مریم (سوره)

این سوره نخست به داستان زکریا و یحیی و مریم و عیسی و سرگذشت ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و ماجرای موسی و هارون و حکایت ادریس یا خنوخ اشاره می‌کند و صدق و اخلاص ایشان را به عنوان انبیای الهی می‌ستاید. در این سوره هم چنین نمونه‌هایی از لغزش گمراهان و زورگویی‌های آنان و افکار و عقایدشان ذکر می‌گردد و آنچه که از لوازم این لغزش‌هاست از نکبت و عذاب خدا می‌داند و عقیدهٔ مسیحیان مبنی بر پسر خدا بودن عیسی را شرک آمیز قلمداد کرده و نکوهش می‌کند.

بخش نخست این سوره اشاره به داستان زکریا دارد که با روایت مسیحی انجیل لوقا منطبق است. بر اساس انجیل لوقا، زکریا کاهنی در معبد سلیمان بود که وقتی نوبت او شد که در هیکل بخور کند، فرشتهٔ خدا بر وی آشکار شد و به او گفت دعایت مستجاب شده و زوجه‌ات پسری برایت خواهد آورد که نام او یحیی است و این مولود برای تو سبب خوشبختی و خرمی خواهد بود و از تولد آن شادمانه می‌گردی زیرا نزد خداوندگار خویش بزرگ می‌شود و شراب و خمر نخواهد نوشید و از شکم مادر به روح القدس مملو خواهد شد تا بنی اسرائیل را بخواند به سوی خداوند خدای آن‌ها یهوه- قلوب پدران را به جانب فرزندان نرم کند و نافرمانان را به راه خدا، و امت را برای خدا تمام کند؛ و زکریا ملک را گفت که چه سان من این بدانم و حال آن که من پیر هستم و زن من نازاست؛ و ملک جواب وی را داده گفت که من نزد خدا حاضر می‌باشم و برای همین فرستاده شده‌ام تا با تو سخن گفته این مژده به تو بسپارم؛ و اینک تو خاموش خواهی بود بلکه یارای تکلم نخواهی داشت اینست نشانه از برای تو تا یقین آوری.

روایت قرآنی این داستان در سورهٔ مریم چنین است: «یاد کن مهربانی پروردگارت را بر بنده‌اش زکریا، هنگامی که پروردگارش را خواند به ندایی پنهانی- گفت پروردگارا، به راستی استخوان از بدن من سست شد و سرم از سفیدموئی شعله‌ور گشت و در دعای تو ای پروردگار، هرگز بی بهره نبوده‌ام؛ و هر آینه از نزدیکان خود پس از خویش بیمناکم و زن من نازا است پس از نزد خود وارثی برای من قرار ده که از من و از خاندان یعقوب میراث گیرد و او را ای پروردگار مردی پسندیده قرار ده. گفتیم ای زکریا، ما تو را بشارت می‌دهیم به پسری که نامش یحیی است و پیش از او کسی بدین نام نبوده است. بگفت ای پروردگار من چگونه برای من پسری پدید آید حال آن که زنم نازا است و من از کهنسالی فرتوت و سست گشته‌ام. گفت این است وعدهٔ پروردگار، بر من آسان است، هر آینه تو را پیش از این بیافریدم و تو چیزی نبودی. گفت ای پروردگار، بر من نشانه‌ای قرار ده. گفت نشانهٔ تو این است که تا سه روز سخن گفتن نتوانی. پس بر قوم خود از محراب بیرون شد و اشارت کرد به سوی ایشان که صبح و شام تسبیح گویید.»

وقتی مسلمین به حبشه هجرت کردند، نجاشی از مسلمین خواست تا آیاتی از قرآن را دربارهٔ عیسی برایشان بخواند و جعفربن ابیطالب از ابتدای سورهٔ مریم شروع به تلاوت کرد. نجاشی تحت تأثیر قرار گرفت و به مسلمین پناه داد.

## خلاصه سوره مریم (آیات ۱ تا ۹۸)
* ۱ تا ۶ ـ دعای زکریا برای داشتن فرزند
* ۷ تا ۸ ـ فرستاده شدن جبرئیل با مژدهٔ تولد پسری
* ۹ تا ۱۲ ـ درخواست نشانه از سوی زکریا و اجابت آن
* ۱۳ تا ۱۵ ـ بیان مأموریت و ویژگی‌های یحیی (یُحَنّا)
* ۱۶ تا ۲۲ ـ داستان بارداری معجزه‌آسای مریم
* ۲۲ تا ۲۳ ـ تولد عیسی
* ۲۳ تا ۲۷ ـ دلداری یافتن مریم در اندوهش از سوی عیسی
* ۲۸ تا ۲۹ ـ مریم فرزند خود را نزد قومش می‌آورد و با سرزنش آنان روبه‌رو می‌شود
* ۳۰ تا ۳۴ ـ سخن گفتن عیسی در کودکی، دفاع از مادرش و معرفی ویژگی‌های پیامبری خویش
* ۳۵ ـ بیان عیسی به‌عنوان «کلمهٔ حق»
* ۳۶ ـ خداوند فرزندی ندارد
* ۳۷ ـ تنها خداوند شایستهٔ پرستش است
* ۳۸ تا ۴۱ ـ سرنوشت فرقه‌های یهودی و مسیحی

**داستان ابراهیم:**
* ۴۲ تا ۴۶ ـ سرزنش پدر به‌خاطر بت‌پرستی
* ۴۷ ـ تهدید ابراهیم از سوی پدر به سنگسار
* ۴۸ تا ۵۰ ـ دعای ابراهیم برای پدر، ولی کناره‌گیری از او
* ۵۰ تا ۵۱ ـ بخشش اسحاق و یعقوب به ابراهیم؛ هر دو پیامبری برجسته بودند
* ۵۲ ـ موسی به‌عنوان رسول و پیامبر معرفی می‌شود
* ۵۳ ـ گفت‌وگوی خصوصی موسی با خداوند
* ۵۴ ـ بخشش هارون به‌عنوان یاور موسی
* ۵۵ تا ۵۶ ـ اسماعیل به‌عنوان پیامبری مقبول نزد پروردگار
* ۵۷ ـ ادریس به آسمان برده شد **[[:en:۩|۩]]**
* ۵۸ ـ خداوند بر همهٔ پیامبران حقیقی کرم ورزید
* ۵۹ تا ۶۰ ـ مقایسهٔ پیروان پیامبران پیشین با پیروان محمد
* ۶۱ تا ۶۳ ـ پاداش بهشتیان در بهشت وعده داده شده
* ۶۴ ـ نزول جبرئیل تنها به فرمان خداوند
* ۶۵ ـ تنها خداوند پروردگار است و هیچ نامی همانند او نیست
* ۶۶ تا ۶۷ ـ رستاخیز مردگان قطعی است
* ۶۸ تا ۷۲ ـ محاکمهٔ مردگان در قیامت و زانو زدن آنان
* ۷۳ تا ۷۵ ـ مقایسهٔ مؤمنان و کافران
* ۷۵ تا ۷۶ ـ رونق و ثروت کافران نشانهٔ محرومیت از رحمت خداست
* ۷۷ تا ۷۸ ـ اعمال نیک بهتر از دارایی‌های مادی است
* ۷۹ تا ۸۳ ـ نابودی و عذاب قطعی برای تبهکاران
* ۸۴ تا ۸۵ ـ خدایان دروغین در روز قیامت بت‌پرستان را رها خواهند کرد
* ۸۶ تا ۸۷ ـ فرستادن شیاطین برای گمراهی کافران
* ۸۸ تا ۹۲ ـ نسبت دادن فرزند به خدا گناهی بزرگ است
* ۹۳ تا ۹۵ ـ تنها خداوند پروردگار است و همهٔ آفریدگان بندگان اویند
* ۹۶ ـ وعدهٔ مهر و محبت الهی برای مؤمنان
* ۹۷ ـ قرآن برای پیامبر آسان گردانده شد
* ۹۸ ـ سرنوشت شوم همهٔ دشمنان خداوند

## حروف مقطعه
این سوره با «بسم الله» و سپس «حروف مقطعه» آغاز می‌شود: «کاف، هاء، یا، عین، صاد». مسلمانان بر این باورند که این حروف از نشانه‌های خاص قرآن‌اند و رازهای ژرفی را در خود نهفته دارند؛ رازهایی که فهم قطعی آن‌ها به هیچ‌کس جز پیامبر اسلام (محمد) آشکار نگردیده است. بقیهٔ ۹۷ آیهٔ سوره را می‌توان به شیوه‌های گوناگون تقسیم و دسته‌بندی کرد.

## آیات ۱۶ تا ۳۰: داستان مریم
در تفسیر آیات ۱۶ تا ۳۰ سوره مریم، جرج سیل -که وکیلی حقوق‌دان و از اعضای نخستین «انجمن ترویج دانش مسیحی» بود ـ ترجمه‌ای ارائه کرده است. ساختار آیات در ترجمهٔ او اندکی با تقسیم‌بندی بعدی در «نسخهٔ عربی ملک فؤاد اول» تفاوت دارد. سیل واژهٔ «الکتاب» را به معنای «کتاب قرآن» تفسیر کرده و در ترجمهٔ خود از آن برای بازنمایی داستان مریم در قرآن بهره برده است.

### قرآن
و به یادآور در «کتاب» داستان مریم را؛ آنگاه که از خاندان خویش کناره گرفت و به سوی مکانی در سمت مشرق رفت و پرده‌ای بر خود افکند تا از آنان پنهان بماند؛ و ما روح خود، جبرئیل، را به سوی او فرستادیم و او در سیمای بشری کامل بر وی ظاهر شد .

(آیه ۲۰) مریم گفت: «به خدای رحمان پناه می‌برم تا مرا از تو نگاه دارد؛ اگر پروا از خدا داری، به من نزدیک مشو.»

فرشته پاسخ داد: «همانا من فرستادهٔ پروردگار توام؛ و مأمورم تا به تو پسری پاک ببخشم.»

او گفت: «چگونه مرا پسری خواهد بود در حالی‌که هیچ مردی به من دست نزده است و من زن بدکاره‌ای نیستم؟»

جبرئیل گفت: «چنین خواهد بود؛ پروردگارت می‌فرماید: این کار بر من آسان است، و ما چنین می‌کنیم تا او را نشانه‌ای برای مردم و رحمتی از سوی خود قرار دهیم؛ و این امری است مقدّر.»

[آیه ۲۱] پس او را باردار شد؛ و با او به مکانی دوردست کناره گرفت… سپس آن کودک گفت: «همانا من بندهٔ خدایم؛ او به من کتاب انجیل را عطا کرده و مرا پیامبر قرار داده است.»

## نسخهٔ خطی قرآن از سوره مریم
نسخهٔ صنعا یکی از قدیمی‌ترین نسخه‌های قرآن است که ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد. یکی از نکات برجستهٔ آن این است که ترتیب سوره‌ها در این نسخه با هیچ نسخهٔ قرآن شناخته‌شدهٔ دیگر مطابقت ندارد. علاوه بر این، ورق ۲۲ این نسخه به‌طور مشترک شامل بخشی از سورهٔ توبه (سوره ۹، آیات ۱۲۲ تا ۱۲۹) است.

## اهمیت مریم در سوره مریم
سورهٔ ۱۹ قرآن تنها سوره‌ای است که به نام یک زن، یعنی مریم، نامگذاری شده و در ابتدا با حروف مقطعه «کاف–هاء» (KA-HA) شناخته می‌شد. نام‌گذاری این سوره بر مریم، و اشاره به عیسی به عنوان «پسر مریم» در آیهٔ ۳۴، تأکید برجسته‌ای بر مادر بودن مریم دارد؛ موضوعی که در فرهنگی که افراد عمدتاً از طریق نسب مردانه‌شان شناخته می‌شد، بسیار غیرمعمول است.

این تأکید توجه مخاطب را به شرایط ویژهٔ تولد معجزه‌آسای عیسی جلب می‌کند؛ تولدی که قدرت زیستی مریم را بدون نیاز به دخالت انسانی نشان می‌دهد. با این حال، روایت قرآن باور مسیحی به اینکه عیسی خداوند زنده و دمنده است را رد می‌کند.

متن قرآن همچنین درد و رنج مریم در هنگام زایمان را با جزئیات بیان می‌کند، از جمله آرزوی او برای مرگ زودرس تا از درد خلاص شود. با وجود این سختی‌ها، خداوند به عنوان موجودی مهربان و مراقب، نیازهای مریم را پاسخ می‌دهد؛ او را آرام می‌کند و با تأمین غذا حمایت می‌کند.

از منظر مطالعات فمینیستی، این روایت نشان‌دهندهٔ اهمیت ویژهٔ فرایند زایمان است و به آن ارزش و معنای خاصی می‌بخشد.

برخی پژوهشگران بر این باورند که تعامل میان مریم و فرشته جبرئیل نشان‌دهندهٔ نقش‌های جنسیتی سنتی در آن زمان است. وقتی مریم، به‌عنوان زنی تنها، با فرشتهٔ مذکر روبه‌رو می‌شود، واکنش اولیهٔ او ترس از نامناسب بودن موقعیت و عدم اطمینان نسبت به نیت فرشته است. او تنها پس از آنکه جبرئیل اطمینان می‌دهد که به‌عنوان پیام‌آور خدا آمده است، می‌تواند پیام او را بشنود و سؤال‌های خود را مطرح کند.

## ارتباط سوره مریم با حسین بن علی از دیدگاه شیعه
پس از آنکه خداوند اسامی پنج تن را به زکریا یاد داد، آیهٔ رمزآلود اول سورهٔ مریم — کهیعص — را برای زکریا به این صورت رمزگشایی کرد: ک = کربلا، ه = هلاک العترة، ی = یزید، ع = عطش، ص = صبر. این مطلب نشان‌دهندهٔ شباهت خارق‌العاده‌ای بین سرنوشت یحیی و حسین است که احتمالاً با توجه به این موضوع است که سر هر دو بریده، و در تشت قرار داده شد. وقتی جبرئیل نام پنج تن را به زکریا یاد داد، زکریا نام هر یک از آن‌ها را به زبان آورد، در تمامی موارد به‌جز حسین، وقتی نام را ادا می‌کرد حالتی مسرت‌بخش به وی دست می‌داد، اما وقتی نام حسین را بیان نمود، اشک در چشمان زکریا جاری شد. سپس خداوند به زکریا سرنوشت حسین را بیان نمود و زکریا گریست و از خدا درخواست کرد که پسری به وی دهد تا سرنوشتی همانند حسین را داشته باشد تا بتواند مصیبتی شبیه مصیبتی که محمد به آن دچار می‌شود را تحمل کند و خداوند به زکریا، یحیی را بخشید. حسین در تمامی مراحل سفر خود از مکه به سمت کربلا، به یاد یحیی می‌افتاد. بر طبق روایتی دیگر، خون حسین همانند خون یحیی به جوشش خواهد آمد و خداوند برای آنکه این جوشش را تسکین دهد، هفتاد هزار نفر از منافقان و کفار و مؤمنان شرور را نابود خواهد کرد همان‌گونه که این کار را برای انتقام از یحیی انجام داده بود.

## منابع

## پیوند به بیرون

* متن سوره به همراه ترجمهٔ فارسی
* ۱۲ ترجمه از آیه ۷۱ سوره مریم
* تلاوت مجلسی سوره مریم

رده:اسلام و مسیحیت
رده:سوره‌های قرآن
رده:سوره‌های مکی قرآن
رده:مریم
رده:یحیی