رانت

بندانگشتی|رنت یا رانت
**رانت** در اقتصاد عبارت از هرگونه پرداخت به مالک یا تولیدکننده است، که مازاد بر هزینه مورد نیاز به اضافهٔ سود مربوط برای آوردن آن به چرخه تولید باشد. به عنوان مثال به دلیل محدودیت ساختاری برخی منابع مانند زمین، عرضهٔ آن‌ها به شدت غیر کششی بوده و با افزایش بها، امکان افزایش عرضهٔ آن‌ها در کوتاه مدت و بلند مدت وجود ندارد. در نتیجه، افزایش درخواست، منجر به افزایش بها و درآمد دارندهٔ منابع یا تولید کنندهٔ کالا می‌شود.
در ادبیات سیاسی، شرایطی که امتیاز یا انحصار خاصی برای تولید کنندهٔ خاصی در نظر گرفته می‌شود، که دیگران نمی‌توانند از آن بهره‌مند باشند، عرضهٔ آن محصول محدود خواهد بود و در نتیجهٔ افزایش تقاضا، قیمت‌ها افزایش یافته و رانت اقتصادی را نصیب آن تولیدکننده می‌کند.

دریافتی یک عامل اقتصادی در شغل خود باید به حدی باشد که به سمت شغل دیگری نرود. این مقدار دریافت را آلفرد مارشال عایدات انتقالی تولید نامیده است. رانت اقتصادی زمانی پدید می‌آید که دریافتی عامل اقتصادی از عایدات انتقالی تولید تجاوز کند. به عبارت دیگر، مقدار اضافی که یک عامل تولید، بیشتر از حداقل مقداری که لازم است در شغل موجود باقی بماند می‌گیرد را رانت اقتصادی گویند.

در مجموع در علم اقتصاد **رانت** درآمدی است که بی‌تلاش به دست می‌آید. رانت خوارها با استفاده از نفوذ سیاسی و اقتصادی شان یا از طریق آشنایانی که صاحب این نفوذ هستند به صورت غیرقانونی به منابع مالی دست پیدا می‌کنند و به کسب ثروت می‌پردازند. رانت‌خواری پدیده‌ای است که آسیب‌های فراوان اجتماعی و اقتصادی فراوانی برای کشورها به وجود می‌آورد. بنا به نظر اقتصاددانان، درآمدهایی که خارج از فعالیت‌های مولد اقتصادی و با بهره‌گیری از قدرت و نفوذ سیاسی یا اقتصادی صورت می‌پذیرد همیشه به عنوان آفتی برای نظام اقتصادی هر کشوری حساب شده است. مصداق بارز این کلام همان «رانت و رانت‌خواری» است.

## واژه‌شناسی
واژهٔ رانت در زبان فارسی برگرفته از واژه  که هم‌معنی واژه  به معنی اجاره است تلفظ می‌شود.

در ادبیات علم اقتصاد، *رانت* معادل  بوده و با واژه  به معنی اجاره مترادف نیست.

## انواع رانت
رانت‌خواران یا با توسل به عوامل اقتصادی مثل سیاست‌های حمایتی، کنترل قیمت‌ها، محدودیت‌های بازرگانی (رانت اقتصادی) یا با دست‌یابی انحصاری و پیش از موعد به اطلاعات اقتصادی در زمینه‌هایی مثل بازار بورس (رانت اطلاعاتی و قضایی)، یا با بهره‌مندی از توزیع منابع ثروت و قدرت توسط دولت و احزاب (رانت سیاسی)، یا با بهره‌برداری از روابط خویشاوندی، قرار گرفتن در یک گروه یا تشکل خاص (رانت اجتماعی)، ثروت‌های کلانی را حاصل می‌کنند که نتیجهٔ آن را می‌توان توزیع ناعادلانهٔ ثروت و گسترش تبعیض دانست.

## رانت مذهبی
رانت مذهبی پدیده‌ای جهانی است، اما در شرق دور و قاره آمریکا به دلیل تفاوت در ساختار «قدرت الهی»، شکل متفاوتی نسبت به خاورمیانه داشت:

۱. هند باستان: رانت طبقاتی (نظام کاست):
در هند، رانت مذهبی نه از طریق یک «دولت واحد»، بلکه از طریق یک ساختار اجتماعی صلب (برهمنیزم) اعمال می‌شد. برهمن‌ها (طبقه روحانی) انحصار مطلق بر متون مقدس، آموزش و مراسمات را داشتند و از معافیت‌های مالیاتی و هدایای سلطنتی عظیم برخوردار بودند. این رانت مذهبی چنان ریشه‌دار بود که حتی با تغییر سلسله‌ها، جایگاه اقتصادی برهمن‌ها دست‌نخورده می‌ماند.

۲. چین باستان: رانت دیوان‌سالاری (آئین کنفوسیوس):
در چین، رانت مذهبی-ایدئولوژیک در قالب «نظام امتحانات امپراتوری» تجلی یافت. از زمان سلسله هان، تسلط بر آموزه‌های کنفوسیوس تنها راه ورود به بدنه دولت و برخورداری از ثروت و قدرت سیاسی بود. اینجا رانت نه به «معبد»، بلکه به «مدرسه ایدئولوژیک دولتی» اختصاص داشت.

۳. تمدن آزتک و تمدن مایا: رانت قربانی و خون:
در آمریکای باستان، رانت مذهبی با نظام زمین‌داری معبدی گره خورده بود. کاهنان آزتک مسئول مدیریت تقویم کشاورزی و مراسمات مذهبی بودند و در مقابل، بخش بزرگی از نیروی کار دهقانان و غنایم جنگی (از جمله اسرا برای قربانی) به معابد اختصاص می‌یافت.

۴. ژاپن: شینتو و رانت دودمانی:
در ژاپن باستان، امپراتور به عنوان نواده مستقیم خورشید (آماتراسو)، منبع اصلی رانت مذهبی بود. زمین‌های وسیعی تحت عنوان «شین‌رو» (زمین‌های ایزدان) به معابد شینتویی تعلق می‌گرفت که از مالیات معاف بودند و توسط دولت مرکزی حمایت می‌شدند.

### رانت مذهبی در خاورمیانه و روم
رانت حذفی در خاورمیانه و روم (مدل یکتاپرستی سیاسی): در مدل یکتاپرستی سیاسی که در اواخر باستان در امپراتوری‌های روم و ساسانی تثبیت شد، رانت مذهبی از ماهیتی رقابتی به مدلی حذفی و انحصاری تغییر شکل یافت. برخلاف سنت‌های شرقی (مانند هند و چین) که بر پایه ادغام یا سلسله‌مراتب اجتماعی استوار بودند، در خاورمیانه و روم، دولت با اتکا به دکترین «حقیقت واحد»، رانت‌های اقتصادی و مناصب اداری را تنها به پیروان دین رسمی اختصاص داد. این رویکرد که به «تمایز موزائیکی» شهرت دارد، با غیرقانونی کردن معابد رقیب و اعمال تبعیض سیستماتیک (مانند مصادره اموال پگان‌ها در روم یا سرکوب مانویان در امپراتوری ساسانی)، رانت مذهبی را به ابزاری برای حذف فیزیکی و حقوقی رقبا تبدیل کرد تا انحصار کامل منابع در اختیار نهاد مذهبیِ همسو با قدرت سیاسی قرار گیرد.

#### رانت مذهبی معبدی
۱. بین‌النهرین و سومر (هزاره چهارم پ. م): رانت اشتراکی:
در دولت‌شهرهای سومری، معبد مرکز اقتصادی شهر بود. چیزی به نام «دین رسمی» در تقابل با ادیان دیگر وجود نداشت، چون دین و زندگی روزمره یکی بودند. انبار غلات در معبد بود و کاهنان به عنوان کارگزاران ایزد شهر، توزیع ثروت را کنترل می‌کردند. این اولین شکل رانت مذهبی معیشتی بود.

۲. مصر باستان (دولت خدایگان): رانت متمرکز:
در مصر پیش از آخناتون حدوداً بین سال‌های ۱۳۵۳ تا ۱۳۳۶ پیش از میلاد، فرعون خودِ خدا بود. رانت مذهبی در اینجا به صورت اعطای زمین‌های وسیع به معابد (به‌ویژه معبد آمون) نمود داشت. قدرت معابد به قدری زیاد شد که گاهی فرعون را به چالش می‌کشیدند؛ اصلاحات آخناتون در واقع تلاشی برای بازپس‌گیری این رانت اقتصادی از دست کاهنان آمون و انتقال آن به آتون (خدا-شاه) بود.

#### رانت مذهبی دولتی
۱. پادشاهی یهودا (قرن هفتم پیش از میلاد):
بسیاری از مورخان، اصلاحات یوشیا در سال ۶۲۲ پ. م را نخستین نمونه موفق از برقراری «تک‌پرستی دولتی» می‌دانند. او با تمرکز قدرت در اورشلیم، معابد محلی را تخریب و رانت مذهبی را به طبقه خاصی از لاویان منحصر کرد. اصلاحات یوشیا در قرن هفتم پیش از میلاد، نخستین تلاش برای متمرکز کردن پرستش در معبد اورشلیم و حذف رقبا بود. با این حال، اسرائیل در آن زمان بیشتر یک ساختار تئوکراسی قومی بود تا یک امپراتوری اداری با رانت‌های بوروکراتیک مدرن. دولت یهودا از طریق متمرکز کردن دین در معبد اورشلیم، رانت‌های مذهبی محلی را از بین برد.

۲. ساسانیان بسیار پیش از کنستانتین بزرگ، مدل «دین دولتی» را با محوریت روحانیت زرتشتی ایجاد کردند. اردشیر بابکان با شعار «دین و دولت برادران توأمان‌اند»، پیوند نهاد مذهب و قدرت را برقرار کرد. این ساختار متمرکز مذهبی، رانت‌های وسیعی (مانند مالکیت زمین‌های وسیع و معافیت‌های مالیاتی) را به طبقه روحانی (موبدان) اختصاص داد. امپراتوری ساسانی نخستین حکومتی بود که «نهاد کلیسای دولتی» (State Church) را با بوروکراسی پیچیده ایجاد کرد. در یهودای باستان، دین و قومیت یکی بودند، اما در مدل ساسانی و بعدها رومی، دین به یک نهاد سیاسی-اداری مجزا تبدیل شد که به وفاداران رانت می‌داد.

۳. تأثیر متقابل ایران و روم (رقابت بر سر رانت مذهبی):مدل قدرت متمرکز ساسانی و ادعای الهی پادشاهان ایران (فرّه ایزدی)، تأثیر عمیقی بر اصلاحات دیوکلتیان و سپس کنستانتین گذاشت. رومیان که با بحران قرن سوم تضعیف شده بودند، دریافتند که برای بقا نیازمند یک ایدئولوژی واحد هستند تا پراکندگی «بازار آزاد معابد» / معابد محلی پگان را مهار کنند.

۴. در تمدن اسلامی، رانت مذهبی از طریق ادغام نهاد دین در بوروکراسی دولتی و ایجاد یک نظام حقوقی-مالیاتی ترجیحی به کمال رسید. با ظهور خلافت، برخلاف مدل‌های پراکنده باستانی، «شریعت» به عنوان تنها منبع قانون‌گذاری رسمی شناخته شد که دسترسی به مناصب عالی قضایی (قضاوت)، اداری و نظامی را به مؤمنان منحصر می‌کرد. این انحصار دولتی با برقراری نظام جزیه برای غیرمسلمانان، یک تبعیض اقتصادی سیستماتیک ایجاد کرد که نه تنها منابع مالی قابل‌توجهی را به خزانه مرکزی (بیت‌المال) سرازیر می‌کرد، بلکه با اعطای امتیازات مالیاتی و اجتماعی به مسلمانان، مشوقی ساختاری برای تغییر دین و تثبیت وفاداری به حاکمیت فراهم می‌آورد؛ فرآیندی که در آن طبقه علما با تکیه بر نهادهایی چون وقف و قضاوت، به شریک استراتژیک قدرت سیاسی در توزیع منابع تبدیل شدند.

#### نمونه تاریخی: یهودیت
تحلیل‌های تاریخی و فرگشتی نشان‌دهنده یک چرخه متضاد در جمعیت‌پذیری یهودیت بر اساس نوع فشار حذفی است:

۱. دوران اقتدار (پیش از نابودی معبد دوم اورشلیم): در این دوره، فشار حذفی یهودیت متوجه اقوام چندخداپرست رقیب بود. یهودیان با حذف رقبای کنعانی و ایجاد یک انحصار مذهبی-سیاسی، توانستند منابع و رانت‌های ارضی منطقه را قبضه کنند. این «انحصار منابع» منجر به نرخ بالای فرزندآوری و افزایش چشم‌گیر جمعیت یهودیان شد؛ به طوری که برآورد می‌شود در قرن اول میلادی، حدود ۱۰ درصد از جمعیت امپراتوری روم را یهودیان تشکیل می‌دادند.

۲. دوران مسیحیت و پراکندگی (پس از کنستانتین بزرگ): با ظهور مسیحیت به عنوان دین رسمی امپراتوری، رانت مذهبی از یهودیان سلب و به مسیحیان منتقل شد. در این دوران، فشار حذفی مسیحیت علیه یهودیان (شامل محدودیت‌های اقتصادی، کشتارها و تغییر دین اجباری) باعث شد که جمعیت یهودیان به‌شدت کاهش یابد. از منظر فرگشتی، یهودیان از یک «استراتژی گسترش کمّی» به یک «استراتژی بقای کیفی» (تعداد کم فرزندان با سرمایه‌گذاری انسانی بالا) سوق یافتند تا در محیط متخاصم مسیحی زنده بمانند.

۳. دوران معاصر (پس از تشکیل اسرائیل): پس از هولوکاست و تشکیل دولت اسرائیل، دسترسی مجدد به حاکمیت سیاسی و منابع ارضی (رانت ملی-مذهبی)، بار دیگر استراتژی جمعیتی را تغییر داد. برخلاف روند کاهش جمعیت در جوامع توسعه‌یافته، اسرائیل بالاترین نرخ باروری را در میان کشورهای پیشرفته دارد. این پدیده به عنوان یک پاسخ فرگشتی به امنیت منابع و بازگشت به مدل «انسجام گروهی در سرزمین مادری» تحلیل می‌شود که طی آن رانت‌های دولتی اختصاص یافته به خانواده‌های مذهبی (به‌ویژه حریدی‌ها)، مانع از افت جمعیت شده و نرخ رشد را به‌شدت افزایش داده است.

### رانت‌زدایی مذهبی
فرایند رانت‌زدایی مذهبی در تاریخ معاصر مسیری یکنواخت نداشته است. در حالی که در جوامع غربی پس از عصر روشنگری، با تکیه بر اصل جدایی دین از سیاست، رانت‌های سیستماتیک کلیسا به نفع نظام‌های مالیاتی یکسان ملغی شد، در بسیاری از جوامع دیگر، این رانت‌ها از شکلی به شکل دیگر تغییر یافته یا حتی تقویت شده‌اند. برای نمونه، در مدل‌های تئوکراتیک (دین‌سالار) معاصر، رانت مذهبی نه تنها از بین نرفته، بلکه با ابزارهای مدرن بوروکراتیک ادغام شده است؛ به طوری که نهادهای مذهبی از طریق دسترسی انحصاری به بودجه‌های عمومی، تملک هلدینگ‌های اقتصادی معاف از مالیات و کنترل بر نظام قضایی، بازار رقابتی را به نفع پیروان دکترین رسمی محدود می‌کنند.

## رانت‌خواری در ایران
به گزارش شفافیت بین‌الملل، ایران در سال ۲۰۱۳ به‌لحاظ شفافیت و فساد سیاسی و اقتصادی و اداری و اطلاع‌رسانی در مورد آن، از بین ۱۷۷ کشور مقام ۱۴۴ را به‌خود اختصاص داد. اختلاس ۳ هزار میلیارد تومانی در ایران، اختلاس ۶ میلیارد دلاری، اختلاس ۹۴۰۰۰ میلیارد تومانی مبارکه و ۵ هزار میلیاردی پتروشیمی از نمونه‌های شناخته شده رانت‌خواری در ایران است. مرکز مطالعات لیبرالیسم نیز در گزارش‌های هفتگی خود، در راستای شفافیت برای اقتصاد ایران به بررسی رانت در این کشور می‌پردازد.

## جستارهای وابسته
* اقتصاد دستوری
* اقتصاد دولتی

## منابع

* حاج‌یوسفی، امیرمحمد. *دولت، نفت، و [[توسعه اقتصادی]] در ایران*. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸.

## پیوند به بیرون
* رئیس‌جمهور آلمان و رانت خورهای ما *خبرآنلاین*

رده:اجاره‌کردن
رده:اقتصاد خرد
رده:اقتصاد سیاسی
رده:کمبود
رده:نظریه انتخاب عمومی
رده:واژگان اقتصادی
رده:هزینه‌ها
رده:جورجیسم
رده:سازمان صنعتی