قبةالصخره

**قبةالصخره** () زیارتگاهی هشت‌ضلعی اسلامی در مرکز مجموعه مسجد الاقصی بر فراز کوه معبد در شهر قدیم اورشلیم است. این بنا کهن‌ترین اثر برجای‌مانده از معماری اسلامی در جهان و نخستین ساختمان مذهبی شناخته‌شده به‌لحاظ باستان‌شناختی است که به فرمان یک حاکم مسلمان ساخته شده و کهن‌ترین کتیبه‌های اعلام اسلام و پیامبری محمد را دربرمی‌گیرد. گنبد زرین و نمای کاشی‌کاری آبی آن از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌های شهر اورشلیم به‌شمار می‌رود.

ساخت این بنا به فرمان عبدالملک بن مروان، خلیفه اموی، در دوره فتنه دوم آغاز شد و در سال‌های ۶۹۱–۶۹۲ میلادی (۷۲ قمری) به پایان رسید. قبةالصخره بر فراز جایگاه معبد دوم اورشلیم بنا شده که هرود بزرگ آن را گسترش داده بود و رومیان در سال ۷۰ میلادی آن را ویران کردند. صخره مقدس زیر گنبد، در ادیان ابراهیمی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ در باور یهودیان سنگ بنیاد آفرینش جهان و جایگاه قربانی ابراهیم است و مسلمانان آن را آغازگاه سفر شبانه و معراج پیامبر اسلام می‌دانند. یونسکو قبةالصخره را به عنوان بخشی از شهر قدیم اورشلیم در فهرست میراث جهانی ثبت کرده‌است.

معماری و آرایه‌های موزاییکی بنا از کلیساها و کاخ‌های بیزانسی نزدیک آن الگو گرفته‌است. نمای بیرونی بنا در دوره عثمانی دگرگونی چشمگیری یافت و کاشی‌های رنگارنگ به سبک سفال ایزنیک بر آن نصب شد. گنبد اصلی در سال ۱۰۱۵ فرو ریخت و در سال‌های ۱۰۲۲–۱۰۲۳ بازسازی شد؛ پوشش زراندود کنونی گنبد نخست در سال‌های ۱۹۵۹–۱۹۶۱ و سپس در ۱۹۹۳ نصب گردید.

## معماری
### ساختار

نقشه پایه قبةالصخره هشت‌ضلعی است. در مرکز آن گنبدی به قطر نزدیک به ۲۰ متر بر فراز استوانه‌ای بلند () نشسته که بر ۱۶ تکیه‌گاه (۴ پایه و ۱۲ ستون) استوار است. پیرامون این دایره، رواقی هشت‌ضلعی با ۲۴ پایه و ستون قرار دارد. دایره درونی و رواق هشت‌ضلعی یک غلام‌گردش درونی را پدیدمی‌آورند که گرداگرد صخره مقدس می‌گردد. دیوارهای بیرونی نیز هشت‌ضلعی هستند و هر ضلع نزدیک به ۶۰ متر پهنا و ۳۶ متر بلندی دارد. هشت‌ضلعی درونی و بیرونی با هم غلام‌گردش دومی را می‌سازند. هم استوانه گنبد و هم دیوارهای بیرونی دارای پنجره‌های متعدد هستند.

نقشه هشت‌ضلعی بنا ممکن است از کلیسای «نشیمنگاه مریم» () الگو گرفته باشد که میان سال‌های ۴۵۱ و ۴۵۸ میلادی در جاده میان اورشلیم و بیت‌لحم ساخته شده بود.

### آرایه‌های درونی
درون گنبد با معرق‌کاری، بدل چینی و سنگ مرمر به‌شکل باشکوهی آراسته شده که بخش زیادی از آن سده‌ها پس از ساخت نخستین افزوده شد. رواق درونی دارای طاق‌هایی با سنگ‌چینی ابلق (تناوب سنگ روشن و تیره) است.

بنا همچنین دربردارنده کتیبه‌های قرآنی است که گاه با متن رایج کنونی قرآن تفاوت‌هایی دارد (بیشتر تغییر از اول‌شخص به سوم‌شخص) و با عبارت‌های دینی غیرقرآنی آمیخته شده‌است. کتیبه وقفی به خط کوفی بر گرداگرد گنبد، تاریخ سال ۷۲ قمری (۶۹۱/۶۹۲ میلادی) را ثبت کرده‌است؛ اما نام سازنده اصلی یعنی عبدالملک بن مروان پاک شده و نام خلیفه عباسی مأمون (حکمرانی ۸۱۳–۸۳۳) جایگزین آن گردیده‌است.

### آرایه‌های بیرونی
آرایه دیوارهای بیرونی دو مرحله بزرگ را پشت سر گذاشته‌است: در دوره اموی با سنگ مرمر و موزاییک پوشیده شده بود. در سده شانزدهم میلادی سلیمان یکم، سلطان عثمانی، آن را با کاشی‌های رنگارنگ جایگزین کرد. این کاشی‌کاری شامل فنون گوناگونی از جمله کوئردا سکا، کاشی‌های زیرلعابی چندرنگ و کاشی‌های آبی‌وسفید بود که از سفال ایزنیک الگو گرفته بودند. کاشی‌های اصلی در دهه ۱۹۶۰ با نسخه‌هایی که در ایتالیا ساخته شدند جایگزین گردیدند.

سوره یس (دل قرآن) به فرمان سلیمان یکم در بالای کاشی‌کاری نگاشته شده و سوره اسراء که داستان سفر شبانه پیامبر را بازگو می‌کند بالاتر از آن قرار دارد.

## پیشینه
### زمینه پیش از اسلام
قبةالصخره در مرکز کوه معبد جای دارد؛ همان جایگاه هیکل سلیمان و معبد دوم اورشلیم که هرود بزرگ در سده یکم پیش از میلاد آن را گسترش داد. معبد هرود در سال ۷۰ میلادی به دست رومیان ویران شد و پس از شورش بارکوخبا در سال ۱۳۵ میلادی، امپراتور هادریان معبدی رومی به نام ژوپیتر کاپیتولینوس بر جای آن ساخت.

اورشلیم از سده چهارم تا ششم میلادی زیر فرمان امپراتوری بیزانس بود و در این دوره زیارت مسیحی به شهر رواج یافت. کلیسای مقبره مقدس در دهه ۳۲۰ میلادی به فرمان کنستانتین بزرگ ساخته شد، اما کوه معبد پس از شکست پروژه بازسازی معبد یهود در زمان امپراتور ژولیان بایر ماند.

در سال ۶۳۸ میلادی (۱۷ قمری) عمر بن خطاب، دومین خلیفه راشدین، اورشلیم بیزانسی را فتح کرد. کعب‌الاحبار، خاخامی یهودی که به اسلام گرویده بود، خلیفه را آگاه ساخت که این مکان همان جایگاه معابد باستانی یهود است. نزد نخستین مسلمانان اورشلیم «مدینة بیت‌المقدس» (شهر معبد) خوانده می‌شد.

### دوره اموی
#### ساخت نخستین بنا

ساختار هشت‌ضلعی و گنبد چوبی مدوّر قبةالصخره از آغاز همان شکل امروزی را داشته‌است. بنا به فرمان عبدالملک بن مروان (حکمرانی ۶۸۵–۷۰۵) ساخته شد. بنابر گزارش سبط بن جوزی (۱۱۸۵–۱۲۵۶) ساخت در سال ۶۸۵/۶۸۶ آغاز شد، در حالی که جلال‌الدین سیوطی (۱۴۴۵–۱۵۰۵) آغاز آن را سال ۶۸۸ دانسته‌است.

سرپرستی و مهندسی پروژه بر عهده رجاء بن حیوة (عالم دینی از بیت‌شئان) و یزید بن سلام و پسرش بها بود که هر دو از موالی عبدالملک در اورشلیم بودند. نماینده خلیفه در نظارت بر ساخت پسرش سعید الخیر بود. کارگران ماهر از سراسر قلمرو خلیفه یعنی شام و مصر گردآوری شدند که احتمالاً مسیحی بودند. بنابر گزارش‌ها هزینه ساخت هفت برابر درآمد سالانه مالیاتی مصر بود.

مورخ کی. ای. سی. کرسول یادآور شده که سازندگان بنا از اندازه‌های کلیسای مقبره مقدس بهره گرفتند: قطر گنبد زیارتگاه ۲۰٫۲۰ متر و ارتفاع آن ۲۰٫۴۸ متر است، در حالی که قطر گنبد کلیسای مقبره مقدس ۲۰٫۹۰ متر و ارتفاعش ۲۱٫۰۵ متر است.

#### انگیزه‌های ساخت

گزارش‌های منابع سده‌های میانه دربارهٔ انگیزه‌های عبدالملک از ساخت قبةالصخره گوناگون است. در هنگام ساخت، خلیفه از یک سو با بیزانس مسیحی و متحدان جراجمه‌ای آن در جنگ بود و از سوی دیگر با خلیفه رقیب عبدالله بن زبیر که مکه را در اختیار داشت درگیر بود.

یک دسته از تبیین‌ها بر آن است که عبدالملک می‌خواست بنایی دینی بسازد تا پیروزی بر مسیحیان را نمایان کند و یگانگی اسلام را در زمینه مشترک ادیان ابراهیمی در اورشلیم آشکار سازد. دوو گوتاین استدلال کرده که شکل مدوّر (روتوندا) بنا برای رقابت با گنبدهای پرشمار مسیحی — به‌ویژه کلیسای مقبره مقدس — برگزیده شد.

تبیین دیگر آن است که عبدالملک در بحبوحه جنگ با ابن زبیر خواست توجه مسلمانان قلمرو خود را از کعبه مکه — جایی که ابن زبیر علیه امویان تبلیغ می‌کرد — به سوی اورشلیم منحرف کند. با این حال بیشتر پژوهشگران نوین این روایت را محصول تبلیغات ضد اموی در منابع سنتی اسلامی می‌دانند.

### صخره مقدس
صخره مقدس (یا صخره شریف) صخره‌ای طبیعی و نامنظم در مرکز بناست که نزدیک به ۱٫۵ متر از کف ساختمان بالاتر قرار دارد و قطر آن میان ۱۳ تا ۱۸ متر متغیر است. این سنگ در ادیان ابراهیمی جایگاهی والا دارد: بنابر باور سنتی جایی است که خداوند جهان و نخستین انسان (آدم) را آفرید و ابراهیم خواست فرزندش را قربانی کند (ذبح اسحاق). یهودیان آن را مکانی می‌دانند که حضور الهی (شکینا) بیش از هرجای دیگری آشکار می‌شود و رو به آن نماز می‌خوانند.

در باور مسلمانان پیامبر اسلام محمد در سفر شبانه (معراج) از این صخره به آسمان‌ها عروج کرد.

زیر صخره غاری وجود دارد که «مغاره الارواح» () نامیده می‌شود و از سمت جنوب با ۱۱ پله به آن دسترسی هست. این فضا نزدیک به مربع است و هر ضلع آن نزدیک به ۴٫۵ متر و سقفش ۳ متر ارتفاع دارد.

### مغارة الارواح
مغاره‌ای زیر صخره واقع شده که محراب قدیمی‌ای در آن هست و «مصلّای انبیاء» خوانده می‌شود. باور عامیانه دربارهٔ معلق بودن صخره میان زمین و آسمان از نظر دانشمندان مسلمان نادرست دانسته شده‌است و صخره بخش طبیعی بستر سنگی کوه معبد به‌شمار می‌رود.

## کتیبه‌ها
کتیبه‌های درون قبةالصخره از نخستین و مهم‌ترین کتیبه‌های اسلامی هستند. پس از این بنا، نگاشتن کتیبه‌های اسلامی بر ساختمان‌ها رواج یافت و تقریباً همواره نام محمد را دربرداشت. کتیبه وقفی به خط کوفی تاریخ ۷۲ قمری (۶۹۱/۶۹۲ میلادی) را ثبت کرده و نام سازنده اصلی عبدالملک بن مروان پاک شده و به نام مأمون تغییر یافته‌است. این دستکاری را نخستین‌بار ملشیور دو ووگه فرانسوی در ۱۸۶۴ شناسایی کرد.

آیات قرآنی گزیده‌شده بر کتیبه‌ها عمدتاً علیه تصویر مسیحی از خدا جهت‌گیری دارند (مانند: «ما کانَ لِلّهِ اَن یَتَّخِذَ مِن وَلَد»)؛ پژوهشگران بر آن‌اند که رجاء بن حیوة به عنوان عالمی قرآن‌شناس این آیات را برگزیده باشد.

## منابع تاریخی
منابع اسلامی همزمان با ساخت بنا دربارهٔ آن سکوت کرده‌اند. تاریخ‌نویسان عباسی با آنکه دوران حکمرانی عبدالملک را به تفصیل شرح داده‌اند، از بنای او در اورشلیم یاد نکرده‌اند. نخستین گزارش دقیق از پیشینه ساخت در کتاب «فضائل بیت‌المقدس» ابوبکر واسطی (نگارش ۱۰۱۹ میلادی) آمده‌است. ناصرخسرو قبادیانی، مسافر ایرانی که در سال ۱۰۴۷ میلادی از اورشلیم دیدن کرد، توصیفی از روی مشاهده خود از کوه معبد و قبةالصخره به دست داده که ارزش مستندسازی بالایی دارد.

## جایگاه در فرهنگ اسلامی
اولگ گرابر، تاریخ‌نگار هنر، قبةالصخره را بنایی «بی‌همتا در فرهنگ اسلامی از هر نظر» توصیف کرده که هم اثری هنری و هم سندی فرهنگی و دینی است. کتیبه‌های آن نقطه عطفی در هنر اسلامی بودند زیرا پس از آن کتیبه‌نگاری بر بناها به سنتی پایدار تبدیل شد.

قبةالصخره همراه با دو بنای نزدیک در شهر قدیم — دیوار ندبه و روتوندای رستاخیز در کلیسای مقبره مقدس — «شناخته‌شده‌ترین نشانه اورشلیم» خوانده شده‌است.

## بازسازی‌ها و دگرگونی‌ها
گنبد نخستین در سال ۱۰۱۵ فرو ریخت و در سال‌های ۱۰۲۲–۱۰۲۳ بازسازی شد. در دوره‌های بعدی نیز بازسازی‌هایی در سال‌های ۱۰۸۹، ۱۳۱۸ و ۱۴۴۸ انجام گرفت.

گنبد تا سال ۱۹۶۲ پوششی از سرب سیاه داشت. در بازسازی گسترده ۱۹۵۹–۱۹۶۲ صفحاتی از برنز آلومینیومی با ورق طلا جایگزین آن شد. در سال ۱۹۹۳ ملک حسین پادشاه اردن این صفحات را با ورق‌های آبکاری‌شده با طلا عوض کرد.

در آخرین بازسازی بزرگ (۱۹۹۴) صفحات مسی با لایه نازکی از نیکل و طلا بر گنبد نصب گردید.

## نگارخانه تصاویر

File:Inside the Dome of the Rock.jpg|صخره مقدس در درون قبةالصخره (۱۹۱۵)
File:Israel-2013-Jerusalem-Temple Mount-Dome of the Rock-Detail 01.jpg|آرایه‌های بیرونی
File:MosqueOfOmar1914.jpg|آرایه‌های درونی
File:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|قبةالصخره از جبل الزیتون
File:Dome of Rock (Jerusalem 2018) 03.jpg|نمای درونی (۲۰۱۸)
File:Dehio 10 Dome of the Rock Floor plan-drilled.jpg|نقشه کف بنا
File:CrossPatheeDome.jpg|نقشه بنا


## پیوند به بیرون
* قبةالصخره در آرک‌نت
* شهر قدیم اورشلیم در فهرست میراث جهانی یونسکو

## منابع

* 
* 
* 

رده:مسجد در اورشلیم
رده:کوه معبد
رده:مسجدهای سده ۷ (میلادی)
رده:زیارتگاه‌ها در اورشلیم
رده:نمادهای ملی فلسطین
رده:بنیان‌گذاری‌های سده ۷ (میلادی) در خلافت امویان
رده:بنیان‌گذاری‌های ۶۹۱ (میلادی)
رده:ساختمان‌های مذهبی کامل‌شده در دهه ۶۹۰ (میلادی)
رده:قلعه‌ها و دژهای شوالیه‌های معبد
رده:معماری عربی