کردستان ترکیه

[بندانگشتی|280px|نقشه سرزمین کردستان بر پایه [پیمان سور]]
بندانگشتی|350px|رنگ قرمز درصد جمعیت کرد نسبت به باقی جمعیت ترکیه در مناطق مختلف این کشور را نشان می‌دهد (قرمز کمرنگ نشان‌گر درصد جمعیت پایین‌تر می‌باشد)

**بخش‌های کردنشین ترکیه** یا **کردستان ترکیه** (به کردی:«Bakurê Kurdistanê» یا «Bakura Kurdistana» و «Kurdistanê Turkîyê» یا «Kurdstana Turkîya» ) اصطلاحی غیر‌رسمی است که برای اشاره به بخش‌هایی از شرق و جنوب شرق ترکیه به کار می‌رود که در آن‌ها کردها اکثریت جمعیت یا اقلیت قابل توجهی را تشکیل می‌دهند. این نام در گفتمان سیاسی، رسانه‌ای و پژوهش‌های دانشگاهی دیده می‌شود، هرچند در ساختار رسمی اداری ترکیه به رسمیت شناخته نشده‌ است.

بر پایهٔ داده‌های مؤسسه کردی پاریس، مناطق کردنشین ترکیه با مساحتی حدود ۲۳۰ هزار کیلومتر مربع (به‌طور تقریبی معادل ۶۳٪ مساحت ناحیه آناتولی شرقی و ۶۳٪ ناحیه آناتولی جنوب شرقی) نزدیک به ۳۰٪ از خاک ترکیه را دربر می‌گیرد.

## جمعیت و پراکندگی
برآورد جمعیت کردهای ترکیه بسته به منبع متفاوت است. گزارش‌های سازمان سیا در سال ۲۰۱۶ ترکیب قومیتی ترکیه را شامل حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد ترک، ۱۹ درصد کرد و ۷ تا ۱۲ درصد سایر گروه‌های قومی عنوان کرده‌اند.

بر اساس گفته مؤسسه کردی پاریس در سال ۲۰۱۶، جمعیت کُردهای ترکیه حدود ۲۰ میلیون نفر و دست‌ِبالا ۲۵٪ جمعیت ترکیه برآورد شده‌است. برخی منابع دیگر نیز نسبت‌های ۲۰ تا ۲۵ درصد را برای سهم جمعیتی کردها در ترکیه پیشنهاد کرده‌اند.

همچنین بر پایه آماری که در سال ۲۰۱۲ توسط آژانس خبری فرات منتشر شد، جمعیت کردها در ترکیه بیش از ۲۲ میلیون نفر برآورد شده‌است.

حدود ۶۰٪ از کردهای ترکیه در جنوب شرقی و شرق ترکیه (موسوم به بخش‌های کردنشین ترکیه) سکونت دارند. از سال ۱۹۹۰، مهاجرت اجباری و اقتصادی از جنوب شرقی ترکیه، صدها هزار کرد را به شهرهایی مانند استانبول، آنکارا و ازمیر منتقل کرده‌است.

برآوردها درباره جمعیت کردهای استانبول متفاوت است و در برخی منابع بین ۵۰۰ هزار تا ۱ میلیون نفر (در دهه ۱۹۹۰) ذکر شده‌است. طبق تخمین دیگری که اعتبار آن مورد بحث است، جمعیت کردها در استانبول، آنکارا، ازمیر و سایر شهرهای بزرگ (به جز استان‌های کردنشین ترکیه) حدود ۳۵٪ کل جمعیت کردهای ترکیه عنوان شده‌است که چیزی در حدود ۵ تا ۷ میلیون نفر برآورد می‌شود.

## بستر سیاسی و اجتماعی
مسائل مربوط به حقوق فرهنگی، زبانی و سیاسی کردها در ترکیه از دهه ۱۹۸۰ به یکی از محورهای مهم سیاست داخلی این کشور تبدیل شده‌است. در این چارچوب، تنش‌ها و درگیری‌هایی میان دولت ترکیه و گروه‌هایی مانند پ‌ک‌ک رخ داده که در منابع مختلف با تعابیر و ارزیابی‌های متفاوتی توصیف شده‌اند. برخی تحلیل‌ها بر ابعاد امنیتی و برخی دیگر بر ابعاد اجتماعی، اقتصادی و هویتی این مسئله تأکید می‌کنند.

## پیشینه

بندانگشتی|300x300px|مناطقی که با رنگ سبز مشخص شده مناطق با حداکثریت کرد است، که در اختیار حزب hdp است.

کردوئنه سرزمینی باستانی در جنوب دریاچهٔ وان و شمال میانرودان در هزارهٔ اول پیش از میلاد بود. بسیاری بر این باورند که کردوئنه همان سرزمینی‌ست که امروز کردستان خوانده می‌شود. و دانشنامه کلمبیا این ارتباط را ذکر کرده است.

برخی از دانشوران قرن نوزدهم نظیر جرج رولینسن کردوئنه و کاردوخی را با کردهای امروزی یکی دانستند و اظهار کردند *کاردوخی* معادل لغوی باستانی کردستان است. برخی منابع آکادمیک تازه معتقدند باید پروتو-کرد دانسته شود. نمونه‌های زیادی از این‌گونه نام‌ها وجود دارد که به دلیل سختی بیان حرف «خ» در لاتین است. با این حال باور بر این است که مردم کردوئنا به زبانی ایرانی سخن می‌گفته‌اند.

در سال ۹۹۰ تا ۱۰۸۵ میلادی دودمان کردتبار مروانیان بر شمال میانرودان، بدلیس، دیاربکر و وان حکم می‌راندند.

مبارزات کردها در دورهٔ عثمانی علیه سلطهٔ ترک‌ها برقرار بود؛ یکی از نمونه‌ها شورش و مقاومت یزدانشیر امیر بوتان بود. با تجزیهٔ امپراتوری عثمانی و متعاقب آن معاهدهٔ سور (که قراردادی در به رسمیت شناختن حقوق ملی کردها بود)، ایجاد دولت کردستان در خاک امپراتوری عثمانی پیشین منظور شده بود. بعدها پیمان لوزان جایگزین پیمان سور گردید. به همین دلیل کردها به رهبری شیخ محمود برزنجی در مقابل ارتش انگلیس در خاک کردستان عراق امروزین دست به مقاومت زدند.

مصطفی کمال‌پاشا (آتاترک) که جنگ‌های استقلال ترکیه را فرماندهی می‌کرد، به نقش حساس کردها در این جنگ واقف بود، از این‌رو با دادن وعده‌های زیاد به کردها حمایت آن‌ها را جلب، و در سایهٔ پیروزی‌های چشمگیر مصطفی کمال، براساس معاهدهٔ لوزان، دولت نوین ترکیه تحت حاکمیت کمالیسم به رسمیت شناخته شد. اما ممنوع‌شدن مظاهر هویت کردی از جمله زبان و پوشش، تمامی نیروهای ملی و مذهبی را وادار به عکس‌العمل نمود و از سال ۱۹۲۴ تا ۱۹۳۹، در اثر سخت‌گیری‌های دولت ترکیه یک سلسله شورش‌هایی در میان کردها علیه دولت مرکزی ترکیه به وقوع پیوست. شورش شیخ سعید پیران، قیام آرارات و قیام درسیم از مهم‌ترین شورش‌های این دوره هستند. دولت مرکزی ترکیه با واکنش‌های سخت و خشن، کلیه شورش‌های صورت گرفته را سرکوب کرد.

مهم‌ترین حرکتی که در بخش‌های کردنشین ترکیه بوقوع پیوست، تشکیل جمهوری آرارات در سال ۱۹۲۷ در بخش‌های کردنشین ترکیه بود. جمهوری آرارات توسط روشنفکران کرد و خاندان بدرخانیان برپا گشته بود که توسط حکومت ترکیه سرکوب گردید.

در بین سال‌های ۱۹۳۷ تا ۱۹۳۸ در پی قیام درسیم، ارتش ترکیه به رهبری آتاتورک ۶۵٬۰۰۰ تا ۷۰٬۰۰۰ از کردهای علوی ساکن استان درسیم (استان تونج‌ایلی امروزی) را قتل‌عام کردند.

## فرهنگ و مردم
بیشتر کردهای ترکیه به گویش کرمانجی و بخشی از کوردها به گویش زازا سخن می‌گویند. در کل کردهای ترکیه اشتراکات فراوانی با سایر کردها در کشورهای دیگر دارند و در طول تاریخ و به ویژه پیش از مرزبندی‌های معاصر، همواره با سایر کردها پیوند داشته‌اند، اکثریت کردهای ترکیه سنی مذهب هستند.

یکی از مهم‌ترین جشن‌ها و مراسم‌هایی که در مناطق کردنشین ترکیه رایج‌است، جشن نوروز است. این جشن‌ها در واقع حدود یک هفته قبل از نوروز توسط جوانانی که در روستاها و شهرها آتش روشن می‌کنند و از روی شعله‌ها می‌پرند (سنتی که در ایران نیز دیده می‌شود) آغاز می‌شوند. به علت راهپیمایی‌هایی که کردها مخصوصاً در شهر دیاربکر به مناسبت نوروز ترتیب می‌دهند و حساسیت‌هایی که دولت ترکیه به این تجمعات داشته است، این گردهمایی در خیابان‌ها رنگ و بوی سیاسی گرفته است.

## وضعیت زبان کردی در ترکیه
طبق آمارها اکثر کردتباران ترکیه نمی توانند به کردی صحبت کنند؛ طبق آمار موسسه نظرسنجی راوه‌ست در شهرهای بزرگ کردنشین ترکیه ۷۴ درصد از کردهای ترکیه نمی‌توانند کردی حرف بزنند.

بر اساس پژوهش‌های میدانی اخیر (از جمله نظرسنجی SAMER در سال ۲۰۲۶) اکثریت کردهای ترکیه به گویش کرمانجی سخن می‌گویند:

* ۸۲.۸٪ کرمانجی را زبان مادری خود اعلام کرده‌اند.
* ۹.۴٪ کرمانجکی/زازاکی.
* ۳.۳٪ هر دو گونه را.
* درصدهای اندکی نیز عربی، چرکسی، لازی/گرجی و سایر زبان‌ها را ذکر کرده‌اند.

در محیط خانه، کرمانجی (حدود ۴۹.۵٪) و ترکی (۳۸.۱٪) رایج‌ترین زبان‌ها هستند. با این حال، در فضای اجتماعی و عمومی، ترکی با حدود ۶۰٪ غالب است؛ بیش از نیمی از کسانی که زبان مادری‌شان کرمانجی است، در تعاملات اجتماعی عمدتاً از ترکی استفاده می‌کنند.

### ممنوعیت ساختاری زبان کردی در نظام رسمی آموزشی
کردی در نظام آموزش عمومی ترکیه زبان آموزش نیست و تنها به‌صورت محدود و اختیاری در برخی مدارس ارائه شده است. پس از فروپاشی روند صلح در سال ۲۰۱۶، با انتصاب قیم‌های دولتی به شهرداری‌های کردنشین، بسیاری از نهادهای فرهنگی و آموزشی؛ از جمله مهدکودک‌های کردی موسوم به «زاروکستان» در دیاربکر (آمَد) بسته شدند.

در شهر دیاربکر(که در کردی «آمَد» خوانده می‌شود)، نسبت کودکانی که در سال ۲۰۱۳ در زاروکستان‌ها کردی نمی‌دانستند حدود ۲ از ۱۰ بود؛ این رقم امروز به حدود ۸ از ۱۰ گزارش شده است. پس از انتخابات محلی ۲۰۲۴ و بازگشت برخی شهرداری‌ها به مدیریت نیروهای نزدیک به جریان کردی، بخشی از این مراکز دوباره بازگشایی شدند، اما همچنان فاقد پشتوانه قانونی پایدارند.

## سیاست
در انتخابات مجلس ملی ترکیه (۲۰۱۱) حزب عدالت و توسعه توانست که قریب به نیمی از آرای شرکت کنندگان در انتخابات را کسب کند و جبهه رنج، دمکراسی و آزادی نیز که احزاب کردی BDP و PAR - HAK و KADEP از آن حمایت به عمل آورده بودند با شعار «برای جمهوری دمکراتیک، برای خودمختاری دمکراتیک» در انتخاب با نامزدهای مستقل شرکت کرده بود.

در انتخابات ریاست‌جمهوری ترکیه (۲۰۱۴) حزب دموکراتیک خلق‌ها، صلاح الدین دمیرتاش را به عنوان نامزد انتخابات ریاست جمهوری معرفی کرد که به رقابت با دو نامزد دیگر از جمله رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه و نامزد حزب عدالت و توسعه، پرداخت، با این حال رجب طیب اردوغان با کسب ۵۱/۷۹٪ آرا پیروز انتخابات شد.

## اقتصاد
[چپ|بندانگشتی|300px|[درآمد سرانه|درآمد سرانهٔ استان‌های ترکیه بر اساس آمار سال ۲۰۱۱ (به دلار):

]]
مناطق کردنشین ترکیه همواره جزو فقیرترین و توسعه نیافته‌ترین مناطق این کشور بوده‌اند و نرخ بیکاری جوانان در این منطقه بسیار بیشتر از دیگر نقاط کشور است. تهیدستی، بیکاری، محرومیت، سرکوب و خفقان در نواحی جنوب‌شرقی و شرق ترکیه در طی سدهٔ اخیر، موجب پدید آمدن جریانی به نام پ‌ک‌ک در دههٔ ۱۹۷۰ شده است.

## کردها و ترکیه

بنیاد حقوق بشر دیاربکر (İHD) اعلام کرده که در سالیان ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۷ بیش از پنج هزار نفر از شهروندان عادی کُرد در ترکیه توسط واحد اطلاعات و ضدترور ژاندارمری (JITEM) کشته شده‌اند و اجساد اغلب این قربانیان کشف نشده است. شرکت رادیو تلویزیون دولتی ترکیه کانالی به نام ت‌رت کردی (TRT KURDI) را که به صورت ۲۴ ساعته به زبان کردی پخش می‌کند راه‌اندازی کرده است. به گفته کمیته حمایت از روزنامه‌نگاران، ۷۰ درصد از روزنامه‌نگارانی که در سال ۲۰۱۲ در ترکیه زندانی شده‌اند، کرد هستند و در این سال ترکیه بزرگ‌ترین زندان روزنامه‌نگاران در جهان بوده است.

نلسون ماندلا، قهرمان مبارزه با نژادپرستی، در سال ۱۹۹۲ از پذیرش «جایزه صلح آتاترک» سرباز زد. در تلاشی برای انکار هویت کردها دولت ترکیه تا سال ۱۹۹۱ کردها را جزو *ترک‌های کوهستانی* رده‌بندی می‌کرد.

## ناحیه‌های کردنشین ترکیه

## استان‌ها

سرزمین‌های کردنشین در ترکیه در تقسیمات کشوری ترکیه در گذشته ۱۱ استان (به ترکی: ایل) بودند. و بعدتر بر اثر تقسیمات کشوری مجدد، همان سرزمین‌ها را این بار به ۱۷ استان تقسیم کردند. و بعدتر در آغاز دهه ۹۰ بر اثر تقسیمات کشوری جدیدتر، همان سرزمین‌ها را این بار به ۲۱ استان تقسیم کردند. کشور ترکیه دارای ۸۱ استان است که بر اساس دانشنامه بریتانیکا کردها در ۲۱ استان کردنشین در اکثریت هستند. بخش‌های کردنشین ترکیه شامل تمام ۱۵ استان آناتولی شرقی و ۶ استان از ۸ استان آناتولی جنوب شرقی (به جز دو استان استان غازی عینتاب و استان کیلیس) است. همچنین کردها در سایر مناطق و استان‌های ترکیه نیز حضور دارند. برای نمونه در خارج از بخش‌های کردنشین ترکیه در استان غازی عینتاب (پارێزگای دیلۆک) در آناتولی جنوب شرقی یا استان آق‌سرای (پارێزگای ئاکسارای) یا استان سیواس (پارێزگای سێواس) در ناحیه آناتولی مرکزی تعداد زیادی کرد زندگی می‌کنند و اقلیت‌هایی پرشمار در ناحیه مدیترانه و ناحیه اژه و ناحیه مرمره دارند ولی در ناحیه دریای سیاه جمعیت بسیار کمی دارند.

## فهرست استان‌های کردنشین ترکیه

[بندانگشتی|220px|ناحیه [آناتولی جنوب شرقی]]
[بندانگشتی|220px|ناحیه [آناتولی شرقی]]
[بندانگشتی|220px|استان‌های [آناتولی جنوب شرقی]]
[بندانگشتی|220px|استان‌های [آناتولی شرقی]]

از استان‌های ترکیه ۲۱ استان به عنوان مناطق با اکثریت کرد معرفی می‌شود. در این مناطق اقلیت‌های قابل توجه عرب، ارمنی، آشوری و ترک نیز وجود دارد و در سایر مناطق ترکیه اقلیت‌های قابل توجهی از کردها همانند کردهای استانبول و کردهای آناتولی مرکزی و سایر اقوام وجود دارند. استان‌های هر ناحیه به ترتیب وسعت مرتب شده‌اند:

## رشد جمعیت
بندانگشتی|نرخ رشد جمعیت در مناطق مختلف ترکیه (۲۰۱۳).

همان‌طور که در نقشهٔ سال ۲۰۱۳ ترکیه مشخص شده است، رشد جمعیتی کردها دست‌کم دو تا سه برابر مناطق ترک‌نشین در ترکیه است.

## نقشه‌ها

پرونده:Kurds_of_Central_Anatolia.jpg|thumb|150px|right|کردها در ناحیهٔ آناتولی مرکزی
پرونده:Kurdish_languages_map.svg|thumb|150px|right|نقشهٔ زبان‌های کردی


## جاذبه‌های گردشگری
## خانه
## جستارهای وابسته
* زنان کرد
* کردهای ترکیه
* کردها در استانبول
* کردهای آناتولی مرکزی
* اقلیت‌ها در ترکیه
* کردستان
* کردها
* کشتار درسیم
* کشتار مرعش
* حزب کارگران کردستان
* کردوئنه
* جزیره (میانرودان)
* ناحیه آناتولی شرقی

## پانویس

* 
* cia worldfact book 
* Turkish Kurdistan بازدید در ۲۷ دسامبر ۲۰۰۸

## پیوند به بیرون
* بخش‌های کردنشین ترکیه - تصویرها


رده:بازپیوندخواهی ترکی
رده:پراکنش کرد
رده:تجزیه‌طلبی در ترکیه
رده:جزیره (بین‌النهرین)
رده:جغرافیای ترکیه
رده:جغرافیای کردستان
رده:جنبش استقلال کردستان
رده:سیاست در ترکیه
رده:کردستان
رده:کردها در کشور ترکیه
رده:کردهای اهل ترکیه
رده:مناطق مسکونی کردنشین
رده:منطقه‌های ترکیه
رده:ناحیه آناتولی جنوب شرقی
رده:ناحیه آناتولی شرقی