جنگ دنیاها (اجرای رادیویی)

***جنگ دنیاها*** نام نمایشنامه‌ای رادیویی از اورسون ولز است که با اقتباس از کتاب *[[جنگ دنیاها]]* اثر هربرت جرج ولز نوشته شده‌است. این نمایشنامه در شامگاه ۳۰ اکتبر ۱۹۳۸ از ایستگاه رادیوی سی‌بی‌اس آمریکا پخش شد و باعث بروز ترس و وحشت میان عده زیادی از مردم شد. غالباً از این نمایشنامه به عنوان شاهدی بر قدرت تأثیر رادیو بر افکار عمومی یاد می‌شود.

## پیش‌زمینه
در آن سال‌ها جهان آبستن حوادث بسیار بود. مردم جهان به ویژه آنان که هنوز اوضاع نابسامان جنگ جهانی اول را از یاد نبرده بودند در وحشت و اضطراب و نگرانی به سر می‌بردند. یک ماه پیش از این واقعه نویل چمبرلین نخست وزیر انگلستان به منظور دیداری از آلمان با هواپیما به مونیخ پرواز کرده بود و پس از مذاکره با آدولف هیتلر سرانجام موفق به امضای موافقتنامه‌ای شده بود که امید می‌رفت آغاز جنگی تازه را به تأخیر بیندازد.

## اجرا
در داستان اچ.جی. ولز، مریخی‌ها در بریتانیا فرودن می‌آمدند. اما هاوارد کُخ نویسنده نمایش‌نامه تصمیم گرفت داستان نمایش را به آمریکا منتقل کند. او برای این کار نقشه آمریکا را باز کرد، چشم‌هایش را بست، مداد را روی نقشه گذاشت و نوک مداد روی گراورز میل فرود آمد.

بندانگشتی|200px|اورسون ولز در بیست و یک سالگی (سال ۱۹۳۷)

اورسون ولز هنرمند سینما و تئاتر که در آن زمان فعالیت‌های رادیویی داشت به همراه گروه هنری خود نمایشنامه‌ای را تدارک دیده بود که قرار بود در شامگاه یکشنبه ۳۰ اکتبر ۱۹۳۸ از رادیوی سی‌بی‌اس پخش شود. در آن شب بیشتر شنوندگان طبق معمول ترجیح می‌دادند به رادیوی دیگری گوش کنند که در آن یک خیمه‌شب‌باز سرشناس به نام ادگار برگن به اتفاق عروسک‌های خود برنامه تفریحی چارلی مک‌کارتی را اجرا می‌کرد. این خیمه‌شب‌باز چنان ماهرانه به جای عروسک‌های خود حرف می‌زد که همه مردم تصور می‌کردند خود عروسک‌ها صحبت می‌کنند. به طوری که تخمین زده شده بود بیش از سی درصد مردم به این برنامه گوش می‌کردند و تنها ۳ درصد مایل بودند که به نمایشنامه رادیویی جنگ دنیاها که از یک ایستگاه دیگر پخش می‌شد گوش فرا دهند؛ ولی درست ۵ دقیقه پس از شروع این برنامه رادیویی برنامه عروسکی ادگار برگن به پایان رسید و پس از آن یک خواننده بدصدا شروع به خواندن کرد. بیشتر شنوندگان برای فرار از صدای این خواننده پیچ رادیوهای خود را گردانده و به ایستگاه اول یعنی ایستگاهی که نمایشنامه رادیویی جنگ دنیاها از آن پخش می‌شد بردند. از آنجا که حدود ۵ دقیقه از شروع این نمایشنامه گذشته بود این دسته از شنوندگان موفق نشدند اطلاعیه‌ای را که در آغاز این نمایشنامه پخش شده بود بشنوند. از این رو اصلاً تصور نمی‌کردند که آنچه از رادیو پخش می‌شد یک نمایشنامه رادیویی است.

گروه تولید از شگردهای هوشمندانه‌ای استفاده کردند تا نمایش تا جایی ممکن واقعی به نظر برسد.

## خلاصه نمایش
پس از آنکه گوینده برنامه را اعلام کرد پیش‌بینی هوا به اطلاع شنوندگان رسید. سپس گوینده گفت که این برنامه هم‌اکنون به‌طور زنده از یکی از هتل‌های نیویورک پخش می‌شود. لحظه‌ای بعد موسیقی ملایمی که از یکی از هتل‌های نیویورک پخش می‌شد به گوش شنوندگان رسید. اما دیری نپایید که این موسیقی قطع شد و گوینده با صدایی که از شدت اضطراب می‌لرزید اطلاعیه‌ای دربارهٔ حمله ساکنان کره مریخ به زمین و فرود آن‌ها در ایالت نیوجرسی آمریکا قرائت کرد. بقیه برنامه به همین شیوه ادامه یافت و گزارش‌هایی از کاربرد گاز شیمیایی و نوعی نور بسیار داغ موسوم به پرتو سوزان (Heat-Ray) توسط مریخی‌ها، اعلام حکومت نظامی در ایالت نیوجرسی، نابودی نیروهای نظامی توسط ماشین‌های جنگی سه‌پای مریخی، توصیه‌های وزیر کشور به مردم، گزارش‌های زنده خیالی از حمله پنج ماشین مریخی به نیویورک و پخش گاز در آن و غیره ادامه یافت. سپس نمایشنامه قطع شده و گوینده رادیوی سی‌بی‌اس به شنوندگان اعلام کرد که دارند به یک نمایشنامه رادیویی گوش می‌دهند. در ادامه نمایشنامه با یک استاد ستاره‌شناسی مصاحبه شد و در پایان مریخی‌ها گرفتار میکروب‌های بیماری‌زا شده و از بین می‌روند.

در بخشی از برنامه، اورسون ولز در نقش رئیس‌جمهور، ملت را دلداری می‌داد و خطاب به شهروندان آمریکا می‌گفت: «من تلاش نخواهم کرد شدت وخامت وضعیتی را که کشور با آن روبه‌رو است از شما پنهان کنم.»

## وحشت مردم
اجرای بسیار طبیعی برنامه و عدم اطلاع بیشتر شنوندگان از اینکه این یک نمایشنامه رادیویی است باعث بروز وحشت زیادی بین بسیاری از شنوندگان به ویژه اهالی گراورز میل شد. بسیاری از مردم با اداره پلیس تماس گرفته و پرسیدند که در مقابل حمله مریخی‌ها باید چه کاری انجام دهند. گزارش مربوط به اینکه مهاجمین مریخی نوعی گاز سمی به کار برده‌اند باعث شد که بیست خانوار از یک مجتمع ساختمانی در شهر نیوآرک واقع در نیوجرسی در حالیکه دستمال‌های مرطوبی روی سر خود انداخته بودند و صورت خود را با حوله پوشانده بودند از خانه‌های خود به خیابان بریزند. در رود آیلند همه چراغ‌ها را خاموش کردند تا مهاجمین را گمراه کنند. در هارلم مراسم دعا و نیایش تشکیل شد و همگی دست به دامن پروردگار شدند. در ماساچوست یکی از کارگران همه اندوخته خود را خرج کرد تا بتواند از شهر خود بگریزد و جان خود را نجات دهد. ساکنان بیرمنگام در آلاباما در کلیساها جمع شدند تا برای نابودی این موجودات ترسناک که پوستی شبیه چرم داشتند و شاخک‌هایشان زهرآگین و مهلک بود دعا کنند. با وجود اینکه در نیمه‌های برنامه یادآوری شده بود که این یک نمایشنامه رادیویی است، اما در آن زمان بیشتر شنوندگان از شدت ترس و وحشت به بیرون گریخته بودند و از این رو این اطلاعیه را نشنیدند.

## پیامدها
به گفته یکی از تهیه‌کنندگان، این برنامه رادیویی باعث هرج و مرج و چند مورد جراحت جزئی شد، اما کسی کشته نشد. پس از این واقعه شکایت‌های بسیاری علیه شبکه سی‌بی‌اس تنظیم شد که به جز یک مورد همه آن‌ها رد شدند. این رویداد در آمریکا تلفاتی نداشت. اما هنگامی که یک سال بعد رادیوی اکوادور نمایشنامه‌ای به همین مضمون را با نام مردانی از کره مریخ پخش کرد وحشت و نگرانی مشابهی در میان مردم به وجود آمد. جمعیت هیجان‌زده و خشمگین به سوی اداره رادیو یورش برده و آن را به آتش کشیدند که منجر به مرگ شش تن از بازیگران این نمایشنامه شد.

به دنبال پخش این برنامه قانون‌گذاران فدرال آمریکا پخش گزارش‌های فریبکارانه درباره وقوع جرم یا فاجعه در رادیو را ممنوع کردند.

## پانویس

## منابع
* کلاهبرداران تاریخ، تألیف و ترجمه سیروس گنجوی، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۵

## پیوند به بیرون
*  (اصل نمایش رادیویی)

رده:آثار اقتباس شده از جنگ دنیاها
رده:آثار اورسن ولز
رده:آثار ثبت‌شده در فهرست ملی ضبط اصوات آمریکا
رده:اورسن ولز
رده:ایالات متحده آمریکا در ۱۹۳۸ (میلادی)
رده:برنامه‌های رادیویی آمریکایی دهه ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:برنامه‌های رادیویی سی‌بی‌اس
رده:جنگ دنیاها
رده:جوشگاه‌ها
رده:درام‌های رادیویی ۱۹۳۸ (میلادی)
رده:اکتبر ۱۹۳۸ (میلادی)
رده:شوخی فریب‌آمیز در آمریکا
رده:ویندسور غربی، نیوجرسی
رده:هیستری جمعی
رده:نیوجرسی در ادبیات داستانی