عبدالحمید دوم

جایگزین=ورودی اصلی آرامگاه سلطان عبدالحمید|بندانگشتی|ورودی اصلی آرامگاه سلطان عبدالحمید
**عبدالحمیدِ دوّم**  سی و چهارمین سلطان و خلیفه امپراتوری عثمانی بود که در ۳۱ اوت ۱۸۷۶ تا ۲۷ آوریل ۱۹۰۹ در قلمرو امپراتوری عثمانی حکومت کرد.

صدراعظم او در تلاش برای اصلاح دولت به طراحی مشروطیت و ایجاد مجلس قانون‌گذاری اقدام کرد. قانون اساسی جدید، آزادی فردی را تضمین می‌کرد در حالی که هنوز اختیارات اساسی با سلطان بود. فشار از جانب اروپا سلطان عبدالحمید را وادار ساخت تا با قانون اساسی موافقت نماید، اما او در سال ۱۸۷۸ مجلس را منحل کرد و بار دیگر سلطنت مطلقه را برقرار کرد. سلطان عبدالحمید با ساخت مدارس، مساجد، خطوط راه‌آهن و تلگراف در جهت پیشرفت عثمانی گام برداشت.

## زندگی
عبدالحمید زادهٔ سالِ ۱۸۴۲ میلادی و فرزند سلطان عبدالمجید است. در سن هفت سالگی مادرش را از دست داد و همسر دوم عبدالمجید که عقیم بود عبدالحمید را خیلی دلسوزانه بزرگ کرد.

عبدالحمید فردی مدرن، مذهبی، اندیشمند، عادل، مهربان، هوشیار، سیاسی، ادیب، شاعر و مسلط بر زبان‌های عربی، فارسی و ترکی بود و بسیاری از کتب ادبی و تصوف را مطالعه کرده بود. ایشان به هنر علاقه داشتند و بخشی از اوقات خود را به تاتر نگاه کردن و یا کتاب خواندن می گذراندند. ایشان خدمات علمی زیادی مانند واکسن هاری نیز به ترکیه کردند. وی فردی عادل و مهربان بود. عبدالحمید بعد از عزل برادرش مراد در اوت سال ۱۸۷۶ در حالی که ۳۴ سال سن داشت قدرت امپراتوری عثمانی را به‌عهده گرفت؛ و با توجه به عنایت وی به دین اسلام او را خلیفه خطاب می‌کردند و شخصیت‌های مذهبی، سیاسی و اجتماعی و رؤسای دینی مناطق مختلف مسئولیت و خلافتش را تهنیت گفته و به‌محض دست گرفتن قدرت شادی‌کنان توپ‌هایی شلیک کردند و در استانبول سه روز جشن و سرور برگزار گردید و با حضور شیخ‌الاسلام و بزرگان دین در مسجد جامع ابوایوب انصاری مراسم نهایی بیعت برگزار شد.

زمانی که عبدالحمید دوم زمام امور را به‌دست گرفت، دولت عثمانی غرق در بدهی‌های خارجی بود و وی در جهت بهبودی وضعیت اقتصادی و پرداخت بدهی‌های خارجی اقداماتی را انجام داد.

عبدالحمید در جهت اصلاحات داخلی اقدام نمود و به مسیحیان و غیر مسلمانان تا حد زیادی آزادی اعطا کرد، تا به دستورات اخلاقی و دینی عمل کند.

عبدالحمید حاضر به پیروی از تمدن غرب نبود و معتقد بود شرق و اسلام خود دارای تمدن قوی و مثال‌زدنی هستند و نیازی به تمدن و فرهنگ غرب ندارند. وی به قدرت والیان خود در مناطق مختلف افزود و تغییراتی کمی و کیفی در ولایت والیان خود داد. در نظام قضائی و نظامی اصلاحات ملموسی معمول گردید و دانشکده‌های مختلف را دایر کرد و جوانان ترک را به علوم روز مسلح نمود. خطوط راه‌آهن را توسعه داد و راه‌آهن بین دمشق و مدینه را احداث کرد همچنین خانهٔ سالمندان، دارالفنون، دارالنفوس عمومی و مدارس عالی تأسیس کرد.

در دوران عبدالحمید رشد فرهنگ چشمگیر و نشر و چاپ کتب و ورود کتاب‌ها و مجلات کاملاً آزاد بود، به همین دلیل روزگار وی به عنوان دورهٔ رشد فرهنگ و از بهترین دوران خلافت عثمانی‌ها نام گرفت و زبان‌زد شد.

در دوران عبدالحمید انقلاب‌ها و شورش‌هایی در مناطق مختلف از جمله در منطقهٔ هرزگوین شعله‌ور گردید که خواست اولیهٔ آن‌ها اصلاحات بود لیکن بعداً مشخص شد اصلاحات فقط یک بهانه بوده است.

روسیه به عثمانی حمله کرد و در نهایت در شهر سان استفانوس در کنار دریای مرمره با امضاء قرار دادی جنگ به آتش‌بس مبدل گشت که از مفاد صلح‌نامه مشخص است نتیجه به نفع روسیه تمام شده است.

از سال ۱۲۹۹ قمری فرانسه، تونس را اشغال و انگلستان در سال ۱۳۰۰ قبرس را اشغال کرد. دایرهٔ امپراتوری عثمانی هر لحظه محدودتر گردید. عبدالحمید به این نتیجه رسید که دولت وی توان مقاومت در برابر غرب را ندارد مگر با یک تاکتیک و برنامهٔ جدید؛ بنابراین با استفاده از مقام خلافت خود طرح *جامعهٔ اسلامی* را مطرح کرد و مسلمانانی که معتقد بودند ضعف دولت عثمانی در نتیجهٔ دوری از اسلام و شریعت اسلام است از طرح جامعهٔ اسلامی استقبال کردند و افرادی چون سید جمال‌الدین اسدآبادی و مصطفی کامل از مصر و ابوالهدی از سوریه و عبدالرشید از سیبری و حرکت سنوسیه در لیبی از تشکیل جامعهٔ اسلامی پشتیبانی کردند.

بندانگشتی|نیروهای عثمانی در حال محاصرهٔ پلیوینا
بندانگشتی|عبدالحمید دوم

طرح جامعهٔ اسلامی به سلطان عبدالحمید و دولت ترکیه قدرت و قوت و شخصیت داد و در تمامی مساجد جهان اسلام به صورت خیلی آگاهانه فرهنگ محبت و وحدت احیاء شد و علماء اسلام در گوشه و کنار دنیای اسلامی شروع به تبلیغ وحدت کردند و با این طرح مسلمانان موفق شدند و غرب در برخورد و برنامهٔ خود تجدیدنظر کرد.

در دوران عبدالحمید ترکان جوان شیفتهٔ غرب شدند و با روی کار آمدن مدحت پاشا به عنوان نخست‌وزیر، حرکات ضد مسلمانان و جامعهٔ اسلامی رشد کرد زیرا مدحت پاشا ضد برنامه‌های اسلامی بود.

جمعیت اتحاد و ترقی در سال ۱۳۱۶ قمری در پاریس تشکیل شد و در سال ۱۳۲۳ قمری جمعیت آزادی نیز تشکیل گردید و سپس در هم ادغام شدند. این دو حزب سکولار در داخل و خارج شروع به مخالفت با دولت عبدالحمید نمودند.

عبدالحمید و دستگاه دولت خیلی به‌سرعت و آگاهانه با این تشکیلات سکولار مبارزه کردند ولی با توجه به وضع داخل عثمانی و پشتیبانی دولت‌های اروپایی از این تشکیلات دولت عبدالحمید به نتیجه‌ای نرسید.

عبدالحمید مدعی بود ثمرهٔ جنگ و اختلاف عثمانی با ایران و عثمانی با ایران برای انگلیس بوده است. وی معتقد بود اسلام و مسیحیت دو دیدگاه مختلف‌اند و وحدت و جمع آن‌ها در یک تمدن غیرممکن است.

عبدالحمید به مسلمانان شرق آسیا از جمله مسلمانان چین توجه خاصی داشت. در سال ۱۸۸۳ میلادی روزنامه‌های استانبول خبرهایی را در خصوص مسلمانان چین منتشر کردند. از جمله نوشته بودند "در پکن پایتخت چین ۳۸ مسجد وجود دارد؛ و یک مسجد جامع مجهز به‌نام مسجد جامع حمیدیه که با هزینهٔ سلطان عبدالحمید احداث شده بود وجود دارد که روزهای جمعه در آن نماز جمعه برگزار و خطبه به‌نام سلطان عبدالحمید خوانده می‌شود".

عبدالحمید از بی‌حجابی و توهین به پوشش تاریخی امت اسلام با سبک غرب به‌شدت جلوگیری کرد. با آزادی مشروبات الکلی و مشروب‌خواران و فروشندگان مشروبات مبارزهٔ جدی نمود.

عبدالحمید در سال ۱۲۹۴ قمری دستور انتخابات را در مناطق تحت نفوذ خود صادر کرد. در نتیجه طی یک انتخابات آزاد، ۷۱ مسلمان، ۴۴ مسیحی و ۴ یهودی انتخاب و کار مجلس در همان سال شروع شد و بعد از ۱۱ ماه به دستور سلطان عبدالحمید تعطیل گردید. انگلیس و یهودی‌ها در جهت سقوط قدرت عثمانی‌ها برنامه‌ریزی کردند، شریف حسین را در حجاز به عنوان خلیفهٔ مسلمین مطرح و حزب اتحاد و ترقی را در داخل و خارج ترکیه تقویت نمودند و بیشتر افراد در ادارهٔ استخبارات و امنیت عثمانی را با پول خریداری نمودند. جمعیت اتحاد و ترقی در بین دانشجویان ترک در اروپا و استانبول شروع به تحریک ناسیونالیست ترکی نمودند و جبههٔ قومی‌ترکی و جمعیت اتحاد و ترقی مشترکاً علیه جامعهٔ اسلامی ایستادند و واژهٔ ترکی را در جای واژهٔ عثمانی قرار دادند و در فاصلهٔ کوتاهی احزاب و تشکیلات غیر دینی و ضد دینی تشکیل شده همگی با هم متحد شدند و به اتفاق درخواست عزل سلطان عبدالحمید را کردند.

اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی، سلطان عبدالحمید دوم جهت کسب مشروعیت و نزدیک‌تر کردن پیوند حکومت خود با پیشینیان برجسته و بلندآوازه، دست به احداث یک قبرستان برای نخستین قهرمانان امپراتوری عثمانی در سوگوت به عنوان خاستگاه این خاندان زد. او مقبرهٔ ارطغرل را بازسازی و قبری نیز برای همسر ارطغرل و ۲۵ تن دیگر اضافه نمود. با وجود این که عثمان یکم توسط فرزندش اورخان یکم در بورسا به خاک سپرده شده بود، یک قبر هم برای او در این قبرستان تعبیه گشت.

عبدالحمید در جهت جلوگیری از سقوط دولت و مبارزه با احزاب لائیک و وابسته به غرب اقدام به تشکیل دولت مشروطه و مجلس عمومی تازه‌ای با ۲۸۰ نماینده از اقوام مختلف و مجلس اعیان کرد، اما مجلس عثمانی عبدالحمید را در سال ۱۳۲۶ هجری قمری مصادف با سال ۱۹۰۹ میلادی با فتوای شیخ‌الاسلام ضیاءالدین افندی عزل و به جای وی محمدشاه را به عنوان سلطان عثمانی تعیین کردند.

بندانگشتی|عمارت آلاتینی، جایی که عبدالحمید پس از عزل در سال ۱۹۰۹ به آنجا فرستاده شد.
پاسخ سلطان عبدالحمید به درخواست یهودیان و تئودور هرتسل برای تشکیل حکومت یهودی در فلسطین:

### عبدالحمید دوم و شیعیان
سلطان عبدالحمید دوم، با درک عمیق از اهمیت همبستگی مسلمانان، میراث‌دار تلاش‌های اتحاد اسلامی شد و پیوندهای خود را با مراکز مهم تشیع، به‌ویژه در عراق، تقویت کرد. این سیاست مدبرانه، که ریشه در اقتدار معنوی علمای شیعه و استقلال نسبی آن‌ها از حکومت قاجار داشت، فضای مناسبی برای تعامل میان مذاهب اسلامی فراهم آورد.
سلطان عبدالحمید دوم که به درستی دریافته بود اختلافات عملی میان اهل تسنن و مذاهب اربعه نسبت به تشیع کمتر است، مسیر جدیدی را در پیش گرفت. او با هوشمندی و سعه صدر، کوشید تا با شیعیان تابع امپراتوری و حتی شیعیان ایران، رابطه‌ای مثبت برقرار سازد.
اقدامات مثبت برای شیعیان:
• مهربانی و رعایت: او نسبت به شیعیان توجه ویژه‌ای مبذول داشت و برای کسب رضایت خاطر آن‌ها تدابیری عملی اندیشید.
• اصلاحات آموزشی و فرهنگی: دستور حذف مطالب تحریک‌آمیز از کتب درسی و توجه ویژه به تعمیر اماکن مقدس شیعیان صادر شد.
• تأکید بر علم: رواج سوادآموزی در میان شیعیان یکی از اولویت‌های این سلطان باوقار بود.
این سیاست متمایز، واکنش‌های مثبتی از سوی مراجع بزرگ شیعه در پی داشت. عالمان بزرگی مانند میرزا ابوطالب مجتهد زنجانی، که با سید جمال‌الدین ارتباط داشت، با او بیعت کردند و سلطان را «خلیفهٔ مسلمین» خواندند. همچنین، حمایت‌های بی‌سابقه‌ای از مراجع تراز اول صورت گرفت؛ برای نمونه، دستور تلگراف رایگان روزانه برای شیخ فاضل شربیانی و وعده پشتیبانی مستقیم سلطان به آقا نجفی صادر شد.
سید عبدالحسین مجتهد لاری، عالم اصلاح‌طلب، در رساله خود از شیوه حکومت عبدالحمید ستایش کرده و او را به دلیل «حمایت اسلام و علماء اعلام» با اقتدار وصف نموده است.
دعوت به اتحاد:
تأکید اصلی سلطان بر لزوم اتحاد دولتین اسلامی ایران و عثمانی بود. این اتحاد نه تنها بر اساس وظیفه شرعی، بلکه برای حفظ اقتدار عمومی در برابر دشمنان خارجی خودشان امری حیاتی تلقی می‌شد. لازمۀ این اتحاد، دوری از تفرقه و حفظ وحدت بود. بر این اساس، سلطان بر رفع موانع عملی تأکید داشت؛ مانند توقف تفتیش و ضبط کتب علمی و مذهبی در گمرکات، چرا که وظیفه حاکم اسلامی «اصلاح ذات البین» (ایجاد صلح و آشتی میان مسلمانان) است.
این اقدامات نشان می‌دهد که سلطان عبدالحمید دوم، با بینشی سیاسی و عقایدی مذهبی، در پی ایجاد یکپارچگی و تقویت بنیان‌های اخوت میان تمام مسلمانان تحت لوای اسلام بود.

##### مرگ

سلطان عبدالحمید ثانی در سن ۷۶ سالگی بر اثر نارسایی قلبی درگذشت.

## شعر
سلطان عبدالحمید دوم نیز به پیروی از بسیاری از اجدادش (یعنی سایر سلاطین عثمانی) به زبان پارسی اشعاری سروده است.

یک رباعی پارسی او که اکنون به خط خودش در کتابخانهٔ موزهٔ طوپقاپو نگهداری می‌شود، چنین است:

الله! تُرا عزیز می‌دانم و بس.

با عزت، آن که نیست مانند تو کَس.

الله! در این واقعه دستم‌گیری؟

الله! همین زمان به فریادم رَس.

## جوایز و افتخارات
; از عثمانی
*  استاد بزرگ؛ فرمان هلال
*  استاد بزرگ نشان افتخار
* استاد اعظم درجه یا نشان مجیدی
* 

;; از دولت‌های خارجی
*  شوالیه صلیب بزرگ از سفارش سنت استفان، از الماس، *۱۸۸۱* (اتریش-مجارستان)
*  شوالیه افتخار فیل، *۱۳ دسامبر ۱۸۸۴* (پادشاهی دانمارک)
*  نشان شوالیه سلطنتی سرافیم، *۲۴ ژوئیه ۱۸۷۹* (پادشاهی سوئد)
*  صلیب بزرگ شوالیه Order of Kamehameha I، *ژوئیه ۱۸۸۱* (پادشاهی هاوایی)
* نایت صلیب بزرگ از دستور سنت اولاو، *۱۱ فوریه ۱۸۸۵* (پادشاهی نروژ)
*  شوالیه صلیب بزرگ سفارش برج و شمشیر (پادشاهی پرتغال)
*  شوالیه نشان پشم طلایی، *۱۹ دسامبر ۱۸۸۰* (پادشاهی اسپانیا)
*  شوالیه صلیب بزرگ فرمان شاهین سفید، *۱۸۹۱* (دوک نشین بزرگ ساکس-ویمار-آیزناخ)
*  شوالیه صلیب بزرگ با یقه از نشان سنت الکساندر، *۱۸۹۷* (شاهزاده بلغارستان)
*  نایت صلیب بزرگ با یقه نشان کارول اول، *۱۹۰۷* (پادشاهی رومانی)
*  شوالیه حکم بشارت، *۲۹ نوامبر ۱۸۸۱* (پادشاهی ایتالیا)
*  نشان شوالیه عقاب سیاه، در الماس، *۳ فوریه ۱۸۸۲* (امپراتوری آلمان)
*  شوالیه نشان خاندان سلطنتی چاکری، *۱۸ دسامبر ۱۸۹۲* (پادشاهی سیام)
*  شوالیه گراند کوردون از؛ 26 Order of the Chrysanthemum، *ژوئن ۱۸۸۸* (امپراتوری ژاپن)
*  نشان شوالیه سنت هوبرت، *۱۹۰۸* (پادشاهی باواریا)

## پانویس

## منابع

* 

* 

رده:افراد امپراتوری عثمانی چرکس‌تبار
رده:افراد جنگ روسیه و عثمانی ۱۸۷۷–۱۸۷۸ (میلادی) اهل امپراتوری عثمانی
رده:پادشاهان خلع‌شده از حکومت
رده:ترک‌های عثمانی
رده:خادم الحرمین الشریفین
رده:خلفای عثمانی
رده:درگذشتگان ۱۹۱۸ (میلادی)
رده:رهبران برکنارشده از طریق کودتا
رده:زادگان ۱۸۴۲ (میلادی)
رده:سلاطین سده ۲۰ (میلادی) عثمانی
رده:شوالیه‌های پشم زرین اسپانیا
رده:شوالیه‌های پشم زرین
عبدالحمید دوم
رده:نجات‌یافتگان از ترور