محمدحسین نظیری نیشابوری

**محمدحسین نظیری نیشابوری** (درگذشته ۱۰۲۱ه‍.ق/۱۶۱۲م) از شاعران مؤلف و صاحب سبک تاریخ شعر پارسی به‌شمار می‌رود که بر جریانات شعری معاصر و بعد از خود تأثیری عمیق نهاد.

او خالق این بیت بسیار معروف است که به صورت ضرب‌المثل درآمده:

## زندگی‌نامه
محمدحسین نظیری نیشابوری، در نیمهٔ دوم سده دهم (قمری) در نیشابور متولد شد. وی پس از گذراندن تحصیلات، به شاعری روی آورد و برای آزمودن طبع، به کاشان که از مراکز مهم شعر پارسی در آن روزگار و محل تجمع شاعران سبک وقوع بود روی آورد و در چند مجلس طرح شعر بر شاعران معتبر سبک وقوع پیروز شد و سپس عازم هند گردید. همزمان با حکومت سلاطین صفوی در ایران که به سبب اولویت‌های سیاسی و نظامی، به شعر غیرایدئولوژیک توجه چندانی نداشتند، سلاطین گورکانی هند در شبه قارهٔ هند به حمایت گسترده از علم و ادب و هنر ایرانی پرداخته بودند و دربار آنان و دربارهای محلی امرایشان، مرکز تجمع بیشترین تعداد دانشمندان، صنعتگران، هنرمندان و ادب پیشگان ایرانی و ایرانی مآب شده بود. نظیری نیز با پیوستن به دربار جهانگیر شاه (ح. ۱۰۱۴–۱۰۳۷ ه‍.ق/۱۶۰۵–۱۶۲۷ م) امپراتور گورکانی هند و سپس بارگاه سپهسالار او خانخانان به ثروتی افسانه‌ای دست یافت و مهم‌ترین شاهکارهایش را در سال‌های اقامت در هند آفرید تا آنکه به سال ۱۰۲۱ قمری در شهر آگره در اوج ثروت، شهرت، حرمت و محبوبیت درگذشت.

## میراث و جایگاه او
از نظیری نیشابوری دیوانی مشتمل بر انواع گوناگون شعر بر جا مانده که همه در حد کمالند و به استناد این اشعار متنوع، می‌توان نظیری را از شاعران جامع در ادب پارسی و از آخرین بقایای چنین شاعرانی دانست. وی در انواع و قالب‌های گوناگون شعر، استاد بود اما برتری انحصاری او که مورد توجه شاعران دیگر بود، در غزل تجلی یافته و با توجه به همین غزلیات است که برخی منتقدان و از جمله شبلی نعمانی او را از انبیای شعر پارسی دانسته‌اند و شاعرانی چون صائب تبریزی مقام خود را فروتر از نظیری دانسته‌اند. شگرد انحصاری نظیری در غزل، ارائهٔ تصویری مفاهیم انتزاعی و مخصوصاً عواطف و احساسات بشری است و چون جوهرهٔ غزل نیز همین احساسات و عواطف است، غزل نظیری، بدل به روایت ملموس و آشنای ملتهب‌ترین و نازک‌ترین عواطف و احساسات گردیده به گونه‌ای که خوانندگان، به‌سرعت و در سرحد شدت، با دنیای عواطف گرم و تپندهٔ نظیری پیوند می‌خورند.

برتری‌های فنی غزل نظیری، ثروت او که خود نتیجهٔ برتری‌های شعر وی است و نیز محبوبیت شخصی نظیری موجب تقلید وسیع شاعران معاصر و مابعد نظیری از غزلیات وی شد به گونه‌ای که نظیری را بدل به شاعری با تأثیر عمیق بر شعر پارسی معاصر و مابعد خود ساخت و حتی آنچه امروز جریان بازگشت ادبی خوانده می‌شود و عکس‌العمل شعر پارسی داخل ایران در برابر افراط‌گری‌های اواخر سبک هندی بود، چیزی نیست جز بازگشت به شگردهای غزل نظیری نیشابوری و تعدادی دیگر از شاعران قرن‌های دهم و یازدهم هجری، هرچند که به رغم موفقیت غزل‌های نظیری، نمونه‌های تقلیدشده از او در دوران بازگشت ادبی، به سبب فقدان اصالت، چندان موفق از آب در نیامد.

## نمونه اشعار

## منابع
* آتشکدهٔ آذر (۷۳۸–۷۱۱/ ۲)
* ایضاح‌المکنون (۵۳۴/ ۱)
* حماسه‌سرایی در ایران (۳۵۷)
* تاریخ ادبیات ایران، براون (۱۶۸/ ۴)
* تاریخ ادبیات در ایران (۹۱۶–۸۹۷/ ۵)
* تاریخ نظم و نثر (۴۲۹)
* تذکرهٔ روز روشن (۸۴۱–۸۳۷)
* تذکرهٔ میخانه (۸۰۰–۷۸۵)
* دائرةالمعارف فارسی (۳۰۴۱–۳۰۴۰/ ۲)
* الذریعه (۱۲۱۳/ ۹)
* ریاض‌العارفین (۲۳۷–۲۳۶)،
* ریحانه (۲۱۷–۲۱۶/ ۶)،
* سرو آزاد (۲۶–۲۴)،
* فرهنگ ادبیات فارسی (۵۱۵–۵۱۴)،
* سخنوران (۹۴۶–۹۴۵)،
* کاروان هند (۱۴۵۶–۱۴۴۹/ ۲)
* کلمات الشعراء (۱۷۹)،
* گنج سخن (۷۶–۶۴/ ۳)،
* لغت‌نامه (ذیل/ نظیری نیشابوری)،
* مجمع‌الخواص (۲۲۰–۲۱۹)،

## پانویس

رده:اهالی نیشابور 
رده:اهالی نیشابور مهاجر به هند
رده:شاعران اهل نیشابور
رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۱۰ (قمری)
رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۱۱ (قمری)
رده:شاعران سبک هندی
رده:درگذشتگان ۱۰۲۱ (قمری)
رده:درگذشتگان ۱۶۱۲ (میلادی)