دیودوت

**دیودوتس یکم** یا **دیودوت یکم** معروف به **دیودوت نجات دهنده** اولین پادشاه دولت یونانی بلخ بود. او که در زمان آنتیوخوس دوم والی بلخ بود، شورش کرد و از دولت سلوکی جدا شده، پادشاهی مستقل یونانی بلخ تاسیس کرد. 
او در زمان پادشاهی تیرداد یکم دومین شاه اشکانی با او برای مقابله با سلوکوس دوم پادشاه سلوکی هم‌پیمان شد. وی نخستین شاه دولت یونانی بلخ بود.

حکومت او توسط آپولودور آرتمیتایی در تاریخ اشکانی روایت شده‌است، اما این متن از بین رفته است و منابع ادبی باقی مانده فقط به طور گذرا از او یاد می‌کنند.   بنابراین، بیشتر جزئیات زندگی دیودوتوس باید از سکه‌شناسی و اشارات مختصر ژوستین و دیگر مورخان بازسازی شود. 

## پیشینه
بلخ، که دره رود جیحون در افغانستان و تاجیکستان امروزی را در بر می‌گرفت، بین سال‌های ۳۲۹ تا ۳۲۷ پیش از میلاد توسط اسکندر فتح شد و او تعدادی از سربازان قدیمی خود را در این منطقه اسکان داد. در جنگ‌هایی که پس از مرگ اسکندر در سال ۳۲۳ پیش از میلاد رخ داد، این منطقه تا حد زیادی به حال خود رها شد، اما سلوکوس اول بین سال‌های ۳۰۸ تا ۳۰۵ پیش از میلاد، به همراه سایر سرزمین‌هایی که اسکندر در ایران و آسیای مرکزی فتح کرده بود، آن را به امپراتوری سلوکی ملحق کرد. سلوکوس حدود سال ۲۹۵ پیش از میلاد این منطقه را به پسرش و نایب‌السلطنه مشترکش، آنتیوخوس اول، سپرد. بین سال‌های ۲۹۵ تا ۲۸۱ پیش از میلاد، آنتیوخوس اول کنترل محکمی بر منطقه برقرار کرد. این منطقه به تعدادی ساتراپی (استان) تقسیم شده بود که بلخ یکی از آنها بود. آنتیوخوس تعدادی شهر را به سبک یونانی در منطقه تأسیس یا بازسازی کرد و تعدادی ضرابخانه برای ضرب سکه با استاندارد وزن آتیک افتتاح کرد. پس از آنکه آنتیوخوس اول در سال ۲۸۱ پیش از میلاد جانشین پدرش به عنوان حاکم امپراتوری سلوکی شد، شرق را به پسرش، آنتیوخوس دوم، سپرد که تا زمان رسیدن به تخت سلطنت در سال ۲۶۱ پیش از میلاد در این سمت باقی ماند.

دیودوت در زمان سلطنت آنتیوخوس دوم، ساتراپ سلوکی باختر شد. ماهیت ساتراپ باختر، که به طور سنتی به یک ولیعهد هخامنشی اختصاص داده می‌شد، نشان از اهمیت دیودوت دارد. به گفته برخی از محققان، او ممکن است بعداً با دختر آنتیوخوس دوم (به عنوان ازدواج دوم خود) ازدواج کرده باشد؛ اگرچه این موضوع نامشخص است و ادعاهای تبارشناسی تارن بحث‌برانگیز است. رویدادنامه ستاره‌شناسی بابل ثبت کرده است که یک ساتراپ باختری بی‌نام، در آغاز سال ۲۷۳ قبل از میلاد، گله ای از بیست فیل جنگی را به بابل فرستاد تا به نیروهای سلوکی که علیه بطلمیوس  مصر در جنگ اول سوریه می‌جنگیدند، بپیوندند. این ساتراپ ممکن است دیودوت یا یکی از اجداد او بوده باشد. شواهد باستان‌شناسی برای این دوره عمدتاً از کاوش‌های شهر آی‌خانم به دست می‌آید، جایی که در این دوره شاهد گسترش شبکه‌های آبیاری، ساخت و گسترش بناهای شهری و برخی فعالیت‌های نظامی، احتمالاً یورش عشایر از استپ‌های آسیای مرکزی، بوده است. دیودوت به عنوان ساتراپ احتمالاً در این امور دخیل بوده است، هرچند جزئیات آن قابل بازیابی نیست. 

## تاسیس دولت یونانی بلخ
در برهه‌ای، دیودوتوس از امپراتوری سلوکی جدا شد و قلمرو خود را به عنوان یک پادشاهی مستقل تأسیس کرد که در تحقیقات مدرن به عنوان دولت یونانی بلخ شناخته می‌شود. این رویداد به طور خلاصه توسط مورخ رومی، ژوستین، ذکر شده است:

تاریخ این رویداد مشخص نیست. شواهد ادبی به شرح زیر است:

*جاستین می‌گوید که این شورش «تقریباً همزمان» با تصرف پارت توسط اشکانیان از قلمرو سلوکی رخ داده است، اما تاریخ‌گذاری او از این رویداد گیج‌کننده است. او آن را در سال ۲۵۶ قبل از میلاد (در زمان سلطنت سلوکوس دوم) قرار می‌دهد. 
*استرابون همچنین ادعا می‌کند که ارشک یکم، رهبر اشکانیان، قبل از فتح، در بلخ مستقر بوده است. او می‌گوید که دیودوتوس، ارشک‌ها را از بلخ بیرون راند و به خصومت علیه اشکانیان ادامه داد.

*آمیانوس مارسلینوس شورش اشکانیان را در زمان سلطنت سلوکوس دوم قرار می‌دهد. 

*به نظر می‌رسد در کتاب گمشده تاریخ اشکانیان نوشته آریان ادعا شده است که ساتراپ سلوکی که توسط اشکانیان سرنگون شد، توسط آنتیوخوس دوم به این سمت منصوب شده بود. 

*آپیان اظهار می‌کند که شورش اشکانیان در سال ۲۴۶ پیش از میلاد، در جریان جنگ سوم سوریه، در پی فتح سوریه و بابل سلوکی توسط بطلمیوس سوم رخ داد. کتیبه آدولیس که توسط بطلمیوس سوم برای بزرگداشت این رویداد تنظیم شده است، ادعا می‌کند که باکتریا از جمله فتوحات بطلمیوس بوده است، که اغراق‌آمیز است اما ممکن است نشان دهد که بلخ تا آن زمان بخشی از امپراتوری سلوکی بوده است. . 

## منابع

* خدادادیان، اردشیر، *اشکانیان*، نشر به‌دید، تهران ۱۳۸۰ 

رده:آسیای مرکزی
رده:پادشاهان یونانی بلخ
رده:تاریخ یونان
رده:حاکمان سده ۳ (پیش از میلاد)
رده:درگذشتگان ۲۳۹ (پیش از میلاد)
رده:زادگان دهه ۲۸۰ (پیش از میلاد)
رده:ساتراپ‌های سلوکیان
رده:حکم‌رانان سده ۳ (پیش از میلاد)