فهلویات

**فهلویات** نامی است که بر دوبیتی‌های سروده‌شده به گویش‌های کهن نواحی فهلَو (پهلَو) اطلاق می‌شود. مفرد آن فهلویه معرب صورت فارسی پهلوی است. بنا بر روایت ابن مقفع نواحی فهله شامل پنج ناحیهٔ اصفهان،کردستان، ری، همدان، آذربایجان و ماه‌نهاوند یعنی سرزمین ماد را در بر می‌گرفته‌است. ابن خرداذبه پهلَو یا فهلَو را شامل ری، اصفهان، همدان، دینَوَر، نهاوند، مهرگان‌کذک، ماسَبَذان و قزوین دانسته‌است. کاربرد فهله برای سرزمین ماد به اواخر دوران اشکانی می‌رسد.نمونه‌هایی از فهلویات که در متون فارسی آمده بیشتر به نواحی یاد شده منسوب است. بدین ترتیب فهلویات شامل اشعاری است که به گویش‌های غربی، مرکزی و شمالی ایران سروده شده‌است.

فهلوی عربی‌شده «پهلویک» است، که خود واژه‌ای در پارسی میانه برای اشاره به موضوع‌های گوناگونی چون خط، زبان، دوره و طبقه است. پس از حمله تازیان نویسندگانی که به تازی یا پارسی نو یا دری می‌نوشتند، برای اشاره به عناصر فرهنگ و حکمت و زبان ایران پیش از اسلام ناچار بودند، واژه‌هایی را به کار برند، که از سویی ریشه در واژه‌ها و نام‌های کهن داشته باشند و از دیگر سو با آن‌ها متفاوت باشند، تا بازنماینده تمایز دو دوره باشند. فهلوی یکی از همین نام‌های برساخته است.

ژیلبر لازار به استناد روایتی که کتاب الفهرست از سخن ابن مقفع داشته، می‌گوید که ایرانیان در اواخر دوره ساسانی ۵ زبان داشتند:
# پهلوی که زبان سرزمین فهله‌است یعنی ماد قدیم یا جبال مسلمانان.
# دری زبان پایتخت (تیسفون یا مدائن).
# پارسی  زبان موبدان و علما.
# زبان خوزی که در خوزستان رایج است.
# سریانی که در سواد بدان تکلم می‌کردند.

## ریشه‌شناسی
هر سه واژه فهلو(پهلو) ، پارت(پارث) و فارس ریشه در نامواژه پارس دارند. واژه «فهلوی» ریشه در نام «پارت» یا پارث دارد؛ ساتراپی یا شهربانیی در شمال شاهانشاهی هخامنشی. گونه کهن‌تر نام این ساتراپی در بند چهارم از ستون چهارم سنگ‌نوشته داریوش در بیستون و به پارسی باستان «پارثَوَه» (parθawa) ثبت شده است. در گذر زمان و با دگردیسی واژه، «ر» با «ث» جابه‌جا شد، یعنی پارثَو شد پَثرَو. «ر» نیز به «ل» تبدیل شد. «ث» هم که در دوره‌ای در زبان‌های ایرانی به «ه» تبدیل شد. بدین ترتیب این واژه در روزگار ساسانی و در زبان پارسیگ «پَهلَو» تلفظ می‌شد و صفت نسبیِ از آن ساخته شده «پهلویک». در دوره اسلامی «پ» را در آغاز همین واژه به «ف» تبدیل کردند و «ک» را از پایان ش ستردند و واژه «فهلوی» در تازی ساخته شد که در پارسی نو بدان «پهلوی» می‌گویند.

[400px|بندانگشتی|[ساتراپی|شهربی‌های شاهنشاهی هخامنشی، شهرب پارث در شرق دریای کاسپی پیدا است.]]

## پیشینه
پس از فروپاشی پادشاهی ساسانی و حمله تازیان به ایران‌شهر، اگرچه هم ایرانیان و هم جز ایشان سده‌ها بود، که ساسانیان را به پادشاهی ایران می‌شناختند و تاریخ پیش از ایشان اندک‌اندک می‌رفت که یک‌سر فراموشیده شود، اما فرمان‌روایی نزدیک به پانصدساله اشکانیان، به‌ویژه در جایی که آثار و یاد مادها و هخامنشیان کمابیش به اسطوره پیوسته بود، این امکان را فراهم کرده بود، که مولفه‌های بسیاری از زندگی و فرهنگ ایرانی به ایشان و قوم ایشان نسبت داده شود. این اثر در شاهنامه پیدا است و در حالی که فردوسی خستو است، که از اشکانیان جز نامی نشنیده است، واژه‌هایی چون **پهلوی** یا **پهلوان** در نامه نامور بسیار پربسامد است. از این رو **پهلوی** در پارسی دری و **فهلوی** در تازی، چه‌بسا رساتر از هر واژه‌ای، به «ایران پیش از ساسانیان» یا «ایران صرف نظر از پادشاهی ساسانی» اشاره می‌کرد.

## ویژگی
می‌توان بارزترین ویژگی‌های زبانی زبان پهلوی را اینگونه شمرد: استفاده از ساختار ارگتیو برای افعال متعدی ماضی، وجود دو شکل برای ضمیر اول شخص مفرد، یعنی "از" (شکل مستقیم، مقایسه کنید با پارتی "از") و "م/مو" (شکل غیرمستقیم، مقایسه کنید با پارتی/فارسی میانه "من")، استفاده از "جی-/چه-" قبل از مضاف‌الیه معکوس در ساختار اضافه (نگاه کنید به همانجا)، وجود صفات ملکی "جمن/چمن" به معنی "من"، "جتا/چتا/اشتا" به معنی "تو"، "جمان/چمان" به معنی "ما"، پیشوند "ها" (< فرا-) و تبدیل "فر-" و "خر-" به "هر-" (به عنوان مثال، هرسودن "فرسوده کردن"، خریدن "خریدن"). فهرست گزیده‌ای از کلماتی که شایسته ذکر هستند در زیر آمده است: اهنام "عشق"، اج/اژ/جا "از، ازِ"، آلاوه "شعله"، اسر "اشک"، آوا/وا "با"، از "من"، بر "در" (پارتی "بر")، بشن "قد"، بیش "درد، اندوه" (مقایسه کنید با فارسی میانه "بیش")، دیل/دل "قلب"، دیم "صورت" (فارسی میانه/پارتی "دیم")، گیهان "جهان"، گیان/گان/یان "روح"، هنی "دیگر" (فارسی میانه/پارتی "انی")، هرز- "رها کردن، گذاشتن" (پارتی "هیرز-")، کر- "انجام دادن" (پارتی "کر-")، کیج/کیژ "هر کسی، کسی" (پارتی "کیژ")، کدام "کدام" (صفت پرسشی پارتی/فارسی میانه "کدام")، لاو "تلاطم"، مانگ "ماه"، ناد/ناذ "محبوب"، او "به، در، در" (پارتی/فارسی میانه)، ریج- "ریختن"، روج/رو/رو "روز" (پارتی "روز")، سای "سایه"، تهره "تاریک" (مقایسه کنید با اوستایی "تَپورا-")، ود/وذ/وی "بد"، واتن، واژ- "گفتن، بیان کردن" (پارتی "واختن، واژ-")، وز- "حرکت کردن" (پارتی "وز-")، واژار "بازار" (پارتی "واژار")، ول "گل سرخ، محبوب"، وین- "دیدن" (فارسی میانه/پارتی "وین-")، خا "خاک، زمین، گرد و غبار"، خوا "خدا"، خواب "خواب"، خواز- "خواستن، آرزو کردن" (پارتی "وخاز-")، یا "مکان" (پارتی "ویاگ")، یان "روح" (مقایسه کنید با گیان/گان)، زان- "دانستن" (پارتی "زان-") و ژیونده "زنده" (پارتی "ژیوندگ").

## نمونه فهلویات

## کاربرد
پهلویک خود در پارسی میانه معناهای گوناگونی داشت. گذشته از اشاره به دودمان اشکانی و پارتیان، معنایی از اشرافیت را هم منتقل می‌کرد. فهلوی افزون بر این که این معناها را به ارث برد، معناها و کاربردهای دیگری هم بر آن بار شد. گاه این دست نامیدن‌ها را، حتی اگر نتوان گفت که بی‌زمینه بوده‌اند، نمی‌توان هم چندان اصیل و پرسون دانست. به ویژه که تاریخ اشکانیان و پارتیان دست‌کم در روزگار فردوسی فراموشیده شده بود:

نویسندگان خراسان و فرارود گاه برای اشاره به زبان مردمان غرب ایران، که به زبانی ایرانی اما جز پارسی رایج در خراسان سخن می‌گفتند، همین نام را به کار می‌بردند. از همین رو است، که به سروده‌های سرایندگانی از همدان و سپاهان گرفته تا آذربایجان و اران فهلویات می‌گفتند: نمونه را فهلویات بابا طاهر همدانی و فهلویات صفی‌الدین اردبیلی. اما چه‌بسا این که زبان مردم این سرزمین را فهلوی یا پهلوی می‌گفتند، نام **[[پهله]]** باشد، که گاه به سرزمین‌های غرب ایران اطلاق می‌شد.

پیش از این‌ها ابن ندیم در الفهرست به نقل از ابن مقفع درباره زبان مردمان ری و اصفهان و همدان و ماه نهاوند و آذربایجان می‌گوید: «فاما الفهلویه فمنسوب الی فهله سم یقع علی خمسة البلدان و هی اصفهان و الری و همدان و ماه‌نهاوند و اذربیجان …» در سده هشتم هم حمدالله مستوفی زبان مردمان زنجان را *پهلوی راست* می‌داند. از مراغه و شهرهایی از آذربایجان هم نام می‌برد و می‌گوید، زبان مردمان شان *پهلوی مغیر* یا *معرب* است.

کاربرد دیگر در میان اهل فلسفه است. شهاب‌الدین سهروردی در سده ششم پس از هجرت خود را زنده کننده **حکمت ایرانیان باستان** می‌داند و با *فهلویون* از ایشان یاد می‌کند. پس از او این نام بیش‌تر از پیش رایج شد. هادی سبزواری در منظومه و محمدحسین طباطبایی در نهایةالحکمة همین نام برای اشاره به این بخش از تاریخ فلسفه به کار برده‌اند، حال آن که بعید می‌نماید، که حکیمان ایران باستان خود را چنین نامیده باشند.

امروزه در کنار «فهلوی» واژه «پهلوی» هم با کاربردهای تازه و بسامدی کمابیش برابر به کار می‌رود. از دودمان پهلوی که بگذریم. در تداول عامه به زبان پارسی میانه هم پهلوی می‌گویند، که این نامیدن به سبب ناپرسونی ش، اهل فن را چندان خوش نمی‌آید. همچنین خط یا الفبای پیش از اسلام هم خط پهلوی خوانده می‌شود، حال آن که گویا در آن روزگار هام دبیره می‌خواندند ش.

چنان‌که گفته شد، این نامگذاری‌ها گاه چندان اصیل یا پذیرفته همگان نبوده است. نمونه را، پیدا نیست از کجا و کی نام قوم پارت یا همان **پهلو** را بر سرزمین ماد یا جبال گذاشتند، تا زبان مردمان ش را پهلوی بنامند. گواه دیگری که این ادعا را استوارتر می‌کند، این است، همان چیزی که جایی فهلوی نامیده می‌شد، گاه به نام دیگری هم خوانده می‌شد. نمونه را، هرچند بسیاری زبان مردم آذربایجان را پهلوی نوشته‌اند، کسانی چون ابن حوقل و اصطخری زبان این سامان را، در برابر دری خراسان، پارسی نامیده‌اند. نیز آنچه با «حکمت فهلوی» از آن یاد می‌شود، به حکمت خسروانی نیز آوازه دارد.

## نمونه‌های فهلویات
مینورسکی اعتقاد دارد که پهلوی نام گونهٔ زبانی منطقهٔ پهله بوده است که بعدها به گونه‌های غربی ایران اطلاق شده است. نظر عباس اقبال در این زمینه متفاوت است. به نوشته او، در دوره‌ای که خط و کتب پهلوی و همراه با آن‌ها اشعار و سرودهای هجایی قدیم ایرانیان از میان می‌رفت و نظم جدیدی روی کار می‌آمد، یعنی در قرن اول و دوم هجری، در میان عامه یا ولایاتی که هنوز شعر دری در آن چندان نفوذی نداشت، به همان وضع قدیم اشعار و سرودهایی ترکیب می‌کردند و می‌خواندند که هنگام خواندن به نظر موزون و آهنگین می‌آمد ولی چون آن‌ها را بر روی کاغذ می‌نوشتند، آشنایان به عروض عرب آن‌ها را در ردیف کلام منثور می‌گرفتند؛ و به همین علت هم آن نوع اشعار را پهلویات می‌گفتند؛ یعنی اشعار ولایتی در مقابل سخن دری که زبان شهرها و دربار و علو و ادب بود و پهلویات در ولایات دریای خزر و آذربایجان و قسمت غربی ایران از ری به طرف مغرب بسیار معمول بوده و شعرای معتبری مثل بندار رازی و بابا طاهر عریان همدانی و کافی ظفر همدانی به آن الحان اشعاری سروده‌اند.

نمونه از پهلویات بندار رازی:

به پارسی امروزی: *در رمه شاه اسب (بارکش) بود/در قافله نیز شتر مست (بارکش) بود/این اشتر مست و اسب تندرو منم/این در به امید می‌زنم در آن جغد بود*

ترجمه کلمات: بوک (جغد)، دَبو (بود). اما واژه ایلخی در شعر بندار می‌رساند که شعر دستخوش تحول قرار گرفته و به‌وسیله نسخه نویسان دستکاری شده‌است، چرا که در آن هنگام واژه‌های ترکی هنوز داخل زبان فارسی نشده بود.

پهلویات بابا طاهر عریان (قرن پنجم هجری) به گویش همدانی:

به پارسی امروزی: *بروم به دامنه الوند درخت مو بکارم/دامن از هر دو گیتی برکشم/نهال بنشانم و گریم به زاری/باشد که باز بلبل را کنار گل بنشانم*

معنی برخی واژگان در شعر چنین است: بشم (بروم) – نشانم (بکارم) – اژ (از) – هاوشانم (برکشم/برچینم) – توله (نهال) – بی (باشد) – بِلبِل (بُلبُل) – هنی (باز) – ول (گُل).

نمونه‌ای از پهلویات پیر شرفشاه دولایی (عارف قرن هشتم) به زبان گیلکی:

به پارسی امروزی: *بگو که رخسارش ماه و تنش یاسمین است/عمر چنین است که بگذرد، عمر من باشد با آن سیم اندام/جرات نگریستن ندارم، می‌ترسم که نظر رسد/صورتش مانند گل است و چشمش مانند دسته‌ای از بنفشه*

نمونه از پهلویات شیخ صفی الدین اردبیلی به زبان آذری:

به پارسی امروزی: *به من جانی بده، تا جاندار شوم/به من بیانی بده تا آگاه شوم/به من گوشی بده تا شنوا شوم/هر بانگی که برخیزد، باخبر شوم*

ترجمه لغات: بوم (شوم)، بو (بود) و کلماتی چون: وانگ (بانگ).

نمونه‌ای از اشعار ملاسحری طهرانی از شعرای دورهٔ صفویان (قرن یازدهم هجری) که به گویش مردم تهران سروده شده‌است:

به پارسی امروزی: *گل رخسارم تا آشکار نشود/جان سوخته‌ام به تماشا نمی‌رود/پیغامم نده که اینها قصه‌اند/تا ترا دلم نبیند باز نمی‌شود/گیسو بگشای اگر دل می‌بری/مرغ تا شب نشود به لانه نمی‌رود *

ترجمه برخی واژگان: دیم (چهره – رخسار) – سوته (سوخته) – نینه (نبیند) – جا (داخل) – نه مشو (نشود).

## جستارهای وابسته
* جاودان خرد
* زبان آذری
* پوریوت‌کیشان

## یادداشت‌ها

## پانویس

## منابع
* راهنمای زبان پارتی، تهران: انتشارات ققنوس، ۱۳۸۵

* 
*

رده:قالب‌های شعر فارسی
رده:ادبیات ایران
رده:زبان فارسی میانه
رده:واژگان بازگشتی