نبرد سامرا (۳۶۳ میلادی)

**نبرد سامرا** در ژوئن ۳۶۳ میلادی و در پی حملهٔ ژولیان-امپراتور روم- به ایران ساسانی رخ‌داد. این جنگ نتیجه‌ای قطعی در پی نداشت، ولی ژولیان در میانهٔ میدان نبرد کشته‌شد و سپاه روم را بی امپراتور گذارد.

## لشکرکشی ژولیان

ژولیان با نیرویی متشکل از ۹۵۰۰۰ نفر به شاهنشاهی ساسانی حمله کرد، به این امید که امنیت مرزهای شرقی را تامین  و برادر شاپور دوم، هرمز را جایگزینش کند.  او نیروهای خود را به دو بخش تقسیم کرد، یکی تحت رهبری پسرعمویش پروکوپیوس که تعداد آنها سی‌هزار نفر بود  که به سمت شمال بین النهرین حرکت کرد و دیگری شامل ۶۵۰۰۰ مرد تحت رهبری خود او بود. ژولیان در ابتدا یک پیروزی تاکتیکی در خارج از تیسفون به دست آورد، اما ارتش او از غارت بیش از حد حواسش پرت شد و شهر را تصرف نکرد.  ژولیان ناوگانی را که از رودخانه به تیسفون آورده بود،  و بسیاری از تجهیزات را سوزاند و ذخیره‌ای سه هفته‌ای باقی گذاشت. او سپس لشکرکشی خود را به داخل کشور به سمت قلب قلمروهای شاپور هدایت کرد، به این امید که وی را به جنگ وادار کند.

## جنگ

در ژوئن ۳۶۳، ژولیان و لشکرش پس از پیشروی‌های چشمگیر، دریافتند که در سرزمین ساسانیان به دام افتاده‌اند. آب و هوای ناسازگار و گرما در کنار کمبود توشه، بزرگترین دشواری‌های سپاه او بود که به پس‌نشینی آنان به سوی سامرا انجامید . آمیانوس مارسلینوس در کتابش، تاریخ روم، می‌نویسد:*سپاه پیش رفت، اما به‌دلیل سوختن علف و غله، با کمبود شدید آذوقه روبه‌رو شد. سپس به منطقه‌ای به نام «مارانگا» رسیدند، جایی که سپاه عظیم پارسی با فرماندهان و شاهزادگان ظاهر شد. تمام سربازان پارسی در زره‌های کامل آهنی بودند؛ چنان پوشیده که تنها از شکاف‌های کوچک می‌توانستند ببینند یا نفس بکشند. برخی نیزه‌داران بی‌حرکت همچون مجسمه ایستاده بودند، در حالی که کمانداران با مهارتی بالا تیرهای مرگبار پرتاب می‌کردند. در پشت آنان، فیل‌های جنگی با ظاهری هراس‌انگیز قرار داشتند که صدایشان و بویشان حتی اسب‌ها را نیز وحشت‌زده می‌کرد .*

زمانی که ارتش رومیان به ناحیه‌ای به نام «مارانگا» رسید، نیروی عظیمی از سپاه ساسانی شامل مهران، فرمانده سواره‌نظام پارتیان، دو پسر شاپور دوم ظاهر شد. پس از چند جنگ نفس‌گیر، دو سپاه سه روز به آتش بس گذراندند. جیره بندی غدا در سپاه روم حتی به مجروحان نیز رسیده بود و رومیان عمیقا در تنگنای آذوقه بودند. در روز ۲۶ ژوئن، سپاهیان ساسانی با حمله‌ای پیش‌دستانه به جناح پیشین سپاه رومیان روز را آغاز کردند. پس از آنکه به ژولیان اطلاع دادند، او سراسیمه سوار بر اسب و بی‌زره برای شناسایی پیش رفت. زمانی که به گارد عقب رسید، به او گفتند که جناح چپ تحت حمله سواره‌نظام است که توسط فیل‌های جنگی تقویت شده بود. ژولیان که به سمت جناح چپ سوار شد، نیروهای رومی در حال عقب نشینی را محتد ساخت و سپاهش را سامان داد. ساسانیان با دیدن رومیان در حال اصلاح  و شکل گیری آرایش منظم جنگی، شروع به عقب نشینی کردند. ژولیان که از این موفقیت انگیزه یافته بود، از سربازانش خواست که او را تعقیب کنند و به سوی سپاه ساسانی که درحال عقب‌نشینی بودند، یورش برد.  در این زمان محافظان او که از ژولیان جدا شده بودند، از او خواستند که بیش از این پیشروی نکنند. در این هنگام،یک نیروی نیزه‌دار سواره نظام  (kontophoroi)، نیزه‌ای به پهلوی ژولیان وارد کرد که او را از اسب به زمین انداخت. محافظانش او را محاصره و به عقب بردند و ارتش به سرعت اردوی خود را برپا کرد.  ژولیان نیمه‌شب بر اثر زخم درگذشت. او لحظاتی قبل از مرگ سپر خود را خواست چرا که باورداشت کسی که بی‌هراس جان می‌دهد، از دست‌ دادن سپرش باعث ننگ اوست. مارسیلینوس این لحظه را اینگونه شرح می‌دهد:

*اما در همان حال که امپراتور در صفوف مقدم میان جنگجویان از این سو به آن سو می‌دوید، نیروهای سبک‌اسلحهٔ ما بر دشمن یورش بردند، و هنگامی که پارسیان به فرار روی آوردند، به پاها و پشت آنان و حتی به فیل‌ها ضربه می‌زدند.*

*ژولیان، بی‌اعتنا به جان خود، با فریاد و بالا بردن دستانش می‌کوشید به سربازانش نشان دهد که دشمن آشفته گریخته است و برای برانگیختن آنان به تعقیبی شدیدتر، دلیرانه به دل نبرد زد. نگهبانانش که از ترس پراکنده شده بودند، از هر سو فریاد می‌زدند که از میان انبوه گریختگان—که همچون فروریختن سقفی سست خطرناک بود—دور شود؛ اما ناگهان—و هیچ‌کس نمی‌داند از کجا—نیزه‌ای از سوی یک سوارکار، پوست بازویش را خراش داد، از دنده‌هایش گذشت و در بخش پایینی کبدش فرو رفت.*

*هنگامی که می‌کوشید آن را با دست راست بیرون بکشد، دریافت که تاندون‌های انگشتانش از دو سو به‌وسیلهٔ تیغهٔ تیز بریده شده است. آنگاه از اسب فرو افتاد؛ حاضران همگی به سوی او شتافتند، او را به اردوگاه بردند و تحت درمان قرار دادند.*

به گزارش دیگناس و وینتر، رومیان در این نبرد پیروز شدند  در حالی که تورج دریایی بیان می کند که نیروهای ساسانی در این نبرد پیروز شدند. 

### پیروز نبرد سامرا
آمیانوس مارسلینوس در کتابش،تاریخ رومیان، حتی با وجود متن ستاینده از سپاه رومیان، می‌نویسد که پس از مرگ ژولیان، فرمانده گارد درباری، ژوویان ، با شتابی آشفته به امپراتوری برگزیده می‌شود. او می‌نویسد که شاپور از خبر مرگ ژولیان خوشنود شد و سپاهیان ایران را با شتابی بیشتر به عقبه سپاه رومیان روانه ساخت. در ادامه، هنگام عقب نشینی رومیان بارها توسط ایرانیان و ساراسن‌ها مورد حمله قرار می‌گیرند . مارسلینوس علت دشمنی ساراسن‌ها را اینگونه توصیف می کند:*ساراسن‌ها به این سبب با ما دشمنی می‌کردند که به فرمان ژولیان از دریافت حقوق و هدایای فراوانی که پیش‌تر داشتند محروم شده بودند؛ و هنگامی که نزد او شکایت بردند، تنها این پاسخ ساده را شنیده بودند که «امپراتوری جنگاور و هوشیار، فولاد دارد نه زر.»*در ادامه عقب‌نشینی گسترده رومیان، در روز نخست ژوئیه به شهری به نام دورا رسیدند. رومیانی که به علت خستگی از سپاه خود عقب افتاده بودند، توسط ساراسن‌ها بی‌درنگ نابود می‌شدند. رومیان در کنار رود دجله چهار روز توسط پارتیان محاصره شدند. از آنجا که شهر سرزمین آنها چندان با شهر دورا فاصله نداشت، رومیان امید داشتند با گذشتن از رود دجله بتوانند آذوقه به سپاه خود برسانند. در شب آخر نبرد، عده ای از سپاه روم که در سرزمین‌های خود به گذر از  رودهای خروشان خو گرفته بودند، شب‌هنگام آهسته از رود گذشتند و عده‌ای نگهبانان ایرانی را کشتند . آنچه رومیان از پیروزی در نبرد سامرا یاد می‌کنند، احتمالا همین واقعه است، زیرا مارسلینوس در شرح خود از این واقعه اینگونه می‌نویسد:*سکوت شب فرصت پنهان‌کاری فراهم آورد، گویی همگی در مسابقه‌ای شرکت کرده باشند، سریع‌تر از آنچه انتظار می‌رفت به کرانهٔ مقابل رسیدند و پس از آنکه شمار بسیاری از پارسیان نگهبان را—که به سبب احساس امنیت در خواب فرو رفته بودند—زیر پا لگدمال کرده و کشتند، دست‌ها را بالا بردند و جامه‌های خود را تکان دادند تا نشان دهند که این اقدام جسورانه موفقیت‌آمیز بوده است. هنگامی که این صحنه از دور دیده شد، سربازان که اکنون مشتاق عبور بودند، تنها به این امید اندکی درنگ کردند که پل‌سازان، از پوست حیوانات کشته‌شده، پل‌هایی شناور بسازند.*

***ژوویان آگوستوس، که از گرسنگی و تنگدستی سپاهش به ستوه آمده بود، با شاپور صلحی می‌بندد که ضروری اما ننگین بود، و در آن پنج ایالت، همچنین نیسیبیس و سینگارا را واگذار می‌کند.***

*در حالی که این تلاش‌های بی‌ثمر ادامه داشت، شاه شاپور—چه زمانی که دور بود و چه هنگامی که نزدیک شد—از گزارش‌های درست دیده‌بانان و فراریان، از دلاوری‌های مردان ما و شکست‌های ننگین سپاه خود آگاه شد؛ شکست‌هایی که با از دست دادن شمار بیشتری از فیل‌ها نسبت به هر زمان دیگری در دوران پادشاهی‌اش همراه بود. همچنین دانست که سپاه روم، که پس از از دست دادن فرمانده نامدار خود به سختی‌های پی‌درپی خو گرفته بود، (چنان‌که گفته می‌شد) نه در پی نجات جان خود، بلکه در جست‌وجوی انتقام است، و می‌خواهد یا با پیروزی قاطع یا با مرگی باشکوه به دشواری‌های خود پایان دهد.*

*این خبر از جهات بسیاری دل او را از بیم آکنده ساخت؛ زیرا از تجربه می‌دانست که نیروهایی که به‌شمار فراوان در ایالات پراکنده‌اند، می‌توانند با یک فرمان کوتاه به‌سرعت گرد آیند. همچنین آگاه بود که مردم خودش، پس از از دست دادن شمار زیادی از مردان، در وحشتی شدید به سر می‌برند، و افزون بر این، در میان‌رودان سپاه رومی دیگری باقی مانده بود که چندان هم کوچک‌تر نبود.*

*بیش از همه، آنچه ذهن پریشان او را نگران می‌کرد این بود که پانصد مرد، همگی با یک‌بار شنا، از رودخانهٔ طغیان‌کرده سالم گذشته بودند، نگهبانان او را کشته بودند و همرزمانی را که در آن سوی باقی مانده بودند به جسارتی همانند برانگیخته بودند.*

*در همین حال، مردان ما، چون آب‌های خروشان اجازهٔ ساختن پل نمی‌داد و همهٔ خوراکی‌ها مصرف شده بود، دو روز را در تنگدستی و رنج گذراندند، محروم از هر چیز سودمند. بر اثر گرسنگی و خشم به حالتی جنون‌آمیز رسیده بودند و ترجیح می‌دادند جان خود را با شمشیر از دست بدهند تا با گرسنگی—که ننگین‌ترین گونهٔ مرگ است .*در ادامه پیمان صلحی سی‌ساله را بین شاهنشاهی ساسانی و امپراتوری روم به سرپرستی اسپهبد سورنا، بسته شد. پیمانی که پنج ایالت رومی آرزاننا، موکس، زبدیکنه، رهیمنا ،و کردوئنه را به همراه پانزده دژ نظامی از جمله دژ نصیبین، سینگارا ،و مهم‌تر از همه کاستروم مروروم را به سرزمین ایران اضافه کرد . این پیروزی رومیان توسط مارسلینوس اینگونه شرح داده شده است: *با این همه، قدرت جاودان خدای آسمان با ما بود، و پارسیان، برخلاف انتظار ما، پیش‌قدم شدند و فرستادگانی برای برقراری صلح، «سورِنا» و یکی دیگر از بزرگان را فرستادند؛ آنان خود نیز روحیه‌ای ضعیف داشتند، و این امر از آن رو بود که برتری رومیان در تقریباً همهٔ نبردها، روزبه‌روز آنان را بیشتر متزلزل می‌کرد.*

*ژوویان بی‌درنگ همهٔ خواسته‌ها را پذیرفت؛ جز آنکه با دشواری توانست این شرط را بگنجاند که «نیسیبیس» و «سینگارا» بدون ساکنانشان به پارسیان واگذار شود و رومیانی که در دژهای واگذارشده بودند، اجازه داشته باشند به سرزمین‌های خود بازگردند.*

*به این شرایط، بندی دیگر نیز افزوده شد که ویرانگر و ناروا بود: اینکه پس از اجرای این پیمان، «آرساسِس»—دوست وفادار و استوار ما—هرگز، حتی اگر درخواست کند، در برابر پارسیان یاری نشود. این شرط با دو هدف طرح شده بود: نخست، مجازات مردی که به فرمان امپراتور «چیلیوکوموم» را ویران کرده بود، و دوم، فراهم کردن زمینه برای حملهٔ بعدی به ارمنستان بدون هیچ مانعی. نتیجه آن شد که بعدها همین آرساسِس زنده دستگیر شد، و پارتیان در میان آشوب‌ها و درگیری‌ها، بخش بزرگی از ارمنستانِ هم‌مرز با ماد، همراه با «آرتاکساتا» را تصرف کردند.*

*پس از آنکه این پیمان ننگین بسته شد، برای آنکه در دوران آتش‌بس هیچ‌گونه نقضی رخ ندهد، از هر دو سو افراد برجسته‌ای به‌عنوان گروگان داده شدند: از جانب ما «نِموتا»، «ویکتور» و «بلووادئوس»، تریبون‌های واحدهای نامدار؛ و از سوی دیگر «بینِسِس»، یکی از بزرگان برجسته، همراه با سه ساتراپ نامدار دیگر.*

*بدین‌سان صلحی سی‌ساله بسته شد و با حرمت سوگندها استوار گردید؛ اما ما از راه‌های دیگر بازگشتیم، و چون از مسیرهای نزدیک رودخانه—به سبب ناهمواری و دشواری—پرهیز شد، از کمبود آب و غذا رنج فراوان بردیم .*

## منابع

Wikipedia contributors, "Battle of Samarra," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Samarra&oldid=566063897 (accessed July 28, 2013).

رده:۳۶۳ (میلادی)
رده:آسیا در ۳۶۳ (میلادی)
رده:آسیا در سده ۴ (میلادی)
رده:امپراتوری روم در سده ۴ (میلادی)
رده:امپراتوری روم شرقی در ۳۶۳ (میلادی)
رده:ایران در ۳۶۳ (میلادی)
رده:جنگ‌های ایران
رده:جنگ‌های ساسانیان–روم
رده:حمله ژولیان به ایران
رده:درگیری‌های سده ۴ (میلادی)
رده:ژولیان
رده:سامرا
رده:شاپور دوم
رده:نبردهای جنگ‌های ایران–روم