اعتیاد جنسی

**اعتیاد جنسی** (به انگلیسی: Sex Addiction)، که با عناوین دیگری همچون **بیش‌فعالی جنسی** (Hypersexuality) یا **رفتار جنسی اجباری** (Compulsive Sexual Behavior) نیز شناخته می‌شود، یک مدل مفهومی برای توصیف وضعیتی است که در آن فرد به صورت اجباری و خارج از کنترل، درگیر افکار یا رفتارهای جنسی می‌شود، به گونه‌ای که این رفتارها پیامدهای منفی قابل توجهی برای زندگی فردی، اجتماعی یا شغلی او به همراه دارد.

مهم‌ترین نکته این است که «اعتیاد جنسی» به عنوان یک اختلال روانی رسمی در **[[راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی]] (DSM-5)**، که مرجع اصلی انجمن روان‌پزشکی آمریکا است، **شناخته نشده است**. با این حال، سازمان بهداشت جهانی در طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها (ICD-11)، اختلال مشابهی را تحت عنوان **اختلال رفتار جنسی اجباری** (Compulsive Sexual Behavior Disorder) در دسته اختلالات کنترل تکانه طبقه‌بندی کرده است، اما آن را یک «اعتیاد» در نظر نگرفته است. این موضوع نشان‌دهنده بحث و جدل علمی گسترده پیرامون ماهیت این پدیده است.

## تاریخچه و مفهوم‌پردازی
مفهوم «اعتیاد جنسی» عمدتاً توسط **پاتریک کارنز** (Patrick Carnes) در دهه ۱۹۸۰ و با انتشار کتاب *«خروج از سایه‌ها»* به شهرت رسید. کارنز با الهام از مدل بیماری الکلی‌های گمنام، مدلی چهار مرحله‌ای برای اعتیاد جنسی ارائه داد که شامل موارد زیر است:

1.  **اشتغال ذهنی (Preoccupation):** افکار وسواس‌گونه درباره رابطه جنسی.

2.  **آیین‌سازی (Ritualization):** رفتارهای تکراری که به عمل جنسی منتهی می‌شود.

3.  **رفتار جنسی اجباری (Compulsive Sexual Behavior):** خود عمل جنسی که فرد احساس می‌کند کنترلی بر آن ندارد.

4.  **ناامیدی (Despair):** احساس شرم، گناه و پشیمانی پس از عمل.

این مدل، رفتار جنسی اجباری را مشابه اعتیاد به مواد مخدر می‌داند و معتقد است که می‌تواند با پدیده‌هایی مانند «تحمل» (نیاز به محرک‌های قوی‌تر) و «علائم ترک» (اضطراب و بی‌قراری در غیاب رفتار) همراه باشد.

## وضعیت علمی و مباحث مجادله‌ای
بحث اصلی در میان متخصصان این است که آیا رفتار جنسی اجباری یک «اعتیاد» واقعی است یا نشانه‌ای از یک مشکل دیگر.

### استدلال‌های مخالفان مدل اعتیاد
منتقدان، مانند **دیوید لِی** (David J. Ley)، چندین دلیل برای رد مدل اعتیاد ارائه می‌دهند:
* **فقدان شواهد علمی قوی:** برخلاف اعتیاد به مواد، شواهد محکمی مبنی بر وجود علائم ترک فیزیولوژیک در رفتار جنسی وجود ندارد.
* **آسیب‌شناسی کردن میل جنسی بالا:** منتقدان معتقدند که برچسب «اعتیاد» ممکن است به اشتباه برای افرادی با میل جنسی بالا (لیبیدو) به کار رود که رفتار آن‌ها صرفاً با هنجارهای اجتماعی یا اخلاقی در تضاد است.
* **همپوشانی با سایر اختلالات:** بسیاری از رفتارهای جنسی اجباری می‌توانند نشانه‌ای از اختلالات دیگری مانند اختلال وسواس فکری-عملی (OCD)، اختلال دوقطبی (در دوره‌های شیدایی) یا اختلال شخصیت مرزی باشند.
* **ناسازگاری اخلاقی:** برخی محققان معتقدند آنچه «اعتیاد» نامیده می‌شود، در واقع یک تعارض درونی بین باورهای اخلاقی یا مذهبی فرد و رفتار جنسی اوست (Moral Incongruence) و نه یک بیماری.

### استدلال‌های حامیان مدل اعتیاد
طرفداران این مدل به موارد زیر استناد می‌کنند:
* **گزارش‌های بیماران:** بسیاری از افراد احساس واقعی «فقدان کنترل» بر رفتار خود و پیامدهای منفی شدید آن را گزارش می‌دهند که با تعریف کلی اعتیاد همخوانی دارد.
* **شباهت‌های عصبی-زیستی:** برخی مطالعات تصویربرداری مغزی نشان داده‌اند که مشاهده تصاویر جنسی در افراد مبتلا به رفتار جنسی اجباری، می‌تواند الگوهای فعالیت مغزی مشابهی با ولع مصرف مواد در معتادان به مواد مخدر ایجاد کند.

## دیدگاه‌ها درباره علل
هیچ علت واحدی برای رفتار جنسی اجباری شناسایی نشده است، اما چندین نظریه مطرح است:
* **تروما و اختلال دلبستگی:** تجربیات آسیب‌زای دوران کودکی، به ویژه سوءاستفاده جنسی یا غفلت عاطفی، یکی از قوی‌ترین عوامل مرتبط با ایجاد رفتارهای اجباری در بزرگسالی است. این رفتارها ممکن است راهی ناکارآمد برای مقابله با درد عاطفی باشند.
* **عوامل عصبی-زیستی:** عدم تعادل در مواد شیمیایی مغز (انتقال‌دهنده‌های عصبی) مانند دوپامین، سروتونین و نوراپی‌نفرین ممکن است در کنترل تکانه نقش داشته باشد.
* **یادگیری و شرطی‌سازی:** این رفتار ممکن است به عنوان یک الگوی آموخته‌شده برای کاهش استرس یا اضطراب شکل گرفته و به مرور زمان به یک عادت ریشه‌دار تبدیل شود.

## رویکردهای درمانی
از آنجا که این یک تشخیص رسمی نیست، رویکردهای درمانی متنوعی وجود دارد:
* **[[شناخت‌درمانی رفتاری]] (CBT):** این روش به افراد کمک می‌کند تا الگوهای فکری و محرک‌هایی را که به رفتار اجباری منجر می‌شوند، شناسایی و اصلاح کنند.
* **گروه‌های حمایتی ۱۲ قدمی:** برنامه‌هایی مانند «معتادان جنسی گمنام» (Sexaholics Anonymous - SA) که بر اساس مدل الکلی‌های گمنام عمل می‌کنند، از طریق حمایت همتایان به مدیریت رفتار می‌پردازند.
* **روان‌درمانی:** درمان‌های متمرکز بر تروما یا مشکلات دلبستگی برای رسیدگی به ریشه‌های عمیق‌تر این رفتارها.
* **دارودرمانی:** گاهی از داروهایی مانند داروهای ضدافسردگی (SSRIs) یا داروهای تثبیت‌کننده خلق برای مدیریت وسواس‌ها و تکانه‌ها استفاده می‌شود.

## پانویس

## منابع
* American Psychiatric Association (2013). *Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders*. 5th ed. Arlington, VA: American Psychiatric Publishing. ISBN 978-0890425558.
* Carnes, Patrick (2001). *Out of the Shadows: Understanding Sexual Addiction*. 3rd ed. Center City, MN: Hazelden. ISBN 978-1568386218.
* Ley, David J. (2012). *The Myth of Sex Addiction*. Lanham, MD: Rowman & Littlefield. ISBN 978-1442213050.
* World Health Organization (2019). *ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics (Version: 04/2019)*.
* Goodman, Aviel (1998). *Sexual Addiction: An Integrated Approach*. Madison, CT: International Universities Press. ISBN 978-0823660636.
* Herman, Judith Lewis (1997). *Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence—from Domestic Abuse to Political Terror*. New York: Basic Books. ISBN 978-0465087303.
* Maté, Gabor (2010). *In the Realm of Hungry Ghosts: Close Encounters with Addiction*. Berkeley, CA: North Atlantic Books. ISBN 978-1556438806.

## جستارهای وابسته
* بیش‌فعالی جنسی
* اختلال کنترل تکانه
* اختلال وسواس فکری-عملی
* اعتیاد به پورنوگرافی
* رفتار جنسی پرخطر

رده:اعتیاد جنسی
رده:پارافیلی
رده:بهداشت در سکس
رده:اعتیاد رفتاری