عقلانیت (جامعه‌شناسی)

به عقیده وبر **عَقلانی شدن** یا **عُقلایی شدن** فرایندی است که طی آن ذهن انسان سنتی دستخوش تغییر می‌شود. انسان سنتی انسانی است علت و معلول پدیده‌های دنیوی را اصولاً در تجربه جستجو نمی‌کند بلکه آن‌ها را به عوامل فوق طبیعی نسبت می‌دهد و به همین نسبت در سایر حوزه‌های زندگی هم به افسانه‌ها، تخیل‌ها و... معتقد است. در حوزهٔ سیاسی عقلانی‌شدن به معنی جای‌گزین شدن منابع مشروعیتی این‌جهانی به جای منابع سنتی، مانند عوامل فوق طبیعی، مذهبی و غیره، است. 

در حوزه اداری عقلانی‌شدن به معنی حاکم‌شدن معیارهایی همچون شایسته‌سالاری و تخصص‌گرایی به جای روابط خانوادگی و قبیله‌ای است که در حکومت‌های پیشامدرن رایج بوده‌اند. در حوزه اقتصادی عقلانی شدن به معنی استفاده از ابزارهای کارآمد برای بیشینه‌سازی سود حاصل از فعالیت اقتصادی، بدون اعتنا به متون و احکام مقدس از هر نوع، می‌باشد.  

## اهداف بیشتر عقلانی‌سازی

### بدن انسان
یک گرایش عقلانی به سمت افزایش کارایی و بازده بدن انسان است. برای رسیدن به این هدف می توان از روش های مختلفی استفاده کرد، از جمله گرایش به ورزش منظم، رژیم غذایی، افزایش بهداشت، دارو، و تأکید بر تغذیه بهینه. و همچنین افزایش طول عمر، بدنه‌های قوی‌تر، لاغرتر و بهینه‌تر برای انجام سریع وظایف را ممکن می‌سازد.  جنبه دیگر این امر حفظ سطح معینی از جذب فیزیکی است. فرآیندهایی مانند شانه کردن مو، استفاده از یک عطر، داشتن پیش مو مناسب، و پوشیدن لباس مورد استفاده محاسبه، استفاده از دادن از یک برداشت خاص برای افراد دیگر. در این موارد، می‌بینیم که چگونه عقلانی‌سازی معنا تولید می‌کند و صرفاً راهی برای سرعت بخشیدن به کارها نیست، یعنی گفته می‌شود که یک فرد چاق کنترل و نظم و انضباط ضعیفی دارد و بنابراین اکنون می‌توانید درباره آنها قضاوت شخصی کنید.

روند دیگر در دیوان‌سالاری فرآیندهایی است که قبلاً ممکن بود از طریق خانه انجام می شد. این شامل استفاده از بیمارستان‌ها برای زایمان و استفاده از پزشک‌ها برای شناسایی علایم یک بیماری و تجویز درمان است.

### تحصیلات
اصول کلیدی عقلانی‌سازی (کارایی، محاسبه‌پذیری، پیش‌بینی‌پذیری و کنترل) به وضوح در سراسر هر نظام آموزشی به ویژه در آمریکای شمالی دیده می‌شود. در طول تاریخ تغییری در فرآیند یادگیری طبیعی و نحوه آموزش دانش‌آموزان وجود داشته است. آموزش عقلانی تمایل کمتری به موضوعات مبتنی بر استفاده از گفتمان انتقادی دارد (به عنوان مثال، مذهب) و بیشتر بر موضوعاتی با اهمیت محاسبه شده (مانند مدیریت کسب و کار). این همچنین در حرکت به سمت تست استاندارد و چندگزینه‌ای منعکس می‌شود که دانش‌آموزان را بر اساس پاسخ‌های شماره‌گذاری شده و بر اساس یک استاندارد یکسان اندازه‌گیری می‌کند.
## مصرف

مصرف غذای مدرن نمونه‌ای از فرآیند عقلانی‌سازی است. در حالی که آماده‌سازی غذا در جوامع سنتی پرزحمت‌تر و از نظر فنی ناکارآمدتر است، جامعه مدرن در پی سرعت و دقت در عرضه آن بوده است. رستوران‌های فست‌فود که برای حداکثر کردن سود طراحی شده‌اند، از زمان پیدایش خود به سوی کارایی کامل گرایش داشته‌اند و همچنان نیز چنین می‌کنند. سطح بالایی از کارایی از راه‌های گوناگونی به دست آمده است، از جمله کنترل دقیق‌تر بر عملکرد کارکنان، جایگزینی سیستم‌های پیچیده‌تر با سیستم‌های ساده‌تر و کم‌زمان‌تر، سیستم‌های شماره‌گذاری ساده برای وعده‌های غذایی با ارزش و افزودن پنجره‌های سرویس پشت فرمان.

عقلانی‌سازی همچنین در جایگزینی فروشگاه‌های سنتی‌تر قابل مشاهده است، فروشگاه‌هایی که ممکن است مزایای ذهنی برای مصرف‌کنندگان ارائه دهند، مانند آنچه جامعه‌شناسان محیطی کمتر تنظیم‌شده و طبیعی‌تر می‌دانند، با فروشگاه‌های مدرنی که مزیت عینی قیمت‌های پایین‌تر را به مصرف‌کنندگان عرضه می‌کنند. مورد وال‌مارت نمونه بارزی از این گذار است. اگرچه فروشگاه‌های وال‌مارت به دلیل جابجایی مؤثر فروشگاه‌های سنتی‌تر مورد انتقاد قابل توجهی قرار گرفته‌اند، اما این نگرانی‌های ذهنی ارزش اجتماعی در محدود کردن گسترش این بنگاه اقتصادی، به ویژه در کشورهای عقلانی‌شده‌تر، تأثیر اندکی داشته‌اند،这是由于 ترجیح عموم مردم به قیمت‌های پایین‌تر نسبت به مزایایی است که جامعه‌شناسان برای فروشگاه‌های سنتی‌تر قائل هستند.

جامعه‌شناس جرج ریتزر از اصطلاح مک‌دونالدی‌سازی استفاده کرده است که نه تنها به اقدامات رستوران فست‌فود، بلکه به فرآیند کلی عقلانی‌سازی اشاره دارد. ریتزر چهار مؤلفه اصلی مک‌دونالدی‌سازی را متمایز می‌کند:

* کارایی – روش بهینه برای انجام یک کار؛ سریع‌ترین روش برای رسیدن از نقطه الف به نقطه ب. کارایی در مک‌دونالدی‌سازی به این معناست که هر جنبه از سازمان به سمت حداقل‌سازی زمان جهت‌گیری شده است.
* قابلیت محاسبه‌پذیری – اهداف قابل اندازه‌گیری (یعنی فروش، پول) هستند تا ذهنی (یعنی طعم، زحمت). مک‌دونالدی‌سازی این تصور را ایجاد کرد که کمیت برابر با کیفیت است و اینکه مقدار زیادی از محصول که در زمان کوتاهی به مشتری تحویل داده می‌شود، برابر با یک محصول با کیفیت بالا است. "آن‌ها سازمان خود را به گونه‌ای اداره می‌کنند که یک فرد بتواند وارد هر مک‌دونالد شود و همان ساندویچ‌هایی را که دقیقاً به همان روش تهیه شده‌اند، دریافت کند. این نتیجه یک سیستم بسیار عقلانی است که هر عملی را مشخص می‌کند و چیزی را به شانس واگذار نمی‌کند".
* قابل پیش‌بینی بودن – خدمات استاندارد و یکسان. "قابل پیش‌بینی بودن" به این معناست که مهم نیست فرد به کجا می‌رود، در هر بار تعامل با شرکت، همان خدمات را دریافت کرده و همان محصول را دریافت خواهد کرد. این موضوع در مورد کارگران آن سازمان‌ها نیز صدق می‌کند؛ وظایف آن‌ها روال‌های بسیار تکراری و قابل پیش‌بینی است.
* کنترل – کارکنان استاندارد و یکسان، جایگزینی انسان با فناوری‌های غیرانسانی.
## جستارهای وابسته
* خردگرایی
* رفتار عقلایی
* عقلانیت محدود
* خودپرستی عقلایی

## منابع
  
* دلیرپور، پرویز، نوسازی و دگرگونی سیاسی، نشر پیام نور، ۱۳۸۹.

رده:اصطلاحات جامعه‌شناسی
رده:پارادایم‌های جامعه‌شناسی
رده:جامعه‌شناسی
رده:دوران مدرن
رده:ماکس وبر
رده:مکتب تاریخی اقتصاد