بمب جمعیت

***بمب جمعیت*** () کتابی محصول سال ۱۹۶۸ است که با نویسندگی مشترک استاد سابق دانشگاه استنفورد، پال آر. ارلیک و پژوهشگر ارشد سابق استنفورد در زیست‌شناسی حفاظت، Anne H. Ehrlich به رشته تحریر درآمده است. این کتاب از همان صفحه آغازین، وقوع قحطی‌های جهانی ناشی از ازدیاد جمعیت انسان و همچنین دیگر تحولات بزرگ اجتماعی را پیش‌بینی کرد و خواستار اقدام فوری برای محدود کردن رشد جمعیت شد. ترس از «انفجار جمعیت» در سال‌های انفجار جمعیت در میانه سده بیستم وجود داشت، اما این کتاب و نویسندگانش این ایده را به مخاطبان بسیار گسترده‌تری رساندند.

این کتاب از زمان انتشار به دلیل لحن هراس‌افکنانه (Alarmist) و در دهه‌های متعاقب به دلیل ادعاهای نادرست و پیش‌بینی‌های شکست‌خورده مورد انتقاد قرار گرفته است. برای نمونه، از زمان انتشار کتاب، قحطی‌های منطقه‌ای رخ داده‌اند، اما قحطی‌های جهانی به وقوع نپیوستند. خودِ خانواده ارلیک علی‌رغم نقص‌های شناسایی شده توسط منتقدان، همچنان پای کتاب ایستاده‌اند؛ چنان‌که پل در سال ۲۰۰۹ بیان داشت: «شاید جدی‌ترین نقص در «بمب» این بود که نسبت به آینده بسیار بیش از حد خوش‌بین بود»، با وجود اینکه قحطی‌های جهانی فاجعه‌باری را پیش‌بینی کرده بود که هرگز به وقوع نپیوستند. آن‌ها معتقدند که کتاب به اهداف خود رسیده است زیرا «مردم را نسبت به اهمیت مسائل زیست‌محیطی آگاه کرد و شمار انسان‌ها را وارد بحث دربارهٔ آینده بشریت نمود.»

## توصیف کلی کتاب

*[[بمب جمعیت|The Population Bomb]]* به پیشنهاد دیوید بروور، مدیر اجرایی سازمان محیط‌زیستی Sierra Club، و Ian Ballantine از بالانتین بوکز و به دنبال حضورهای عمومی مختلف ارلیک در رابطه با مسائل جمعیتی و پیوند آن‌ها با محیط‌زیست نوشته شد. اگرچه خانواده ارلیک در نگارش کتاب با یکدیگر همکاری داشتند، اما ناشر اصرار داشت که تنها نام یک نویسنده درج شود و همچنین خواستار تغییر عنوان مورد نظر آن‌ها، یعنی «جمعیت، منابع و محیط‌زیست»، شد. عنوان «بمب جمعیت» (با کسب اجازه) از ژنرال ویلیام اچ. دراپر، بنیان‌گذار کمیته بحران جمعیت و جزوه پرانتشار «بمب جمعیت بچه همگان است» که در سال ۱۹۵۴ توسط صندوق هیو مور منتشر شده بود، گرفته شد. خانواده ارلیک از انتخاب این عنوان پشیمان هستند؛ آن‌ها معترفند که این نام از منظر بازاریابی انتخابی عالی بود، اما فکر می‌کنند که «باعث شد پل به اشتباه در دسته‌بندی کسانی قرار گیرد که صرفاً بر روی تعداد انسان‌ها تمرکز دارند، در حالی که ما به تمام عوامل مؤثر بر مسیر حرکت بشر علاقه‌مند بودیم.»

ویرایش‌های اولیه کتاب *بمب جمعیت* با این جملات آغاز می‌شد:

بخش بزرگی از کتاب صرف توصیف وضعیت محیط‌زیست و وضعیت امنیت غذایی می‌شود که به عنوان شرایطی به شدت وخیم توصیف شده است. ارلیک‌ها استدلال می‌کنند که چون جمعیتِ موجود به اندازه کافی تغذیه نمی‌شد و به سرعت در حال رشد بود، انتظار بهبود کافی در تولید غذا برای سیر کردن همگان غیرمنطقی است. آن‌ها در ادامه استدلال کردند که رشد جمعیت فشارهای فزاینده‌ای را بر تمام جنبه‌های دنیای طبیعی وارد می‌کند. آن‌ها نوشتند: «چه کاری باید انجام شود؟ ما باید به سرعت جمعیت جهان را تحت کنترل درآوریم، نرخ رشد را به صفر برسانیم یا آن را منفی کنیم. تنظیم آگاهانه تعداد انسان‌ها باید محقق شود. همزمان ما باید، دست‌کم به‌طور موقت، تولید مواد غذایی خود را به شدت افزایش دهیم.»

### راهکارهای احتمالی
پل و آن ارلیک تعدادی از «ایده‌ها دربارهٔ چگونگی *احتمالی* دستیابی به این اهداف» را شرح دادند. آن‌ها معتقد بودند که ایالات متحده باید نقشی پیشرو در کنترل جمعیت ایفا کند؛ هم به این دلیل که پیش از این بسیار بیشتر از بقیه جهان مصرف می‌کرد و بنابراین وظیفه‌ای اخلاقی برای کاهش تأثیرات خود داشت، و هم به این دلیل که ایالات متحده به دلیل جایگاه برجسته‌اش در جهان، ناچار به رهبری تلاش‌های بین‌المللی بود؛ لذا برای جلوگیری از اتهامات نفاق یا نژادپرستی، باید در تلاش‌های کاهش جمعیت پیش‌قدم می‌شد. ارلیک‌ها ایده افزودن مواد «اخته‌سازی شیمیایی» به ذخایر آب یا غذاهای اصلی را مطرح کردند. با این حال، آن‌ها این ایده را به دلیل «ناکافی بودنِ مجرمانه تحقیقات زیست‌پزشکی در این زمینه» غیرعملی دانسته و رد کردند. آن‌ها یک طرح مالیاتی را پیشنهاد کردند که در آن فرزندان اضافی با نرخ‌های افزایشی، بار مالیاتی خانواده را سنگین‌تر کنند، و همچنین وضع مالیات کالاهای لوکس بر کالاهای مراقبت از کودک را پیشنهاد دادند. آن‌ها مشوق‌هایی را برای مردانی که پیش از داشتن دو فرزند با عقیم‌سازی دائمی موافقت کنند، و همچنین انواع دیگری از مشوق‌های پولی را پیشنهاد دادند. آن‌ها ایجاد یک «وزارتخانه قدرتمند جمعیت و محیط‌زیست» را پیشنهاد کردند که «باید با قدرتِ اتخاذ هر گام لازم برای ایجاد اندازه جمعیت معقول در ایالات متحده و پایان دادن به تخریب مداوم محیط‌زیست ما، تأسیس شود.» این وزارتخانه باید از تحقیقات در زمینه کنترل جمعیت، مانند روش‌های بهتر پیشگیری از بارداری، عوامل عقیم‌سازی دسته‌جمعی، و تشخیص جنسیت پیش از تولد حمایت کند (زیرا خانواده‌ها اغلب تا زمانی که فرزند پسر به دنیا نیاید به بچه‌دار شدن ادامه می‌دهند؛ ارلیک‌ها پیشنهاد کردند که اگر آن‌ها بتوانند فرزند پسر را انتخاب کنند، این امر نرخ زادوولد را کاهش می‌دهد). قوانینی باید وضع شود که حق سقط جنین را تضمین کند و آموزش مسائل جنسی باید گسترش یابد.

پس از تبیین سیاست‌های داخلی که ایالات متحده باید دنبال کند، آن‌ها به بحث پیرامون سیاست خارجی می‌پردازند. آن‌ها از سیستمی تحت عنوان «تریاژ» (اولویت‌بندی درمان) حمایت می‌کنند، مشابه آنچه توسط ویلیام و پل پادوک در کتاب *[[Famine 1975!]]* پیشنهاد شده بود. تحت این سیستم، کشورها بر اساس توانایی‌شان در تأمین غذای خود در آینده، به گروه‌های مختلفی تقسیم می‌شوند. کشورهایی که برنامه‌های کافی برای محدود کردن رشد جمعیت دارند و توانایی خودکفایی در آینده را دارا هستند، همچنان کمک‌های غذایی دریافت خواهند کرد. کشورهایی مانند هند، که «در بازی جمعیت-غذا چنان عقب مانده‌اند که هیچ امیدی نیست کمک‌های غذایی ما آن‌ها را به خودکفایی برساند»، کمک‌های غذایی‌شان قطع خواهد شد. ارلیک‌ها استدلال کردند که این تنها استراتژی واقع‌بینانه در بلندمدت است. ارلیک از «شجاعت و آینده‌نگری» خانواده پادوک در پیشنهاد چنین راهکاری تمجید می‌کند. ارلیک‌ها در ادامه، لزوم برپایی برنامه‌های آموزش عمومی و طرح‌های توسعه کشاورزی در کشورهای در حال توسعه را مورد بحث قرار می‌دهند. آن‌ها استدلال می‌کنند که به دلیل ضرورتِ انتخاب مناطق و کشورهای هدف، این طرح احتمالاً باید خارج از چارچوب سازمان ملل متحد اجرا شود، و پیشنهاد می‌دهند که در داخل کشورها باید به مناطق خاصی اولویت داده شود؛ تا حدی که اگر جدایی‌خواهی‌های همکارانه بهبودی نسبت به مقامات موجود ایجاد کنند، باید مورد تشویق قرار گیرند. او از حمایت خود از عقیم‌سازی اجباری مردان هندی که سه فرزند یا بیشتر دارند توسط دولت یاد می‌کند.

در ادامه کتاب، ارلیک‌ها به کارهایی می‌پردازند که خوانندگان می‌توانند برای کمک انجام دهند. این بخش عمدتاً بر تغییر افکار عمومی برای ایجاد فشار بر سیاستمداران جهت تصویب سیاست‌های پیشنهادی آن‌ها تمرکز دارد، که معتقد بودند در سال ۱۹۶۸ از نظر سیاسی امکان‌پذیر نبودند. در پایان کتاب، آن‌ها احتمال اشتباه بودن پیش‌بینی‌های خود را بررسی می‌کنند، که احساس می‌کردند به عنوان دانشمند باید به آن اذعان کنند. با این حال، آن‌ها معتقدند که صرف‌نظر از فجایع پیش‌رو، نسخه‌های تجویزی آن‌ها تنها به نفع بشریت خواهد بود و در هر صورت درست‌ترین مسیر اقدام است.

این کتاب بیش از دو میلیون نسخه فروخت، آگاهی عمومی نسبت به مسائل جمعیتی و محیط‌زیستی را افزایش داد و بر سیاست‌های عمومی دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ تأثیر گذاشت. برای ۱۴ سال پیش از ظهور این کتاب، جمعیت جهان با نرخ‌های شتابانی در حال رشد بود، اما بلافاصله پس از انتشار کتاب، به‌طور هم‌زمان نرخ رشد جمعیت جهان روند نزولی مستمری را آغاز کرد و از اوج ۲٫۰۹ درصدی خود در سال ۱۹۶۸ به ۱٫۰۹ درصد در سال ۲۰۱۸ رسید.

## زمینه
در سال ۱۹۴۸، دو کتاب پرخواننده منتشر شد که الهام‌بخش بحثی «مالتوسی» دربارهٔ جمعیت و محیط‌زیست شد: کتاب «سیاره غارت‌شده ما» اثر فیرفیلد آزبورن و «راه بقا» اثر ویلیام ووگت. این آثار الهام‌بخش کارهایی نظیر جزوه «بمب جمعیت بچه همگان است» نوشته هیو اورت مور در سال ۱۹۵۴ و همچنین برخی از نخستین انجمن‌های مرتبط با مسائل جمعیتی و محیط‌زیستی شدند. در سال ۱۹۶۱، مارینر اکلز، رئیس سابق هیئت مدیره فدرال رزرو، نرخ رشد انفجاری جمعیت جهان را به عنوان «حیاتی‌ترین و مهم‌ترین مشکل پیش روی جهان امروز» توصیف کرد که ممکن است ثابت شود «انفجاری‌تر از بمب اتمی یا هیدروژنی» است. دی.بی. لوتن گفته است اگرچه این کتاب اغلب به عنوان اثری پیشرو در این حوزه دیده می‌شود، اما در واقع بهتر است *بمب جمعیت* را به عنوان اثری در نظر گرفت که «مباحث دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ را به اوج خود رساند و به نوعی به آن‌ها پایان داد.» ارلیک گفته است که او باورهای مالتوسی خود را مدیون سخنرانی‌ای می‌داند که از ووگت در اوایل دهه ۱۹۵۰، زمانی که در دانشگاه تحصیل می‌کرد، شنیده بود. برای ارلیک، این نویسندگان «چارچوبی جهانی برای چیزهایی فراهم کردند که او به عنوان یک طبیعت‌شناس جوان مشاهده کرده بود.»

## انتقادات
### بازگویی نظریه مالتوسی
کتاب *[[بمب جمعیت|The Population Bomb]]* توسط منتقدان عمدتاً به عنوان تکرار استدلال مالتوسی توصیف شده است؛ مبنی بر اینکه رشد جمعیت از رشد کشاورزی پیشی خواهد گرفت، مگر اینکه کنترل شود. ارلیک مشاهده کرد که از حدود سال ۱۹۳۰، جمعیت جهان طی یک نسل دو برابر شده و از ۲ میلیارد به نزدیک ۴ میلیارد رسیده است و در مسیر تکرار دوباره این روند قرار دارد. او از سوی دیگر فرض کرد که منابع در دسترس، و به‌ویژه غذا، تقریباً در مرز محدودیت‌های خود هستند. برخی منتقدان ارلیک را به شکلی نامطلوب با مالتوس مقایسه می‌کنند و می‌گویند با وجود اینکه توماس مالتوس پیش‌بینی قاطعی از فاجعه قریب‌الوقوع ارائه نداده بود، ارلیک نسبت به یک فاجعه عظیم احتمالی در عرض یک یا دو دهه آینده هشدار داد. علاوه بر این، منتقدان بیان می‌کنند که برخلاف مالتوس، ارلیک هیچ راهی برای اجتناب کامل از فاجعه نمی‌دید (اگرچه برخی اقدامات تعدیلی را ممکن می‌دانست) و راهکارهایی پیشنهاد کرد که بسیار رادیکال‌تر از موارد بحث شده توسط مالتوس بود؛ مانند گرسنگی دادن به کل کشورهایی که از اجرای اقدامات کنترل جمعیت خودداری می‌کردند.

ارلیک قطعاً در پیش‌بینی‌های نئومالتوسی خود تنها نبود و در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۷۰ این باور گسترده وجود داشت که قحطی‌های فزاینده و فاجعه‌باری در راه هستند.

### پیش‌بینی‌ها
ارلیک‌ها تعدادی پیش‌بینی مشخص انجام دادند که محقق نشد و به همین دلیل مورد انتقاد قرار گرفتند. آن‌ها پذیرفته‌اند که برخی پیش‌بینی‌ها نادرست بوده‌اند؛ با این حال، معتقدند که استدلال کلی آن‌ها دست‌نخورده باقی مانده، پیش‌بینی‌هایشان صرفاً جنبه روشنگری داشته، هشدارهای آن‌ها و دیگران باعث اقدامات پیشگیرانه شده، یا اینکه بسیاری از پیش‌بینی‌هایشان ممکن است هنوز محقق شوند . با این حال، سایر مفسران از آنچه ناتوانی ارلیک‌ها در پذیرش اشتباهات، طفره رفتن و امتناع از تغییر استدلال‌هایشان در مواجهه با شواهد متناقض می‌نامند، انتقاد کرده‌اند. در سال ۲۰۱۵، ارلیک به Retro Report گفت: «فکر نمی‌کنم لحن من در کتاب *بمب جمعیت* بیش از حد آخرالزمانی بوده باشد. لحن من امروز حتی آخرالزمانی‌تر خواهد بود.»

در خطوط آغازین *بمب جمعیت*، نویسندگان بیان می‌کنند که هیچ چیز نمی‌تواند مانع از قحطی‌هایی شود که در آن‌ها صدها میلیون نفر در طول دهه ۱۹۷۰ (که در ویرایش‌های بعدی به دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ اصلاح شد) جان خود را از دست خواهند داد و «افزایش قابل توجهی در نرخ مرگ‌ومیر جهانی» رخ خواهد داد. اگرچه جان‌های بسیاری می‌توانست از طریق اقدامات دراماتیک نجات یابد، اما برای جلوگیری از افزایش قابل توجه در نرخ مرگ‌ومیر جهانی دیگر خیلی دیر شده بود. با این حال، در واقعیت، نرخ مرگ‌ومیر جهانی از آن زمان تاکنون به کاهش قابل توجه خود ادامه داده است؛ از ۱۳ در ۱۰۰۰ در سال‌های ۱۹۶۵–۷۴ به ۱۰ در ۱۰۰۰ در سال‌های ۱۹۸۵–۱۹۹۰ رسید. در همین حال، جمعیت جهان بیش از دو برابر شده، در حالی که کالری مصرفی به ازای هر نفر ۲۴ درصد افزایش یافته است. سازمان ملل آمار رسمی «مرگ بر اثر گرسنگی» را نگه نمی‌دارد، بنابراین دشوار است بسنجیم که آیا رقم «صدها میلیون مرگ» درست است یا خیر. خود ارلیک در سال ۲۰۰۹ پیشنهاد کرد که بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون نفر از سال ۱۹۶۸ بر اثر گرسنگی جان باخته‌اند. با این حال، این رقم در طول ۴۰ سال اندازه‌گیری شده است، نه در ده تا بیست سالی که در کتاب پیش‌بینی شده بود، بنابراین می‌توان آن را به میزان قابل توجهی کمتر از پیش‌بینی‌ها دانست.

قحطی ریشه‌کن نشده است، اما علت اصلی آن بی‌ثباتی سیاسی بوده، نه کمبود جهانی غذا. اقتصاددان هندی و برنده جایزه نوبل اقتصاد، آمارتیا سن، استدلال کرده است که ملت‌های دارای دموکراسی و مطبوعات آزاد تقریباً هرگز از قحطی‌های طولانی‌مدت رنج نبرده‌اند. و در حالی که گزارش سال ۲۰۱۰ سازمان ملل بیان کرد که ۹۲۵ میلیون نفر از جمعیت نزدیک به هفت میلیاردی جهان در وضعیت گرسنگی مداوم هستند، همچنین خاطرنشان می‌کند که درصد جمعیت جهان که واجد شرایط «سوءتغذیه» هستند، از زمان انتشار کتاب ارلیک بیش از نصف کاهش یافته و از ۳۳ درصد به حدود ۱۶ درصد رسیده است.

ارلیک‌ها می‌نویسند: «نمی‌بینم که هند چگونه احتمالاً می‌تواند تا سال ۱۹۸۰ به دویست میلیون نفر دیگر غذا بدهد.» این دیدگاه در آن زمان به‌طور گسترده‌ای مورد قبول بود، همان‌طور که در اظهارنظر دیگری از او در ادامه کتاب آمده است: «من هنوز با کسی آشنا نشده‌ام که با وضعیت آشنا باشد و فکر کند هند تا سال ۱۹۷۱ در زمینه غذا خودکفا خواهد شد.» در ویرایش سال ۱۹۷۱ کتاب، پیش‌بینی اخیر حذف شد، زیرا وضعیت غذا در هند به‌طور ناگهانی بهبود یافت .

تا سال ۲۰۱۰، هند تقریباً ۱٫۲ میلیارد نفر جمعیت داشت که جمعیت خود را نسبت به حدود ۴۰۰ میلیون نفر در سال ۱۹۶۰ تقریباً سه برابر کرده بود، با نرخ باروری کل ۲٫۶ در سال ۲۰۰۸. در حالی که ارقام مطلق کودکان دچار سوءتغذیه در هند بالا است، نرخ سوءتغذیه و فقر در هند از تقریباً ۹۰٪ در زمان استقلال هند (۱۹۴۷) به کمتر از ۴۰٪ در سال ۲۰۱۰ کاهش یافته است . پیش‌بینی ارلیک در مورد قحطی‌ها محقق نشد، اگرچه امنیت غذایی هنوز یک مسئله در هند است. با این حال، اکثر اپیدمیولوژیست‌ها، پزشکان بهداشت عمومی و جمعیت‌شناسان، فساد را عامل اصلی سوءتغذیه می‌دانند، نه «ازدیاد جمعیت». همان‌طور که آمارتیا سن، اقتصاددان و فیلسوف خاطرنشان کرد، هند در دوران استعمار بریتانیا مکرراً دچار قحطی می‌شد؛ اما از زمانی که هند به یک دموکراسی تبدیل شده است، هیچ قحطی ثبت‌شده‌ای وجود نداشته است.

دن گاردنر، روزنامه‌نگار، ارلیک را هم به دلیل پیش‌بینی‌های بیش از حد مطمئن و هم به دلیل امتناع از پذیرش اشتباهاتش مورد انتقاد قرار داده است. «در دو مصاحبه طولانی، ارلیک اعتراف نکرد که حتی یک اشتباه بزرگ در آثار عامه‌پسندی که در اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ منتشر کرده بود، مرتکب شده است… تنها اشتباه آشکاری که ارلیک می‌پذیرد، نادیده گرفتن نابودی جنگل‌های بارانی است که اتفاقاً نقطه‌ای است که دیدگاه جهانی او را حمایت و تقویت می‌کند — و بنابراین، از نظر ناهماهنگی شناختی، اصلاً یک اشتباه محسوب نمی‌شود. فراتر از آن، طبق گفته خودش، اینجا و آنجا کمی خطا داشته، اما فقط به این دلیل که اطلاعاتی که از دیگران گرفته بود اشتباه بود. اساساً، او در تمام موارد حق داشت.»

جاناتان وی. لاست آن را «یکی از تماشایی‌ترین کتاب‌های احمقانه‌ای که تاکنون منتشر شده است» نامید.

### تداوم روندها
جولیان سیمون اقتصاددان و هنس روسلینگ آمارشناس پزشکی خاطرنشان کردند که پیش‌بینی شکست‌خورده قحطی‌های دهه ۷۰ منحصراً بر این فرض استوار بود که رشد تصاعدی جمعیت تا ابد ادامه خواهد یافت و هیچ پیشرفت تکنولوژیک یا اجتماعی حاصل نخواهد شد. سیمون در کتاب *[[The Ultimate Resource|منبع نهایی]]* استدلال کرد که منابعی مانند فلزات، که ارلیک‌ها در کتاب‌هایشان به تفصیل به عنوان نمونه‌هایی از منابع ناپایدار دربارهٔ آن‌ها بحث می‌کنند، منحصراً به دلیل کارکردی که ارائه می‌دهند ارزش‌گذاری می‌شوند و پیشرفت تکنولوژیک مکرراً جایگزین این‌ها می‌شود؛ برای مثال، مس در ارتباطات تا حد زیادی با فیبر نوری جایگزین شد و پلیمر تقویت‌شده با الیاف کربن جایگزین طیف وسیعی از آلیاژها و فولاد در ساخت‌وساز گردید . سیمون همچنین استدلال کرد که پیشرفت تکنولوژیک متمایل است به جای رشد خطی، در گام‌های بزرگ رخ دهد، همان‌طور که در مورد انقلاب سبز اتفاق افتاد.

هنس روسلینگ در کتاب خود با عنوان *[[حقیقت‌محوری]]* نشان داد که نرخ باروری در سراسر جهان به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته است و مهم‌تر از آن، باروری بالا یک پاسخ طبیعی به مرگ‌ومیر بالا در کشورهای کم‌درآمد است و به محض اینکه آن‌ها وارد گروه درآمدی بالاتر می‌شوند، باروری به سرعت کاهش می‌یابد. به گفته استوارت برند محیط‌زیست‌گرا که خود شاگرد و دوست ارلیک بود، فرض ارلیک و نویسندگان کتاب *[[The Limits to Growth|محدودیت‌های رشد]]* از سال ۱۹۶۳، یعنی زمانی که روندهای جمعیت‌شناختی در سراسر جهان به‌وضوح تغییر کردند، «غلط بودن خود را ثابت کرده است».

### جنجال‌آفرینی و نمایش‌گری
یکی از انتقادات مکرر به کتاب *[[بمب جمعیت|The Population Bomb]]* این است که به قیمت از دست رفتن دقت، بر نمایش و مبالغه تمرکز کرده است. پیر دِروشر و کریستین هاف‌باوئر اظهار می‌کنند که «در زمان نگارش *بمب جمعیت*، پل و آن ارلیک باید با توجه به خطاها و کاستی‌های انکارناپذیر و از پیش آشکار در تحلیل‌های آزبورن و ووگت، محتاط‌تر عمل می‌کردند و در لحن و بیان خود بازنگری می‌کردند.» چارلز روبین نوشته است که دقیقاً به این دلیل که ارلیک تا حد زیادی غیر اصیل بود و با سبکی واضح و از نظر احساسی گیرا می‌نوشت، کتابش بسیار محبوب شد. او از نقدی در مجله «تاریخ طبیعی» نقل‌قول می‌کند که خاطرنشان کرده ارلیک سعی نمی‌کند «با آمارهای کسل‌کننده، از نظر فکری متقاعد کند»، بلکه مانند یک «پیامبر عهد عتیق» فریاد می‌کشد. گاردنر می‌گوید: «سبک پل ارلیک، به اندازه رویدادها و فرهنگ آن دوران، تبیین‌کننده مخاطبان عظیمی است که او به خود جذب کرد.» در واقع، حضور در برنامه «نمایش امشب با اجرای جانی کارسون» به پیشبرد موفقیت کتاب و همچنین شهرت ارلیک کمک کرد. دروشر و هاف‌باوئر در ادامه نتیجه می‌گیرند که به سختی می‌توان انکار کرد که استفاده از لحن هشداردهنده و توسل به احساسات، درس‌های اصلی‌ای بودند که نسل کنونی محیط‌زیست‌گرایان از موفقیت ارلیک آموختند.

### اجبار اجتماعی و سیاسی
در چپ (گرایش سیاسی)، این کتاب مورد انتقاد قرار گرفت که بر «مشکل اشتباه» تمرکز کرده است و مسئله واقعی، توزیع منابع است نه ازدیاد جمعیت. مارکسیست‌ها نگران بودند که آثار پل و آن ارلیک بتواند برای توجیه نسل‌کشی و کنترل امپریالیستی، و همچنین سرکوب اقلیت‌ها و گروه‌های محروم یا حتی بازگشت به اصلاح نژاد مورد استفاده قرار گیرد.

بری کامونر، اکوسوسیالیست، استدلال کرد که ارلیک‌ها بیش از حد بر ازدیاد جمعیت به عنوان منشأ مشکلات محیط‌زیستی تمرکز کرده‌اند و راهکارهای پیشنهادی آن‌ها به دلیل اجباری که بر آن‌ها دلالت داشت و به این دلیل که هزینه آن به‌طور نامتناسبی بر دوش فقرا می‌افتاد، از نظر سیاسی غیرقابل قبول است. او استدلال کرد که توسعه تکنولوژیک و بیش از همه توسعه اجتماعی، منجر به کاهش طبیعی هم در رشد جمعیت و هم در آسیب‌های محیط‌زیستی خواهد شد. کامونر در یک کنوانسیون محیط‌زیستی سازمان ملل در استکهلم وارد بحث شدیدی با ارلیک شد:

## پاسخ ارلیک
در مصاحبه‌ای با مجله *[[Grist Magazine]]* در سال ۲۰۰۴، ارلیک به برخی پیش‌بینی‌های مشخصی که در سال‌های حوالی انتشار کتاب *[[بمب جمعیت|The Population Bomb]]* انجام داده بود و محقق «نشده» بودند، اذعان کرد. با این حال، در مورد تعدادی از ایده‌ها و ادعاهای بنیادی خود، او تأکید داشت که واقعیت‌ها و علم، درستی آن‌ها را ثابت کرده‌اند.
ارلیک در پاسخ به این پرسش که «آیا پیش‌بینی‌های شما در کتاب بمب جمعیت درست بود؟» چنین پاسخ داد:

در مقاله گذشته‌نگر دیگری که در سال ۲۰۰۹ منتشر شد، ارلیک در پاسخ به این انتقاد که بسیاری از پیش‌بینی‌هایش محقق نشده‌اند، گفت:

ارلیک در مصاحبه‌ای با *[[گاردین]]* در سال ۲۰۱۸، در حالی که همچنان به کتاب خود برای شروع یک بحث جهانی افتخار می‌کرد، به نقاط ضعف آن از جمله عدم تأیید کافی بر تغییر اقلیم، مصرف بی‌رویه و نابرابری اقتصادی اذعان کرد. او استدلال می‌کند که تعداد بیش از حد افراد ثروتمند در جهان تهدیدی بزرگ برای آینده بشر است و خواستار «بازتوزیع درآمد و ثروت بی‌سابقه» برای کاهش مصرف بیش از حد منابع شد.

## جستارهای وابسته
* باشگاه رم
* پانیک اخلاقی
* کاهش جمعیت
* انحطاط غرب

## منابع

رده:ازدیاد جمعیت انسان
رده:جمعیت‌شناسی
رده:کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۶۸ (میلادی)
رده:کتاب‌های غیرداستانی با چند مؤلف
رده:کتاب‌های غیرداستانی زیست‌محیطی
رده:محیط زیست در ۱۹۶۸ (میلادی)