپا، فشار شدید آنها بر این موضوع و مخالفت آنها با زبان نوشتاری زازا، ناسیونالیسم زازا را توسعه داد. عامل مهم دیگر این است که زازاها در اروپا به زبان مادری خود یعنی زازایی تسلط بیشتری یافته‌اند و همین امر نیز زمینه مناسبی را برای توسعه ناسیونالیسم زازا ایجاد کرده است. در عین حال، مطالعات علمی در مورد زازاها ثابت کرده است که زازاها یک قوم جداگانه و زازایی یک زبان جداگانه است و دانشگاهیان مانند مکنزی، مینورسکی، کارل هادانک به‌طور قطع ثابت کرده‌اند که زازاها گویش کردی نیست. اینها نیز تعیین‌کننده توسعه هویت زازا هستند. در واقع، هادانک که اولین دستور زبان علمی جامع زازایی را نوشت و جایگاه علمی زازایی را در سال ۱۹۳۲ تعیین کرد، اظهار داشت که زبان‌شناس کردی جلادت بدیر خان مانع کار او شد و علاقه زیاد او به زازایی مورد استقبال قرار نگرفت، توسط بدرخان. علیرغم فشارهای شدید ناسیونالیست‌های کرد، زازا نویسان در اروپا توانستند نشریاتی به زبان زازا منتشر کنند. در این دوره، انتشار مجلات کاملاً به زبان زازا، مانند آیره (۱۹۸۵) و پیا (۱۹۸۸) که در اروپا توسط نویسنده زازا ابوبکیر پاموکچو منتشر می‌شد، به توسعه هویت زازا کمک کرد. پاموکچو اظهار داشت که زازاها مردمی جداگانه هستند که هویت آنها مدتهاست که هم از سوی دولت و هم از سوی کردها رد شده است. واره، مجله دیگری که از سال ۱۹۹۲ شروع به انتشار کرد، در مقدمه این مجله آمده است: "واره مجله زبان و ادبیات زازا است که به زبان‌های آلمانی و ترکی و همچنین زازایی منتشر می‌شود. علاوه بر این، ما نیز خواهیم داشت. آثار مورخان و سیاحان و زبان شناسان بین المللی را که در زازایی و زازاها گردآوری کرده‌ایم، ابتدا به زبانی که به آن نوشته شده و سپس به همان زبان منتشر کنید. با ترجمه زازایی و ترکی آن را منتشر خواهیم کرد.» بیانیه گنجانده شده است.

رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهور ترکیه زازاها و کردها به‌طور جداگانه اشاره کرد. او در راهپیمایی بینگول با بنر «به سرزمین زازاها خوش آمدید» مورد استقبال قرار گرفت و ضمن ذکر فهرستی از عناصر قومی ترکیه در این راهپیمایی‌ها، زازاها را نیز در میان گذاشت. او در سخنرانی دربارهٔ صلاح‌الدین دمیرتاش خطاب به صلاح‌الدین دمیرتاش گفت: «تو هم زازا هستی». در همان زمان، او جودت یلماز، زازا الاصل، متولد بینگول را به عنوان معاون رئیس‌جمهور منصوب کرد.

نماینده حزب جمهوری خلق ترکیه حسین آیگون گفت: «زازاها از نظر نژادی کرد نیستند.»

مرال آکشنر، رهبر حزب خوب در کنگره دیاربکر حزب خود گفت: کردها، ترک‌ها و زازاها حزب İyi را تأسیس کردند.

احمد داووداوغلو، رهبر حزب آینده و نخست‌وزیر سابق، زازاها را در فهرستی از عناصر قومی ترکیه در راهپیمایی‌های خود قرار داد. «... همان‌طور که در سپاه آلپاسلان، قبایل ترک، اقوام کرد، قبایل زازا، همه اقوام آناتولی در کنار هم بودند…»، «... چون دلیرمردان زازا، ترکمن و کرد نیز با ما هستند. ...» در اظهارات خود گفت. از زازاها هم یاد کرد.

رهبر حزب دموکراسی و پیشرفت و وزیر اقتصاد سابق علی باباجان و رهبر حزب رفاه مجدد فاتح اربکان (پسر نجم‌الدین اربکان) نیز به‌طور جداگانه دربارهٔ زازایی و زازا صحبت کردند. باباجان گفت: آهنگ‌های کردی، ترکی، زازایی و آهنگ‌های عربی با همین فرصت‌ها در همان صحنه‌ها خوانده می‌شود. او هنگام شمارش زبان‌های رایج در ترکیه، زازایی را نیز وارد کرد. اربکان به همین ترتیب گفت: «ما این تلاش‌ها را انجام می‌دهیم تا ۸۵ میلیون نفر از جمله ترک، کرد، عرب، چرکس و زازا را در آغوش بگیریم و خدماتی را که شایسته ملت عزیزمان است ارائه دهیم.»

دلاور ارن رهبر حزب زمانه دمکرات که توسط کردهای زازاها بنیان گذاشته شد. در مصاحبه ای دربارهٔ دلیل تأسیس حزب گفت که زازاها در گذشته با نام ترک‌های کوهی شناخته می‌شدند.

## نگارخانه



Kurdes Zaza de Diarbekir (Kurdistan).jpg| کارگران زازا در دیاربکر سال ۱۸۸۱ میلادی
Zaza woman.jpg| یک زن زازا در تونجلی



## جستارهای وابسته
* زبان زازایی

## پانویس

## منابع
* ایرانیکا
* زازاها قومی ناشناخته،نویسنده: دکتر گارنیک آساطوریان،تنظیم و ترجمه : دکتر ماریا آیوازیان،فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۲۶ - سال هفتم - زمستان ۱۳۸۲

## پیوند به بیرون
* وبگاه شامل اخبار، مقالات، تحقیقات، عکس‌ها و ویدیوهایی درباره مردم زازا به زبان‌های زازایی و ترکی.
* همه چیزی دربار مردم زازایی و زبان زازایی
* زمینه‌های سیاسی و تاریخی کشتار کردهای علوی در ترکیه؛ دفتر پژوهش مؤسسه فرهنگی هنری خراسان
* سایت زازاکی 

رده:آمارگیری‌های نفوس ترکیه
رده:اقوام در ترکیه
رده:جوامع مسلمان
رده:زازا
رده:مردمان ایرانی‌تبار