فورربونکر

**فورربونکر** یا **پناهگاه پیشوا(فورر)** () پناهگاه آدولف هیتلر، پیشوای آلمان بود که در زیر ساختمان صدارت عظمای رایش در برلین بنا شد. این مکان آخرین مرکز فرماندهی هیتلر در جریان جنگ جهانی دوم بود.

فورربونکر یا **پناهگاه پیشوا(فورر)** ( ) پناهگاه حمله هوایی بود که در نزدیکی صدراعظمی رایش در برلین، آلمان، قرار داشت. این سازه بخشی از یک مجموعهٔ پناهگاه زیرزمینی بود که در دو مرحله، در سال‌های ۱۹۳۶ و ۱۹۴۴، ساخته شد. فورربونکر آخرین مقر پیشوا (Führerhauptquartiere) بود که آدولف هیتلر در طول جنگ جهانی دوم از آن استفاده کرد.

هیتلر در ۱۶ ژانویهٔ ۱۹۴۵ اقامت در فورربونکر را آغاز کرد و این مکان تا هفتهٔ پایانی جنگ جهانی دوم در اروپا به مرکز حکومت آلمان نازی بدل شد. هیتلر در ۲۹ آوریل ۱۹۴۵ در همان‌جا با اوا براون ازدواج کرد، کمتر از ۴۰ ساعت پیش از آنکه هر دو خودکشی کنند.

پس از جنگ، هر دو ساختمان صدراعظمی قدیم و جدید به‌دست ارتش سرخ شوروی هموار شد. مجموعهٔ زیرزمینی، با وجود برخی تلاش‌ها برای تخریب، تا سال‌های ۱۹۸۸–۱۹۸۹ عمدتاً دست‌نخورده باقی ماند. بخش‌های حفاری‌شدهٔ مجموعهٔ قدیمی پناهگاه نیز در جریان بازسازی آن منطقه از برلین عمدتاً نابود شد. این محل تا سال ۲۰۰۶ بدون نشانه باقی مانده بود تا آنکه لوحی کوچک همراه با نقشه‌ای شماتیک در آن‌جا نصب شد. برخی از راهروهای پناهگاه همچنان وجود دارند، اما دسترسی عمومی به آن‌ها مسدود است.

## ساخت
بندانگشتی|ماکت صدراعظمی جدید رایش با مشخص‌شدن محل مجموعهٔ پناهگاه به رنگ قرمز
بندانگشتی|ماکت فورربونکر (چپ) و فوربونکر (راست)
پناهگاه صدراعظمی رایش در ابتدا به‌عنوان پناهگاه موقتیِ ضدحملهٔ هوایی برای هیتلر ساخته شد؛ هیتلر در طول بخش عمده‌ای از جنگ زمان بسیار اندکی را در پایتخت سپری می‌کرد. افزایش بمباران‌های برلین موجب گسترش این مجموعه و تبدیل آن به پناهگاهی دائمی و بداهه شد. این مجموعهٔ گسترده از دو پناهگاه مجزا تشکیل می‌شد: **فوربونکر** (به آلمانی: *Vorbunker*، به‌معنای «پناهگاه پیشین» یا «جلویی»؛ پناهگاه بالایی) که در سال ۱۹۳۶ تکمیل شد، و **فورربونکر** (*Führerbunker*) که ۲٫۵ متر (۸ فوت و ۲ اینچ) پایین‌تر از فوربونکر و در سمت غرب-جنوب‌غربی آن قرار داشت و در سال ۱۹۴۴ تکمیل شد. این دو پناهگاه به‌وسیلهٔ راه‌پله‌ای با زاویهٔ قائم به یکدیگر متصل بودند و می‌شد آن‌ها را با دیواره‌ای جداکننده و دری فولادی از هم مسدود کرد.

فوربونکر در عمق ۱٫۵ متری (۴ فوت و ۱۱ اینچ) زیر زیرزمین تالار پذیرایی بزرگی در پشت ساختمان صدراعظمی قدیم رایش در ویلهلم‌اشتراسهٔ ۷۷ قرار داشت. فورربونکر در عمق حدود ۸٫۵ متری (۲۸ فوت) زیر باغ صدراعظمی قدیم رایش و در فاصلهٔ ۱۲۰ متری (۳۹۰ فوت) شمال ساختمان صدراعظمی جدید در فوس‌اشتراسهٔ ۶ واقع شده بود.

علاوه بر عمق بیشتر، فورربونکر از استحکام و تقویت سازه‌ای به‌مراتب بیشتری برخوردار بود. سقف آن از بتنی به ضخامت نزدیک به ۳ متر (۹ فوت و ۱۰ اینچ) ساخته شده بود. حدود ۳۰ اتاق کوچک با تقریباً ۴ متر (۱۳ فوت و ۱ اینچ) بتن محافظت می‌شد؛ خروجی‌ها به ساختمان‌های اصلی راه داشت و یک خروجی اضطراری نیز به باغ منتهی می‌شد. ساخت فورربونکر را شرکت **هوختیف** (*Hochtief*) در قالب برنامه‌ای گسترده برای ساخت‌وسازهای زیرزمینی در برلین که از سال ۱۹۴۰ آغاز شده بود، بر عهده داشت. هزینهٔ ساخت فورربونکر در مجموع ۱٬۳۴۹٬۸۹۹٫۲۹ رایشس‌مارک بود.

محل اقامت هیتلر در این بخش جدیدتر و پایین‌تر قرار داشت و تا فوریهٔ ۱۹۴۵ با مبلمان باکیفیت منتقل‌شده از صدراعظمی، همراه با چندین نقاشی رنگ‌روغن قاب‌شده، تزئین شده بود. پس از پایین رفتن از پله‌ها به بخش زیرین و عبور از درِ فولادی، راهرویی طولانی قرار داشت که در دو سوی آن مجموعه‌ای از اتاق‌ها واقع شده بود.

در سمت راست، چندین اتاق از جمله اتاق‌های مولد برق/تهویه و مرکز تلفن قرار داشت. در سمت چپ، اتاق خواب/نشیمن اوا براون (که به‌عنوان اتاق مهمان خصوصی هیتلر نیز شناخته می‌شد) و یک پیش‌اتاق (که با عنوان اتاق نشیمن هیتلر نیز از آن یاد می‌شد) قرار داشت که به اتاق کار/دفتر هیتلر راه می‌یافت.

بر دیوار، پرتره‌ای بزرگ از فریدریش بزرگ، یکی از قهرمانان هیتلر، آویخته شده بود. دری به اتاق خواب ساده و کم‌تکلف هیتلر باز می‌شد. در کنار آن، اتاق کنفرانس/نقشه (که با عنوان اتاق توجیه یا اتاق وضعیت نیز شناخته می‌شد) قرار داشت که دری از آن به اتاق انتظار/پیش‌اتاق گشوده می‌شد.

مجموعهٔ پناهگاه ساختاری خودکفا داشت. با این حال، از آنجا که فورربونکر پایین‌تر از سطح آب‌های زیرزمینی قرار داشت، شرایط به‌طور ناخوشایندی مرطوب بود و پمپ‌ها به‌طور مداوم برای تخلیهٔ آب‌های زیرزمینی کار می‌کردند. یک مولد دیزلی برق را تأمین می‌کرد و آب چاه به‌عنوان منبع تأمین آب پمپاژ می‌شد.

سامانه‌های ارتباطی شامل تلکس، مرکز تلفن و یک دستگاه رادیوی نظامی با آنتن بیرونی بود. با وخیم‌تر شدن اوضاع در پایان جنگ، هیتلر بخش عمده‌ای از اخبار جنگ را از طریق پخش‌های رادیویی بی‌بی‌سی و به‌وسیلهٔ پیک دریافت می‌کرد.

## پایان جنگ جهانی دوم

هیتلر در ۱۶ ژانویهٔ ۱۹۴۵ به فورربونکر نقل مکان کرد. اعضای ارشد ستاد او، از جمله مارتین بورمان و یوزف گوبلز، در آوریل به او پیوستند و اوا براون نیز همراه آنان بود؛ ماگدا گوبلز و شش فرزندشان در فوربونکرِ بالایی اقامت گزیدند. افزون بر این، حدود دو تا سه دوجین از کارکنان پشتیبانی، پزشکی و اداری نیز در آن‌جا پناه گرفتند؛ از جمله منشی‌های هیتلر (از جمله تراودل یونگه)، پرستاری به نام ارنا فِلگل، و گروهبان روخوس میش که هم محافظ شخصی بود و هم مسئول مرکز تلفن.

در ابتدا، هیتلر همچنان از بخش آسیب‌ندیدهٔ صدراعظمی رایش استفاده می‌کرد و در دفتر کار بزرگ خود جلسات نظامی بعدازظهر را برگزار می‌کرد. سپس با منشی‌هایش چای می‌نوشید و برای گذراندن شب به مجموعهٔ پناهگاه بازمی‌گشت. پس از چند هفته تکرار این روال، او به‌ندرت پناهگاه را ترک می‌کرد و تنها برای قدم‌زدن‌های کوتاه همراه با سگش بلوندی به باغ صدراعظمی می‌رفت.

پناهگاه مملو از جمعیت بود، فضا حالتی خفقان‌آور داشت و حملات هوایی هر روز رخ می‌داد. هیتلر بیشتر در سطح پایینی می‌ماند؛ جایی که آرام‌تر بود و می‌توانست بخوابد. جلسات اغلب بخش عمده‌ای از شب را دربر می‌گرفت و گاه تا ساعت ۵:۰۰ بامداد ادامه می‌یافت.

در ۱۶ آوریل، ارتش سرخ نبرد برلین را آغاز کرد و تا ۱۹ آوریل محاصرهٔ شهر را شروع کرده بود. هیتلر در ۲۰ آوریل، هم‌زمان با پنجاه‌وششمین زادروزش، برای آخرین بار به سطح زمین رفت و در باغ ویران‌شدهٔ صدراعظمی رایش به چند تن از نوجوانان عضو «سازمان جوانان هیتلری» نشان صلیب آهنین اعطا کرد. همان بعدازظهر، برلین برای نخستین بار هدف گلوله‌باران توپخانهٔ شوروی قرار گرفت.

هیتلر واقعیت وخامت اوضاع را انکار می‌کرد و امید خود را به یگان‌های تحت فرمان ژنرال وافن-اس‌اس فلیکس اشتاینر، موسوم به «گروه ارتش اشتاینر» (*Armeeabteilung Steiner*)، بسته بود. در ۲۱ آوریل، او به اشتاینر دستور داد به جناح شمالی برآمدگی نیروهای شوروی که شهر را در محاصره داشتند حمله کند و هم‌زمان به ارتش نهم آلمان در جنوب‌شرقی برلین فرمان داد در قالب یک حملهٔ گازانبری به سمت شمال پیشروی کند. همان شب، تانک‌های ارتش سرخ به حومهٔ برلین رسیدند.

در نشست وضعیت بعدازظهر ۲۲ آوریل، به هیتلر اطلاع داده شد که نیروهای اشتاینر هیچ حرکتی نکرده‌اند. او با درک این‌که حمله انجام نخواهد شد، دچار خشم و اندوهی شدید شد. برای نخستین بار آشکارا اعلام کرد که جنگ از دست رفته است و ژنرال‌های خود را مقصر دانست. هیتلر اعلام کرد که تا پایان در برلین خواهد ماند و سپس به زندگی خود پایان خواهد داد.

در ۲۳ آوریل، هیتلر ژنرال توپخانه هلموت وایدلینگ، فرمانده سپاه زرهی پنجاه‌وششم (LVI Panzer Corps)، را به‌جای سرهنگ دوم ارنست کِیتر به فرماندهی منطقهٔ دفاعی برلین منصوب کرد. تا ۲۵ آوریل، ارتش سرخ حلقهٔ محاصرهٔ برلین را تکمیل کرده بود، هرچند فرمان‌ها همچنان از فورربونکر صادر می‌شد. هیچ چشم‌اندازی وجود نداشت که دفاع آلمان بتواند کاری جز به‌تعویق‌انداختن سقوط شهر انجام دهد.

هیتلر ارتشبد روبرت  فون گرایم را از مونیخ به برلین فراخواند تا فرماندهی لوفت‌وافه را به‌جای هرمان گورینگ بر عهده گیرد. او در ۲۶ آوریل به‌همراه معشوقه‌اش، هانا رایش، خلبان آزمایشی، وارد برلین شد.

در ۲۸ آوریل، هیتلر آگاه شد که هاینریش هیملر، رایشفورر-اس‌اس، از طریق کنت فولکه برنادوت در پی گفت‌وگو دربارهٔ شرایط تسلیم با متفقین غربی است؛ هیتلر این اقدام را خیانت دانست. نمایندهٔ اس‌اسِ هیملر در برلین، هرمان فگلاین، پس از محاکمهٔ نظامی به اتهام فرار از خدمت تیرباران شد و هیتلر دستور بازداشت هیملر را صادر کرد.

در همان روز، ژنرال هانس کربس آخرین تماس تلفنی خود را از فورربونکر با فیلدمارشال ویلهلم کایتل، رئیس فرماندهی عالی نیروهای مسلح آلمان (OKW) در فورستنبرگ، برقرار کرد. کربس به او گفت که اگر ظرف ۴۸ ساعت نیروی کمکی نرسد، همه‌چیز از دست خواهد رفت. کایتل وعده داد که بیشترین فشار را بر ژنرال والتر ونک، فرمانده ارتش دوازدهم، و ژنرال تئودور بوسه، فرمانده ارتش نهم، وارد کند. هم‌زمان، بورمان به دریابد کارل دونیتس تلگراف زد: «صدراعظمی رایش به تلی از آوار بدل شده است.» او افزود که مطبوعات خارجی از خیانت‌های تازه خبر می‌دهند و «شورنر، ونک و دیگران باید بی‌درنگ با نجات پیشوا وفاداری خود را ثابت کنند.»

آن شب، فون گرایم و هانا رایش با یک هواپیمای آموزشی **[[آرادو آر ۹۶]]** از برلین پرواز کردند. به فیلدمارشال فون گرایم دستور داده شده بود که لوفت‌وافه را وادارد تا به نیروهای شوروی که به‌تازگی به میدان پوتسدامر ــ تنها یک بلوک شهری با فورربونکر فاصله داشت ــ رسیده بودند، حمله کند.

در جریان شب ۲۸ آوریل، ژنرال ونک به کایتل گزارش داد که ارتش دوازدهم او در سراسر جبهه عقب رانده شده و دیگر امکان گشودن راهی برای نجات برلین وجود ندارد. کایتل به ونک اجازه داد تلاش برای این عملیات را متوقف کند.

هیتلر اندکی پس از نیمه‌شب ۲۸ تا ۲۹ آوریل، در مراسمی کوچک و مدنی در درون فورربونکر با اوا براون ازدواج کرد. سپس منشی خود، تراودل یونگه، را به اتاقی دیگر برد و وصیت‌نامهٔ سیاسی و شخصی خود را املا کرد. هانس کربس، ویلهلم بورگدورف، یوزف گوبلز و مارتین بورمان حدود ساعت ۰۴:۰۰ بامداد اسناد را مشاهده و امضا کردند. هیتلر سپس برای استراحت به بستر رفت.

در اواخر شامگاه ۲۹ آوریل، کربس از طریق رادیو با آلفرد یودل تماس گرفت و چنین گزارش فوری‌ای درخواست کرد: «نخست، محل پیشروهای ونک کجاست؟ دوم، زمان موردنظر برای حمله چیست؟ سوم، موقعیت ارتش نهم کجاست؟ چهارم، نقطهٔ دقیق رخنهٔ ارتش نهم کجاست؟ پنجم، محل پیشروی ژنرال رودولف هولسته کجاست؟»

بامداد ۳۰ آوریل، یودل به کربس پاسخ داد: «نخست، پیشروی ونک در جنوب دریاچهٔ شویلو متوقف شده است. دوم، بنابراین ارتش دوازدهم قادر به ادامهٔ حمله به برلین نیست. سوم، بخش عمدهٔ ارتش نهم در محاصره قرار دارد. چهارم، سپاه هولسته در موضع دفاعی است.»

ویلهلم مونکه، اس‌اس-بریگاده‌فورر و فرمانده بخش مرکزی دولتی برلین، صبح ۳۰ آوریل به هیتلر اطلاع داد که بیش از دو روز دیگر قادر به مقاومت نخواهد بود. اندکی بعد در همان صبح، وایدلینگ نیز به هیتلر گزارش داد که مدافعان احتمالاً همان شب مهمات خود را به پایان خواهند رساند و بار دیگر درخواست اجازه برای شکستن حلقهٔ محاصره و خروج از شهر را مطرح کرد. وایدلینگ سرانجام حدود ساعت ۱۳:۰۰ این اجازه را دریافت کرد.

هیتلر بعدازظهر همان روز، حدود ساعت ۱۵:۳۰، با شلیک گلوله به زندگی خود پایان داد و اوا براون سیانور مصرف کرد. مطابق دستور هیتلر، اجساد بی‌جان او و اوا در پتو پیچیده شد، به بیرون منتقل گردید و سوزانده شد.

بر پایهٔ وصیت‌نامهٔ سیاسی هیتلر، یوزف گوبلز به‌عنوان رئیس دولت و صدراعظم آلمان (رایشس‌کانتسلر) منصوب شد. گوبلز و بورمان در ساعت ۰۳:۱۵ بامداد پیامی رادیویی برای کارل دونیتس فرستادند و او را از مرگ هیتلر آگاه کردند و اعلام داشتند که طبق وصیت‌نامهٔ هیتلر، دونیتس به‌عنوان رئیس کشور و رئیس‌جمهور آلمان (رایشس‌پرزیدنت) تعیین شده است.

کربس حدود ساعت ۰۴:۰۰ بامداد اول مه با ژنرال واسیلی چویکوف، فرمانده ارتش هشتم گارد شوروی، گفت‌وگو کرد؛ چویکوف تسلیم بی‌قیدوشرط نیروهای باقی‌ماندهٔ آلمانی را خواستار شد. کربس اختیار تسلیم نداشت و بنابراین به پناهگاه بازگشت.

در اواخر بعدازظهر، گوبلز دستور مسموم‌کردن فرزندانش را داد و سپس او و همسرش حدود ساعت ۲۰:۳۰ پناهگاه را ترک کردند. دربارهٔ آنچه پس از آن رخ داد، روایت‌های متفاوتی وجود دارد. بنا بر یک روایت، گوبلز ابتدا همسرش و سپس خود را هدف گلوله قرار داد. روایت دیگر حاکی از آن است که هر دو کپسول سیانور را گاز زدند و بلافاصله پس از آن با شلیک گلوله «تیر خلاص» دریافت کردند.

گونتر شوِگِرمان، آجودان اس‌اس گوبلز، در سال ۱۹۴۸ شهادت داد که این زوج پیشاپیش او از پله‌ها بالا رفتند و به باغ صدراعظمی وارد شدند. او در راه‌پله منتظر ماند و صدای شلیک گلوله‌ها را شنید؛ سپس از پله‌های باقی‌مانده بالا رفت و پیکرهای بی‌جان آنان را در بیرون دید. او افزود که مطابق دستور یوزف گوبلز، به یک سرباز اس‌اس فرمان داد چند گلوله به بدن گوبلز شلیک کند، اما بدن حرکتی نکرد. سپس اجساد با بنزین آغشته و به آتش کشیده شد، اما بقایا تنها به‌طور ناقص سوخت و دفن نشد.

وایدلینگ دستور داده بود که بازماندگان به‌سوی شمال‌غرب رخنه کنند و این طرح حدود ساعت ۲۳:۰۰ به اجرا درآمد. نخستین گروه از صدراعظمی رایش به رهبری مونکه حرکت کرد؛ آنان کوشیدند از حلقه‌های محاصرهٔ شوروی عبور کنند، اما ناکام ماندند و روز بعد به اسارت درآمدند. مونکه، همانند دیگر دستگیرشدگانِ فورربونکر، توسط سازمان ضدجاسوسی شوروی (اسمِرش) بازجویی شد. سومین تلاش برای خروج از صدراعظمی حدود ساعت ۰۱:۰۰ بامداد ۲ مه صورت گرفت و بورمان توانست از رود اشپره عبور کند. آرتور آکسمان نیز همان مسیر را پیمود و گزارش داد که جسد بورمان را در فاصله‌ای کوتاه از پل وایدندامر دیده است.

در ساعت ۰۱:۰۰، نیروهای شوروی پیام رادیویی سپاه زرهی پنجاه‌وششم را مبنی بر درخواست آتش‌بس دریافت کردند. در فورربونکر، ژنرال کربس و ژنرال بورگدورف با شلیک گلوله به سر خودکشی کردند. آخرین مدافعان در محدودهٔ مجموعهٔ پناهگاه عمدتاً از فرانسوی‌های لشکر سی‌وسوم وافن گرنادیر اس‌اس «شارلمانی» تشکیل می‌شدند؛ دیگران شامل نیروهای وافن‌اس‌اس از بازمانده‌های لشکر یازدهم داوطلب زرهی-نارنجک‌انداز اس‌اس «نوردلاند»، یگان‌های اس‌اس لتونیایی و اس‌اس اسپانیایی بودند. گروهی از اس‌اس فرانسوی تا بامداد ۲ مه در آن ناحیه باقی ماندند. سپس نیروهای شوروی صدراعظمی رایش را تصرف کردند.

ژنرال وایدلینگ ساعت ۶:۰۰ به‌همراه ستاد خود تسلیم شد و دیدار او با چویکوف در ساعت ۸:۲۳ پایان یافت. یوهانس هنتسل، استاد برق‌ومکانیک مجموعهٔ پناهگاه، پس از آن‌که دیگران یا گریخته یا خودکشی کرده بودند، در محل باقی ماند؛ زیرا بیمارستان صحراییِ مستقر در صدراعظمی رایش در طبقهٔ بالا به برق و آب نیاز داشت. او ساعت ۰۹:۰۰ روز ۲ مه، هم‌زمان با ورود ارتش سرخ به مجموعهٔ پناهگاه، تسلیم شد. اجساد شش فرزند گوبلز در ۳ مه کشف شد؛ آنان در تخت‌های خود در فوربونکر یافت شدند و آثار آشکار سیانور بر چهره‌هایشان دیده می‌شد.

## جستار های وابسته
* آشیانه گرگ
* معماری در ناسیونال سوسیالیسم

## منابع

* 

## پیوند به بیرون

رده:برلین در دهه ۱۹۴۰ (میلادی)
رده:پناهگاه‌ها در آلمان
رده:قرارگاه‌های هیتلر
رده:گروه‌های دوام حکومتی
رده:منطقه‌های جنگ جهانی دوم در آلمان
رده:نبرد برلین