حدیقةالحقیقه

thumb|300px|نسخه‌ای خطی از ''حدیقةالحقیقه''

مثنوی ***حَدیقةالحَقیقه و شریعةالطریقه*** یا ***فخری‌نامه*** یا ***الهی‌نامه*** منظومه‌ای است به فارسی، سرودهٔ سنایی غزنوی با مضمون عارفانه. سنایی سرایش آن را در سال ۵۲۴ ه‍.ق آغاز کرد و در سال ۵۲۵ ه‍.ق به پایان رساند. این مثنوی دارای ده‌هزار بیت در ده باب است؛ و در بحر خفیف مسدس محذوف (فعلاتن مفاعلن فعلن) سروده شده است.
موضوعات این کتاب، علاوه بر ستایش خدا و پیامبر و خاندان و اصحاب او، دربارهٔ عقل و علم و حکمت و عشق است.

*حدیقةالحقیقه* نخستین بار توسط محمدتقی مدرس رضوی تصحیح و چاپ شده است. تصحیحی از تحریر کوتاه آن (حدود پنج‌هزار بیت) که به نظر می‌رسد آخرین ویرایش شاعر بر کتاب بوده توسط مریم حسینی در سال ۱۳۸۲ صورت گرفت و مرکز نشر دانشگاهی آن را منتشر کرد. تصحیح دیگری از تحریر بلند این اثر توسط محمدجعفر یاحقی و مهدی زرقانی در سال ۱۳۹۸ توسط انتشارات سخن منتشر شده است.

## تأثیر بر آثار بعدی
در مقایسه با دیگر آثار پرارزش سنایی همچون غزل‌ها و قصائدش، *حدیقةالحقیقه* از همه بلندنام‌تر و مورد قبول طبایع مردمان بیش‌تری در طول سده‌های متوالی بوده است.

*حدیقة الحقیقه* از منظومه‌هایی است که بر بسیاری از شاعران تأثیر گذارده است. سنایی با سرودن این منظومه، باب تازه‌ای را در سرایش منظومه‌های عرفانی در تاریخ ادب و عرفان گشود.

شاعران بزرگی همچون خاقانی و نظامی به ترتیب *[[تحفةالعراقین]]* و *[[مخزن‌الاسرار]]* را تحت تأثیر مستقیم این منظومه سرودند و سال‌ها بعد، عطار و مولوی سرایش مثنوی‌های عرفانی را به اوج تکامل رساندند.

یاران مولانا که در مدرسهٔ او جمع می‌آمدند، گاهی به مطالعهٔ *الهی‌نامهٔ* حکیم غزنه که مولانا به آن علاقه داشت روی می‌آوردند.

در ادب فارسی و ادبیات عرفانی به اثری دیگر نیز به همین نام برمی‌خوریم که در شمار آثار خانقاهی شیخ احمد جام (ژنده‌پیل) است. این *حدیقه* منثور است و به قلم قطب‌الدین محمد بن مطهر بن احمد جام نامقی (۵۷۷–۶۶۷ هجری) نگاشته شده است.

## حدیقه‌ای دیگر!
در گسترهٔ ادب فارسی و به‌ویژه در قلمرو ادبیات عرفانی، اثری دیگر ـ و البته مهم و قابل توجّه اهل نظر ـ به نام *حدیقة الحقیقة* وجود دارد که قریب به یک قرن پس از *حدیقهٔ* سنایی به قلم یکی از نوادگان دانشی شیخ جام به نام قطب‌الدین محمد بن مطهر جامی تصنیف گردیده است.

این اثر علاوه  هم‌نامی با اثر گران‌سنگ سنایی، از جهت مضمون و هدفِ کلّی نیز با حدیقهٔ سنایی همانندی‌هایی دارد. این «حدیقه» نیز گنجینه و مجموعه‌ای از مسایل حکمت عملی و جلوه‌ها و آرای عرفانی است که به ضرورت زمان و برای دستگیری و ره‌جویی مریدان و هدایت طالبان نگارش یافته است.
امّا جز این شباهتِ نام و همانندی کلّی در مضمون و هدف، این دو اثر در زبان و ساختار تفاوت‌هایی در خور توجّه دارند. اساساً «*حدیقهٔ* قطب‌الدّین محمد» به نثر است که البته نویسنده در لابه‌لای نثر سلیس و گرم آن به مناسبت موضوع و به تناسب حال و مقام از زبانِ شعر ـ به خصوص اشعار شیخ جام و فرزندان وی ـ بهره جسته است.
علاوه بر این تفاوت زبانی، این دو اثر از نظر ساختار و تعداد باب‌ها نیز با یکدیگر متفاوت‌اند. *حدیقهٔ* سنایی دارای یک مقدمه و دَه باب است، درحالی‌که *حدیقهٔ* قطب‌الدّین علاوه بر مقدمه مصنّف دارای چهارده باب با فصل‌های متعدد و متنوع است.
نهایتاً لازم به یادآوری است که شخصیّت و اشعار سنایی غزنوی همواره در بین خاندان شیخ احمد جام (ژنده‌پیل) مورد تکریم و توجّه بوده است و بعید نیست که این نوادهٔ دانشی ژنده‌پیل خواسته است طرحی دیگر از *حدیقه* را که مقرون به زمان و زبان و نیازهای فکری عصر خود باشد، دراندازد.
(برگرفته از مقدمهٔ *حدیقةالحقیقهٔ* قطب‌الدین محمد بن مطهر / حسن نصیری جامی)

## منابع

* زرین‌کوب، دکتر عبدالحسین. *[[پله‌پله تا ملاقات خدا]]*، دربارهٔ زندگی، اندیشه و سلوک مولانا جلال‌الدّین رومی، انتشارات علمی، چاپ هفدهم، تهران، ۱۳۸۰.
* راستگو، سید محمد. *گزینش و گزارش از حدیقهٔ سنایی*، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، تهران، پاییز ۱۳۸۰.
* فتوحی، محمود، و محمدخانی، علی‌اصغر. *شوریده‌ای در غزنه، اندیشه‌ها و آثار حکیم سنایی*، انتشارات سخن، تهران، ۱۳۸۵. 
* قطب‌الدین محمد بن مطهر. *حدیقةالحقیقه*، به تصحیح و تعلیقات دکتر حسن نصیری جامی، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۹۰.

رده:آثار سنایی
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۱۲ (میلادی)
رده:کتاب‌های عرفانی