لری جنوبی

**لری جنوبی**  نام دسته‌ای از گویش‌های زبان پارسی  است. دانش‌نامه ایرانیکا و دانش‌نامه اتنولوگ، گویش‌های زبان پارسی را به دو دسته‌ لری شمالی و جنوبی تقسیم کرده‌اند. گویش‌های پارسی با تفاوت‌های کم و بیش از هم، استفاده می‌شوند. به‌واقع، زبان لری در عین شباهت به زبان‌های کردی و فارسی، زبانی مستقل است، که از سه گونه‌ی لری شمالی، بختیاری و **جنوبی** تشکیل می‌شود، و فهرست لینگوییست نیز این سه دسته را تایید کرده است. 

گویش‌های جنوبی، به‌خصوص گویش بویراحمدی، دارای تفاوت‌های صرفی و نحوی در فعل‌ها، ضمیرها، حروف اضافه و حتی گرامر با کردی و فارسی است. به‌طورمثال، علامت جمع در لری به‌طورعمده، دارای سه گونهٔ «*ئل، یل و گل»* می‌باشد که در فارسی معیار وجود ندارند. حروف اضافه نیز متفاوت هستند. برای مثال: سی ← برای، نه ←را، وه ← از/به و… که متفاوت از کردی و فارسی‌اند. همچنین بسیاری از واژگان لری که تنها در زبان لری وجود دارند، اما در کردی و فارسی وجود ندارند.

لری جنوبی و لری بختیاری ۸۶ درصد به هم شباهت دارند. از جمله تفاوت‌های لری جنوبی و بختیاری می‌توان به موارد زیاد اشاره کرد*:*
# در گونه لری بختیاری ضمیر متصل سوم شخص مفرد و جمع که در فارسی**"ش"** است به صورت **"س"** تلفظ می‌شوند. مانند: بؤوخشش (اونو ببخش): بؤوخشس/ خوش (خودش): خوس. در لری جنوبی، **"ش"** همان **"ش"** تلفظ می‌شود.
# تلفظ متفاوت و تفاوت در برخی واژگان؛ برای مثال در لری بختیاری به مادر «دا»، ولی در لری جنوبی «دِی» یا «دای» گفته می‌شود.

## جغرافیا
لری جنوبی در استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، فارس (شهرستان‌های شیراز، مرودشت، کوهچنار، کامفیروز، چنارشیجون، قائمیه، اقلید، سپیدان، رستم، کازرون، نورآباد ممسنی، دشمن زیاری، خشت و کنار تخته، کمارج، گچساران) و بوشهر (شهرستان‌های دیلم، گناوه و دشتستان) بیشترین گویش‌ور را دارد.

*لری جنوبی در شش استان، به‌طورعمده رواج دارد:*
# '''کهگیلویه و بویراحمد'''**:** تمامی شهرستانها
# '''خوزستان'''**:** شهرستان‌های جنوب شرقی استان؛ از جمله شهرستانهای: بهبهان، امیدیه، رامهرمز، باغملک، هندیجان، ماهشهر، رامشیر.
# '''فارس'''**:** عمدتا در شهرستان‌های ممسنی، رستم، بخشی از سپیدان، کازرون.
# '''بوشهر'''**:** شهرستانهای: دیلم، گناوه و دشتستان
# '''چهارمحال و بختیاری'''**:** لردگان (در روستاها و شهرهای جنوبی شهرستان)
# **[[اصفهان]]**: پادنا، پادنا علیا و حنا

## اصطلاحات
* وخوگروتن:به خودگرفتن:اعتراف کردن vakhỏ gerỏtan
* آمخته وابیڌن:عادت کردن، آموخته شدن Amokhta vabiyan
* بونگ کردن:صدازدن bong
* ورفراهسن:یهو از خواب پریدن varfrahesan
* چاکسن: چاک خوردن chakesan
* ترزسن: سوختن terzesan
* بُل کردن: بال کردن، پریدن bol
* دک زدن: درنگ کردن dok
* تک کردن: چکیدن tok kerdan
* پق کردن: اخم کردن pogh
* سیل کردن: نگاه کردن seyl
* شی کردن: شوی کردن، شوهر کردن shi
* بسی کردن: فرستادن bsi
* بٱئر کردن:تقسیم کردن bahr
* رو کردن:حرکت کردن (رو کن:حرکت کن)row
* تنگسن :tengesan پرتاب شدن
* ور کردن: به تن کردن- پوشیدن var kerdan
* ور داڌن: انداختن ver dayan
* تر داڌن: غلتاندن ter
* وتاسه رفتن: به تاسه رفتن: از نفس افتادن در اثر گریه یا خنده زیادtaasah
* واڌاشتن: نگه داشتن vadashtan
* جر کردن: دعوا کردنjar
* رمسن/رمبسن:فروریختن rombesan/remesan
* نشسن سرکرپا:نشستن روی دوپاsar krapaa
* سک زین: سیخونک زدن sok zayan
* لک زین: چرت زدن lek zayan
* داسۊن گرتن: بدی کسی را پشت سرش گفتن و دادخواهی از او نزد دیگران (داسون در اصل دادستاندن است)daasoon
* رنجه رنجه کردن:ریزریز کردن renja renja
* شفت داڌن: سخن را به درازا کشاندن Sheft
* غمه زدن: غمبه زدن-غرولند کردن ghoma
* غل زدن: غل غل کردن- جوشیدن ghel
* کمخزه کردن: خزیدن بچه نوزاد روی شکم komkheza
* چنگ پل کردن:راه رفتن نوزاد روی دو دست و دو زانو Changa pol
* لت و لو خوردن: تلوتلو خوردن lat low
* خنج زین: چنگ زدن khenj
* بنا کردن: آغاز کردن bena kerdan
* مَلا کردن: شنا کردن mala kerdan
* مندیر بیدن:منتظر بودن bandir biyan
* آخون کردن: خرمن کردن Akhoon
* تش برکردن: آتش برکردن tash bor kerdan
* تنگ کردن: محکم بستن چیزی مانند بار خر Teng
* (پشک داڌن): ریختن و پخش کردن چیزی مانند آب Peshk dayan
* یه پاره: بعضی

## افعال
* وَریساڌن: پا شدن-: پاشو varisaḓan
* جکسن:دویدن:جیکسم-جیکسی-جیکس-جیکسیم-جیکسیت-جیکسن jekesan
* جیٛسن:دویدن jesan
* واڌاشتن:نگهداشتن (وادار:نگه دار)vadashtan
* خوسیڌن: خسبیدن، خوابیدن khowsiḋan
* اِسَیَن:گرفتن (بسون:بگیر)Esayan
* وابین (وابیڌن): شدن- وابیڌ-> وابود-> (شد) Vabiyan
* ورچردن: بالا رفتن از چیزی مانند صخره با چنگ و پا varchardan
* ورموتسن: پلاسیده شدن varmootesan
* پروسن (پروستن):پرورش یافتن (به منظور بیان اینکه چیزی مانند ترشی خوب جا افتاده و به عمل آمده به کار می‌رود)parvestan
* ورریچسن:از هم باز شدن و پخش وپلا شدن یک مجموعه (ورریچناڌن تلویزیون: باز کردن و جداکردن قطعات تلویزیون)varichesan
* دلسن:نشت کردن و بیرون رفتن شیره یا آب چیزی Dalesan
* واپلاڌن (واپلاییڌن): آب چیزی را گرفتن Vapladan
* وراشکناڌن: یک باره از جا پریدن و فرار کردن Varoshkanadan
* پشکسن: پخش و پلا شدن Peshkesan

افعال ماضی یا مضارع استمراری که با اضافه کردن «می» به ریشه فعل در فارسی ساخته می‌شود در لری بویراحمدی با اضافه کردن «ای» ساخته می‌شود:
* می‌رم: ایرم
* می‌رفتم: ایرٱتُم
* می‌پزم: ایپزُم
* می‌پختم: ایپۊتم
* می‌رفتند:ایرٱتن

بعضی کلمات مانند توانست و دانست به این صورت نبوده و با اضافه شدن (ست) به قسمت اصلی فعل مضارع ساخته می‌شوند. در لری بیشتر افعال گذشته با اضافه شدن این یکی (ست) ساخته می‌شوند مانند:
* کندس: کندست، کنده شد
* پیٛرس: پَرست، پرید
* بورس: بُرست، برید (از نفس افتاد)
* خندس: خندید
* درس: دریده شد
* گریوس: گریه کرد
* جِکِس: دوس، دوید
* چسپس: چسپید
* خارس: خارید
* جمبس: جمبید
ماضی نقلی در این گویش با اضافه شدن (اِ) به ماضی ساده ساخته می‌شود که در نوشتن به (ه) تبدیل می‌شود مانند:
* رٱتمه=رفته‌ام
* گوتیه: گفته‌ای
* بردیمه:برده‌ایم
* گوتیته: گفته‌اید
* گوتیه: گفته‌ای
* ورگشتمه:برگشته ام
* اْشنفتمه: شنفته ام، شنیده‌ام
* کردمه-کردیه- کرده-کردیمه- کردیته-کردنه:کرده‌ام-کرده‌ای- کرده -کرده‌ایم- کرده‌اید-کرده‌اند

## علامت جمع
علامت جمع در این زبان «اَل» می‌باشد. مثال:
کتابَل (کتابها)، ماشینَل (ماشینها)، کُرَل (پسرها)
* برای ضمایر اول شخص و دوم شخض به صورت «نَل» به کار می‌رود. مثال:
ایمانل (ماها)، ایشانل (شماها)
* برای ضمایر سوم شخص به صورت «گَل» به کار می‌رود. مثال:
اینگل (اینها)، اونگل (اونها)
* برای کلماتی که آخر آن‌ها صدا دار باشد «یَل» به کار می‌رود. مثال:
شاخَیَل (شاخه‌ها)، بچیل (بچه‌ها)
کلمه گله از همین ریشه گرفته شده است.

## حروف اضافه
حروف اضافه‌ای که در لری به کار می‌روند با معادل فارسی خود تفاوت دارند. در زیر چند نمونه از این حروف اضافه را می‌بینیم:
* وه(va): به، از
مثال: ایخی بری وه کۊچو؟ (می‌خواهی بری به کجا؟). وه کۊچو اومِی؟ (از کجا آمدی؟)
* نه(na) / ٱ(a): را
نکته: «نه» بعد از کلماتی که آخرشان صدا دار باشد استفاده می‌شود
مثال: تونٱ دوس دارُم (تورا دوس دارم). کتابٱ بده (کتاب را بده). جیجٱنه غذا وَش بڌه (جوجه را بهش غذا بده)
* سی(si): برای، واسه
مثال: بیو سی مو کار کو (بیا برای من کار کن). سیچه ایگریوی؟ (برای چه گریه می‌کنی؟)

## پسوند "ین
این پسوند به آخر برخی کلمات اضافه می‌شود و نشان دهنده زیاد بودن آن در فرد یا چیزیست که به آن نسبت داده شده است.
مثال:
* لونجین (لونج + ین): کسی که لب‌های بزرگ و برآمده داشته باشد. لونج به معنی لب می‌باشد.
* پقین (پق + ین): اخمو، کسی که زیاد اخم می‌کند. پُق به معنی اخم می‌باشد. پُق کردن: اخم کردن
* کمین (کم + ین): شکمو، کسی که زیاد غذا می‌خورد. کُم: شکم
* مُل ملین (مُل مل + ین): پر مو. مُل: مو

## ضمایر ملکی
* اُم-اِت -اِش- مون- تون- شون نمونه: کتابُم- کتابِت- کتابِش- کتابمون- کتابتون- کتابشون
البته «ن» آخر ضمایر در زبان گفتاری اکثراً گفته نمی‌شود

## ضمایر شخصی
* مو- تو- وو- ایما- ایشا- اونگل
مثال:
* «ایما رݴتیم وه هونه»: ما رفتیم خونه
* «ای هونه مال مویه»: این خانه مال منه

## جمله‌ها
* لری جنوبی یکی وه شاخه یَل زؤن لریه: لری جنوبی یکی از شاخه‌های زبان لری است.
* وَریس بِرَه درستَه بخو: پاشو برو درست را بخون
* یُنه سی ایشا اݵسَمِه: این رو برای شما خریده‌ام.

## نمونه‌ای از ضرب‌المثل‌ها
* داری که خل وابی دَ راس وانیبو (درختی که خم شد دیگه راست نمیشه) در مورد آدمی که رذایل اخلاقی نهادینه شده‌ای دارد به کار می‌رود
* گلو دسش وَه پاٛی نیرسه ایگه ترشه (گربه دستش به پی نمی‌رسه میگه ترشه) موقعی گفته می‌شود که فردی توانایی انجام کاری را نداشته باشد و با بهانه‌هایی سعی در انکار آن داشته باشد.
* خر همو خره جلش عوض وابیه (خر همون خره پالونش عوض شده) موقعی گفته می‌شود که فردی در ظاهری جدید فخر فروشی کند
* آردشه بیته آربیزشه ور کشیڌه (آردشو بیخته و الکشو آویخته) در مورد کسی که از کاری برای همیشه دست می‌کشد و دیگر مسئولیتی را نمی‌پذیرد گفته می‌شود
* دوست داروم نه بهزه خوم (دوستت دارم نه بهتر از خودم) زمانی گفته می‌شود که یکی از دو دوست بخواهد چیزی را با دوستش تقسیم کند و تمایل دارد قسمت بهتر برای خودش باشد.

## <sub>منابع</sub>

رده:زبان لری
رده:زبان‌های ایرانی جنوب غربی
رده:زبان‌های عراق
رده:گویش‌های لرستان