جلیل

300px|بندانگشتی|چپ|منطقه جنوب و شمال الجلیل در میانه نقشه
**جلیل** (، هَگّالیل؛ ، الجلیل؛ ) منطقه‌ای در شمال اسرائیل و جنوب لبنان است که از دو بخش اصلی تشکیل شده: **[[جلیل علیا]]** و **[[جلیل سفلا]]**. بخش‌های دیگر این سرزمین عبارت‌اند از **جلیل غربی** و **[[انگشت جلیل]]**. جلیل از شمال خط‌الرأس کوه کرمل–کوه جلبوع تا جنوب بخش شرقی-غربی رودخانه لیتانی گسترده شده و از غرب به دشت ساحلی اسرائیل و کرانه‌های دریای مدیترانه با شهر عکا و از شرق به دره رود اردن محدود می‌شود. بلندترین نقطه منطقه کوه مرون با ارتفاع بیش از ۱۲۰۰ متر است.

جلیل از کهن‌ترین سرزمین‌های تاریخی خاورمیانه به‌شمار می‌رود و نخستین بار در کتیبه‌های مصر باستان در سده پانزدهم پیش از میلاد یاد شده‌است. این منطقه در کتاب مقدس بارها ذکر شده و در سنت مسیحی به‌عنوان زادگاه و محل زندگی عیسی ناصری اهمیت ویژه‌ای دارد. جلیل در دوره‌های گوناگون تاریخی زیر فرمان آشوریان، حشمونیان، رومیان، مسلمانان، صلیبیان و عثمانیان بوده‌است. امروزه نزدیک به یک میلیون نفر در جلیل زندگی می‌کنند که نزدیک به نیمی از آنان عرب مسلمان و مسیحی هستند و جمعیت‌های دروزی، چرکسی و یهودی نیز در آن ساکن‌اند.

## ریشه‌شناسی
جلیل نخستین بار در کتیبه‌های مصر باستان مربوط به سده پانزدهم پیش از میلاد ذکر شده که لشکرکشی‌های تحوتموس سوم علیه فرمانروایان کنعانی را ثبت کرده‌اند. هیروگلیف‌های مصری این نام را به‌صورت GLL یا GRR (در زبان اکدی: *garāru* به معنای «غلتیدن») ثبت کرده‌اند.

نام عبری منطقه  (گالیل) به معنای «ناحیه» یا «دایره» است. در کتاب اشعیا (۸:۲۳) عبارت  (گلیل هَگّوییم) به معنای «جلیلِ ملت‌ها» آمده که اشاره به غیریهودیانی (جنتیل‌ها) دارد که در آن زمان در منطقه ساکن شده بودند، خواه به اختیار خود یا در پی سیاست اسکان مجدد امپراتوری آشوری نو.

نام عربی منطقه «الجلیل» به معنای «بزرگ» یا «باشکوه» است و بررسی صندوق اکتشاف فلسطین در سال ۱۸۸۱ آن را برگرفته از واژه عبری دانسته‌است. علی فهمی خشیم در فرهنگ تطبیقی اکدی-عربی (۲۰۰۵) ریشه «الجلیل» را از  (جَلّ) به معنای «بزرگ» دانسته و آن را هم‌ریشه با واژه سومری GAL به همان معنا معرفی کرده‌است.

## مرزها و جغرافیا

گستره جلیل را می‌توان به دو شیوه تعریف کرد: از نظر زمین‌شناسی در مفهوم سخت‌گیرانه‌تر که مناطق پست حاشیه‌ای را دربرنمی‌گیرد، یا از نظر تاریخی-سیاسی که بر پایه وابستگی این سرزمین به حکومت‌ها و واحدهای اداری گوناگون تعریف می‌شود. در هر دو حالت منطقه معمولاً به جلیل علیا و جلیل سفلا بخش می‌شود. مرزهای سیاسی-اداری جلیل در سده نخست میلادی را یوسف فلاوی در کتاب جنگ یهود چنین وصف کرده‌است:

بیشتر جلیل از زمین‌های سنگی با بلندای ۵۰۰ تا ۷۰۰ متر تشکیل شده‌است. چندین کوه بلند در منطقه قرار دارد، از جمله کوه تابور و کوه مرون که دمای نسبتاً پایین و بارش بالایی دارند. در پی این آب‌وهوا، گیاگان و زیاگان فراوانی در منطقه رشد می‌کنند. همچنین هرساله پرندگان بسیاری از اقلیم‌های سردتر از راهروی حوله–اردن به آفریقا و بازگشت مهاجرت می‌کنند.

جلیل علیا به دلیل بارش زیاد (۹۰۰ تا ۱۲۰۰ میلی‌متر) و ارتفاع بالا، دارای پوشش گیاهی ویژه‌ای است، از جمله ارس خاردار ()، سدر لبنانی () که در بیشه‌ای کوچک بر کوه مرون می‌روید، نگون‌سارها، گل صدتومانی‌ها و .

**جلیل غربی** () اصطلاحی نوین است که به بخش غربی جلیل علیا و نوار ساحلی آن و معمولاً بخش شمال‌غربی جلیل سفلا اشاره دارد.

**[[انگشت جلیل]]** (در عبری «انگشت جلیل») اصطلاحی رایج برای زائده شرقی است که به سوی شمال کشیده شده و لبنان در غرب آن قرار دارد و دره حوله و کوه‌های رامات نفتالی از جلیل علیا را دربرمی‌گیرد.

## پیشینه
### پیش‌ازتاریخ
منطقه جلیل از دیرباز محل سکونت انسان بوده‌است. فرهنگ ناتوفی در این ناحیه شکل گرفت و یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های آن غار هیلازون تحتیت است. غارهای آمود نشانه‌هایی از سکونت نئاندرتال‌ها و انسان‌ها تا نزدیک به ۲۰۰٬۰۰۰ سال پیش دارند.

### عصر آهن و کتاب مقدس عبری

بر پایه کتاب مقدس، جلیل سرزمین قبیله‌ای نفتالی و دان بود که گاه با سرزمین قبیله اشر هم‌پوشانی داشت.

بر پایه فصل نهم کتاب اول پادشاهان، سلیمان بیست شهر در سرزمین جلیل را به متحد فنیقی‌اش حیرام اول پادشاه صیدا بخشید. حیرام این دشت مرتفع را پذیرفت و آن را «سرزمین کابول» نامید.

در عصر آهن دوم، جلیل بخشی از پادشاهی شمالی اسرائیل بود که به دست آشوریان سقوط کرد. بررسی باستان‌شناسی زوی گال در جلیل سفلا نشان می‌دهد که منطقه پس از تسخیر آشوری در سده هشتم پیش از میلاد متروک شد و جمعیت بومی به آشور تبعید گردید. یاردنا الکساندر آبادی‌های کوچک و کوتاه‌مدت اسرائیلی در حوضه نحال صیپوری کشف کرد که بازماندگان فتح آشوری آنها را ساخته بودند.

### دوره هلنیستی
تا پایان عصر هلنیستی و پیش از فتح حشمونی، جلیل کم‌جمعیت بود و بیشتر ساکنان آن در مراکز بزرگ استحکام‌یافته در حاشیه دره‌های غربی و مرکزی متمرکز بودند. بر پایه شواهد باستان‌شناختی، جلیل علیا در آن زمان خانه جمعیتی بت‌پرست با پیوندهای نزدیک به ساحل فنیقی بود.

### دوره حشمونی
در جریان گسترش پادشاهی حشمونی یهودیه، بخش بزرگی از جلیل به دست نخستین پادشاه حشمونی، اریستوبولوس یکم (۱۰۴–۱۰۳ پیش از میلاد) تسخیر و ضمیمه شد. پس از فتح حشمونی، موج بزرگی از مهاجرت یهودیان به منطقه سرازیر شد. پایگاه‌هایی مانند یودفت، میرون، سفوریس، قانا و مجدله شواهد باستان‌شناختی-گاه‌نگارانه‌ای از این موج استقرار دارند.

یوسف فلاوی به نقل از تیماگنس اسکندرانی ادعا کرد که اریستوبولوس یکم ایتوریان‌ها را به‌زور به یهودیت درآورد و بخشی از سرزمینشان را ضمیمه کرد. با این حال داده‌های باستان‌شناسی این ادعا را تأیید نمی‌کند، زیرا فرهنگ مادی ایتوریان به‌روشنی در شمال بلندی‌های جولان و کوه هرمون شناسایی شده و نه در جلیل.

### دوره روم

در آغاز دوره روم، جلیل عمدتاً یهودی‌نشین بود. شواهد باستان‌شناختی آیین‌های یهودی مانند کاربرد ظروف سنگی آهکی، حوضچه‌های تطهیر و دفن ثانویه را نشان می‌دهد. موج مهمی از مهاجرت یهودی پس از تسخیر رومی سال ۶۳ پیش از میلاد به منطقه رسید. شهرهای بزرگی مانند پارود، طبریه و دیگران تا پایان سده نخست پیش از میلاد یا آغاز سده نخست میلادی پایه‌گذاری شدند.

اقتصاد جلیل زیر فرمان روم بر ترکیبی از کشاورزی، ماهی‌گیری و صنایع تخصصی استوار بود. کاوش‌ها در روستاهایی مانند ناصره زیرساخت‌های کشاورزی گسترده‌ای شامل فشارگاه‌های زیتون و انبارهای غله آشکار کرده‌اند. در طاریخیه (مجدله) ماهی نمک‌زده، خشک‌شده و ترشی‌شده کالاهای صادراتی مهمی بودند.

در سال ۴ پیش از میلاد پس از مرگ هرود بزرگ، پسرش هیرودیس آنتیپاس از سوی امپراتور آگوستوس به‌عنوان تتراخ (چهاریک‌فرمانروا) جلیل گماشته شد. جلیل دولتی دست‌نشانده روم باقی ماند و آنتیپاس در ازای حمایت امپراتوری روم خراج می‌پرداخت. آنتیپاس شهر سفوریس را بازسازی کرد و در حدود سال ۱۸ یا ۱۹ میلادی شهر نو طبریه را بنیان نهاد. این دو شهر بزرگ‌ترین مراکز فرهنگی جلیل شدند.

در اواخر فرمانروایی خود، آنتیپاس با نیمه‌خواهرزاده‌اش هرودیاس ازدواج کرد. هم یوسف فلاوی و هم انجیل مرقس گزارش می‌دهند که یحیی واعظ سیار آنتیپاس را به خاطر این ازدواج سرزنش کرد و آنتیپاس او را زندانی و سپس گردن زد. در حدود سال ۳۹ میلادی آنتیپاس از قدرت برکنار و تبعید شد. در جریان شورش بزرگ (۶۶–۷۳ میلادی) شورشیان یهودی کاخ آنتیپاس را ویران کردند.

### پس از ویرانی معبد
پس از ویرانی معبد اورشلیم در سال ۷۰ میلادی، جلیل به مرکز معنوی یهودیت بدل شد. سنهدرین به این منطقه انتقال یافت و در تپه‌های آن میشنا و تلمود اورشلیمی نگاشته شد.

### فتح اسلامی و سده‌های میانه
پس از تسخیر منطقه به دست خلافت عربی در سال ۶۳۸ میلادی، جلیل بخشی از جند اردن شد. فاطمیان شیعی در سده‌های ۹۰۰ میلادی کنترل منطقه را به دست گرفتند و فرقه‌ای که خلیفه فاطمی الحاکم بأمرالله را می‌پرستید آیین دروزی را در مرکز-شمال جلیل پایه‌گذاری کرد.

### جنگ‌های صلیبی
در دوران جنگ‌های صلیبی، جلیل به‌صورت «امارت جلیل» سازمان یافت که یکی از مهم‌ترین تیول‌های صلیبی بود. این امارت در سال ۱۱۸۷ به دست صلاح‌الدین تسخیر شد.

### دوره عثمانی
در نبرد مرج دابق (۱۵۱۶) ممالیک از عثمانیان شکست خوردند و فلسطین و با آن جلیل به دولت عثمانی پیوست. در سده شانزدهم موج مهمی از یهودیان سفاردی اخراج‌شده از شبه‌جزیره ایبری به جلیل مهاجرت کردند و شهر صفد را به مرکز جهانی عرفان یهودی و قبالا تبدیل ساختند. در سال ۱۸۸۸ جلیل (همراه عکا و حیفا) به ولایت نوبنیاد بیروت عثمانی ملحق شد.

### دوره قیمومت و تأسیس اسرائیل
بر پایه پیمان سایکس-پیکو (۱۹۱۶) بریتانیا و فرانسه جلیل را تقسیم کردند: یک‌سوم شمالی (جبل عامل) در لبنان زیر قیمومت فرانسه ماند و دوسوم جنوبی به سرزمین قیمومت بریتانیا در فلسطین پیوست.

پس از تأسیس دولت اسرائیل و در جریان جنگ عرب و اسرائیل ۱۹۴۸، نیروهای سوری به جلیل حمله کردند اما سرانجام اسرائیل منطقه را بازپس گرفت. بخش بزرگی از جمعیت عرب گریخت، هرچند در جلیل شمار بیشتری از فلسطینیان نسبت به بیشتر مناطق دیگر باقی ماندند.

## عیسی و جلیل در عهد جدید
ناصره در جلیل بر پایه عهد جدید خاستگاه خانواده عیسی ناصری بود. سه انجیل هم‌نوا (متی، مرقس و لوقا) عمدتاً زندگی عمومی او را در جلیل وصف می‌کنند، در حالی که انجیل یوحنا بیشتر بر خدمت او در یهودیه تمرکز دارد. عبارت «جلیلِ ملت‌ها» (متی ۴:۱۵ برگرفته از اشعیا ۸:۲۳) نشان‌دهنده سرزمینی بود که باید تبلیغ می‌شد. شاگردان عیسی از جمله پطرس، آندریاس و فیلیپ جلیلی بودند.

## جلیل امروزی

نزدیک به یک میلیون نفر در جلیل زندگی می‌کنند که تقریباً نیمی از آنان عرب فلسطینی‌تبار (مسلمان یا مسیحی) هستند. همچنین جمعیت چشمگیری از دروزیان و اقلیت‌هایی از بدویان، مارونیان و چرکسیان در منطقه ساکن‌اند. پرجمعیت‌ترین شهرها عبارت‌اند از ناصره، طبریه، نهاریا و کرمیئل.

اقتصاد منطقه بر کشاورزی، صنعت متمرکز در چند شهرک صنعتی و گردشگری استوار است. صفد با آنکه شهری کوچک‌تر است جایگاه بزرگی در یهودیت دارد و یکی از چهار شهر مقدس یهودی (همراه اورشلیم، حبرون و طبریه) به‌شمار می‌رود. خاخام‌های نامداری چون موسی کوردوورو، اسحاق لوریا، یوسف کارو و سلیمان آلکابتس در آنجا زیسته یا به خاک سپرده شده‌اند.

## شهرهای مهم
* عکا
* طبریه
* ناصره
* صفد
* سفوریس
* کرمیئل
* نهاریا

## منابع

* 
* 
* 
* 

## پیوند به بیرون

رده:جلیل
رده:منطقه‌های اسرائیل
رده:منطقه‌های تاریخی آسیا
رده:شام (سرزمین)
رده:مسیح و تاریخ
رده:منطقه‌های عهد جدید
رده:جغرافیای استان شمال (اسرائیل)
رده:خشکی اسرائیل