شمس تبریزی

چپ|بندانگشتی|شمس تبریزی در یکی از مینیاتورهای ایرانی

**محمد بن علی بن ملک‌داد تبریزی** ملقب به **شمس‌الدین** یا **شمس تبریزی** (۵۸۲ – ۶۴۵ ه.ق) از صوفیان ایرانی مشهور سدهٔ هفتم هجری است. سخنان وی را که در مجالس مختلف بر زبان آورده، مریدان گردآوری کرده‌اند که به نام ''مقالات شمس تبریزی'' معروف است. او اشعاری به زبان فارسی و پهلوی می‌سروده و در برخی اشعار از عربی و رومی استفاده کرده است.

## پیشینه

**شمس در تب بلوغ**

دورانِ نوجوانیِ شمس، آن برزخِ پرتلاطمِ میانِ کودکی و بزرگسالی، خود نیز آکنده از بحران بود.
در همین ایام بود که شمس سی‌چهل شبانه‌روز به اسارتِ بی‌اشتهاییِ سخت درافتاد؛ خواب از دیده‌اش گریخت و خوراک از گلویش برید. هر بار که غذایی پیشِ رویش می‌نهادند، سرِ سرکشی می‌جنبانید و از فرمانِ خوردن سر باز می‌زد. جهانِ عبادت‌های دیرینش یک‌سره واژگون شد؛ تبِ حقیقت در جانش زبانه کشید و تشنگیِ گشودنِ رازها، رازِ هدفِ زندگی، رازِ پدید آمدن، فلسفه‌ی زیستن و سرانجامِ مرگ، همه‌ی وجودش را در بر گرفت. تردید، چون خنجری برّنده، دلش را می‌شکافت و خواب و خوراک را از او می‌ستاند.

شمس، در همین لحظه‌هایِ بحرانیِ بلوغِ تن و اندیشه، با خود می‌گفت:

-	"مرا چه خوردن و خفتن؟ تا آن خدا که مرا همچنین آفرید، با من سخن نگوید، بی هیچ واسطه ای ، و  من از او چیزها نپرسم ، و نگوید!

-	مرا چه خفتن و خوردن؟

-	... چون چنین شود، و من با او بگویم و بشنوم... آنگاه بخورم و بخسبم!

-	بدانم که چگونه آمده ام ؟ 

-	- و کجا می روم ؟ 

-	و عواقب من، چیست؟ ..."

شمس آن تبِ فلسفی و آن طوفانِ اندیشه را که در برزخِ نوجوانی‌اش بر او هجوم آورد، **«این عشق»** می‌نامد؛
عشقی سرکش که خواب را از چشم می‌رباید، لقمه را از گلو می‌بُرد،
نوجوان را به اعتصابِ غذا می‌کشاند،
او را به ستیز با خویشتن وامی‌دارد
و در برابرِ دیگران، لجاجتی آتشین در دلش شعله‌ور می‌سازد.

از زندگی شمس تبریزی و احوال شخصی او تا آنگاه که *[[مقالات شمس تبریزی|مقالات شمس]]* کشف شد، خبر مهمی در دست نبود. قدیمی‌ترین مدارک دربارهٔ شمس تبریزی، *[[ابتدانامه]]* سلطان ولد و ''رساله سپهسالار'' است که گفته «هیچ آفریده‌ای را بر حال شمس اطلاعی نبوده چون شهرت خود را پنهان می‌داشت و خویش را در پرده اسرار فرو می‌پیچید». در کتاب *[[مقالات شمس تبریزی|مقالات]]* اگر چه شمس تبریزی به شرح احوال و معرفی پیشینه خود نپرداخته‌است اما می‌توان او را از میان توصیفات و خاطرات بازشناخت، توصیفاتی که او به مناسبت‌های گوناگون دربارهٔ افراد و اقوال مطرح می‌کند.

دربارهٔ پدر و مادر شمس تبریزی آن قدر می‌دانیم که او در مقالات آن‌ها را به نازک‌دلی و مهربانی توصیف می‌کند و اینکه آن‌ها شمس تبریزی را نازپرورده کرده بودند: «این عیب از پدر و مادر بود که مرا چنین به ناز برآوردند.» شمس تبریزی در جایی دربارهٔ پدر خود می‌گوید: «نیک مرد بود… الا عاشق نبود، مرد نیکو دیگر است و عاشق دیگر…» «پدر از من خبر نداشت. من در شهر خود غریب، پدر از من بیگانه، دلم از او می‌رمید. پنداشتمی که بر من خواهد افتاد. به لطف سخن می‌گفت، پنداشتم که مرا می‌زند، از خانه بیرون می‌کند.» همچنین، از اشعار مولانا می فهمیم که زبان مادری شمس تبریزی آذری باستان بوده که امروزی تاتی نامیده می شود.

شمس تبریزی در محضر استادانی چون شمس خونجی تحصیل می‌کرده‌است. او سپس به سیر و سلوک پرداخت و در نزد پیران طریقت، کسانی چون پیر سله‌باف و شیخ رکن الدین محمد سُجاسی معروف به پیر سُجاسی، به کسب معرفت پرداخت. شمس تبریزی چنان‌که از مقالات او بر می‌آید از برخی از بزرگان زمان خود تأثیر برد و از آن میان نام‌های شهاب هریوه (اندیشمند خردگرا)، فخر رازی، اوحدالدین کرمانی و محی‌الدین ابن عربی در مقالات شمس آمده‌است.

## شمس تبریزی و مولانا
شمس تبریزی عاشق سفر بود و عمر را به سیر و سیاحت می‌گذرانید و در یک جا قرار نمی‌گرفت، آن‌چنان که به روایت افلاکی «جماعت مسافران صاحبدل او را پرنده گفتندی جهت طی زمینی که داشته‌است.»
شمس تبریزی در ۲۶ جمادی‌الثانی ۶۴۲ (معادل ۶ دسامبر ۱۲۴۴ میلادی و ۱۶ آذر ۶۲۳ هجری خورشیدی) به قونیه رسید. با مولانا ملاقات کرد و با شخصیت نیرومند و نفس گرمی که داشت مولانا را دگرگون کرد. تا پیش از دیدار شمس تبریزی، مولانا از عالمان و فقیهان و اهل مدرسه بود. در آن زمان به تدریس علوم دینی مشغول بود، و در چهار مدرسهٔ معتبر تدریس می‌کرد و اکابر علما در رکابش پیاده می‌رفتند.

با دیدار شمس تبریزی، مولانا لباس عوض کرد، درس و وعظ را یکسو نهاد و اهل وجد و سماع و شاعری شد. برای مردم قونیه مخصوصاً پیروان مولانا تغییر احوال او و رابطهٔ میان او و شمس تبریزی تحمل ناکردنی بود. عوام و خواص به خشم آمدند، مریدان شوریدند، و همگان کمر به کین او بستند. شمس تبریزی بعد از شانزده ماه در ۲۱ شوال ۶۴۳ بی‌خبر قونیه را ترک کرد. اندوه و ملال مولانا در آن ایام بی‌کرانه بود.

سرانجام نامه‌ای از شمس تبریزی رسید و معلوم گشت که او در شام است. مولانا فرزند خود سلطان ولد را با بیست تن از یاران برای بازآوردن او فرستاد. شمس تبریزی در ۶۴۴ با استقبال باشکوه به قونیه بازگشت. محفل مولانا غرق شور و شادی و وجد و سماع شد.

اما شادمانی‌ها دیری نپایید. باز آتش کینه و تعصب بالا گرفت و رنج‌ها و آزارها به شمس تبریزی رسید. او با همه عشق و علاقه‌ای که به صحبت مولانا داشت تصمیم به ترک قونیه گرفت. به مولانا می‌گفت: «سفر کردم آمدم و رنج‌ها به من رسید که اگر قونیه را پر زر کردندی به آن کرا نکردی، الا دوستی تو غالب بود… سفر دشوار می‌آید، اما اگر این بار رفته شود چنان مکن که آن بار کردی» به سلطان ولد فردها می‌گفت:

## شمس و زبان پارسی
شمس در مقالاتش می‌گوید: زبان پارسی را چه شده‌است؟ بدین لطیفی و خوبی، که آن معانی و لطافت که در زبان پارسی آمده‌است و در تازی نیامده است.

## مزار شمس تبریزی


پرونده:Tomb of Shams Tabrizi 2.JPG|سنگ مزار شمس تبریزی
پرونده:Tomb of Shams Tabrizi 5.JPG|تنها منار باستانی باقی‌مانده از آرامگاه قدیمی شمس تبریزی در خوی
پرونده:310474 orig.jpg|مراسم سالانه یادبود شمس تبریزی بر سر مزارش در خوی
پرونده:Shams’e tabrizi minaret.jpg| مناره شمس تبریزی


## جستارهای وابسته

* جلال‌الدین محمد بلخی
* مقالات شمس تبریزی
* خط سوم

## پانویس

## منابع
* 

## پیوند به بیرون
* کلیات شمس تبریزی از مجموعه‌ی دیجیتال کتابخانه‌ی دانشگاه (هاله-ویتنبرگ) و ایالت زاکسن-آنهالت (آلمان)

رده:اهالی ایران در سده ۱۲ (میلادی)
رده:اهالی ایران در سده ۱۳ (میلادی)
رده:اهالی تبریز
رده:اهالی خوی
رده:ایرانیان قرون وسطی
رده:خاک‌سپاری‌ها در مقبرةالعرفا
رده:درگذشتگان ۱۲۴۸ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۶۴۵ (قمری)
رده:زادگان ۱۱۸۵ (میلادی)
رده:زادگان ۵۸۲ (قمری)
رده:شاعران اهل تبریز
رده:شاعران ایران بزرگ
رده:شاعران سده ۱۲ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران سده ۱۳ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان
رده:شاعران مرد اهل ایران
رده:صوفیان اهل ایران
رده:فیلسوفان اهل ایران
رده:فیلسوفان فارسی‌زبان
رده:مولوی
رده:نویسندگان مرد اهل ایران
رده:پیروان مذهب شافعی