نام‌آوا

**صداواژه** یا **نام‌آوا**  در زبان‌شناسی به واژه‌هایی گفته می‌شود که از صداهای موجود در طبیعت تقلید شده‌اند، مانند چهچهه، (آسمان) غُرُمبه، شیهه، ترقه، شرشر و امثال آن.

این واژه‌ها، واژه‌های مربوط به صدا هستند و بنابر این به آن‌ها صداواژه گفته می‌شود. فرهنگستان زبان فارسی برای این مفهوم کلمهٔ «نام‌آوا» را برگزیده که از نظر ترکیبی نادرست است و معنی آن، یعنی «آوای نام» معنی درستی نمی‌دهد.

صداواژه یکی از پاره‌های گفتار است و در همه زبان‌های جهان نیز وجود دارد. معمولاً یک صدای طبیعی در زبان‌های گوناگون به گونه‌های مختلف منعکس می‌شود مثلاً آواز خروس در فارسی به قوقولی‌قوقو مشهور است و در انگلیسی به *cockadoodledoo*.
صداواژه‌ها خود بخشی از اندیش‌آواها بشمار می‌آیند.

## گروه‌بندی
صداواژه‌ها را در شش گروه جای می‌دهند: «صداواژه‌های مستقیم واژگانی»، «صداواژه‌های مستقیم غیرواژگانی»، «صداواژه‌های بیانی»، «صداواژه‌های اندیشه‌ای»، «صداواژه‌های متداعی»، و «صداواژه-واژه‌ها». یافته‌ها نشان می‌دهد که پُرکاربردترین گروه، صداواژه-واژه‌ها هستند؛ یعنی واژه‌هایی که ریشه در آوا دارند، اما خود نقش اسم، صفت، فعل یا قید دارند. در مقابل، «صداواژه‌های مستقیم غیرواژگانی» کم‌کاربردترین گروه‌اند.

میان فرم آوایی واژه و معنای آن، پیوندهای انگیخته متنوعی وجود دارد که در مواردی به تقلید مستقیم از صداهای طبیعی (مانند «شرشر»، «قوقو» یا «بع‌بع») می‌انجامد و در مواردی دیگر، مفاهیمی چون احساس، کیفیت، یا تأثیرات روانی (مانند «زغ‌زغ»، «ورمورم») را بازمی‌تابد.

نمونه‌هایی از هر گروه به همراه توضیح آن‌ها:

۱. صداواژه‌های مستقیم واژگانی
:واژه‌هایی هستند که به‌طور مستقیم صدای طبیعی را تقلید می‌کنند و در زبان نیز به‌عنوان واژه مستقل پذیرفته شده‌اند.
:نمونه‌ها:

* «شرشر»: صدای جاری شدن آب.
* «قوقو»: صدای خروس.
* «کِش‌کِشه»: صدای اصطکاک پوست مار.
* «گرپ‌گرپ»: صدای پای اسب یا نعل در حرکت.

۲. صداواژه‌های مستقیم غیرواژگانی
:واژه‌هایی هستند که صدایی طبیعی را بازمی‌تابانند، اما به دلیل ساختار صرفی ناهنجار یا خارج از الگوهای واژه‌سازی فارسی، به‌عنوان واژه رسمی در زبان جای ندارند.
:نمونه‌ها:

* «خخخخ»: تقلید صدای تپش نبض یا حبس نفس.
* «کِش‌کِش‌کِش»: صدای کشیده شدن جسمی بر زمین.

۳. صداواژه‌های بیانی
:این صداواژه‌ها برای بازنمایی صفات، حالات و کیفیت‌هایی چون بزرگی، شدت، یا زبری به کار می‌روند.
:نمونه‌ها:
* «کلفت»: همراه با همخوان انسدادی قوی \[k]، حس ناهمواری و ضخامت را منتقل می‌کند.
* «درشت» در تقابل با «ریز»: با صداهای پرانرژی‌تر و لب‌گرد، القاکننده حجم یا اندازهٔ بزرگ‌تر است.

۴. صداواژه‌های اندیشه‌ای
:واژه‌هایی که نه برای بازنمایی صدای خارجی، بلکه برای انتقال حس، حالت روانی یا برداشت ذهنی ساخته شده‌اند.
:نمونه‌ها:

* «ورمورم»: بیان‌گر حالتی پیش از تب، احساس سرمای لرزان.
* «زُغ‌زُغ»: احساس سوزش در محل زخم یا سوختگی.
* «فَغ‌فَغ»: دردهای کوتاه و مکرر همراه با آه کشیدن.

۵. صداواژه‌های متداعی
:واژه‌هایی که رابطهٔ مستقیم آوایی با مصداق ندارند، اما بر اثر تداعی ذهنی به آن ربط داده شده‌اند.
:نمونه‌ها:
* «کلاغ»: نام پرنده‌ای که از صدای آن (کاغ‌کاغ) گرفته شده است.
* «بره»: صدای بع‌بع با کودک حیوان مرتبط است، گرچه نام به‌صورت صریح آواگون نیست.

۶. صداواژه-واژه‌ها
:واژه‌هایی که از آوا گرفته شده‌اند ولی خود نقش دستوری دارند (اسم، صفت، فعل، قید).
:نمونه‌ها:
* «خُرخُر»: فعل خرناس کشیدن.
* «چِکیده»: صفت یا اسم برگرفته از صدای چکه کردن.
* «فس‌فس»: فعل کند پیش رفتن یا با درنگ سخن گفتن.
* «قلپ‌قلپ»: صدای نوشیدن پیاپی مایع.
* «جلِزی»: صفتی که حس سوختن شدید را القا می‌کند.

## فهرست صداواژه‌ها در زبان فارسی
توجه کنید که این واژه‌ها تقلیدی از خود همان صداها هستند:

### صداهای روزمره
* اِهِن و تُلُپ
* بوق
* تاپ تاپ
* تالاپ و تولوپ
* 
* ترق و توروق
* ترقه
* تُف
* تفنگ
* تلق و تولوق
* تلنگر
* توپ
* جر
* جرقه
* 
* جزّ (جگر زدن)
* جِلِز و وِلِز
* جیرجیرک
* جیرینگی
* جیزّ
* چک (زدن)
* چکاچک
* چکه (نماآوای آن به صورت چِک‌چِک نیز استفاده می‌شود)
* خُر و پف
* خراش
* خَرخَر
* خش خش (برگ‌ها)
* دِلِنگ و دُلونگ
* 
* زنگ
* شَپَلَق
* شُرشُر
* غِرغِره کردن
* غلغل
* فشفشه
* فشنگ
* قارقارک (کنایه از وسیلهٔ نقلیهٔ پرسر و صدا)
* قاه قاه
* قار و قور (صدای شکم هنگامه گرسنگی)
* قرقره
* قُلُپ‌قُلُپ
* قِلِفتی (کندن)
* قورت دادن
* قهقهه (خنده)
* کرکره
* ماسماسک (کنایه از وسیله‌های دکمه‌دار)
* مُف (دماغ)
* مِلِچ و مُلوچ (خوردن با عجله)
* وَنگ وَنگ (کردن)
* هام (نوعی صدای خوردن)
* هدهد
* هورت کشیدن (هُرت کشیدن)
* ویژ، ویژژ (نشان از سرعت در حرکت چیزی دارد)
* تق تق (در زدن، کوبیدن دست یا چیزی بر در برای اطلاع)
* گِز گِز (نوعی احساس از خانوادهٔ خارش، اما از جنس درد)
* زُق زُق (نوعی احساس از خانوادهٔ خارش، اما از جنس درد)
* تِر تِر
* مِس مِس (تعلل کردن)
* قُل قُل (در مورد آب جوشنده، در معرض حرارت یا آب چشمه یا به صورت مصنوعی در قلیان)
* زِر زِر (سخنان بیهوده)
* هُلُپ هُلُپ (برای خوردن با عجله استفاده می‌شود)
* شُلُپ شُلُپ
* شَتَرَق (مانند شَپَلَق، صدای تصادم دو جسم)
* شالاپ (افتادن شیئی در آب)
* مور مور (نوعی خارش در موضعی از پوست آدمی)
* های های (گریه)
* بنگ بنگ
* دیلینگ دیلینگ (صدای زنگ. مانند زنگ دوچرخه و امثالهم)
* عوعو (صدای سگ)
* هاها (صدای خندهٔ بلند)

### صداهای حیوانات

* خروس: قوقولی قوقو
* مرغ:قُد قُد
* شیر: غر (ش)
* سگ: واق واق، هاف هاف یا هاپ هاپ (بچه‌گانه)، (عوعو کردن)
* گرگ: زوزه
* اسب: شیهه
* بلبل: چهچهه
* خر: عرعر
* زنبور: وز وز
* گربه: میو میو
* کلاغ: غارغار
* گنجشک و جوجه: جیک جیک
* جیرجیرک: جیر جیر
* قورباغه: قور قور
* بره:بع بع
* گوسفند: مع مع
* گاو: ما ما

## منابع
*مسگری، بنفشه و گندمکار، راحله. «تحلیلی بر اساس رابطهٔ تصویرگونگی: آواهای نام در زبان فارسی.» فصلنامهٔ علمی زبان‌شناسی دانشگاه الزهرا، سال پانزدهم، شمارهٔ ۴۷، تابستان ۱۴۰۲، صص ۲۹۵–۳۱۷. شناسۀ دیجیتال: 10.22051/jlr.2023.40269.2178


رده:سبک (داستانی)
رده:نوع کلمه