زرتشت بهرام پژدو

چپ|270px|بندانگشتی|برگ نخست آغاز منظومه زراتشت‌نامه. تهران: اردیبهشت ۱۳۳۸ خورشیدی.
**زَرتُشت بهرامِ پَژدو** از شاعران ایرانی است که در سده هفتم و در دوران حکومت ایلخانیان زندگی می‌کرده‌ است. پدرش بهرام پژدو از اهالی کرمان بود. او پیرو آیین زرتشت بود و آثاری با موضوعات زردشتی نوشته است.

## پیشینه
زرتشت پسر بهرام پسر پژدو است که در سده هفتم هجری می‌زیسته است و خاندان وی از مردم روستای بیژن‌آباد خواف خراسان اما مقیم ری بوده‌اند، همچنان‌ که کیخسرو بن دارا که زرتشت بهرام او را (باب) خود می‌خواند و ظاهراً سمت استادی و ارشادی او را داشته از افراد خاندانی از خاندان‌های مهم ری بوده‌ است و نیز کیکاوس بن کیخسرو که موضوع زراتشت‌نامه را به زرتشت پسر بهرام القاء کرده است از همین شهر بوده‌ است. بهرام پژدو (پدر زرتشت) نیز شاعر و پزشک و ادیب و اخترشناس و هیربد و دری‌دان و پهلوی‌خوان بوده‌ است و آثاری از وی بر جای مانده است.

زرتشت، در کرمان دین‌دبیری و علوم شرعی زرتشتی و ستاره شناسی و حساب را فراگرفت و به شاعری پرداخت. زرتشت کتاب ارداویراف‌نامه را از پهلوی به فارسی منظوم برگرداند و پس از آن مجموعه‌ای از اشعار پدرش را در کتابی به نام بهاریات گرد آورد. دیگر منظومه‌ای که زرتشت بهرام پژدو سروده است، مثنوی چنگرنگهاچه است که در آن سراینده مباحثهٔ زرتشت با چنگرنگهاچه هندو و پیروزی زرتشت را روایت می‌کند.

ری میانه‌های سدهٔ هشتم میلادی یک شهر بی‌اهمیت ولایتی بیش نبود و بزرگی پیشین را از دست داده بود. از آغاز این سده ری صحنهٔ اغتشاشات و اختلافات مذهبی گشته بود و دچار کلیهٔ مصائبی بود که تعصب پیروان فرق و مذاهب مختلف به‌بار می‌آورد. در کوی و برزن آن حنفیان، شافعیان و شیعیان درگیر بودند، تا در سال ۱۲۲۰ میلادی در عهد سلطنت غازان خان یغماگران فاتح مغول این شهر را ویران کردند. در میان این درگیری‌ها جماعت زردشتی به‌ سختی روزگار می‌گذراندند و در حفظ بقایای روایات و سنت‌های دینی خود می‌کوشیدند. آنچه که زرتشت بهرام از اغتشاشات سیاسی شهر خود مشاهده کرده در بعضی ابیات او به‌خوبی بازتاب یافته است.

## زراتشت‌نامه

اما آثار زرتشت بهرام یکی زراتشت‌نامه است و موضوع آن معجزات پیش از زادن و زمان خردسالی زرتشت پیغمبر و داستان‌هایی از زندگانی وی و رسیدنش به‌درگاه کی‌گشتاسب و برتری و غلبه یافتن بر حکمای دربار این پادشاه کیانی و هزارهٔ او و قیام هوشیدر و روی کار آمدن بهرام ورجاوند و پایان هزارهٔ او است.

نظم این منظومه را که دارای ۱۹۷۰ بیت است (ظاهراً پنج بیت آخر آن از ناسخ باشد) در روز آذر (روز نهم) از ماه آبان سال ۶۴۷ یزدگردی برابر ۶۷۷ هجری و ۱۲۷۸ میلادی آغاز کرده و دوروزه به پایان برده است.

زراتشت‌نامه برگرفته از روایات قدیم و سنت کهن و به احتمال قریب به یقین از کتاب‌های پهلوی زادسپرم و کتاب‌های پنجم و هفتم دینکرد و احتمالاً برخی آثار دیگر برگرفته و بازگو شده است، که کیکاوس پسر کیخسرو از مردم ری آن را به ناظم القاء کرده است.

زراتشت‌نامه را چنان‌که خود شاعر می‌گوید بنا بر خواهش موبد موبدان وقت، کاووس پور کیخسرو پور داراب به نظم درآورده و در دو روز به پایان رسانده‌است:

## آثار دیگر
اثر دیگر زرتشت بهرام در مورد ارداویراف‌نامه و موضوع آن سیر اردای ویراف در بهشت و برزخ و دوزخ است و خبر دادن وی جهانیان را از تنعم نیکوکاران و عذاب گنهکاران در جهان دیگر. در دنبالهٔ این منظومه داستان چنگر نگهاجه حکیم هندی و آمدن وی به دربار کی‌گشتاسب و مناظره کردن در خصوص دین زرتشتی و مجاب شدن او نقل شده است.

از دیگر تصانیف زرتشت بهرام پژدو داستان شاهزادهٔ ایران‌زمین با عمر بن خطاب است دارای ۶۷۳ (۵۸۸ یا ۵۰ بیت) و هم خمسه اوست که شمارهٔ ابیات آن ۹۲۹ می‌باشد.

## منابع

* 
* شهمردان، رشید. تاریخ زرتشتیان: فرزانگان زرتشتی. تهران: سازمان انتشارات فروهر، ۱۳۶۳. ص. ۵۱۰–۵۰۸
* کزازی، میرجلال‌الدین. در دریای دری. نشر مرکز، ۱۳۶۸. ص. ۱۱۶–۱۱۵
* زرتشت بهرام پژدو. زراتشت‌نامه. زبان و فرهنگ ایران ۲۴. از روی نسخه مصحح فردریک روزنبرگ. به کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: کتابخانه طهوری، اردیبهشت ۱۳۳۸.
* نمیرانیان، کتایون. سنجش زراتشت نامه با روایتهای فارسی میانه آن. پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1377
* زرفتن، کوروش، نقد و تحلیل زراتشتنامه، تهران: انتشارات سنجش و دانش. 1395.

## جستارهای وابسته
* کیکاووس رازی

رده:ادبیات فارسی
رده:اهالی ایران در سده ۱۳ (میلادی)
رده:اهالی کرمان
رده:زرتشتیان اهل کرمان
رده:شاعران ایران بزرگ
رده:شاعران زرتشتی
رده:شاعران سده ۱۳ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۷ (قمری)
رده:شاعران مرد اهل ایران
رده:موبدان
رده:نویسندگان سده ۱۳ (میلادی)
رده:زرتشتیان اهل ایران