فهرست آثار درباره بهرام بیضایی

[بندانگشتی|262px|[بهرام بیضایی|بیضایی با مژده شمسایی و محمّدرضا درویشی در نشستِ خبریِ *[[وقتی همه خوابیم]]* در جشنوارهٔ فیلمِ فجرِ ۱۳۸۷
----
«بهرام بیضایی و آثار گرانمایهٔ او از آن دست موضوعاتی است که در آغاز سخن درباره‌اش نمی‌توان این جمله بسوده و تکراری را به کار برد که «دربارهٔ او بسیار گفته و نوشته‌اند»؛ چراکه واقعیت این است که نه جامعهٔ ایرانی . . . و نه سیاستگذاران فرهنگی . . . آنچنان که باید و شاید او را نشناخته‌اند یا نخواسته‌اند که بشناسند!»زهرا حاتمی، ۱۳۹۷«به نظر من مقوله‌ای به نام بیضایی‌شناسی، بیضایی‌خوانی، خودش یک پژوهش است.»محسن حسینی، ۱۴۰۰
]]
کار و زندگیِ بهرام بیضایی (۱۳۱۷) موضوعِ آثار و تأمّلاتِ بسیاری بوده است. اینک برگزیده‌ای از شناخته‌ترین‌های این‌ها.

سرآغازِ نگارش دربارهٔ بهرام بیضایی و کارش کمابیش به سرآغازِ کارِ نویسندگیِ خودِ بیضایی برمی‌گردد. بعضی از کسانی که نخستین بار در آغازِ دههٔ ۱۳۴۰ در نوشته به بیضایی و کارش اشاره کردند یا درباره‌اش مقاله نوشتند عبارتند از یحیی ذکاء، ژان-ژاک گوتیه، ایرج افشار، اکبر رادی و جلال آل احمد. (شاید نخستین بار که جایی مکتوب به نامِ بیضایی اشاره و منتشر شده باشد نشریهٔ *پُست تهران* در خردادِ ۱۳۳۳ باشد. برخی گزارش‌های ساواک را نیز می‌توان از نخستین نوشته‌ها دربارهٔ بیضایی به شمار آورد.) سپس‌تر آوازهٔ بیضایی سبب شد تا موضوعِ نوشته‌ها و نقّاشی‌ها و شعرها و فستیوال‌ها و سخنرانی‌های فراوان شود. دانشگاهیان نیز اغلب در مملکت‌های فارسی‌زبان پژوهش‌های فراوانی دربارهٔ بیضایی نوشتند که گاه به صورتِ کتاب نیز چاپ شده. با این همه، روی هم رفته بیشترِ آنچه دربارهٔ کار و زندگیِ بیضایی در زمانِ زندگیش گفته شده بیش و کم برگرفته از گفته‌های خودش بوده است. خاطراتِ مکتوب و ضبط‌شده نیز از منابعِ شناختِ بیضایی به شمار می‌رود، از راهِ نمونه خاطراتِ زین‌العابدین مؤتمن و عبّاس جوانمرد و عزّت‌الله انتظامی و پرویز ممنون و حمید سمندریان و هما روستا و جمشید لایق و ایرج زهری و داوود رشیدی و مجید دانش‌آراسته و محمّد متوسلانی و ایرج پارسی‌نژاد و آیدین آغداشلو و شیدا قره‌چه‌داغی و عنایت‌الله بخشی و منصور اوجی و اسماعیل نوری علا و لیلی گلستان و کاظم هژیر آزاد و داوود فتحعلی بیگی و علیرضا خمسه و داریوش فرهنگ و همایون کاتوزیان و امیر نادری و سوسن تسلیمی و غزاله علیزاده و بهروز غریب‌پور و اکبر زنجانپور و عبّاس میلانی و پرویز پورحسینی و اسماعیل جمشیدی و زاون قوکاسیان و سیّد محمّد بهشتی شیرازی و فرشیده نسرین و آناهید آباد و بهاره رهنما. و همچنین است دانشنامه‌ها و تواریخِ نمایشِ نوین و سینما و ادبیات در ایران، از *Histoire du cinéma iranien 1900-1999* محمّد حقیقت و فردریک سابورو تا *نمایش‌های ایرانی* کارِ صادق عاشورپور و *تاریخ سینمای ایران* کارِ جمال امید و *[[A History of Persian Literature]]* زیرِ نظرِ احسان یارشاطر.

هنگامِ سرآغازِ قرنِ پانزدهمِ هجریِ خورشیدی بیضایی از نامدارترین پارسی‌گویان بوده و «هر گفتارش تفسیر می‌شود».

## کتاب
### به تفکیکِ کار
#### دربارهٔ کتاب‌ها

;*مترسکها در شب و عروسکها*

;*آرش*

;*پهلوان اکبر می‌میرد*

;*نمایش در ژاپن*

;*نمایش در ایران*

;*سُلطان مار*

;*دیوان بلخ*

;*نمایش در چین*

;*عیّار تنها*

;*قصه‌های میرِ کفن‌پوش*

;*اِشغال*

;*روز واقعه*

;*فتحنامه‌ی کلات*

;*دیباچه‌ی نوین شاهنامه*

;*پرده‌ی نئی*

;*فیلم در فیلم*

;*سیاوش‌خوانی*

;*هیچکاک در قاب*

;*چشم‌انداز*

;*مقصد*

;*اَفرا، یا روز می‌گذرد*

;*ایستگاه سلجوق*

;*مَجلس ضًربت زدن*

;*مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین*

;*شب هزارویکُم*

;*ریشه‌یابیِ درخت کهن*

;*هِزاراَفسان کجاست؟*

;*چهارراه*

;*ماهی*

;*داش آکُل به گُفته‌ی مرجان*

#### دربارهٔ فیلم‌ها
[بندانگشتی|262px|[زاون قوکاسیان (۱۳۹۳−۱۳۲۹)
----
قوکاسیان از پرکارترین بیضایی‌شناسانِ هم‌روزگارِ بیضایی بود. او پنج کتابِ مشترکِ عمدتاً سینمایی با بیضایی منتشر کرد. بیضایی در سوگِ مرگش دو شعر سرود.]]

**رگبار*

**سفر*

**غریبه و مه*

**کلاغ*

**چریکه‌ی تارا*

**مرگ یزدگرد*

**باشو، غریبه‌ی کوچک*

**شاید وقتی دیگر*

**مسافران*

**گفتگو با باد*

**سگ‌کُشی*

**قالی سخنگو*

**وقتی همه خوابیم*

#### دربارهٔ سخنرانی‌ها

*«در موقعیت تئاتر و سینما»

### عمومی

#### دفتر
* 
* نظرزاده، رسول. *تن‌پوشی از آینه: ساختمایه‌ی نمایش‌های ایرانی در آثار بهرام بیضایی* (۱۳۸۴)
* 
* 
* 
* 
* 

;یادنامه
* 
* تواضعی، جابر (گردآورنده). *سر زدن به خانه‌ی پدری*.

نویسندگانِ کم‌شناخته‌ای چون سهیلا نجم و مصطفی زمانی‌نیا و ایرج افشاری اصل و آذر مهرابی و رضا ترنیان و محمّد عارف و شمیم شهلا و مریم افشار و الهام باقری و فرشید قلی‌پور و محمود صباحی و سعید رضوی و حسن امیرخانی و آزاده سعیدی مقدم و فاطمه شفیع خانی و منیر کی‌احمدی و سارا آصفی و مونا عماد و لیلا فیجانی نیز کتاب‌هایی دربارهٔ بیضایی منتشر کرده‌اند. منصور خلج و محسن شهرنازدار و سروش طاهری اول و صمد رستمی و محمّد بقایی و حسین فرّخی و فریده شیر ژیان و ندا خوینی و ولی‌اله نصری و محمّدسجّاد نجفی و حمیرا علیزاده و رسول نظرزاده هم از نویسندگانی هستند که در بخش‌هایی از کتاب‌هاشان به بیضایی و کارش پرداخته‌اند.

#### مقاله
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* دولت‌آبادی، محمود. «بهرام بیضایی» در کتابِ *[[میم و آنِ دیگران]]*.
* 
*  و نیز در کتاب *دستی از دور*.
* 
* 
* رحمانیان، محمّد. «بهرام بیضایی؛ نمایشنامه‌نویس».
* شمسایی، مژده. «بیضایی از نزدیک‌ترین فاصله».
* 
* 
* کیانیان، رضا. «بازی برای بیضایی» در کتاب *بازیگری*.
*  (چاپِ دیگر در کتابِ *نام‌ها از کجا می‌آیند؟ برندسازی شخصی؛ راه بلندمدت دوست‌داشتنی*، ۱۴۰۳)
* نجیب، ابوالفضل. «بهرام بیضایی، ادبیات مدرن و سرگشتگی تاریخی زن»
* 

* 
* Stümpel-Hatami, Isabel. "Sindbads Achte Reise: Geschichte und Gegenwart im Werk Bahram Beizai's am Beispiel eines frühen Dramas" in *Gesellschaftlicher Umbruch und Historie im Zeitgenossischen Drama der Islamischen Welt*
* Yarshater, Ehsan. "The Modern Literary Idiom." *Critical Perspectives on Modern Persian Literature*. Edited and Compiled by Thomas M. Ricks. Washington, D. C: Three Continents Press. 1984.

همچنین مقالاتِ فراوانی اغلب بی امضا در روزنامهٔ *[[کیهان (روزنامه)|کیهان]]* دربارهٔ بیضایی چاپ شده است. روزنامهٔ *کیهان* و روزنامهٔ *[[شرق (روزنامه)|شرق]]* از نشریّاتی هستند که در دورانِ متأخّرِ کارِ بیضایی فراوان به وی پرداخته‌اند، یا بیضایی را بهانهٔ مشاجرهٔ قلمی با همدیگر کرده‌اند.

#### ویژه‌نامه
* *فیلم و سینما*، شمارهٔ ۲
* *سیمیا*، شمارهٔ ۲
* *آزما*، شمارهٔ ۱۰۹
* *[[دفترهای تآتر]]*، شمارهٔ ۱۵
* *کاج*، شمارهٔ ۲ و ۳
* *[[فرهنگ امروز]]*، شمارهٔ ۲۶
* *[[چلچراغ (هفته‌نامه)|چلچراغ]]*، شمارهٔ ۷۷۹

* *[[مطالعات ایرانی (نشریه)|Iranian Studies]]*, Vol 46, No. 5

#### رساله
* سعیدی امجد، حمید. *بررسی مبادی تجدّد و درام ایرانی همراه با طرح خوانشی از آثار بهرام بیضایی*.

* Talajooy, Saeed Reza. *Mythologizing the Transition: A Comparative Study of Bahram Beyzaee and Wole Soyinka*.
* Vatanabadi, Shouleh. *Gholam Hossein Sa'edi & Bahram Beyzai: Censorship in Iranian Drama in the 1960's and 1970's*.

#### ادبِ جمیل

* م. آزاد. «عصر». (زمستانِ ۱۳۴۱)
* م. آزاد. «مباحثات». (پاییزِ ۱۳۴۲)
* 
* اسماعیلی، بشیر. «تذکره شیخنا و استادنا بهرام بیضایی» در ضمیمهٔ طنزِ روزنامهٔ *[[قانون (روزنامه چاپ تهران)|قانون]]*.
* گودرزی، شکرخدا. «استوار بر پیمان خویش».

## نمایش
* مساوات، محمّد. *بیضایی*. (۱۳۹۴، چاپِ ۱۳۹۸)

## [[:رده:فیلم‌های مستند درباره بهرام بیضایی|فیلم]]

* یک فیلم در وست‌دویچر روندفونک
* *[[مسافران در راه]]*
* *[[پرونده‌ی کوتاهِ سگ‌کُشی]]*
* *ریشه‌ها*
* *Cinema of Fire* (۲۰۰۲ میلادی)
* 
* *چریکه‌ی بهرام یا ایمان به قدرت تصویر*
* *[[Bahram Beyzaie: A Mosaic of Metaphors]]* (۲۰۱۹ میلادی)
* *[[عیار تنها (فیلم)|عیّار تنها]]* (۲۰۲۰ میلادی)
* *[[اعتراضِ بهرام بیضائی]]* (۱۳۹۹؛ )
* *[[سفری به دنبال هویت]]* (۲۰۲۱ میلادی)

## عکس
[بندانگشتی|262px|پرترهٔ بیضایی، کارِ [فخرالدّین فخرالدّینی (۱۳۸۱)]]
* پرتره، فخرالدّین فخرالدّینی (۱۳۸۱)
* پرتره، مریم زندی (در کتابِ *چهره‌ها*)
* پرتره، مهرداد اسکویی (در کتابِ *یاد و نگاه* و *کتابِ پنجاه‌وپنج*)
* پرتره، علیقلی ضیایی (در شمارهٔ ۱۲۱ *[[بخارا (مجله)|بخارا]]*)
* پرتره، حمیدرضا فرامرزی (در کتاب‌های *هنرمندان در قاب سیاه و سفید* و *در کنار برترین هنرمندان معاصر* و *سایه‌های سپید (۱)*)
* چند عکس در جزیرهٔ کیش، ناصر تقوایی
* پرتره، پرویز جاهد
* دو پرتره از مهرداد دفتری (در کتابِ *چشمِ درون*)

نیز نمایشگاه‌ها و کتاب‌هایی از عکس‌های پشتِ صحنهٔ کارهای بیضایی برگزار و منتشر شده است − از جمله نمایشگاهی از عکس‌های عزیز ساعتی و کتابی از عکس‌های جمشید بایرامی.

## گفتگو
* «جایگاه بیضایی در سینمای ما» در بهاری، مسعود. *مرد آرام پرده نقره‌ای: مجموعه مقالات و نقدهای سینمایی* (۱۳۹۷). تهران: انتشارات افراز. به کوششِ احمدرضا بشیری. (گفتگوی روبرت صافاریان و امیر پوریا و رضا درستکار و مسعود بهاری)
* 
* «شناخت بیضایی برای جهان دشوار است». گفتگوی مجلّهٔ *آزما* با امید روحانی
* «زبان بیضایی، شعر است». گفتگوی مجلّهٔ *آزما* با عبّاس جوانمرد
* گفتگوی امیر پوریا و افشین هاشمی در بیست‌ویکمین برنامهٔ *آپاراتچی* ()
* مجموعهٔ پادکستِ *ابدیت و یک روز* به مناسبتِ هشتادسالگیِ بیضایی

## آثارِ تجسّمی
یگانه شمایلِ بیضایی در معابرِ عمومی تا سالِ ۱۴۰۰ تصویرِ ابلقِ نیمرخی در بالای شابلونِ چهرهٔ هنرمندانِ نمایش در ایستگاهِ متروی تئاترِ شهرِ تهران بوده است.
* محصّص، اردشیر. طرحِ چهرهٔ بهرام بیضایی.
کاریکاتورهای فراوانی نیز از بیضایی کشیده شده که اغلب در مجلّاتِ سینمایی منتشر شده، از جمله از مانا نیستانی.

## فستیوال‌ها
جشنواره‌ها و جایزه‌هایی به نامِ بیضایی برگزار شده است، که از آن میان می‌توان جشنوارهٔ ارغنون به سال ۱۳۹۵ و جشنواره ملّی تئاتر بهرام بیضایی و مجموعه سخنرانی‌های دانشگاهِ سنت اندروز (۲۰۱۷) به افتخار بیضایی را نام برد.

به مناسبتِ ده سال مربّی‌گریِ بیضایی در دانشگاهِ استنفورد برنامهٔ ایران‌شناسیِ این دانشگاه کنفرانسی در ژوئیهٔ ۲۰۲۱ میلادی برگزار کرد.

## جستارهای وابسته
* فهرستِ آثارِ بهرام بیضایی

## پانویس
### توضیحات


### ارجاعات

## منابع
* *[[فهرست مقالات فارسی در زمینهٔ تحقیقات ایرانی]]*
* *فهرست مقالات فرهنگی در مطبوعات جمهوری اسلامی ایران* (*فهرست مقالات فارسی در مطبوعات جمهوری اسلامی ایران*)
* خاشع، شهرزاد. *کتابشناسی نقد فیلمهای ایرانی*.
* 

## پیوند به بیرون
* کتاب‌ها دربارهٔ بهرام بیضایی در کتابخانهٔ باز
* Cinema Iranica Bibliography
* Cinema Iranica: "Bahram Beyzaie’s Dramatic and Cinematic Oeuvre" by Saeed Talajooy
* 

رده:بهرام بیضایی
بیضایی